Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 29 9366435 9221644 2026-05-04T08:58:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366435 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Nova Akvitanio}} {{Informkesto franca regiono |sen banderolo= jes | nomo = Akvitanio | blazono = Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg | flago = Flag of Aquitaine.svg | franca nomo = Aquitaine | prefektejo = [[Bordeaux]] | departementoj = [[Dordogne (departemento)|Dordogne]] (24)<br />[[Gironde]] (33)<br />[[Landes]] (40)<br />[[Lot-et-Garonne]] (47)<br />[[Pyrénées-Atlantiques]] (64) | prefektejoj = [[Périgueux]]<br />[[Bordeaux]]<br />[[Mont-de-Marsan]]<br />[[Agen]]<br />[[Pau]] | arondismentoj = 18 | kantonoj = 235 | komunumoj = 2296 | prezidanto = Alain Rousset | prefekto = Michel Delpuech | areo = {{#invoke:Wikidata|claim|P2046}} | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | lingvoj = [[Okcitana lingvo|Okcitana]] ([[Gaskona lingvo|gaskona]])<br />[[Eŭska lingvo|Eŭska]]<br />[[Santonĝa lingvo|Santonĝa]] | mapo = Aquitaine region locator map.svg |kodo=FR-B |kodo-tipo=ISO-3166 }} '''Akvitanio''' ([[Franca lingvo|france]] {{lang|fr|''Aquitaine''}} [{{IFA|akitɛn}}], [[Okcitana lingvo|okcitane]] kaj [[gaskone]] {{lang|oc|gs|''Aquitània''}}) estas historia regiono de sudokcidenta [[Francio]], kaj antaŭa [[regionoj de Francio|administra regiono]] de la lando. Akvitanio estis en la antikva epoko regiono de [[Gaŭlio]], post tio provinco [[Aquitania]] en la [[Romia Imperio]], kaj poste parto de la [[Franka Imperio]]. Akvitanio situas en sudokcidenta Francio ĉe la [[Atlantiko]] kaj la montaro [[Pireneoj]], [[natura limo]] kun [[Hispanio]]. Ĝia areo estas {{unuo|41283.9|km|2}} kaj ĝi havis {{formatnum:3254234}} loĝantojn en 2011.<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/esl/comparateur.asp?codgeo=REG-72 | titolo = Chiffres clés : Région d’Aquitaine (72) | alirdato = 27-an de oktobro 2014 | aŭtoro = [[INSEE]] | lingvo = fr }}</ref> Ĝis teritoria reformo de la francaj regionoj en 2016 ĝi estis unu el la 22 [[regionoj de Francio]]. [[Julio Cezaro]] en sia libro pri la gaŭlia milito, ''[[De Bello Gallico]],'' donas priskribon de [[Gaŭlio]] kaj komencas la libron per la priskribo (jen tradukita)<ref>En la latina en [[De Bello Gallico]]: {{citaĵo|Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur.|De Bello Gallico, Ĉapitro 1.1}}</ref> de la loĝantaro: {{citaĵo|Gaŭlio estas entute dividita en tri partoj, de kiuj en unu loĝas belgoj, en alia akvitanoj, kaj en tria [tiuj], kiuj sialingve nomiĝas “keltoj” kaj en la nia “gaŭloj”.}} Dum la [[Romia Imperio]], ĝi estis la provinco [[Aquitania]]. Ĝi estis ankaŭ nomita ''Guyenne, Guienne,'' esperantigite ''Gujeno,'' en la okcitana ''Guiana'' (alia radiko ol [[Gujanoj|Gujano aŭ Gvajano]] en landonomoj, kiu venas de indiĝena sudamerika lingvo).<ref>[https://www.britannica.com/place/Guyana Guyana] en ''[[Encyclopædia Britannica]]'' (angla)</ref><ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guyana Guyana] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230723180106/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guyana/ |date=2023-07-23 }} en ''[[CIA World Factbook]]'' (angla)</ref><ref>[https://www.etymonline.com/word/guyana Guyana] en etymonline.com (angla)</ref> La regiono konsistas el kvin [[Departementoj de Francio|departementoj]]:, [[Pyrénées-Atlantiques]], [[Dordogne (departemento)|Dordogne]], [[Gironde]], [[Lot-et-Garonne]] kaj [[Landes]]. Ĝia ĉefurbo estas [[Bordeaux|Bordozo]] (''Bordeaux''). Aliaj gravaj urboj estas [[Agen]], [[Mont-de-Marsan]], [[Paŭo (Francio)|Pau]], [[Périgueux]], kaj [[Lourdes]]. La [[ISO 3166-2:FR|ISO-kodo]] de la regiono estas <tt>FR-B</tt>. Grava geografia elemento estas la [[Golfo de Arcachon]] okcidente kaj la elfluejo de la riverego [[Garono]] nordokcidente ĉe Bordozo. {{Komenco de ilustraĵo|left}} {{Duobla mapo|Francio Akvitanio}} {{Fino de ilustraĵo|{{Situo sur mapo Francio Akvitanio|Bildo}}|Mapo de Akvitanio kun la nunaj administraj limoj kaj ĉefaj urboj}} {{-}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Eŭska lingvo]] * [[Eŭskio]] * [[Okcitana lingvo]] * [[Okcitanio]] * [[Reĝlando Akvitanio]] * [[Nova Akvitanio]] * [[:Kategorio:Gujeno]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} * [https://web.archive.org/web/20101201151806/http://tourisme-aquitaine.fr/ Turisma retejo] (arkiva kopio) {{Ĝermo|Francio}} {{Navigilo Francio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Akvitanio| ]] [[Kategorio:Regionoj de Francio]] 9cg3ierrxn0ugj76rf3r78p3evwjl92 0 167 9366594 9125252 2026-05-04T11:52:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366594 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo = Alan Turing |dato de naskiĝo = 1912-06-23 |loko de naskiĝo = [[Londono]] |dato de morto = 1954-07-07 |loko de morto = [[Cheshire]] |nacio = {{GBR}} |dosiero = Alan Turing cropped.jpg |priskribo de dosiero = Alan Turing estas ofte konsiderata la patro de moderna [[komputiko]]. |kampo = [[matematiko]], [[logiko]] kaj [[kriptografio]] |alma_mater = Sherborne School<br />[[King's College (Kembriĝo)|King's College]]<br />[[Universitato Princeton]] |fama_pro = [[Maŝino de Turing]]<br />[[Testo de Turing]] |subskribo = [[Dosiero:Alan Turing signature.svg|120px|frameless]] }} '''Alan Mathison TURING''' {{prononco|TUring|ˈtjʊərɪŋ}}, laŭ [[PIV2005]] '''Turingo''' (naskiĝis la {{daton|23|junio|1912}} en [[Londono]], mortis la {{daton|7|junio|1954}} en [[Cheshire]]) estis angla,<ref>[https://www.bl.uk/people/alan-turing "Who was Alan Turing?".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190723191531/https://www.bl.uk/people/alan-turing |date=2019-07-23 }} The British Library. Arkivita el la originalo la 23an de julio 2019. Alirita la 12an de aprilo 2020.</ref> do [[Britio|brita]] [[matematiko|matematikisto]], [[komputosciencisto]], [[logiko|logikisto]], [[filozofo]], [[Matematika biologio|teoria biologo]] kaj [[kriptografio|kriptografisto]],<ref name="Anon" >Anon (2017). [https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540891.001.0001/ww-9780199540884-e-243891;jsessionid=BB60593D23848C9CEA43F096DDDC48EB "Turing, Alan Mathison".] Who's Who. ukwhoswho.com (online Oxford University Press eld.). A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc. doi:10.1093/ww/9780199540884.013.U243891. Alirita la 12an de aprilo 2020.</ref> dum multaj jaroj [[profesoro]] en la [[Kembriĝo|Kembriĝa]] [[King's College (Kembriĝo)|reĝa kolegio]]. Oni konsideras lin la fondinto de [[komputiko]] apud [[John von Neumann]] kaj aliaj [[sciencisto]]j. En [[1936]], responde al la demando de [[Kurt Gödel|Godelo]] pri tio, kio estas komputebla, Alan Turing verkis artikolon nomitan "On Computable Numbers" (''Pri komputeblaj nombroj''), en kiu li priskribis modelon de [[komputilo]] en formo plej simpla, abstrakta kaj esenca – tian modelon oni nun nomas ''universala [[Maŝino de Turing]]''. La maŝino de Turing estas gravega nocio en [[matematika logiko]] kaj teorio de [[algoritmo]]j, kaj povas esti konsiderata frua modelo de [[ĝeneral-cela komputilo]].<ref>Newman, M.H.A. (1955). [https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsbm.1955.0019 "Alan Mathison Turing. 1912–1954".] Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. 1: 253–263. doi:10.1098/rsbm.1955.0019. JSTOR 769256. Alirita la 12an de aprilo 2020.</ref><ref>Gray, Paul (29a de marto 1999). [https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html "Alan Turing – Time 100 People of the Century".] Time. Arkivita el la originalo la 19an de januaro 2011. Alirita la 12an de aprilo 2020. "Providing a blueprint for the electronic digital computer. The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine."</ref><ref>Sipser 2006, p. 137</ref> Dum la [[Dua Mondmilito]], Turing laboris por la registara lernejo ''Government Code and Cypher School'' (GC&CS) en Bletchley Park, nome centro por kriptorompo de Britio kiu produktis la spionaĵaron ''Ultra''. Dum ioma tempo li estris Hut 8, nome sekcio kiu estis responsa pri la kriptorompo de la Germana Ŝiparmeo. Tie, li desegnis nombrajn teknikojn por rapidigi la rompon de la germanaj ĉifroj, inklude plibonigojn de antaŭ-milita pola kontraŭĉifra metodo nome "bomba", nome elektromekanika maŝino kiu pavimis la vojon por la maŝino ''[[Enigma]]''. Li sukcesis rompi la [[ĉifrado|ĉifron]] uzatan de la [[naziismo|Nazioj]] (per sia elektromeĥanika [[maŝino]] nomita la ''Bombe''). La germanoj ŝanĝadis la ĉifron ĉiutage je nula horo, kaj post ĉirkaŭ du horoj la maŝino konstruita de Turing deĉifradis la germanan ĉifron. La nazioj estis tiom certaj je sia ĉifro, ke ili kredis, ke ĝin ne eblas deĉifri, kaj senĉese serĉis la "perfidulon", kiu "transdonadis" la ĉifron al la britoj. Turing ludis gravan rolon en la rompo de interkaptitaj kodigitaj mesaĝoj kio ebligis, ke la [[Aliancanoj]] venku super la Nazioj en multaj gravaj bataloj, kiel la [[Batalo de Atlantiko]], kaj farante tion li helpis al la venko en la milito.<ref name="Copeland" >Copeland, Jack (18a de junio 2012). [https://www.bbc.com/news/technology-18419691 "Alan Turing: The codebreaker who saved 'millions of lives'".] BBC News Technology. Arkivita el la originalo la 11an de oktobro 2014. Alirita la 12an de aprilo 2020.</ref><ref>Nombraj fontoj asertas, ke [[Winston Churchill]] diris, ke Turing faris la unuopan plej grandan kontribuon al la venko de la Aliancanoj en la milito kontraŭ la [[Nazia Germanio]]. Tamen, kaj ''The Churchill Centre'' kaj la biografo de Turing nome Andrew Hodges estis asertintaj, ke ili ne konas dokumentaran pruvaron kiu subtenu tiun postulon, nek la daton aŭ kuntekston en kiu Churchill supozeble diris tion, kaj ''The Churchill Centre'' listigas ĝin inter la "mitoj" de Churchill, vidu Schilling, Jonathan (8a de januaro 2015). [https://winstonchurchill.org/resources/myths/churchill-said-turing-made-the-single-biggest-contribution-to-allied-victory/ "Churchill Said Turing Made the Single Biggest Contribution to Allied Victory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200412185702/https://winstonchurchill.org/resources/myths/churchill-said-turing-made-the-single-biggest-contribution-to-allied-victory/ |date=2020-04-12 }} The Churchill Centre: Myths. Arkivita el la originalo la 17an de februaro 2015. Alirita la 12an de aprilo 2020. kaj Hodges, Andrew. [https://www.turing.org.uk/book/update/part4.html "Part 4: The Relay Race".] Update to Alan Turing: The Enigma. Arkivita el la originalo la 20an de januaro 2015. Alirita la 12an de aprilo 2020. Artikolo de BBC News kiu ripetis la postulon de Churchill estis poste korektita por diri ke ne estas pruvaro por tio. Vidu Spencer, Clare (11an de septembro 2009). "Profile: Alan Turing". BBC News. Arkivita el la originalo la 13an de decembro 2017. Alirita la 12an de aprilo 2020. "Update 13 February 2015"</ref> Pro la problemoj de la kontraŭ-aga historio, estas facila ĉirkaŭkalkuli la precizan efikon kiun la sciaro de "Ultra" havis sur la milito,<ref>Vidu por ekzemplo Richelson, Jeffery T. (1997). A Century of Spies: Intelligence in the Twentieth Century. New York: Oxford University Press. p. 296. kaj Hartcup, Guy (2000). The Effect of Science on the Second World War. Basingstoke, Hampshire: Macmillan Press. pp. 96–99.</ref> sed je la ĝusta fino oni ĉirkaŭkalkulis, ke tiu laboro mallongigis la militon en Eŭropo je pli ol du jaroj kaj savis ĉirkaŭ 14 milionojn da vivoj.<ref name="Copeland" /> Post la mondmilito li helpis realigi la modernan komputilon. Tiam Turing laboris en la Nacia Fizika Laboratorio, kie li desegnis la [[ACE (komputilo)|Aŭtomatan Komputan Motoron]]. La Aŭtomata Komputa Motoro estis unu el la unuaj desegnaĵoj por stok-programara komputilo. En 1948 Turing aliĝis al la Komputika Laboratorio de Max Newman, en la Viktoria [[Universitato de Manĉestro]], kie li helpis disvolvigi la Manĉesterajn komputilojn<ref>Leavitt 2007, pp. 231–233</ref> kaj iĝis interesata en [[matematika biologio]]. Li verkis artikolon pri la kemia bazo de morfogenezo<ref>Alan Turing publications indexed ĉe Google Scholar</ref> kaj antaŭdiris la oscilantajn [[Kemia reakcio|kemiajn reakciojn]] kiel la reakcio Belousov–Zhabotinsky, unufoje observata en la [[1960-aj jaroj]]. En la [[1950-aj jaroj]] li filozofiis pri [[artefarita intelekto]] kaj [[biologio]] kaj proponis la faman [[Testo de Turing|Teston de Turing]] pri komputila intelekto. Tiel oni konsideras lin "la patro" kaj de la teoria komputiko kaj de la artefarita intelekto.<ref>Beavers 2013, p. 481</ref> Spite tiujn atingojn, li ne estis tute agnoskita en sia hejmlando dum sia vivodaŭro pro sia [[samseksemo]], kaj ĉar multo de lia laboro estis kovrita per la leĝo de oficialaj sekretoj ("Official Secrets Act"). En [[1952]], Alan Turing estis arestita pro akuzo de [[samseksemo]], post kiam la brita polico trovis lin kaj alian viron [[seksumado|seksagante]]. En tiu epoko la ''Labouchere Amendment'' de 1885 estis establinta ke "gross indecency" estis krima ofendo en [[Unuiĝinta Reĝlando]]. Post tiam, li estis devigita ricevi "[[hormono|hormon]]-terapion" (alternative de malliberigado), kiu forte perturbis lian menson; kaj post du jaroj de deprimo li [[sinmortigo|sinmortigis]] per [[cianido]] en 1954, 16 tagojn antaŭ sia 42a naskiĝtago. Kvankam tio estis proklamita kiel "sinmortigo" la veneniĝo per cianido povis esti hazarda aŭ intencita kaj ne restis pruvaro por tio lasta. Ekde [[1966]] omaĝe al Alan Turing oni ĉiujare atribuas la [[Premio Turing|Premion Turing]] al [[komputikisto]] kiu signife kontribuis al la evoluo de [[komputiko]]. En 2009, post kampanjo en [[Interreto]], la brita [[ĉefministro]] [[Gordon Brown]] faris oficialan publikan apologion de la brita registaro pro "la terura maniero laŭ kiu li estis traktita". La reĝino [[Elizabeta la 2-a]] garantiis al Turing postmortan pardonon en 2013. La "Leĝo Alan Turing" estas nune neformala termino por leĝo de 2017 en Unuiĝinta Reĝlando kiu retroire pardonis virojn akuzitaj aŭ eĉ kondamnitaj per historia leĝaro kiu eksterleĝigis samseksajn agojn.<ref>[https://www.bbc.com/news/uk-37711518 "'Alan Turing law': Thousands of gay men to be pardoned".] BBC News. 20a de oktobro 2016. Arkivita el la originalo la 20an de oktobro 2016. Alirita la 12an de aprilo 2020.</ref> == Ekvivo kaj edukado == === Familio === Turing naskiĝis en Maida Vale, Londono,<ref name="Anon" /> dum lia patro, Julius Mathison Turing (1873–1947), estis for el sia posteno el la Hindia Civila Servo (ICS) en Ĉatrapur, tiam en la Madrasa Prezidenteco kaj nune en [[Odiŝo]], en Barato.<ref name="Hodges1983P5"/><ref>[https://www.turing.org.uk/scrapbook/early.html "The Alan Turing Internet Scrapbook".] Alan Turing: The Enigma. Arkivita el la originalo la 14an de oktobro 2012. Alirita la 12an de aprilo 2020.</ref> La patro de Turing estis filo de pastro, nome Rev. John Robert Turing, el skota familio de komercistoj, kiuj estis loĝantaj en Nederlando kaj inkluzivis "baronet". La patrino de Turing, edzino de Julius, estis Ethel Sara Turing (denaske Stoney 1881–1976),<ref name="Anon" /> filino de Edward Waller Stoney, inĝenierestro de la Madrasa Fervojo. La familio Stoney estis protestanta angl-irlanda nobela familio el [[Graflando Tipperary]] kaj [[Graflando Longford]], dum Ethel mem estis pasiginta multon de sia infanaĝo en la [[Graflando Clare]].<ref>Phil Maguire, "An Irishman's Diary", p. 5. The Irish Times, 23a de junio 2012.</ref> Julius kaj Ethel geedziĝis la 1an de Oktobro 1907 en la Bartolomea preĝejo en Clyde Road, en Dublino.<ref>Irish Marriages 1845-1958 / Dublin South, Dublin, Ireland / Group Registration ID 1990366, SR District/Reg Area, Dublin South</ref> La laboro de Julius ĉe ICS portis la familion al Brita Hindio, kie lia avo estis estinta generalo en la [[Bengala Armeo]]. Tamen, kaj Julius kaj Ethel deziris, ke iliaj filoj estu alportita en Brition, kaj tial ili translokiĝis al Maida Vale,<ref name="englishheritaget">{{cite web|url=http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903150218/http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T |archive-date=3a de Septembro 2009 |title=London Blue Plaques |access-date=10a de Februaro 2007 |work=English Heritage |url-status=live}}</ref> distrikto de Londono, kie Alan Turing naskiĝis la 23an de Junio 1912, pri kio memorigas blua memortabulo sur la ekstero de lia naskodomo,<ref>{{Cite web |url=http://blogs.nature.com/london/2011/03/16/the-scientific-tourist-in-london-17-alan-turings-birth-place |title=The Scientific Tourist In London: #17 Alan Turing's Birth Place |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054045/http://blogs.nature.com/london/2011/03/16/the-scientific-tourist-in-london-17-alan-turings-birth-place |archive-date=21a de Septembro 2013 |website=Nature London Blog}},</ref> poste Hotelo Colonnade.<ref name="Hodges1983P5">Hodges 1983, p. 5</ref><ref name="turingorguk">{{cite web | url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26a de Septembro 2006 | archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110720214124/http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | archive-date=20a de Julio 2011 | url-status=live }}</ref> Turing havis pli aĝan fraton, John Ferrier Turing, patro de Dermot Turing, (12a Baroneto de la Turing-baroneteco).<ref>{{Cite web |url=https://bletchleypark.org.uk/about-us/bletchley-park-trustees/sir-john-dermot-turing |title=Sir John Dermot Turing |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018191443/https://bletchleypark.org.uk/about-us/bletchley-park-trustees/sir-john-dermot-turing |archive-date=18a de Oktobro 2017 |website=Bletchley Park }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171018191443/https://bletchleypark.org.uk/about-us/bletchley-park-trustees/sir-john-dermot-turing |date=2017-10-18 }}</ref> La civila servo de la patro de Turing plue estis aktiva komisio dum la infanaĝo de Turing, kaj liaj gepatroj veturis inter [[Hastings]] en Britio<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> kaj Hindio, lasante siajn du filojn al la zorgo de retiriĝinta paro de la [[Brita Armeo|Armeo]]. En Hastings, Turing loĝis en la hejmo Baston Lodge, Upper Maze Hill, St Leonards-on-Sea, nunu ankaŭ markita per blua memortabulo.<ref name="Hastings & St. Leonards Observer - 29a de Junio 2012 - Plaque unveiled at Turing's home in St Leonards">{{cite news|url=http://www.hastingsobserver.co.uk/news/plaque-unveiled-at-turing-s-home-in-st-leonards-1-4003535|title=Plaque unveiled at Turing's home in St Leonards|date=29a de Junio 2012|work= Hastings & St. Leonards Observer|access-date=3a de Julio 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912121655/http://www.hastingsobserver.co.uk/news/plaque-unveiled-at-turing-s-home-in-st-leonards-1-4003535|archive-date=12a de Septembro 2017|url-status=dead}}</ref> La memortabulo estis inaŭgurita la 23an de Junio 2012, jarcente post la nasko de Turing.<ref name="BBC News - 25 June 2012 - St Leonards plaque marks Alan Turing's early years">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-sussex-18580826|title=St Leonards plaque marks Alan Turing's early years|date=25a de Junio 2012|work=[[BBC]] News|access-date=3a de Julio 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203074933/http://www.bbc.com/news/uk-england-sussex-18580826|archive-date=3a de Decembro 2017|url-status=live}}</ref> Tre frue en sia vivo, Turing montris signojn de la genio kiu poste li montros elstare.<ref name=toolbox>{{cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11a de Decembro 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27a de Julio 2007 |work=System Toolbox |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |archive-date=3a de Aŭgusto 2007 |url-status=dead}}</ref> Liaj gepatroj aĉetis domon en [[Guildford]] en 1927, kaj Turing loĝis tie dum la lernejaj feritempoj. Ankaŭ tiu loko estas markita per blua memortabulo.<ref>{{cite web |url=http://www.guildford-dragon.com/2012/11/29/founder-of-computer-science-alan-turings-guildford-stargazing/ |title=Guildford Dragon NEWS |publisher=The Guildford Dragon |date=29a de Novembro 2012 |access-date=31a de Oktobro 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019062927/http://www.guildford-dragon.com/2012/11/29/founder-of-computer-science-alan-turings-guildford-stargazing/ |archive-date=19a de Oktobro 2013 |url-status=live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131019062927/http://www.guildford-dragon.com/2012/11/29/founder-of-computer-science-alan-turings-guildford-stargazing/ |date=2013-10-19 }}</ref> === Lernejo === La gepatroj de Turing aligis lin en ''St Michael's'', [[bazlernejo]] ĉe 20 Charles Road, [[St Leonards-on-Sea]], el ses ĝis naŭ jaroj. La lernejestrino rekonis sian talenton, kaj notis, ke ŝi estis "...havinta pli inteligentajn knabojn kaj tre laboremajn, sed Alan estas genio".<ref>{{Cite book|last=Cawthorne|first=Nigel|url=https://www.worldcat.org/oclc/890938716|title=Alan Turing : the enigma man|date=2014|isbn=978-1-78404-535-7|location=London|pages=18|oclc=890938716}}</ref> Inter Januaro 1922 kaj 1926, Turing estis edukita en la ''Hazelhurst Preparatory School'', sendependa lernejo en la vilaĝo Frant en Sussex (nune [[East Sussex]]).<ref>{{cite web|url=http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2016/04/TURING-Alan-Mathison.pdf|title=Alan Turing Archive – Sherborne School (ARCHON CODE: GB1949)|author=Alan Mathison|work=Sherborne School, Dorset|date=Aprilo 2016|access-date=5a de Februaro 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226093015/http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2016/04/TURING-Alan-Mathison.pdf|archive-date=26a de Decembro 2016|url-status=live}}</ref> En 1926, estante 13-jaraĝa, li iris al la lernejo Sherborne,<ref>{{Cite web|date=1a de Septembro 2016|title=Alan Turing OBE, PhD, FRS (1912–1954)|url=https://oldshirburnian.org.uk/alan-turing/|access-date=10a de Oktobro 2020|website=The Old Shirburnian Society|language=en-GB}}</ref> loĝeja sendependa lernejo en la bazarurbo [[Sherborne]] en Dorset, kie li loĝis en la Westcott House. La unua tago de la kurso koincidis kun la [[Ĝenerala striko de 1926 en Unuiĝinta Reĝlando|Ĝenerala striko de 1926]], en Britio, sed Turing estis tiom entuziasma por la komenco ke li biciklis senakompane 97&nbsp;km el [[Southampton]] al Sherborne, haltigante por tranokti en trinkejo.<ref name=metamagical>{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |page=[https://books.google.com/books?id=o8jzWF7rD6oC&pg=PA484 484]|first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-04566-2 |oclc=230812136}}</ref> La natura klino de Turing al matematiko kaj scienco ne ĉiam havigis al li respekton el kelkaj el la instruistoj de Sherborne, kies difino de [[edukado]] metis ofte pli da emfazon al la [[klasikaj studoj]]. Lia lernejestro skribis al liaj gepatroj: "Mi esperas, ke li ne falos inter du sidlokoj. Se li restos en publika lernejo, li devas celi iĝi ''edukita''. Se li estos nur ''Scienca Specialisto'', li estas perdante sian tempon en publika lernejo".<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> Spite tion, Turing plue montris rimarkindan kapablon en la studioj kiuj plaĉis al li, kaj solvis altnivelajn problemojn en 1927 sen esti studinta eĉ elementan [[kalkulo]]n. En 1928, estante 16-jaraĝa, Turing renkontiĝis kun la verkaro de [[Albert Einstein]]; ne nur li kaptis ĝin, sed eble li ankaŭ sukcesis defukti la pridemandaron de Einstein pri la [[Leĝoj de Newton pri movo]] el teksto en kiu tio neniam estis dirita klare.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> === Christopher Morcom === En Sherborne, Turing formis gravan amikecon kun la kolega studento Christopher Collan Morcom (13a de Julio 1911 – 13a de Februaro 1930),<ref>{{Cite web|url=https://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2015/01/Obituary-for-Christopher-Morcom-The-Shirburnian-March-1930.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2015/01/Obituary-for-Christopher-Morcom-The-Shirburnian-March-1930.pdf |archive-date=9a de Oktobro 2022 |url-status=live|title=''The Shirburnian''}}</ref> kiu estis priskribita kiel la "unua amo" de Turing. Iliaj rilatoj havigis inspiron en la estontaj demarŝoj de Turing, sed ĉio estis interrompita pro la subita morto de Morcom, en Februaro 1930, pro komplikoj de bova [[tuberkulozo]], eksuferita post trinki infektitan bovinlakton kelkajn jarojn antaŭe.<ref name=NYReviewBooks>{{cite web|author=Caryl, Christian|title=Poor Imitation of Alan Turing|url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2014/dec/19/poor-imitation-alan-turing/|newspaper=[[New York Review of Books]]|date=19a de Decembro 2014|access-date=9a de Januaro 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107010418/http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2014/dec/19/poor-imitation-alan-turing/|archive-date=7a de Januaro 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |first=Rachel |last=Hassall |url=http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2014/03/The-Sherborne-Formula-Vivat-2012-2013-optimised.pdf |title=The Sherborne Formula: The Making of Alan Turing |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415082353/http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2014/03/The-Sherborne-Formula-Vivat-2012-2013-optimised.pdf |archive-date=15a de Aprilo 2014 |work=Vivat! |date=2012–2013}}</ref><ref name=teuscher>{{Cite book|editor-last=Teuscher |editor-first=Christof|editor-link=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=978-3-540-20020-8 |oclc=53434737 }}</ref> Tiu afero okazigis al Turing grandan doloron. Li eltenis sian angoron per pli forta laborado en la temoj de scienco kaj matematiko, kiujn li estis kunhavinta kun Morcom. En letero al la patrino de Morcom, Frances Isobel Morcom (denaske Swan), Turing verkis:{{Citaĵo|Mi certas, ke mi ne povis trovi ie ajn alian kompanon tiom brilan kaj eĉ tiom ĉarman kaj nefierŝvelan. Mi konsideris mian intereson en mia laboro, kaj en aferoj kiaj astronomio (al kio li enkondukis min) kiel io kunhavita kun li kaj mi pensas, ke li sentis iom same pri mi... Mi scias, ke mi devas meti tiom multan energion se ne multan intereson en mia laboro kvazaŭ li estus viva, ĉar tio estas tio kion li estus ŝatinta, ke mi faru.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=61}}</ref>}} La rilato de Turing kun la patrino de Morcom pluis longe post la morto de Morcom, kaj ŝi sendis donacojn al Turing, kaj li sendis leterojn, tipe je la naskiĝtago de Morcom.<ref name=":1">{{cite book |title=Alan Turing: The Enigma |publisher=Princeton University Press |author-link= |last=Hodges |first=Andrew |page=[https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg/page/87 87] |year=2012 |isbn=978-0-691-15564-7 |url=https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg|url-access=registration }}</ref> Unu tagon antaŭ la tria datreveno de la morto de Morcom (13a de Februaro 1933), li verkis al Srino. Morcom: {{Citaĵo|Mi esperas, ke vi estas pensante pri Chris kiam tio atingos vin. Mi same pensos, kaj tiu letero estas juste diranta al vi, ke ankaŭ mi estos pensanta pri Chris kaj pri vi morgaŭ. Mi certas, ke li estas feliĉa nun same kiel li estis ĉi tie. Via kara Alan.<ref>{{cite book |title=Alan Turing: The Enigma |publisher=Princeton University Press |author-link= |last=Hodges |first=Andrew |page=[https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg/page/90 90] |year=2012 |isbn=978-0-691-15564-7 |url=https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg|url-access=registration }}</ref>}} Kelkaj fakuloj spekulativis, ke la morto de Morcom estis la kaŭzo de la [[ateismo]] kaj [[materiismo]] de Turing.<ref>{{Cite web |first=Paul |last=Gray |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html |title=Alan Turing |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html |archive-date=19a de Januaro 2011 |work=Time Magazine's Most Important People of the Century |page=2 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html |date=2011-01-19 }}</ref> Ŝajne, je tiu punkto de sia vivo li ankoraŭ kredis je konceptoj kiaj spirito, sendepende de la korpo kaj survivanta al la morto. En posta letero, ankaŭ al la patrino de Morcom, Turing skribis: {{Citaĵo|Persone, mi kredas, ke la spirito estas reale eterne konektita kun la materio sed certe ne per la sama tipo de korpo... pri la fakta konekto inter spirito kaj korpo mi konsideras, ke la korpo povas elteni 'spiriton'; dum la korpo estas viva kaj vekiĝinta ambaŭ estas firme konektitaj. Kiam la korpo estas dormanta mi ne povas diveni tion kio okazas sed kiam la korpo mortas, la 'mekanismo' de la korpo, eltenanta spiriton foriris kaj la spirito trovas novan korpon tuj aŭ maltuje, eble tuje.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=82–83}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://oldshirburnian.org.uk/alan-turing-and-the-nature-of-spirit/|title=Alan Turing and the 'Nature of Spirit'|website=oldshirburnian.org.uk|date=15a de Aŭgusto 2020|accessdate=2023-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220185715/http://oldshirburnian.org.uk/alan-turing-and-the-nature-of-spirit/|archivedate=2017-12-20}}</ref>}} === Universitato kaj laboro pri komputiko === Gradiĝinte el Sherborne, Turing studis la subgradigan kurson en ''Schedule B'' (tio estas, tri-jarajn Partojn I kaj II, el la kurso nomita ''Mathematical Tripos'', kun kromaj kursoj fine de la tria jaro, ĉar Parto III aperis nur kiel aparta grado en 1934) el Februaro 1931 ĝis Novembro 1934 en [[King's College (Kembriĝo)|King's College]] kie li ricevis la unua-klasajn honorojn en matematiko. Lia disertacio, ''On the Gaussian error function'', verkita dum sia lasta jaro kaj publikigita en Novembro 1934 (kun limdato de 6a de Decembro) pruvis version de la [[teoremo]] de la centra limo en [[Probablo-teorio (matematiko)|Probablo-teorio]]. Ĝi estis fine akceptita la 16an de Marto 1935. Printempe samjare, Turing startigis sian magistrigan kurson (Parto III), -kiun li finkompletigis en 1937- kaj samtempe li publikigis sian unuan tekston, nome unu-paĝan artikolon nomitan ''Equivalence of left and right almost periodicity'' (sendita la 23an de Aprilo), kiu aperis en la deka volumo de la ''Journal of the London Mathematical Society''.<ref>{{cite web | url=https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/publications-lectures-and-talks-amtb/amt-b-10 | title=AMT-B-10 &#124; the Turing Digital Archive }}</ref> Poste samjare, Turing estis elektita ''Fellow'' de King's College pro la forto de sia disertacio.<ref>{{Cite journal |last=Aldrich |first=John |date=Decembro 2009 |title=England and Continental Probability in the Inter-War Years |journal=Electronic Journ@l for History of Probability and Statistics |volume=5 |number=2 |url=https://www.jehps.net/Decembre2009/Aldrich.pdf |pages=7–11}}</ref> Tamen, kaj, nekonata de Turing, tiun version de la teoremo kiun li pruvis en sia artikolo, jam pruvis en 1922 la finna Jarl Waldemar Lindeberg. Spite tion, la komitato trovi la metodojn de Turing originalaj kaj tiukadre konsideris la verkon merita por la elekto kiel ''Fellow''. La informo de la rusdevena Abram Besicovitch por la komitato eĉ diris, ke se la verko de Turing estus estinta publikigita antaŭ tiu de Lindeberg, ĝi estus estinta "grava evento en la matematika literaturo de tiu jaro".<ref>{{cite book |last=Turing |first=Dermot |author-link= |title= Prof: Alan Turing Decoded |year=2015 |publisher= The History Press |isbn=9781841656434 |page= 69}}</ref>{{sfn|Hodges|1983|p=113}}<ref>{{cite journal|title=Alan Turing and the Central Limit Theorem |first=S. L. |last=Zabell |pages=483–494 |journal=The American Mathematical Monthly |volume=102 |year=1995 |number=6 |doi=10.1080/00029890.1995.12004608|issn = 0002-9890 }}</ref> Inter la printempoj de 1935 kaj de 1936, samtempe kiel Church, Turing laboris pri la decideblo de problemoj, starte el teoremoj pri nekompleteco de Godel. Meze de Aprilo 1936, Turing sendis al Max Newman la unuan skizon de tajpskripto de siaj esploroj. Tiun saman monaton, Alonzo Church publikigis sian ''An Unsolvable Problem of Elementary Number Theory'', kun similaj konkludoj al la ankoraŭ nepublikigita verko de Turing. Finfine, la 28an de Majo tiun jaron, li finigis kaj havigis sian 36-paĝan artikolon por publikigo nomitan "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem".<ref>{{Harvnb|Turing|1937}}</ref> Ĝi estis publikigita en la gazeto ''Proceedings of the London Mathematical Society'' en du partoj, el kiuj la unua la 30an de Novembro kaj la dua la 23an de Decembro.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MlsJuSj2OkEC&pg=PA211 |page=211 |title=Computability: Turing, Gödel, Church, and Beyond |author1=B. Jack Copeland |author2=Carl J. Posy |author3=Oron Shagrir |publisher=MIT Press |year=2013|isbn=978-0-262-01899-9 }}</ref> En tiu artikolo, Turing reformulis la rezultojn de [[Kurt Gödel]] de 1931 pri la limoj de pruvo kaj komputiko, anstataŭante la formalan lingvaĵon de Gödel bazitan sur la universala aritmetiko per la formala kaj simplaj hipotezaj aparatoj kiuj iĝis konataj kiel [[Maŝino de Turing]]. La ''Entscheidungsproblem'' ([[decidproblemo]]) estis origine formulita de la germana matematikisto [[David Hilbert]] en 1928. Turing pruvis, ke lia "universala komputmaŝino" povus esti kapabla plenumi ajnan imageblan matematikan komputadon se ĝi estas reprezentebla kiel [[algoritmo]]. Li sekvis per pruvo, ke ne estas solvo al la ''decidproblemo'' unue montrante, ke la [[problemo de halto]] por la Turing maŝinoj estas [[Decidoproblemo|nedecidebla]]: ne eblas decidi algoritme ĉu Turing maŝino iam haltos. Tiu artikolo estis nomita "facile la plej influa matematika publikaĵo en la historio".<ref>{{cite book |page=15 |title=Mathematics and Computation |author=Avi Wigderson |publisher=Princeton University Press |year=2019|isbn=978-0-691-18913-0 }}</ref> [[Dosiero:20130808 Kings College Front Court Fountain Crop 03.jpg|eta|dekstra|[[King's College (Kembriĝo)|King's College]], kie Turing estis subgradiĝinto en 1931 kaj iĝis ''Fellow'' en 1935. La tiea komputilejo portis sian nomon.]] Kvankam la pruvo de Turing estis publikigita tuj post la ekvivalenta pruvo de [[Alonzo Church]] uzante lian [[Lambda-kalkulo]]n,<ref>{{Harvnb|Church|1936}}</ref> la alproksimiĝo de Turing estas multe pli facila alirebla kaj intuicia ol tiu de Church.<ref>{{cite web|last1=Grime|first1=James|title=What Did Turing Do for Us?|url=https://nrich.maths.org/8050|website=[[NRICH]]|publisher=[[University of Cambridge]]|access-date=28a de Februaro 2016|date=Februaro 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304175703/http://nrich.maths.org/8050|archive-date=4a de Marto 2016|url-status=live}}</ref> Ĝi inkludis ankaŭ nocion de 'Universala Maŝino' (nune konata kiel universala Turing-maŝino), kun la ideo ke tia maŝino povus plenumi la taskojn de ajna aliaj komputmaŝino (kiel ja povus fari la Lambda-kalkulo de Church). Laŭ la [[Ĉurĉ-Turinga tezo]], Turing-maŝinoj kaj la Lambda-kalkulo estas kapablaj komputi ion ajn kiu estas komputebla. [[John von Neumann]] agnoskis, ke la centra koncepto de moderna komputilo rilatas al la publikigaĵo de Turing.<ref>"von Neumann&nbsp;... firmly emphasised to me, and to others I am sure, that the fundamental conception is owing to Turing—insofar as not anticipated by Babbage, Lovelace and others." Letero de Stanley Frankel al Brian Randell, 1972, citita en Jack Copeland (2004) ''The Essential Turing'', p.&nbsp;22.</ref> Ĝis nun, la Turing-maŝinoj estas centra studobjekto en la [[teorio de komputado]]. El Septembro 1936 ĝis Julio 1938, Turing pasigis plej grandan parton de sia tempo studante kun Church en la [[Universitato Princeton]],<ref name="bowen19">Bowen, Jonathan P. (2019). [https://openresearch.lsbu.ac.uk/download/67a796462f46a70047a3126eeb867e5e59f5a1622344b4d2e73d0dbc0d912e01/2175807/setss2018.pdf "The Impact of Alan Turing: Formal Methods and Beyond".]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} En Bowen, Jonathan P.; Liu, Zhiming; Zhang, Zili (eld.). Engineering Trustworthy Software Systems. SETSS 2018 (PDF). Lecture Notes in Computer Science. Vol. 11430. Cham: Springer. pp. 202–235. doi:10.1007/978-3-030-17601-3_5. ISBN 978-3-030-17600-6. S2CID 121295850. Arkivita (PDF) el la originalo la 9an de Oktobro 2022.</ref> en la dua jaro kiel Vizitanta ''Fellow Jane Eliza Procter''. Aldone al sia pure matematika laboro, li studis kriptologion kaj ankaŭ konstruis tri el kvar stadioj de elektro-mekanika "binara multobligilo".<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> En Junio 1938, li akiris sian doktorigon el la Departemento de Matematiko de Princeton;<ref>{{Cite journal | last1 = Turing | first1 = A.M. | author-link = Alan Turing | title = Systems of Logic Based on Ordinals | doi = 10.1112/plms/s2-45.1.161 | journal = Proceedings of the London Mathematical Society | pages = 161–228 | year = 1939 | volume=s2-45 | hdl = 21.11116/0000-0001-91CE-3 | hdl-access = free }}</ref> lia disertacio, ''Systems of Logic Based on Ordinals'',<ref name="turingphd">Turing, Alan (1938). ''Systems of Logic Based on Ordinals (PhD thesis)''. Princeton University. doi:10.1112/plms/s2-45.1.161. hdl:21.11116/0000-0001-91CE-3. ProQuest 301792588.</ref><ref>{{cite web | last = Turing | first = A.M. | author-link = Alan Turing | title = Systems of Logic Based on Ordinals | year = 1938 | url = https://webspace.princeton.edu/users/jedwards/Turing%20Centennial%202012/Mudd%20Archive%20files/12285_AC100_Turing_1938.pdf | access-date = 4a de Februaro 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121023103503/https://webspace.princeton.edu/users/jedwards/Turing%20Centennial%202012/Mudd%20Archive%20files/12285_AC100_Turing_1938.pdf | archive-date = 23a de Oktobro 2012 | url-status = dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121023103503/https://webspace.princeton.edu/users/jedwards/Turing%20Centennial%202012/Mudd%20Archive%20files/12285_AC100_Turing_1938.pdf |date=2012-10-23 }}</ref> enkondukis la koncepton de [[Ordonombro|ordonombra logiko]] kaj la nocion de "relativa komputado", laŭ kiu Turing-maŝinoj estas pliigitaj per la tiel nomitaj orakol-maŝinoj, kiuj ebligus la studadon de problemoj kiujn ne povas solvi la Turing-maŝinoj. John von Neumann deziris dungi lin kiel sia postdoktoriga helpanto, sed li revenis al Britio.<ref>''John Von Neumann: The Scientific Genius Who Pioneered the Modern Computer, Game Theory, Nuclear Deterrence, and Much More'', Norman MacRae, 1999, American Mathematical Society, Chapter 8</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} ==Literaturo== * [[Alonzo Church|Church, Alonzo]] (1936). "An Unsolvable Problem of Elementary Number Theory". American Journal of Mathematics. 58 (2): 345–363. doi:10.2307/2371045. ISSN 0002-9327. JSTOR 2371045. * Hodges, Andrew (1983). ''Alan Turing : the enigma''. London: Burnett Books. ISBN 978-0-09-152130-1. * Leavitt, David (2007). ''The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer''. Phoenix. ISBN 978-0-7538-2200-5. * Sipser, Michael (2006). ''Introduction to the Theory of Computation''. PWS Publishing. ISBN 978-0-534-95097-2. * Turing, A.M. (1937) [Havigita al la Societo en Novembro 1936]. [http://www.cs.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem" (PDF).] ''Proceedings of the London Mathematical Society''. 2. Vol. 42. pp.&nbsp;230–65. doi:10.1112/plms/s2-42.1.230. and Turing, A.M. (1938). "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction". ''Proceedings of the London Mathematical Society''. 2. Vol. 43 (publikigita en 1937). pp.&nbsp;544–46. doi:10.1112/plms/s2-43.6.544. == Vidu ankaŭ == * [[10204 Turing]], asteroido * [[Premio Turing]] * [[Testo de Turing]] * [[Maŝino de Turing]] * [[Komputa logiko]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Alan Turing}} * [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html Mallonga biografio de Alan Turing] ''(angle)'' * [http://www.loebner.net/Prizef/TuringArticle.html Computing machinery and intelligence] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130328004113/http://www.loebner.net/Prizef/TuringArticle.html |date=2013-03-28 }} - ''Komputanta maŝinaro kaj intelekto'' ''(angle)'' * [http://www.turingarchive.org Turing Digital Archive]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''(angle)'' * Federico Gobbo: ''[https://www.academia.edu/1988242/Alan_Turing_Creator_of_Artificial_Languages?email_work_card=view-paper Alan Turing Creator of Artificial Languages]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (Alan Turing, kreinto de artefaritaj lingvoj) * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Alan Turing |revizio=950122276 }} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Turing, Alan}} {{Vivtempo|Turing, Alan}} [[Kategorio:Pioniraj komputikistoj]] [[Kategorio:Britaj matematikistoj]] [[Kategorio:GLAT-historio]] [[Kategorio:GLAT-personoj]] [[Kategorio:Sinmortigintoj]] 4a1nbr2ronuhjbppif0d0rvruippt0e 0 275 9366249 9286937 2026-05-04T03:25:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366249 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | teritorio <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Afrika Unio | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-en|African Union}} | alia_nomo1 = {{Lang-ar|الاتحاد الأفريقي}} | alia_nomo2 = {{Lang-fr|Union africaine}} | alia_nomo3 = {{Lang-es|Unión Africana}} | alia_nomo4 = {{Lang-pt|União Africana}} | alia_nomo5 = {{Lang-sw|Umoja wa Afrika}} | kategorio = unio <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = African Union (orthographic projection).svg | dosiero_priskribo = Landoj enkadre de Afrika Unio | dosiero_kompl = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | flago_noto = | blazono = | blazono_noto = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = | himno = | himno_dosiero = <!-- *** Lando ktp. *** --> | ŝtato_tipo = Ŝtatoj | ŝtato_faldo = | ŝtato = 48+ | ŝtato1 = | ŝtato2 = | ŝtato3 = | ŝtato4 = | ŝtato5 = | ŝtato6 = | ŝtato7 = | ŝtato8 = | ŝtato9 = | ŝtato10 = | ŝtato11 = | ŝtato12 = | ŝtato13 = | ŝtato14 = | ŝtato15 = | ŝtato16 = | ŝtato17 = | ŝtato18 = | ŝtato19 = | ŝtato20 = | ŝtato21 = | ŝtato22 = | ŝtato23 = | ŝtato24 = | ŝtato25 = | ŝtato26 = | ŝtato27 = | ŝtato28 = | ŝtato29 = | ŝtato30 = | ŝtato31 = | ŝtato32 = | ŝtato33 = | ŝtato34 = | ŝtato35 = | ŝtato36 = | ŝtato37 = | ŝtato38 = | ŝtato39 = | ŝtato40 = | ŝtato41 = | ŝtato42 = | ŝtato43 = | ŝtato44 = | ŝtato45 = | ŝtato46 = | ŝtato47 = | ŝtato48 = | ŝtato49 = | ŝtato50 = | ŝtato51 = | ŝtato52 = | ŝtato53 = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | limo = | limo1 = | limo2 = | limo3 = | limo_faldo = 1 | parto_faldo = 1 | parto_tipo = | parto = | urbo = {{flago|Etiopio}} [[Adis-Abebo]] | urbo1 = {{flago|Sud-Afriko}} [[Midrand]] | urbo_faldo = | urbo_tipo = Politikaj ĉefurboj | memorindaĵo_tipo = | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = | konstruaĵo_faldo = 1 | konstruaĵo = | konstruaĵo3_noto = | rivero_faldo = faldo | rivero = | ŝoseo_tipo = Aŭtostrado | ŝoseo = | ŝoseo1_tipo = | ŝoseo1 = | ŝoseo2_tipo = | ŝoseo2 = | montaro_tipo = Montaroj | montaro_faldo = 1 | montaro = | orogenezo = | orogenezo1 = | orogenezo2 = <!-- *** Situo *** --> | ĉefurbo_situo = | koordinatoj_ne_en_titolo = true | ĉefurbo_leviĝo = | ĉefurbo_lat_d = | ĉefurbo_lat_m = | ĉefurbo_lat_s = | ĉefurbo_lat_NS = | ĉefurbo_long_d = | ĉefurbo_long_m = | ĉefurbo_long_s = | ĉefurbo_long_EW = | plej_alta_situo = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 29757900 | areo_rondumo = 1 | areo_akvo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 967810000 | loĝantaro_dato = 2011 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = | gvidantaro = | gvidantaro_tipo = | gvidantaro_noto = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = | ĉefulo1 = | ĉefulo1_tipo = | ĉefulo1_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = ([[UTC]]-1 al +4) | utc_offset = | horzono_DST = | utc_offset_DST = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = ''De jure'' ĉiuj [[lingvoj de Afriko]];<br /> ''de facto'' Angla, Araba, Franca, Hispana, Portugala, Svahila | libera2_tipo = Lingvoj | libera3 = | libera3_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | mapo2 = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = African Union | retpaĝo = [http://au.int/ au.int] | portalo = Afriko <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo ={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=ET |situo sur mapo=Adis-Abebo |zomo=13 }} '''Afrika Unio''' estas organizaĵo de ŝtatoj en [[Afriko]], kiu havas nuntempe 49+ membroŝtatojn. Ĝi estiĝis la {{daton|9|julio|2002}}<ref name="African Union 2002"> {{Cite web | url = http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_&_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union,%209%20July%202002.htm | title = Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki | author = Thabo Mbeki | date = 9-a de julio 2002 | publisher = africa-union.org | location = ABSA Stadium, Durban, South Africa | accessdate = 2009-02-08 }}</ref>, anstataŭante la ĝistiaman [[Organizaĵo por Afrika Unueco|Organizaĵon por Afrika Unueco]] kiel la plej alta tutkontinenta [[Politikaj Institucioj|politika estaĵo]] de [[Afriko]]. Ĝi celas disvastigi [[demokratio|demokratiecon]], [[homaj rajtoj|homajn rajtojn]], kaj [[ekonomio|ekonomian pliboniĝon]] tra la kontinento. Malsimile al la OAU, la AU havas pli fortajn povojn interveni en la aferojn de membraj ŝtatoj. Ĝi intencas la kreadon de pactena armita fortaro, internacia kortumo, kaj centra [[banko]] kun fina celo krei komunan [[monunuo]]n. La nuna prezidanto de la Unio estas ([[nun en 2024|2024]]) [[Mohamed Ould Ghazouani]], el [[Maŭritanio]]. Li enoficiĝis la {{daton|17|februaro|2024}}. == Priskribo == La celoj de AU estas la jenaj: # Atingi pli grandan unuigon kaj solidarecon inter la afrikaj landoj kaj la afrikanoj. # Defendi la suverenecon, la teritorian integrecon kaj la sendependon de ties Membroj Ŝtatoj. # Akceli la politikan kaj soci-ekonomian integradon de la kontinento. # Helpi kaj defendi la afrikajn komunajn sintenojn pri temoj de intereso por la kontinento kaj ties popoloj. # Kuraĝigi internacian kunlaboradon, sekvante la enhavon de la [[Ĉarto de la Unuiĝintaj Nacioj]] kaj de la [[Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj]]. # Helpi al paco, sekureco, kaj stabileco en la kontinento. # Helpi al demokratiaj principoj kaj institucioj, popola partoprenemo kaj bona regadeco. # Helpi kaj protekti homajn kaj popolajn rajtojn kongrue kun la [[Afrika Ĉarto pri Homaj kaj Popolaj Rajtoj]] kaj aliaj elstaraj iloj por [[Homaj Rajtoj]]. # Establi la necesajn kondiĉojn kiuj ebligu la kontinenton ludi sian plenrajtan rolon en la tutmonda ekonomio kaj en internacia negocado. # Helpi al [[daŭripova disvolviĝo]] je ekonomia, socia kaj kultura niveloj same kiel al la integrigo de afrikaj ekonomioj. # Helpi al kunlaborado en ĉiuj kampoj de homa aktiveco por plialtigi la [[vivnivelo]]jn de afrikaj popoloj. # Kunordigi kaj harmoniigi la politikojn inter la ekzistantaj kaj futuraj Regionaj Ekonomiaj Komunumoj por la laŭgrada atingo de la celoj de la Unio. # Antaŭenigi la disvolvigon de la kontinento per la apogo al la esplorado en ĉiuj kampoj, partikulare en [[scienco]] kaj [[teknologio]]. # Labori kun elstaraj internaciaj partneroj en la elradikigo de eviteblaj malsanoj kaj la helpo al la bona sano en la kontinento. La Afrika Unio estas formata de kaj politikaj kaj administraciaj organismoj. La plej alta decido-fara organismo estas la [[Asembleo de la Afrika Unio]], formata de ĉiuj ŝtatestroj aŭ registarestroj de membroj ŝtatoj de la AU. La Asembleo estas prezidata de [[Idriss Déby]], Prezidento de [[Ĉado]]. La AU ankaŭ havas reprezentan organismon, nome la [[Tutafrika Parlamento]], kiu konsistas el 265 membroj elektitaj de la landaj leĝofaraj organismoj de la membroj ŝtatoj de AU. Ties prezidento estas [[Roger Nkodo Dang]]. Aliaj politikaj institucioj de AU estas la jenaj: * la [[Plenuma Konsilantaro de la Afrika Unio|Plenuma Konsilantaro]], formita de [[Ministro pri eksteraj aferoj|ministroj pri eksteraj aferoj]], kiu preparas decidojn por la Asembleo; * la Permanenta Komitato de Reprezentantoj de la Afrika Unio, formita de ambasadoroj al [[Adis-Abebo]] el membraj ŝtatoj de AU; kaj * la [[Ekonomia, Socia kaj Kultura Konsilantaro]] (ESKK), nome konsilantaro de la civila socio. La [[Afrikunia Komisiono]], nome sekretariaro de politikaj strukturoj, estas prezidita de [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] de Sudafriko. La 15an de Julio 2012, Ms. Dlamini-Zuma venkis per tre disputita voĉdonado kaj iĝis la unua virino estro de la Afrikunia Komisio, anstataŭante [[Jean Ping]] de [[Gabono]]. <!--[[Dosiero:African Union conference center and office complex, AUCC.jpg|eta|250px|La sidejoj de Afrika Unio en [[Adis-Abebo]].]]--> La ĉefa administracia ĉefurbo de la Afrika Unio estas [[Adis-Abebo]], [[Etiopio]], kie havas [[sidejo]]n la Afrikunia Komisiono. Nova sidejaro, nome Kongresejo kaj Oficejaro de AU, estis inaŭgurita la 28an de Januaro 2012, dum la 18a pintokunveno de AU.<ref name=AU_NewHQ>Press release No 13 / 18th AU Summit : [http://www.au.int/en/sites/default/files/28%2001%202012_18SUMMIT_PR_INAUGURATION.pdf Inauguration of the new African Union Conference Center] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120216164902/http://www.au.int/en/sites/default/files/28%2001%202012_18SUMMIT_PR_INAUGURATION.pdf |date=2012-02-16 }}. Directorate of Information and Communication. [[Afrikunia Komisiono]] (28a de Januaro 2012).</ref> La sideja komplekso estis konstruita de la Ĉinaŝtata Konstruinĝeniera Korporacio kiel donaco de la [[Registaro de Ĉinio|ĉina registaro]], kaj estas hejmo de, inter aliaj utilaĵoj, 2 500-sidloka kunvenejo kaj 20-etaĝa oficeja turo. La turo estas 99.9 metrojn alta por aludi al la dato de 9a de Septembro 1999, kiam la [[Organizaĵo por Afrika Unueco]] voĉdonis por iĝi la Afrika Unio.<ref name=Chinadaily_NewHQ>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2012-01/30/content_14502354.htm|titolo=New headquarters shows partnership entering era of hope: Ethiopia PM|alirdato=2a de Februaro 2012|familia nomo=Linyan|persona nomo=Wang|verko=[[China Daily]]}}</ref> Aliaj strukturoj de AU estas hejmigitaj de diversaj membraj ŝtatoj: * la [[Afrika Komisiono pri Homaj kaj Popolaj Rajtoj]] havas sidejon en [[Banĝulo]], [[Gambio]]; kaj * la [[Nova Partnereco por la Afrika Disvolviĝo]] (NPAD), la sekretariaroj de la Revizia Mekanismo kaj la [[Tutafrika Parlamento]] estas en [[Midrand]], Sudafriko. La AU kovras la tutan kontinenton escepte dum tempo por [[Maroko]] kaj de kelkaj teritorioj de [[Hispanio]] ([[Kanarioj]]), [[Francio]] ([[Majoto]], [[Reunio]], [[Disaj Insuloj en la Hinda Oceano]]), [[Portugalio]] ([[Madejro]], [[Sovaĝaj insuloj]]) kaj de [[Unuiĝinta Reĝlando]] ([[Sankta Heleno, Ascension kaj Tristan da Cunha]]). Maroko ne estas membro ĉar ties registaro kontraŭas la membrecon de [[Okcidenta Saharo]] kiel [[Araba Demokratia Sahara Respubliko]]. Tamen, Maroko havas specialan statuson ene de AU kaj profitas el la servoj disponeblaj al ĉiuj ŝtatoj de AU el la institucioj de AU, kiaj la [[Banko por Afrika Disvolviĝo]]. Marokaj delegatoj ankaŭ partoprenas en gravaj funkcioj de AU, kaj pluas negocado por klopodi solvi la konflikton kun la [[Fronto Polisario]] en [[Tinduf]], [[Alĝerio]] kaj en la Okcidentsaharaj regionoj liberigitaj. La unua milita interveno de la AU en membro ŝtato estis en Majo 2003 deplojo de pactena forto de soldatoj el Sudafriko, [[Etiopio]], kaj [[Mozambiko]] en [[Burundio]] por superrigardi la plenumon de variaj interkonsentoj. La trupoj de la AU estis deplojitaj ankaŭ en [[Sudano]] por pacteni en la [[konflikto de Darfur]], antaŭ la misio estis transpasata el la Unuiĝintaj Nacioj la [[1an de januaro|1an de Januaro]] [[2008]] zorge de [[UNAMID]]. La AU ankaŭ sendis pactenantan mision al [[Somalio]], el kiu la pactenantaj trupoj estas el [[Ugando]] kaj Burundio. La AU adoptis nombrajn gravajn novajn dokumentojn establantajn normojn je kontinenta nivelo, por suplementi tiuj jam validigitaj kiam ĝi estis kreata. Tiuj estas la Konvencio de AU por Eviti kaj Lukti kontraŭ Korupto (2003), la Afrika Ĉarto pri Demokratio, Elektoj kaj Regeco (2007), la [[Nova Partnereco por la Afrika Disvolviĝo]] (NEPAD) kaj ties asocia Deklaro pri Demokrata, Politika, Ekonomia kaj Korporacia Regeco.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.africa-union.org/root/au/Documents/Treaties/treaties.htm |titolo=Africa-union.org |alirdato=2016-09-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130424005749/http://www.africa-union.org/root/au/documents/treaties/treaties.htm |arkivdato=2013-04-24 }}</ref> == Anoj == En la Afrika Unio nuntempe (en [[2023]]) estas 55 membroŝtatoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.africa-union.org/root/au/memberstates/map.htm |titolo=The Member States of the African Union |alirdato=2010-10-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080105082457/http://www.africa-union.org/root/au/memberstates/map.htm |arkivdato=2008-01-05 }}</ref>, ĉiuj hereditaj el la Organizaĵo por Afrika Unueco (OAU). La Unio sekve inkluzivis ĉiujn afrikajn landojn krom [[Maroko]], kiu eliĝis el la OAU en [[1984]] okaze de la aliĝo de [[Okcidenta Saharo]], kiun Maroko pretendas kiel parton de sia teritorio. Maroko estis reakceptita en 2017. {{div col|cols=5}} {{ALG}}<br /> {{AGO}}<br /> {{BEN}}<br /> {{BWA}}<br /> {{BFA}}<br /> {{BDI}}<br /> {{CMR}}<br /> {{CPV}}<br /> {{CAF}}<br /> {{CHA}}<br /> {{COM}}<br /> {{COD}}<br /> {{COG}}<br /> {{CIV}}<br /> {{DJI}}<br /> {{EGY}}<br /> {{GNQ}}<br /> {{ERI}}<br /> {{ETH}}<br /> {{GAB}}<br /> {{GAM}}<br /> {{GHA}}<br /> {{GUI}}<br /> {{KEN}}<br /> {{LES}}<br /> {{LBR}}<br /> {{LBA}}<br /> {{MAR}}<br /> {{MWI}}<br /> {{MRT}}<br /> {{MRI}}<br /> {{MOZ}}<br /> {{NAM}}<br /> {{NIG}}<br /> {{NGR}}<br /> {{RWA}}<br /> {{SADR}}<br /> {{STP}}<br /> {{SEN}}<br /> {{SEY}}<br /> {{SLE}}<br /> {{SOM}}<br /> {{ZAF}}<br /> {{SSD}}<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.voanews.com/english/news/africa/east/South-Sudan-Becomes-African-Unions-54th-Member-126320433.html|titolo=South Sudan Becomes African Union's 54th Member|alirdato=28-a de julio 2011|dato=28a de Julio 2011|eldoninto=Voice of America News}}</ref><br /> {{SUD}}<br /> {{SWZ}}<br /> {{TZA}}<br /> {{TOG}}<br /> {{TUN}}<br /> {{UGA}}<br /> {{ZAM}}<br /> {{ZIM}}<br /> {{div col end}} Krome, la anecoj de kelkaj landoj estas nuntempe ([[nun en 2010]]) suspenditaj, pro [[ŝtatrenverso]]j aŭ pro decido de la koncernitaj landoj: * [[Eritreo]] revokis siajn ambasadorojn ĉe la Afrika Unio la {{daton|20|novembro|2009}}, pro la subteno de la Unio al [[rezolucio]] de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] kiu kulpas Eritreon pro ĝia subteno al kontraŭuloj de la internacie rekonata (kaj nuntempe ekzilita) registaro de [[Somalio]]. * [[Gvineo]] estis suspendita pro ŝtatrenverso okazinta en [[2008]]. * [[Madagaskaro]] estis suspendita pro politika krizo okazinta en [[2009]]. * [[Niĝero]] estis suspendita pro ŝtatrenverso okazinta en [[2010]]. La eŭropaj landoj, kiuj posedas kaj regas teritoriojn de la kontinento ([[Hispanio]], kiu tenas [[Kanariaj Insuloj|Kanariajn Insulojn]] kaj la [[enklavo]]jn de [[Ceŭto]] kaj [[Melilo]]; [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]], kiu tenas [[Ascension]], [[Tristan da Cunha (insularo)|Tristan da Cunha]] kaj [[Sankta Heleno]]; [[Portugalio]], kiu tenas [[Madejro]]n; [[Francio]], kiu tenas [[Majoto]]n kaj [[Reunio]]n) ne estas membroj de tiu ĉi unio. == Organismoj == [[Dosiero:Map of the African Union.svg|eta|200px|Mapo de Afrika Unio.]] La Afrika Unio havas nombrajn oficialajn organismojn: * [[Tutafrika Parlamento]] * [[Asembleo de la Afrika Unio]] * [[Afrikunia Komisiono]] * Justica Kortumo de la Afrika Unio * [[Plenuma Konsilantaro de la Afrika Unio]] * Permanenta Komitato de Reprezentantoj de la Afrika Unio * Konsilantaro de Paco kaj Sekureco * [[Ekonomia, Socia kaj Kultura Konsilantaro]] * Specializitaj Teknikaj Komitatoj de la Afrika Unio == Historio == La Afrika Unio oficiale estiĝis okaze de la pintokunveno de ŝtat- kaj registar-estroj okazinta en la urbo [[Durbano]], en [[Sud-Afriko]], la {{daton|9|julio|2002}}. En tiu okazo, la sudafrika prezidanto [[Thabo Mbeki]] enoficiĝis kiel prezidanto de la nova politika estaĵo. Oni tiam aprobis la unuajn dokumentojn kiuj priskribas la instituciojn de la Unio. Tiun kunvenon partoprenis, kiel observanto, ankaŭ la tiama ĝenerala sekretario de la [[Unuiĝintaj Nacioj]], [[Kofi Annan]]. La naskiĝo de la Unio tamen fakte ŝuldiĝas al la eksterordinara kunveno de la Organizaĵo por Afrika Unueco okazinta en [[1999]] en [[Sirto]], en [[Libio]]; tiam la Organizaĵo oficiale aprobis la estigon de la nova Unio. En 2000 oni aprobis la Konsistigan Akton, kiu efektiviĝis la {{daton|26|majo|2001}}, monaton post la subskribo fare de [[Niĝerio]] kiel la 36-a aprobinta lando. Ekde tiam, kaj laŭ la priskriboj de la Akto mem, la du organizaĵoj kunekzistis dum unu jaro. La 30an de januaro 2017 [[Maroko]] estis reakceptita en la Afrika Unio dum asembleo en [[Etiopio]]. === Prezidantoj === [[Dosiero:Bingu Wa Mutharika - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|eta|dekstra|200px|[[Bingu wa Mutharika]], prezidanto de la Afrika Unio en 2010.]] [[Dosiero:Alpha Conde - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|eta|dekstra|200px|[[Alpha Condé]], prezidanto de la Afrika Unio en 2017.]] {| {{belatabelo}} |- ! !! Oficperiodo !! Lando |- | [[Thabo Mbeki]] || {{dato|9|julio|2002}} — {{dato|10|julio|2003}} || {{flago|Sud-Afriko|nomo=jes}} |- | [[Joaquim Chissano]] || {{dato|10|julio|2003}} — {{dato|6|julio|2004}} || {{flago|Mozambiko|nomo=jes}} |- | [[Olusegun Obasanjo]] || {{dato|6|julio|2004}} — {{dato|24|januaro|2006}} || {{flago|Niĝerio|nomo=jes}} |- | [[Denis Sassou-Nguesso]] || {{dato|24|januaro|2006}} — {{dato|29|januaro|2007}} || [[Dosiero:Flago-de-Kongo-Brazavila.svg|20px]] [[Kongo Brazavila]] |- | [[John Kufuor]] || {{dato|29|januaro|2007}} — {{dato|31|januaro|2008}} || {{flago|Ganao|nomo=jes}} |- | [[Jakaya Kikwete]] || {{dato|31|januaro|2008}} — {{dato|2|februaro|2009}} || {{flago|Tanzanio|nomo=jes}} |- | [[Muamar Kadafi]] || {{dato|2|februaro|2009}} — {{dato|31|januaro|2010}} || {{flago|Libio|nomo=jes}} |- | [[Bingu wa Mutharika]] || {{dato|31|januaro|2010}} — {{dato|31|januaro|2011}} || {{flago|Malavio|nomo=jes}} |- | [[Teodoro Obiang Nguema Mbasogo]] || {{dato|31|januaro|2011}} — {{dato|29|januaro|2012}} || {{GNQ}} |- | [[Yayi Boni]] || {{dato|29|januaro|2012}} — {{dato|27|januaro|2013}} || {{flago|Benino|nomo=jes}} |- | [[Hailemariam Desalegn]] || {{dato|27|januaro|2013}} — {{dato|30|januaro|2014}} || {{flago|Etiopio|nomo=jes}} |- | [[Mohamed Ould Abdel Aziz]] || {{dato|30|januaro|2014}} — {{dato|30|januaro|2015}} || {{flago|Maŭritanio|nomo=jes}} |- | [[Robert Mugabe]] || {{dato|30|januaro|2015}} — {{dato|30|januaro|2016}} || {{flago|Zimbabvo|nomo=jes}} |- | [[Idriss Déby]] || {{dato|30|januaro|2016}} — {{dato|30|januaro|2017}} || {{flago|Ĉado|nomo=jes}} |- | [[Alpha Condé]] || {{dato|30|januaro|2017}} — {{dato|28|januaro|2018}} || {{flago|Gvineo|nomo=jes}} |- | [[Paul Kagame]] || {{dato|28|januaro|2018}} — {{dato|10|februaro|2019}} || {{flago|Ruando|nomo=jes}} |- | [[Abdel Fattah el-Sisi]] || {{dato|10|Februaro|2019}} — {{dato|10|februaro|2020}} || {{flago|Egiptujo|nomo=jes}} |- | [[Cyril Ramaphosa]] || {{dato|10|Februaro|2020}} — {{dato|10|Februaro|2021}} || {{flago|Sudafriko|nomo=jes}} |- | [[Félix Tshisekedi]] || {{dato|10|Februaro|2021}} — {{dato|05|Februaro|2022}} || {{flago|Demokratia Respubliko Kongo|nomo=jes}} |- | [[Macky Sall]] || {{dato|05|Februaro|2022}} — {{dato|18|Februaro|2023}}|| {{flago|Senegalo|nomo=jes}} |- | [[Azali Assoumani]] || {{dato|18|Februaro|2023}} — || {{flago|Komoroj|nomo=jes}} |} == Ekonomio == La membroŝtatoj de la Afrika Unio kune konsistigas la 17-an plej grandan ekonomion de la mondo laŭ [[malneta enlanda produkto]], tuj post [[Nederlando]]. La MEP de la Afrika Unio ([[nun en 2009|en 2009]]) estas proksima al 500 miliardoj da usonaj dolaroj. La Unio klopodas estigi komunan ekonomian zonon, centran bankon kaj komunan monunuon antaŭ [[2023]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/3870303.stm|titolo=Profile: African Union|alirdato=2006-07-10|dato=2006-07-01|eldoninto=BBC News}}</ref> La [[Nova Partnereco por la Afrika Disvolviĝo]] (NoPAD) estas programo de ekonomia disvolviĝo de la Afrika Unio. == Oficialaj lingvoj == Laŭ la Konsistiga Akto de la Afrika Unio, ĝiaj laborlingvoj estas la [[angla lingvo|angla]], la [[araba lingvo|araba]], la [[franca lingvo|franca]] kaj la [[portugala lingvo|portugala]], kaj ĉiuj afrikaj lingvoj "se eble".<ref>Artikolo 25, Konstitucia Leĝo de la Afrika Unio.</ref> Laŭ dokumento kiu celas modifi la Akton kaj proponiĝis en [[2003]], sed ankoraŭ ne aprobiĝis ([[nun en 2007|2007]]), oni aldonas al la liston ankaŭ la [[hispana lingvo|hispanan]], la [[svahila lingvo|svahilan]] kaj "ĉiujn aliajn afrikajn lingvojn", kaj anstataŭigas la vorton "laborlingvo" per "oficiala lingvo".<ref>Artikolo 11, Protokolo pri Ŝanĝoj al la Konstitucia Leĝo de la Afrika Unio [http://au.int/en/sites/default/files/PROTOCOL_AMENDMENTS_CONSTITUTIVE_ACT_OF_THE_AFRICAN_UNION.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140630082951/http://www.au.int/en/sites/default/files/PROTOCOL_AMENDMENTS_CONSTITUTIVE_ACT_OF_THE_AFRICAN_UNION.pdf|date=2014-06-30}}</ref> Praktike, tradukado de afrikuniaj dokumentoj eĉ en la kvar nuntempe oficialajn laborlingvojn ofte okazas malfrue kaj malfaciligas la funkciadon de la organizaĵo. En [[2001]], la Afrika Unio estigis la [[Afrika Akademio de Lingvoj|Afrikan Akademion de Lingvoj]] por antaŭenpuŝi la pluan uzadon de [[afrikaj lingvoj]] inter afrikanoj. == Servoj == La [[Pasporto de Afrika Unio]] estas komuna [[Pasporto|pasporta dokumento]] kiu estis fondita por anstataŭigi la ekzistantajn naciajn pasportojn kaj doni al ĉiuj 54 membroj de la Afrika Unio vizan sendevigon en tuta Afriko. == Rolo de la diasporo == La Konstitua Proklamo de AU deklaras ke ĝi "invitu kaj kuraĝigu la plenan partoprenon de la [[afrika diasporo]] kiel grava parto de nia kontinento, en la konstruo de la Afrika Unio". La Registaro de la Afrika Unio difinis la afrikan diasporon kiel "konsistanta el popolo de afrika origino kiu loĝas ekster la kontinenton, sendepende de ties civitaneco kaj nacieco kaj kiu volas kontribui al la disvolvigo de la kontinento kaj konstruo de la Afrika Unio".<ref>Pan-Africanism and the African Union, Dallas L. Browne. [http://www.siue.edu/~mafolay/JournalInfo/Vol-2/Issue%201%20revised.pdf] Alirita la 10an de Septembro 2016.</ref> == Nunaj aferoj == La AU frontas multajn defiojn, kiaj la sanaferoj kiaj lukti kontraŭ [[malario]] kaj la [[epidemio]] de [[AIDS/HIV]]; la politikaj aferoj kiaj kontraŭi nedemokratiajn reĝimojn kaj peri en multaj enlandaj militoj; ekonomiaj aferoj kiaj la plibonigo de la averaĝa vivkondiĉarto de milionoj de malriĉaj, needukitaj afrikanoj; ekologiaj aferoj kiaj trakti kun konstantaj [[malsatego]]j, [[dezertiĝo]], kaj manko de ekologia elteneblo; same kiel la juraj aferoj koncerne al la [[Okcidenta Saharo]]. La 30an de januaro 2017 [[Maroko]] estis reakceptita en la Afrika Unio dum asembleo en [[Etiopio]]. === AIDS en Afriko === Unu el la plej gravaj aferoj kiujn frontas Afriko ne estas disputo inter landoj, sed la rapida disvastiĝo de la [[pandemio]] de HIV kaj [[Aidoso]]. Sub-Sahara Afriko, ĉefe [[Suda Afriko]], estas pro multo la plej tuŝita areo en la mondo, kaj la infekcio estas nune startante la perdon de vivoj laŭ milionoj. Kvankam la mezuro de HIV hegemoniaj indicoj montriĝis metodologie defia, pli ol 20% el la sekse aktiva loĝantaro de multaj landoj de Suda Afriko povus esti infektita, el kiuj Sudafriko, Bocvano, Kenjo, Namibio, kaj Zimbabvo ĉiuj atendis malpliiĝon de vivespero averaĝe de 6.5 jaroj. La efiko de Suda Afriko, kiu konstituas 30% el la ekonomio de AU, minacas grave malhelpi la kreskon de [[MEP]], kaj tiele la internan kaj eksternan komercojn por la tuta kontinento. === Libio === La AU kllopodis peri en la komencaj etapoj de la [[Libia enlanda milito|enlanda milito]] de 2011, formante ''[[ad hoc]]'' komitaton de kvin prezidentoj ([[Respubliko Kongo|konga]] Prezidento [[Denis Sassou Nguesso]], [[Malio|malia]] Prezidento [[Amadou Toumani Touré]], [[Maŭritanio|maŭritania]] Prezidento [[Mohamed Ould Abdel Aziz]], [[Sudafriko|sudafrika]] Prezidento [[Jacob Zuma]], kaj [[Ugando|uganda]] Prezidento Yoweri Museveni) por negocadi batalpaŭzon.<ref>"African Union urges restraint on both sides". The Star. 21a de Marto 2011. [http://www.thestar.com.my/news/story.asp?sec=nation&file=/2011/3/21/nation/8313696] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200201124711/https://www.thestar.com.my/news/story.asp?sec=nation&file=%2F2011%2F3%2F21%2Fnation%2F8313696|date=2020-02-01}} Alirita la 5an de Julio 2011.</ref> Tamen, la komenco de la milita interveno fare de [[NATO]] en Marto 2011 malebligis ke la komitato veturu al Libio por kunsidi kun la estro de Libio kaj iama estro de AU ĝis 2010 nome [[Muamar Kadafi]].<ref>Mulondo, Emmanuel (21a de Marto 2011). "Kutesa, AU blocked from entering Libya". Daily Monitor. [http://www.monitor.co.ug/News/National/-/688334/1129850/-/c3uoa3z/-/] Alirita la 21an de Marto 2011.</ref> Kiel institucio, la AU akre malkonsentis el la decido de la [[Konsilio de Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] krei sen-flugan zonon super Libio kiel antaŭiro al milito,<ref>"African Union demands end to military strikes on Libya, skips Paris meeting". Sudan Tribune. 19a de Marto 2011. Arkivita el la originalo la 21an de Marto 2011. [https://web.archive.org/web/20110321212338/http://www.sudantribune.com/NAfrican-Union-demands-end-to,38339] 21a de Marto 2011.</ref> kvankam kelkaj membraj ŝtatoj, kiaj [[Bocvano]],<ref>Kayawe, Baboki (23a de Marto 2011). "Khama supports no-fly zone on Libya". Mmegi. [http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=1909&dir=2011/March/Wednesday23] Alirita la 13an de Septembro 2016.</ref> [[Gabono]],<ref>"UN authorises no-fly zone over Libya". Al Jazeera. 18a de Marto 2011. Arkivita el la originalo la 18an de Marto 2011. [http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201131720311168561.html] Alirita la 13an de Septembro 2016.</ref> [[Zambio]],<ref>"Rupiah backs action against Libya". The Post. 27a de Marto 2011. [http://www.postzambia.com/post-read_article.php?articleId=19332] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120911072915/http://www.postzambia.com/post-read_article.php?articleId=19332|date=2012-09-11}} Alirita la 5an de Aprilo 2011.</ref> kaj ankaŭ aliaj esprimis subtenon por la [[rezolucio]]. Kiel rezulto de la malvenko de Kadafi ĉe la Batalo de Tripoli (2011), nome la decidiga batalo de la milito, en Aŭgusto 2011, la [[Araba Ligo]] voĉdonis por agnoski la kontraŭ-kadafiaj [[Nacia Transira Konsilio|Nacian Transiran Konsilion]] kiel laŭleĝa registaro de la lando antaŭ elektoj,<ref>"Arab League Recognizes Libyan Rebel Council". RTTNews. 25a de Aŭgusto 2011. [http://www.rttnews.com/list/general-news.aspx?Id=1700187&SM=1] Alirita la 25an de Aŭgusto 2011.</ref> kvankam la Konsilio jam estis agnoskita de kelkaj AU membraj ŝtatoj, inklude du landojn kiuj estas ankaŭ membroj de la Araba Ligo,<ref>"Tunis recognizes Libyan rebels as country's rep". Seattle Post-Intelligencer. 20a de Aŭgusto 2011. [http://www.seattlepi.com/news/article/Tunis-recognizes-Libyan-rebels-as-country-s-rep-2134144.php] {{Webarchiv|url=http://web.archive.bibalex.org/web/20111208121407/http://www.seattlepi.com/news/article/Tunis-recognizes-Libyan-rebels-as-country-s-rep-2134144.php|date=2011-12-08}} Alirita la 25an de Aŭgusto 2011.</ref><ref>"Egypt recognises Libya rebel government". The New Age. South Africa. 22a de Aŭgusto 2011. Arkivita el la originalo la 8an de Marto 2012. [https://web.archive.org/web/20120308203558/http://www.thenewage.co.za/26532-1019-53-Egypt_recognises_Libya_rebel_government] Alirita la 22an de Aŭgusto 2011.</ref> la Konsilio de AU por Paco kaj Sekureco voĉdonis la 26an de Aŭgusto 2011 ne agnoski ĝin, insiste ke batalpaŭzo estu interkonsentita kaj estu formita registaro de nacia unueco fare de ambaŭ flankoj de la enlanda milito.<ref>Malone, Barry (26a de Aŭgusto 2011). "AU won't recognise Libyan rebel council: diplomats". The Daily Star. [http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2011/Aug-26/147286-au-wont-recognise-libyan-rebel-council-diplomats.ashx#axzz1W9KDcooQ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160202091037/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2011/Aug-26/147286-au-wont-recognise-libyan-rebel-council-diplomats.ashx#axzz1W9KDcooQ|date=2016-02-02}} Alirita la 26an de Aŭgusto 2011.</ref> Nombraj membroj ŝtatoj de AU estritaj de Etiopio, Niĝerio, kaj Ruando postulis ke AU agnosku la NTJ kiel provizora reg-aŭtoritato de Libio,<ref>"Ethiopia recognizes Libyan rebels". NOW Lebanon. [[24a de aŭgusto]] 2011. [https://now.mmedia.me/lb/en/archive/ethiopia_recognizes_libyan_rebels] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180805083311/https://now.mmedia.me/lb/en/archive/ethiopia_recognizes_libyan_rebels|date=2018-08-05}} Alirita la 26an de Aŭgusto 2011.</ref><ref>"Libya-NTC: National Transitional Council in Libya". Afrique en ligne. 27a de Aŭgusto 2011. [http://www.afriquejet.com/]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Alirita la 27an de Aŭgusto 2011.</ref> kaj kelkaj aliaj ŝtatoj membroj de AU agnoskis la NTK sendepende de la decido de la Konsilio de Paco kaj Sekureco.<ref>"Chad recognises rebel council as only legitimate authority in neighbouring Libya". [[Al Jazeera]]. [[24a de aŭgusto]] 2011. [http://blogs.aljazeera.com/blog/libya-aug-24-2011-2025/www.aljazeera.com]{{404|date=September 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Alirita la 24an de Aŭgusto 2011.</ref><ref>"Benin recognize Libyan rebels". [[Reuters]]. 27a de Aŭgusto 2011. [http://www.reuters.com/article/us-libya-rebels-recognition-idUSTRE77Q1ME20110827] Alirita la 27an de Aŭgusto 2011.</ref> Tamen, la ŝtatoj membroj de AU nome Alĝerio<ref>"Algeria declines to recognize Libyan rebels". NOW Lebanon. 26a de Aŭgusto 2011. [https://now.mmedia.me/lb/en/archive/algeria_declines_to_recognize_libyan_rebels] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180805083308/https://now.mmedia.me/lb/en/archive/algeria_declines_to_recognize_libyan_rebels|date=2018-08-05}} Alirita la 26an de Aŭgusto 2011.</ref> kaj Zimbabvo<ref>"Libyan envoy to Zimbabwe expelled for burning flag". The Zimbabwean. 26a de Aŭgusto 2011. [http://www.thezimbabwean.co/news/africa/52122/libyan-envoy-to-zimbabwe-expelled.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140116060034/http://www.thezimbabwean.co/news/africa/52122/libyan-envoy-to-zimbabwe-expelled.html|date=2014-01-16}} Alirita la 26an de Aŭgusto 2011.</ref> indikis ke ili ne volas agnoski la NTK, kaj Sudafriko esprimis ankaŭ rezervojn.<ref>"Libya: How SA stood firm on money for rebels". Mail & Globe Online. 26a de Aŭgusto 2011. [http://mg.co.za/article/2011-08-26-libya-how-sa-stood-firm-on-money-for-rebels/] Alirita la 27an de Aŭgusto 2011.</ref> La 20an de Septembro 2011, la Afrika Unio oficiale agnoskis la [[Nacia Transira Konsilio|Nacian Transiran Konsilion]] kiel laŭleĝa reprezentanto de Libio.<ref>[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h2NflCTWlrw96Cs-Ts7A7Xcem2dA?docId=CNG.a8a1185f4a08d2928999ea8643dc5bd9.501 "African Union officially recognises Libya's new leadership"]</ref> ===Projektoj=== La [[Granda Verda Muro por Saharo kaj Sahelo]] (france: ''Grande Muraille Verte pour le Sahara et le Sahel'', angle: ''The Great Green Wall of the Sahara and the Sahel Initiative'', GGWSSI en akronimo) estas pionira afrika iniciato por kontraŭbatali la efikojn de tutmonda klimata ŝanĝo kaj dezertiĝo. La iniciaton gvidas la Afrika Unio. == Intervenoj por subteno de konstitucieco == === Togolando === Post la morto de Gnassingbé Eyadéma, Prezidento de [[Togolando]], la 5an de Februaro 2005, la estroj de AU priskribis la nomon de lia filo Faure Gnassingbé nome la sukcedanto kiel [[puĉo]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4240485.stm|titolo=AU denounces Togo 'military coup'|alirdato=10a de Julio 2006|dato=6a de Februaro 2005|eldoninto=[[BBC News]]}}</ref> La konstitucio de Togolando nomumas la prezidanton de la parlamento por sukcedi la prezidenton en okazo de lia morto. Laŭleĝe, la prezidanto de la parlamento devas alvoki al naciaj balotoj por elekti novan prezidenton post sesdek tagoj. La protesto de AU devigis Gnassingbé alvoki al elektoj. Post akraj protestoj pro elektofraŭdo, li estis oficiale elektita Prezidento la 4an de Majo 2005. === Maŭritanio === La 3an de Aŭgusto 2005, puĉo en [[Maŭritanio]] kondukis al la Afrika Unio eligi tiun landon el ĉiuj organizaj aktivaĵoj. La Milita Konsilio kiu ekkontrolis Maŭritanion promesis alvoki al elektoj post du jaroj. Tiuj okazis komence de 2007, por la unua fojo kiam la lando havis elektojn kiuj estis ĝenerale interkonsentitaj kiel akceptebla normigado. Post la elektoj, la membreco de Maŭritanio en la AU estis restarigitaj. Tamen, la 6an de Aŭgusto 2008, nova puĉo elpostenigis la registaron elektitan en 2007. La AU denove eligis Maŭritanion el la kontinenta organismo.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.economist.com/node/14105592|titolo=All is rather easily forgiven|alirdato=15a de Julio 2011|dato=23a de Julio 2009|verkaĵo=[[The Economist]]}}</ref> === Malio === En Marto 2012, militista puĉo okazis en Malio, kiam alianco de [[Tuaregoj]] kaj Islamismaj fortoj konkeris la nordon, rezulte en enpovigo de Islamistoj. Post milita interveno kun helpo de francaj trupoj, la regiono estis sub kontrolo de la armeo de Malio. Por restarigi lokajn aŭtoritatojn, la AU helpis por formi provizoran registaron, subtenante ĝin kaj alvokante al prezidentaj elektoj en Malio en Julio 2013.<ref name="dandc.eu">Bernadette Schulz, Ruth Langer, [http://www.dandc.eu/en/article/african-peace-and-security-architecture-already-proving-useful-even-though-it-still-work "Peace missions – The long haul"], D+C, 27a de Aŭgusto 2013.</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Afrika Banko por Disvolviĝo]] * [[Afrika diasporo]] * [[Tago de Afriko]] * [[Tutafrika Parlamento]] * [[Tutafrikismo]] * [[Unuiĝintaj ŝtatoj de Afriko]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} {{Projektoj|n=Kategorio:Afrika Unio}} {{Afrika Unio}} {{G20-Ŝtatoj}} {{Leginda|2024|3|10}} {{Havenda artikolo|Afrika Unio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Afrika Unio| ]] [[Kategorio:Panafrikanismo]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 2001]] [[Kategorio:Organizaĵoj en Afriko]] 492yj4pt8v0og73mr9zq4a6snhlb41v 0 399 9365996 9348330 2026-05-03T14:39:52Z ThomasPusch 1869 /* Ekonomio */ 9365996 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = গণ প্রজাতঁত্রী বাংলাদেশ | transskribo = Gan Prajātantrī Bānglādesh | eonomo = Bangladeŝo | eonomo alternative = Popolrespubliko Bangladeŝo | flago = Flago-de-Bangladeŝo.svg | blazono = Coat of arms of Bangladesh.svg | nacia himno = [[Amar Shonar Bangla]] <br /> Mia ora bengalo | nacia devizo = | lokigo-bildo = [[Dosiero:Bangladesh (orthographic projection).svg|270ra|Lokigo]] | lingvoj = [[Bengala lingvo|Bengala]] | ĉefurbo = [[Dako]] | religio = [[Islamo|Islamanoj]] (88,3%) kaj [[Hinduismo|Hinduoj]] (10,5%). | km2 = 144.000 | akvo = 7.0 | loĝantoj = Bengaloj | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 998.6 | valuto = [[bangladeŝa tako]] | valuta kodo = BDT | horzono = +6 <br />(en somero +6) | ttt = bd | landkodo = BD | tel = 880 | politika sistemo = [[Parlamento|Parlamenta]] [[respubliko]] | ŝtatestro = [[Prezidento]] [[Mohammed Shahabuddin]] | ĉefministro = [[Ŝejĥo|Ŝejĥino]] [[Hasina Oaĝed]] | nacia tago = [[26-a de marto]] | sendependeco = [[26-a de marto]] [[1972]] (de [[Pakistano]]) | esperanto-asocio = }} '''Bangladeŝo'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Bangladeŝo_kd Bangladeŝo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> ({{lang-bn|বাংলাদেশ|t=Bāṃlādeś}}) estas lando en suda [[Azio]], kies najbaroj estas [[Barato]] kaj [[Birmo]]. En la sudo ĝin limigas la [[golfo de Bengalo]]. Bangladeŝo troviĝas en la orienta parto de la historia regiono [[Bengalo]], kiu estis disigita de Barato en [[1947]] pro la islama plimulto de la loĝantaro kaj iĝis sub la nomo ''Orienta Pakistano'', nome parto de la ŝtato [[Pakistano]]. En [[1971]] sendependiĝis Orienta Pakistano post la liberiga bangladeŝa milito kaj elektis la nomon Bangladeŝo. La nomo de la lando signifas ''lando de la [[bengalo]]j''. == Historio == === Komenca kaj mezepoka periodoj === [[Dosiero:Coin of Rajabhata LACMA M.77.55.1 (2 of 2).jpg|eta|maldekstre|Ora monero (ĉirkaŭ 670) el la regno de la reĝo Rajabhata de la dinastio Ĥaĝa.]] Iloj de la [[Ŝtonepoko]] trovitaj en Bangladeŝo indikas homan setladon dum ĉirkaŭ 20 000 jaroj,<ref name="Bharadwaj2003">{{Citaĵo el libro|titolo=History of Bengal|familia nomo=Bharadwaj|persona nomo=G|jaro=2003|ĉapitro=The Ancient Period|eldoninto=B.R. Publishing Corp|redaktinto=Majumdar, RC}}</ref> kaj restaĵoj el setlejoj de la [[Kuprepoko]] datas reen el 4 000 jaroj.<ref name="Bharadwaj2003"/> Antikvaj Bengaloj estis setlitaj de [[Aŭstralazia lingvaro|Aŭstralazianoj]], [[Tibetobirma grupo|Tibet-Birmanoj]], Dravidianoj kaj [[Rigvedo|Hind-Arjanoj]] en sinsekvaj tajdoj de migrado.<ref name="Bharadwaj2003" /><ref name="congress">{{cite book |last=Blood |first=Peter R. |year=1989 |chapter=Early History, 1000 B.C.-A.D. 1202 |chapter-url=http://countrystudies.us/bangladesh/4.htm |editor1-last=Heitzman |editor1-first=James |editor2-last=Worden |editor2-first=Robert |title=Bangladesh: A Country Study |url=http://countrystudies.us/bangladesh/ |location=Washington, D.C. |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |page=4}}</ref> [[Arkeologio|Arkeologia pruvaro]] konfirmas ke ĉirkaŭ la 2a jarmilo a.K., [[rizo]]-kultivantaj komunumoj loĝis en la regiono. Ĉirkaŭ la 11a jarcento homoj loĝis en sisteme liniigitaj [[loĝejo]]j, entombigis siajn mortintojn, kaj fabrikis elkuprajn ornamaĵojn kaj nigran kaj ruĝan [[ceramiko]]n.<ref name="google5">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC|titolo=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|alirdato=7a de Januaro 2017|aŭtoro=Eaton, R.M.|dato=1996|eldoninto=University of California Press|ISBN=9780520205079}}</ref> La riveroj [[Gango]], [[Bramaputro]] kaj [[Meghna]] estis naturaj vojoj por komunikado kaj transportado,<ref name="google5"/> kaj la [[estuaro]]j en la Golfo de Bengalo ebligis [[Akva transporto|maran komercon]]. Dum la komenco de la [[Ferepoko]] okazis la disvolvigo de la produktado de metala armilaro, de [[monero]]j, [[agrikulturo]] kaj [[irigacio]].<ref name="google5"/> Ĉefaj urbaj setlejoj formiĝis dum la fino de la Ferepoko, en la mezo de la [[1-a jarmilo a.K.]],<ref name=":0">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=5lH40gT7xvYC&pg=PA42|titolo=Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society|familia nomo=Lewis|persona nomo=David|dato=2011|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-1-139-50257-3|paĝo=42}}</ref> kiam disvolviĝis la kulturo de la Norda nigra polurceramiko.<ref name="PierisRaven2010">{{cite book |last1=Pieris |first1=Sita |last2=Raven |first2=Ellen |date=2010 |title=ABIA: South and Southeast Asian Art and Archaeology Index |volume=Volume Three – South Asia |url=https://books.google.com/books?id=fCL8pjd0JVMC&pg=PA116 |publisher=BRILL |pages=116– |isbn=90-04-19148-8}}</ref> En 1879, [[Alexander Cunningham]] identigis [[Mahasthangarh]] kiel la ĉefurbo de la [[Pundra Regno]] menciita en la ''[[Rigvedo]]''.<ref>{{cite book |last=Alam |first=Shafiqul |year=2012 |chapter=Mahasthan |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mahasthan |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=|editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher= Asiatic Society of Bangladesh }}</ref><ref>{{cite book |last=Ghosh |first=Suchandra |year=2012 |chapter=Pundravardhana |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Pundravardhana |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link= |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher= Asiatic Society of Bangladesh }}</ref> [[Grek-romia mondo|Grekaj kaj Romiaj]] registroj de la antikva regno [[Gangaridaj]], kiu (laŭ la legendo) haltigis la invadon de [[Aleksandro la Granda]], estas ligitaj al la fortikaĵa urbo de la ruinoj de Ŭari-Bateŝŭar.<ref name="thedailystar1">{{cite news |last=Hossain |first=Emran |date=19a de Marto 2008 |title=Wari-Bateshwar one of earliest kingdoms |url=http://www.thedailystar.net/news-detail-28431 |newspaper=[[The Daily Star (Bangladeŝo)|The Daily Star]]}}</ref> La loko estis ankaŭ identigita kun la prospera komerca centro de Souanagoura listita en la mondomapo de [[Ptolemeo]].<ref name="google1">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=efaOR_-YsIcC&pg=PA6|titolo=Between the Empires: Society in India 300 BCE to 400 CE|familia nomo=Olivelle|persona nomo=Patrick|dato=2006|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-977507-1|paĝoj=6–}}</ref> Romiaj geografoj notis grandan [[marhaveno]]n en sudorienta Bengalo, koresponda al la nuntempa regiono [[Ĉitagongo (regiono)|Ĉitagongo]].<ref>{{cite book |last1=Ring |first1=Trudy |last2=Salkin |first2=Robert M. |last3=La Boda |first3=Sharon |date=1994 |title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA186 |publisher=Taylor & Francis |pages=186– |isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> Antikvaj ŝtatoj [[Budhismo|Budhismaj]] kaj [[Hinduismo|Hinduismaj]] kiuj regadis Bangladeŝon inkludis regnojn kiel Vanga, Samatata kaj Pundra, la [[Maŭrja imperio|Maŭrja]] kaj [[Gupta imperio]]j, la Varma dinastio, la Ŝaŝanka regno, la Ĥadga kaj la Kandra dinastioj, la [[Pala Dinastio]], la Sena dinastio, la Harikela regno kaj la Deva dinastio. Tiuj ŝtatoj havis bone disvolvigitajn valutojn, bankadon, ŝipkonstruadon, arkitekturon kaj arton, kaj la antikvajn universitatojn de Bikrampur kaj Mainamati kiuj estis hejmo de fakuloj kaj studentoj el aliaj partoj de Azio. [[Ŝjuanzango]] el Ĉinio estis fama fakulo kiu loĝis en [[Somapura Mahavihara]] (la plej granda monaĥejo de la antikva Hindio), kaj Atisa veturis el Bengalo al [[Tibeto]] por prediki Budhismon. La plej antikva formo de la [[Bengala lingvo]] ekaperis dum la 8a jarcento. ==== Islamigo ==== [[Dosiero:Shait Gumbad Mosque (28116770771).jpg|eta|alt=Exterior of a low mosque with many domes and entrances|maldekstra|La 15a-jarcenta [[Sesdekkupola Moskeo]] konstruita dum la Bengala Sultanlando estas nune [[Monda heredaĵo de Unesko]].]] [[Dosiero:Atia terracotta.jpg|eta|La murĉizaĵoj de la Atia Moskeo de la 17-a jarcento konstruita dum la [[Mogola Imperio]].]] La komencaj islamaj esploristoj kaj misiistoj alvenis en Bengalo fine de la [[unua jarmilo]]. La islama konkero de Bengalo komencis per la invado en 1204 fare de Baĥtiar Ĥilji; post aligi Bengalon al la [[Delhia Sultanlando]], Ĥilji iniciatis militan kampanjon en [[Tibeto]]n. Bengalo estis regata de la Delhia Sultanlando dum unu jarcento fare de guberniestroj el la Ĥilji, Mamluka, Balbana kaj Tughluka dinastioj. Dum la 14a jarcento, sendependa [[Bengala Sultanlando]] estis establita fare de ribelaj guberniestroj. Regantaj dinastioj de la sultanlando estis ekzemple Ilĝas Ŝahi, tiuj de Jalaluddin Muhammad Ŝah, Hussain Ŝahi, [[Suria imperio|Suri]] kaj Karrani, kaj en tiu epoko okazis la enkonduko de diferenca moskea arkitekturo<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Uunyz4qFZwEC&pg=PA32|titolo=Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh|familia nomo=Hasan|persona nomo=Perween|jaro=2007|eldoninto=I. B. Taurus|ISBN=978-1-84511-381-0|paĝo=32}}</ref> kaj de la valuto taka. La regiono Arakan venis sub Bengala hegemonio. La Bengala Sultanlando estis vizitita de esploristoj [[Ibn Batuta]], [[Ĉeng He]] kaj [[Niccolo de Conti]]. Dum la fino de la 16a jarcento, la Baro-Bhuĝanoj (konfederacio de islamaj kaj hinduaj aristokratoj) regadis orientan Bengalon; ties estro estis Mansad-e-Ala,<ref>"Isa Khan – Banglapedia". en.Banglapedia.org. [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Isa_Khan] alirita la 9an de februaro 2018.</ref> titolo tenita de Isa Ĥan kaj de lia filo Musa Ĥan. La dinastio Ĥan estas konsiderata lokaj herooj ĉar rezistis Nord-hindiajn invadojn per siaj riverŝipoj. La [[Mogola Imperio]] kontrolis Bengalon ĉirkaŭ la 17a jarcento. Dum la regado de la imperiestro [[Ĝalaluddin Muhammad Akbar|Akbar]], la Bengala agrara kalendaro estis reformita por faciligi la impostkolektado. La Mogoloj establis Dakon kiel fortikaĵa urbo kaj komerca metropolo, kaj ĝi estis la ĉefurbo de [[Mogola Bengalo]] dum 75 jaroj.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Dhaka|title=Dhaka – national capital, Bangladesh|author=|date=|website=Britannica.com|access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> En 1666, la Mogoloj elpelis la Arakananojn el Ĉitagong. Mogola Bengalo allogis eksterlandajn komercistojn por iliaj varoj el [[muslino]] kaj [[silko]], kaj la [[Armenoj en Bangladeŝo|Armenoj]] estis elstara komerca komunumo. Portugala setlejo en [[Ĉitagongo]] floris en la sudoriento, kaj nederlanda setlejo en Rajŝahi ekzistis en la nordo. Dum la 18a jarcento, la [[Naŭabo de Bengalio|Naŭaboj de Bengalio]] iĝis la ''[[de facto]]'' regantoj de la regiono. La Naŭaboj forĝis aliancojn kun eŭropaj koloniaj kompanioj, kio helpis fari la regionon relative prospera en la komenco de la jarcento. La loĝantaro de [[Bengalaj islamanoj]] estis produkto de konvertoj kaj religia evoluo,<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC&printsec=frontcover&dq=islam+and+the+bengal+frontier&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS3eec0q7VAhULro8KHd-jAcQQ6AEIJDAA#v=onepage&q=islam+and+the+bengal+frontier&f=false|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|first=Richard M.|last=Eaton|date=31a de Julio 1996|publisher=University of California Press|access-date=19a de Septembro 2017|via=Google Books}}</ref> kaj iliaj antaŭ-islamaj kredoj inkludis elementojn de [[Budhismo]] kaj [[Hinduismo]]. La konstruo de moskeoj, islamaj lernejoj ([[madraso]]j) kaj [[Sufiismo|Sufiismaj]] [[monaĥejo]]j (ĥankah-oj) faciligis konverton, kaj la islama [[kosmologio]] ludis gravan rolon en la disvolvigo de la Bengalia islama socio. Fakuloj teoriigis ke Bengaloj estis allogitaj al Islamo pro ties egalisma socia ordo, kiu kontrastis kun la kastosistemo de Hinduismo.<ref name="Roy1999">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=2e44ZHj_fsQC&pg=PA72|titolo=The Bengalees: Glimpses of History and Culture|aŭtoro=Samaren Roy|jaro=1999|eldoninto=Allied Publishers|ISBN=978-81-7023-981-9|paĝo=72}}</ref> Ĉirkaŭ la 15a jarcento, islamaj poetoj estis verkantaj en [[Bengala lingvo]]. Elstaraj mezepokaj Bengalaj islamaj poetoj estis Daulat Kazi, Abdul Hakim kaj Alaol. [[Sinkretismo|Sinkretismaj]] kultoj, kiaj la movado Baul, aperis en la randoj de la Bengala islama socio. La [[Persa|persiigita]] kulturo estis grava en Bengalio, kie urboj kiaj Sonargaon iĝis la plej orientaj centroj de Persia influo.<ref>{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/bengal|title=BENGAL – Encyclopaedia Iranica|first=|last=electricpulp.com|date=|website=www.IranicaOnline.org|access-date=19a de Septembro 2017}}</ref><ref>http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian</ref> === Brita Imperio === {{Ĉefartikolo|Brita Hindio}} <!--[[Dosiero:Muslimleague.jpg|eta|300ra|alt=Large group photo|La Tuthindia Muhammada Edukkonferenco de 1906 en Dako, Orienta Bengalo kaj Asamo.]]--> Post la [[Batalo de Palaŝi]] de 1757, Bengalio estis la unua regiono de la [[Hindia subkontinento]] kiu estis konkerita de la [[Brita Orienthinda Kompanio]]. Tiu kompanio formis la Prezidentecon de Fort William, kiu administraciis la regionon ĝis 1858. Elstara aspekto de la kompania regado estis la Permanenta Setlejo, kiu establis la [[feŭdismo|feŭdan sistemon]] de ''zamindar''. Nombraj malsategoj, kiel tiu de [[1770]], okazis dum la kompania regado. Kelkaj ribeloj eksplodis dum la komenco de la 19a jarcento (inklude unu estrita de Titumir), sed la Britia regado forigis la islaman regantan klason. [[Konservismo|Konservisma]] islama kleriko, Haĝi Ŝariatullah, klopodis la forigon de la Britoj propagante la islaman revivismon. Kelkaj urboj de la nuna Bangladeŝo partoprenis en la [[Ribelo de sipajoj|Hindia Ribelo]] kaj plendis aliancon al la lasta Mogola imperiestro, [[Bahadur Ŝah Zafar]], kiu estis poste ekzilita al la najbara Birmo. [[Dosiero:Bengal PMs.png|eta|maldekstra|300ra|alt=Three Bengali Prime Ministers|[[Ĉefministro]]j de [[Bengalio]] nome A. K. Fazlul Huk, [[Ĥaŭaĝa Nazimuddin]] kaj [[Husejn Ŝahed Suhravardi]].]] La defio farita al la kompania regado fare de la Hindia Ribelo kondukis al la kreado de la [[Brita Hindia Imperio]] kiel [[Kronkolonio]], kaj la unua [[fervojo]] estis konstruita en 1862.<ref>{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway|title=Railway – Banglapedia|author=|date=|website=en.Banglapedia.org|access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> Sjed Ahmed Ĥan kaj Ram Mohan Roj stimulis modernan kaj liberalan [[edukado]]n en la subkontinento, inspirante la movadon Aligarho kaj la komenco de la [[Bengalia Renesanco]]. Dum la fino de la 19a jarcento, romanistoj, sociaj reformistoj kaj feministoj aperis en la islama Bengalia socio. [[Elektro]] kaj municipaj akvosistemoj estis enkondukitaj en la [[1890-aj jaroj]]; [[kinejo]]j malfermiĝis en multaj urboj dum la komenco de la 20a jarcento. La ekonomio de [[plantejo]]j de Orienta Bengalio estis grava por la Brita Imperio, partikulare tiuj de [[juto]] kaj [[teo]]. La Britoj establis senimpostajn [[riverhaveno]]jn, kiaj la Haveno de Naraĝanganj, kaj grandajn marhavenojn kiel tiu de [[Ĉitagongo]]. Sociaj tensioj pliiĝis ankaŭ sub Britia regado, partikulare inter riĉaj Hinduoj kaj la islam-majoritata loĝantaro. La Permanenta Setlejo faris milionojn da islamaj kamparanoj posedantoj de eks-Hinduaj bienoj, kaj la malkontento de Hinduoj kreskiĝis.<ref name="Chatterjee2010">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=lAR1D0Wi2rsC&pg=PA218|titolo=A Story of Ambivalent Modernization in Bangladesh and West Bengal: The Rise and Fall of Bengali Elitism in South Asia|aŭtoro=Pranab Chatterjee|jaro=2010|eldoninto=Peter Lang|ISBN=978-1-4331-0820-4|paĝo=218}}</ref> Subtenita de la islama aristokrataro, la Britia registaro kreis la provincon de [[Orienta Bengalio kaj Asamo]] en 1905; la nova provinco ricevis pliiĝantan investadon en edukado, transporto kaj industrio. Tamen, la [[Dispartigo de Bengalio (1905)|unua dispartigo de Bengalio]] kreis skandalon en [[Kalkato]] kaj en la medio de la [[Barata Nacia Kongreso]]. Responde al la kreskanta Hindua naciismo, la [[Tuthindia Islama Ligo]] formiĝis en Dako dum la Tuthindia Muhammada Edukkonferenco de 1906. La Britia registaro reorganizis la provincojn en 1912, reunuiĝinte Orientan kaj Okcidentan Bengalion kaj farante [[Asamo]]n dua provinco. [[Dosiero:All India Muslim League Working Committee Lahore 1940.jpg|eta|dekstra|alt=Group photo outside a building|La Laborkomitato por la Lahora Rezolucio de la Tuthindia Islama Ligo, en kiu Bengalio estis reprezentita de A. K. Fazlul Huk kaj Ĥaŭaĝa Nazimuddin.]] Brita Hindio estis malrapida por permesi memregadon en la kolonia subkontinento. Ĝi establis la Bengalan Leĝofaran Konsilantaron en 1862, kaj la konsilantara indiĝena bengalia reprezentado pliiĝis dum la komenco de la 20a jarcento. La Bengalprovinca Islama Ligo estis formita en 1913 por defendi la plenumadon de [[civilaj rajtoj]] por la Bengaliaj islamanoj ene de konstitucia kadro. Dum la 1920-aj jaroj, tiu ligo estis dividita en frakcioj kiuj subtenis la Ĥilafatan movadon kaj favoris la kunlaboradon kun la Britoj por plenumi la memregadon. Tavoloj de la Bengalia elito subtenis la [[Sekulareco|sekularajn]] fortojn de [[Mustafa Kemal Ataturk]].<ref>Kennedy, Bernard (Decembro 2005). "Ambassador Rezaqul Haider: Mediating for commerce". Diplomat. Ankara, Turkey. "After the First World War when the great leader Mustafa Kemal Atatürk started his war of independence, the people of Bengal were very spontaneous in giving all sorts of support. To the extent that there is evidence that the womenfolk donated their own bangles and gold ornaments, and the funds were used for the establishment of a bank, the construction of the parliament building and the purchase of armaments and ammunitions to help the war of liberation. As you know our national poet, Nazrul Islam, was the first foreigner to write an epic poem about Mustafa Kemal." [http://www.diplomat.com.tr/sayilar/s14/yazilar/s14-3.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171010140515/http://www.diplomat.com.tr/sayilar/s14/yazilar/s14-3.htm|date=2017-10-10}} Alirita la 9an de februaro 2018.</ref> En 1929, formiĝis la Tutbengala Asocio de Luantoj en la Bengala Leĝofara Konsilantaro por kontraŭi la influon de la Hinduaj posedantoj, kaj la [[Hindia sendependiga movado]] kaj la [[Pakistana Movado]] plifortiĝis dum la komenco de la 20a jarcento. Post la reformoj Morley-Minto kaj la epoko de [[diarkio]] en Brita Hindio, la Britia registaro promesis limigitan provincan aŭtonomecon en 1935. La Bengala Leĝofara Asembleo, nome plej granda leĝofara asembleo en Brita Hindio, estis establita en 1937. Kvankam ĝi atingis majoritaton de sidlokoj en 1937, la Bengala Kongreso bojkotis la regotempon. A. K. Fazlul Huk de la Partio Kriŝak Praja estis elektita kiel unua [[Ĉefministro de Bengalio]]. En 1940 Huk subtenis la Lahoran Rezolucion, kiu antaŭvidis sendependajn ŝtatojn en la nordokcidentaj kaj orientaj islam-majoritataj regionoj de la subkontinento. La unua regotempo de Huk, kiel koalicio kun la Bengala Provinca Islama Ligo, daŭris ĝis 1941; ĝi estis sekvata de koalicio de Huk kun la Hindua dekstra partio Mahasabha kiu daŭris ĝis 1943. Huk estis sukcedita de [[Ĥaŭaĝa Nazimuddin]], kiu devis barakti kontraŭ la efikoj de la Birma Kampanjo, la [[malsatego]] de [[1943]] kaj la Hindia Aŭgusta movado. En 1946, la Bengalprovinca Islama Ligo venkis en la provinca balotado, atingante 113 de 250-sidloka asembleo (la plej granda regotempo de la Islama Ligo en Brita Hindio). H. S. Suhraŭardi, kiu faris finan malsukcesan klopodon por Unuiĝinta Bengalio en 1946, estis la lasta ĉefministro de Bengalio. === Dispartigo de Bengalio === {{Ĉefartikolo|Dispartigo de Bengalio (1947)}} La 3an de Junio 1947 la Plano Mountbatten skizis la manieron por la [[Dispartigo de Hindio]]. La 20an de Junio, la Bengala Leĝofara Asembleo decidis la dispartigon de Bengalio. Je la dekomenca kunsido, oni decidis (120 voĉdonoj kontraŭ 90) ke se la provinco restus unuiĝinta ĝi aliĝus al la Konstitucifara Asembleo de Pakistano. Je aparta kunsido de leĝofarantoj el [[Okcidenta Bengalo]], oni decidis (58 voĉdonoj kontraŭ 21) ke la provinco estu dispartigita kaj Okcidenta Bengalo aliĝu al la Konstitucifara Asembleo de Barato. Je alia kunsido de leĝofarantoj el [[Orienta Bengalo]], oni decidis (106 voĉdonoj kontraŭ 35) ke la provinco ne estu dispartigita kaj (107 voĉdonoj kontraŭ 34) ke Orienta Bengalo aliĝu al la Konstitucifara Asembleo de Pakistano se Bengalio estas dispartigita.<ref name="Mukherjee1987">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Bhd-_1RE04MC&pg=PA230|titolo=Sir William Jones: A Study in Eighteenth-century British Attitudes to India|aŭtoro=Soumyendra Nath Mukherjee|jaro=1987|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-0-86131-581-9|paĝo=230}}{{404|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La 6an de Julio, la [[Silheto (regiono)|Silheta regiono]] de Asamo voĉdonis per [[referendumo]] aliĝi al Orienta Bengalio. [[Cyril Radcliffe]] ricevis la taskon skizi la landlimojn de Pakistano kaj Barato, kaj la Linio Radcliffe establis ankaŭ la limojn de la nuntempa Bangladeŝo. La [[Dominio de Pakistano]] estis kreita la 14an de Aŭgusto 1947. === Unuigo kun Pakistano (1947–1971) === {{Ĉefartikolo|Orienta Bengalio|Orienta Pakistano}} [[Dosiero:Dominion of Pakistan & Indian Controlled Kashmir (orthographic projection).svg|eta|alt=Map of the world, with Pakistan in 1947 highlighted|La [[Dominio Pakistano]] en 1947, kun [[Orienta Bengalio]] ties orienta parto.]] Orienta Bengalio, kun Dako kiel ĉefurbo, estis la plej loĝata provinco de la [[Pakistano|Pakistana federacio]] de 1947 (estrita de la [[Ĝenerala Guberniestro de Pakistano|Ĝenerala Guberniestro]] [[Muhammad Ali Jinnah]], kiu promesis religiliberon kaj nereligian demokration en la nova ŝtato).<ref name="Ispahani2017">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=o36uDQAAQBAJ&pg=PA8|titolo=Purifying the Land of the Pure: A History of Pakistan's Religious Minorities|aŭtoro=Farahnaz Ispahani|jaro=2017|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-062165-0|paĝo=8}}</ref><ref name="Saikia2011">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=YdQaz1ddI-wC&pg=PA34|titolo=Women, War, and the Making of Bangladesh: Remembering 1971|aŭtoro=Yasmin Saikia|dato=10a de Aŭgusto 2011|eldoninto=Duke University Press|ISBN=0-8223-5038-6|paĝo=34}}</ref> Orienta Bengalio estis ankaŭ la plej kosmopolita provinco de Pakistano, hejmo de popoloj de diferencaj religioj, kulturoj kaj etnaj grupoj. La dispartigo havigis pliiĝantajn ekonomiajn oportunojn al Orientaj Bengalanoj, produktis urban loĝantaron dum la [[1950-aj jaroj]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/08/16/opinion/bangladesh-bengali-muslims-partition.html|title=Opinion – Why Do Bangladeshis Seem Indifferent to Partition?|first=K. Anis|last=Ahmed|date=16a de Aŭgusto 2017|publisher=|access-date=19a de Septembro 2017|via=www.NYTimes.com}}</ref><ref>{{cite news |author=Abdul Hannan |date=28a de Aŭgusto 2017 |title=How Partition helped Muslims |url=http://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/2017/08/28/partition-helped-muslims/ |newspaper=Dhaka Tribune |type=Opinion |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> [[Ĥaŭaĝa Nazimuddin]] estis unua ĉefministro de Orienta Bengalio kaj Frederick Chalmers Bourne estis ties guberniestro. La Tutpakistana Aŭami Islama Ligo estis formita en 1949 kiel centra-maldekstra alternativo al la centra-dekstra Tutpakistana Islama Ligo. En 1950, la Orientbengala Leĝofara Asembleo aprobis [[Agrara reformo|agraran reformon]], abolante la Permanentan Setlejon kaj la sistemon de la aristokrataj terposedantoj ''zamindar''-oj.<ref>Baxter, p. 72</ref> La [[Movado por bengala lingvo]] de 1952 estis la unua signo de malkonsento inter la du geografie separataj branĉoj de la lando. La Aŭami Islama Ligo estis renomita kiel pli nereligia simple Aŭami Ligo en 1953.<ref name="LewisSagar1992">{{Cite book|author1=David S. Lewis|author2=Darren J. Sagar|title=Political Parties of Asia and the Pacific: A Reference Guide|url=https://books.google.com/books?id=S4uyAAAAIAAJ|year=1992|publisher=Longman|isbn=978-0-582-09811-4|page=36}}"ts present name in December 1953"</ref> La unua konstitucifara asembleo estis dissolvita en 1954; tio estis defiita de sia orientbengala proparolanto, Maulvi Tamizuddin Ĥan. La koalicio de la Unuiĝinta Fronto forbalais la eblojn de la Islama Ligo en landoskua venko en la Orientbengala leĝofara balotado de 1954. La posta jaro, Orienta Bengalio estis renomita kiel Orienta Pakistano kiel parto de la programo Unu Unuo kaj la provinco iĝis ŝlosila parto de la [[Sudorientazia Traktatorganizo]]. [[Dosiero:21 Feb 1953 Dhaka University female students procession.png|eta|maldekstra|alt=Female students, dressed in white, march down a street.|Studentino marŝas defie de la malpermeso de la Sekcio 144 pri asembleoj dum la Bengallingva Movado en la komenco de 1953.]] Pakistano adoptis sian unuan konstitucion en 1956. Tri Bengalanoj estis ties ĉefministroj ĝis 1957: [[Nazimuddin]], [[Mohammad Ali Bogra]] kaj [[Suhravardi]]. Neniu el la tri kompletigis siajn regotempojn, kaj rezignis el la posteno. La [[Pakistana Armeo]] faris [[Pakistana puĉo de 1958|militistan puĉon en 1958]], kaj [[Aĝub Ĥan]] estis la forta estro de la lando dum 11 jaroj. Politika subpremado pliiĝis post la puĉo. Ĥan enkondukis novan konstitucion en 1962, anstataŭante la Pakistanan parlamentan sistemon per prezidenta kaj guberniestra sistemo (bazita sur elektoj laŭ balotejo) konata kiel Baza Demokratio. En 1962 Dako iĝis la sidejo de la [[Nacia Asembleo de Pakistano]], faro vidita kiel trankviligo de pliiĝanta Bengalia naciismo.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=qWx9AwAAQBAJ&pg=PA291|titolo=Architecture, Power and National Identity|familia nomo=Vale|persona nomo=Lawrence|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-134-72921-0|paĝo=291}}</ref> La Pakistana registaro konstruis la polemikigan Akvobaraĵon de Kaptai, kaj forigis la [[Ĉakma-oj]]n el siaj indiĝenaj hejmlandoj en la [[Ĉitagongaj Montetareoj]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=WW8xCgAAQBAJ&pg=PA28|titolo=Development-Induced Displacement and Resettlement|familia nomo=Terminski|persona nomo=Bogumil|jaro=2014|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-3-8382-6723-4|paĝo=28}}</ref> Dum la prezidenta balotado de 1965, [[Fatima Jinnah]] malvenkis antaŭ Aĝub Ĥan spite la subtenon el la alianco de la Kombinita Opozicio (kiu inkludis la Aŭami-an Ligon).<ref name="Ahmed2004p157">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Szfqq7ruqWgC&pg=PA157|titolo=Bangladesh: Past and Present|aŭtoro=Salahuddin Ahmed|jaro=2004|eldoninto=APH Publishing|ISBN=978-81-7648-469-5|paĝo=157}}</ref> La [[Barat-Pakistana Milito de 1965]] blokis la translimajn transportajn ligojn kun la najbara Barato en kio estis priskribita kiel dua dispartigo.<ref>{{cite news |author=Zafar Sobhan |date=17a de Aŭgusto 2007 |title=Tragedy of errors |url=http://www.thedailystar.net/news-detail-318 |newspaper=[[The Daily Star (Bangladeŝo)|The Daily Star]] |type=Editorial |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> En 1966, la estro de la [[Aŭamia Ligo]] nome [[Ŝeiĥ Muĝibur Rahman]] anoncis [[Sespunkta Movado|sespunktan movadon]] por federala [[parlamenta demokratio]]. [[Dosiero:Maulvi Tamizuddin Khan and US Chief Justice.jpg|eta|alt=Earl Warren and Maulvi Tamizuddin Khan shake hands as a third man looks on|La prezidanto de la [[Supera Kortumo de Usono]] nome Earl Warren renkontas Maulvi Tamizuddin Ĥan, la plendinto en la kazo de la Federacio Pakistano kontraŭ Maulvi Tamizuddin Ĥan.]] Laŭ iamaj funkciuloj de la [[Monda Banko]], Pakistano praktikis etenda ekonomian [[diskriminado]]n kontraŭ Orienta Pakistano: pli grandaj registaraj elspezoj en [[Okcidenta Pakistano]], financaj transigoj el Orienta al Okcidenta Pakistano, uzado de orientpakistanaj plusoj pro eksterlanda komerco por financigi la importojn de Okcidenta Pakistano, kaj malakcepto fare de la centra registaro liveri fondusojn atrobuitaj al Orienta Pakistano kun ekskuzo antaŭa elspezo subbuĝeta;<ref name="google.co.nz">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=yZ5zCQAAQBAJ&pg=PT72|titolo=Investing in Peace: How Development Aid Can Prevent or Promote Conflict|familia nomo=Muscat|persona nomo=Robert J.|jaro=2015|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-317-46729-8}}</ref> Orienta Pakistano generis 70 % el la Pakistana proeksporta enspezo el [[juto]] kaj [[teo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://countrystudies.us/bangladesh/15.htm|titolo=Bangladesh – The "Revolution" of Ayub Khan, 1958–66}}</ref> Ŝeiĥ Muĝibur Rahman estis arestita pro perfido en la kazo de la Agartala Konspiro, kaj estis liberigita dum la ribelo de 1969 en Orienta Pakistano kiu rezultis en la rezigno de Aĝub Ĥan. La generalo [[Ĝahĝa Ĥan]] surprenis povon, kaj reenmetis la [[militjuro]]n. Etna kaj lingva diskriminacio estis ofta en Pakistanaj civilaj kaj militistaj servoj, en kiuj Bengalanoj estis sub-reprezentitaj. Nur ĉirkaŭ 15 % el la postenoj de la Pakistana centra registaro estis okupitaj de Bengalanoj, kiuj simile formis nur 10 % el militistaro.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=L7UOyPGYBkwC&pg=PA336|titolo=Statehood and the Law of Self-Determination}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=WSW7zbSeq_gC&pg=PA16|titolo=Suppression of the Muslims}}</ref> Okazis ankaŭ kultura diskriminacio, kio faris ke Orienta Pakistano formos distingan politikan identecon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=9L6ZayN27PAC&pg=PA322|titolo=Yugoslavia Unraveled}}</ref> Pakistano malpermesis la Bengalajn literaturon kaj muzikon en la ŝtataj amaskomunikiloj, inklude la verkojn de la [[Nobel-premio]] [[Rabindranath Tagore]].<ref>{{cite news |author=Syed Badrul Ahsan |date=[[2-a de junio]] [[2010]] |title=The sky, the mind, the ban culture |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=140968 |newspaper=[[The Daily Star (Bangladeŝo)|The Daily Star]] |type=Editorial }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151222114353/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=140968 |date=2015-12-22 }}</ref> [[Uragano|ciklono]] ruinigis la marbordon de Orienta Pakistano en 1970, kaj mortigis ĉirkaŭ 500,000 personojn,<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1483615/Bangladesh-cyclone-of-1991 Bangladesh cyclone of 1991]. Britannica Online Encyclopedia.</ref> kaj la centra registaro estis kritikita pro sia malforta reago.<ref name="countrystudies.us1">{{Citaĵo el la reto|url=http://countrystudies.us/bangladesh/16.htm|titolo=Bangladesh – Emerging Discontent, 1966–70}}</ref> Post la balotado de Decembro 1970, alvokoj por la sendependigo de Orienta Bengalio iĝis pli laŭta;<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=TCxKAgAAQBAJ&pg=PA129|titolo=Bengal Politics in Britain}}</ref> la Bengal-naciisma Avamia Ligo atingis 167 el la sidlokoj el 169 de Orienta Pakistano en la Nacia Asembleo. La Ligo postulis rajton por formi registaron kaj disvolvigi novan konstitucion, sed tio estis forte kontraŭita de la Pakistana militistaro kaj de la [[Pakistana Popola Partio]] (estrita de [[Zulfikar Ali Bhutto]]). === Sendependiga Milito === {{Ĉefartikolo|Bangladeŝa Liberigo-Milito}} La Bengala loĝantaro koleriĝis kiam oni evitis la enpostenigon de la elektita ĉefministro [[Ŝeiĥ Muĝibur Rahman]].<ref>Baxter, pp. 78–79</ref> [[Civila malobeo]] eksplodis tra tuta Orienta Pakistano, kun alvokoj al sendependigo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=zJYCgVkIwAwC&pg=PT116|titolo=India's Foreign Relations, 1947–2007}}</ref> Rahman diskursis por sendependeco añ preskaŭ 2 milionoj da perosnoj en [[Dako]] la 7an de Marto 1971, kiam li diris, "Tiun fojon la lukto estas por nia libereco. Tiun fojon la lukto estas por nia sendependeco." La [[Flago de Bangladeŝo]] estis hisita por la unua fojo la 23an de Marto, kiu estas la Pakistana Respublika Tago.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=I9OyQ9mEpxkC&pg=SL1-PA125|titolo=The Pearson General Knowledge Manual 2012}}</ref> Dum la nokto de la 25a de Marto, la Pakistana [[Militreĝimo|militista junto]] estrita de [[Ĝahĝa Ĥan]] lanĉis la Operacon ''Searchlight'' aŭ ''reflektoro'' (konstanta militatako kontraŭ Orienta Pakistano)<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Blood Telegram: Nixon, Kissinger, and a Forgotten Genocide|familia nomo=Bass|persona nomo=Gary Jonathan|jaro=2014|eldoninto=Alfred A. Knopf|citaĵo=That night [25 March] ... The Pakistani military had launched a devastating assault on the Bengalis.|ISBN=978-0-307-70020-9|paĝo=50}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=BAJNBQAAQBAJ&pg=PA111|titolo=Politics in South Asia}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=R5p7cRyK748C&pg=PA575|titolo=Blood and Soil}}</ref> kaj metis Rahman en milita aresto.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=fXjdAAAAQBAJ&pg=PA191|titolo=Subalterns and Raj}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=ZBws32j4zwYC&pg=PT70&dq=sheikh+mujibur+rahman+prime+minister+elect+pakistan&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sheikh%20mujibur%20rahman%20prime%20minister%20elect%20pakistan&f=false|titolo=In the Line of Fire}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=LFYiAgAAQBAJ&pg=PT112|titolo=Four Miles to Freedom}}</ref> Ŝeiĥ Muĝibur tamen, antaŭ sia aresto faris la Proklamon de la Bangladeŝa Sendependeco la 26an de Marto. La [[Pakistana Armeo]], kun helpo el subtenaj milicoj, masakris Bengalajn studentojn, intelektulojn, politikistojn, civilservantojn kaj militajn dizertulojn en la [[Bangladeŝa genocido]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=crJ7ai7GJH0C&pg=PA47|titolo=Plight and Fate of Women During and Following Genocide|alirdato=21a de Decembro 2015}}</ref> Kelkaj milionoj da rifuĝintoj fuĝis al la najbara Barato. Ĉirkaŭkalkuloj de la nombro de mortintoj dum la milito gamas el 300,000 al tri milionoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2010/03/2010325151839747356.html|titolo=Bangladesh sets up war crimes court}}</ref> La tutmonda publika opinio turniĝis kontraŭ Pakistano kiam la novaĵoj de la masakroj disvastiĝis;<ref name="google.com.bd1">{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=f19hVb54_s8C&pg=PA190|titolo=The International Law of Occupation}}</ref> la Bangladeŝa movado estis subtenita de elstaraj politikaj kaj kulturaj figuroj en Okcidento, kiel [[Ted Kennedy]], [[George Harrison]], [[Bob Dylan]], [[Joan Baez]], [[Victoria Ocampo]] kaj [[Andre Malraux]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://edition.cnn.com/2009/POLITICS/08/27/bangladesh.kennedy.impact/|titolo=In Bangladesh, Ted Kennedy revered}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/bangladesh/9620324/Bangladesh-to-honour-Bob-Dylan-and-George-Harrison.html|titolo=Bangladesh to honour Bob Dylan and George Harrison|dato=19-a de oktobro 2012|verko=Telegraph.co.uk}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://opinion.bdnews24.com/2012/04/10/joan-baez-singing-heroine-of-1971-left-out-of-shommyanona-list/|titolo=Joan Baez: Singing heroine of 1971 left out of Shommyanona list|verko=The Opinion Pages|alirdato=2018-02-09|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151222095924/http://opinion.bdnews24.com/2012/04/10/joan-baez-singing-heroine-of-1971-left-out-of-shommyanona-list/|arkivdato=2015-12-22}}</ref> La [[Koncerto por Bangladeŝo]] okazis en la [[Madison Square Garden]] en Novjorko por akiri fondusojn por bangladeŝaj rifuĝintoj. La unua ĉefa [[bonfara koncerto]] en la historio, ĝi estis organizita de Harrison kaj la baratbengala sitaristo [[Ravi Shankar]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=xWRyBAAAQBAJ&pg=PA200|titolo=Beatles Encyclopedia, The: Everything Fab Four}}</ref> [[Dosiero:Front sight view of the National Parliament House of Bangladesh.jpg|eta|Fronta vido de la Nacia Parlamento de Bangladeŝo]] [[Dosiero:Sahbag.jpg|eta|190ra|Protestoj de Ŝahbag postulante mortopunon por militkrimuloj de la Bangladeŝa Liberigo-Milito de 1971.]] Dum la Bangladeŝa Liberigo-Milito, Bengalaj naciistoj deklaris sendependecon kaj formis la [[Mukti Bahini]] (nome Bangladeŝa Nacia Liberiga Armeo). La Provizora Registaro de Bangladeŝo estis establita en la 17a de Aprilo 1971, konvertinte la 469 elektitajn membrojn de la Pakistana nacia asembleo kaj de la orientpakistana provinca asembleo en Konstitucifara Asembleo de Bangladeŝo. La provizora registaro publikigis la Proklamon de la Bangladeŝa Sendependeco, kiu estis provizora konstitucio de la lando kaj deklaris "egalecon, homan dignecon kaj socian justicon" kiel fundamentaj principoj. Pro la aresto de Rahman, la fakta prezidento estis Sjed Nazrul Islam. Tajuddin Ahmad estis la unua Bangladeŝa ĉefministro. La militista branĉo de la Provizora Registaro estis la [[Bangladeŝaj Fortoj]]. Estritaj de la generalo M. A. G. Osmani kaj dekunu sektoraj komandantoj, tiuj fortoj okupis la Bengalan teritorion dum la milito kaj estris la ampleksajn [[Gerilo|gerilajn operacojn]] kontraŭ la Pakistanaj fortoj. Najbara Barato kaj ties estro, [[Indira Gandhi]] (dum longa malamikego de Pakistano), havigis ŝlosilan subtenon al la Bangladeŝaj Fortoj kaj intervenis en apogo de la Provizora Registaro la 3an de Decembro 1971. [[Sovetunio]] kaj Usono sendis marfortojn al la Golfo de Bengalo en epizodo de la [[Malvarma Milito]] dum la [[Barat-Pakistana Milito de 1971|Barat-Pakistana Milito]]. La naŭ-monata milito finis per la kapitulaco de Pakistano al la Bangladeŝ-Barataj Aliancaj Fortoj la 16an de Decembro 1971.<ref name="laporte">{{cite journal |doi=10.1525/as.1972.12.2.01p0190a |last=LaPorte |first=R |year=1972 |title=Pakistan in 1971: The Disintegration of a Nation |journal=Asian Survey |volume=12 | issue = 2|pages=97–108 | issn = 0004-4687}}</ref><ref name="Rummel-8-2">Rummel, Rudolph J. (1997) [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP8.HTM "Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900"]. Transaction Publishers, Rutgers University. {{ISBN|3-8258-4010-7}}, Chapter 8, [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB8.2.GIF Table 8.2 Pakistan Genocide in Bangladesh Estimates, Sources, and Calculations].</ref> Pro internacia premo, Pakistano liberigis Rahman el enprizonigo la 8an de Januaro 1972 kaj li flugis per [[Royal Air Force]] al milion-kvanta bonvenigo en Dako.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=u6gQCgAAQBAJ&pg=PT247|titolo=1971|alirdato=21s de Decembro 2015}}</ref><ref>Sheikh Mujib's Return to Bangladesh – 10a de Januaro, 1972. NBC. 23a de Decembro 2013. [https://www.youtube.com/watch?v=PsTOIiJr7so] Alirita la 10an de februaro 2018 – via Centre for Bangladesh Genocide Research.</ref> La Barataj trupoj estis retiritaj ĉirkaŭ la 12a de Marto 1972, tri monatojn post la militfino.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=vLwOck15eboC&pg=PA192|titolo=Conflict Between India and Pakistan: An Encyclopedia|familia nomo=Lyon|persona nomo=Peter|jaro=2008|eldoninto=ABC-CLIO|ISBN=978-1-57607-712-2|paĝo=192}}</ref> La Bangladeŝa memregado estis agnoskita tra la tuta mondo.<ref name="google.com.bd1"/> En la momento de ties akcepto kiel membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]] en Aŭgusto 1972, la nova ŝtato estis jam agnoskita de 86 landoj.<ref name="google.com.bd1"/> Pakistano agnoskis Bangladeŝon en 1974 post premo el plej el la [[Islama Mondo]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://archive.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/bangladesh&theworld/bd_world21.htm|titolo=Bangladesh and the OIC|alirdato=21a de Decembro 2015|aŭtoro=Syed Muazzem Ali|dato=19a de Februaro 2006|eldoninto=[[The Daily Star (Bangladeŝo)|The Daily Star]]|verkaĵo=15th Anniversary Special}}</ref> == Geografio == Bangladeŝo tuŝas la baratajn federaciajn ŝtatojn [[Okcidentbengalo]], [[Asamo]], [[Meghalajo]], [[Tripura]] kaj [[Mizoramo]] (horloĝdirekten de la okcidento), kaj [[Birmo]]n kaj la [[Golfo de Bengalo|golfon de Bengalo]] (parto de la [[Hinda oceano]]). La longo de la landlimoj mezuras entute 4.246&nbsp;km, el kiuj 193&nbsp;km kun Birmo kaj 4.053&nbsp;km kun Barato. La marbordo estas entute 580&nbsp;km longa. [[Dosiero:Baridhara DOHS during 2004 flood.JPG|eta|maldekstra|Strato de [[Dako]], [[inundo]] de la jaro [[2004]].]] La plej granda parto de Bangladeŝo konsistas el la [[delto]] de la riveroj [[Bramaputro]], [[Gango]] kaj [[Meghna]]; plata regiono kun multegaj riverfluoj, kiun minacas ofte [[inundo]]j, ĉar pro la [[senarbarigo]] de [[Himalajo]] la riveroj devas enteni pli kaj pli grandajn akvomasojn. La ĉefurbo [[Dako]] situas nur je ses metroj super la marnivelo (normala nulo). Ĉe maraltiĝo de unu metro kaj sen protekto de la marbordoj ĉirkaŭ 25.000&nbsp;km² da landareo (17&nbsp;procentoj de la tuta areo de Bangladeŝo) estus subakvigataj.<ref name="Nicholls 1995">Robert J. Nicholls: [http://www.survas.mdx.ac.uk/pdfs/nicholls.pdf ''Synthesis of vulnerability analysis studies''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070926220351/http://www.survas.mdx.ac.uk/pdfs/nicholls.pdf |date=2007-09-26 }} (PDF, 1,1 MB). In: Ministry of Transport, Public Works and Water Management, the Netherlands (Hrsg.): ''Proceedings of WORLD COAST 1993''. 1995, p. 181-216</ref> Laŭ la kutimaj scenaroj tamen probablas malpligranda maraltiĝo inter 18 kaj 59 centimetroj, kies sekvoj eviteblas per efika marbordprotektado, kies kosto korespondus al ĉirkaŭ 0,1% de la [[malneta enlanda produkto|Malneta enlanda produkto (MEP)]].<ref name="NichollsTol2006">Robert J. Nicholls kaj Richard Tol: ''Impacts and responses to sea-level rise: a global analysis of the SRES scenarios over the twenty-first century.'' En: ''Phil. Trans. R. Soc. A'', volumo 364, numero 1841, aprilo 2006, p. 1073-1095. {{DOI|10.1098/rsta.2006.1754}}</ref> Ĉe la marenfluejo de la [[Gango]] kaj [[Bramaputro]] ekzistas grandaj [[mangrovo]]j. Pro la plata larĝa bordostrio antaŭ Bangladeŝo la [[cunamo]] sekve de la [[Tertremo en Hinda Oceano en 2004|tertremo en la Hinda Oceano en 2004]] apenaŭ atingis la marbordon. 73 elcentoj de la areo de Bangladeŝo estas [[plugebla tero]]. La plej grandaj urboj estas la ĉefurbo [[Dako]] (9,60 milionoj da loĝantoj) kaj [[Ĉitagongo]] (3,35 milionoj) (nombroj el la jaro [[2000]]). == Teritoria organizado == {{Ĉefartikolo|Teritoria organizado de Bangladeŝo}} [[Dosiero:Bg-map.png|eta|Mapo de Bangladeŝo.]] La '''nacia teritorio de Bangladeŝo''' estas dividita en sep regionojn, nomataj ''dividaĵoj'': [[Bengale]] ili nomiĝas বিভাগ (singularo), latinliterigite ''bibhag'', angle uzatas la termino ''division''.<ref>Noton pri la esperantlingva traduko de la termino vidu en la diskutpaĝo.</ref> Ĉiu el ili havas la nomon de la respektiva regiona [[ĉefurbo]]: # [[Raĵŝaho (regiono)|Raĵŝaho]] # [[Dako (regiono)|Dako]] # [[Silheto (regiono)|Silheto]] # [[Ĥulno (regiono)|Ĥulno]] # [[Barizalo (regiono)|Barizalo]] # [[Ĉitagongo (regiono)|Ĉitagongo]] # [[Rangpuro (regiono)|Rangpuro]] == Loĝantaro == [[Dosiero:EinwohnerRangabaliBangladesch.jpg|eta|maldekstra|Loĝantoj de Rangabali]] En 2024 la loĝantaro kreskis ĝis 171,2 milionoj<ref>(en) ''[https://bti-project.org/en/reports/country-dashboard/BGD Overview Bangladesh]'', BTI Transformation Index</ref>. Ĉirkaŭ 25 elcento de la loĝantoj estas [[urbo|urbanoj]]. La loĝantaro kreskas je 1,59 elcento jare. Ĉirkaŭ 8,73 el 1.000 homoj mortas ĉiujare. Ĉirkaŭ 71,66 el 1.000 beboj mortas. Virinoj havas mezaveraĝe 2,85 filojn. La meza vivodaŭro estas 60,16 jaroj (60,4 jaroj por viroj, 59,91 jaroj por virinoj). (Indicoj el la jaro [[2000]]). Ĉirkaŭ 98 elcento de la loĝantoj estas [[bengaloj]]. Laŭ religio ĉirkaŭ 88,3 elcento apartenas al [[islamo]], 10,5 elcentoj al [[hinduismo]]. Laŭ la lingvoj, ĉirkaŭ 3 milionoj da loĝantoj povas paroli la [[angla lingvo|anglan]]. Nur 38,1 elcento de la loĝantoj (49,4 elcento de la viroj, 26,1 elcentoj de la virinoj) scipovas skribi kaj legi (indico el la jaro [[1995]]). === Urboj === La ĉefurbo [[Dako]], antaŭ Ĉitagongo kaj Kulno la plej granda urbo, laŭ la [[popolnombrado]] de la [[22-a de januaro]] [[2001]] havis en la urbo mem 5.378.023 loĝantojn (9.912.908 en la urbo kaj ĉirkaŭo). Nuntempe oni taksas la nombron de loĝantoj je ĉirkaŭ 12 milionoj.<ref>Auswärtiges Amt.de: [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/01-Laender/Bangladesch.html ''Bangladesch'']</ref> Preskaŭ la duono inter ili loĝas en malriĉulaj kvartaloj. Dako estas unu el la tutmonde plej rapide kreskantaj urboj. La plej grandaj urboj laŭ la [[popolnombrado]] de [[2001]] estas: # [[Dako]]: 5.378.023 loĝantoj # [[Ĉitagongo]]: 2.095.846 loĝantoj # [[Kulno]]: 773.216 loĝantoj # [[Rajŝahi]]: 383.655 loĝantoj # [[Silhet]]: 285.308 loĝantoj # [[Tongi]] == Politiko == {| class="infobox borderless" |+ Oficialaj naciaj simboloj<br />de Bangladeŝo |- ! '''ŝtata besto''' | | [[Dosiero:Panthera tigris.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata birdo''' | | [[Dosiero:Oriental Magpie Robin (Copsychus saularis)- Male calling in the rain at Kolkata I IMG 3746.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata arbo''' | | [[Dosiero:Mango blossoms.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata floro''' | | [[Dosiero:Nymphaea pubescens (9149867657).jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata akva mamulo''' | | [[Dosiero:PlatanistaHardwicke.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata reptilio''' | | [[Dosiero:Gavial-du-gange.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata frukto''' | | [[Dosiero:(Artocarpus heterophyllus) Jack fruits on Simhachalam Hills 01.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata fiŝo''' | | [[Dosiero:Ilish.JPG|50ra]] |- ! '''ŝtata moskeo''' | | [[Dosiero:Baitul Mukarram (Arabic, بيت المكرّم; Bengali, বায়তুল মুকাররম; The Holy House).jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata templo''' | | [[Dosiero:Hindu Temple in Dhaka.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata rivero''' | | [[Dosiero:Boat on Jamuna River.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata monto''' | | [[Dosiero:Keokradong.jpg|50ra]] |- |} La partia sistemo en Bangladeŝo konsistas el du ĉefaj partioj, la AL kaj BNP. Ambaŭ partioj estas dinastiaj en naturo. AL estas nuntempe gvidita fare de ŝejko Hasina, filino de ŝejko Mujibur Rahman, kiu estis la gvidanto de la sendependecmovado. Kelkajn jarojn post lia atenco en 1975, lia filino Sheikh Hasina ekkontrolis kaj kontrolis la partion iam-ajna poste. La opozicio BNP estis fondita de generalo Ziaur Rahman, kiu iĝis prezidanto en 1977. Li estis mortigita meze de malsukcesa puĉo en 1981. Lia vidvino Begum Khaleda Zia kaj lia filo Tarique Rahman gvidas la partion nun<ref name=":1">(en) [https://bti-project.org/en/reports/country-report/BGD Bangladeŝa Landa Raporto 2024], BTI Transformation Index</ref>. Bangladeŝo estas paneinta [[demokratio]] depost [[1991]]. Validas nuntempe la [[konstitucio]] akceptita la [[4-an de novembro]] [[1972]], laste ŝanĝita en [[1996]]<ref name=":0" />. El 2015 okazis murdaj atakoj fare de ĝihadistoj el [[Alkaido]], la [[Islama Ŝtato]] aŭ la loka grupo ABT kontraŭ aktivuloj, bloganoj, intelektuloj kaj profesoroj ĉu laikaj ĉu ne akceptintaj la trudeman ideologion de [[ĝihadismo]]. Ĝis mezo de 2016 oni kalkulis dekon da tiaj murdoj.<ref>Felipe Sánchez, ''La yihad del machete atenaza Bangladés'', [[El País]], [[Madrido]], 27a de Aprilo 2016, [http://internacional.elpais.com/internacional/2016/04/27/actualidad/1461757579_718055.html] Alirita la 27an de Aprilo 2016.</ref> Bangladeŝo havas longan historion de civilsocia aktivismo. Ekzistas forta socia fido ene de la loĝataro. La civilaj asocioj aktive partoprenas agadojn ligitajn al temoj de regado, sano, virina [[Aŭtonomigo|enpovigo]], homaj rajtoj kaj la vivmedio. Pluraj internacie famaj [[Ne-registara organizaĵo|NRO]]-oj, inkluzive de la Nobel-premiita [[Grameen Bank]] kaj BRAC, okupiĝas pri temoj kiel ekzemple mikrokredito, [[klimata ŝanĝo]] kaj edukado<ref name=":1" />. === Ekstera politiko === Ekde komenco de la 21a jarcento Barato konstruadas per [[pikdrato]] sekurigatan limmuregon, por malhelpi la eksterleĝan enmigradon el Bangladeŝo laŭ la 4.000 kilometrojn longa landlimo. En Barato loĝas jam ĉirkaŭ 20 milionoj da bangladeŝanoj. === Administracio === [[Dosiero:Bangladesh divisions english.png|eta|Administraciaj unuoj en Bangladeŝo]] Bangladeŝo konsistas el sep administraciaj unuoj nomataj divizioj aŭ dividaĵoj, kiuj denove estas ordigitaj je 64 distriktoj. La sep divizioj estas: * [[Bariŝal (Bangladeŝo)|Bariŝal]] * [[Ĉitagong (Bangladeŝo)|Ĉitagong]] * [[Daka (Bangladeŝo)|Daka]] * [[Kulna (Bangladeŝo)|Kulna]] * [[Rajŝahi (Bangladeŝo)|Rajŝahi]] * [[Rangpur (Bangladeŝo)|Rangpur]] * [[Silhet (Bangladeŝo)|Silhet]] == Eventoj == La [[Bangladeŝa Sendependeca Tago]] (bengale স্বাধীনতা দিবস Ŝadhinôta Dibôs), nome la [[26a de marto]], estas nacia ferio. Ĝi rememoras la landan deklaron de sendependeco de Bangladeŝo el Pakistano en la finaj horoj de la [[25a de marto]] [[1971]] fare de la "Patro de la Lando" nome Bongobondhu Ŝejĥo Mujibur Rahman antaŭ li estis arestita de fortoj de Pakistano. == Ekonomio == Kiel en multaj aliaj malriĉaj nacioj ankaŭ en Bangladeŝo la ekonomio solide kreskas. En la lastaj jaroj la kresko atingis meze 5% kaj en [[2005]] eĉ 6,2%. [[Agrikulturo]] estas daŭre grava, sed laboras por ĝi nur jam 56 procento el ĉiuj laborantoj. Ĝia parto de [[MEP]] estas nur 23 %, dum tiu de industrio estas 25 % kaj tiu de la servosektoro 52%. Ĉefaj produktoj de agrikulturo estas [[rizo]] kaj [[juto]]. Kreskas produktado de [[tritiko]], [[maizo]] kaj [[legomoj]]. Aliaj produktoj estas [[sukerkano]], [[ligno]] kaj [[teo]]. Juto estis grava eksportaĵo kaj anstataŭas ĝin kiel pakmaterialo pli kaj pli plastaĵoj. Grava problemo por la lando estas la sezonaj [[inundo]]j pro la [[musono]]j. Tio okazigas grandajn perdojn ĉefe de loĝejoj, aliaj konstruaĵoj kaj servoj, sed ankaŭ malfacilon por agrikulturo, [[brutobredado]] kaj aliaj sektoroj. Tamen paradokse, la inundoj ankaŭ kreas ofte favotrajn kondiĉojn por agrikulturo (novaj grundoj, [[sedimento]]j) kaj [[fiŝkaptado]]. La revuo "Kuriero" de [[Unesko]] dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de [[indiĝenaj lingvoj]] okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj.<ref>"Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, ISSN 2521-7356 60 paĝoj.</ref> Kelkaj el ties artikoloj temas pri kiel la diversaj indiĝenaj [[komunumo]]j frontas la minacojn de la [[klimata ŝanĝo]] pere de tradicia sciaro. Tiukadre la artikolo ''En la lando de furiozaj riveroj'', kun fotoj de Protick Sarker kaj teksto de Katerina Markelova, temas pri kiel la loĝantoj ĉefe de la [[Ganga Delto]] kaj aliaj inundeblaj teroj frontas la minacojn de la inundoj.<ref>''En la lando de furiozaj riveroj'', fotoj de Protick Sarker kaj teksto de Katerina Markelova, "Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, paĝoj 30-37.</ref> Bangladeŝo posedas [[tergaso]]n kaj [[karbo]]n. Industrio en Bangladeŝo produktas ĉefe [[teksaĵo]]jn, [[juto]]n kaj jutaĵojn, [[ledo|ledaĵojn]] kaj [[ceramikaĵo]]n. La internacie funkcianta flugkompanio ''Biman Bangladesh Airlines'' apartenas 100 procente al la ŝtato. Pro [[Malneta enlanda produkto|MEP]] de ĉirkaŭ 460 usonaj dolaroj en la jaro [[2007]] Bangladeŝo estas unu el la plej malriĉaj landoj de la mondo. Ĝi tenas la 140-an rangon inter 177 landoj rilate al la [[indekso de homa disvolviĝo]]. Granda problemo de la popola ŝato estas la alta grado de [[korupto]]. Bangladeŝo staris en [[2009]] je la 139-a rango el 180 en la [[Indico de perceptata korupto|vico de perceptata korupto]] publikigata de ''[[Transparency International]]''. Fine de 2017 en vilaĝo Ruppur (Ishwardi Upazila, Pabna distrikto) sur areo je 429,78 hektaroj rusia korporacio [[Rosatom]] komencis konstruadon de [[Nuklea centralo Ruppur]] pova je 2,4 gigavatoj. La projekto kostas 12,65 miliardojn da usonaj dolaroj, el kiuj 90% estis pruntedonitaj de la rusia registaro por garantii produktadon de malmultekosta energio surbaze de modelo konstruado-posedado-operaciado. La du elektrogeneratoraj blokoj devos ekfunkcii en 2023-2024. Rusio liveros [[nuklea fuelo|nuklean fuelon]] por ilia funkciado. Ĝi konsentis ankaŭ trejni lokajn fakulojn kaj repreni nukleajn rubojn por posta pritraktado.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | titolo = Rooppur: Eta Rusio en Bangladeŝo | titolo-aldono = "Rooppur aŭ Russpur? Kontrolu denove la aktualan neoficialan nomon" | alirdato = 2023-10-31 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Rezwan | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2021-12-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Tutmondaj Voĉoj]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230827024359/https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | arkivdato = 2023-08-27 | citaĵo = }}</ref> == Lingvoj kaj kulturo == === Lingvoj === La [[bengaloj]] parolas la [[Bengala lingvo|bengalan]] (ankaŭ nomata ''Bangla''), kiu estas skribita en alfabeto simila al [[Nagario|nagaria skribo (''devanagari'')]]. La bengala estas oficiala lingvo de la lando. La angla ankaŭ estas daŭre uzata, ĉefe en trejnaj institutoj kaj en registaro. Krome, la plej multaj ne-bengalaj islamanoj parolas la urduan. Tio ankaŭ estis la lingvo trudita de Okcidenta Pakistano antaŭ la sendependiĝo. De ĉi tiu fono, Bangladeŝo donas grandan gravecon al la lingva libereco. La lando celebras ĉiujare (21-an de februaro) la ''[[Internacia Tago de la Gepatra Lingvo|Internacian Tagon de la Gepatra Lingvo]] (angle: International Mother Language Day)'' proklamita de [[Unesko]] kaj la koincidan ''Tagon de la Lingva Movado (angle: 'Language Movement Day','' bengale: ভাষা আন্দোলন দিবস - ''Bhasha Andolôn'' ''Dibôs'' aŭ la [[Tago de la Lingva Movado|Tago de la Lingvaj Martiroj]] (angle: ''State Language Day of Language Martyrs' Day,'' bengale: শহীদ দিবস Shôhid Dibôs), estas inkluzivigitaj en la kalendaron de naciaj festotagoj kaj memorceremonioj. === Eduksistemo === * [[Universitato de Dako]] * [[Universitato Jahangirnagar]] === Kulturo === [[Dosiero:Laddu.JPG|eta|maldekstra|Dolĉaĵoj ''[[Ladu]]'']] Nova ŝtato kaj malnova nacio, Bangladeŝo havas kulturon kun elementoj kaj novaj kaj malnovaj. ==== Kuirarto ==== La kuirarto de Bangladeŝo estas tre forte ligata al tiu de Hindujo kaj de la Mezoriento. [[Rizo]] kaj [[kareo]] estas la bazaj ingrediencoj. Bangladeŝanoj preparas [[dolĉaĵo]]jn el [[lakto|laktaĵoj]]; inter la plej konata estas la ''roŝogola'', ''ĉomĉom'', ''kalojam'' kaj ''ladu''. ==== Literaturo ==== La [[bengala lingvo]] posedas riĉan literaturan heredaĵon, kiun Bangladeŝo dividas kun la barata ŝtato [[Okcident-Bengalo]]. La plej malnova literatura bengala teksto estas la ''Ĉarjapada'' el la [[7-a jarcento]]. En la [[mezepoko]] la bengala literaturo konsistis el religiaj tekstoj (la ''Ĉandidas'') aŭ el adaptoj el aliaj lingvoj (''Alaol''); ĝi vere evoluiĝis nur en la [[19-a jarcento]]. Inter la majstroj troviĝas la [[poeto]]j [[Rabindranath Tagore]] kaj [[Kazi Nazrul Islam]]. Bangladeŝo havas ankaŭ longan tradicion de literaturo popola, inter kiuj troviĝas verkoj kiel la ''Maimansinga Gitika'', la ''Takurmar Juli'' aŭ fabeloj pri ''Gopal Bar''. ==== Filmoj ==== {| class="wikitable float-right" style="text-align:center; width:20em" |+Kinofilma produktado en Bangladeŝo<ref>[http://www.fafo.at/download/WorldFilmProduction06.pdf Monda filmprodukta raporto (partoj)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927030420/http://www.fafo.at/download/WorldFilmProduction06.pdf |date=2007-09-27 }}, Screen Digest, junio 2006, p. 205–207 (vidita la 15-an de junio 2007)</ref> |- ! Jaro ! Nombro |- | 1975 || 34 |- | 1985 || 63 |- | 1995 || nekonata |- | 2005 || 102 |} La filmindustrio de Bangladeŝo havas sian centron en la ĉefurbo [[Dako]]. Antaŭ la disiĝo de [[Barato]] en la jaro [[1947]] filmoj en la [[bengala lingvo]] estis produktitaj ĉefe en [[Kolkato]]. La plej multaj bangladeŝaj filmoj estas distraj filmoj en la tipa sudazia stilo kun danco kaj kantopartoj. La filmistoj pleje observataj de kritikistoj estas [[Zahir Raihan]], [[Alamgir Kabir]], [[Humayun Ahmed]], [[Tanvir Mokammel]] kaj [[Tareque Masud]]. Ekde [[2003]] la lando transdonis filmojn por la [[Oskar-premio]] en la kategorio ''plej bona fremdlingva filmo''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Cititaj fontoj == * Ahmed, Salahuddin (2004). Bangladesh: Past and Present. APH Publishing. ISBN 9788176484695. * Baxter, C (1997). Bangladesh, from a Nation to a State. Westview Press. ISBN 0-8133-3632-5. OCLC 47885632. * Lewis, David (2011). Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society. Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-50257-3. == Vidu ankaŭ == * [[Bengala lingvo]] * [[Movado por bengala lingvo]] * [[International Mother Language Institute]] (আন্তর্জাতিক মাতৃভাষা ইনস্টিটিউট) * [[Rokeya Sakhawat Hussain]], lingva martiro por la [[bengala lingvo]] * [[Rohinĝoj]] * [[Flago de Bangladeŝo]] * [[Blazono de Bangladeŝo]] * [[Amar Sonar Bangla]], la nacia himno de Bangladeŝo * [[Bangladeŝo en la Olimpikoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikinewscat=Bangladeŝo|s=Kategorio:Bangladeŝo|wikt=Bangladeŝo|ReVo=banglade}} * [http://www.sos-arsenic.net/english/cooking/cooking.html Bengala kuirarto] ({{en}}) * [http://www.bangladesh.gov.bd oficiala retejo de la ŝtata registaro] * [http://www.parliamentofbangladesh.org oficiala retejo de la ŝtata parlamento] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050123150610/http://parliamentofbangladesh.org/ |date=2005-01-23 }} {{Havenda artikolo|Bangladeŝo}} {{Komunumo de Nacioj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bangladeŝo| ]] [[Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1971]] 1mmrimec3vdgu0bskgzlehif8vu2xyo 9365997 9365996 2026-05-03T14:41:24Z ThomasPusch 1869 /* Ekonomio */ 9365997 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = গণ প্রজাতঁত্রী বাংলাদেশ | transskribo = Gan Prajātantrī Bānglādesh | eonomo = Bangladeŝo | eonomo alternative = Popolrespubliko Bangladeŝo | flago = Flago-de-Bangladeŝo.svg | blazono = Coat of arms of Bangladesh.svg | nacia himno = [[Amar Shonar Bangla]] <br /> Mia ora bengalo | nacia devizo = | lokigo-bildo = [[Dosiero:Bangladesh (orthographic projection).svg|270ra|Lokigo]] | lingvoj = [[Bengala lingvo|Bengala]] | ĉefurbo = [[Dako]] | religio = [[Islamo|Islamanoj]] (88,3%) kaj [[Hinduismo|Hinduoj]] (10,5%). | km2 = 144.000 | akvo = 7.0 | loĝantoj = Bengaloj | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 998.6 | valuto = [[bangladeŝa tako]] | valuta kodo = BDT | horzono = +6 <br />(en somero +6) | ttt = bd | landkodo = BD | tel = 880 | politika sistemo = [[Parlamento|Parlamenta]] [[respubliko]] | ŝtatestro = [[Prezidento]] [[Mohammed Shahabuddin]] | ĉefministro = [[Ŝejĥo|Ŝejĥino]] [[Hasina Oaĝed]] | nacia tago = [[26-a de marto]] | sendependeco = [[26-a de marto]] [[1972]] (de [[Pakistano]]) | esperanto-asocio = }} '''Bangladeŝo'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Bangladeŝo_kd Bangladeŝo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> ({{lang-bn|বাংলাদেশ|t=Bāṃlādeś}}) estas lando en suda [[Azio]], kies najbaroj estas [[Barato]] kaj [[Birmo]]. En la sudo ĝin limigas la [[golfo de Bengalo]]. Bangladeŝo troviĝas en la orienta parto de la historia regiono [[Bengalo]], kiu estis disigita de Barato en [[1947]] pro la islama plimulto de la loĝantaro kaj iĝis sub la nomo ''Orienta Pakistano'', nome parto de la ŝtato [[Pakistano]]. En [[1971]] sendependiĝis Orienta Pakistano post la liberiga bangladeŝa milito kaj elektis la nomon Bangladeŝo. La nomo de la lando signifas ''lando de la [[bengalo]]j''. == Historio == === Komenca kaj mezepoka periodoj === [[Dosiero:Coin of Rajabhata LACMA M.77.55.1 (2 of 2).jpg|eta|maldekstre|Ora monero (ĉirkaŭ 670) el la regno de la reĝo Rajabhata de la dinastio Ĥaĝa.]] Iloj de la [[Ŝtonepoko]] trovitaj en Bangladeŝo indikas homan setladon dum ĉirkaŭ 20 000 jaroj,<ref name="Bharadwaj2003">{{Citaĵo el libro|titolo=History of Bengal|familia nomo=Bharadwaj|persona nomo=G|jaro=2003|ĉapitro=The Ancient Period|eldoninto=B.R. Publishing Corp|redaktinto=Majumdar, RC}}</ref> kaj restaĵoj el setlejoj de la [[Kuprepoko]] datas reen el 4 000 jaroj.<ref name="Bharadwaj2003"/> Antikvaj Bengaloj estis setlitaj de [[Aŭstralazia lingvaro|Aŭstralazianoj]], [[Tibetobirma grupo|Tibet-Birmanoj]], Dravidianoj kaj [[Rigvedo|Hind-Arjanoj]] en sinsekvaj tajdoj de migrado.<ref name="Bharadwaj2003" /><ref name="congress">{{cite book |last=Blood |first=Peter R. |year=1989 |chapter=Early History, 1000 B.C.-A.D. 1202 |chapter-url=http://countrystudies.us/bangladesh/4.htm |editor1-last=Heitzman |editor1-first=James |editor2-last=Worden |editor2-first=Robert |title=Bangladesh: A Country Study |url=http://countrystudies.us/bangladesh/ |location=Washington, D.C. |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |page=4}}</ref> [[Arkeologio|Arkeologia pruvaro]] konfirmas ke ĉirkaŭ la 2a jarmilo a.K., [[rizo]]-kultivantaj komunumoj loĝis en la regiono. Ĉirkaŭ la 11a jarcento homoj loĝis en sisteme liniigitaj [[loĝejo]]j, entombigis siajn mortintojn, kaj fabrikis elkuprajn ornamaĵojn kaj nigran kaj ruĝan [[ceramiko]]n.<ref name="google5">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC|titolo=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|alirdato=7a de Januaro 2017|aŭtoro=Eaton, R.M.|dato=1996|eldoninto=University of California Press|ISBN=9780520205079}}</ref> La riveroj [[Gango]], [[Bramaputro]] kaj [[Meghna]] estis naturaj vojoj por komunikado kaj transportado,<ref name="google5"/> kaj la [[estuaro]]j en la Golfo de Bengalo ebligis [[Akva transporto|maran komercon]]. Dum la komenco de la [[Ferepoko]] okazis la disvolvigo de la produktado de metala armilaro, de [[monero]]j, [[agrikulturo]] kaj [[irigacio]].<ref name="google5"/> Ĉefaj urbaj setlejoj formiĝis dum la fino de la Ferepoko, en la mezo de la [[1-a jarmilo a.K.]],<ref name=":0">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=5lH40gT7xvYC&pg=PA42|titolo=Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society|familia nomo=Lewis|persona nomo=David|dato=2011|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-1-139-50257-3|paĝo=42}}</ref> kiam disvolviĝis la kulturo de la Norda nigra polurceramiko.<ref name="PierisRaven2010">{{cite book |last1=Pieris |first1=Sita |last2=Raven |first2=Ellen |date=2010 |title=ABIA: South and Southeast Asian Art and Archaeology Index |volume=Volume Three – South Asia |url=https://books.google.com/books?id=fCL8pjd0JVMC&pg=PA116 |publisher=BRILL |pages=116– |isbn=90-04-19148-8}}</ref> En 1879, [[Alexander Cunningham]] identigis [[Mahasthangarh]] kiel la ĉefurbo de la [[Pundra Regno]] menciita en la ''[[Rigvedo]]''.<ref>{{cite book |last=Alam |first=Shafiqul |year=2012 |chapter=Mahasthan |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mahasthan |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=|editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher= Asiatic Society of Bangladesh }}</ref><ref>{{cite book |last=Ghosh |first=Suchandra |year=2012 |chapter=Pundravardhana |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Pundravardhana |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link= |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher= Asiatic Society of Bangladesh }}</ref> [[Grek-romia mondo|Grekaj kaj Romiaj]] registroj de la antikva regno [[Gangaridaj]], kiu (laŭ la legendo) haltigis la invadon de [[Aleksandro la Granda]], estas ligitaj al la fortikaĵa urbo de la ruinoj de Ŭari-Bateŝŭar.<ref name="thedailystar1">{{cite news |last=Hossain |first=Emran |date=19a de Marto 2008 |title=Wari-Bateshwar one of earliest kingdoms |url=http://www.thedailystar.net/news-detail-28431 |newspaper=[[The Daily Star (Bangladeŝo)|The Daily Star]]}}</ref> La loko estis ankaŭ identigita kun la prospera komerca centro de Souanagoura listita en la mondomapo de [[Ptolemeo]].<ref name="google1">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=efaOR_-YsIcC&pg=PA6|titolo=Between the Empires: Society in India 300 BCE to 400 CE|familia nomo=Olivelle|persona nomo=Patrick|dato=2006|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-977507-1|paĝoj=6–}}</ref> Romiaj geografoj notis grandan [[marhaveno]]n en sudorienta Bengalo, koresponda al la nuntempa regiono [[Ĉitagongo (regiono)|Ĉitagongo]].<ref>{{cite book |last1=Ring |first1=Trudy |last2=Salkin |first2=Robert M. |last3=La Boda |first3=Sharon |date=1994 |title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA186 |publisher=Taylor & Francis |pages=186– |isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> Antikvaj ŝtatoj [[Budhismo|Budhismaj]] kaj [[Hinduismo|Hinduismaj]] kiuj regadis Bangladeŝon inkludis regnojn kiel Vanga, Samatata kaj Pundra, la [[Maŭrja imperio|Maŭrja]] kaj [[Gupta imperio]]j, la Varma dinastio, la Ŝaŝanka regno, la Ĥadga kaj la Kandra dinastioj, la [[Pala Dinastio]], la Sena dinastio, la Harikela regno kaj la Deva dinastio. Tiuj ŝtatoj havis bone disvolvigitajn valutojn, bankadon, ŝipkonstruadon, arkitekturon kaj arton, kaj la antikvajn universitatojn de Bikrampur kaj Mainamati kiuj estis hejmo de fakuloj kaj studentoj el aliaj partoj de Azio. [[Ŝjuanzango]] el Ĉinio estis fama fakulo kiu loĝis en [[Somapura Mahavihara]] (la plej granda monaĥejo de la antikva Hindio), kaj Atisa veturis el Bengalo al [[Tibeto]] por prediki Budhismon. La plej antikva formo de la [[Bengala lingvo]] ekaperis dum la 8a jarcento. ==== Islamigo ==== [[Dosiero:Shait Gumbad Mosque (28116770771).jpg|eta|alt=Exterior of a low mosque with many domes and entrances|maldekstra|La 15a-jarcenta [[Sesdekkupola Moskeo]] konstruita dum la Bengala Sultanlando estas nune [[Monda heredaĵo de Unesko]].]] [[Dosiero:Atia terracotta.jpg|eta|La murĉizaĵoj de la Atia Moskeo de la 17-a jarcento konstruita dum la [[Mogola Imperio]].]] La komencaj islamaj esploristoj kaj misiistoj alvenis en Bengalo fine de la [[unua jarmilo]]. La islama konkero de Bengalo komencis per la invado en 1204 fare de Baĥtiar Ĥilji; post aligi Bengalon al la [[Delhia Sultanlando]], Ĥilji iniciatis militan kampanjon en [[Tibeto]]n. Bengalo estis regata de la Delhia Sultanlando dum unu jarcento fare de guberniestroj el la Ĥilji, Mamluka, Balbana kaj Tughluka dinastioj. Dum la 14a jarcento, sendependa [[Bengala Sultanlando]] estis establita fare de ribelaj guberniestroj. Regantaj dinastioj de la sultanlando estis ekzemple Ilĝas Ŝahi, tiuj de Jalaluddin Muhammad Ŝah, Hussain Ŝahi, [[Suria imperio|Suri]] kaj Karrani, kaj en tiu epoko okazis la enkonduko de diferenca moskea arkitekturo<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Uunyz4qFZwEC&pg=PA32|titolo=Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh|familia nomo=Hasan|persona nomo=Perween|jaro=2007|eldoninto=I. B. Taurus|ISBN=978-1-84511-381-0|paĝo=32}}</ref> kaj de la valuto taka. La regiono Arakan venis sub Bengala hegemonio. La Bengala Sultanlando estis vizitita de esploristoj [[Ibn Batuta]], [[Ĉeng He]] kaj [[Niccolo de Conti]]. Dum la fino de la 16a jarcento, la Baro-Bhuĝanoj (konfederacio de islamaj kaj hinduaj aristokratoj) regadis orientan Bengalon; ties estro estis Mansad-e-Ala,<ref>"Isa Khan – Banglapedia". en.Banglapedia.org. [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Isa_Khan] alirita la 9an de februaro 2018.</ref> titolo tenita de Isa Ĥan kaj de lia filo Musa Ĥan. La dinastio Ĥan estas konsiderata lokaj herooj ĉar rezistis Nord-hindiajn invadojn per siaj riverŝipoj. La [[Mogola Imperio]] kontrolis Bengalon ĉirkaŭ la 17a jarcento. Dum la regado de la imperiestro [[Ĝalaluddin Muhammad Akbar|Akbar]], la Bengala agrara kalendaro estis reformita por faciligi la impostkolektado. La Mogoloj establis Dakon kiel fortikaĵa urbo kaj komerca metropolo, kaj ĝi estis la ĉefurbo de [[Mogola Bengalo]] dum 75 jaroj.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Dhaka|title=Dhaka – national capital, Bangladesh|author=|date=|website=Britannica.com|access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> En 1666, la Mogoloj elpelis la Arakananojn el Ĉitagong. Mogola Bengalo allogis eksterlandajn komercistojn por iliaj varoj el [[muslino]] kaj [[silko]], kaj la [[Armenoj en Bangladeŝo|Armenoj]] estis elstara komerca komunumo. Portugala setlejo en [[Ĉitagongo]] floris en la sudoriento, kaj nederlanda setlejo en Rajŝahi ekzistis en la nordo. Dum la 18a jarcento, la [[Naŭabo de Bengalio|Naŭaboj de Bengalio]] iĝis la ''[[de facto]]'' regantoj de la regiono. La Naŭaboj forĝis aliancojn kun eŭropaj koloniaj kompanioj, kio helpis fari la regionon relative prospera en la komenco de la jarcento. La loĝantaro de [[Bengalaj islamanoj]] estis produkto de konvertoj kaj religia evoluo,<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC&printsec=frontcover&dq=islam+and+the+bengal+frontier&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS3eec0q7VAhULro8KHd-jAcQQ6AEIJDAA#v=onepage&q=islam+and+the+bengal+frontier&f=false|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|first=Richard M.|last=Eaton|date=31a de Julio 1996|publisher=University of California Press|access-date=19a de Septembro 2017|via=Google Books}}</ref> kaj iliaj antaŭ-islamaj kredoj inkludis elementojn de [[Budhismo]] kaj [[Hinduismo]]. La konstruo de moskeoj, islamaj lernejoj ([[madraso]]j) kaj [[Sufiismo|Sufiismaj]] [[monaĥejo]]j (ĥankah-oj) faciligis konverton, kaj la islama [[kosmologio]] ludis gravan rolon en la disvolvigo de la Bengalia islama socio. Fakuloj teoriigis ke Bengaloj estis allogitaj al Islamo pro ties egalisma socia ordo, kiu kontrastis kun la kastosistemo de Hinduismo.<ref name="Roy1999">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=2e44ZHj_fsQC&pg=PA72|titolo=The Bengalees: Glimpses of History and Culture|aŭtoro=Samaren Roy|jaro=1999|eldoninto=Allied Publishers|ISBN=978-81-7023-981-9|paĝo=72}}</ref> Ĉirkaŭ la 15a jarcento, islamaj poetoj estis verkantaj en [[Bengala lingvo]]. Elstaraj mezepokaj Bengalaj islamaj poetoj estis Daulat Kazi, Abdul Hakim kaj Alaol. [[Sinkretismo|Sinkretismaj]] kultoj, kiaj la movado Baul, aperis en la randoj de la Bengala islama socio. La [[Persa|persiigita]] kulturo estis grava en Bengalio, kie urboj kiaj Sonargaon iĝis la plej orientaj centroj de Persia influo.<ref>{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/bengal|title=BENGAL – Encyclopaedia Iranica|first=|last=electricpulp.com|date=|website=www.IranicaOnline.org|access-date=19a de Septembro 2017}}</ref><ref>http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian</ref> === Brita Imperio === {{Ĉefartikolo|Brita Hindio}} <!--[[Dosiero:Muslimleague.jpg|eta|300ra|alt=Large group photo|La Tuthindia Muhammada Edukkonferenco de 1906 en Dako, Orienta Bengalo kaj Asamo.]]--> Post la [[Batalo de Palaŝi]] de 1757, Bengalio estis la unua regiono de la [[Hindia subkontinento]] kiu estis konkerita de la [[Brita Orienthinda Kompanio]]. Tiu kompanio formis la Prezidentecon de Fort William, kiu administraciis la regionon ĝis 1858. Elstara aspekto de la kompania regado estis la Permanenta Setlejo, kiu establis la [[feŭdismo|feŭdan sistemon]] de ''zamindar''. Nombraj malsategoj, kiel tiu de [[1770]], okazis dum la kompania regado. Kelkaj ribeloj eksplodis dum la komenco de la 19a jarcento (inklude unu estrita de Titumir), sed la Britia regado forigis la islaman regantan klason. [[Konservismo|Konservisma]] islama kleriko, Haĝi Ŝariatullah, klopodis la forigon de la Britoj propagante la islaman revivismon. Kelkaj urboj de la nuna Bangladeŝo partoprenis en la [[Ribelo de sipajoj|Hindia Ribelo]] kaj plendis aliancon al la lasta Mogola imperiestro, [[Bahadur Ŝah Zafar]], kiu estis poste ekzilita al la najbara Birmo. [[Dosiero:Bengal PMs.png|eta|maldekstra|300ra|alt=Three Bengali Prime Ministers|[[Ĉefministro]]j de [[Bengalio]] nome A. K. Fazlul Huk, [[Ĥaŭaĝa Nazimuddin]] kaj [[Husejn Ŝahed Suhravardi]].]] La defio farita al la kompania regado fare de la Hindia Ribelo kondukis al la kreado de la [[Brita Hindia Imperio]] kiel [[Kronkolonio]], kaj la unua [[fervojo]] estis konstruita en 1862.<ref>{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway|title=Railway – Banglapedia|author=|date=|website=en.Banglapedia.org|access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> Sjed Ahmed Ĥan kaj Ram Mohan Roj stimulis modernan kaj liberalan [[edukado]]n en la subkontinento, inspirante la movadon Aligarho kaj la komenco de la [[Bengalia Renesanco]]. Dum la fino de la 19a jarcento, romanistoj, sociaj reformistoj kaj feministoj aperis en la islama Bengalia socio. [[Elektro]] kaj municipaj akvosistemoj estis enkondukitaj en la [[1890-aj jaroj]]; [[kinejo]]j malfermiĝis en multaj urboj dum la komenco de la 20a jarcento. La ekonomio de [[plantejo]]j de Orienta Bengalio estis grava por la Brita Imperio, partikulare tiuj de [[juto]] kaj [[teo]]. La Britoj establis senimpostajn [[riverhaveno]]jn, kiaj la Haveno de Naraĝanganj, kaj grandajn marhavenojn kiel tiu de [[Ĉitagongo]]. Sociaj tensioj pliiĝis ankaŭ sub Britia regado, partikulare inter riĉaj Hinduoj kaj la islam-majoritata loĝantaro. La Permanenta Setlejo faris milionojn da islamaj kamparanoj posedantoj de eks-Hinduaj bienoj, kaj la malkontento de Hinduoj kreskiĝis.<ref name="Chatterjee2010">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=lAR1D0Wi2rsC&pg=PA218|titolo=A Story of Ambivalent Modernization in Bangladesh and West Bengal: The Rise and Fall of Bengali Elitism in South Asia|aŭtoro=Pranab Chatterjee|jaro=2010|eldoninto=Peter Lang|ISBN=978-1-4331-0820-4|paĝo=218}}</ref> Subtenita de la islama aristokrataro, la Britia registaro kreis la provincon de [[Orienta Bengalio kaj Asamo]] en 1905; la nova provinco ricevis pliiĝantan investadon en edukado, transporto kaj industrio. Tamen, la [[Dispartigo de Bengalio (1905)|unua dispartigo de Bengalio]] kreis skandalon en [[Kalkato]] kaj en la medio de la [[Barata Nacia Kongreso]]. Responde al la kreskanta Hindua naciismo, la [[Tuthindia Islama Ligo]] formiĝis en Dako dum la Tuthindia Muhammada Edukkonferenco de 1906. La Britia registaro reorganizis la provincojn en 1912, reunuiĝinte Orientan kaj Okcidentan Bengalion kaj farante [[Asamo]]n dua provinco. [[Dosiero:All India Muslim League Working Committee Lahore 1940.jpg|eta|dekstra|alt=Group photo outside a building|La Laborkomitato por la Lahora Rezolucio de la Tuthindia Islama Ligo, en kiu Bengalio estis reprezentita de A. K. Fazlul Huk kaj Ĥaŭaĝa Nazimuddin.]] Brita Hindio estis malrapida por permesi memregadon en la kolonia subkontinento. Ĝi establis la Bengalan Leĝofaran Konsilantaron en 1862, kaj la konsilantara indiĝena bengalia reprezentado pliiĝis dum la komenco de la 20a jarcento. La Bengalprovinca Islama Ligo estis formita en 1913 por defendi la plenumadon de [[civilaj rajtoj]] por la Bengaliaj islamanoj ene de konstitucia kadro. Dum la 1920-aj jaroj, tiu ligo estis dividita en frakcioj kiuj subtenis la Ĥilafatan movadon kaj favoris la kunlaboradon kun la Britoj por plenumi la memregadon. Tavoloj de la Bengalia elito subtenis la [[Sekulareco|sekularajn]] fortojn de [[Mustafa Kemal Ataturk]].<ref>Kennedy, Bernard (Decembro 2005). "Ambassador Rezaqul Haider: Mediating for commerce". Diplomat. Ankara, Turkey. "After the First World War when the great leader Mustafa Kemal Atatürk started his war of independence, the people of Bengal were very spontaneous in giving all sorts of support. To the extent that there is evidence that the womenfolk donated their own bangles and gold ornaments, and the funds were used for the establishment of a bank, the construction of the parliament building and the purchase of armaments and ammunitions to help the war of liberation. As you know our national poet, Nazrul Islam, was the first foreigner to write an epic poem about Mustafa Kemal." [http://www.diplomat.com.tr/sayilar/s14/yazilar/s14-3.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171010140515/http://www.diplomat.com.tr/sayilar/s14/yazilar/s14-3.htm|date=2017-10-10}} Alirita la 9an de februaro 2018.</ref> En 1929, formiĝis la Tutbengala Asocio de Luantoj en la Bengala Leĝofara Konsilantaro por kontraŭi la influon de la Hinduaj posedantoj, kaj la [[Hindia sendependiga movado]] kaj la [[Pakistana Movado]] plifortiĝis dum la komenco de la 20a jarcento. Post la reformoj Morley-Minto kaj la epoko de [[diarkio]] en Brita Hindio, la Britia registaro promesis limigitan provincan aŭtonomecon en 1935. La Bengala Leĝofara Asembleo, nome plej granda leĝofara asembleo en Brita Hindio, estis establita en 1937. Kvankam ĝi atingis majoritaton de sidlokoj en 1937, la Bengala Kongreso bojkotis la regotempon. A. K. Fazlul Huk de la Partio Kriŝak Praja estis elektita kiel unua [[Ĉefministro de Bengalio]]. En 1940 Huk subtenis la Lahoran Rezolucion, kiu antaŭvidis sendependajn ŝtatojn en la nordokcidentaj kaj orientaj islam-majoritataj regionoj de la subkontinento. La unua regotempo de Huk, kiel koalicio kun la Bengala Provinca Islama Ligo, daŭris ĝis 1941; ĝi estis sekvata de koalicio de Huk kun la Hindua dekstra partio Mahasabha kiu daŭris ĝis 1943. Huk estis sukcedita de [[Ĥaŭaĝa Nazimuddin]], kiu devis barakti kontraŭ la efikoj de la Birma Kampanjo, la [[malsatego]] de [[1943]] kaj la Hindia Aŭgusta movado. En 1946, la Bengalprovinca Islama Ligo venkis en la provinca balotado, atingante 113 de 250-sidloka asembleo (la plej granda regotempo de la Islama Ligo en Brita Hindio). H. S. Suhraŭardi, kiu faris finan malsukcesan klopodon por Unuiĝinta Bengalio en 1946, estis la lasta ĉefministro de Bengalio. === Dispartigo de Bengalio === {{Ĉefartikolo|Dispartigo de Bengalio (1947)}} La 3an de Junio 1947 la Plano Mountbatten skizis la manieron por la [[Dispartigo de Hindio]]. La 20an de Junio, la Bengala Leĝofara Asembleo decidis la dispartigon de Bengalio. Je la dekomenca kunsido, oni decidis (120 voĉdonoj kontraŭ 90) ke se la provinco restus unuiĝinta ĝi aliĝus al la Konstitucifara Asembleo de Pakistano. Je aparta kunsido de leĝofarantoj el [[Okcidenta Bengalo]], oni decidis (58 voĉdonoj kontraŭ 21) ke la provinco estu dispartigita kaj Okcidenta Bengalo aliĝu al la Konstitucifara Asembleo de Barato. Je alia kunsido de leĝofarantoj el [[Orienta Bengalo]], oni decidis (106 voĉdonoj kontraŭ 35) ke la provinco ne estu dispartigita kaj (107 voĉdonoj kontraŭ 34) ke Orienta Bengalo aliĝu al la Konstitucifara Asembleo de Pakistano se Bengalio estas dispartigita.<ref name="Mukherjee1987">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Bhd-_1RE04MC&pg=PA230|titolo=Sir William Jones: A Study in Eighteenth-century British Attitudes to India|aŭtoro=Soumyendra Nath Mukherjee|jaro=1987|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-0-86131-581-9|paĝo=230}}{{404|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La 6an de Julio, la [[Silheto (regiono)|Silheta regiono]] de Asamo voĉdonis per [[referendumo]] aliĝi al Orienta Bengalio. [[Cyril Radcliffe]] ricevis la taskon skizi la landlimojn de Pakistano kaj Barato, kaj la Linio Radcliffe establis ankaŭ la limojn de la nuntempa Bangladeŝo. La [[Dominio de Pakistano]] estis kreita la 14an de Aŭgusto 1947. === Unuigo kun Pakistano (1947–1971) === {{Ĉefartikolo|Orienta Bengalio|Orienta Pakistano}} [[Dosiero:Dominion of Pakistan & Indian Controlled Kashmir (orthographic projection).svg|eta|alt=Map of the world, with Pakistan in 1947 highlighted|La [[Dominio Pakistano]] en 1947, kun [[Orienta Bengalio]] ties orienta parto.]] Orienta Bengalio, kun Dako kiel ĉefurbo, estis la plej loĝata provinco de la [[Pakistano|Pakistana federacio]] de 1947 (estrita de la [[Ĝenerala Guberniestro de Pakistano|Ĝenerala Guberniestro]] [[Muhammad Ali Jinnah]], kiu promesis religiliberon kaj nereligian demokration en la nova ŝtato).<ref name="Ispahani2017">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=o36uDQAAQBAJ&pg=PA8|titolo=Purifying the Land of the Pure: A History of Pakistan's Religious Minorities|aŭtoro=Farahnaz Ispahani|jaro=2017|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-062165-0|paĝo=8}}</ref><ref name="Saikia2011">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=YdQaz1ddI-wC&pg=PA34|titolo=Women, War, and the Making of Bangladesh: Remembering 1971|aŭtoro=Yasmin Saikia|dato=10a de Aŭgusto 2011|eldoninto=Duke University Press|ISBN=0-8223-5038-6|paĝo=34}}</ref> Orienta Bengalio estis ankaŭ la plej kosmopolita provinco de Pakistano, hejmo de popoloj de diferencaj religioj, kulturoj kaj etnaj grupoj. La dispartigo havigis pliiĝantajn ekonomiajn oportunojn al Orientaj Bengalanoj, produktis urban loĝantaron dum la [[1950-aj jaroj]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/08/16/opinion/bangladesh-bengali-muslims-partition.html|title=Opinion – Why Do Bangladeshis Seem Indifferent to Partition?|first=K. Anis|last=Ahmed|date=16a de Aŭgusto 2017|publisher=|access-date=19a de Septembro 2017|via=www.NYTimes.com}}</ref><ref>{{cite news |author=Abdul Hannan |date=28a de Aŭgusto 2017 |title=How Partition helped Muslims |url=http://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/2017/08/28/partition-helped-muslims/ |newspaper=Dhaka Tribune |type=Opinion |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> [[Ĥaŭaĝa Nazimuddin]] estis unua ĉefministro de Orienta Bengalio kaj Frederick Chalmers Bourne estis ties guberniestro. La Tutpakistana Aŭami Islama Ligo estis formita en 1949 kiel centra-maldekstra alternativo al la centra-dekstra Tutpakistana Islama Ligo. En 1950, la Orientbengala Leĝofara Asembleo aprobis [[Agrara reformo|agraran reformon]], abolante la Permanentan Setlejon kaj la sistemon de la aristokrataj terposedantoj ''zamindar''-oj.<ref>Baxter, p. 72</ref> La [[Movado por bengala lingvo]] de 1952 estis la unua signo de malkonsento inter la du geografie separataj branĉoj de la lando. La Aŭami Islama Ligo estis renomita kiel pli nereligia simple Aŭami Ligo en 1953.<ref name="LewisSagar1992">{{Cite book|author1=David S. Lewis|author2=Darren J. Sagar|title=Political Parties of Asia and the Pacific: A Reference Guide|url=https://books.google.com/books?id=S4uyAAAAIAAJ|year=1992|publisher=Longman|isbn=978-0-582-09811-4|page=36}}"ts present name in December 1953"</ref> La unua konstitucifara asembleo estis dissolvita en 1954; tio estis defiita de sia orientbengala proparolanto, Maulvi Tamizuddin Ĥan. La koalicio de la Unuiĝinta Fronto forbalais la eblojn de la Islama Ligo en landoskua venko en la Orientbengala leĝofara balotado de 1954. La posta jaro, Orienta Bengalio estis renomita kiel Orienta Pakistano kiel parto de la programo Unu Unuo kaj la provinco iĝis ŝlosila parto de la [[Sudorientazia Traktatorganizo]]. [[Dosiero:21 Feb 1953 Dhaka University female students procession.png|eta|maldekstra|alt=Female students, dressed in white, march down a street.|Studentino marŝas defie de la malpermeso de la Sekcio 144 pri asembleoj dum la Bengallingva Movado en la komenco de 1953.]] Pakistano adoptis sian unuan konstitucion en 1956. Tri Bengalanoj estis ties ĉefministroj ĝis 1957: [[Nazimuddin]], [[Mohammad Ali Bogra]] kaj [[Suhravardi]]. Neniu el la tri kompletigis siajn regotempojn, kaj rezignis el la posteno. La [[Pakistana Armeo]] faris [[Pakistana puĉo de 1958|militistan puĉon en 1958]], kaj [[Aĝub Ĥan]] estis la forta estro de la lando dum 11 jaroj. Politika subpremado pliiĝis post la puĉo. Ĥan enkondukis novan konstitucion en 1962, anstataŭante la Pakistanan parlamentan sistemon per prezidenta kaj guberniestra sistemo (bazita sur elektoj laŭ balotejo) konata kiel Baza Demokratio. En 1962 Dako iĝis la sidejo de la [[Nacia Asembleo de Pakistano]], faro vidita kiel trankviligo de pliiĝanta Bengalia naciismo.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=qWx9AwAAQBAJ&pg=PA291|titolo=Architecture, Power and National Identity|familia nomo=Vale|persona nomo=Lawrence|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-134-72921-0|paĝo=291}}</ref> La Pakistana registaro konstruis la polemikigan Akvobaraĵon de Kaptai, kaj forigis la [[Ĉakma-oj]]n el siaj indiĝenaj hejmlandoj en la [[Ĉitagongaj Montetareoj]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=WW8xCgAAQBAJ&pg=PA28|titolo=Development-Induced Displacement and Resettlement|familia nomo=Terminski|persona nomo=Bogumil|jaro=2014|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-3-8382-6723-4|paĝo=28}}</ref> Dum la prezidenta balotado de 1965, [[Fatima Jinnah]] malvenkis antaŭ Aĝub Ĥan spite la subtenon el la alianco de la Kombinita Opozicio (kiu inkludis la Aŭami-an Ligon).<ref name="Ahmed2004p157">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Szfqq7ruqWgC&pg=PA157|titolo=Bangladesh: Past and Present|aŭtoro=Salahuddin Ahmed|jaro=2004|eldoninto=APH Publishing|ISBN=978-81-7648-469-5|paĝo=157}}</ref> La [[Barat-Pakistana Milito de 1965]] blokis la translimajn transportajn ligojn kun la najbara Barato en kio estis priskribita kiel dua dispartigo.<ref>{{cite news |author=Zafar Sobhan |date=17a de Aŭgusto 2007 |title=Tragedy of errors |url=http://www.thedailystar.net/news-detail-318 |newspaper=[[The Daily Star (Bangladeŝo)|The Daily Star]] |type=Editorial |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> En 1966, la estro de la [[Aŭamia Ligo]] nome [[Ŝeiĥ Muĝibur Rahman]] anoncis [[Sespunkta Movado|sespunktan movadon]] por federala [[parlamenta demokratio]]. [[Dosiero:Maulvi Tamizuddin Khan and US Chief Justice.jpg|eta|alt=Earl Warren and Maulvi Tamizuddin Khan shake hands as a third man looks on|La prezidanto de la [[Supera Kortumo de Usono]] nome Earl Warren renkontas Maulvi Tamizuddin Ĥan, la plendinto en la kazo de la Federacio Pakistano kontraŭ Maulvi Tamizuddin Ĥan.]] Laŭ iamaj funkciuloj de la [[Monda Banko]], Pakistano praktikis etenda ekonomian [[diskriminado]]n kontraŭ Orienta Pakistano: pli grandaj registaraj elspezoj en [[Okcidenta Pakistano]], financaj transigoj el Orienta al Okcidenta Pakistano, uzado de orientpakistanaj plusoj pro eksterlanda komerco por financigi la importojn de Okcidenta Pakistano, kaj malakcepto fare de la centra registaro liveri fondusojn atrobuitaj al Orienta Pakistano kun ekskuzo antaŭa elspezo subbuĝeta;<ref name="google.co.nz">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=yZ5zCQAAQBAJ&pg=PT72|titolo=Investing in Peace: How Development Aid Can Prevent or Promote Conflict|familia nomo=Muscat|persona nomo=Robert J.|jaro=2015|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-317-46729-8}}</ref> Orienta Pakistano generis 70 % el la Pakistana proeksporta enspezo el [[juto]] kaj [[teo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://countrystudies.us/bangladesh/15.htm|titolo=Bangladesh – The "Revolution" of Ayub Khan, 1958–66}}</ref> Ŝeiĥ Muĝibur Rahman estis arestita pro perfido en la kazo de la Agartala Konspiro, kaj estis liberigita dum la ribelo de 1969 en Orienta Pakistano kiu rezultis en la rezigno de Aĝub Ĥan. La generalo [[Ĝahĝa Ĥan]] surprenis povon, kaj reenmetis la [[militjuro]]n. Etna kaj lingva diskriminacio estis ofta en Pakistanaj civilaj kaj militistaj servoj, en kiuj Bengalanoj estis sub-reprezentitaj. Nur ĉirkaŭ 15 % el la postenoj de la Pakistana centra registaro estis okupitaj de Bengalanoj, kiuj simile formis nur 10 % el militistaro.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=L7UOyPGYBkwC&pg=PA336|titolo=Statehood and the Law of Self-Determination}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=WSW7zbSeq_gC&pg=PA16|titolo=Suppression of the Muslims}}</ref> Okazis ankaŭ kultura diskriminacio, kio faris ke Orienta Pakistano formos distingan politikan identecon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=9L6ZayN27PAC&pg=PA322|titolo=Yugoslavia Unraveled}}</ref> Pakistano malpermesis la Bengalajn literaturon kaj muzikon en la ŝtataj amaskomunikiloj, inklude la verkojn de la [[Nobel-premio]] [[Rabindranath Tagore]].<ref>{{cite news |author=Syed Badrul Ahsan |date=[[2-a de junio]] [[2010]] |title=The sky, the mind, the ban culture |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=140968 |newspaper=[[The Daily Star (Bangladeŝo)|The Daily Star]] |type=Editorial }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151222114353/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=140968 |date=2015-12-22 }}</ref> [[Uragano|ciklono]] ruinigis la marbordon de Orienta Pakistano en 1970, kaj mortigis ĉirkaŭ 500,000 personojn,<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1483615/Bangladesh-cyclone-of-1991 Bangladesh cyclone of 1991]. Britannica Online Encyclopedia.</ref> kaj la centra registaro estis kritikita pro sia malforta reago.<ref name="countrystudies.us1">{{Citaĵo el la reto|url=http://countrystudies.us/bangladesh/16.htm|titolo=Bangladesh – Emerging Discontent, 1966–70}}</ref> Post la balotado de Decembro 1970, alvokoj por la sendependigo de Orienta Bengalio iĝis pli laŭta;<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=TCxKAgAAQBAJ&pg=PA129|titolo=Bengal Politics in Britain}}</ref> la Bengal-naciisma Avamia Ligo atingis 167 el la sidlokoj el 169 de Orienta Pakistano en la Nacia Asembleo. La Ligo postulis rajton por formi registaron kaj disvolvigi novan konstitucion, sed tio estis forte kontraŭita de la Pakistana militistaro kaj de la [[Pakistana Popola Partio]] (estrita de [[Zulfikar Ali Bhutto]]). === Sendependiga Milito === {{Ĉefartikolo|Bangladeŝa Liberigo-Milito}} La Bengala loĝantaro koleriĝis kiam oni evitis la enpostenigon de la elektita ĉefministro [[Ŝeiĥ Muĝibur Rahman]].<ref>Baxter, pp. 78–79</ref> [[Civila malobeo]] eksplodis tra tuta Orienta Pakistano, kun alvokoj al sendependigo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=zJYCgVkIwAwC&pg=PT116|titolo=India's Foreign Relations, 1947–2007}}</ref> Rahman diskursis por sendependeco añ preskaŭ 2 milionoj da perosnoj en [[Dako]] la 7an de Marto 1971, kiam li diris, "Tiun fojon la lukto estas por nia libereco. Tiun fojon la lukto estas por nia sendependeco." La [[Flago de Bangladeŝo]] estis hisita por la unua fojo la 23an de Marto, kiu estas la Pakistana Respublika Tago.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=I9OyQ9mEpxkC&pg=SL1-PA125|titolo=The Pearson General Knowledge Manual 2012}}</ref> Dum la nokto de la 25a de Marto, la Pakistana [[Militreĝimo|militista junto]] estrita de [[Ĝahĝa Ĥan]] lanĉis la Operacon ''Searchlight'' aŭ ''reflektoro'' (konstanta militatako kontraŭ Orienta Pakistano)<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Blood Telegram: Nixon, Kissinger, and a Forgotten Genocide|familia nomo=Bass|persona nomo=Gary Jonathan|jaro=2014|eldoninto=Alfred A. Knopf|citaĵo=That night [25 March] ... The Pakistani military had launched a devastating assault on the Bengalis.|ISBN=978-0-307-70020-9|paĝo=50}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=BAJNBQAAQBAJ&pg=PA111|titolo=Politics in South Asia}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=R5p7cRyK748C&pg=PA575|titolo=Blood and Soil}}</ref> kaj metis Rahman en milita aresto.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=fXjdAAAAQBAJ&pg=PA191|titolo=Subalterns and Raj}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=ZBws32j4zwYC&pg=PT70&dq=sheikh+mujibur+rahman+prime+minister+elect+pakistan&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sheikh%20mujibur%20rahman%20prime%20minister%20elect%20pakistan&f=false|titolo=In the Line of Fire}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=LFYiAgAAQBAJ&pg=PT112|titolo=Four Miles to Freedom}}</ref> Ŝeiĥ Muĝibur tamen, antaŭ sia aresto faris la Proklamon de la Bangladeŝa Sendependeco la 26an de Marto. La [[Pakistana Armeo]], kun helpo el subtenaj milicoj, masakris Bengalajn studentojn, intelektulojn, politikistojn, civilservantojn kaj militajn dizertulojn en la [[Bangladeŝa genocido]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=crJ7ai7GJH0C&pg=PA47|titolo=Plight and Fate of Women During and Following Genocide|alirdato=21a de Decembro 2015}}</ref> Kelkaj milionoj da rifuĝintoj fuĝis al la najbara Barato. Ĉirkaŭkalkuloj de la nombro de mortintoj dum la milito gamas el 300,000 al tri milionoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2010/03/2010325151839747356.html|titolo=Bangladesh sets up war crimes court}}</ref> La tutmonda publika opinio turniĝis kontraŭ Pakistano kiam la novaĵoj de la masakroj disvastiĝis;<ref name="google.com.bd1">{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=f19hVb54_s8C&pg=PA190|titolo=The International Law of Occupation}}</ref> la Bangladeŝa movado estis subtenita de elstaraj politikaj kaj kulturaj figuroj en Okcidento, kiel [[Ted Kennedy]], [[George Harrison]], [[Bob Dylan]], [[Joan Baez]], [[Victoria Ocampo]] kaj [[Andre Malraux]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://edition.cnn.com/2009/POLITICS/08/27/bangladesh.kennedy.impact/|titolo=In Bangladesh, Ted Kennedy revered}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/bangladesh/9620324/Bangladesh-to-honour-Bob-Dylan-and-George-Harrison.html|titolo=Bangladesh to honour Bob Dylan and George Harrison|dato=19-a de oktobro 2012|verko=Telegraph.co.uk}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://opinion.bdnews24.com/2012/04/10/joan-baez-singing-heroine-of-1971-left-out-of-shommyanona-list/|titolo=Joan Baez: Singing heroine of 1971 left out of Shommyanona list|verko=The Opinion Pages|alirdato=2018-02-09|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151222095924/http://opinion.bdnews24.com/2012/04/10/joan-baez-singing-heroine-of-1971-left-out-of-shommyanona-list/|arkivdato=2015-12-22}}</ref> La [[Koncerto por Bangladeŝo]] okazis en la [[Madison Square Garden]] en Novjorko por akiri fondusojn por bangladeŝaj rifuĝintoj. La unua ĉefa [[bonfara koncerto]] en la historio, ĝi estis organizita de Harrison kaj la baratbengala sitaristo [[Ravi Shankar]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=xWRyBAAAQBAJ&pg=PA200|titolo=Beatles Encyclopedia, The: Everything Fab Four}}</ref> [[Dosiero:Front sight view of the National Parliament House of Bangladesh.jpg|eta|Fronta vido de la Nacia Parlamento de Bangladeŝo]] [[Dosiero:Sahbag.jpg|eta|190ra|Protestoj de Ŝahbag postulante mortopunon por militkrimuloj de la Bangladeŝa Liberigo-Milito de 1971.]] Dum la Bangladeŝa Liberigo-Milito, Bengalaj naciistoj deklaris sendependecon kaj formis la [[Mukti Bahini]] (nome Bangladeŝa Nacia Liberiga Armeo). La Provizora Registaro de Bangladeŝo estis establita en la 17a de Aprilo 1971, konvertinte la 469 elektitajn membrojn de la Pakistana nacia asembleo kaj de la orientpakistana provinca asembleo en Konstitucifara Asembleo de Bangladeŝo. La provizora registaro publikigis la Proklamon de la Bangladeŝa Sendependeco, kiu estis provizora konstitucio de la lando kaj deklaris "egalecon, homan dignecon kaj socian justicon" kiel fundamentaj principoj. Pro la aresto de Rahman, la fakta prezidento estis Sjed Nazrul Islam. Tajuddin Ahmad estis la unua Bangladeŝa ĉefministro. La militista branĉo de la Provizora Registaro estis la [[Bangladeŝaj Fortoj]]. Estritaj de la generalo M. A. G. Osmani kaj dekunu sektoraj komandantoj, tiuj fortoj okupis la Bengalan teritorion dum la milito kaj estris la ampleksajn [[Gerilo|gerilajn operacojn]] kontraŭ la Pakistanaj fortoj. Najbara Barato kaj ties estro, [[Indira Gandhi]] (dum longa malamikego de Pakistano), havigis ŝlosilan subtenon al la Bangladeŝaj Fortoj kaj intervenis en apogo de la Provizora Registaro la 3an de Decembro 1971. [[Sovetunio]] kaj Usono sendis marfortojn al la Golfo de Bengalo en epizodo de la [[Malvarma Milito]] dum la [[Barat-Pakistana Milito de 1971|Barat-Pakistana Milito]]. La naŭ-monata milito finis per la kapitulaco de Pakistano al la Bangladeŝ-Barataj Aliancaj Fortoj la 16an de Decembro 1971.<ref name="laporte">{{cite journal |doi=10.1525/as.1972.12.2.01p0190a |last=LaPorte |first=R |year=1972 |title=Pakistan in 1971: The Disintegration of a Nation |journal=Asian Survey |volume=12 | issue = 2|pages=97–108 | issn = 0004-4687}}</ref><ref name="Rummel-8-2">Rummel, Rudolph J. (1997) [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP8.HTM "Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900"]. Transaction Publishers, Rutgers University. {{ISBN|3-8258-4010-7}}, Chapter 8, [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB8.2.GIF Table 8.2 Pakistan Genocide in Bangladesh Estimates, Sources, and Calculations].</ref> Pro internacia premo, Pakistano liberigis Rahman el enprizonigo la 8an de Januaro 1972 kaj li flugis per [[Royal Air Force]] al milion-kvanta bonvenigo en Dako.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books?id=u6gQCgAAQBAJ&pg=PT247|titolo=1971|alirdato=21s de Decembro 2015}}</ref><ref>Sheikh Mujib's Return to Bangladesh – 10a de Januaro, 1972. NBC. 23a de Decembro 2013. [https://www.youtube.com/watch?v=PsTOIiJr7so] Alirita la 10an de februaro 2018 – via Centre for Bangladesh Genocide Research.</ref> La Barataj trupoj estis retiritaj ĉirkaŭ la 12a de Marto 1972, tri monatojn post la militfino.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=vLwOck15eboC&pg=PA192|titolo=Conflict Between India and Pakistan: An Encyclopedia|familia nomo=Lyon|persona nomo=Peter|jaro=2008|eldoninto=ABC-CLIO|ISBN=978-1-57607-712-2|paĝo=192}}</ref> La Bangladeŝa memregado estis agnoskita tra la tuta mondo.<ref name="google.com.bd1"/> En la momento de ties akcepto kiel membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]] en Aŭgusto 1972, la nova ŝtato estis jam agnoskita de 86 landoj.<ref name="google.com.bd1"/> Pakistano agnoskis Bangladeŝon en 1974 post premo el plej el la [[Islama Mondo]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://archive.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/bangladesh&theworld/bd_world21.htm|titolo=Bangladesh and the OIC|alirdato=21a de Decembro 2015|aŭtoro=Syed Muazzem Ali|dato=19a de Februaro 2006|eldoninto=[[The Daily Star (Bangladeŝo)|The Daily Star]]|verkaĵo=15th Anniversary Special}}</ref> == Geografio == Bangladeŝo tuŝas la baratajn federaciajn ŝtatojn [[Okcidentbengalo]], [[Asamo]], [[Meghalajo]], [[Tripura]] kaj [[Mizoramo]] (horloĝdirekten de la okcidento), kaj [[Birmo]]n kaj la [[Golfo de Bengalo|golfon de Bengalo]] (parto de la [[Hinda oceano]]). La longo de la landlimoj mezuras entute 4.246&nbsp;km, el kiuj 193&nbsp;km kun Birmo kaj 4.053&nbsp;km kun Barato. La marbordo estas entute 580&nbsp;km longa. [[Dosiero:Baridhara DOHS during 2004 flood.JPG|eta|maldekstra|Strato de [[Dako]], [[inundo]] de la jaro [[2004]].]] La plej granda parto de Bangladeŝo konsistas el la [[delto]] de la riveroj [[Bramaputro]], [[Gango]] kaj [[Meghna]]; plata regiono kun multegaj riverfluoj, kiun minacas ofte [[inundo]]j, ĉar pro la [[senarbarigo]] de [[Himalajo]] la riveroj devas enteni pli kaj pli grandajn akvomasojn. La ĉefurbo [[Dako]] situas nur je ses metroj super la marnivelo (normala nulo). Ĉe maraltiĝo de unu metro kaj sen protekto de la marbordoj ĉirkaŭ 25.000&nbsp;km² da landareo (17&nbsp;procentoj de la tuta areo de Bangladeŝo) estus subakvigataj.<ref name="Nicholls 1995">Robert J. Nicholls: [http://www.survas.mdx.ac.uk/pdfs/nicholls.pdf ''Synthesis of vulnerability analysis studies''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070926220351/http://www.survas.mdx.ac.uk/pdfs/nicholls.pdf |date=2007-09-26 }} (PDF, 1,1 MB). In: Ministry of Transport, Public Works and Water Management, the Netherlands (Hrsg.): ''Proceedings of WORLD COAST 1993''. 1995, p. 181-216</ref> Laŭ la kutimaj scenaroj tamen probablas malpligranda maraltiĝo inter 18 kaj 59 centimetroj, kies sekvoj eviteblas per efika marbordprotektado, kies kosto korespondus al ĉirkaŭ 0,1% de la [[malneta enlanda produkto|Malneta enlanda produkto (MEP)]].<ref name="NichollsTol2006">Robert J. Nicholls kaj Richard Tol: ''Impacts and responses to sea-level rise: a global analysis of the SRES scenarios over the twenty-first century.'' En: ''Phil. Trans. R. Soc. A'', volumo 364, numero 1841, aprilo 2006, p. 1073-1095. {{DOI|10.1098/rsta.2006.1754}}</ref> Ĉe la marenfluejo de la [[Gango]] kaj [[Bramaputro]] ekzistas grandaj [[mangrovo]]j. Pro la plata larĝa bordostrio antaŭ Bangladeŝo la [[cunamo]] sekve de la [[Tertremo en Hinda Oceano en 2004|tertremo en la Hinda Oceano en 2004]] apenaŭ atingis la marbordon. 73 elcentoj de la areo de Bangladeŝo estas [[plugebla tero]]. La plej grandaj urboj estas la ĉefurbo [[Dako]] (9,60 milionoj da loĝantoj) kaj [[Ĉitagongo]] (3,35 milionoj) (nombroj el la jaro [[2000]]). == Teritoria organizado == {{Ĉefartikolo|Teritoria organizado de Bangladeŝo}} [[Dosiero:Bg-map.png|eta|Mapo de Bangladeŝo.]] La '''nacia teritorio de Bangladeŝo''' estas dividita en sep regionojn, nomataj ''dividaĵoj'': [[Bengale]] ili nomiĝas বিভাগ (singularo), latinliterigite ''bibhag'', angle uzatas la termino ''division''.<ref>Noton pri la esperantlingva traduko de la termino vidu en la diskutpaĝo.</ref> Ĉiu el ili havas la nomon de la respektiva regiona [[ĉefurbo]]: # [[Raĵŝaho (regiono)|Raĵŝaho]] # [[Dako (regiono)|Dako]] # [[Silheto (regiono)|Silheto]] # [[Ĥulno (regiono)|Ĥulno]] # [[Barizalo (regiono)|Barizalo]] # [[Ĉitagongo (regiono)|Ĉitagongo]] # [[Rangpuro (regiono)|Rangpuro]] == Loĝantaro == [[Dosiero:EinwohnerRangabaliBangladesch.jpg|eta|maldekstra|Loĝantoj de Rangabali]] En 2024 la loĝantaro kreskis ĝis 171,2 milionoj<ref>(en) ''[https://bti-project.org/en/reports/country-dashboard/BGD Overview Bangladesh]'', BTI Transformation Index</ref>. Ĉirkaŭ 25 elcento de la loĝantoj estas [[urbo|urbanoj]]. La loĝantaro kreskas je 1,59 elcento jare. Ĉirkaŭ 8,73 el 1.000 homoj mortas ĉiujare. Ĉirkaŭ 71,66 el 1.000 beboj mortas. Virinoj havas mezaveraĝe 2,85 filojn. La meza vivodaŭro estas 60,16 jaroj (60,4 jaroj por viroj, 59,91 jaroj por virinoj). (Indicoj el la jaro [[2000]]). Ĉirkaŭ 98 elcento de la loĝantoj estas [[bengaloj]]. Laŭ religio ĉirkaŭ 88,3 elcento apartenas al [[islamo]], 10,5 elcentoj al [[hinduismo]]. Laŭ la lingvoj, ĉirkaŭ 3 milionoj da loĝantoj povas paroli la [[angla lingvo|anglan]]. Nur 38,1 elcento de la loĝantoj (49,4 elcento de la viroj, 26,1 elcentoj de la virinoj) scipovas skribi kaj legi (indico el la jaro [[1995]]). === Urboj === La ĉefurbo [[Dako]], antaŭ Ĉitagongo kaj Kulno la plej granda urbo, laŭ la [[popolnombrado]] de la [[22-a de januaro]] [[2001]] havis en la urbo mem 5.378.023 loĝantojn (9.912.908 en la urbo kaj ĉirkaŭo). Nuntempe oni taksas la nombron de loĝantoj je ĉirkaŭ 12 milionoj.<ref>Auswärtiges Amt.de: [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/01-Laender/Bangladesch.html ''Bangladesch'']</ref> Preskaŭ la duono inter ili loĝas en malriĉulaj kvartaloj. Dako estas unu el la tutmonde plej rapide kreskantaj urboj. La plej grandaj urboj laŭ la [[popolnombrado]] de [[2001]] estas: # [[Dako]]: 5.378.023 loĝantoj # [[Ĉitagongo]]: 2.095.846 loĝantoj # [[Kulno]]: 773.216 loĝantoj # [[Rajŝahi]]: 383.655 loĝantoj # [[Silhet]]: 285.308 loĝantoj # [[Tongi]] == Politiko == {| class="infobox borderless" |+ Oficialaj naciaj simboloj<br />de Bangladeŝo |- ! '''ŝtata besto''' | | [[Dosiero:Panthera tigris.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata birdo''' | | [[Dosiero:Oriental Magpie Robin (Copsychus saularis)- Male calling in the rain at Kolkata I IMG 3746.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata arbo''' | | [[Dosiero:Mango blossoms.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata floro''' | | [[Dosiero:Nymphaea pubescens (9149867657).jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata akva mamulo''' | | [[Dosiero:PlatanistaHardwicke.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata reptilio''' | | [[Dosiero:Gavial-du-gange.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata frukto''' | | [[Dosiero:(Artocarpus heterophyllus) Jack fruits on Simhachalam Hills 01.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata fiŝo''' | | [[Dosiero:Ilish.JPG|50ra]] |- ! '''ŝtata moskeo''' | | [[Dosiero:Baitul Mukarram (Arabic, بيت المكرّم; Bengali, বায়তুল মুকাররম; The Holy House).jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata templo''' | | [[Dosiero:Hindu Temple in Dhaka.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata rivero''' | | [[Dosiero:Boat on Jamuna River.jpg|50ra]] |- ! '''ŝtata monto''' | | [[Dosiero:Keokradong.jpg|50ra]] |- |} La partia sistemo en Bangladeŝo konsistas el du ĉefaj partioj, la AL kaj BNP. Ambaŭ partioj estas dinastiaj en naturo. AL estas nuntempe gvidita fare de ŝejko Hasina, filino de ŝejko Mujibur Rahman, kiu estis la gvidanto de la sendependecmovado. Kelkajn jarojn post lia atenco en 1975, lia filino Sheikh Hasina ekkontrolis kaj kontrolis la partion iam-ajna poste. La opozicio BNP estis fondita de generalo Ziaur Rahman, kiu iĝis prezidanto en 1977. Li estis mortigita meze de malsukcesa puĉo en 1981. Lia vidvino Begum Khaleda Zia kaj lia filo Tarique Rahman gvidas la partion nun<ref name=":1">(en) [https://bti-project.org/en/reports/country-report/BGD Bangladeŝa Landa Raporto 2024], BTI Transformation Index</ref>. Bangladeŝo estas paneinta [[demokratio]] depost [[1991]]. Validas nuntempe la [[konstitucio]] akceptita la [[4-an de novembro]] [[1972]], laste ŝanĝita en [[1996]]<ref name=":0" />. El 2015 okazis murdaj atakoj fare de ĝihadistoj el [[Alkaido]], la [[Islama Ŝtato]] aŭ la loka grupo ABT kontraŭ aktivuloj, bloganoj, intelektuloj kaj profesoroj ĉu laikaj ĉu ne akceptintaj la trudeman ideologion de [[ĝihadismo]]. Ĝis mezo de 2016 oni kalkulis dekon da tiaj murdoj.<ref>Felipe Sánchez, ''La yihad del machete atenaza Bangladés'', [[El País]], [[Madrido]], 27a de Aprilo 2016, [http://internacional.elpais.com/internacional/2016/04/27/actualidad/1461757579_718055.html] Alirita la 27an de Aprilo 2016.</ref> Bangladeŝo havas longan historion de civilsocia aktivismo. Ekzistas forta socia fido ene de la loĝataro. La civilaj asocioj aktive partoprenas agadojn ligitajn al temoj de regado, sano, virina [[Aŭtonomigo|enpovigo]], homaj rajtoj kaj la vivmedio. Pluraj internacie famaj [[Ne-registara organizaĵo|NRO]]-oj, inkluzive de la Nobel-premiita [[Grameen Bank]] kaj BRAC, okupiĝas pri temoj kiel ekzemple mikrokredito, [[klimata ŝanĝo]] kaj edukado<ref name=":1" />. === Ekstera politiko === Ekde komenco de la 21a jarcento Barato konstruadas per [[pikdrato]] sekurigatan limmuregon, por malhelpi la eksterleĝan enmigradon el Bangladeŝo laŭ la 4.000 kilometrojn longa landlimo. En Barato loĝas jam ĉirkaŭ 20 milionoj da bangladeŝanoj. === Administracio === [[Dosiero:Bangladesh divisions english.png|eta|Administraciaj unuoj en Bangladeŝo]] Bangladeŝo konsistas el sep administraciaj unuoj nomataj divizioj aŭ dividaĵoj, kiuj denove estas ordigitaj je 64 distriktoj. La sep divizioj estas: * [[Bariŝal (Bangladeŝo)|Bariŝal]] * [[Ĉitagong (Bangladeŝo)|Ĉitagong]] * [[Daka (Bangladeŝo)|Daka]] * [[Kulna (Bangladeŝo)|Kulna]] * [[Rajŝahi (Bangladeŝo)|Rajŝahi]] * [[Rangpur (Bangladeŝo)|Rangpur]] * [[Silhet (Bangladeŝo)|Silhet]] == Eventoj == La [[Bangladeŝa Sendependeca Tago]] (bengale স্বাধীনতা দিবস Ŝadhinôta Dibôs), nome la [[26a de marto]], estas nacia ferio. Ĝi rememoras la landan deklaron de sendependeco de Bangladeŝo el Pakistano en la finaj horoj de la [[25a de marto]] [[1971]] fare de la "Patro de la Lando" nome Bongobondhu Ŝejĥo Mujibur Rahman antaŭ li estis arestita de fortoj de Pakistano. == Ekonomio == Kiel en multaj aliaj malriĉaj nacioj ankaŭ en Bangladeŝo la ekonomio solide kreskas. En la lastaj jaroj la kresko atingis meze 5% kaj en [[2005]] eĉ 6,2%. [[Agrikulturo]] estas daŭre grava, sed laboras por ĝi nur jam 56 procento el ĉiuj laborantoj. Ĝia parto de [[MEP]] estas nur 23 %, dum tiu de industrio estas 25 % kaj tiu de la servosektoro 52%. Ĉefaj produktoj de agrikulturo estas [[rizo]] kaj [[juto]]. Kreskas produktado de [[tritiko]], [[maizo]] kaj [[legomoj]]. Aliaj produktoj estas [[sukerkano]], [[ligno]] kaj [[teo]]. Juto estis grava eksportaĵo kaj anstataŭas ĝin kiel pakmaterialo pli kaj pli plastaĵoj. Grava problemo por la lando estas la sezonaj [[inundo]]j pro la [[musono]]j. Tio okazigas grandajn perdojn ĉefe de loĝejoj, aliaj konstruaĵoj kaj servoj, sed ankaŭ malfacilon por agrikulturo, [[brutobredado]] kaj aliaj sektoroj. Tamen paradokse, la inundoj ankaŭ kreas ofte favotrajn kondiĉojn por agrikulturo (novaj grundoj, [[sedimento]]j) kaj [[fiŝkaptado]]. La revuo "Kuriero" de [[Unesko]] dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de [[indiĝenaj lingvoj]] okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj.<ref>"Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, ISSN 2521-7356 60 paĝoj.</ref> Kelkaj el ties artikoloj temas pri kiel la diversaj indiĝenaj [[komunumo]]j frontas la minacojn de la [[klimata ŝanĝo]] pere de tradicia sciaro. Tiukadre la artikolo ''En la lando de furiozaj riveroj'', kun fotoj de Protick Sarker kaj teksto de Katerina Markelova, temas pri kiel la loĝantoj ĉefe de la [[Ganga Delto]] kaj aliaj inundeblaj teroj frontas la minacojn de la inundoj.<ref>''En la lando de furiozaj riveroj'', fotoj de Protick Sarker kaj teksto de Katerina Markelova, "Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, paĝoj 30-37.</ref> Bangladeŝo posedas [[tergaso]]n kaj [[karbo]]n. Industrio en Bangladeŝo produktas ĉefe [[teksaĵo]]jn, [[juto]]n kaj jutaĵojn, [[ledo|ledaĵojn]] kaj [[ceramikaĵo]]n. La internacie funkcianta flugkompanio ''Biman Bangladesh Airlines'' apartenas 100 procente al la ŝtato. Pro [[Malneta enlanda produkto|MEP]] de ĉirkaŭ 460 usonaj dolaroj en la jaro [[2007]] Bangladeŝo estas unu el la plej malriĉaj landoj de la mondo. Ĝi tenas la 140-an rangon inter 177 landoj rilate al la [[indekso de homa disvolviĝo]]. Granda problemo de la popola ŝato estas la alta grado de [[korupto]]. Bangladeŝo staris en [[2009]] je la 139-a rango el 180 en la [[Indico de perceptata korupto|vico de perceptata korupto]] publikigata de ''[[Transparency International]]''. Fine de 2017 en vilaĝo Ruppur (Ishwardi Upazila, Pabna distrikto) sur areo je 429,78 hektaroj rusia korporacio [[Rosatom]] komencis konstruadon de [[Nuklea centralo Ruppur]] pova je 2,4 gigavatoj. La projekto kostas 12,65 miliardojn da usonaj dolaroj, el kiuj 90% estis pruntedonitaj de la rusia registaro por garantii produktadon de malmultekosta energio surbaze de modelo konstruado-posedado-operaciado. La unua el du elektrogeneratoraj blokoj laŭplane ekfunkciu en 2026. Rusio liveros [[nuklea fuelo|nuklean fuelon]] por ilia funkciado. Ĝi konsentis ankaŭ trejni lokajn fakulojn kaj repreni nukleajn rubojn por posta pritraktado.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | titolo = Rooppur: Eta Rusio en Bangladeŝo | titolo-aldono = "Rooppur aŭ Russpur? Kontrolu denove la aktualan neoficialan nomon" | alirdato = 2023-10-31 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Rezwan | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2021-12-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Tutmondaj Voĉoj]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230827024359/https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | arkivdato = 2023-08-27 | citaĵo = }}</ref> == Lingvoj kaj kulturo == === Lingvoj === La [[bengaloj]] parolas la [[Bengala lingvo|bengalan]] (ankaŭ nomata ''Bangla''), kiu estas skribita en alfabeto simila al [[Nagario|nagaria skribo (''devanagari'')]]. La bengala estas oficiala lingvo de la lando. La angla ankaŭ estas daŭre uzata, ĉefe en trejnaj institutoj kaj en registaro. Krome, la plej multaj ne-bengalaj islamanoj parolas la urduan. Tio ankaŭ estis la lingvo trudita de Okcidenta Pakistano antaŭ la sendependiĝo. De ĉi tiu fono, Bangladeŝo donas grandan gravecon al la lingva libereco. La lando celebras ĉiujare (21-an de februaro) la ''[[Internacia Tago de la Gepatra Lingvo|Internacian Tagon de la Gepatra Lingvo]] (angle: International Mother Language Day)'' proklamita de [[Unesko]] kaj la koincidan ''Tagon de la Lingva Movado (angle: 'Language Movement Day','' bengale: ভাষা আন্দোলন দিবস - ''Bhasha Andolôn'' ''Dibôs'' aŭ la [[Tago de la Lingva Movado|Tago de la Lingvaj Martiroj]] (angle: ''State Language Day of Language Martyrs' Day,'' bengale: শহীদ দিবস Shôhid Dibôs), estas inkluzivigitaj en la kalendaron de naciaj festotagoj kaj memorceremonioj. === Eduksistemo === * [[Universitato de Dako]] * [[Universitato Jahangirnagar]] === Kulturo === [[Dosiero:Laddu.JPG|eta|maldekstra|Dolĉaĵoj ''[[Ladu]]'']] Nova ŝtato kaj malnova nacio, Bangladeŝo havas kulturon kun elementoj kaj novaj kaj malnovaj. ==== Kuirarto ==== La kuirarto de Bangladeŝo estas tre forte ligata al tiu de Hindujo kaj de la Mezoriento. [[Rizo]] kaj [[kareo]] estas la bazaj ingrediencoj. Bangladeŝanoj preparas [[dolĉaĵo]]jn el [[lakto|laktaĵoj]]; inter la plej konata estas la ''roŝogola'', ''ĉomĉom'', ''kalojam'' kaj ''ladu''. ==== Literaturo ==== La [[bengala lingvo]] posedas riĉan literaturan heredaĵon, kiun Bangladeŝo dividas kun la barata ŝtato [[Okcident-Bengalo]]. La plej malnova literatura bengala teksto estas la ''Ĉarjapada'' el la [[7-a jarcento]]. En la [[mezepoko]] la bengala literaturo konsistis el religiaj tekstoj (la ''Ĉandidas'') aŭ el adaptoj el aliaj lingvoj (''Alaol''); ĝi vere evoluiĝis nur en la [[19-a jarcento]]. Inter la majstroj troviĝas la [[poeto]]j [[Rabindranath Tagore]] kaj [[Kazi Nazrul Islam]]. Bangladeŝo havas ankaŭ longan tradicion de literaturo popola, inter kiuj troviĝas verkoj kiel la ''Maimansinga Gitika'', la ''Takurmar Juli'' aŭ fabeloj pri ''Gopal Bar''. ==== Filmoj ==== {| class="wikitable float-right" style="text-align:center; width:20em" |+Kinofilma produktado en Bangladeŝo<ref>[http://www.fafo.at/download/WorldFilmProduction06.pdf Monda filmprodukta raporto (partoj)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927030420/http://www.fafo.at/download/WorldFilmProduction06.pdf |date=2007-09-27 }}, Screen Digest, junio 2006, p. 205–207 (vidita la 15-an de junio 2007)</ref> |- ! Jaro ! Nombro |- | 1975 || 34 |- | 1985 || 63 |- | 1995 || nekonata |- | 2005 || 102 |} La filmindustrio de Bangladeŝo havas sian centron en la ĉefurbo [[Dako]]. Antaŭ la disiĝo de [[Barato]] en la jaro [[1947]] filmoj en la [[bengala lingvo]] estis produktitaj ĉefe en [[Kolkato]]. La plej multaj bangladeŝaj filmoj estas distraj filmoj en la tipa sudazia stilo kun danco kaj kantopartoj. La filmistoj pleje observataj de kritikistoj estas [[Zahir Raihan]], [[Alamgir Kabir]], [[Humayun Ahmed]], [[Tanvir Mokammel]] kaj [[Tareque Masud]]. Ekde [[2003]] la lando transdonis filmojn por la [[Oskar-premio]] en la kategorio ''plej bona fremdlingva filmo''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Cititaj fontoj == * Ahmed, Salahuddin (2004). Bangladesh: Past and Present. APH Publishing. ISBN 9788176484695. * Baxter, C (1997). Bangladesh, from a Nation to a State. Westview Press. ISBN 0-8133-3632-5. OCLC 47885632. * Lewis, David (2011). Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society. Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-50257-3. == Vidu ankaŭ == * [[Bengala lingvo]] * [[Movado por bengala lingvo]] * [[International Mother Language Institute]] (আন্তর্জাতিক মাতৃভাষা ইনস্টিটিউট) * [[Rokeya Sakhawat Hussain]], lingva martiro por la [[bengala lingvo]] * [[Rohinĝoj]] * [[Flago de Bangladeŝo]] * [[Blazono de Bangladeŝo]] * [[Amar Sonar Bangla]], la nacia himno de Bangladeŝo * [[Bangladeŝo en la Olimpikoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikinewscat=Bangladeŝo|s=Kategorio:Bangladeŝo|wikt=Bangladeŝo|ReVo=banglade}} * [http://www.sos-arsenic.net/english/cooking/cooking.html Bengala kuirarto] ({{en}}) * [http://www.bangladesh.gov.bd oficiala retejo de la ŝtata registaro] * [http://www.parliamentofbangladesh.org oficiala retejo de la ŝtata parlamento] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050123150610/http://parliamentofbangladesh.org/ |date=2005-01-23 }} {{Havenda artikolo|Bangladeŝo}} {{Komunumo de Nacioj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bangladeŝo| ]] [[Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1971]] jpezrnvll0eq1owe3gqfzd9xbkny37f 0 1023 9366563 9310793 2026-05-04T11:01:22Z Sj1mor 12103 9366563 wikitext text/x-wiki [[Dosiero: Lightning over Oradea Romania 3.jpg |eta|200ra|[[Fulmo]] estas formo de energio-transmisio; en la bildo, fulmoj super [[Oradea]], [[Rumanio]].]] La vorto '''energio''' devenas de la greka ''energeia'' (ενέργεια) kaj havas signifon "ago, agado". Ĝi estas komuna [[grando]], kiu permesas [[mezuro|mezuri]] la kapablon de [[materio]] produkti [[Laboro (fiziko)|laboron]]. Tra la historio de [[scienco]], energio estis esprimata per pluraj malsamaj unuoj, tiaj [[ergo]]j kaj [[kalorio]]j. Nuntempe, la akceptata [[mezurunuo]] pri energio estas la [[ĵulo]] ([[J (apartigilo)|J]]), unuo de energio de la Internacia Sistemo [[SI]]. Krom la ĵulo, aliaj unuoj de energioj inkludas la [[kilovathoro]]n (kWh) kaj [[mega]][[tuno]]n da ekvivalento de [[nafto]] ([[Tuno da ekvivalento de nafto|Mten]]). Ili estas multe pli grandaj unuoj de energio. Laŭ variaj fizikaj procezoj, en [[fiziko]] oni distingas specojn de energio: {{Div col|cols = 3}} * [[Elektra energio]] * [[Elektromagneta energio]] * [[Geoterma energio]] * [[Gravita energio]] * [[Joniga energio]] * [[Ĥemia energio]] * [[Kineta energio]] * [[Meĥanika energio]] * [[Nuklea energio]] * [[Potenciala energio]] * [[Suna energio]] * [[Tajda energio]] * [[Termika energio]] * [[Ventoenergio]] Alia distingo: * [[Renoviĝanta energio]] * [[Fosilia energio]] * [[Atomkerna energio]] {{Div col end}} Rezulte de la ekzisto de [[principo de konservado de energio]], la nocio "energio" interligas ĉiujn fenomenojn de la [[naturo]]. La senco de la principo de konservado de energio estas en tio, ke ''energio ne aperas el nenio kaj ne malaperas nenie; ĝi povas nur transformiĝi de unu formo de energio al alia''. Unu el filozofiaj doktrinoj, nome [[energetiko]], rigardas la energion kiel fundamenton de ĉiuj naturokazaĵoj. En pure praktika vidpunkto, [[energetiko]] estas scienco pri la energio kaj branĉo de la [[ekonomiko]], kiu okupiĝas pri energetikaj rimedoj, ĝia prilaborado, transformo, transporto kaj uzo de diversaj specoj de energio. En 2003 la tutmonda konsumo da energio estis pli ol 10 500 milionoj da [[Tuno da ekvivalento de nafto|tunoj da ekvivalento de nafto]] (Mten): el kio 2 400 Mten da [[karbo]], 3 600 Mten da [[nafto]], 2 300 Mten da [[natura gaso]], 610 [[Tuno da ekvivalento de nafto|Mtep]] de [[nuklea energio]], 590 Mten da akvoelektra energio kaj ĉirkaŭ 950 Mten da biomaso kaj kvantetoj eĉ pli malgrandaj da geovarma, suna aŭ venta energio. '''Energiismo''' estas [[doktrino]], kiu konsideras la energion kiel fundamenton de ĉiuj naturokazaĵoj. (vidu ankaŭ: [[materiismo]], [[spiritualismo]]) == Historio == [[Dosiero:Portrait of Thomas Young with printed autograph.jpg|eta|altdekstre|[[Thomas Young]], la unua kiu uzis la terminon "energio" en la nuntempa scienca senco.]] La vorto ''energio'' deriviĝis de la [[Antikva greka lingvo|antikvgreka]] ἐνέργεια, latinigite ''energeia'', laŭvorte agado, operacio,<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=energy |title=Energía |work=Diccionario de Etimología en Línea |last=Harper |first=Douglas |access-date=1a de majo 2007 |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011122441/http://etymonline.com/index.php?term=energy |archive-date=11a de oktobro 2007 |deadurl= }}</ref> kiu eble aperis por la unua fojo en la verkoj de [[Aristotelo]] en la 4-a jarcento a.n.e. Disdiference de la nuntempa difino, "energeia" estis tiam filozofia koncepto kvalita, sufiĉe ampleksa por inkludi ideojn kiel [[feliĉo]] kaj [[plezuro]]. Fine de la 17-a jarcento, [[Gottfried Leibniz]] proponis la ideon de la ''vis viva'', nome vivanta forto, kiun li difinis kiel la produto de la [[maso]] de objekto por ties rapido kvadrate; li kredis, ke la totala ''vis viva'' konserviĝas. Por klarigi la malrapidigon okazigitan pro la frotado, Leibniz teoriumis, ke la varma energio konsistis en la hazarda movado de la partoj kiuj konstituas la [[materio]]n, kvankam nur post pli ol unu jarcento tion oni akceptis ĝenerale. La nuntempa analogio de tiu propreco, nome la [[kineta energio]], diferenciĝas disde la ''vis viva'' nur pro unu faktoro de du. En 1807, [[Thomas Young]] estis eble la unua kiu uzis la terminon «energio»-n anstataŭ ''vis viva'', nome en ĝia nuntempa scienca senco.<ref>{{Cite book| last = Smith | first = Crosbie | title = The Science of Energy - a Cultural History of Energy Physics in Victorian Britain | publisher = The University of Chicago Press | year = 1998 | isbn = 978-0-226-76420-7}}</ref>. [[Gustave Coriolis|Gaspard-Gustave de Coriolis]] priskribis en 1829 la [[kineta energio|kineta energio]] en ĝia nuntempa scienca senco, kaj en 1853, [[William John Macquorn Rankine|William Rankine]] stampis la terminon kaj koncepton de [[potenciala energio]]. Oni postulis ankaŭ la [[Principo de konservado de energio|principon de konservado de energio]] por la unua fojo komence de la 19-a jarcento, kaj ĝin oni aplikas al ajna izola sistemo. Dum kelkaj jaroj oni diskutis ĉu la [[varmo]] estas fizika substanco, kio nomiĝis "varma substanco", aŭ simple fizika kvanto, kiel la [[movokvanto]]. En 1845 [[James Prescott Joule]] malkovris la rilaton inter la meĥanika laboro kaj la generado de varmo. Tiu progresoj kondukis al la teorio de la konservado de energio, formaligita grandkvante de William Thomson ([[Lord Kelvin]]) kiel al la fako de la [[termodinamiko]]. La termodinamiko helpis al rapida disvolvigo de la klarigoj de la ĥemiaj procezoj fare de [[Rudolf Clausius]], [[Josiah Willard Gibbs]] kaj [[Walther Nernst]]. Tio kondukis ankaŭ al la matematika formulado de la koncepto de [[entropio]] fare de Clausius kaj al la enkonduko de la leĝoj de la radia energio fare de [[Jožef Stefan]]. Laŭ la teoremo de Noether, la konservado de la energio estas konsekvenco de la fakto ke la leĝoj de fiziko ne ŝanĝiĝas laŭ la tempopaŝo.<ref name="jphysics">{{Cite book| last =Lofts| first =G|author2=O'Keeffe D |display-authors= | title=Jacaranda Physics 1| publisher =John Willey & Sons Australia Ltd. | year =2004| lugar = Milton, Queensland, Australia| page = 286| capítulo=11 - Interacciones mecánicas| edición=2| isbn=978-0-7016-3777-4}}</ref> Tial, ekde 1918, la teoriuloj komprenis, ke la leĝo de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] estas la rekta matematika konsekvenco de la [[translacia simetrio]] de la konjugita kvanto de energio, tio estas, la tempo. == La koncepto de energio en fiziko == === Meĥanika energio === [[Dosiero:Macro_piles_electriques.jpg|200ra|eta|maldekstre|[[Konservado de energio]].]] En la [[klasika fiziko|nuntempa klasika fiziko]], la universala leĝo de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] — kio estas la fundamento de la [[Unua leĝo de termodinamiko|unua principo de termodinamiko]] — indikas, ke la energio ligita al izola sistemo restas konstanta en la tempo.<ref> Ercilla, Santiago Burbano de; Muñoz, Carlos Gracia (2003). [https://books.google.es/books?id=BWgSWTYofiIC&pg=PA159&dq=energ%C3%ADa++sistema+aislado+permanece+constante+en+el+tiempo&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi8kMa0wrzZAhUNj1kKHQHYAacQ6AEIJzAA#v=onepage&q=energ%C3%ADa%20%20sistema%20aislado%20permanece%20constante%20en%20el%20tiempo&f=false ''Física general''.] Editorial Tebar. ISBN 9788495447821. Konsultita la 23an de februaro 2018. </ref> Tio signifas, ke por multaj klasikaj fizikaj sistemoj, la sumo de la [[meĥanika energio]], la varma energio, la elektromagneta energio, kaj aliaj tipoj de [[potenciala energio]] estas konstanta nombro. Por ekzemplo, la [[kineta energio|kinetan energion]] oni kvantigas laŭ la movado de la [[materio]], la potencialan energion laŭ proprecoj kiel la stato de [[deformiĝo]] aŭ laŭ la pozicio de la materio rilate al la fortoj kiuj agadas sur ĝi, la [[Varmoenergio|termikan energion]] laŭ ĝia [[varmokapacito]], y la ĥemian energion laŭ la [[Kemia formulo|ĥemia kompono]]. En la [[teorio de la relativeco]] la principo de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] validas, kvankam oni devas redifini la mezuron de la energio por aligi la energion asociitan kun la maso, ĉar en relativeca meĥaniko, se oni konsiderus la energion difinitan laŭ la [[klasika meĥaniko]], tiam rezultus kvanto, kiu ne konserviĝas konstante. Tial, la [[speciala teorio de relativeco]] establas [[Masenergia ekvivalento|masenergian ekvivalenton]], pro kiu ĉiuj [[korpo]]j, ĉar ili estas formitaj el [[materio]], posedas aldonan energion ekvivalentan al <math>E=\sqrt{(mc^2)^2+(pc)^2}</math>, kaj se oni konsiderus la principon de konservado de energio, tiun energion oni devas enkalkuli por atingi konservoleĝon (nature kontraŭ la maso ĝi ne konserviĝas en relativeco, sed okazas, ke la nura eblo por konservoleĝo estas kalkuli kune la energion asociitan kun la maso kaj la ceteron de energiformoj). En [[kvantuma meĥaniko]] la rezulto de la mezuro de grando en la ĝeneralaj cirkonstancoj ne havigas determinisman rezulton, pro kio oni povas paroli nur pri la valoro de la energio de unu mezuro (grando); tamen [[malvarmo]] estas nur foresto de [[varmo]], ne de la energio de la sistemo. La valoro de la energio ĝenerale estas hazarda variablo, kvankam ĝian distribuadon ja oni povas kalkuli, kvankam ne la apartan rezulton de unu mezuro. En kvantuma meĥaniko la atendita valoro de la energio de stata stato restas konstanta. Tamen, ekzistas statoj kiuj ne estas propraj de hamilton-a kondiĉo por kiuj la atendita energio de la stato fluktuas, pro kio ĝi ne estas konstanta. La [[varianco]] de la mezurita energio krome povas dependi de la intertempo, kongrue kun la [[Necerteca principo de Heisenberg|principo de necerteco de Heisenberg]]. La energio estas propreco de la fizikaj sistemoj, nek estas reala fizika stato, nek «netuŝebla substanco». Tamen, kelkaj fakuloj, kiel [[Wilhelm Ostwald]], konsideris la energion kiel ion aŭtentike realan, ĉar — laŭ la ekvacio de la ekvivalento — la maso, kiu estas la mezuro de la kvanto de materio, povas transformiĝi en energion kaj reen. Tial, ĝi ne estas abstraktaĵo, sed realo nevariebla diference de la materio. En klasika meĥaniko oni reprezentas ĝin kiel [[Skalaro (fiziko)|skalaran grandon]]. La energio estas matematika abstraktaĵo de eco de la fizikaj sistemoj. Ekzemple, oni povas diri, ke sistemo kun nula kineta energio estas ripoza. En relativecaj problemoj la energio de partiklo ne povas esti reprezentata per skalara invarianto, sed per la tempa komponanto de kvarvektoro energi-momanto (kvarmomanto), ĉar diferencaj observantoj ne mezuras la saman energion, se ili ne moviĝas je la sama rapideco rilate al la partiklo. Se oni konsideras kontinuajn distribuojn de materio, la priskribo rezultas eĉ pli komplika kaj la ĝusta priskribo de la kvanto de movado kaj de la energio postulas uzadon de la [[tensoro]] de energi-impulso. Oni uzas la koncepton de energio kiel abstraktaĵo de la fizikaj sistemoj pro la facileco por labori per skalaraj grandoj, kompare kun la [[vektoro|vektoraj grandoj]] kiel la [[rapideco]] kaj la [[akcelo]]. Por ekzemplo, en [[meĥaniko]], oni povas priskribi komplete la [[dinamiko]]n de sistemo laŭ funkcioj de la kineta kaj potenciala energioj, kiuj komponas la [[meĥanika energio|meĥanikan energion]], kio en la [[meĥaniko de Newton]] havas la proprecon konserviĝi, tio estas, esti nevarianta en la tempo. Matematike, la [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] por sistemo estas rekta konsekvenco de la fakto, ke la ekvacioj de evoluo de tiu sistemo estas sendependaj de la konsiderita momento, laŭ la teoremo de Noether. La energio estas ankaŭ [[fizika grando]] prezentita laŭ diversaj formoj, partoprenas en ĉiuj procezoj de ŝanĝo de fizika stato, transformiĝas kaj transmisias, depende de la sistemo de referenco kaj, fiksinta tiun, ĝi konserviĝas.<ref> Alomá Chávez, Eduardo; Malaver, Manuel (7a de marto 2007). [http://www.saber.ula.ve/bitstream/handle/123456789/20195/articulo13.pdf;jsessionid=542D583DC30A6F69E9E3B36219F8660C?sequence=2 Los conceptos de calor, trabajo, energía y teorema de Carnot en textos universitarios de termodinámica (38).] Caracas, Venezuela: EDUCERE. p. 481. ISSN 1316-4910. Konsultita la 30an de novembro 2014. </ref> Tial, ĉiu korpo estas kapabla posedi energion laŭ funkcio de siaj [[Movado (fiziko)|movado]], [[pozicio]], [[temperaturo]], [[maso]], ĥemia kompono, kaj aliaj proprecoj. En la diversaj fakoj de la [[fiziko]] kaj la [[scienco]], oni proponas kelkajn difinojn de energio, ĉiuj koheraj kaj komplementaj inter si, kaj ĉiu el ili ĉiam estas rilataj kun la koncepto de [[Laboro (fiziko)|laboro]]. En [[meĥaniko]] oni povas distingi jenajn subfakojn: * [[Meĥanika energio]], kiu estas la kombino aŭ sumo de la jenaj tipoj: ** [[Kineta energio]]: relativa al la [[Movado (fiziko)|movado]]. ** [[Potenciala energio]]: tiu asocia al la pozicio ene de konserva [[Kampo (fiziko)|kampo de fortoj]]. Por ekzemplo, estas la ''gravita potenciala energio'' kaj la ''elasta potenciala energio'' (aŭ energio de deformiĝo, nomita tiel pro la [[Elasteco (meĥaniko)|elastaj]] deformiĝoj). Ankaŭ [[ondo]] estas kapabla transmisii energion translokiĝante tra elasta medio. En [[elektromagnetismo]] oni povas distingi jenajn subfakojn: * [[Elektromagneta energio]], komponita de: ** Radia energio: nome la energio kiun posedas la elektromagnetaj ondoj. ** Varma energio: nome la kvanto de energio kiun la unuo de maso de materio povas eligi kiam okazas [[ĥemia reakcio]] de [[oksidiĝo]]. ** Elektra potenciala energio ''(vidu artikolon [[Elektra potencialo]])''. ** [[Elektra energio]]: rezulto de la ekzistado de [[Elektra tensio|diferenco de potencial]]o inter du punktoj. En [[termodinamiko]] oni povas distingi jenajn subfakojn: * [[Interna energio]], kiu estas la sumo de la meĥanika energio de la partikloj kiuj konstituas sistemon. * [[Varmoenergio|Termika energio]], kiu estas la energio produktita kun formo de [[varmo]]. * Termodinamika potencialo, nome la energio rilata kun la stataj [[variablo]]j. ==== Relativeca fiziko ==== [[Dosiero:E equals m plus c square at Taipei101.jpg|eta|dekstra|La formulo de masenergia ekvivalento estis montrata sur [[Taipei 101]] dum la evento de la Monda Jaro de Fiziko en 2005.]] En la [[Teorio de la relativeco|relativeca fiziko]] oni povas distingi jenajn subfakojn: * Energio en ripozo, kiu estas la energio produktita de la [[maso]] laŭ la konata formula de [[Albert Einstein|Einstein]], [[Masenergia ekvivalento|E=mc²]], kiu establas la [[Masenergia ekvivalento|ekvivalenton inter maso kaj energio]]. * Energio de disintegriĝo, kiu estas la diferenco de energio en ripozo inter la komencaj kaj finaj partikloj de [[disintegriĝo]]. Redifinante la koncepton de maso, oni modifas ankaŭ tiun de kineta energio. Por difinita materia partiklo, oni ne povas paroli pri energio bone difinita kaj identa por ĉiuj observantoj, fakte la energio kaj la linea momanto estas parto de ununura kvarmomanto, kiu estas kvarvektoro. La «energio» estas la tempa komponanto de tiu ''kvarmomanto'', sed pro la naturo de la relativeco laŭ la sama maniero kiel la intertempo aŭ la spaca distanco estas relativa al la observanto, la spaca komponanto (nome [[movokvanto]]) kaj la tempa komponanto (energio) de la ''kvarmomanto'' estas relativaj al la observantoj. Por [[Kontinuaĵa meĥaniko|kontinua medio]] aŭ [[Kampo (fiziko)|fizika kampo]], la malfacilaĵoj estas eĉ pli grandaj kaj ĝenerale la energio ne estas asocia al ''kvarmomanto'', sed al la [[tensoro]] energi-impulso. En [[ĝenerala relativeco]], la [[gravita kampo]] ne estas propre ordinara fizika kampo, kio kondukas al malfacilaĵoj por atribui difinitan energion al neizola sistemo, ĉar gravita kampo nestata ne kondukas al potenciala energio bone difinita. ==== Kvantuma fiziko ==== En [[kvantuma meĥaniko|kvantuma fiziko]], la energio estas grando ligita al la Hamilton-a observanto. La totala energio de neizola sistemo fajte povas ne esti difinita: en preciza momento la mezuro de la energio povas havigi diferencajn valorojn kun difinitaj probabloj. Male, por la izolaj sistemoj en kiuj la hamilton-a ne dependas eksplicite de la tempo, la stataj statoj ja havas bone difinitan energion. Krom la energio asocia al la ordinara materio aŭ materikampoj, en kvantuma fiziko estas la: * Energio de [[vakuo]]: nome tipo de energio ekzistanta en la spaco, eĉ dum foresto de [[materio]]. ==== Ĥemio ==== [[Dosiero:Jonigo.svg|eta|maldekstre|Impulsa jonigo de atomo.]] En [[ĥemio]] estas kelkaj specifaj formoj nemenciitaj antaŭe, nome la jenaj: :* [[Joniga energio]], nome formo de potenciala energio, estas la energio kiu necesas por [[Jonigo|jonigi]] [[molekulo]]n aŭ [[atomo]]n. :* Ligenergio, estas la potenciala energio stokita en la [[Kemia ligo|ĥemiaj ligoj]] de [[Kemia kombinaĵo|ĥemia kombinaĵo]]. La [[Ĥemia reakcio|ĥemiaj reakcioj]] produktas aŭ absorbas tiun klason de energio, laŭ la funkcio de la [[entalpio]] kaj de la varmenergio. :Se tiuj formoj de energio estas konsekvenco de biologiaj interagadoj, la rezultinta energio estas bioĥemia, ĉar ĝi postulas la samajn fizikajn leĝojn aplikataj al ĥemio, sed la procezoj laŭ kiuj oni atingas ilin estas biologiaj, ĝenerale rezulte de la ĉela [[metabolo]]. Estas troveblaj ekzemploj de ĥemia energio en la vivo de la vivaj estaĵoj, tio estas, en la biologia vivo. Du de la plej gravaj procezoj kiuj bezonas tiun tipon de energio estas la procezoj de [[fotosintezo]] ĉe vegetaloj kaj [[spirado]] ĉe animaloj. En fotosintezo, la vegetaloj uzas [[klorofilo]]n por apartigi la akvon kaj tiel igu ĝin [[hidrogeno]] kaj [[oksigeno]]: la hidrogeno, kombinita kun la karbono de la medio, produktos [[karbohidrato]]jn. En la espirado okazas malo: la okxigeno estas uzita por bruligi molekulojn de karbohidratoj. ==== Biologio ==== [[Dosiero:Fotosynteza3.png|eta|dekstre|Dum [[fotosintezo]] okazas interŝanĝo de energio.]] En [[biologio]], la energio estas atributo de ĉiuj biologiaj sistemoj, el [[biosfero]] ĝis la plej malgranda vivanta [[organismo]]. Ene de organismo, ĝi estas responsa pri la kresko kaj disvolvigo de [[ĉelo]] aŭ de [[organeto]] de biologia organismo. La energio uzata en la [[spirado]] estas stokita ĉefe en la molekula [[oksigeno]].<ref name="Schmidt-Rohr 20"> Schmidt-Rohr, K. (2020). "Oksigeno estas la molekulo de alta energio kiu impulsas la kompleksan plurĉelan vivon: Fundamental Corrections to Traditional Bioenergetics" ''ACS Omega'' ''5'': 2221-33. [http://dx.doi.org/10.1021/acsomega.9b03352] </ref> kaj ĝi povas deblokiĝi pere de reakcioj kun molekuloj de substancoj kiel [[karbohidrato]]j (inklude sukerojn), [[lipido]]j kaj [[proteino]]j stokitaj de [[ĉelo]]j. Ĉe homoj, la "homa ekvivalento" (H-e) (konverto de homa energio) indikas, por difinita kvanto de energia kosto, la relativan kvanton de energio necesan por la homa [[metabolo]], kio okazigas averaĝan homan energian koston de 12.500&nbsp;kJ tage kaj bazan metabolan inficon de 80 vatoj. Por ekzemplo, se la [[homa korpo]] funkcias (averaĝe) je 80 vatoj, tiam lampo kiu funkcias je 100 vatoj estas funkcianta je 1,25 homaj ekvivalentoj (100 ÷ 80), tio estas, 1,25 H-e. Por malfacila tasko de nur kelkaj sekundoj de daŭrado, persono povas elsendi milojn da vatoj, multfoje la 746 vatoj de oficiala ĉevalpovo. Por taskoj kiuj daŭras kelkajn minutojn, homa estaĵo en bonaj kondiĉoj povas generi eble 1 000 vatojn. Por agado eltenenda dum unu horo, la rendimento malaltiĝas je ĉirkaŭ 300; por agado eltenenda dum unu tago, 150 vatoj estas la maksimumo.<ref>{{cite web |url=http://www.uic.edu/aa/college/gallery400/notions/human%20energy.htm |title=Retrieved on May-29-09 |publisher=Uic.edu |access-date=2010-12-12 |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004134840/http://www.uic.edu/aa/college/gallery400/notions/human%20energy.htm |archive-date=4a de oktobro 2012 |deadurl= }}</ref> La koncepto de la homa ekvivalento helpas en la kompreno de la energifluado en la fizikaj kaj biologiaj sistemoj esprimante la unuojn de energio en homaj terminoj: ĝi havigas "impreson" de la uzado de difinita kvanto de energio.<ref>[http://bikecalculator.com/ Calculadora de bicicletas - velocidad, peso, vatios, etc.] en ''Calculadora de bicicletas'', alirita en 2009-05-29, arkivita en [https://web.archive.org/web/20090513091201/http://bikecalculator.com/] en 2009-05-13.</ref> Ankaŭ la radia energio de la [[sunlumo]] estas kaptata fare de la plantoj kiel ''ĥemia potenciala energio'' en la [[fotosintezo]], kiam la [[karbona dioksido]] kaj la akvo (nome du komponaĵoj de malalta energio) iĝas karbohidratoj, lipidoj kaj proteinoj kaj en komponaĵoj de alta energio kiel oksigeno<ref name="Schmidt-Rohr 20" /> kaj [[Adenozina trifosfato|ATP]]. La karbohidratoj, lipidoj kaj proteinoj povas liberigi la energion de la oksigeno, kiu estas uzata por la vivantaj organismoj kiel ricevilo de [[elektrono]]j. La liberigo de la energio stokita dum la fotosintezo en formo ĉu de varmo ĉu de lumo povas estis tuj senkatenigita fare de sparko, en arbara incendio, aŭ povas resti disponebla pli malrapide por la metabolo de animaloj aŭ homoj, kiam oni englutas organikajn molekulojn, kaj la [[katabolo]] estas senkatenigita fare de la agado de [[enzimo]]j. ==== Sciencoj de la Tero ==== [[Dosiero:Landslide in Cusco, Peru - 2018.jpg|eta|maldekstre|Dum [[terglito]] okazas movado de enorma kvanto da energio.]] En [[geologio]], la [[kontinenta drivo]], la [[Montaro|montaroj]], la [[vulkano|vulkanoj]] kaj la [[tertremo|tertremoj]] estas fenomenoj klarigeblaj per terminoj de energiaj transformoj en la interno de la [[Tero]],<ref>[http://okfirst. ocs.ou.edu/train/meteorology/EnergyBudget.html Energia buĝeto de la Tero]{{404|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en Okfirst.ocs.ou.edu, alirita en 2010-12-12 kaj arkivita en [https://web. archive.org/web/20080827194704/http://okfirst.ocs.ou.edu/train/meteorology/EnergyBudget.html] en 2008-08-27</ref> dum la [[Meteologio|meteologiaj fenomenoj]] kiel [[vento]], [[pluvo]], [[hajlo]], [[neĝo]], fulmoj, [[tornado|tornadoj]] kaj [[uragano]]j estas rezultoj de la energiaj transformoj okazigitaj de la [[sunenergio]] en la [[atmosfero]] de la planedo Tero. La sunluumo povas estis stokita en formo de gravita potenciala energio frapinte sur la [[Tero]], ĉar (por ekzemplo) akvo vaporiĝas el [[oceano]]j kaj venas en la [[monto]]j (kie, faligita en [[akvorezervejo]] kiu nutras [[hidroelektrejo]]n, povas esti uzata por funkciigi [[turbino]]jn aŭ generatorojn por produkti elektron). La sunlumo ankaŭ okazigas multajn meteologiajn fenomenojn, krom tiuj generitaj de vulkanaj faktoroj. Ekzemplo de meteologia fenomeno okazigita de la suno estas uragano, okazigita kiam grandaj nestabilaj zonoj de varma oceano, varmigitaj dum monatoj, cedas parton de sia varma energio laŭ tuja formo por impulsi dum kelkaj tagoj violentajn ventomovojn. En pli malrapida procezo, la [[Radioaktiveco|radioaktiva desintegriĝo]] de la atomoj de la kerno de la Tero liberigas varmon. Tiu varama energio impulsas la [[platotektoniko]]n kaj povas plialtigi montojn, pere de la [[orogenezo]]. Tiu malrapida malaltigo estas speco de [[Konservado de energio|stokado de energio]] potenciala gravita de la varmenergio, kiu povas esti liberigita poste laŭ formo de aktiva kineta energio en la [[terglito]]j, post okazaĵo kapabla senkatenigi ilin. Ankaŭ la tertremoj liberigas elastan potencialan energion stokitan en la [[roko]]j, nome stokejo kreita finfine el la samaj radioaktivaj varmofontoj. Tial, laŭ la nuntempaj sciaroj, konataj fenomenoj kiel la [[Terglito|terglitoj]] kaj la tertremoj liberigas energion kiu estis stokita kiel potenciala energio en la gravita kampo de la Tero aŭ kiel elasta tensio (meĥanika potenciala energio) en la rokoj. Antaŭe, tiuj montris liberigon de energio kiu estis stokita en la pezaj atomoj ekde kiam la kolapso de la [[supernovao]]j, detruitaj antaŭ longege, kreis tiujn atomojn. == Energio-konsumado nuntempe == Estas konate, ke la rapide multiĝanta monda loĝantaro krom la kreskigo de la nutraĵprovizado bezonas ankaŭ la kreskigon de la energio-produktado. Estas konata ankaŭ tiu bedaŭrinda fakto, ke 80 elcentojn de la tutmonda energio kaj [[krudmaterialo]] konsumas tiu feliĉa parto de la homaro, kiu vivas en Usono kaj en la aliaj ekonomie evoluintaj mondpartoj. Estas konata ankaŭ tio, ke la malmulte konsumanta parto estas - juste - malkontenta pri la nuna situacio. Ankaŭ ili dezirus kreskigi la konsumadon, por kontentigi la bazajn homajn bezonojn. == Limoj de la konsumad-kreskigo == Sed jam malpli konate estas, ke la nuna usona kaj okcident-eŭropa vivmaniero eblus nur por duonmiliardo da homoj, ĉar alie rapide elĉerpiĝos la energio-fontoj kaj danĝere malpuriĝos la medio, pro produkto de danĝera kvanto da [[karbonduoksido]]. Tial, jam la nuna produktado kaj konsumado estas daŭrigebla nur kelkajn jardekojn. Sed la konsumado, anstataŭ stagni aŭ malgrandiĝi, forte kreskas. Se oni konsideras ekz. la naturajn fontojn, la nombron de la loĝantaro kaj la rapidegan industriigon en Ĉinio, estas evidente, ke post kelkaj jardekoj la ĉinoj povos produkti tiom da varoj kaj malpurigan karbonduoksidon, kiom nun produktas la evoluinta mondparto. Ili rajtas fari tion, kial ne, kaj povas fari sen ekstera helpo. Ili posedas grandan kvanton da karbo por energioproduktado, krudmaterialojn, laborforton, diligentecon kaj scion. Dume nature la nuna evoluinta mondoparto daŭrigas sian agadon. Kio sekvos el tio, ne estas precize antaŭvidebla. Pro la forceja ([[vitrodomo|vitrodoma]]) efiko, kiun kaŭzas tro granda kvanto da karbonduoksido en la atmosfero, la averaĝa temperaturo jam sendube kreskas. Tial degelos granda glaciokvanto ĉe la polusoj, signife leviĝos la nivelo de la maroj, inundante grandajn dense loĝatajn regionojn, ŝanĝiĝos la tutmonda klimato, forte grandiĝos la areo de la dezertoj, ktp. La afero estas tre danĝera, ĉar pro la granda inercio de la atmosfero la efiko de la nun produktata karbonduoksido efikos nur post jardekoj. Ne forgesu ankaŭ pri [[acida pluvo]], kaŭzita de karbobruligado, kiu jam forte damaĝis la arbarojn. == Disdividiĝo de la energio-konsumado == La surtera energio-konsumado en la jaro 1991 disdividiĝis jene: [[petrolo]] 37,6%, [[karbo]] 26,2%, [[tergaso]] 20,5%, [[nuklea energio]] 6,8%, [[biomaso]] 6,3%, akva kaj [[geovarma energio|geotermika energio]] 2,6%. Ĉu la kaŭzo de tiu ĉi disdividiĝo estas sekvo de la nuntempa teknika nivelo, aŭ ĉu influas ĝin ĉefe personaj aŭ grupaj profitinteresoj, estas malfacile determini. === Superregas petrolo kaj karbo === Estas okulfrape en la konsumado la superregado de nafto kaj minkarbo. Ilia forbruligo estas la ĉefa fonto de la karbonduoksido. Ekonomie ekspluatebla nafto tutmonde haveblos nur dum kelkaj jardekoj, sed karbo ankoraŭ dum jarcentoj. Ankaŭ la senpere aŭ en la formo de alkoholo aŭ oleo forbruligita biomaso produktas karbonduoksidon. === La aliaj fontoj === Nuntempe la tergaso estas tiu energiofonto, kies uzado kaŭzas la plej malgrandan medio-malpurigadon. Tial ĝia uzado rapide kreskas, do la elĉerpiĝo ne bezonas longan tempon. La uzado de geovarma energio estus signife kreskigebla. Verŝajne ekonomiaj aŭ aliaj konsideroj malhelpas ĝian pli ampleksan uzadon. La uzado de la energio de riveroj jam ne estas signife kreskigebla sen detruo de ekologiaj valoraĵoj. La uzado de la energio de la marbordoj, la energio de fluso kaj malfluso estas ankoraŭ ne sufiĉe uzataj nek la ventoenergio. La [[sunenergio]] estas granda eblo por la estonteco. Nuntempe la senpera transformo al elektro per [[sunĉelo]]j estas ne farebla sen malprofito, pro ilia alta prezo kaj malalta efikeco. Sed por akvovarmigado la uzado de la sunenergio jam komencas disvastiĝi. ==== La situacio pri la nuklea energio ==== [[Dosiero:Nuclear_power_plant-pressurized_water_reactor-PWR.png|eta|300ra|''Premakva atomcentralo'' (''PWR'') 1- Enfermitejo. <br />2- [[Malvarmiga turo]]. 3- [[Nuklea reaktoro]]. 4- [[Reguliga stango|Reguligaj stangoj]]. 5- Premilo. 6- [[Vaporkaldrono]]. 7- [[Nuklea brulaĵo]]. 8- [[Turbino]]. 9- [[Generatoro]]. 10-[[Transformatoro]]. 11-[[Kondensilo (vaporo)|Kondensilo]]. 12-[[Vaporo]]. 13- [[Likvo]]. 14- Ena [[aero]]. <br />15- Fora [[Humideco|humida]] aero. 16- [[Riverego]] (aŭ [[maro]]). <br />17- Malvarmiga akvocirkulado. 18- Primara cirkulado. 19- Sekundara cirkulado. 20- [[Akvovaporo]]. <br />21- Likvo[[pumpilo]]. ]] Laste sed ne balaste la nuklea energio. En la 1950aj kaj [[1960aj jaroj]] oni komencis amase konstrui nukleajn energiocentralojn en Usono, en Sovetio, en Okcident-Eŭropo. Tiutempe ŝajnis, ke la energio-provizado de la homaro estas por ĉiam solvita. Ankaŭ la tiutempa konkurarmado instigis la konstruadon de [[atomcentralo|nukleaj]] [[reaktoro]]j, ja en ili oni produktis la [[plutonio]]n por [[atombombo]]j kaj el [[litio]] la [[tricio]]n por [[Hidrogeno|hidrogen]]-bomboj. Sed dume ankaŭ gravaj problemoj sin anoncis. El la foruzita [[uranio]] estiĝis aliaj radiantaj elementoj. El inter ili la [[plutonio]] estis konvena por plua uzado en reaktoro aŭ por atombombo. Tial per tre danĝera kaj multekosta procedo la grandpotencoj apartigis la plutonion. Sed restis aliaj forte radiantaj elementoj, kies vivdaŭro estas longa. Ties deponado kaŭzas grandan problemon, ja temas pri jarmiloj dum kiuj la deponado devas esti sekura. Tio ankoraŭ estas nesolvita. Oni nun kolektas tiujn danĝerajn materialojn, kies kvanto ade grandiĝas, kaj atendas naskiĝon de ideo por bona solvo. Tial, kaj pro la akcidentoj okazintaj en [[Three Mile Island]] (1979) kaj en [[Ĉernobil]] (1986) nuntempe la konstruado de atomreaktoroj maloftiĝis, sed en la 1990-aj jaroj denove fortiĝis en Azio. CERN en Ĝenevo: realigo de energioproduktado dependas de diversaj personaj kaj grupaj profitinteresoj. Ŝajnas, ke tiu ĉi problemo estos solvebla per genia metodo. Se oni bombardas elementojn per grandenergiaj neŭtronoj, estiĝas grandenergiaj neŭtronoj aldone al la originalaj. Per ili oni bombardas longvivdaŭrajn izotopojn, kiuj havas ne fortan, tamen danĝeran radiadon; ili transformiĝas en novajn izotopojn, kies radiado estas forta, sed la vivdaŭro relative mallonga. Tiamaniere la deponada tempo mallongiĝas kaj la transformo cetere liberigas uzeblan energion. La procedo estas farebla surbaze de restaĵoj de reaktoraj uranipecoj, kaj ankaŭ de aliaj elementoj, ekz. [[torio]] (Th). Torio en la naturo estas multe pli ofta ol uranio. Ĝia radiado estas malforta, la vivdaŭro tre longa, kaj ekzistas nur unu [[izotopo]]. Torio 232 facile kaptas malrapidajn neŭtronojn, poste estiĝas izotopo torio 233, kies duoniĝa tempo estas 22 minutoj. Estiĝas [[protaktinio]] (Pa₂₃₂), kies duoniĝa tempo estas 27 tagoj. La rezulto estas uranio 233, izotopo, kiu emisias fortan gama-radiadon, sed memstara [[ĉenreakcio]] ne povas okazi. Ĝi povas maIkomponiĝi nur, se eksteraj malrapidaj neŭtronoj trafas ĝin. Dum la reakcio liberiĝas signifa varmenergio. (Aparta avantaĝo estas, ke la forta radiado de la materialo malhelpas ĝian komercon en la [[nigra merkato]].) Estas tre grave el la vidpunkto de la sekuro, ke la reaktoro funkcias nur okaze de enkonduko de ekstera energio, tial ĝia nomo estas energio-multobligilo. Jen la formulo por la procedo: n + Th₂₃₂ - Pa₂₃₂ - U₂₃₃ Jen la skemo de la procedo: # Sinkrotrono (akcelilo de [[korpusklo]]j), kiu estigas [[protono]]n-faskon de 5 [[mA]] (miliamperoj), kun energio de 10⁹ eV (unu miliardo da [[elektronvolto]]j). # Energio-multobligilo. Tie la rapidaj protonoj puŝiĝas al plumbo, kiu tial emisias rapidajn neŭtronojn. La torio estas en apartaj malgrandaj globoj, ĉíu en la mezo de grafita globo. Tiu bremsas la neŭtronojn. Ili ĉiuj estas en premita akvo. # La premita, alttemperatura akvo cirkulas tra varminterŝanĝilo, kie ĝi estigas akvovaporon. Tiu funkciigas turbinon, kaj la kunligita generatoro produktas elektran energion. La elektra energio povas esti 40-50-oble pli granda ol necese por funkciigi la sinkrotronon. Do malgranda parto de la produktita energio sufiĉas por la funkciigo, la cetera estas konsumebla. La sistemo estas tute fermita. Ĝi estas iam ajn senprobleme malŝaltebla, haltigebla. Laŭ la kalkuloj 5000 kg da torio povas estigi 250 MW (250 milionoj da [[vato]]j) da termika [[povumo]]. Dum du jaroj konsumiĝas el ĝi 5% (250 kg). Tiu termika povumo egalas al tiom, kiom povas produkti la forbruligo de 28 megatunoj (28 miliardoj da kilogramoj) da karbo. == Energiŝparo == {{Ĉefartikolo|Energiŝparo}} '''Energiŝparo''' aŭ '''energikonservado''' estas la klopodo farita por malpliigi la konsumon de energio uzante malpli da tiu en ajna servo de energio. Tio povas esti atingebla ĉu uzante la energion pli efika (uzante malpli da energio por konstanta servo) aŭ malpliigante rekte la kvanton de uzata servo (por ekzemplo, uzante malpli da tempo aŭ fojoj [[aŭto]]jn, elektran lumigon ktp). La konservo de energio estas parto de la koncepto de ekologia memsufiĉo. La energikonservado malpliigas la necesos de servoj de energio kaj povas rezulti en pli granda [[Medio|media kvalito]], nacia sekureco, persona financa sekureco kaj pli grand ŝparado.<ref> Zehner, Ozzie (2018). [https://ozziezehner.files.wordpress.com/2011/08/zehner_2011_unintended-consequences-of-green-technologies_proof.pdf Unintended consequences of green technologies – Uncorrected proof.] Konsultita la 19an de aprilo 2010. </ref> Ĝi estas sur la pinto de la hierarkio de la eltenebla energiuzado.<ref>[https://www.renewableenergyworld.com/ugc/articles/2015/04/a-guide-for-effective-energy-saving.html «A guide for effective energy saving».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190419203637/https://www.renewableenergyworld.com/ugc/articles/2015/04/a-guide-for-effective-energy-saving.html |date=2019-04-19 }} Renewable Energy World. Konsultita la 19an de aprilo 2010.</ref> Ĝi ankaŭ malpliigas la kostojn de energio evitante la estontan elĉerpigon de naturaj rimedoj.<ref>[https://www.ase.org/resources/top-5-reasons-be-energy-efficient «Top 5 reasons to be energy efficient».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190419203643/https://www.ase.org/resources/top-5-reasons-be-energy-efficient |date=2019-04-19 }} Alliance to Save Energy (ASE). 20a de julio 2012. Konsultita la 19an de aprilo 2010.</ref> == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|n=Kategorio:Energio|ReVo=energi}} * [[Coriolis]] * [[Energio de Planck]] * [[Fortokampo]] * [[Internacia Energia Agentejo]] * [[Ĵula leĝo]] * [[Karbona bilanco]] * [[Pumprezerva akvoenergia centralo]] * [[Renoviĝanta energio]] * '''[S]:''' [[Vikiarbo]] > [[Universo]] > [[Kampo kaj energio]] * '''[M]:''' [[Radiado]] ~ [[Lumo]] ~ [[Kampo (fiziko)]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Alekseev, G.N. (1986). [https://archive.org/details/EnergyAndEntropy ''Energy and Entropy''.] Moskvo: Mir Publishers. * Alonso, Marcelo; Edward J. Finn (1976). ''Física''. Fondo Educativo Interamericano. ISBN 84-03-20234-2. * Callen, Herbert B. (1985). [https://archive.org/details/thermodynamicsan0000call ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''.] John Wiley & Sons. * Crowell, Benjamin (2011), [http://www.lightandmatter.com/lm/ «ch. 11»,] ''Light and Matter'', Fullerton, California: Light and Matter. * Eisberg, Robert Martin, ''Fundamentals of Modern Physics'', John Wiley and Sons, 1961 * Feynman, Richard (1974). ''Feynman lectures on Physics'', Volume 2, Addison Wesley Longman. ISBN 0-201-02115-3. * Goldstein, Herbert, Charles P. Poole, John L. Safko, ''Classical Mechanics'' (tria eldono), Addison Wesley; ISBN 0-201-65702-3 * Kleppner, D. y Kolenkow, R. J., ''An Introduction to Mechanics'', McGraw-Hill (1973). ISBN 0-07-035048-5 * Reif, Federick (1985). ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. McGraw-Hill. * Ross, John S. (23a de aprilo 2002). [https://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m20.pdf «Work, Power, Kinetic Energy».] Project PHYSNET. Michigan State University. * Santos, Gildo M. "Energy in Brazil: a historical overview," ''The Journal of Energy History'' (2018), [http://www.energyhistory.eu/en/panorama/energy-brazil-historical-overview rete] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190209180117/http://www.energyhistory.eu/en/panorama/energy-brazil-historical-overview |date=2019-02-09 }} * Smil, Vaclav (2008). ''Energy in nature and society: general energetics of complex systems''. Cambridge, US: MIT Press. ISBN 978-0-262-19565-2. * Sussmann, G. J. & J. Wisdom, ''Structure and Interpretation of Classical Mechanics'', MIT Press (2001). ISBN 0-262-019455-4 * Vázquez-Reyna Mario (1998). ''Reflexiones en torno a la materia, la energía y la masa''. Cd. de México. ISBN 970-91797-1-3 * Walding, Richard; Rapkins, Greg; Rossiter, Glenn (1999). ''New Century Senior Physics''. Melbourne, Australia: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-551084-3. * Zemansky, Mark W. (1985). ''Calor y termodinámica''. Madrid: McGraw-Hill. ISBN 84-85240-85-5. * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Energía|revizio=160983429}} {{Havenda artikolo|Energio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Energio| ]] du6p5h7btyzspyxnon5m12kyxcun2d0 9366571 9366563 2026-05-04T11:04:43Z Sj1mor 12103 9366571 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero: Lightning over Oradea Romania 3.jpg |eta|200ra|[[Fulmo]] estas formo de energio-transmisio; en la bildo, fulmoj super [[Oradea]], [[Rumanio]].]] La vorto '''energio''' devenas de la greka ''energeia'' (ενέργεια) kaj havas signifon "ago, agado". Ĝi estas komuna [[grando]], kiu permesas [[mezuro|mezuri]] la kapablon de [[materio]] produkti [[Laboro (fiziko)|laboron]]. Tra la historio de [[scienco]], energio estis esprimata per pluraj malsamaj unuoj, tiaj [[ergo]]j kaj [[kalorio]]j. Nuntempe, la akceptata [[mezurunuo]] pri energio estas la [[ĵulo]] ([[J (apartigilo)|J]]), unuo de energio de la Internacia Sistemo [[SI]]. Krom la ĵulo, aliaj unuoj de energioj inkludas la [[kilovathoro]]n (kWh) kaj [[mega]][[tuno]]n da ekvivalento de [[nafto]] ([[Tuno da ekvivalento de nafto|Mten]]). Ili estas multe pli grandaj unuoj de energio. Laŭ variaj fizikaj procezoj, en [[fiziko]] oni distingas specojn de energio: {{Div col|cols = 3}} * [[Elektra energio]] * [[Elektromagneta energio]] * [[Geoterma energio]] * [[Gravita energio]] * [[Joniga energio]] * [[Ĥemia energio]] * [[Kineta energio]] * [[Meĥanika energio]] * [[Nuklea energio]] * [[Potenciala energio]] * [[Suna energio]] * [[Tajda energio]] * [[Termika energio]] * [[Ventoenergio]] Alia distingo: * [[Renoviĝanta energio]] * [[Fosilia energio]] * [[Atomkerna energio]] {{Div col end}} Rezulte de la ekzisto de [[principo de konservado de energio]], la nocio "energio" interligas ĉiujn fenomenojn de la [[naturo]]. La senco de la principo de konservado de energio estas en tio, ke ''energio ne aperas el nenio kaj ne malaperas nenie; ĝi povas nur transformiĝi de unu formo de energio al alia''. Unu el filozofiaj doktrinoj, nome [[energetiko]], rigardas la energion kiel fundamenton de ĉiuj naturokazaĵoj. En pure praktika vidpunkto, [[energetiko]] estas scienco pri la energio kaj branĉo de la [[ekonomiko]], kiu okupiĝas pri energetikaj rimedoj, ĝia prilaborado, transformo, transporto kaj uzo de diversaj specoj de energio. En 2003 la tutmonda konsumo da energio estis pli ol 10 500 milionoj da [[Tuno da ekvivalento de nafto|tunoj da ekvivalento de nafto]] (Mten): el kio 2 400 Mten da [[karbo]], 3 600 Mten da [[nafto]], 2 300 Mten da [[natura gaso]], 610 [[Tuno da ekvivalento de nafto|Mtep]] de [[nuklea energio]], 590 Mten da akvoelektra energio kaj ĉirkaŭ 950 Mten da biomaso kaj kvantetoj eĉ pli malgrandaj da geovarma, suna aŭ venta energio. '''Energiismo''' estas [[doktrino]], kiu konsideras la energion kiel fundamenton de ĉiuj naturokazaĵoj. (vidu ankaŭ: [[materiismo]], [[spiritualismo]]) == Historio == [[Dosiero:Portrait of Thomas Young with printed autograph.jpg|eta|altdekstre|[[Thomas Young]], la unua kiu uzis la terminon "energio" en la nuntempa scienca senco.]] La vorto ''energio'' deriviĝis de la [[Antikva greka lingvo|antikvgreka]] ἐνέργεια, latinigite ''energeia'', laŭvorte agado, operacio,<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=energy |title=Energía |work=Diccionario de Etimología en Línea |last=Harper |first=Douglas |access-date=1a de majo 2007 |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011122441/http://etymonline.com/index.php?term=energy |archive-date=11a de oktobro 2007 |deadurl= }}</ref> kiu eble aperis por la unua fojo en la verkoj de [[Aristotelo]] en la 4-a jarcento a.n.e. Disdiference de la nuntempa difino, "energeia" estis tiam filozofia koncepto kvalita, sufiĉe ampleksa por inkludi ideojn kiel [[feliĉo]] kaj [[plezuro]]. Fine de la 17-a jarcento, [[Gottfried Leibniz]] proponis la ideon de la ''vis viva'', nome vivanta forto, kiun li difinis kiel la produto de la [[maso]] de objekto por ties rapido kvadrate; li kredis, ke la totala ''vis viva'' konserviĝas. Por klarigi la malrapidigon okazigitan pro la frotado, Leibniz teoriumis, ke la varma energio konsistis en la hazarda movado de la partoj kiuj konstituas la [[materio]]n, kvankam nur post pli ol unu jarcento tion oni akceptis ĝenerale. La nuntempa analogio de tiu propreco, nome la [[kineta energio]], diferenciĝas disde la ''vis viva'' nur pro unu faktoro de du. En 1807, [[Thomas Young]] estis eble la unua kiu uzis la terminon «energio»-n anstataŭ ''vis viva'', nome en ĝia nuntempa scienca senco.<ref>{{Cite book| last = Smith | first = Crosbie | title = The Science of Energy - a Cultural History of Energy Physics in Victorian Britain | publisher = The University of Chicago Press | year = 1998 | isbn = 978-0-226-76420-7}}</ref>. [[Gustave Coriolis|Gaspard-Gustave de Coriolis]] priskribis en 1829 la [[kineta energio|kineta energio]] en ĝia nuntempa scienca senco, kaj en 1853, [[William John Macquorn Rankine|William Rankine]] stampis la terminon kaj koncepton de [[potenciala energio]]. Oni postulis ankaŭ la [[Principo de konservado de energio|principon de konservado de energio]] por la unua fojo komence de la 19-a jarcento, kaj ĝin oni aplikas al ajna izola sistemo. Dum kelkaj jaroj oni diskutis ĉu la [[varmo]] estas fizika substanco, kio nomiĝis "varma substanco", aŭ simple fizika kvanto, kiel la [[movokvanto]]. En 1845 [[James Prescott Joule]] malkovris la rilaton inter la meĥanika laboro kaj la generado de varmo. Tiu progresoj kondukis al la teorio de la konservado de energio, formaligita grandkvante de William Thomson ([[Lord Kelvin]]) kiel al la fako de la [[termodinamiko]]. La termodinamiko helpis al rapida disvolvigo de la klarigoj de la ĥemiaj procezoj fare de [[Rudolf Clausius]], [[Josiah Willard Gibbs]] kaj [[Walther Nernst]]. Tio kondukis ankaŭ al la matematika formulado de la koncepto de [[entropio]] fare de Clausius kaj al la enkonduko de la leĝoj de la radia energio fare de [[Jožef Stefan]]. Laŭ la teoremo de Noether, la konservado de la energio estas konsekvenco de la fakto ke la leĝoj de fiziko ne ŝanĝiĝas laŭ la tempopaŝo.<ref name="jphysics">{{Cite book| last =Lofts| first =G|author2=O'Keeffe D |display-authors= | title=Jacaranda Physics 1| publisher =John Willey & Sons Australia Ltd. | year =2004| lugar = Milton, Queensland, Australia| page = 286| capítulo=11 - Interacciones mecánicas| edición=2| isbn=978-0-7016-3777-4}}</ref> Tial, ekde 1918, la teoriuloj komprenis, ke la leĝo de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] estas la rekta matematika konsekvenco de la [[translacia simetrio]] de la konjugita kvanto de energio, tio estas, la tempo. == La koncepto de energio en fiziko == === Meĥanika energio === [[Dosiero:Macro_piles_electriques.jpg|200ra|eta|maldekstre|[[Konservado de energio]].]] En la [[klasika fiziko|nuntempa klasika fiziko]], la universala leĝo de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] — kio estas la fundamento de la [[Unua leĝo de termodinamiko|unua principo de termodinamiko]] — indikas, ke la energio ligita al izola sistemo restas konstanta en la tempo.<ref> Ercilla, Santiago Burbano de; Muñoz, Carlos Gracia (2003). [https://books.google.es/books?id=BWgSWTYofiIC&pg=PA159&dq=energ%C3%ADa++sistema+aislado+permanece+constante+en+el+tiempo&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi8kMa0wrzZAhUNj1kKHQHYAacQ6AEIJzAA#v=onepage&q=energ%C3%ADa%20%20sistema%20aislado%20permanece%20constante%20en%20el%20tiempo&f=false ''Física general''.] Editorial Tebar. ISBN 9788495447821. Konsultita la 23an de februaro 2018. </ref> Tio signifas, ke por multaj klasikaj fizikaj sistemoj, la sumo de la [[meĥanika energio]], la varma energio, la elektromagneta energio, kaj aliaj tipoj de [[potenciala energio]] estas konstanta nombro. Por ekzemplo, la [[kineta energio|kinetan energion]] oni kvantigas laŭ la movado de la [[materio]], la potencialan energion laŭ proprecoj kiel la stato de [[deformiĝo]] aŭ laŭ la pozicio de la materio rilate al la fortoj kiuj agadas sur ĝi, la [[Varmoenergio|termikan energion]] laŭ ĝia [[varmokapacito]], y la ĥemian energion laŭ la [[Kemia formulo|ĥemia kompono]]. En la [[teorio de la relativeco]] la principo de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] validas, kvankam oni devas redifini la mezuron de la energio por aligi la energion asociitan kun la maso, ĉar en relativeca meĥaniko, se oni konsiderus la energion difinitan laŭ la [[klasika meĥaniko]], tiam rezultus kvanto, kiu ne konserviĝas konstante. Tial, la [[speciala teorio de relativeco]] establas [[Masenergia ekvivalento|masenergian ekvivalenton]], pro kiu ĉiuj [[korpo]]j, ĉar ili estas formitaj el [[materio]], posedas aldonan energion ekvivalentan al <math>E=\sqrt{(mc^2)^2+(pc)^2}</math>, kaj se oni konsiderus la principon de konservado de energio, tiun energion oni devas enkalkuli por atingi konservoleĝon (nature kontraŭ la maso ĝi ne konserviĝas en relativeco, sed okazas, ke la nura eblo por konservoleĝo estas kalkuli kune la energion asociitan kun la maso kaj la ceteron de energiformoj). En [[kvantuma meĥaniko]] la rezulto de la mezuro de grando en la ĝeneralaj cirkonstancoj ne havigas determinisman rezulton, pro kio oni povas paroli nur pri la valoro de la energio de unu mezuro (grando); tamen [[malvarmo]] estas nur foresto de [[varmo]], ne de la energio de la sistemo. La valoro de la energio ĝenerale estas hazarda variablo, kvankam ĝian distribuadon ja oni povas kalkuli, kvankam ne la apartan rezulton de unu mezuro. En kvantuma meĥaniko la atendita valoro de la energio de stata stato restas konstanta. Tamen, ekzistas statoj kiuj ne estas propraj de hamilton-a kondiĉo por kiuj la atendita energio de la stato fluktuas, pro kio ĝi ne estas konstanta. La [[varianco]] de la mezurita energio krome povas dependi de la intertempo, kongrue kun la [[Necerteca principo de Heisenberg|principo de necerteco de Heisenberg]]. La energio estas propreco de la fizikaj sistemoj, nek estas reala fizika stato, nek «netuŝebla substanco». Tamen, kelkaj fakuloj, kiel [[Wilhelm Ostwald]], konsideris la energion kiel ion aŭtentike realan, ĉar — laŭ la ekvacio de la ekvivalento — la maso, kiu estas la mezuro de la kvanto de materio, povas transformiĝi en energion kaj reen. Tial, ĝi ne estas abstraktaĵo, sed realo nevariebla diference de la materio. En klasika meĥaniko oni reprezentas ĝin kiel [[Skalaro (fiziko)|skalaran grandon]]. La energio estas matematika abstraktaĵo de eco de la fizikaj sistemoj. Ekzemple, oni povas diri, ke sistemo kun nula kineta energio estas ripoza. En relativecaj problemoj la energio de partiklo ne povas esti reprezentata per skalara invarianto, sed per la tempa komponanto de kvarvektoro energi-momanto (kvarmomanto), ĉar diferencaj observantoj ne mezuras la saman energion, se ili ne moviĝas je la sama rapideco rilate al la partiklo. Se oni konsideras kontinuajn distribuojn de materio, la priskribo rezultas eĉ pli komplika kaj la ĝusta priskribo de la kvanto de movado kaj de la energio postulas uzadon de la [[tensoro]] de energi-impulso. Oni uzas la koncepton de energio kiel abstraktaĵo de la fizikaj sistemoj pro la facileco por labori per skalaraj grandoj, kompare kun la [[vektoro|vektoraj grandoj]] kiel la [[rapideco]] kaj la [[akcelo]]. Por ekzemplo, en [[meĥaniko]], oni povas priskribi komplete la [[dinamiko]]n de sistemo laŭ funkcioj de la kineta kaj potenciala energioj, kiuj komponas la [[meĥanika energio|meĥanikan energion]], kio en la [[meĥaniko de Newton]] havas la proprecon konserviĝi, tio estas, esti nevarianta en la tempo. Matematike, la [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] por sistemo estas rekta konsekvenco de la fakto, ke la ekvacioj de evoluo de tiu sistemo estas sendependaj de la konsiderita momento, laŭ la teoremo de Noether. La energio estas ankaŭ [[fizika grando]] prezentita laŭ diversaj formoj, partoprenas en ĉiuj procezoj de ŝanĝo de fizika stato, transformiĝas kaj transmisias, depende de la sistemo de referenco kaj, fiksinta tiun, ĝi konserviĝas.<ref> Alomá Chávez, Eduardo; Malaver, Manuel (7a de marto 2007). [http://www.saber.ula.ve/bitstream/handle/123456789/20195/articulo13.pdf;jsessionid=542D583DC30A6F69E9E3B36219F8660C?sequence=2 Los conceptos de calor, trabajo, energía y teorema de Carnot en textos universitarios de termodinámica (38).] Caracas, Venezuela: EDUCERE. p. 481. ISSN 1316-4910. Konsultita la 30an de novembro 2014. </ref> Tial, ĉiu korpo estas kapabla posedi energion laŭ funkcio de siaj [[Movado (fiziko)|movado]], [[pozicio]], [[temperaturo]], [[maso]], ĥemia kompono, kaj aliaj proprecoj. En la diversaj fakoj de la [[fiziko]] kaj la [[scienco]], oni proponas kelkajn difinojn de energio, ĉiuj koheraj kaj komplementaj inter si, kaj ĉiu el ili ĉiam estas rilataj kun la koncepto de [[Laboro (fiziko)|laboro]]. En [[meĥaniko]] oni povas distingi jenajn subfakojn: * [[Meĥanika energio]], kiu estas la kombino aŭ sumo de la jenaj tipoj: ** [[Kineta energio]]: relativa al la [[Movado (fiziko)|movado]]. ** [[Potenciala energio]]: tiu asocia al la pozicio ene de konserva [[Kampo (fiziko)|kampo de fortoj]]. Por ekzemplo, estas la ''gravita potenciala energio'' kaj la ''elasta potenciala energio'' (aŭ energio de deformiĝo, nomita tiel pro la [[Elasteco (meĥaniko)|elastaj]] deformiĝoj). Ankaŭ [[ondo]] estas kapabla transmisii energion translokiĝante tra elasta medio. En [[elektromagnetismo]] oni povas distingi jenajn subfakojn: * [[Elektromagneta energio]], komponita de: ** Radia energio: nome la energio kiun posedas la elektromagnetaj ondoj. ** Varma energio: nome la kvanto de energio kiun la unuo de maso de materio povas eligi kiam okazas [[ĥemia reakcio]] de [[oksidiĝo]]. ** Elektra potenciala energio ''(vidu artikolon [[Elektra potencialo]])''. ** [[Elektra energio]]: rezulto de la ekzistado de [[Elektra tensio|diferenco de potencial]]o inter du punktoj. En [[termodinamiko]] oni povas distingi jenajn subfakojn: * [[Interna energio]], kiu estas la sumo de la meĥanika energio de la partikloj kiuj konstituas sistemon. * [[Varmoenergio|Termika energio]], kiu estas la energio produktita kun formo de [[varmo]]. * Termodinamika potencialo, nome la energio rilata kun la stataj [[variablo]]j. ==== Relativeca fiziko ==== [[Dosiero:E equals m plus c square at Taipei101.jpg|eta|dekstra|La formulo de masenergia ekvivalento estis montrata sur [[Taipei 101]] dum la evento de la Monda Jaro de Fiziko en 2005.]] En la [[Teorio de la relativeco|relativeca fiziko]] oni povas distingi jenajn subfakojn: * Energio en ripozo, kiu estas la energio produktita de la [[maso]] laŭ la konata formula de [[Albert Einstein|Einstein]], [[Masenergia ekvivalento|E=mc²]], kiu establas la [[Masenergia ekvivalento|ekvivalenton inter maso kaj energio]]. * Energio de disintegriĝo, kiu estas la diferenco de energio en ripozo inter la komencaj kaj finaj partikloj de [[disintegriĝo]]. Redifinante la koncepton de maso, oni modifas ankaŭ tiun de kineta energio. Por difinita materia partiklo, oni ne povas paroli pri energio bone difinita kaj identa por ĉiuj observantoj, fakte la energio kaj la linea momanto estas parto de ununura kvarmomanto, kiu estas kvarvektoro. La «energio» estas la tempa komponanto de tiu ''kvarmomanto'', sed pro la naturo de la relativeco laŭ la sama maniero kiel la intertempo aŭ la spaca distanco estas relativa al la observanto, la spaca komponanto (nome [[movokvanto]]) kaj la tempa komponanto (energio) de la ''kvarmomanto'' estas relativaj al la observantoj. Por [[Kontinuaĵa meĥaniko|kontinua medio]] aŭ [[Kampo (fiziko)|fizika kampo]], la malfacilaĵoj estas eĉ pli grandaj kaj ĝenerale la energio ne estas asocia al ''kvarmomanto'', sed al la [[tensoro]] energi-impulso. En [[ĝenerala relativeco]], la [[gravita kampo]] ne estas propre ordinara fizika kampo, kio kondukas al malfacilaĵoj por atribui difinitan energion al neizola sistemo, ĉar gravita kampo nestata ne kondukas al potenciala energio bone difinita. ==== Kvantuma fiziko ==== En [[kvantuma meĥaniko|kvantuma fiziko]], la energio estas grando ligita al la Hamilton-a observanto. La totala energio de neizola sistemo fajte povas ne esti difinita: en preciza momento la mezuro de la energio povas havigi diferencajn valorojn kun difinitaj probabloj. Male, por la izolaj sistemoj en kiuj la hamilton-a ne dependas eksplicite de la tempo, la stataj statoj ja havas bone difinitan energion. Krom la energio asocia al la ordinara materio aŭ materikampoj, en kvantuma fiziko estas la: * Energio de [[vakuo]]: nome tipo de energio ekzistanta en la spaco, eĉ dum foresto de [[materio]]. ==== Ĥemio ==== [[Dosiero:Jonigo.svg|eta|maldekstre|Impulsa jonigo de atomo.]] En [[ĥemio]] estas kelkaj specifaj formoj nemenciitaj antaŭe, nome la jenaj: :* [[Joniga energio]], nome formo de potenciala energio, estas la energio kiu necesas por [[Jonigo|jonigi]] [[molekulo]]n aŭ [[atomo]]n. :* Ligenergio, estas la potenciala energio stokita en la [[Kemia ligo|ĥemiaj ligoj]] de [[Kemia kombinaĵo|ĥemia kombinaĵo]]. La [[Ĥemia reakcio|ĥemiaj reakcioj]] produktas aŭ absorbas tiun klason de energio, laŭ la funkcio de la [[entalpio]] kaj de la varmenergio. :Se tiuj formoj de energio estas konsekvenco de biologiaj interagadoj, la rezultinta energio estas bioĥemia, ĉar ĝi postulas la samajn fizikajn leĝojn aplikataj al ĥemio, sed la procezoj laŭ kiuj oni atingas ilin estas biologiaj, ĝenerale rezulte de la ĉela [[metabolo]]. Estas troveblaj ekzemploj de ĥemia energio en la vivo de la vivaj estaĵoj, tio estas, en la biologia vivo. Du de la plej gravaj procezoj kiuj bezonas tiun tipon de energio estas la procezoj de [[fotosintezo]] ĉe vegetaloj kaj [[spirado]] ĉe animaloj. En fotosintezo, la vegetaloj uzas [[klorofilo]]n por apartigi la akvon kaj tiel igu ĝin [[hidrogeno]] kaj [[oksigeno]]: la hidrogeno, kombinita kun la karbono de la medio, produktos [[karbohidrato]]jn. En la espirado okazas malo: la okxigeno estas uzita por bruligi molekulojn de karbohidratoj. ==== Biologio ==== [[Dosiero:Fotosynteza3.png|eta|dekstre|Dum [[fotosintezo]] okazas interŝanĝo de energio.]] En [[biologio]], la energio estas atributo de ĉiuj biologiaj sistemoj, el [[biosfero]] ĝis la plej malgranda vivanta [[organismo]]. Ene de organismo, ĝi estas responsa pri la kresko kaj disvolvigo de [[ĉelo]] aŭ de [[organeto]] de biologia organismo. La energio uzata en la [[spirado]] estas stokita ĉefe en la molekula [[oksigeno]].<ref name="Schmidt-Rohr 20"> Schmidt-Rohr, K. (2020). "Oksigeno estas la molekulo de alta energio kiu impulsas la kompleksan plurĉelan vivon: Fundamental Corrections to Traditional Bioenergetics" ''ACS Omega'' ''5'': 2221-33. [https://dx.doi.org/10.1021/acsomega.9b03352] </ref> kaj ĝi povas deblokiĝi pere de reakcioj kun molekuloj de substancoj kiel [[karbohidrato]]j (inklude sukerojn), [[lipido]]j kaj [[proteino]]j stokitaj de [[ĉelo]]j. Ĉe homoj, la "homa ekvivalento" (H-e) (konverto de homa energio) indikas, por difinita kvanto de energia kosto, la relativan kvanton de energio necesan por la homa [[metabolo]], kio okazigas averaĝan homan energian koston de 12.500&nbsp;kJ tage kaj bazan metabolan inficon de 80 vatoj. Por ekzemplo, se la [[homa korpo]] funkcias (averaĝe) je 80 vatoj, tiam lampo kiu funkcias je 100 vatoj estas funkcianta je 1,25 homaj ekvivalentoj (100 ÷ 80), tio estas, 1,25 H-e. Por malfacila tasko de nur kelkaj sekundoj de daŭrado, persono povas elsendi milojn da vatoj, multfoje la 746 vatoj de oficiala ĉevalpovo. Por taskoj kiuj daŭras kelkajn minutojn, homa estaĵo en bonaj kondiĉoj povas generi eble 1 000 vatojn. Por agado eltenenda dum unu horo, la rendimento malaltiĝas je ĉirkaŭ 300; por agado eltenenda dum unu tago, 150 vatoj estas la maksimumo.<ref>{{cite web |url=http://www.uic.edu/aa/college/gallery400/notions/human%20energy.htm |title=Retrieved on May-29-09 |publisher=Uic.edu |access-date=2010-12-12 |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004134840/http://www.uic.edu/aa/college/gallery400/notions/human%20energy.htm |archive-date=4a de oktobro 2012 |deadurl= }}</ref> La koncepto de la homa ekvivalento helpas en la kompreno de la energifluado en la fizikaj kaj biologiaj sistemoj esprimante la unuojn de energio en homaj terminoj: ĝi havigas "impreson" de la uzado de difinita kvanto de energio.<ref>[http://bikecalculator.com/ Calculadora de bicicletas - velocidad, peso, vatios, etc.] en ''Calculadora de bicicletas'', alirita en 2009-05-29, arkivita en [https://web.archive.org/web/20090513091201/http://bikecalculator.com/] en 2009-05-13.</ref> Ankaŭ la radia energio de la [[sunlumo]] estas kaptata fare de la plantoj kiel ''ĥemia potenciala energio'' en la [[fotosintezo]], kiam la [[karbona dioksido]] kaj la akvo (nome du komponaĵoj de malalta energio) iĝas karbohidratoj, lipidoj kaj proteinoj kaj en komponaĵoj de alta energio kiel oksigeno<ref name="Schmidt-Rohr 20" /> kaj [[Adenozina trifosfato|ATP]]. La karbohidratoj, lipidoj kaj proteinoj povas liberigi la energion de la oksigeno, kiu estas uzata por la vivantaj organismoj kiel ricevilo de [[elektrono]]j. La liberigo de la energio stokita dum la fotosintezo en formo ĉu de varmo ĉu de lumo povas estis tuj senkatenigita fare de sparko, en arbara incendio, aŭ povas resti disponebla pli malrapide por la metabolo de animaloj aŭ homoj, kiam oni englutas organikajn molekulojn, kaj la [[katabolo]] estas senkatenigita fare de la agado de [[enzimo]]j. ==== Sciencoj de la Tero ==== [[Dosiero:Landslide in Cusco, Peru - 2018.jpg|eta|maldekstre|Dum [[terglito]] okazas movado de enorma kvanto da energio.]] En [[geologio]], la [[kontinenta drivo]], la [[Montaro|montaroj]], la [[vulkano|vulkanoj]] kaj la [[tertremo|tertremoj]] estas fenomenoj klarigeblaj per terminoj de energiaj transformoj en la interno de la [[Tero]],<ref>[http://okfirst. ocs.ou.edu/train/meteorology/EnergyBudget.html Energia buĝeto de la Tero]{{404|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en Okfirst.ocs.ou.edu, alirita en 2010-12-12 kaj arkivita en [https://web. archive.org/web/20080827194704/http://okfirst.ocs.ou.edu/train/meteorology/EnergyBudget.html] en 2008-08-27</ref> dum la [[Meteologio|meteologiaj fenomenoj]] kiel [[vento]], [[pluvo]], [[hajlo]], [[neĝo]], fulmoj, [[tornado|tornadoj]] kaj [[uragano]]j estas rezultoj de la energiaj transformoj okazigitaj de la [[sunenergio]] en la [[atmosfero]] de la planedo Tero. La sunluumo povas estis stokita en formo de gravita potenciala energio frapinte sur la [[Tero]], ĉar (por ekzemplo) akvo vaporiĝas el [[oceano]]j kaj venas en la [[monto]]j (kie, faligita en [[akvorezervejo]] kiu nutras [[hidroelektrejo]]n, povas esti uzata por funkciigi [[turbino]]jn aŭ generatorojn por produkti elektron). La sunlumo ankaŭ okazigas multajn meteologiajn fenomenojn, krom tiuj generitaj de vulkanaj faktoroj. Ekzemplo de meteologia fenomeno okazigita de la suno estas uragano, okazigita kiam grandaj nestabilaj zonoj de varma oceano, varmigitaj dum monatoj, cedas parton de sia varma energio laŭ tuja formo por impulsi dum kelkaj tagoj violentajn ventomovojn. En pli malrapida procezo, la [[Radioaktiveco|radioaktiva desintegriĝo]] de la atomoj de la kerno de la Tero liberigas varmon. Tiu varama energio impulsas la [[platotektoniko]]n kaj povas plialtigi montojn, pere de la [[orogenezo]]. Tiu malrapida malaltigo estas speco de [[Konservado de energio|stokado de energio]] potenciala gravita de la varmenergio, kiu povas esti liberigita poste laŭ formo de aktiva kineta energio en la [[terglito]]j, post okazaĵo kapabla senkatenigi ilin. Ankaŭ la tertremoj liberigas elastan potencialan energion stokitan en la [[roko]]j, nome stokejo kreita finfine el la samaj radioaktivaj varmofontoj. Tial, laŭ la nuntempaj sciaroj, konataj fenomenoj kiel la [[Terglito|terglitoj]] kaj la tertremoj liberigas energion kiu estis stokita kiel potenciala energio en la gravita kampo de la Tero aŭ kiel elasta tensio (meĥanika potenciala energio) en la rokoj. Antaŭe, tiuj montris liberigon de energio kiu estis stokita en la pezaj atomoj ekde kiam la kolapso de la [[supernovao]]j, detruitaj antaŭ longege, kreis tiujn atomojn. == Energio-konsumado nuntempe == Estas konate, ke la rapide multiĝanta monda loĝantaro krom la kreskigo de la nutraĵprovizado bezonas ankaŭ la kreskigon de la energio-produktado. Estas konata ankaŭ tiu bedaŭrinda fakto, ke 80 elcentojn de la tutmonda energio kaj [[krudmaterialo]] konsumas tiu feliĉa parto de la homaro, kiu vivas en Usono kaj en la aliaj ekonomie evoluintaj mondpartoj. Estas konata ankaŭ tio, ke la malmulte konsumanta parto estas - juste - malkontenta pri la nuna situacio. Ankaŭ ili dezirus kreskigi la konsumadon, por kontentigi la bazajn homajn bezonojn. == Limoj de la konsumad-kreskigo == Sed jam malpli konate estas, ke la nuna usona kaj okcident-eŭropa vivmaniero eblus nur por duonmiliardo da homoj, ĉar alie rapide elĉerpiĝos la energio-fontoj kaj danĝere malpuriĝos la medio, pro produkto de danĝera kvanto da [[karbonduoksido]]. Tial, jam la nuna produktado kaj konsumado estas daŭrigebla nur kelkajn jardekojn. Sed la konsumado, anstataŭ stagni aŭ malgrandiĝi, forte kreskas. Se oni konsideras ekz. la naturajn fontojn, la nombron de la loĝantaro kaj la rapidegan industriigon en Ĉinio, estas evidente, ke post kelkaj jardekoj la ĉinoj povos produkti tiom da varoj kaj malpurigan karbonduoksidon, kiom nun produktas la evoluinta mondparto. Ili rajtas fari tion, kial ne, kaj povas fari sen ekstera helpo. Ili posedas grandan kvanton da karbo por energioproduktado, krudmaterialojn, laborforton, diligentecon kaj scion. Dume nature la nuna evoluinta mondoparto daŭrigas sian agadon. Kio sekvos el tio, ne estas precize antaŭvidebla. Pro la forceja ([[vitrodomo|vitrodoma]]) efiko, kiun kaŭzas tro granda kvanto da karbonduoksido en la atmosfero, la averaĝa temperaturo jam sendube kreskas. Tial degelos granda glaciokvanto ĉe la polusoj, signife leviĝos la nivelo de la maroj, inundante grandajn dense loĝatajn regionojn, ŝanĝiĝos la tutmonda klimato, forte grandiĝos la areo de la dezertoj, ktp. La afero estas tre danĝera, ĉar pro la granda inercio de la atmosfero la efiko de la nun produktata karbonduoksido efikos nur post jardekoj. Ne forgesu ankaŭ pri [[acida pluvo]], kaŭzita de karbobruligado, kiu jam forte damaĝis la arbarojn. == Disdividiĝo de la energio-konsumado == La surtera energio-konsumado en la jaro 1991 disdividiĝis jene: [[petrolo]] 37,6%, [[karbo]] 26,2%, [[tergaso]] 20,5%, [[nuklea energio]] 6,8%, [[biomaso]] 6,3%, akva kaj [[geovarma energio|geotermika energio]] 2,6%. Ĉu la kaŭzo de tiu ĉi disdividiĝo estas sekvo de la nuntempa teknika nivelo, aŭ ĉu influas ĝin ĉefe personaj aŭ grupaj profitinteresoj, estas malfacile determini. === Superregas petrolo kaj karbo === Estas okulfrape en la konsumado la superregado de nafto kaj minkarbo. Ilia forbruligo estas la ĉefa fonto de la karbonduoksido. Ekonomie ekspluatebla nafto tutmonde haveblos nur dum kelkaj jardekoj, sed karbo ankoraŭ dum jarcentoj. Ankaŭ la senpere aŭ en la formo de alkoholo aŭ oleo forbruligita biomaso produktas karbonduoksidon. === La aliaj fontoj === Nuntempe la tergaso estas tiu energiofonto, kies uzado kaŭzas la plej malgrandan medio-malpurigadon. Tial ĝia uzado rapide kreskas, do la elĉerpiĝo ne bezonas longan tempon. La uzado de geovarma energio estus signife kreskigebla. Verŝajne ekonomiaj aŭ aliaj konsideroj malhelpas ĝian pli ampleksan uzadon. La uzado de la energio de riveroj jam ne estas signife kreskigebla sen detruo de ekologiaj valoraĵoj. La uzado de la energio de la marbordoj, la energio de fluso kaj malfluso estas ankoraŭ ne sufiĉe uzataj nek la ventoenergio. La [[sunenergio]] estas granda eblo por la estonteco. Nuntempe la senpera transformo al elektro per [[sunĉelo]]j estas ne farebla sen malprofito, pro ilia alta prezo kaj malalta efikeco. Sed por akvovarmigado la uzado de la sunenergio jam komencas disvastiĝi. ==== La situacio pri la nuklea energio ==== [[Dosiero:Nuclear_power_plant-pressurized_water_reactor-PWR.png|eta|300ra|''Premakva atomcentralo'' (''PWR'') 1- Enfermitejo. <br />2- [[Malvarmiga turo]]. 3- [[Nuklea reaktoro]]. 4- [[Reguliga stango|Reguligaj stangoj]]. 5- Premilo. 6- [[Vaporkaldrono]]. 7- [[Nuklea brulaĵo]]. 8- [[Turbino]]. 9- [[Generatoro]]. 10-[[Transformatoro]]. 11-[[Kondensilo (vaporo)|Kondensilo]]. 12-[[Vaporo]]. 13- [[Likvo]]. 14- Ena [[aero]]. <br />15- Fora [[Humideco|humida]] aero. 16- [[Riverego]] (aŭ [[maro]]). <br />17- Malvarmiga akvocirkulado. 18- Primara cirkulado. 19- Sekundara cirkulado. 20- [[Akvovaporo]]. <br />21- Likvo[[pumpilo]]. ]] Laste sed ne balaste la nuklea energio. En la 1950aj kaj [[1960aj jaroj]] oni komencis amase konstrui nukleajn energiocentralojn en Usono, en Sovetio, en Okcident-Eŭropo. Tiutempe ŝajnis, ke la energio-provizado de la homaro estas por ĉiam solvita. Ankaŭ la tiutempa konkurarmado instigis la konstruadon de [[atomcentralo|nukleaj]] [[reaktoro]]j, ja en ili oni produktis la [[plutonio]]n por [[atombombo]]j kaj el [[litio]] la [[tricio]]n por [[Hidrogeno|hidrogen]]-bomboj. Sed dume ankaŭ gravaj problemoj sin anoncis. El la foruzita [[uranio]] estiĝis aliaj radiantaj elementoj. El inter ili la [[plutonio]] estis konvena por plua uzado en reaktoro aŭ por atombombo. Tial per tre danĝera kaj multekosta procedo la grandpotencoj apartigis la plutonion. Sed restis aliaj forte radiantaj elementoj, kies vivdaŭro estas longa. Ties deponado kaŭzas grandan problemon, ja temas pri jarmiloj dum kiuj la deponado devas esti sekura. Tio ankoraŭ estas nesolvita. Oni nun kolektas tiujn danĝerajn materialojn, kies kvanto ade grandiĝas, kaj atendas naskiĝon de ideo por bona solvo. Tial, kaj pro la akcidentoj okazintaj en [[Three Mile Island]] (1979) kaj en [[Ĉernobil]] (1986) nuntempe la konstruado de atomreaktoroj maloftiĝis, sed en la 1990-aj jaroj denove fortiĝis en Azio. CERN en Ĝenevo: realigo de energioproduktado dependas de diversaj personaj kaj grupaj profitinteresoj. Ŝajnas, ke tiu ĉi problemo estos solvebla per genia metodo. Se oni bombardas elementojn per grandenergiaj neŭtronoj, estiĝas grandenergiaj neŭtronoj aldone al la originalaj. Per ili oni bombardas longvivdaŭrajn izotopojn, kiuj havas ne fortan, tamen danĝeran radiadon; ili transformiĝas en novajn izotopojn, kies radiado estas forta, sed la vivdaŭro relative mallonga. Tiamaniere la deponada tempo mallongiĝas kaj la transformo cetere liberigas uzeblan energion. La procedo estas farebla surbaze de restaĵoj de reaktoraj uranipecoj, kaj ankaŭ de aliaj elementoj, ekz. [[torio]] (Th). Torio en la naturo estas multe pli ofta ol uranio. Ĝia radiado estas malforta, la vivdaŭro tre longa, kaj ekzistas nur unu [[izotopo]]. Torio 232 facile kaptas malrapidajn neŭtronojn, poste estiĝas izotopo torio 233, kies duoniĝa tempo estas 22 minutoj. Estiĝas [[protaktinio]] (Pa₂₃₂), kies duoniĝa tempo estas 27 tagoj. La rezulto estas uranio 233, izotopo, kiu emisias fortan gama-radiadon, sed memstara [[ĉenreakcio]] ne povas okazi. Ĝi povas maIkomponiĝi nur, se eksteraj malrapidaj neŭtronoj trafas ĝin. Dum la reakcio liberiĝas signifa varmenergio. (Aparta avantaĝo estas, ke la forta radiado de la materialo malhelpas ĝian komercon en la [[nigra merkato]].) Estas tre grave el la vidpunkto de la sekuro, ke la reaktoro funkcias nur okaze de enkonduko de ekstera energio, tial ĝia nomo estas energio-multobligilo. Jen la formulo por la procedo: n + Th₂₃₂ - Pa₂₃₂ - U₂₃₃ Jen la skemo de la procedo: # Sinkrotrono (akcelilo de [[korpusklo]]j), kiu estigas [[protono]]n-faskon de 5 [[mA]] (miliamperoj), kun energio de 10⁹ eV (unu miliardo da [[elektronvolto]]j). # Energio-multobligilo. Tie la rapidaj protonoj puŝiĝas al plumbo, kiu tial emisias rapidajn neŭtronojn. La torio estas en apartaj malgrandaj globoj, ĉíu en la mezo de grafita globo. Tiu bremsas la neŭtronojn. Ili ĉiuj estas en premita akvo. # La premita, alttemperatura akvo cirkulas tra varminterŝanĝilo, kie ĝi estigas akvovaporon. Tiu funkciigas turbinon, kaj la kunligita generatoro produktas elektran energion. La elektra energio povas esti 40-50-oble pli granda ol necese por funkciigi la sinkrotronon. Do malgranda parto de la produktita energio sufiĉas por la funkciigo, la cetera estas konsumebla. La sistemo estas tute fermita. Ĝi estas iam ajn senprobleme malŝaltebla, haltigebla. Laŭ la kalkuloj 5000 kg da torio povas estigi 250 MW (250 milionoj da [[vato]]j) da termika [[povumo]]. Dum du jaroj konsumiĝas el ĝi 5% (250 kg). Tiu termika povumo egalas al tiom, kiom povas produkti la forbruligo de 28 megatunoj (28 miliardoj da kilogramoj) da karbo. == Energiŝparo == {{Ĉefartikolo|Energiŝparo}} '''Energiŝparo''' aŭ '''energikonservado''' estas la klopodo farita por malpliigi la konsumon de energio uzante malpli da tiu en ajna servo de energio. Tio povas esti atingebla ĉu uzante la energion pli efika (uzante malpli da energio por konstanta servo) aŭ malpliigante rekte la kvanton de uzata servo (por ekzemplo, uzante malpli da tempo aŭ fojoj [[aŭto]]jn, elektran lumigon ktp). La konservo de energio estas parto de la koncepto de ekologia memsufiĉo. La energikonservado malpliigas la necesos de servoj de energio kaj povas rezulti en pli granda [[Medio|media kvalito]], nacia sekureco, persona financa sekureco kaj pli grand ŝparado.<ref> Zehner, Ozzie (2018). [https://ozziezehner.files.wordpress.com/2011/08/zehner_2011_unintended-consequences-of-green-technologies_proof.pdf Unintended consequences of green technologies – Uncorrected proof.] Konsultita la 19an de aprilo 2010. </ref> Ĝi estas sur la pinto de la hierarkio de la eltenebla energiuzado.<ref>[https://www.renewableenergyworld.com/ugc/articles/2015/04/a-guide-for-effective-energy-saving.html «A guide for effective energy saving».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190419203637/https://www.renewableenergyworld.com/ugc/articles/2015/04/a-guide-for-effective-energy-saving.html |date=2019-04-19 }} Renewable Energy World. Konsultita la 19an de aprilo 2010.</ref> Ĝi ankaŭ malpliigas la kostojn de energio evitante la estontan elĉerpigon de naturaj rimedoj.<ref>[https://www.ase.org/resources/top-5-reasons-be-energy-efficient «Top 5 reasons to be energy efficient».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190419203643/https://www.ase.org/resources/top-5-reasons-be-energy-efficient |date=2019-04-19 }} Alliance to Save Energy (ASE). 20a de julio 2012. Konsultita la 19an de aprilo 2010.</ref> == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|n=Kategorio:Energio|ReVo=energi}} * [[Coriolis]] * [[Energio de Planck]] * [[Fortokampo]] * [[Internacia Energia Agentejo]] * [[Ĵula leĝo]] * [[Karbona bilanco]] * [[Pumprezerva akvoenergia centralo]] * [[Renoviĝanta energio]] * '''[S]:''' [[Vikiarbo]] > [[Universo]] > [[Kampo kaj energio]] * '''[M]:''' [[Radiado]] ~ [[Lumo]] ~ [[Kampo (fiziko)]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Alekseev, G.N. (1986). [https://archive.org/details/EnergyAndEntropy ''Energy and Entropy''.] Moskvo: Mir Publishers. * Alonso, Marcelo; Edward J. Finn (1976). ''Física''. Fondo Educativo Interamericano. ISBN 84-03-20234-2. * Callen, Herbert B. (1985). [https://archive.org/details/thermodynamicsan0000call ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''.] John Wiley & Sons. * Crowell, Benjamin (2011), [http://www.lightandmatter.com/lm/ «ch. 11»,] ''Light and Matter'', Fullerton, California: Light and Matter. * Eisberg, Robert Martin, ''Fundamentals of Modern Physics'', John Wiley and Sons, 1961 * Feynman, Richard (1974). ''Feynman lectures on Physics'', Volume 2, Addison Wesley Longman. ISBN 0-201-02115-3. * Goldstein, Herbert, Charles P. Poole, John L. Safko, ''Classical Mechanics'' (tria eldono), Addison Wesley; ISBN 0-201-65702-3 * Kleppner, D. y Kolenkow, R. J., ''An Introduction to Mechanics'', McGraw-Hill (1973). ISBN 0-07-035048-5 * Reif, Federick (1985). ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. McGraw-Hill. * Ross, John S. (23a de aprilo 2002). [https://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m20.pdf «Work, Power, Kinetic Energy».] Project PHYSNET. Michigan State University. * Santos, Gildo M. "Energy in Brazil: a historical overview," ''The Journal of Energy History'' (2018), [http://www.energyhistory.eu/en/panorama/energy-brazil-historical-overview rete] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190209180117/http://www.energyhistory.eu/en/panorama/energy-brazil-historical-overview |date=2019-02-09 }} * Smil, Vaclav (2008). ''Energy in nature and society: general energetics of complex systems''. Cambridge, US: MIT Press. ISBN 978-0-262-19565-2. * Sussmann, G. J. & J. Wisdom, ''Structure and Interpretation of Classical Mechanics'', MIT Press (2001). ISBN 0-262-019455-4 * Vázquez-Reyna Mario (1998). ''Reflexiones en torno a la materia, la energía y la masa''. Cd. de México. ISBN 970-91797-1-3 * Walding, Richard; Rapkins, Greg; Rossiter, Glenn (1999). ''New Century Senior Physics''. Melbourne, Australia: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-551084-3. * Zemansky, Mark W. (1985). ''Calor y termodinámica''. Madrid: McGraw-Hill. ISBN 84-85240-85-5. * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Energía|revizio=160983429}} {{Havenda artikolo|Energio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Energio| ]] 9ae8ppmc7ha7ny79yvriuh4w9wy0jr3 0 2028 9366441 9365647 2026-05-04T09:00:19Z Wheatley2 216749 Nuligis version 9365647 de [[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] ([[Speciala:Contributions/Wheatley2|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Wheatley2|diskutpaĝo]]) 9366441 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | titolo = [[Listo de prezidantoj de Usono|6-a]] [[Prezidento de Usono]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo =6-a [[Prezidanto de Usono]] |dosiero=Flago-de-Usono.svg |antaŭ=[[James Monroe]] |periodo=1825-1829 |post=[[Andrew Jackson]] }} }} [[Dosiero:John Quincy Adams.jpg|eta|maldekstre|200ra|John Quincy Adams]] '''John Quincy Adams''' [ĝan kŭin'si a'demz], la sesa [[prezidanto de Usono]]. ([[Esperantigo de homoj|esperantige]]: '''Johano''' '''Kvinci Adams'''; naskiĝis je la {{dato|11|julio|1767}} en Quincy, [[Masaĉuseco]] Li mortis 80-jaraĝa, je la {{dato|23|februaro|1848}} en [[Vaŝingtono]], pro [[apopleksio]]) Adams subskribis la Traktaton de Gento, 1814, finante la Militon de [[1812]]. Kiel [[usona ministro pri eksterlandaj aferoj]], li helpis pritrakti la landlimojn kun [[Kanado]] kaj [[Meksiko]]. Li estis 170&nbsp;cm alta, kaj pezis 79&nbsp;kg. Li estis [[Unitariano]]. En 1797 li edziĝis kun Louisa Catherine Johnson en [[Londono]], [[Anglio]]. La paro havis kvar gefilojn. Adams estas la sola usona prezidento, kiu edziĝis kun virino, kiu ne naskigzis en [[Usono]]. Dum lia administrado (1825-1829) okazis: * 1826 - La Kongreso de Panamio * 1828 - La Tarifo de Abomenaĵoj {{Projektoj}} {{Prezidentoj de Usono}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Adams, John Quincy}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Universitato de Lejdeno]] [[Kategorio:Usonaj konservativuloj]] hj4m8f9ud9hfxdu3f785dbdu6x61nsp 9366442 9366441 2026-05-04T09:00:27Z Wheatley2 216749 Nuligis version 9365646 de [[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] ([[Speciala:Contributions/Wheatley2|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Wheatley2|diskutpaĝo]]) 9366442 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | titolo = [[Listo de prezidantoj de Usono|6-a]] [[Prezidento de Usono]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo =6-a [[Prezidanto de Usono]] |dosiero=Flago-de-Usono.svg |antaŭ=[[James Monroe]] |periodo=1825-1829 |post=[[Andrew Jackson]] }} }} [[Dosiero:John Quincy Adams.jpg|eta|maldekstre|200ra|John Quincy Adams]] '''John Quincy Adams''' [ĝan kŭin'si a'demz], la sesa [[prezidanto de Usono]], naskiĝis je la {{dato|11|julio|1767}} en Quincy, [[Masaĉuseco]]. Li mortis 80-jaraĝa, je la {{dato|23|februaro|1848}} en [[Vaŝingtono]], pro [[apopleksio]]. Adams subskribis la Traktaton de Gento, 1814, finante la Militon de [[1812]]. Kiel [[usona ministro pri eksterlandaj aferoj]], li helpis pritrakti la landlimojn kun [[Kanado]] kaj [[Meksiko]]. Li estis 170&nbsp;cm alta, kaj pezis 79&nbsp;kg. Li estis [[Unitariano]]. En 1797 li edziĝis kun Louisa Catherine Johnson en [[Londono]], [[Anglio]]. La paro havis kvar gefilojn. Adams estas la sola usona prezidento, kiu edziĝis kun virino, kiu ne naskigzis en [[Usono]]. Dum lia administrado (1825-1829) okazis: * 1826 - La Kongreso de Panamio * 1828 - La Tarifo de Abomenaĵoj {{Projektoj}} {{Prezidentoj de Usono}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Adams, John Quincy}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Universitato de Lejdeno]] [[Kategorio:Usonaj konservativuloj]] 5rjdkglcn5fnjp37pdq5in8j1sh4pkh 9366456 9366442 2026-05-04T09:06:32Z Wheatley2 216749 9366456 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | titolo = [[Listo de prezidantoj de Usono|6-a]] [[Prezidento de Usono]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo =6-a [[Prezidanto de Usono]] |dosiero=Flago-de-Usono.svg |antaŭ=[[James Monroe]] |periodo=1825-1829 |post=[[Andrew Jackson]] }} }} [[Dosiero:John Quincy Adams.jpg|eta|maldekstre|200ra|John Quincy Adams]] '''John Quincy Adams''' [ĝan kŭin'si a'demz], la sesa [[prezidanto de Usono]]. (naskiĝis je la {{dato|11|julio|1767}} en Quincy, [[Masaĉuseco]]. Li mortis 80-jaraĝa, je la {{dato|23|februaro|1848}} en [[Vaŝingtono]], pro [[apopleksio]]) Adams subskribis la Traktaton de Gento, 1814, finante la Militon de [[1812]]. Kiel [[usona ministro pri eksterlandaj aferoj]], li helpis pritrakti la landlimojn kun [[Kanado]] kaj [[Meksiko]]. Li estis 170&nbsp;cm alta, kaj pezis 79&nbsp;kg. Li estis [[Unitariano]]. En 1797 li edziĝis kun Louisa Catherine Johnson en [[Londono]], [[Anglio]]. La paro havis kvar gefilojn. Adams estas la sola usona prezidento, kiu edziĝis kun virino, kiu ne naskigzis en [[Usono]]. Dum lia administrado (1825-1829) okazis: * 1826 - La Kongreso de Panamio * 1828 - La Tarifo de Abomenaĵoj {{Projektoj}} {{Prezidentoj de Usono}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Adams, John Quincy}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Universitato de Lejdeno]] [[Kategorio:Usonaj konservativuloj]] 2logpudmsqehpknzsqr0lws1g7zqaer 0 2937 9366443 9365644 2026-05-04T09:00:43Z Wheatley2 216749 Nuligis version 9365644 de [[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] ([[Speciala:Contributions/Wheatley2|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Wheatley2|diskutpaĝo]]) 9366443 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | honora titolo = | nomo = Martin Van Buren | honora sufikso = | dosiero = Martin Van Buren.jpg | grandeco de dosiero = | malgranda dosiero = | priskribo = | vico = 8-a | ofico = [[Prezidanto de Usono]] | de = {{dato|4|marto|1837}} | ĝis = {{dato|4|marto|1841}} | vicprezidento = Richard Mentor Johnson | vicprezidanto de registaro = | deputito = | vicestro = | reganto = | prezidento = | prezidanto de registaro = | guberniestro = | ĉefguberniestro = | venanta post = | antaŭulo = [[Andrew Jackson]] | sekvanto = [[William Henry Harrison]] | balota distrikto = | plimulto = | vico2 = 8-a | ofico2 = [[Vicprezidanto de Usono]] | de2 = {{dato|4|marto|1833}} | ĝis2 = {{dato|4|marto|1837}} | prezidento2 = [[Andrew Jackson]] | antaŭulo2 = [[John Caldwell Calhoun|John Calhoun]] | sekvanto2 = Richard Mentor Johnson | vico3 = 10-a | ofico3 = [[usona ministro pri eksterlandaj aferoj]] | de3 = {{dato|18|marto|1829}} | ĝis3 = {{dato|23|majo|1831}} | prezidento3 = [[Andrew Jackson]] | antaŭulo3 = [[Henry Clay]] | sekvanto3 = Edward Livingston | vico4 = 9-a | ofico4 = [[Guberniestro de Novjorkio]] | de4 = {{dato|18|marto|1829}} | ĝis4 = {{dato|23|majo|1831}} | vicestro4 = [[Enos T. Throop]] | antaŭulo4 = [[Nathaniel Pitcher]] | sekvanto4 = [[Enos T. Throop]] | loko de naskiĝo = Kinderhook, [[Novjorkio]], [[Usono]] | loko de morto = Kinderhook, Novjorkio, Usono | nacieco = Usona | edzo/ino = Hannah Van Buren | partio = <!--[[Demokrata-Respublika Partio|-->Demokrata-Respublika,<br /> [[Demokrata Partio de Usono|Demokrata]] | rilatoj = | infanoj = Abraham Van Buren<br />John Van Buren<br />Martin Van Buren (1812–55)<br /> Smith Thompson Van Buren | sidejo = | alma_mater = Akademio Kinderhook | okupo = | profesio = [[advokato]] | religio = Nederlanda Reformita Eklezio | subskribo = Martin Van Buren Signature.png | ttt = | notoj = }} '''Martin VAN BUREN''' [mar'tin van bjer'n] la oka [[prezidanto de Usono]], naskiĝis la [[5-an de decembro]] [[1782]], en Kinderhook,<ref>La nomo Kinderhook, origine [[nederlande]] ''Kinderhoek'', "angulo de multaj infanoj", laŭ la loka historio referas al la momento kiam la nederlandaj setlistoj per rivera ŝipo alvenis al la loko kaj estis salutitaj de lokaj indianoj kun aparte multaj infanoj. La saluto evidente estis amikema kaj scivola, alikaze oni ne lasintus tiom da infanoj mansvingi al la nekonataj novalventintoj. Poste la regiono iĝis forta nederlandlingva setlejo. </ref> [[Kantono Columbia (Nov-Jorkio)|kantono Columbia]], [[Nov-Jorkio]]. Li mortis 79-jaraĝa, la [[24-an de julio]] [[1862]], en Kinderhook pro [[bronko|bronka]] [[astmo]]. Van Buren estas la sola prezidento, kies unua lingvo ne estas la [[angla]]. Lia familio parolis [[nederlande]]. Li estis la unua prezidanto, kiu estis denaska usona civitano. Van Buren kredis, ke la federala registaro ne rajtas interveni en la aferoj de la [[sklavo]]j en iu ŝtato. Li estis malalta (168&nbsp;cm). Hannah HOES estis lia edzino, kaj ili havis 4 filojn. Laŭ religio, li estis Nederlanda Reformita kaj Episkopana kristano. Dum lia administrado ([[1837]]–[[1841]]) okazis; * 1837 – La Financa Paniko de 1837 * 1839 – La Milito de Aroostook * 1842 – La Dua Milito de la Seminolaj Indianoj == Notoj == {{referencoj}} {{Projektoj}} {{ĝermo|usona politikisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Van Buren, Martin}} {{Prezidantoj de Usono}} {{Vicprezidantoj de Usono}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Guberniestroj de Nov-Jorkio]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Membroj de la Reĝa Nederlanda Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Vicprezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Personoj de Nov-Jorkio]] n580gj6txf82o0qpbuhzv14uqm78r6y 0 3706 9366447 9365623 2026-05-04T09:01:30Z Wheatley2 216749 9366447 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Rutherford Birchard HAYES''' [rot-a-ferd ber-ĉerd hejz] (naskiĝis la {{daton|4|oktobro|1822}} en [[Delaware (Ohio)|Delaware, Ohio]]; mortis pro kora [[ikto]] la {{daton|17|januaro|1893}} en [[Fremont (Ohio)|Fremont, Ohio]]) estis la dek-naŭa prezidento de [[Usono]]. Hayes estis libera kaj memfida. Lucy Ware Webb estis lia edzino, kaj ili havis ok gefilojn. Hayes estis [[presbiteriano]]. Dum lia administrado (1877- 1881) okazis: * 1877 - la [[Akto de Bland-Allison]]. <gallery> Dosiero:Rhayes.png| </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.yale.edu/lawweb/avalon/presiden/inaug/hayes.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040603035248/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/presiden/inaug/hayes.htm |date=2004-06-03 }} <!-- en:Inaugural Address en->eo:Inaŭgura Adreso nl:Inaugurele Rede --> * http://www.rbhayes.org <!-- en:The Rutherford B. Hayes Presidential Center en->eo:La Rutherford B. HAYES _Presidential_ Centro --> * http://www.whitehouse.gov/history/presidents/rh19.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090117204921/http://www.whitehouse.gov/history/presidents/rh19.html |date=2009-01-17 }} <!-- en:White House Biography en->eo:Blanka Domo Biografio --> * http://www.ohiohistory.org/onlinedoc/hayes/chapterxii.html{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Prezidentoj de Usono}} {{Sinsekvo |titolo= 19-a [[Listo de prezidantoj de Usono|Prezidento de Usono]] |dosiero=Flago-de-Usono.svg |periodo= 1877-1881 |antaŭ=[[Ulysses Grant]] |post=[[James A. Garfield]] }} {{Ĝermo|usona politikisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hayes, Rutherford B.}} [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Guberniestroj de Ohio]] sl2si8jfpt2u6ozobrsqy80iui4lm5w 0 3708 9366444 7947064 2026-05-04T09:00:47Z Sj1mor 12103 9366444 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto |titolo= 37-a [[Listo de prezidantoj de Usono|Prezidanto de Usono]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo |titolo= 37-a [[Listo de prezidantoj de Usono|Prezidanto de Usono]] |dosiero=Flago-de-Usono.svg |periodo= 1969-1974 |antaŭ=[[Lyndon B. Johnson]] |post=[[Gerald Ford]] }} }} '''Richard Milhous NIXON''' {{prononco|riĉerd milhaŭs niksen}} (naskiĝis la [[9-a de januaro|9-an de januaro]] [[1913]], en Yorba Linda, [[Kalifornio]], mortis, 81-jaraĝa, la [[22-a de aprilo|22-an de aprilo]] [[1994]] en [[Novjorko]]) estis la tridek-sepa [[prezidanto de Usono]]. Li estis membro de la [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikana Partio]]. Nixon estas la sola homo, kiu demisiis de la prezidenta ofico. Li ankaŭ estas la sola homo, kiu elektiĝis kaj dufoje prezidanto, kaj dufoje vic-prezidanto. Nixon estis [[kvakero]]. Li mezuris 180 cm kaj pezis 82 kg. Lia edzino estis Thelma Catherine "Pat" Ryan, kaj la paro havis du filinojn. Lia pli juna filino Julie edziniĝis kun David Eisenhower, nepo de la usona prezidanto [[Dwight D. Eisenhower]]. Nixon estis advokato. Dum la [[Dua Mondmilito]] li servis en la usona mararmeo. Nixon elektiĝis en 1946 al la [[usona Domo de Reprezentantoj]], kaj en 1950 al la [[usona Senato|Senato]]. En 1952 kaj 1956 li elektiĝis vic-prezidanto sub Dwight Eisenhower. En 1960 li perdis la prezidantan elekton kontraŭ [[John F. Kennedy]]. En 1962 li perdis la Kalifornian ŝtatestran elekton. Tamen, Nixon gajnis la prezidantajn elektojn en 1968 kaj 1972. Dum lia prezidanteco (1969-1974) okazis; * 1969- [[luno|Surluniĝo]] de usonaj astronaŭtoj - la 2-an de julio * 1972- Novaj usonaj rilatoj kun [[Ĉinio]] * 1972- Traktato de ''SALT'' (Negocadoj pri Strategia Armila Limigo) kun [[Sovetunio|Sovetio]] * 1972- ''Watergate'' - Invado de la estrejo de la Demokrata Partio * 1973- Batalĉeso en [[Vjetnamio]] * 1974- Formala akuzo de Nixon- por lia obstrukcado de justico- li demisiis la 9-an de aŭgusto == Eksteraj ligiloj == * [http://www.whitehouse.gov/history/presidents/rn37.html Oficiala biografio laŭ la Blanka Domo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061212225247/http://www.whitehouse.gov/history/presidents/rn37.html |date=2006-12-12 }} * http://www.nixonfoundation.org fondaĵo Richard Nixon - lia librejo kaj naskiĝdomo] * [http://www.whitehousetapes.org la sonbendoj el la Blanka Domo pri Richard Nixon aŭskulteblaj rete] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060428064213/http://www.whitehousetapes.org/ |date=2006-04-28 }} * [http://www.watergate.info retejo ''watergate.info'' pri la samnoma skandalo] <gallery> Dosiero:Elvis-nixon.jpg|<center>Nixon kaj [[Elvis Presley]] en 1970 </gallery> {{projektoj|q=Richard Nixon}} {{Malvarma milito}} {{Prezidentoj de Usono}} {{Vicprezidantoj de Usono}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nixon, Richard M.}} [[Kategorio:Richard Nixon| ]] [[Kategorio:Vicprezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Usonaj kvakeroj]] [[Kategorio:Usonaj konservativuloj]] [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] fi7v26zz7gu2737psfr0ajvt7ulrxx4 0 4230 9366440 9365648 2026-05-04T09:00:04Z Wheatley2 216749 Nuligis version 9365648 de [[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] ([[Speciala:Contributions/Wheatley2|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Wheatley2|diskutpaĝo]]) 9366440 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | honora titolo = | titolo = [[Listo de prezidantoj de Usono|3-a]] [[prezidanto de Usono]] | nomo = Thomas Jefferson | dosiero =02 Thomas Jefferson 3x4.jpg | grandeco de dosiero =230px | priskribo = | vico =[[Listo de prezidantoj de Usono|3-a]] | ofico =[[Prezidanto de Usono]] | de = [[4-a de marto]] [[1801]] | ĝis = [[4-a de marto]] [[1809]] | antaŭulo = [[John Adams]] | sekvanto = [[James Madison]] | vico2 =2-a | ofico2 = [[Vicprezidanto de Usono]] | de2 = [[4-an de marto]] [[1797]] | ĝis2 = [[4-an de marto]] [[1801]] | prezidento2=John Adams | antaŭulo2=John Adams | sekvanto2=[[Aaron Burr]] | vico3 = 1-a | ofico3= [[Usona ministro pri eksterlandaj aferoj]] | de3= [[26-an de septembro]] [[1789]] | ĝis3= [[31-an de decembro]] [[1793]] | prezidento3=[[George Washington]] | antaŭulo3= ''nova ofico'' | sekvanto3=[[Edmund Randolph]] | grandambasadoro4=Usono | vico4 = 2-a | titolo4 = | ofico4 = ambasadoro | lando4=Francio | de4=[[1785]] | ĝis4=[[1789]] | antaŭulo4=[[Benjamin Franklin]] | sekvanto4= William Short | ofico5= Delegito el [[Virginio]] en la Kongreso de la [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono|Konfederacio]] | de5=[[1783]] | ĝis5= [[1784]] | vico6= 2-a | ofico6= Guberniestro de [[Virĝinio]] | de6=[[1-an de junio]] [[1779]] | ĝis6=[[3-an de junio]] [[1781]] | antaŭulo6=[[Patrick Henry]] | sekvanto6=[[William Fleming]] | ofico7= Delegito el [[Virginio]] en [[Dua Kontinenta Kongreso]] | de7=1775 | ĝis7= 1776 | loko de naskiĝo = Shadwell, kantono Goochland, [[Virginio]] | loko de morto = [[Charlottesville (Virginio)|Charlottesville]], [[Virginio]] | nacieco = | edzo/ino = Martha Wayles Skelton Jefferson | partio = [[Demokrata-Respublikana Partio (Usono)|Demokrata respublikano]] | rilatoj = | infanoj = Martha Washington Jefferson, Jane Randolph Jefferson, morte naskita filo, Mary Wayles Jefferson, Lucy Elizabeth Jefferson I, Lucy Elizabeth Jefferson II. | sidejo = | alma_mater = [[The College of William & Mary]] | okupo = Ŝtatulo, plantaĝisto | profesio = | religio = | subskribo = ThomasJeffersonSignature.png | ttt-paĝo = | notoj = }} '''Thomas JEFFERSON''' [TO-mas ĜEF-er-sen], la tria [[Prezidanto de Usono]], naskiĝis la {{daton|13|aprilo|1743}} en la kantono Goochland, [[Virginio (ŝtato)|Virginio]]. Li mortis 83-jaraĝa, la {{daton|4|julio|1826}}, je la 50-a naskiĝtago de Usono, en sia domo en [[Monticello (Virginio)|Monticello]], Virginio, pro kronika [[reŭmatismo]] kaj pligrandiĝinta prostato. Jefferson, kun kvar aliaj homoj, verkis la Usonan [[Usona Deklaro de Sendependeco|Deklaron de Sendependeco]] en [[1776]]. Li estis usona ministro en [[Francio]] en [[1785]]. Li estis vicprezidento en la administrado de [[John Adams|Adams]] ([[1797]]-[[1801]]). Li estis ruĝhara kaj tre alta. Religie, li estis [[diismo|Diisto]]. Martha Wayles Skelton estis lia edzino. Dum lia administrado ([[1801]]-[[1807]]) okazis; * [[1803]] Aĉeto de la [[Luiziano<!--provizore, ĝis ekzistos aparta historia teksto pri la antaŭusona teritorio-->|Luiziana Teritorio]] de Francio por proksimume 15 milionoj da [[dolaro]]j, duobligante la areon de la tiama Usono. * [[1805]] Sukcesa Fino de la Tripolia Milito (1801-1805) * [[1807]] Akto de Embargo Post la aĉeto de la Luiziana Teritorio, li sendis la ekspedicion de Lewis kaj Clark por esplori la novan teritorion. En mono Jefferson estis libera aŭ senprudenta, do li akumulis grandajn ŝuldojn. Pro liaj ŝuldoj, li vendis sian grandan bibliotekon al la [[Kongreso]]. Tiu estis la semo de la [[Biblioteko de Kongreso]], nun tre granda biblioteko en [[Vaŝingtono]]. Jefferson estis bienisto kaj posedis sklavojn, kiujn li liberigis en sia testamento. Unu el liaj sklavinoj estis [[Sally Hemings]], kun kiu li havis gefilojn post la morto de sia edzino. Studo pri la [[DNA]] de iliaj posteuloj ŝajnas pruvi la amoron inter Hemings kaj Jefferson. La bildo de Jefferson estas sur la dudekona [[usona dolaro|dolara]] [[monero]] (la ''nickel''). Sur la inversa flanko de la monero estas Monticello, lia domo. Jefferson ankaŭ estis arkitekto kaj inventisto. Li estis alte klerigita. Jefferson verkis kelkajn librojn. Li verkis libron pri Virginio, pri kiu li grande fieris. Li ankaŭ redaktis ian [[evangelio]]n, kiu unuigis la kvar evangeliojn de la [[Biblio]] sed ankaŭ forviŝis la [[miraklo]]jn de Jesuo kaj la [[teologio]]n de liaj sekvintoj kiun Jefferson ne ŝatis. Al Jefferson, [[Jesuo Kristo]] estis homo tre saĝa, sed li certe ne estis Dio, tial la raportoj pri mirakloj estis laŭ li memevidentaj aldonaĵoj. == Vidu ankaŭ == * [[Biblio de Jefferson]] * [[Monto Rushmore]] * [[Imperio de Libereco]] {{projektoj|q=Thomas Jefferson}} {{Prezidentoj de Usono}} {{Vicprezidentoj de Usono}} {{sinsekvo |titolo=[[Prezidanto de Usono]] |dosiero=Flago-de-Usono.svg |periodo= 1801-1809 |antaŭ=[[John Adams]] |post=[[James Madison]] }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Jefferson, Thomas}} [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Usonaj ambasadoroj en Francio]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Kontraŭsklavistoj]] [[Kategorio:Vicprezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Sklavposedantoj]] 25a9o5vy102cterhjjuyyznhq4c15te 0 7485 9366517 9342392 2026-05-04T10:30:10Z Sj1mor 12103 /* Vivo */ 9366517 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Lidja Zamenhof |dosiero = [[Dosiero:Lidia Zamenhof (1904-1942).jpg|200px]] |priskribo = [[Poloj|Pola]] [[esperantisto|esperantistino]], plej juna filino de [[L. L. Zamenhof]] |dato de naskiĝo = [[29-a de januaro]] [[1904]] |loko de naskiĝo = [[Pollando]] |dato de morto = [[aŭtuno|aŭtune]] de [[1942]] |loko de morto = [[Treblinka]] }} [[Dosiero:Fruictier.jpg|eta|[[Paul Fruictier]] kun Lidja Zamenhof en [[1935]]]] '''Lidja Zamenhof''' ([[Pola lingvo|pole]]: ''Lidia'', naskiĝis la [[29-a de januaro|29-an de januaro]] [[1904]] en [[Varsovio]], murdita en [[1942]]) estis juda-pola verkisto, tradukisto kaj la plej juna filino de [[Klara Zamenhof]] kaj [[L. L. Zamenhof]], la iniciatinto de [[Esperanto]]. Ŝi naskiĝis en [[Varsovio]], tiam en la [[Rusa Imperio]]. Ŝi estis agema antaŭeniganto de Esperanto kaj ankaŭ de [[homaranismo]], speco de religia kaj etika [[mondcivitano|mondcivitaneca]] [[doktrino]] formulita fare de ŝia patro. Ĉirkaŭ 1925, ŝi estiĝis ano de la [[bahaismo|Bahaa movado]]. Fine de 1937, ŝi iris al Usono por instrui la Bahaan religion kaj ankaŭ Esperanton. En 1938, pro enmigradaj problemoj en Usono, ŝi devis reiri al Pollando, kie ŝi daŭre instruis kaj ankaŭ tradukis Esperanten multajn Bahaajn verkojn. Jud-devena, ŝi estis murdita en la [[Germanujo|germana]] [[ekstermejo]] [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]] iam post somero [[1942]]. == Vivo == Lidja Zamenhof lernis Esperanton kiel 9-jara knabino. Kiam ŝi estis 14-jara, ŝi jam pretigadis [[traduko]]jn el la [[pola literaturo]]. Kelkajn jarojn poste aperis ŝiaj unuaj publikigaĵoj. Fininte en [[1925]] sian universitatan studadon de [[juro]], ŝi fordonis sin tute al la laboro por [[Esperanto]]. En la sama jaro dum [[UK 1925|la 17-a Universala Kongreso]] en [[Ĝenevo]] ŝi konatiĝis kun la [[Bahaa Kredo]]. Lidja fariĝis sekretariino de la [[homaranismo|homaranisma]] [[Konkordo (societo)|Esperanto-Societo Konkordo]] en [[Varsovio]] kaj ofte aranĝis paroladojn kaj kursojn. Ekde [[UK 1924|UK en 1924]] en [[Vieno]] ŝi ĉeestis ĉiun [[Universala Kongreso de Esperanto|Universalan Kongreson]]. Kiel [[Cseh-metodo|Cseh-metoda]] instruistino de Esperanto, Lidja faris propagandajn vojaĝojn kaj gvidis kursojn en diversaj landoj. Ŝi aktive kunlaboris en la Studenta Esperanto-movado; en la Internacia Studenta Ligo, en [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Internacia Cseh-Instituto de Esperanto|Cseh-Instituto]] kaj en la [[Bahaa Kredo]]. Krome Lidja skribadis por la ĵurnalo "[[Literatura Mondo]]", precipe studojn pri la pola literaturo, kaj kontribuis ankaŭ al "[[Pola Esperantisto]]", "[[La Praktiko]]", "[[Heroldo de Esperanto]]", ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' kaj aliaj Esperanto-publikigaĵoj. Tre konata estas ŝia traduko de ''[[Quo Vadis?]]'', la verko de [[Henryk Sienkiewicz]], publikigita en [[1933]]. En la jaro [[1937]] ŝi iris al [[Usono]] por pli longa restado. En decembro [[1938]] ŝi devis forlasi Usonon ĉar ties enmigroservo (''Immigration Service'') ne plilongigis ŝian restadopermeson pro kontraŭregula "pagita laboro" por Esperanto-kursoj. Postrevene kaj vojaĝante tra sia hejmlando, ŝi instruis pri Esperanto kaj la Bahaa Kredo. Lidja Zamenhof entreprenis ankaŭ taskon elpoligi "Iridiono"-n de [[Zygmunt Krasiński]], unu el la plej komplikaj verkoj de la pola [[romantikismo|romantismo]], tre malfacile tradukebla, kaj ŝi ĉi-verkon plenan de filozofiaj kaj historiaj aludoj tradukis. Bedaŭrinde, ĝi ne aperis en tuteco, verŝajne pro manko de kuraĝa eldonisto. Eblas tamen konatiĝi kun unu fragmento: la lasta sceno de la kvara parto troviĝas en "Pola Esperantisto" n-ro 1, 1928, paĝoj 7-10. Ĉu ie konserviĝis tiu ĉi teksto, aŭ ĉu ĝin, same kiel la tutan bibliotekon de D-ro Zamenhof, ensorbis flamoj en la forbruligita domo de la familio Zamenhof, en la tragika septembro [[1939]], kiam komenciĝis la [[dua mondmilito]]? Lidja faris korektojn en ''[[Fabeloj de Andersen]]'', vol. 2-4, tradukitaj de ŝia patro, kaj eldonitaj post lia morto. Proprajn tradukaĵojn, en apartaj volumoj, Lidja komencis publikigi ekde [[1925]]. Tiujare aperis ''[[novelo|Noveloj]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]], kaj en 1932 ''Noveloj'' de [[Bolesław Prus]]. Apartan famon alportis al ŝi la traduko de ''[[Quo Vadis?]]'' de Sienkiewicz, [[Nobel-premio|Nobel-premiito]] por tiu verko, esperantlingve publikigita en [[1933]]. Ŝi ankaŭ tradukis de la verkoj de [[Bahá'u'lláh]], la fondinto de la [[Bahaa Kredo|Bahaa komunumo]], la faman verkon nomitan la [[Libro de Certeco]]. Dum la dua mondmilito Lidja Zamenhof iĝis [[viktimo]] de la tragedio nomata eŭfemisme [[holokaŭsto]]. Sub la germana [[okupado|okupada]] reĝimo, ŝi estis arestita kaj malliberigita en la [[Varsovia geto]]. Tie ŝi klopodis helpi al aliaj havigi medikamentojn kaj nutraĵojn. Finfine ŝi estis transportita al la [[ekstermejo]] en [[Treblinka]], kie ŝi estis murdita iam post la somero de la jaro [[1942]]. Lige kun la 100-a datreveno de la naskiĝo de Lidja, estis publikigita la libro ''Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj'' kun artikoloj, eseoj, recenzoj, entute publicista verkaro de Lidja Zamenhof. == Verkaro == [[Dosiero:1925 Noveloj (Henryk Sienkiewicz).jpg|eta|Kovrilpaĝo de Henryk Sienkiewicz: ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]''; trad: Lidja Zamenhof; eld: Ferdinand Hirt 1925, Leipzig.]] === Originaloj === *''Homo, Dio, profeto''. Eld. [[Bahaa Esperanto-Eldonejo]], Weinheim, 1931. *''Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj'' (La kompleta originala verkaro de Lidja Zamenhof, eldonita de [[Flandra Esperanto-Ligo]], 2009.) ====Recenzoj==== Pri ''Homo, Dio, profeto''. {{citaĵo|La enhavo estas parolado farita de la estimata filino de nia Majstro, okaze de la Bahaa fak-kunveno dum la XXIIa Univ. Esperanto-Kongreso en Oxford (Anglujo) la 8-an de Aŭgusto 1930. La aŭtorino klopodas difini la diversajn ideojn : homo, Dio, profeto. Ŝi malkonfesas la materian koncepton de l’homo, afirmas ĝian spiritan konsiston, kaj la rilaton « kreitaĵo-Kreinto » inter homo kaj Dio. La Profetoj estas « oraj radioj » « venantaj de Dio kiuj varmigas, lumigas, kaj donas al ni spiritan vivon ». ĉefmotivo de la diversaj profetaj instruoj estas la Amo. — La aŭtorino serĉas la kontaktpunktojn inter la ĉefreligioj kaj [[Bahaismo]]. La tezo estas lerte prezentita kaj la diskuteblaj punktoj malpeze transŝvebitaj. La lingvo forte memorigas laŭ klareco kaj simpla eleganteco, al tiu uzita de nia Majstro. Kia ĝuo unika devas esti tio : defendi karan opinion per instrumento delikatsona, lingvo genia, kiu je ĉiu vorto rememorigas al la filino la patron amatan.|[[Belga esperantisto]] n188 (sep-nov 1931)}} === Tradukoj === # la ampleksa libro pri la Bahaa Kredo: ''[[Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko]]'' de [[John Esslemont]]; # la libro de [[Baha'u'llah]], fondinto de la Bahaa komunumo, nomita ''[[Libro de Certeco]]''; # ''[[Parizaj Paroladoj]]'' de [['Abdu'l-Bahá]]“; # ''[[Iridiono (dramo)|Iridiono]]'' de l' klasika pola aŭtoto [[Zygmunt Krasiński]]; # noveloj de [[Bolesław Prus]]; # ''[[Quo Vadis?]]'', de [[Henryk Sienkiewicz]]; ====Recenzoj==== Pri ''[[Parizaj Paroladoj]]'' de [['Abdu'l-Bahá]]“; {{citaĵo|Tiu ĉi libro enhavas tradukon en bonega Esperanta lingvo de pli ol kvindek paroladetoj kiujn Abdul Baha, Abbas Effendi faris ĉiutage dum lia restado en Parizo je la fino de la jaro 1912|[[Belga esperantisto]] n195 (apr-maj 1932)}} == Literaturo == Aitor Arana, ''La okulvitroj de Lidia'', romanigita vivo de Lidia Zamenhof, grandparte bazita sur realaj eventoj kaj helpe de materialoj kaj pensoj de Lidia mem, Prozo originala, Ars Libri, 2023<ref>Aitor Arana, ''[https://katalogo.uea.org/?inf=9316 La okulvitroj de Lidia],'' Libroservo de Universala Esperanto-Asocio.</ref>. == Memorigo == Sekve de mondonaco far la Bahaa Esperanto-Ligo (BEL) en 1993 al la [[Fondumo Zamenhof]] la [[Porinfana Klinika Hospitalo Doktoro Ludoviko Zamenhof en Bjalistoko]], Pollando, nomis hospitalan salonon honore al Lidja [Lidia] Zamenhof kaj ornamis ĝin per respektiva tabulo. Je ŝia memoro kaj honoro en decembro 1995 okazis speciala kunveno en [[Jewish Holocaust Museum]] en la Usona ĉefurbo [[Vaŝingtono]]. La aranĝaĵo atentigis pri la klopodoj de Esperantistoj savi persekutitajn [[judoj]]n dum la [[Dua mondmilito]]. Ŝia simbola [[tombo]] ([[memortabulo]] ĉe la tombo de [[Klara Zamenhof]]) troviĝas en la [[hebrea tombejo de Varsovio]] ĉe la str. Okopowa en [[Varsovio]]. ==Vidu ankaŭ== * [[Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof]] * [[Granda Kampanjo]] == Bibliografio == Ŝian vivon kaj agadon priskribis [[Isaj Dratwer]] en la libro "Lidia Zamenhof. Vivo kaj agado" kaj anglalingve [[Wendy Heller]] en "Lidia. The life of Lidia Zamenhof, Daughter of Esperanto". Tiu ĉi verko de Heller aperis en Esperanto-traduko en [[2008]] ĉe [[Flandra Esperanto-Ligo]]. Ankaŭ ampleksa ĉapitro de la libro "La familio Zamenhof" de [[Zofia Banet-Fornalowa]] estas dediĉita al Lidia ZAMENHOF. Informojn pri ŝi donas ankaŭ pluraj publikigaĵoj de Bahaa Esperanto-movado kaj pluraj aliaj artikoloj. En [[2009]] ĉe [[Flandra Esperanto-Ligo]] estis publikigita la libro ''[https://retbutiko.be/ero/lidip Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj]'' kun artikoloj, eseoj, recenzoj fare de Lidja Zamenhof. * Wendy Heller, ''Lidia. Życie Lidii Zamenhof'', enpoligis de Esperanto [[Lidia Ligęza]], Skonpres 2009, p. 380 * La dokumenta dramo "Ni vivos!" de [[Julian Modest]] bildigas la sorton de la familio Zamenhof en la Varsovia geto. * Amri Wandel, ''Hibrida kunveno pri Lidja Zamenhof en Tel-Avivo'', en [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]], 1365(2) Februaro 2022, p. 44. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projekto vizaĝoj|Lidia Zamenhof|Lidia Zamenhof}} {{projektoj|s=Aŭtoro:Lidja Zamenhof}} * [http://klausjames.tripod.com/lidiatradukoj.html Esperantaj Tradukoj de Lidja Zamenhof kaj Roan Orloff Stone] ''Tradukoj de kelkaj gravaj bahaaj skriboj en Esperanton.'' * [http://cemetery.jewish.org.pl/id_72040/info/_Klara_Zamenhof.html Symboliczny grób Lidii Zamenhof] Simbola tombo de Lidia Zamenhof, donitaĵbazo de [[Juda tombejo]] ĉe la str. Okopowa en Varsovio {{EdE|Z}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Zamenhof, Lidja}} [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj judoj]] [[Kategorio:Familio Zamenhof]] [[Kategorio:Bahaismo]] [[Kategorio:Esperanto kaj Bahaismo]] [[Kategorio:Tradukistoj al Esperanto]] [[Kategorio:Murditaj esperantistoj]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo]] [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] hingdvvw2ezycbb4k2unnsuhvr6ofk5 9366518 9366517 2026-05-04T10:31:33Z Sj1mor 12103 9366518 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Lidja Zamenhof |dosiero = [[Dosiero:Lidia Zamenhof (1904-1942).jpg|200px]] |priskribo = [[Poloj|Pola]] [[esperantisto|esperantistino]], plej juna filino de [[L. L. Zamenhof]] |dato de naskiĝo = [[29-a de januaro]] [[1904]] |loko de naskiĝo = [[Pollando]] |dato de morto = [[aŭtuno|aŭtune]] de [[1942]] |loko de morto = [[Treblinka]] }} [[Dosiero:Salono_Lidja_Zamenhof_Bjalistoko.jpg|eta|Salono Lidja Zamenhof en la [[Porinfana Hospitalo Ludoviko Zamenhof]] en [[Bjalistoko]], kies ekipaĵojn sponsoris [[Bahaa Esperanto-Ligo]]]] [[Dosiero:Fruictier.jpg|eta|[[Paul Fruictier]] kun Lidja Zamenhof en [[1935]]]] '''Lidja Zamenhof''' ([[Pola lingvo|pole]]: ''Lidia'', naskiĝis la [[29-a de januaro|29-an de januaro]] [[1904]] en [[Varsovio]], murdita en [[1942]]) estis juda-pola verkisto, tradukisto kaj la plej juna filino de [[Klara Zamenhof]] kaj [[L. L. Zamenhof]], la iniciatinto de [[Esperanto]]. Ŝi naskiĝis en [[Varsovio]], tiam en la [[Rusa Imperio]]. Ŝi estis agema antaŭeniganto de Esperanto kaj ankaŭ de [[homaranismo]], speco de religia kaj etika [[mondcivitano|mondcivitaneca]] [[doktrino]] formulita fare de ŝia patro. Ĉirkaŭ 1925, ŝi estiĝis ano de la [[bahaismo|Bahaa movado]]. Fine de 1937, ŝi iris al Usono por instrui la Bahaan religion kaj ankaŭ Esperanton. En 1938, pro enmigradaj problemoj en Usono, ŝi devis reiri al Pollando, kie ŝi daŭre instruis kaj ankaŭ tradukis Esperanten multajn Bahaajn verkojn. Jud-devena, ŝi estis murdita en la [[Germanujo|germana]] [[ekstermejo]] [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]] iam post somero [[1942]]. == Vivo == Lidja Zamenhof lernis Esperanton kiel 9-jara knabino. Kiam ŝi estis 14-jara, ŝi jam pretigadis [[traduko]]jn el la [[pola literaturo]]. Kelkajn jarojn poste aperis ŝiaj unuaj publikigaĵoj. Fininte en [[1925]] sian universitatan studadon de [[juro]], ŝi fordonis sin tute al la laboro por [[Esperanto]]. En la sama jaro dum [[UK 1925|la 17-a Universala Kongreso]] en [[Ĝenevo]] ŝi konatiĝis kun la [[Bahaa Kredo]]. Lidja fariĝis sekretariino de la [[homaranismo|homaranisma]] [[Konkordo (societo)|Esperanto-Societo Konkordo]] en [[Varsovio]] kaj ofte aranĝis paroladojn kaj kursojn. Ekde [[UK 1924|UK en 1924]] en [[Vieno]] ŝi ĉeestis ĉiun [[Universala Kongreso de Esperanto|Universalan Kongreson]]. Kiel [[Cseh-metodo|Cseh-metoda]] instruistino de Esperanto, Lidja faris propagandajn vojaĝojn kaj gvidis kursojn en diversaj landoj. Ŝi aktive kunlaboris en la Studenta Esperanto-movado; en la Internacia Studenta Ligo, en [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Internacia Cseh-Instituto de Esperanto|Cseh-Instituto]] kaj en la [[Bahaa Kredo]]. Krome Lidja skribadis por la ĵurnalo "[[Literatura Mondo]]", precipe studojn pri la pola literaturo, kaj kontribuis ankaŭ al "[[Pola Esperantisto]]", "[[La Praktiko]]", "[[Heroldo de Esperanto]]", ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' kaj aliaj Esperanto-publikigaĵoj. Tre konata estas ŝia traduko de ''[[Quo Vadis?]]'', la verko de [[Henryk Sienkiewicz]], publikigita en [[1933]]. En la jaro [[1937]] ŝi iris al [[Usono]] por pli longa restado. En decembro [[1938]] ŝi devis forlasi Usonon ĉar ties enmigroservo (''Immigration Service'') ne plilongigis ŝian restadopermeson pro kontraŭregula "pagita laboro" por Esperanto-kursoj. Postrevene kaj vojaĝante tra sia hejmlando, ŝi instruis pri Esperanto kaj la Bahaa Kredo. Lidja Zamenhof entreprenis ankaŭ taskon elpoligi "Iridiono"-n de [[Zygmunt Krasiński]], unu el la plej komplikaj verkoj de la pola [[romantikismo|romantismo]], tre malfacile tradukebla, kaj ŝi ĉi-verkon plenan de filozofiaj kaj historiaj aludoj tradukis. Bedaŭrinde, ĝi ne aperis en tuteco, verŝajne pro manko de kuraĝa eldonisto. Eblas tamen konatiĝi kun unu fragmento: la lasta sceno de la kvara parto troviĝas en "Pola Esperantisto" n-ro 1, 1928, paĝoj 7-10. Ĉu ie konserviĝis tiu ĉi teksto, aŭ ĉu ĝin, same kiel la tutan bibliotekon de D-ro Zamenhof, ensorbis flamoj en la forbruligita domo de la familio Zamenhof, en la tragika septembro [[1939]], kiam komenciĝis la [[dua mondmilito]]? Lidja faris korektojn en ''[[Fabeloj de Andersen]]'', vol. 2-4, tradukitaj de ŝia patro, kaj eldonitaj post lia morto. Proprajn tradukaĵojn, en apartaj volumoj, Lidja komencis publikigi ekde [[1925]]. Tiujare aperis ''[[novelo|Noveloj]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]], kaj en 1932 ''Noveloj'' de [[Bolesław Prus]]. Apartan famon alportis al ŝi la traduko de ''[[Quo Vadis?]]'' de Sienkiewicz, [[Nobel-premio|Nobel-premiito]] por tiu verko, esperantlingve publikigita en [[1933]]. Ŝi ankaŭ tradukis de la verkoj de [[Bahá'u'lláh]], la fondinto de la [[Bahaa Kredo|Bahaa komunumo]], la faman verkon nomitan la [[Libro de Certeco]]. Dum la dua mondmilito Lidja Zamenhof iĝis [[viktimo]] de la tragedio nomata eŭfemisme [[holokaŭsto]]. Sub la germana [[okupado|okupada]] reĝimo, ŝi estis arestita kaj malliberigita en la [[Varsovia geto]]. Tie ŝi klopodis helpi al aliaj havigi medikamentojn kaj nutraĵojn. Finfine ŝi estis transportita al la [[ekstermejo]] en [[Treblinka]], kie ŝi estis murdita iam post la somero de la jaro [[1942]]. Lige kun la 100-a datreveno de la naskiĝo de Lidja, estis publikigita la libro ''Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj'' kun artikoloj, eseoj, recenzoj, entute publicista verkaro de Lidja Zamenhof. == Verkaro == [[Dosiero:1925 Noveloj (Henryk Sienkiewicz).jpg|eta|Kovrilpaĝo de Henryk Sienkiewicz: ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]''; trad: Lidja Zamenhof; eld: Ferdinand Hirt 1925, Leipzig.]] === Originaloj === *''Homo, Dio, profeto''. Eld. [[Bahaa Esperanto-Eldonejo]], Weinheim, 1931. *''Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj'' (La kompleta originala verkaro de Lidja Zamenhof, eldonita de [[Flandra Esperanto-Ligo]], 2009.) ====Recenzoj==== Pri ''Homo, Dio, profeto''. {{citaĵo|La enhavo estas parolado farita de la estimata filino de nia Majstro, okaze de la Bahaa fak-kunveno dum la XXIIa Univ. Esperanto-Kongreso en Oxford (Anglujo) la 8-an de Aŭgusto 1930. La aŭtorino klopodas difini la diversajn ideojn : homo, Dio, profeto. Ŝi malkonfesas la materian koncepton de l’homo, afirmas ĝian spiritan konsiston, kaj la rilaton « kreitaĵo-Kreinto » inter homo kaj Dio. La Profetoj estas « oraj radioj » « venantaj de Dio kiuj varmigas, lumigas, kaj donas al ni spiritan vivon ». ĉefmotivo de la diversaj profetaj instruoj estas la Amo. — La aŭtorino serĉas la kontaktpunktojn inter la ĉefreligioj kaj [[Bahaismo]]. La tezo estas lerte prezentita kaj la diskuteblaj punktoj malpeze transŝvebitaj. La lingvo forte memorigas laŭ klareco kaj simpla eleganteco, al tiu uzita de nia Majstro. Kia ĝuo unika devas esti tio : defendi karan opinion per instrumento delikatsona, lingvo genia, kiu je ĉiu vorto rememorigas al la filino la patron amatan.|[[Belga esperantisto]] n188 (sep-nov 1931)}} === Tradukoj === # la ampleksa libro pri la Bahaa Kredo: ''[[Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko]]'' de [[John Esslemont]]; # la libro de [[Baha'u'llah]], fondinto de la Bahaa komunumo, nomita ''[[Libro de Certeco]]''; # ''[[Parizaj Paroladoj]]'' de [['Abdu'l-Bahá]]“; # ''[[Iridiono (dramo)|Iridiono]]'' de l' klasika pola aŭtoto [[Zygmunt Krasiński]]; # noveloj de [[Bolesław Prus]]; # ''[[Quo Vadis?]]'', de [[Henryk Sienkiewicz]]; ====Recenzoj==== Pri ''[[Parizaj Paroladoj]]'' de [['Abdu'l-Bahá]]“; {{citaĵo|Tiu ĉi libro enhavas tradukon en bonega Esperanta lingvo de pli ol kvindek paroladetoj kiujn Abdul Baha, Abbas Effendi faris ĉiutage dum lia restado en Parizo je la fino de la jaro 1912|[[Belga esperantisto]] n195 (apr-maj 1932)}} == Literaturo == Aitor Arana, ''La okulvitroj de Lidia'', romanigita vivo de Lidia Zamenhof, grandparte bazita sur realaj eventoj kaj helpe de materialoj kaj pensoj de Lidia mem, Prozo originala, Ars Libri, 2023<ref>Aitor Arana, ''[https://katalogo.uea.org/?inf=9316 La okulvitroj de Lidia],'' Libroservo de Universala Esperanto-Asocio.</ref>. == Memorigo == Sekve de mondonaco far la Bahaa Esperanto-Ligo (BEL) en 1993 al la [[Fondumo Zamenhof]] la [[Porinfana Klinika Hospitalo Doktoro Ludoviko Zamenhof en Bjalistoko]], Pollando, nomis hospitalan salonon honore al Lidja [Lidia] Zamenhof kaj ornamis ĝin per respektiva tabulo. Je ŝia memoro kaj honoro en decembro 1995 okazis speciala kunveno en [[Jewish Holocaust Museum]] en la Usona ĉefurbo [[Vaŝingtono]]. La aranĝaĵo atentigis pri la klopodoj de Esperantistoj savi persekutitajn [[judoj]]n dum la [[Dua mondmilito]]. Ŝia simbola [[tombo]] ([[memortabulo]] ĉe la tombo de [[Klara Zamenhof]]) troviĝas en la [[hebrea tombejo de Varsovio]] ĉe la str. Okopowa en [[Varsovio]]. ==Vidu ankaŭ== * [[Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof]] * [[Granda Kampanjo]] == Bibliografio == Ŝian vivon kaj agadon priskribis [[Isaj Dratwer]] en la libro "Lidia Zamenhof. Vivo kaj agado" kaj anglalingve [[Wendy Heller]] en "Lidia. The life of Lidia Zamenhof, Daughter of Esperanto". Tiu ĉi verko de Heller aperis en Esperanto-traduko en [[2008]] ĉe [[Flandra Esperanto-Ligo]]. Ankaŭ ampleksa ĉapitro de la libro "La familio Zamenhof" de [[Zofia Banet-Fornalowa]] estas dediĉita al Lidia ZAMENHOF. Informojn pri ŝi donas ankaŭ pluraj publikigaĵoj de Bahaa Esperanto-movado kaj pluraj aliaj artikoloj. En [[2009]] ĉe [[Flandra Esperanto-Ligo]] estis publikigita la libro ''[https://retbutiko.be/ero/lidip Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj]'' kun artikoloj, eseoj, recenzoj fare de Lidja Zamenhof. * Wendy Heller, ''Lidia. Życie Lidii Zamenhof'', enpoligis de Esperanto [[Lidia Ligęza]], Skonpres 2009, p. 380 * La dokumenta dramo "Ni vivos!" de [[Julian Modest]] bildigas la sorton de la familio Zamenhof en la Varsovia geto. * Amri Wandel, ''Hibrida kunveno pri Lidja Zamenhof en Tel-Avivo'', en [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]], 1365(2) Februaro 2022, p. 44. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projekto vizaĝoj|Lidia Zamenhof|Lidia Zamenhof}} {{projektoj|s=Aŭtoro:Lidja Zamenhof}} * [http://klausjames.tripod.com/lidiatradukoj.html Esperantaj Tradukoj de Lidja Zamenhof kaj Roan Orloff Stone] ''Tradukoj de kelkaj gravaj bahaaj skriboj en Esperanton.'' * [http://cemetery.jewish.org.pl/id_72040/info/_Klara_Zamenhof.html Symboliczny grób Lidii Zamenhof] Simbola tombo de Lidia Zamenhof, donitaĵbazo de [[Juda tombejo]] ĉe la str. Okopowa en Varsovio {{EdE|Z}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Zamenhof, Lidja}} [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj judoj]] [[Kategorio:Familio Zamenhof]] [[Kategorio:Bahaismo]] [[Kategorio:Esperanto kaj Bahaismo]] [[Kategorio:Tradukistoj al Esperanto]] [[Kategorio:Murditaj esperantistoj]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo]] [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] 3r1l47k4e50mjvw5mgpu4tiyaks8brs 9366590 9366518 2026-05-04T11:47:29Z Sj1mor 12103 /* Vivo */ 9366590 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Lidja Zamenhof |dosiero = [[Dosiero:Lidia Zamenhof (1904-1942).jpg|200px]] |priskribo = [[Poloj|Pola]] [[esperantisto|esperantistino]], plej juna filino de [[L. L. Zamenhof]] |dato de naskiĝo = [[29-a de januaro]] [[1904]] |loko de naskiĝo = [[Pollando]] |dato de morto = [[aŭtuno|aŭtune]] de [[1942]] |loko de morto = [[Treblinka]] }} [[Dosiero:Salono_Lidja_Zamenhof_Bjalistoko.jpg|eta|Salono Lidja Zamenhof en la [[Porinfana Hospitalo Ludoviko Zamenhof]] en [[Bjalistoko]], kies ekipaĵojn sponsoris [[Bahaa Esperanto-Ligo]]]] [[Dosiero:Fruictier.jpg|eta|[[Paul Fruictier]] kun Lidja Zamenhof en [[1935]]]] '''Lidja Zamenhof''' ([[Pola lingvo|pole]]: ''Lidia'', naskiĝis la [[29-a de januaro|29-an de januaro]] [[1904]] en [[Varsovio]], murdita en [[1942]]) estis juda-pola verkisto, tradukisto kaj la plej juna filino de [[Klara Zamenhof]] kaj [[L. L. Zamenhof]], la iniciatinto de [[Esperanto]]. Ŝi naskiĝis en [[Varsovio]], tiam en la [[Rusa Imperio]]. Ŝi estis agema antaŭeniganto de Esperanto kaj ankaŭ de [[homaranismo]], speco de religia kaj etika [[mondcivitano|mondcivitaneca]] [[doktrino]] formulita fare de ŝia patro. Ĉirkaŭ 1925, ŝi estiĝis ano de la [[bahaismo|Bahaa movado]]. Fine de 1937, ŝi iris al Usono por instrui la Bahaan religion kaj ankaŭ Esperanton. En 1938, pro enmigradaj problemoj en Usono, ŝi devis reiri al Pollando, kie ŝi daŭre instruis kaj ankaŭ tradukis Esperanten multajn Bahaajn verkojn. Jud-devena, ŝi estis murdita en la [[Germanujo|germana]] [[ekstermejo]] [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]] iam post somero [[1942]]. == Vivo == Lidja Zamenhof lernis Esperanton kiel 9-jara knabino. Kiam ŝi estis 14-jara, ŝi jam pretigadis [[traduko]]jn el la [[pola literaturo]]. Kelkajn jarojn poste aperis ŝiaj unuaj publikigaĵoj. Fininte en [[1925]] sian universitatan studadon de [[juro]], ŝi fordonis sin tute al la laboro por [[Esperanto]]. En la sama jaro dum [[UK 1925|la 17-a Universala Kongreso]] en [[Ĝenevo]] ŝi konatiĝis kun la [[Bahaa Kredo]]. Lidja fariĝis sekretariino de la [[homaranismo|homaranisma]] [[Konkordo (societo)|Esperanto-Societo Konkordo]] en [[Varsovio]] kaj ofte aranĝis paroladojn kaj kursojn. Ekde [[UK 1924|UK en 1924]] en [[Vieno]] ŝi ĉeestis ĉiun [[Universala Kongreso de Esperanto|Universalan Kongreson]]. Kiel [[Cseh-metodo|Cseh-metoda]] instruistino de Esperanto, Lidja faris propagandajn vojaĝojn kaj gvidis kursojn en diversaj landoj. Ŝi aktive kunlaboris en la Studenta Esperanto-movado; en la Internacia Studenta Ligo, en [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Internacia Cseh-Instituto de Esperanto|Cseh-Instituto]] kaj en la [[Bahaa Kredo]]. Krome Lidja skribadis por la ĵurnalo "[[Literatura Mondo]]", precipe studojn pri la pola literaturo, kaj kontribuis ankaŭ al "[[Pola Esperantisto]]", "[[La Praktiko]]", "[[Heroldo de Esperanto]]", ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' kaj aliaj Esperanto-publikigaĵoj. Tre konata estas ŝia traduko de ''[[Quo Vadis?]]'', la verko de [[Henryk Sienkiewicz]], publikigita en [[1933]]. En la jaro [[1937]] ŝi iris al [[Usono]] por pli longa restado. En decembro [[1938]] ŝi devis forlasi Usonon ĉar ties enmigroservo (''Immigration Service'') ne plilongigis ŝian restadopermeson pro kontraŭregula "pagita laboro" por Esperanto-kursoj. Postrevene kaj vojaĝante tra sia hejmlando, ŝi instruis pri Esperanto kaj la Bahaa Kredo. Lidja Zamenhof entreprenis ankaŭ taskon elpoligi "Iridiono"-n de [[Zygmunt Krasiński]], unu el la plej komplikaj verkoj de la pola [[romantikismo|romantismo]], tre malfacile tradukebla, kaj ŝi ĉi-verkon plenan de filozofiaj kaj historiaj aludoj tradukis. Bedaŭrinde, ĝi ne aperis en tuteco, verŝajne pro manko de kuraĝa eldonisto. Eblas tamen konatiĝi kun unu fragmento: la lasta sceno de la kvara parto troviĝas en "Pola Esperantisto" n-ro 1, 1928, paĝoj 7-10. Ĉu ie konserviĝis tiu ĉi teksto, aŭ ĉu ĝin, same kiel la tutan bibliotekon de D-ro Zamenhof, ensorbis flamoj en la forbruligita domo de la familio Zamenhof, en la tragika septembro [[1939]], kiam komenciĝis la [[dua mondmilito]]? Lidja faris korektojn en ''[[Fabeloj de Andersen]]'', vol. 2-4, tradukitaj de ŝia patro, kaj eldonitaj post lia morto. Proprajn tradukaĵojn, en apartaj volumoj, Lidja komencis publikigi ekde [[1925]]. Tiujare aperis ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]], kaj en 1932 ''Noveloj'' de [[Bolesław Prus]]. Apartan famon alportis al ŝi la traduko de ''[[Quo Vadis?]]'' de Sienkiewicz, [[Nobel-premio|Nobel-premiito]] por tiu verko, esperantlingve publikigita en [[1933]]. Ŝi ankaŭ tradukis de la verkoj de [[Bahá'u'lláh]], la fondinto de la [[Bahaa Kredo|Bahaa komunumo]], la faman verkon nomitan la [[Libro de Certeco]]. Dum la dua mondmilito Lidja Zamenhof iĝis [[viktimo]] de la tragedio nomata eŭfemisme [[holokaŭsto]]. Sub la germana [[okupado|okupada]] reĝimo, ŝi estis arestita kaj malliberigita en la [[Varsovia geto]]. Tie ŝi klopodis helpi al aliaj havigi medikamentojn kaj nutraĵojn. Finfine ŝi estis transportita al la [[ekstermejo]] en [[Treblinka]], kie ŝi estis murdita iam post la somero de la jaro [[1942]]. Lige kun la 100-a datreveno de la naskiĝo de Lidja, estis publikigita la libro ''Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj'' kun artikoloj, eseoj, recenzoj, entute publicista verkaro de Lidja Zamenhof. == Verkaro == [[Dosiero:1925 Noveloj (Henryk Sienkiewicz).jpg|eta|Kovrilpaĝo de Henryk Sienkiewicz: ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]''; trad: Lidja Zamenhof; eld: Ferdinand Hirt 1925, Leipzig.]] === Originaloj === *''Homo, Dio, profeto''. Eld. [[Bahaa Esperanto-Eldonejo]], Weinheim, 1931. *''Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj'' (La kompleta originala verkaro de Lidja Zamenhof, eldonita de [[Flandra Esperanto-Ligo]], 2009.) ====Recenzoj==== Pri ''Homo, Dio, profeto''. {{citaĵo|La enhavo estas parolado farita de la estimata filino de nia Majstro, okaze de la Bahaa fak-kunveno dum la XXIIa Univ. Esperanto-Kongreso en Oxford (Anglujo) la 8-an de Aŭgusto 1930. La aŭtorino klopodas difini la diversajn ideojn : homo, Dio, profeto. Ŝi malkonfesas la materian koncepton de l’homo, afirmas ĝian spiritan konsiston, kaj la rilaton « kreitaĵo-Kreinto » inter homo kaj Dio. La Profetoj estas « oraj radioj » « venantaj de Dio kiuj varmigas, lumigas, kaj donas al ni spiritan vivon ». ĉefmotivo de la diversaj profetaj instruoj estas la Amo. — La aŭtorino serĉas la kontaktpunktojn inter la ĉefreligioj kaj [[Bahaismo]]. La tezo estas lerte prezentita kaj la diskuteblaj punktoj malpeze transŝvebitaj. La lingvo forte memorigas laŭ klareco kaj simpla eleganteco, al tiu uzita de nia Majstro. Kia ĝuo unika devas esti tio : defendi karan opinion per instrumento delikatsona, lingvo genia, kiu je ĉiu vorto rememorigas al la filino la patron amatan.|[[Belga esperantisto]] n188 (sep-nov 1931)}} === Tradukoj === # la ampleksa libro pri la Bahaa Kredo: ''[[Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko]]'' de [[John Esslemont]]; # la libro de [[Baha'u'llah]], fondinto de la Bahaa komunumo, nomita ''[[Libro de Certeco]]''; # ''[[Parizaj Paroladoj]]'' de [['Abdu'l-Bahá]]“; # ''[[Iridiono (dramo)|Iridiono]]'' de l' klasika pola aŭtoto [[Zygmunt Krasiński]]; # noveloj de [[Bolesław Prus]]; # ''[[Quo Vadis?]]'', de [[Henryk Sienkiewicz]]; ====Recenzoj==== Pri ''[[Parizaj Paroladoj]]'' de [['Abdu'l-Bahá]]“; {{citaĵo|Tiu ĉi libro enhavas tradukon en bonega Esperanta lingvo de pli ol kvindek paroladetoj kiujn Abdul Baha, Abbas Effendi faris ĉiutage dum lia restado en Parizo je la fino de la jaro 1912|[[Belga esperantisto]] n195 (apr-maj 1932)}} == Literaturo == Aitor Arana, ''La okulvitroj de Lidia'', romanigita vivo de Lidia Zamenhof, grandparte bazita sur realaj eventoj kaj helpe de materialoj kaj pensoj de Lidia mem, Prozo originala, Ars Libri, 2023<ref>Aitor Arana, ''[https://katalogo.uea.org/?inf=9316 La okulvitroj de Lidia],'' Libroservo de Universala Esperanto-Asocio.</ref>. == Memorigo == Sekve de mondonaco far la Bahaa Esperanto-Ligo (BEL) en 1993 al la [[Fondumo Zamenhof]] la [[Porinfana Klinika Hospitalo Doktoro Ludoviko Zamenhof en Bjalistoko]], Pollando, nomis hospitalan salonon honore al Lidja [Lidia] Zamenhof kaj ornamis ĝin per respektiva tabulo. Je ŝia memoro kaj honoro en decembro 1995 okazis speciala kunveno en [[Jewish Holocaust Museum]] en la Usona ĉefurbo [[Vaŝingtono]]. La aranĝaĵo atentigis pri la klopodoj de Esperantistoj savi persekutitajn [[judoj]]n dum la [[Dua mondmilito]]. Ŝia simbola [[tombo]] ([[memortabulo]] ĉe la tombo de [[Klara Zamenhof]]) troviĝas en la [[hebrea tombejo de Varsovio]] ĉe la str. Okopowa en [[Varsovio]]. ==Vidu ankaŭ== * [[Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof]] * [[Granda Kampanjo]] == Bibliografio == Ŝian vivon kaj agadon priskribis [[Isaj Dratwer]] en la libro "Lidia Zamenhof. Vivo kaj agado" kaj anglalingve [[Wendy Heller]] en "Lidia. The life of Lidia Zamenhof, Daughter of Esperanto". Tiu ĉi verko de Heller aperis en Esperanto-traduko en [[2008]] ĉe [[Flandra Esperanto-Ligo]]. Ankaŭ ampleksa ĉapitro de la libro "La familio Zamenhof" de [[Zofia Banet-Fornalowa]] estas dediĉita al Lidia ZAMENHOF. Informojn pri ŝi donas ankaŭ pluraj publikigaĵoj de Bahaa Esperanto-movado kaj pluraj aliaj artikoloj. En [[2009]] ĉe [[Flandra Esperanto-Ligo]] estis publikigita la libro ''[https://retbutiko.be/ero/lidip Por ke la tagoj de la homaro estu pli lumaj]'' kun artikoloj, eseoj, recenzoj fare de Lidja Zamenhof. * Wendy Heller, ''Lidia. Życie Lidii Zamenhof'', enpoligis de Esperanto [[Lidia Ligęza]], Skonpres 2009, p. 380 * La dokumenta dramo "Ni vivos!" de [[Julian Modest]] bildigas la sorton de la familio Zamenhof en la Varsovia geto. * Amri Wandel, ''Hibrida kunveno pri Lidja Zamenhof en Tel-Avivo'', en [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]], 1365(2) Februaro 2022, p. 44. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projekto vizaĝoj|Lidia Zamenhof|Lidia Zamenhof}} {{projektoj|s=Aŭtoro:Lidja Zamenhof}} * [http://klausjames.tripod.com/lidiatradukoj.html Esperantaj Tradukoj de Lidja Zamenhof kaj Roan Orloff Stone] ''Tradukoj de kelkaj gravaj bahaaj skriboj en Esperanton.'' * [http://cemetery.jewish.org.pl/id_72040/info/_Klara_Zamenhof.html Symboliczny grób Lidii Zamenhof] Simbola tombo de Lidia Zamenhof, donitaĵbazo de [[Juda tombejo]] ĉe la str. Okopowa en Varsovio {{EdE|Z}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Zamenhof, Lidja}} [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj judoj]] [[Kategorio:Familio Zamenhof]] [[Kategorio:Bahaismo]] [[Kategorio:Esperanto kaj Bahaismo]] [[Kategorio:Tradukistoj al Esperanto]] [[Kategorio:Murditaj esperantistoj]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo]] [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] lc6klz76yhucmayp810q6f6srf58yo7 0 7749 9366561 9361143 2026-05-04T11:00:30Z Sj1mor 12103 9366561 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=astro eliganta lumon|neoficiala monunuo|Stelo (monunuo)|renkontiĝo "STELO"|Listo de Esperanto-renkontiĝoj de Sovetunio|apa=Stelo (apartigilo)}} {{Informkesto astronomia objekto}} [[Dosiero:Albireo a.jpg|eta|300ra|[[Duobla stelo]] [[Albireo]].]] {{Pluraj bildoj |perrow=1 |larĝeco=240 |direkto=vertikala |dosiero1=The Sun in white light.jpg |priskribo1=Bildo de la [[Suno]], [[flava nano]], la plej proksima al la Tero |dosiero2=Starsinthesky.jpg |priskribo2= Stelformacia regiono en la [[Granda Magelana Nubo]]}} '''Stelo''' estas [[astro]] lumanta per propra [[lumo]]. Laŭ [[PIV]] stelo estas "memlumanta astro, kiu, escepte de Suno, pro malproksimegeco nudokule aperas kiel hela punkto sen mezurebla diametro".<ref>[[PIV]] [https://vortaro.net/#stelo_kd NPIV] Alirita la 20an de marto 2025.</ref> Stelo estas luma sferoido de [[plasmo]] kuntenita pere de mem-gravito.<ref> Temming, Maria (15a de Julio 2014). [https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/what-is-a-star/ "What is a star?".] AAS Sky Publishing, LLC. Alirita la 22an de Aprilo 2024. </ref> La [[observebla universo]] enhavas proksimume inter {{val|e=22}} kaj {{val|e=24}} stelojn. Nur ĉirkaŭ 4 000 el tiuj steloj estas videblaj nudokule ene de la [[galaksio|Galaksio]] aŭ [[Lakta Vojo]].<ref> Grego, Peter; Mannion, David (2010). [https://books.google.es/books?id=nsi7R3NTcmEC&pg=PA88&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Galileo and 400 Years of Telescopic Astronomy.] Springer New York. ISBN 978-1441955920. </ref> '''Steloj''' ne estas punktoj, kiel ili aspektas, sed globoj da varmega [[gaso]], kiel nia [[Suno]]. Steloj elradias multegan energion en formo de [[lumo]]. Kiel oni povas facile konstati per vitra [[prismo]], en la blanka lumo ĉeestas ĉiuj [[koloro]]j, sed la plej forta emisio okazas en la ondolongo (aŭ koloro), kiu dependas de la [[temperaturo]] de la stela surfaco: relative malvarmaj steloj, kies surfaco havas ĉirkaŭ 3 000 gradojn, aspektas ruĝetaj, dum varmegaj steloj, kies surfaco estas pli varma ol 10 mil gradojn, estas blankaj kaj bluetaj. Nia Suno aspektas [[flavo|flava]], ĉar ĝia surfaca varmo estas iom malpli ol 6 000 gradoj. Astronomoj klasifikas stelojn laŭ iliaj koloroj (pli precize, spektra tipo), en sep grupoj nomataj per literoj, de plej varmaj bluaj steloj, ĝis ruĝaj malpli varmaj: '''O, B, A, F, G, K, M'''. Astronomoj inventis memorigan frazon por tiu sinsekvo, kiu povas esti tradukata en Esperanton per la frazo "Orhara Bela Amata Fraŭl(in)o - Gaje Kisu Min!" La energifonto de steloj estas [[fuzio]] de [[Atomkerno|atomaj nukleoj]]: la [[protono]]j kaj la [[neŭtrono]]j de du atomaj nukleoj kuniĝas por formi unu nukleon de atomo el alia elemento. Troa [[maso]] iĝas energio laŭ la formulo de [[Albert Einstein]]: ''E=mc²''. ==Observohistorio== Historie, steloj estis gravaj por [[civilizo]]j tra la tuta mondo. Ili estis parto de religiaj praktikoj, [[divenado|aŭguraj]] ritoj, [[mitologio]], uzataj por ĉielaj [[navigacio]] kaj orientiĝo, por marki la paŝon de sezonoj kaj por difini [[kalendaro]]jn. Fruaj astronomoj rekonis diferencon inter "[[Fiksita stelo|fiksitaj steloj]]", kies pozicio sur la [[Ĉielosfero|ĉiela sfero]] ne ŝanĝiĝas, kaj "vagantaj steloj" ([[planedo]]j), kiuj moviĝas rimarkeble relative al la fiksitaj steloj dum tagoj aŭ semajnoj.<ref>{{cite web |date=n.d. |title=Ancient Greek Astronomy and Cosmology |url=https://www.loc.gov/collections/finding-our-place-in-the-cosmos-with-carl-sagan/articles-and-essays/modeling-the-cosmos/ancient-greek-astronomy-and-cosmology |access-date=28a de Februaro 2022 |website=Digital Collections |publisher=The [[Library of Congress]]}}</ref> Multaj antikvaj astronomoj kredis, ke la steloj estis konstante fiksitaj al ĉiela sfero kaj ke ili estis neŝanĝeblaj. Laŭ konvencio, astronomoj grupigis elstarajn stelojn en [[stelaro]]jn kaj [[konstelacio]]jn kaj uzis ilin por spuri la movojn de la planedoj kaj la konkludita pozicio de la Suno.<ref name="forbes">{{cite book | last1=Forbes | first1=George | title=History of Astronomy | publisher=Watts & Co. | location=London | date=1909 | url=http://www.gutenberg.org/ebooks/8172 | isbn=978-1-153-62774-0}}</ref> La moviĝo de la Suno kontraŭ la fonaj steloj (kaj la horizonto) estis uzata por krei [[suna kalendaro|kalendarojn]], kiuj povus esti uzataj por reguligi agrikulturajn praktikojn.<ref>{{cite web |last=Tøndering |first=Claus |date=2008 |title=Other Ancient Calendars |url=http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html |access-date=28a de Februaro 2022 |website=Calendars Through The Ages |publisher=Webexhibits}}</ref> La [[gregoria kalendaro]], nuntempe uzata preskaŭ ĉie en la mondo, estas suna kalendaro bazita sur la angulo de la rotacia akso de la Tero rilate al ĝia loka stelo, la Suno. La plej malnova precize datita [[Stela mapo|stelmapo]] estis la rezulto de [[Antikva Egipto|antikvegipta]] astronomio en 1534 a.n.e. <ref>{{cite journal | last=von Spaeth | first=Ove | title=Dating the Oldest Egyptian Star Map | journal=gazeto ''Centaurus'' | date=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | access-date=2007-10-21 | doi=10.1034/j.1600-0498.2000.420301.x | bibcode=2000Cent...42..159V }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190126001022/http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp |date=2019-01-26 }}</ref> La plej fruaj konataj stelkatalogoj estis kompilitaj fare de la antikvaj babilonaj astronomoj de [[Mezopotamio]] en la fino de la 2-a jarmilo a.n.e., dum la Kasita Periodo (ĉirkaŭ 1531 a.n.e. – ĉirkaŭ 1155 a.n.e.).<ref name="north 1995 30 31">{{cite book | last=North | first=John | date=1995 | title=The Norton History of Astronomy and Cosmology | url=https://archive.org/details/nortonhistoryofa0000nort | url-access=registration | location=New York and London | pages=[https://archive.org/details/nortonhistoryofa0000nort/page/30 30–31] | publisher=W.W. Norton & Company | isbn=978-0-393-03656-5}}</ref> [[File:Свет от деревни - panoramio.jpg|alt=Alternative text|thumb|Steloj en nokta ĉielo.]] La unua [[stelkatalogo]] en [[Antikva Grekio|antikvgreka]] astronomio estis kreita de [[Aristilo]] proksimume ĉirkaŭ 300&nbsp;a.n.e., kun la helpo de [[Timoĥaro de Aleksandrio|Timoĥaro]].<ref>{{cite book | last=Murdin | first=P. |date=2000 | chapter=Aristillus (c. 200 BC) | doi=10.1888/0333750888/3440 | title=Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics | bibcode=2000eaa..bookE3440. | isbn=978-0-333-75088-9}}</ref> La stelkatalogo de [[Hiparko]] (2a jarcento a.n.e.) inkludis 1 020 stelojn, kaj estis uzita por komponi la stelkatalogon de [[Ptolemeo]].<ref>{{cite book | first=Gerd | last=Grasshoff | date=1990 | title=The history of Ptolemy's star catalogue | publisher=Springer | pages=1–5 | isbn=978-0-387-97181-0}}</ref> Hiparko estis konata pro la malkovro de la unua registrita ''[[novao]]'' (nova stelo).<ref>{{cite web |last=Pinotsis |first=Antonios D. |date=2008 |title=Astronomy in Ancient Rhodes |url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907070144/http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html |archive-date=7a de Septembro, 2021 |access-date=28a de Februaro, 2022 |website=Protostellar Jets In Context |publisher=[[Universitato de Ateno]], Grekio}}</ref> Multaj el la nomoj de konstelacioj kaj de steloj uzataj nuntempe devenas el la antikvgreka astronomio. Malgraŭ la ŝajna neŝanĝebleco de la ĉielo, ĉinaj astronomoj konsciis, ke novaj steloj povus aperi.<ref name="clark"> Clark, D. H.; Stephenson, F. R. (29a de Junio 1981). "The Historical Supernovae". ''Supernovae: A survey of current research; Proceedings of the Advanced Study Institute''. Advanced Study Institute. Cambridge, UK: Dordrecht, D. Reidel Publishing Company. pp. 355–370. Bibcode:1982ASIC...90..355C. </ref> En 185 n.e., ili estis la unuaj, kiuj observis kaj skribis pri [[supernovao]], nun konata kiel SN 185.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=Fu-Yuan |last2=Strom |first2=R. G. |last3=Jiang |first3=Shi-Yang |date=2006 |title=The Guest Star of AD185 must have been a Supernova |journal=Chinese Journal of Astronomy and Astrophysics |volume=6 |issue=5 |pages=635 |bibcode=2006ChJAA...6..635Z |doi=10.1088/1009-9271/6/5/17 |doi-access=free }}</ref> La plej brila stela evento en registrita historio estis la supernovao SN 1006, kiu estis observita en 1006 kaj priskribata de la egipta astronomo Ali ibn Ridŭan kaj pluraj ĉinaj astronomoj.<ref>{{cite web |last1=Isbell |first1=Douglas |last2=Benoit |first2=Phil |date=5 March 2003 |title=Astronomers Peg Brightness of History's Brightest Star |url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030402121341/http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html |archive-date=2a de Aprilo 2003 |access-date=28a de Februaro 2022 |website=NOIRLab |publisher=National Optical Astronomy Observatory}}</ref> La supernovao SN 1054, kiu naskis la [[M1|Krabo-Nebulozon]], ankaŭ estis observita de ĉinaj kaj islamaj astronomoj.<ref name="SN1054">{{cite web | last1=Frommert | first1=Hartmut | last2=Kronberg | first2=Christine | date=2006-08-30 | work=SEDS | publisher=University of Arizona | title=Supernova 1054 – Creation of the Crab Nebula | url=http://messier.seds.org/more/m001_sn.html }}</ref><ref name="PASP1942">{{cite journal | last=Duyvendak | first=J. J. L. | title=Further Data Bearing on the Identification of the Crab Nebula with the Supernova of 1054 A.D. Part I. The Ancient Oriental Chronicles | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume=54 | issue=318 | pages=91–94 |date=April 1942 | bibcode=1942PASP...54...91D | doi=10.1086/125409| doi-access=free}}<br /> {{Cite journal | last1=Mayall | first1=N. U. | last2=Oort |first2=Jan Hendrik | title=Further Data Bearing on the Identification of the Crab Nebula with the Supernova of 1054 A.D. Part II. The Astronomical Aspects | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume=54 | issue=318 | pages=95–104 |date=April 1942 | bibcode=1942PASP...54...95M | doi=10.1086/125410 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Brecher | first1=K. | last2=Fesen | first2=R. A. | last3=Maran | first3=S. P. | last4=Brandt | first4=J. C. | date=1983 | title=Ancient records and the Crab Nebula supernova | journal=The Observatory | volume=103 | pages=106–113 | bibcode=1983Obs...103..106B}}</ref> [[Astronomio en mezepoka Islamo|Mezepokaj islamaj astronomoj]] donis arablingvajn nomojn al multaj steloj, kiuj estas ankoraŭ uzataj nuntempe kaj ili inventis nombrajn [[astronomio|astronomiajn instrumentojn]] kiuj povis kalkuli la poziciojn de la steloj. Ili konstruis la unuajn grandajn [[observatorio|observatoriajn]] esplorinstitutojn, ĉefe por produkti ''Zij'' stelkatalogojn.<ref>{{cite journal |last=Kennedy |first=Edward S. |date=1962 |title=Review: ''The Observatory in Islam and Its Place in the General History of the Observatory'' by Aydin Sayili |journal= ''Isis'' |volume=53 |issue=2 |pages=237–239 |doi=10.1086/349558}}</ref> Inter tiuj, la ''[[Libro pri Fiksitaj steloj|Libro pri fiksitaj steloj]]'' (964) estis verkita de la [[Persoj|persa]] astronomo Abd al-Rahman al-Sufi, kiu observis nombrajn stelojn, [[stelamaso]]jn (kiel la ''Omicron Velorum'' kaj la Stelamaso de Brocchi) kaj [[galaksio|galaksiojn]] (kiel la [[Andromeda galaksio]]).<ref name=Jones>{{cite book | title=Messier's nebulae and star clusters | url=https://books.google.com/books?id=IuhLR35I9QUC | first=Kenneth Glyn | last=Jones | publisher=[[Cambridge University Press]] | date=1991 | isbn=978-0-521-37079-0 | page=1}}</ref> Laŭ A. Zahoor, en la 11-a jarcento, la persa [[polimato|polimata]] fakulo [[Al-Biruni|Abu Rajhan Biruni]] priskribis la galaksion [[Lakta Vojo|Laktan Vojon]] kiel amaso de fragmentoj kiuj havas la proprecojn de [[nebulozo|nebulozaj]] steloj, kaj donis la [[latitudo]]jn de kelkaj steloj dum [[luna eklipso]] en 1019.<ref>{{cite web | last=Zahoor | first=A. | date=1997 | url=http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20080626074150/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html | archive-date=2008-06-26 | title=Al-Biruni | publisher=Hasanuddin University | access-date=2007-10-21}}</ref> Laŭ Josep Puig, la [[Al-Andalus|alandalusa]] astronomo [[Ibn Bajjah]] proponis, ke la Lakta Vojo estis formita de tiom multaj steloj kiuj preskaŭ tuŝis sin unu la alian kaj aperis kiel kontinua bildo pro la efiko de [[refrakto]] el subluna materialo, citante sian observadon de la [[Konjunkcio (astronomio)|konjunkcio]] de Jupitero kaj Marso en la 500a [[Islama kalendaro|AH]] (1106/1107&nbsp;n.e.) kiel pruvo.<ref name=Montada>{{cite encyclopedia | first=Josep Puig | last=Montada | title=Ibn Bajja | encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] | url= http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja | date=2007-09-28 | access-date=2008-07-11}}</ref> <!-- [[File:Andromedaurania.jpg|thumb|[[Andromeda (constellation)|Andromeda]] as depicted in ''Urania's Mirror'', set of [[constellation]] cards published in London c. 1825]] --> Fruaj eŭropaj astronomoj kiel [[Tycho Brahe]] identigis novajn stelojn en la nokta ĉielo (poste terminigitaj ''novae''), sugestante, ke la ĉieloj ne estis neŝanĝeblaj. En 1584, [[Giordano Bruno]] sugestis, ke la steloj estas kiel la Suno, kaj povas esti [[Ekstersunsistema planedo|aliaj planedoj]], eble eĉ kiel la [[Tero]], orbitantaj ĉirkaŭ ili,<ref name="he history">{{cite web | last=Drake | first=Stephen A. | date=2006-08-17 | url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | title=A Brief History of High-Energy (X-ray & Gamma-Ray) Astronomy | publisher=NASA HEASARC | access-date=2006-08-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20010604051922/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | archivedate=2001-06-04 }}</ref> ideo kiu jam estis sugestita antaŭe fare de la antikvaj [[Greka filozofio|grekaj filozofoj]], [[Demokrito]] kaj [[Epikuro]],<ref>{{cite web | first1=Peter | last1=Greskovic | first2=Peter | last2=Rudy | date=2006-07-24 | url=http://www.eso.org/public/outreach/eduoff/cas/cas2004/casreports-2004/rep-228/ | title=Exoplanets | publisher=ESO | access-date=2012-06-15 | archive-date=10 October 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081010140635/http://www.eso.org/public/outreach/eduoff/cas/cas2004/casreports-2004/rep-228/ | url-status=dead }}</ref> kaj de la mezepokaj [[Astronomio en mezepoka Islamo|islamaj kosmologoj]]<ref>{{cite journal | title=The impact of the Qur'anic conception of astronomical phenomena on Islamic civilization | first=I. A. | last=Ahmad | journal=Vistas in Astronomy | volume=39 | issue=4 | date=1995 | pages=395–403 [402] | doi=10.1016/0083-6656(95)00033-X |bibcode= 1995VA.....39..395A}}</ref> kiel [[Faĥr al-Din al-Razi]].<ref name="Setia">{{cite journal|title= Fakhr Al-Din Al-Razi on Physics and the Nature of the Physical World: A Preliminary Survey|first= Adi|last= Setia|journal= Islam & Science|volume= 2|date= 2004|issue= 2|url= http://www.cis-ca.org/jol/vol2-no2/adi.pdf|access-date= 26a de Majo 2018|archive-date= 9a de Januaro 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200109010911/http://www.cis-ca.org/jol/vol2-no2/adi.pdf|url-status= dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200109010911/http://www.cis-ca.org/jol/vol2-no2/adi.pdf |date=2020-01-09 }}</ref> Ĉirkaŭ la sekva jarcento, la ideo de steloj estantaj same kiel la Suno estis atingante interkonsentojn inter astronomoj. Por klarigi kial tiuj steloj ne suferas gravitan forton al la Suna Sistemo, [[Isaac Newton]] sugestis, ke la steloj estas egale distribuataj en ĉiu direkto, ideo instigita de la teologo Richard Bentley.<ref>{{cite journal | last=Hoskin | first=Michael | date=1998 | url=http://www.stsci.edu/stsci/meetings/lisa3/hoskinm.html | title=The Value of Archives in Writing the History of Astronomy | journal=Library and Information Services in Astronomy III | volume=153 | pages=207 | access-date=2006-08-24| bibcode=1998ASPC..153..207H }}</ref> [[File:Dibuix de Leo.png|thumb|maldekstre|Oni interpretis modelojn kaj bildojn en la steloj ekde antikveco.<ref name="forbes" /> Tiu bildo de 1690 de la konstelacio [[Leono (konstelacio)|Leono]], estas de [[Johannes Hevelius]].<ref>{{cite book | first=Johannis | last=Hevelius | date=1690 | title=Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia | location=Gdansk}}</ref>]] La itala astronomo [[Geminiano Montanari]] registris observojn de variaĵoj en lumeco de la stelo [[Algol]] en 1667. [[Edmond Halley]] publikigis la unuajn mezurojn de la [[propra movo]] de paro de apudaj "fiksitaj" steloj, pruvante, ke ili estis ŝanĝintaj poziciojn ekde la epoko de la antikvaj [[Antikva Grekio|grekaj]] astronomoj Ptolemeo kaj Hiparko.<ref name="he history" /> [[William Herschel]] estis la unua astronomo kiu klopodis por determini la distribuadon de steloj en la ĉielo. Dum la 1780-aj jaroj, li establis serion de mezuriloj en 600 direktoj kaj nombris la stelojn observitajn laŭ ĉiu vidlinio. El tio, li deduktis, ke la nombro da steloj konstante pliiĝis direkte al unu flanko de la ĉielo, en la direkto de la [[Galaksia centro|kerno]] de la Lakta Vojo. Lia filo [[John Herschel]] ripetis tiun studon en la suda hemisfero kaj trovis respondan pliiĝon en la sama direkto.<ref>{{cite journal | last=Proctor | first=Richard A. | title=Are any of the nebulæ star-systems? | journal=Nature | date=1870 | pages=331–333 | url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=div&did=HISTSCITECH.0012.0052.0005&isize=M | issue=13 | doi=10.1038/001331a0 | volume=1 |bibcode= 1870Natur...1..331P| doi-access=free}}</ref> Aldone al siaj aliaj atingoj, William Herschel estas konata pro sia eltrovo ke kelkaj steloj kiuj ne simple kuŝas laŭ la sama vidlinio nun nomataj [[ Duobla stelo| duoblaj steloj]], sed estas fizikaj kunuloj nun nomataj [[Duopa stelo|duopaj steloj]].<ref name="Magill1992">{{cite book |author=Magill |first=Frank Northen |url=https://books.google.com/books?id=W33WAAAAMAAJ |title=Magill's Survey of Science: A-Cherenkov detectors |publisher=Salem Press |year=1992 |isbn=978-0-89356-619-7 |page=219}}</ref> La scienco de stela spektroskopio estis iniciatita fare de [[Joseph von Fraunhofer]] kaj [[Angelo Secchi]]. Komparante la spektrojn de steloj kiel [[Siriuso]] kun la Suno, ili trovis diferencojn en la forto kaj nombro de siaj [[Spektra linio|absorbaj linioj]] - la malhelajn liniojn en stelaj spektroj kaŭzitaj de la absorbado de la atmosfero en specifaj frekvencoj. En 1865, Secchi komencis [[Klasigo de steloj|klasifiki stelojn]] en spektrajn tipojn.<ref>{{cite web | last=MacDonnell | first=Joseph | url=http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721210124/http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm | archive-date=2011-07-21 | title=Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) the Father of Astrophysics | publisher= Universitato Fairfield | access-date=2006-10-02}}</ref> La moderna versio de la stela klasifikskemo estis evoluigita fare de [[Annie Jump Cannon|Annie J. Cannon]] dum la fruaj 1900-aj jaroj.<ref name="HubenyMihalas2014">{{cite book |last1=Hubeny |first1=Ivan |url=https://books.google.com/books?id=TmuYDwAAQBAJ&pg=PA23 |title=Theory of Stellar Atmospheres: An Introduction to Astrophysical Non-equilibrium Quantitative Spectroscopic Analysis |last2=Mihalas |first2=Dimitri |date=2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-16329-1 |page=23}}</ref> La unua rekta mezurado de la distanco al stelo (61 [[Cigno (konstelacio)|Cigno]] je 11,4 [[lumjaro]]j) estis farita en 1838 fare de [[Friedrich Bessel]] uzante la [[Paralakso|paralaksan]] teknikon. Paralaksaj mezuradoj montris la vastan apartigon de la steloj en la ĉielo.<ref name="he history" /> Observado de duoblaj steloj akiris kreskantan gravecon dum la 19-a jarcento. En 1834, Friedrich Bessel observis ŝanĝojn en la [[propra movo]] de la stelo Siriuso kaj konkludis kaŝitan kunulon. [[Edward Charles Pickering|Edward Pickering]] malkovris la unuan spektroskopan binaron en 1899 kiam li observis la periodan disigon de la spektraj linioj de la stelo [[Mizaro]] en periodo de 104 tagoj. Detalaj observaĵoj de multaj binaraj stelsistemoj estis kolektitaj fare de astronomoj kiel ekzemple [[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] kaj S. W. Burnham, ebligante la determinadon de la masoj de steloj per komputado de enorbitaj elementoj. La unua solvo al la problemo de derivado de orbito de [[Duopa stelo|binaraj steloj]] pere de teleskopaj observoj estis farita fare de Felix Savary en 1827.<ref>{{cite book | first=Robert G. | last=Aitken | title=The Binary Stars | page=66 | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York | date=1964 | isbn=978-0-486-61102-0}}</ref> En la dudeka jarcento okazis ĉiam pli rapidaj progresoj en la scienca studo de steloj. La fotografio fariĝis valora astronomia ilo. [[Karl Schwarzschild]] malkovris, ke la koloro de stelo kaj, tial, ĝia temperaturo, povus esti determinitaj komparante la [[Ŝajna magnitudo|videblan grandecon]] kontraŭ la fotografia grandeco. La evoluo de la [[Fotoelektra efiko|fotoelektra]] fotometro ebligis precizajn mezuradojn de magnitudo je multoblaj ondolongaj gamoj. En 1921 [[Albert Abraham Michelson|Albert A. Michelson]] faris la unuajn mezuradojn de stela diametro uzante interferometron per la Hooker-teleskopo ĉe la [[Observatorio de Monto Wilson]].<ref>{{cite journal | last1=Michelson | first1=A. A. | last2=Pease | first2=F. G. | title=Measurement of the diameter of Alpha Orionis with the interferometer | journal=Astrophysical Journal | date=1921 | volume=53 | issue=5 | pages=249–259 | bibcode=1921ApJ....53..249M | doi= 10.1086/142603 | pmid=16586823 | pmc=1084808 | s2cid=21969744 }}</ref> [[File:Milky Way IR Spitzer.jpg|thumb|Infraruĝa bildo el la [[Kosmoteleskopo Spitzer]] de la NASA montranta centojn da miloj de steloj en la galaksio [[Lakta Vojo]].]] Grava teoria laboro pri la fizika strukturo de steloj okazis dum la unuaj jardekoj de la dudeka jarcento. En 1913, la oni evolugis la [[Diagramo de Hertzsprung-Russell|Diagramon de Hertzsprung-Russell]], propulsante la astrofizikan studon de steloj. Sukcesaj modeloj estis evoluigitaj por klarigi la internojn de steloj kaj la stelan evoluon. [[Cecilia Payne-Gaposchkin]] kiel unua proponis, ke steloj estas faritaj ĉefe el hidrogeno kaj heliumo en sia doktoriga disertacio de 1925.<ref>{{cite web |url = http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Payne-Gaposchkin,_Cecilia_Helena@861234567.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20050318221903/http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Payne-Gaposchkin,_Cecilia_Helena@861234567.html |url-status=dead |archive-date = 2005-03-18 |title = " Payne-Gaposchkin, Cecilia Helena." CWP |publisher = [[University of California]] |access-date = 2013-02-21 }}</ref> La spektroj de steloj estis plue komprenitaj per progresoj en [[Kvantuma mekaniko|kvantuma fiziko]]. Ĉi tio ebligis determini la kemian konsiston de la stela atmosfero.<ref name="new cosmos">{{cite book | last1=Unsöld | first1=Albrecht | title=The New Cosmos | publisher=Springer | location=New York | date=2001 | edition=5th | pages=180–185, 215–216 | isbn=978-3-540-67877-9}}</ref> Kun la escepto de maloftaj okazaĵoj kiel ekzemple supernovaoj kaj supernovaj ŝajnigantoj, individuaj steloj estis ĉefe observitaj en la [[Loka Grupo]],<ref name=gordon2016>{{Cite journal|last1=Gordon|first1=Michael S.|last2=Humphreys|first2=Roberta M.|last3=Jones|first3=Terry J.|date=Julio 2016|title=Luminous and Variable Stars in M31 and M33. III. The Yellow and Red Supergiants and Post-red Supergiant Evolution|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=825|issue=1|pages=50|doi=10.3847/0004-637X/825/1/50|arxiv=1603.08003|bibcode=2016ApJ...825...50G|s2cid=119281102|issn=0004-637X |doi-access=free }}</ref> kaj precipe en la videbla parto de la Lakta Vojo (kiel pruvite per la detalaj stelkatalogoj haveblaj por la galaksio Lakta Vojo) kaj ĝiaj satelitoj.<ref> Brown, A. G. A.; et al. (Gaia collaboration) (2021). [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2021/05/aa39657-20/aa39657-20.html "Gaia Early Data Release 3: Summary of the contents and survey properties".] Astronomy & Astrophysics. 649: A1. arXiv:2012.01533. Bibcode:2021A&A...649A...1G. doi:10.1051/0004-6361/202039657. S2CID 227254300. (Erratum: doi:10.1051/0004-6361/202039657e). </ref> Individuaj steloj kiel ekzemple Cefeidaj variabloj estis observitaj en la galaksioj [[M87]]<ref>{{cite journal |bibcode=2020ApJS..246....3D |title=Clustering of Local Group Distances: Publication Bias or Correlated Measurements? VI. Extending to Virgo Cluster Distances |last1=De Grijs |first1=Richard |last2=Bono |first2=Giuseppe |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |year=2020 |volume=246 |issue=1 |page=3 |doi=10.3847/1538-4365/ab5711 |arxiv=1911.04312 |s2cid=207852888 |doi-access=free }} </ref> kaj [[M100]] de la Virga Areto,<ref>{{cite web | last1=Villard | first1=Ray | last2=Freedman | first2=Wendy L. | date=1994-10-26 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/1994/49/text/ | title=Hubble Space Telescope Measures Precise Distance to the Most Remote Galaxy Yet | publisher=Hubble Site | access-date= 2007-08-05}}</ref> same kiel lumelsendaj steloj en iuj aliaj relative proksimaj galaksioj.<ref>{{cite journal |bibcode=2020MNRAS.497.4834S |title=New luminous blue variable candidates in the NGC 247 galaxy |last1=Solovyeva |first1=Y. |last2=Vinokurov |first2=A. |last3=Sarkisyan |first3=A. |last4=Atapin |first4=K. |last5=Fabrika |first5=S. |last6=Valeev |first6=A. F. |last7=Kniazev |first7=A. |last8=Sholukhova |first8=O. |last9=Maslennikova |first9=O. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |year=2020 |volume=497 |issue=4 |page=4834 |doi=10.1093/mnras/staa2117 |doi-access=free |arxiv=2008.06215 |s2cid=221451751 }} </ref> Kun la helpo de [[gravita lenso]], ununura stelo (nomita Ikaro) estis observita je 9 miliardoj da lumjaroj for.<ref name="NA-20180402">{{cite journal |author=Kelly, Patrick L. |display-authors=etal |title=Extreme magnification of an individual star at redshift 1.5 by a galaxy-cluster lens |date=2018-04-02 |journal=[[Nature (gazeto)|Nature]] |volume=2 |issue=4 |pages=334–342 |doi=10.1038/s41550-018-0430-3 |arxiv=1706.10279 |bibcode=2018NatAs...2..334K |s2cid=125826925 }}</ref><ref name="SPC-20180402">{{cite web |last=Howell |first=Elizabeth |title=Rare Cosmic Alignment Reveals Most Distant Star Ever Seen |url=https://www.space.com/40171-cosmic-alignment-reveals-most-distant-star-yet.html |date=2018-04-02|work= Space.com |access-date=2018-04-02 }}</ref> == La [[diagramo de Hertzsprung-Russell]] (H-R diagramo) == {{HR-diagramo}}Se oni ordigas la stelojn en diagramo montranta ilian lumecon kontraŭ la [[spektroklaso]] (kiu respektivas [[temperaturo]]n aŭ [[koloro]]n de la stelo), evidentiĝas, ke la plimulto de la steloj troviĝas apud la diagonalo, kiu etendiĝas de la mallumaj, malvarmaj steloj ĝis la tre lumaj kaj varmegaj. Tiu diagonalo nomiĝas '''"la ĉefa sekvenco"'''. Evidentiĝas, ke tio estas la loko, kie ĉiuj steloj pasigas plimulton de sia vivo, kiam la [[hidrogeno]] malrapide "brulas" en ilia centro. Ankaŭ nia Suno troviĝas sur la ĉefa sekvenco. Ekzistas aliaj, pli "ekzotikaj", specoj de steloj, kiel '''[[blanka nano|blankaj nanoj]]''' kaj '''[[ruĝa giganto|ruĝaj gigantoj]]''', kiuj troviĝas en aliaj partoj de la diagramo; ili jam finis parton de sia vivo, kiam ili estis en la ĉefa sekvenco. La diagramo nomiĝas je la nomo de ĝiaj inventintoj, [[Ejnar Hertzsprung|Hertzsprung]] kaj [[Henry Norris Russell|Russell]], kaj ĝi estas unu el la plej gravaj aparatoj de stela astrofiziko. == La interna strukturo == La kondiĉoj en la interno de steloj estas tre diferencaj ol ĉe ilia surfaco. La temperaturo bezonata por la nuklea fuzio estas multe da milionoj da gradoj. La denseco kaj premo en la interno estas ankaŭ enormaj. Ekzemple, gaso en la centro de nia Suno estas 150-oble pli densa ol akvo, kaj ĝia temperaturo estas 15 milionoj da gradoj. Kial do la ekstera temperaturo de steloj estas nur kelkmiloj da gradoj? La nuklea fuzio okazas nur en la centra parto de stelo. En aliaj partoj de stelo troviĝas malpli varma gaso, tra kiu la varmego el la centra parto disvastiĝas kaj samtempe malvarmiĝas. Nuklea energio, kiu estas produktata en la centro de stelo, malrapide fluas eksteren tra dikaj tavoloj de la stela materio kaj, alvenante ĝis la stela surfaco, estas disradiata kiel lumo. == La vivo de steloj == Steloj havas diversajn fazojn dum ilia ekzisto: ili naskiĝas, evoluas, kaj mortas. Ĉar dum ilia evoluo ŝanĝiĝas kaj la surfaca temperaturo, kaj la lumeco de stelo, oni povas reprezenti la evoluon per trako, kiun la stelo pasas en la H-R diagramo. [[Stela evoluo]] (evoluo de steloj, stelevoluo) estas evoluo de fizikaj kaj videblaj parametroj de steloj. La evoluo dependas de termonukleaj reakcioj, radiado de energio, malpliiĝo de [[energio]] kaj perdo de maso dum vivo de stelo. Steloj estas kreataj el la [[interstela gaso]]. Gasa nubo ŝrumpas kaj varmiĝas, ŝanĝiĝanta de tre luma, sed malvarma, nubo al malpli luma, sed pli varma, objekto, kiun oni nomas '''[[proto-stelo]]'''. Tiu fazo daŭras kelkajn milionojn da jaroj, ĝis kiam la centro de la proto-stelo varmiĝas sufiĉe por starti nuklean fuzion de hidrogeno. Tiu varmo produktas premon, kiu haltigas la ŝrumpadon, kaj la stelo stabiliĝas sur la ĉefa sekvenco. En tiu ĉi fazo la stelo foruzas hidrogenon en sia centro kaj la premo subtenas la stelon kontraŭ la propra [[gravito]]. Tiu fazo daŭras tre longe: por la Suno ĝi daŭros dek miliardoj da jaroj, el kiuj jam pasis proksimume la duono. Por diferencaj steloj la vivodaŭro sur la ĉefa sekvenco varias - depende de la stela maso. Paradokse, ju pli grandas la stela maso, des pli mallongas ĝia vivo, ĉar la brulado de steloj kun granda maso estas multe pli rapida ol ĉe steloj malpli pezaj, pro la pli grandaj premo kaj varmo en centroj de pli pezaj steloj. Ekzemple, la vivodaŭro de stelo kun maso kvaroble pli granda ol tiu de la Suno daŭras nur 3% de la tempo de la vivo de la Suno, nome 300 milionoj da jaroj, anstataŭ 10 miliardoj. Kiam la hidrogeno en la centro de stelo estas elĉerpita, restas tie nur [[heliumo]] - la "cindro" de la hidrogena "brulado". En tiu fazo la fuzio okazas ne en la centro, sed en ŝelo de hidrogeno ĉirkaŭ la heliuma centro, kaj tiu ŝela fuzio, kiu estas pli rapida kaj energia ol la centra, produktas abundan varmegon, kiu kaŭzas ŝveligon de la stelo. En tiu fazo la stelo estas tre granda - kelkcentoble la grandeco de nia Suno, sed la ŝvelita surfaco, kiu estas tre malproksima de la energio-fonto, malvarmiĝas. La rezulto estas '''[[ruĝa giganto]]''': ŝvelita stelo, tre maldensa kun grandega diametro, sed relative malalta surfaca temperaturo je ĉirkaŭ 3000-5000 [[kelvino]]j. Post tiu fazo, kiu estas mallonga relative al la ĉefa-sekvenco, la stela centro plu ŝrumpas kaj varmiĝas, ĝis kiam ĝi atingas temperaturon de cent milionoj da gradoj, kiam la heliumo ekfuzias transformiĝante en [[karbono]]n, [[oksigeno]]n kaj pli pezajn elementojn. Dum tiu fazo la stelo fariĝas malstabila kaj ĝia lumeco kaj grandeco cikle ŝanĝiĝas. Dum tiuj lastaj fazoj de la interna "brulado", kiu fariĝas pli kaj pli rapida, la premo sufiĉas por forĵeti la eksterajn tavolojn de la stelo, kiu fariĝas ekspansianta nebulaĵo ĉirkaŭ arda steleca nukleo. Tiu fazo nomiĝas '''[[planeduma nebulozo]]'''. La postrestanta nukleo estas tre varma, blanke arda sed ne tre luma, kaj iom post iom ĝi malvarmiĝas kaj ŝrumpas pli, ĝis nova speco de premo, de la elektronoj, haltigas la ŝrumpadon. Tio estas la lasta fazo de la stela vivo - ĝi nun estas '''[[blanka nano]]'''. Ĝia grandeco estas simila al tiu de la Tero, sed ĝi estas treege densa - unu kuba centimetro de la materio de blanka nano povas pezi pli ol [[tuno]]. Steloj kun granda maso - pli ol naŭble tiu de la Suno - evoluas en alia maniero. Ilia vivo estas multe pli mallonga, sed pli elstara diferenco estas je la fina etapo de vivo de tia stelo. Post la elĉerpiĝo de la [[nuklea brulaĵo]] en la centro, la stela kerno kolapsas pro sia propra gravito, kaj pro la granda maso eĉ degenera [[elektrono|elektrona]] premo ne povas haltigi la kolapson. En daŭro de sekundoj la tuta kerno de la stelo, kiu konsistas en tiu fazo ĉefe el [[fero]], kolapsas kaj atingas la enorman densecon de la materio en la atomaj nukleoj. Je tiu denseco la [[internuklea forto]] haltigas la kolapson kaj renversigas ĝin, kiel giganta risorto. La rezulto estas katastrofa eksplodo, kiu liberigas en malmultaj sekundoj energion pli grandan ol produktos la Suno dum ĝia tuta vivdaŭro. Tiu energio disrompas la stelon kaj disĵetas ĝian plimulton en la kosmon je rapideco de 10,000&nbsp;km/sek. Ĝi ankaŭ produktas fortegan radiadon, kiu lumas dum monatoj je lumeco miliardoble pli granda ol la lumeco de la Suno. Trans la grandegaj interstelaj distancoj, tiu eklumiĝo aspektas kvazaŭ subite naskiĝis nova stelo, kaj tial oni nomis tiun [[fenomeno]]n '''[[supernovao]]''' (por distingi ĝin de '''[[novao]]''' - alia fenomeno, kiu iom simile kaŭzas ekbrilon de la stelo, sed multe malpli grandan). Supenovao estas tre malofta fenomeno, kaj en [[Lakta Vojo|nia Galaksio]] oni vidas ĝin nur unufoje en kelkcentoj da jaroj. En la jaro [[1987]] okazis supernovao-eksplodo en la [[Magelanaj Nuboj]] (satelita [[galaksio]] de la Lakta Vojo); ĉi tiu evento provizis gravajn sciaĵojn kaj konfirmis la teoriajn modelojn. == Nebulozoj kaj pulsaroj == [[Dosiero:J0737-3039 still1 large.jpg|eta|133ra|Pulsara sistemo J0737-3039, artista bildo]] La stela materialo disĵetita en la interstelan spacon per supernovao-eksplodo kreas grandan brilan [[nebulozo]]n. Ekzemple la fama [[M1|Kraba Nebulozo]] en la konstelacio [[Taŭro (konstelacio)|Taŭro]] estis kreita el la supernovao spektita de ĉinaj astrologoj en la jaro [[1054]]. Tamen, ne la tuta stelo disrompiĝas en la eksplodo: restas ĝia densega nukleo, kiu konsistas plejparte el [[neŭtrono]]j. Ĝia grandeco estas proksimume 10&nbsp;km, sed ĝia maso similas al la maso de nia Suno, sekve ĝi estas treege densa: unu kuba centimetro de tiu materialo pezas miliardon da tunoj. En la jaro [[1967]] oni malkovris tre rapidajn kaj tre regulajn radio-[[pulso]]jn venantajn el la kosmo. Unue iuj kredis, ke ili alvenis de [[eksterteranoj|ekster-teraj estuloj]] (kaj tial nomis tiun objekton kaj similajn poste trovitajn per la literoj ''LGM'', angle mallongigo por ''Little Green Men'' ("malgrandaj verdaj homoj"), sed poste evidentiĝis, ke temas pri [[natura fenomeno]]. La regula signalo venadis de objekto kiu ricevis nomon '''[[pulsaro]]'''. Pulsaro estas stelo tre rapide turniĝanta kaj elsendante fokusitan ŝprucon de radio-ondoj. Ni vidas la pulson, kiam la ŝpruco estas direktita al ni. Nuntempe oni konas kelkcentojn pulsarojn en nia Galaksio, multaj el ili troviĝas en la centro de '''supernovaa nebulozo'''. Oni konstatis, ke la pulsaroj estas ĝuste neŭtronaj steloj postlasitaj de eksplodoj de supernovaoj. == Stela mapo == {{Ĉefartikolo|Stela mapo}} '''[[Stela mapo]]''' aŭ '''ĉiela mapo''' estas mapo, kiu priskribas la aspekton de la ĉielo dum la nokto, indikante la lokon de steloj, zodiakaj signoj kaj galaksioj, kiel ili aperas sur la nokta ĉielo. Simile al mapoj de la Tero, ĉi tiuj mapoj ankaŭ dividiĝas per reto de koordinatoj por pli facile trovi la diversajn ĉielajn korpojn, kiuj aperas sur la mapoj. == Tipoj de steloj == [[Giganto (stelo)|Giganto]] estas speco de steloj rimarkinde pli grandaj kaj pli lumecaj ol la [[Suno]]. Dimensio de gigantoj situas inter 10 kaj 100 {{RdS}} kaj lumeco inter 10 kaj {{nombro|10000}} {{LdS}}. Lumeco de la gigantoj estas pli granda ol de steloj situantaj en [[ĉefa sekvenco]], sed pli malgranda al de [[supergiganto]]j kaj [[hela giganto|helaj gigantoj]]. Gigantoj rilatas al [[klaso de lumeco]] II kaj III. [[Ruĝa giganto]] estas la fina stato de stelo tiom granda kiom la triono de la Suno ĝis ĉirkaŭ okoble pli granda. [[Nana stelo]] estas stelo de relative eta grandeco kaj malalta lumeco. La plej multaj ĉefsekvencaj steloj estas nanaj steloj. La signifo de la vorto "nano" poste estis etendita al kelkaj stelgrandaj objektoj kiuj ne estas steloj, kaj kompaktaj stelaj restaĵoj kiuj ne plu estas steloj. [[Malvarmega nano]] estas stela aŭ substela objekto, kiu havas efikan temperaturon pli malalta ol 2 700 K (2 430 °C; 4 400 °F)<ref>Gillon, Michaël; Jehin, Emmanuël; Lederer, Susan M; Delrez, Laetitia; De Wit, Julien; Burdanov, Artem; Van Grootel, Valérie; Burgasser, Adam J; Triaud, Amaury H. M. J; Opitom, Cyrielle; Demory, Brice-Olivier; Sahu, Devendra K; Bardalez Gagliuffi, Daniella; Magain, Pierre; Queloz, Didier (2016). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5321506 Temperate Earth-sized planets transiting a nearby ultracool dwarf star]". Nature. 533 (7602): 221–4. arXiv:1605.07211. Bibcode:2016Natur.533..221G. doi:10.1038/nature17448. PMC 5321506. PMID 27135924.</ref>. Tiu kategorio de nanaj steloj estis prezentita en 1997 fare de J. Davy Kirkpatrick, Todd J. Henry, kaj [[Michael J. Irwin]]. Ĝi origine inkludis tre malalt-masajn M-nanajn stelojn kun M7 spektraj specoj sed poste estis vastigita por ampleksi stelojn intervalantajn de la plej malvarmaj konataj ĝis [[Bruna nano|brunaj nanoj]] same malvarmetaj kiel T6.5 spektra tipo. Entute, malvarmegaj nanoj reprezentas ĉirkaŭ 15% de la astronomiaj objektoj en la stela najbareco de la [[Suno]]<ref>Cantrell, Justin R.; Henry, Todd J.; White, Russel J. (13 September 2013). "The Solar Neighborhood Xxix: The Habitable Real Estate of Our Nearest Stellar Neighbors". The Astronomical Journal. 146 (4): 99. arXiv:1307.7038. Bibcode:2013AJ....146...99C. doi:10.1088/0004-6256/146/4/99. S2CID 44208180.</ref>. Unu el la plej konataj ekzemploj estas [[TRAPPIST-1]]<ref>Gillon, Michaël (May 5, 2017). "[https://www.vice.com/en_us/article/d7avgm/ultra-cool-dwarf-stars-may-host-planets-with-ultra-cool-life Ultra-Cool Dwarf Stars May Host Planets With Ultra-Cool Life]". Vice.com.</ref>. [[Dosiero:RedDwarfNASA.jpg|eta|maldekstre|Arta bildigo de ruĝa nano.]] [[Ruĝa nano]] estas stelo, kiu estas malgranda kaj pli malvarma kompare al aliaj steloj. Laŭ la [[diagramo de Hertzsprung-Russell]], tiaj steloj el la spektra klaso K malfrua aŭ M estas en la ĉefa sekvenco. Ili apartenas al la granda plimulto el la steloj kaj ilia [[diametro]] kaj [[maso]] estas malpli ol triono, ol la [[Suno|Suna]] diametro kaj maso. Ilia [[temperaturo]] surfaca estas sub 3.500 [[Kelvino|K]]. [[Supergiganto]] estas klaso de helegaj, pezegaj kaj grandegaj steloj. Lumeco de supergigantoj povas superi 10⁶ {{LdS}}, radiuso 1000 {{RdS}} kaj maso 10 {{MdS}}. Grava trajto de la steloj estas granda disipado de ties maso. Supergigantoj havas [[klaso de lumeco|klason de lumeco]] '''Ia''' и '''Ib'''{{sfn|Юнгельсон|2023}}. [[Hela giganto]] estas speco de steloj, situanta unter branĉoj de [[supergiganto]]j kaj [[Giganto (stelo)|giganto]]j en [[diagramo de Hertzsprung-Russell]]. Apartaĵo de la speco de steloj estas en [[heleco]], komparebla kun ties de supergigantoj, kaj maso (ĝi ne superas kelkajn {{MdS}}), kia ne estas sufiĉa por aparteni ilin al supergigantoj. En kosmoobservado, duobla stelo aŭ [[du-stelo]] estas paro da steloj, kiuj ŝajnas najbaraj viditaj de la Tero, ĉiam per optikaj teleskopoj. Tio okazas ĉar la paro formas aŭ duopan stelon kie la du steloj estas gravite ligitaj aŭ duoblan stelon kie la du steloj hazarde estas videblaj laŭ la sama vidlinio kvankam ili situas je malsamaj distancoj for de la observanto. [[Karbona stelo]] estas speco de kemie specifaj steloj, kies atmosfero enhavas karbonon pli multe ol oksigenon. Karbona stelo estas rezulto de stela evoluo de ruĝaj gigantoj aiŭ pli malofte de ruĝaj nanoj. [[Baria stelo|Bariaj steloj]] estas gigantoj de spektra klaso G8-K0, kiuj havas temperaturon de 4300 K ĝis 6500 K. == Kelkaj gravaj steloj == [[Dosiero:Pleiades large.jpg|eta|La stelamaso de la Plejadoj]] :[[Aldebarano]] - [[Algolo]] - [[Altairo]] - [[Antareso]] - [[Arkturo]] - [[Betelĝuzo]] - [[Denebo]] - [[Fomalhaŭto]] - [[Hijadoj]] - [[Kaprino (stelo)|Kaprino]] - [[Plejadoj]] - [[Polukso (stelo)|Polukso]] - [[Norda Stelo|Polusa Stelo]] - [[Prociono (stelo)|Prociono]] - [[Reĝeto (stelo)|Reĝeto (Reguluso)]] - [[Riĝelo]] - [[Siriuso]] - [[Spiko (stelo)|Spiko]] - [[Suno]] - [[Upsilon Andromedae]] - [[Vego (stelo)|Vego]] == Homoj al steloj == [[Interstela vojaĝado]] estas [[Kosmoflugo|kosma flugado]] inter du [[Planeda sistemo|planedsistemoj]]. Male al interplaneda flugado, kiu estas efektivigata inter du planedoj en planedsistemo ekde la [[1960-aj jaroj]], interstela vojaĝado restas [[Sciencfikcio|sciencfikcia]] temo, pro la grandordo de la distancoj traveturendaj minimume dekmiloble pli granda. Per la teknologioj haveblaj komence de la [[21-a jarcento]], kiuj dependas de kemiaj propulssistemoj, vojaĝo daŭrus ĉirkaŭ 100 000 jarojn por ke ŝipo atingu la [[Proksima Centaŭro|plej proksiman stelon]]. == Vidu ankaŭ == * [[Blanka nano]] * [[Diagramo de Hertzsprung-Russell]] * [[Galaksio]] * [[Kelkopa stelo]] * [[Klasigo de steloj]] * [[Konstelacio]] * [[Neŭtrona stelo]] * [[Nigra truo]] * [[Ruĝa giganto]] * [[Ruĝa nano]] * [[Ruĝa supergiganta stelo]] * [[Stelamaso]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Aldona literaturo == * {{cite book |first1= John |last1= Gribbin |authorlink= |first2= Mary |last2= Gribbin |date= 2001 |title= Stardust: Supernovae and Life – The Cosmic Connection |publisher= [[Yale University Press]] |isbn= 978-0-300-09097-0}} * {{cite book |first= Stephen |last= Hawking |title= A Brief History of Time |url= https://archive.org/details/briefhistoryofti00step_1 |url-access= registration |authorlink= Stephen Hawking |date= 1988 |publisher= Bantam Books |isbn= 978-0-553-17521-9}} * {{cite book |first1= Cliff |last1= Pickover |authorlink= |date= 2001 |title= The Stars of Heaven |publisher= Oxford University Press |isbn= 978-0-19-514874-9 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/starsofheaven00pick }} == Eksteraj ligiloj == * {{citaĵo el la reto|lingvo=ru |titolo=Сверхгиганты |familia nomo =Юнгельсон |persona nomo =Лев |url=https://bigenc.ru/c/sverkhgiganty-811336 |alirdato=2024-01-10 |jaro=2023 |monato=04 |dato=20 |formato=elektronika |eldoninto=[[Granda Rusia Enciklopedio|Большая Российская энциклопедия]] |arkivurl=https://web.archive.org/web/20240110130653/https://bigenc.ru/c/sverkhgiganty-811336 |arkivdato=2024-01-10 |citaĵo=Юнгельсон }} {{Portalo|Astronomio}} {{Projektoj|commonscat=Stars|ReVo=stel}} {{Havenda artikolo|Stelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Astronomiaj objektoj]] [[Kategorio:Steloj| ]] 0gttu555o8p0ary3zkgfkwmzgwo5hz2 0 8185 9366567 9302637 2026-05-04T11:03:23Z Sj1mor 12103 9366567 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Black hole - Messier 87.jpg|eta|La pezega nigra truo ĉe la centro de la grandega elipsa galaksio [[Messier 87]], en la unua fotografiaĵo disdonita de la [[Event Horizon Telescope]] (Teleskopo Eventa Horizonto), 10 aprilo 2019. Ĝia maso estas ĉ. 7 bilionoj da fojoj pli granda ol la Suno.]] [[Dosiero:Black Hole in the universe.jpg|eta|dekstra|Arta prezento de nigra truo]] '''Nigra truo''' estas [[kosmo|kosma]] objekto, fermita regiono en la [[Spactempo|spaco-tempo]], de kio nenio povas foriri, eĉ ne [[lumo]], kaj kies kerno kunfalis. En tia astro kompakta la tuta [[materio]] kunfalis al tiom densa formo, ke ĝia enorma [[gravito]] baras eĉ la proprajn [[lumradio]]jn. Do ĝi ne povas elsendi lumon kaj estas nigra. Ĝia gravito povas reteni ĉiajn objektojn ĉirkaŭajn, kiuj aliras ĝin [[Kirlo|kirle]]. Laŭ la [[teorio de la relativeco]], nenio povas eliri el nigra truo (ekzemplo: se iu sendus iom da lumo al la nigra truo, la lumo reflektiĝus neniam, ĉar la gravito estas tro intensa). La terminon "nigra truo" anglalingve (''black hole'') enkondukis la fizikisto [[John Archibald Wheeler]] en 1967. Nigraj truoj ne estas rekte observeblaj, sed kelkaj nerektaj teknikoj laŭ diversaj [[ondolongo]]j estis konceptitaj kaj permesas studi la fenomenojn naskatajn en la ĉirkaŭaĵoj. Ekzemple: la materio altirata al nigra truo estas varmigita je tre alta temperaturo, kio estigas elsendon de [[Ikso-radioj]]; la [[ruĝenŝoviĝo]] de [[stelo]]j turniĝantaj ĉirkaŭen helpas koni la movojn de tiuj steloj, kaj konsekvence la mason de la nigra truo. La ekzisto de nigraj truoj estas certeco por la preskaŭa tuto de scienca komunumo koncernata de nigraj truoj ([[astrofiziko|astrofizikistoj]] kaj [[Teoria fiziko|teorifizikistoj]]). [[Astronomo|Astronomoj]] identigis multajn nigrajn truojn, kaj pruvis ekziston de [[pezega nigra truo|pezegaj nigraj truoj]] en la centroj de multegaj [[galaksio]]j, eĉ la nia, la [[Lakta Vojo]]. En majo 2022, astronomoj, uzante la [[Event Horizon Teleskopo]], publikigis foton de [[Sagittarius A*]] produktitan uzante datumojn de radio-observaĵoj en aprilo 2017 <ref>[https://iopscience.iop.org/journal/2041-8205/page/Focus_on_First_Sgr_A_Results]</ref>, tiele konfirmante ke la objekton estas nigra truo ĉe la centro de nia [[galaksio]] la [[Lakta Vojo]]. Ĉi tiu estas la dua konfirmita bildo de nigra truo, post la supermasiva nigra truo de [[Messier 87]] en 2019. == Historio de la koncepto == La koncepton de objekto tiom masa, ke eĉ lumo ne povas eskapi el ĝi, prezentis la [[Anglio|angla]] geologo [[John Michell]] en artikolo, kiun li en [[1783]] sendis al la [[Reĝa Societo]]. Tiutempa fiziko bone konis la konceptojn de [[gravito]] kaj [[eskapa rapido]]. Michell kalkulis, ke objekto kun la 500-obla radiuso de Suno kaj sama [[denso]] havus surface eskapan rapidon egalan al [[lumrapido]] kaj tial estus nevidebla. Li skribis: {{Citaĵo|Se la radiuso de globo samdensa kiel Suno superus tiun de Suno en proporcio 500 al 1, korpo falanta el [[nefinieco|nefinia]] distanco akirus ĝis la surfaco rapidon plian ol tiu de la lumo, kaj se supozi, ke lumo estas altirata samforte proporcie al sia [[inerteco]] kiel aliaj korpoj, ĉia lumo elsendita de tia korpo estus reirigita al ĝi pro ĝia gravito.<ref>John Michell, On the means of discovering the distance, magnitude etc. of the fixed stars. Philosophical Transactions of the Royal Society (1784)</ref>}} Michell konsideris la eblon, ke multaj tiaj nevideblaj objektoj ekzistu en kosmo, kvankam li taksis ĝin malverŝajna. Lia kalkulo baziĝis sur la klasika (ne-relativeca) fiziko. Michell ĝuste rimarkis, ke tiaj supermasivaj sed ne-radiantaj korpoj povus esti detekteblaj per siaj gravitaj efikoj sur proksimaj videblaj korpoj.<ref> Michell, J. (1784). [https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstl.1784.0008 "On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose".] ''Philosophical Transactions of the Royal Society''. 74: 35–57. Bibcode:1784RSPT...74...35M. doi:10.1098/rstl.1784.0008. JSTOR 106576. </ref><ref> Thorne 1994, pp. 123–124 </ref> [[Dosiero:Pierre-Simon, marquis de Laplace (1745-1827) - Guérin.jpg|eta|dekstre|210ra|Laplace estis la dua pioniro pri nigraj truoj.]] La saman ideon prezentis [[Pierre-Simon Laplace]] en 1796 en sia eseo ''Exposition du Système du Monde'', uzante la nomon ''corps obscur'' ({{fr}}, = malhela korpo).<ref name="origin"> Montgomery, Colin; Orchiston, Wayne; Whittingham, Ian (2009). [https://researchonline.jcu.edu.au/9892/1/Microsoft_Word_-_Paper__Black_Hole_Concept_Final_.pdf "Michell, Laplace and the origin of the black hole concept" (PDF).] ''Journal of Astronomical History and Heritage''. 12 (2): 90–96. Bibcode:2009JAHH...12...90M. doi:10.3724/SP.J.1440-2807.2009.02.01. S2CID 55890996. </ref> Laplace menciis ke stelo povus esti nevidebla se ĝi estus sufiĉe granda, dum li konjektis pri la origino de la Sunsistemo en sia libro *Exposition du Système du Monde*. [[Franz Xaver von Zach]] petis de Laplace matematikan analizon, kiun Laplace provizis kaj publikigis en revuo redaktita de von Zach.<ref name="origin"/> Tiutempaj fakuloj komence ekscitiĝis pri la propono, ke gigantaj sed nevideblaj "malhelaj steloj" eble kaŝiĝas al simpla vido, sed entuziasmo malpliiĝis kiam la ondsimila naturo de lumo evidentiĝis komence de la deknaŭa jarcento,<ref>{{cite book |title=Light and Electron Microscopy |first1=Elizabeth M. |last1=Slayter |first2=Henry S. |last2=Slayter |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1992 |isbn=978-0-521-33948-3 |url=https://books.google.com/books?id=LlePVS9oq7MC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171130151044/https://books.google.com/books?id=LlePVS9oq7MC |archive-date=30a de Novembro 2017}}</ref> ĉar lumo estis komprenita kiel ondo anstataŭ ol partiklo, estis neklare, kian, se entute, influon gravito havus sur eskapantajn lumondojn.<ref name=origin /><ref> Thorne 1994, pp. 123–124 </ref> === Ĝenerala relativeco === Kiam [[Albert Einstein|Ejnŝtejno]] en 1916 publikigis sian [[ĝenerala teorio de relativeco|teorion de relativeco]], [[Karl Schwarzschild]] povis kalkuli la [[radiuso]]n de globo, ĉe kiu la [[eskapa rapido]] de certa maso estus egala al la [[lumrapido|rapido de lumo]]; oni nomas tiun radiuson [[radiuso de Schwarzschild]] aŭ [[eventa horizonto]].<ref> Levy, Adam (11a de Januaro 2021). [https://knowablemagazine.org/content/article/physical-world/2021/how-black-holes-morphed-theory-reality "How black holes morphed from theory to reality".] ''Knowable Magazine''. doi:10.1146/knowable-010921-1. Alirita la 25an de Marto 2022. </ref><ref>Schwarzschild, K. (1916). [https://archive.org/details/sitzungsberichte1916deutsch/page/188/mode/2up?view=theater "Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie".] ''Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften''. 7: 189–196. Bibcode:1916SPAW.......189S.</ref> En 1924, [[Arthur Eddington]] montris, ke la neordinaraĵo malaperis post ŝanĝo de koordinatoj. En 1933, [[Georges Lemaître]] rimarkis, ke tio signifis, ke la neordinaraĵo ĉe la radiuso de Schwarzschild estis nefizika koordinata neordinaraĵo.<ref name="HooftHist">{{Cite web |last='t Hooft |first=G. |author-link1=Gerard 't Hooft |date=2009 |title=Introduction to the Theory of Black Holes |url=http://www.phys.uu.nl/~thooft/lectures/blackholes/BH_lecturenotes.pdf |publisher=Institute for Theoretical Physics / Spinoza Institute |pages=47–48|archive-url=https://web.archive.org/web/20090521082736/http://www.phys.uu.nl/~thooft/lectures/blackholes/BH_lecturenotes.pdf |archive-date=21a de Majo 2009 |access-date=24a de Junio 2010 }}</ref> Arthur Eddington komentis pri la ebleco de stelo kun maso kunpremita je la radiuso de Schwarzschild en libro de 1926, notante, ke la teorio de Einstein permesas ekskludi tro grandajn densecojn por videblaj steloj kiel [[Betelĝuzo]], ĉar "stelo kun radiuso de 250 milionoj da km ne povus havi tiom altan densecon kiel la Suno. Unue, la forto de gravito estus tiel granda, ke lumo ne povus eskapi de ĝi, la radioj falus reen al la stelo kiel ŝtono al la tero. Due, la ruĝa ŝoviĝo de la spektraj linioj estus tiel granda, ke la spektro estus ŝoviĝinta el ekzisto. Trie, la maso produktus tiom da kurbeco de la spactempa metriko, ke la spaco fermiĝus ĉirkaŭ la stelo, lasante nin ekstere (t.e., nenie)."<ref name="eddington1926">{{cite book |first=Arthur |last=Eddington |author-link=Arthur Eddington |date=1926 |title=The Internal Constitution of the Stars |series=Science |volume=52 |issue=1341 |pages=233–40 |url=https://books.google.com/books?id=RjC9DpnWFbkC&pg=PA6 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-33708-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811034409/https://books.google.com/books?id=RjC9DpnWFbkC&lpg=PP1&pg=PA6 |archive-date=11a de Aŭgusto 2016 |pmid=17747682 |doi=10.1126/science.52.1341.233|bibcode=1920Sci....52..233E }}</ref><ref>{{cite book |last1=Thorne |first1=Kip S. |url=https://archive.org/details/blackholestimewa0000thor |title=Black Holes and Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy |last2=Hawking |first2=Stephen |date=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31276-8 |editor-last=Agrawal |editor-first=Milan |edition=1st |pages=[https://archive.org/details/blackholestimewa0000thor/page/134 134]–135 |quote=The first conclusion was the Newtonian version of light not escaping; the second was a semi-accurate, relativistic description; and the third was typical Eddingtonian hyperbole ... when a star is as small as the critical circumference, the curvature is strong but not infinite, and space is definitely not wrapped around the star. Eddington may have known this, but his description made a good story, and it captured in a whimsical way the spirit of Schwarzschild's spacetime curvature." |access-date=12a de Aprilo 2019 |url-access=registration}}</ref> <!--[[File:Subrahmanyan Chandrasekhar harvard.jpg|thumb|maldekstre|Chandrasekhar en 1934; Nobel-premio en 1983.]]--> En 1931, [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] kalkulis, uzante specialan teorion de relativeco, ke ne-rotacianta korpo de [[Degenereca materio|elektron-degenerita materio]] super certa limiga maso (nun nomata la [[limigo de Chandrasekhar]] je 1.4 M☉) ne havas stabilajn solvojn.<ref name="venkataraman92">{{cite book |first=G. |last=Venkataraman |title=Chandrasekhar and his limit |page=89 |publisher=Universities Press |date=1992 |url=https://books.google.com/books?id=HNSdDFOJ4wkC&pg=PA89 |isbn=978-81-7371-035-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811035848/https://books.google.com/books?id=HNSdDFOJ4wkC&pg=PA89 |archive-date=11a de Aŭgusto 2016}}</ref> Liajn argumentojn kontraŭis multaj el liaj samtempuloj kiel Eddington kaj [[Lev Landau]], kiuj argumentis, ke iu ankoraŭ nekonata mekanismo haltigus la kolapson.<ref>{{Cite journal |last=Detweiler |first=S. |date=1981 |title=Resource letter BH-1: Black holes |journal= ''American Journal of Physics'' |volume=49 |issue=5 |pages=394–400 |doi=10.1119/1.12686|bibcode=1981AmJPh..49..394D}}</ref> Ili estis parte ĝustaj: [[blanka nano]] iomete pli masiva ol la limigo de Chandrasekhar kolapsos en [[Neŭtrona stelo|neŭtronan stelon]],<ref>{{cite book |last1=Harpaz |first1=A. |date=1994 |title=Stellar evolution |url=https://books.google.com/books?id=kd4VEZv8oo0C&pg=PA105 |publisher= A K Peters |page=105 |isbn=978-1-56881-012-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811025449/https://books.google.com/books?id=kd4VEZv8oo0C&pg=PA105 |archive-date=11a de Aŭgusto 2016}}</ref> kiu mem estas stabila. Se korpo estas malpli granda ol ĝia eventa horizonto, lumo ne povas eskapi el ĝi. Tia malgrandeco tamen signifas enorman [[denseco]]n. La demandon, ĉu tia denso estas ebla, Ejnŝtejno diskutis en artikolo de [[1939]]. Li konkludis, ke ne eblas atingi tian denson, ĉar masero altirata al la centra maso devus orbiti per rapido pli granda ol tiu de la lumo, kio ne eblas<ref>A. Einstein, ''Annals of Mathematics'', 2-a serio, vol. 40, n-ro 4. (okt. 1939), p. 936</ref>. Samjare [[Robert Oppenheimer]] kaj Hartland Snyder demonstris<ref>Oppenheimer, J. R. kaj Snyder, H. (1939). On Continued Gravitational Contraction, Physical Review. 56, 455.</ref>, ke la necesa denso ja povas esti atingita, se maseroj aliĝas al la centra maso ne orbitante, sed falante laŭ radiusa direkto. [[File:Oppenheimer (cropped).jpg|thumb|maldekstre|170ra|[[Robert Oppenheimer]] disvolvis la esplorojn pri nigraj truoj.]] En 1939, [[Robert Oppenheimer]] kaj aliaj antaŭdiris, ke neŭtronaj steloj super alia limo, nome la limo de Tolman-Oppenheimer-Volkoff, plu kolapsus pro la kialoj prezentitaj de Chandrasekhar, kaj konkludis, ke neniu leĝo de fiziko verŝajne intervenus kaj malhelpus almenaŭ ke kelkaj steloj kolapsos al nigraj truoj.<ref name="OV1939">{{Cite journal |last1=Oppenheimer |first1=J. R. |author-link1=J. Robert Oppenheimer |last2=Volkoff |first2=G. M. |author-link2=George Volkoff |date=1939 |title=On Massive Neutron Cores |journal= ''Physical Review'' |volume=55 |issue=4 |pages=374–381 |doi=10.1103/PhysRev.55.374|bibcode=1939PhRv...55..374O}}</ref> Iliaj originalaj kalkuloj, bazitaj sur la [[principo de ekskludo]] de [[Wolfgang Pauli|Pauli]], donis ĝin kiel 0,7 M☉. Posta konsidero pri neŭtron-neŭtrona repuŝo mediaciita de granda forto levis la takson al proksimume 1,5 M☉ ĝis 3,0 M☉.<ref name="Bombaci">{{cite journal |first=I. |last=Bombaci |date=1996 |title=The Maximum Mass of a Neutron Star |journal= ''Astronomy and Astrophysics'' |volume=305 |pages=871–877 |bibcode=1996A&A...305..871B}}</ref> Observaĵoj de la kunfandiĝo de neŭtronaj steloj GW170817, kiu supozeble generis nigran truon baldaŭ poste, rafinis la takson de la TOV-limo al ~2,17 M☉.<ref name="Cho2018">{{cite journal |last=Cho |first=A. |title=A weight limit emerges for neutron stars |journal=Science |volume=359 |issue=6377 |pages=724–725 |date=16 February 2018 |doi=10.1126/science.359.6377.724 |pmid=29449468 |bibcode=2018Sci...359..724C}}</ref><ref name="Margalit2017">{{cite journal |last1=Margalit |first1=B. |last2=Metzger |first2=B. D. |title=Constraining the Maximum Mass of Neutron Stars from Multi-messenger Observations of GW170817 |journal=The Astrophysical Journal |volume=850 |issue=2 |date=1a de Decembru 2017 |page=L19 |doi=10.3847/2041-8213/aa991c |arxiv=1710.05938 |bibcode=2017ApJ...850L..19M|s2cid=119342447 |doi-access=free }}</ref><ref name="Shibata2017">{{cite journal |last1=Shibata |first1=M. |last2=Fujibayashi |first2=S. |last3=Hotokezaka |first3=K. |last4=Kiuchi |first4=K. |last5=Kyutoku |first5=K. |last6=Sekiguchi |first6=Y. |last7=Tanaka |first7=M. |title=Modeling GW170817 based on numerical relativity and its implications |journal=Physical Review D |volume=96 |issue=12 |page=123012 |date=22a de Decembro 2017 |doi=10.1103/PhysRevD.96.123012 |arxiv=1710.07579 |bibcode=2017PhRvD..96l3012S|s2cid=119206732 }}</ref><ref name="Ruiz2018">{{cite journal |last1=Ruiz |first1=M. |last2=Shapiro |first2=S. L. |last3=Tsokaros |first3=A. |title=GW170817, general relativistic magnetohydrodynamic simulations, and the neutron star maximum mass |journal=Physical Review D |volume=97 |issue=2 |page=021501 |date=11a de Januaro 2018 |doi=10.1103/PhysRevD.97.021501 |pmid=30003183 |pmc=6036631 |arxiv=1711.00473 |bibcode=2018PhRvD..97b1501R}}</ref><ref name="Rezzolla2018">{{cite journal |last1=Rezzolla |first1=L. |last2=Most |first2=E. R. |last3=Weih |first3=L. R. |title=Using Gravitational-wave Observations and Quasi-universal Relations to Constrain the Maximum Mass of Neutron Stars |journal=Astrophysical Journal |volume=852 |issue=2 |date=9a de Januaro 2018 |page=L25 |doi=10.3847/2041-8213/aaa401 |arxiv=1711.00314 |bibcode=2018ApJ...852L..25R|s2cid=119359694 |doi-access=free }}</ref> Oppenheimer kaj liaj kunaŭtoroj interpretis la neordinaraĵon ĉe la limo de la radiuso de Schwarzschild kiel indikante, ke ĉi tio estis la limo de veziko en kiu tempo haltis. Ĉi tio estas valida vidpunkto por eksteraj observantoj, sed ne por enfalantaj observantoj. La hipotezaj kolapsintaj steloj estis nomitaj "frostaj steloj", ĉar ekstera observanto vidus la surfacon de la stelo frostigita en la tempo en la momento, kie ĝia kolapso kondukas ĝin al la radiuso de Schwarzschild.<ref>{{Cite journal |last1=Ruffini |first1=R. |author-link1=Remo Ruffini |last2=Wheeler |first2=J. A. |author-link2=John Archibald Wheeler |date=1971 |title=Introducing the black hole |url=http://authors.library.caltech.edu/14972/1/Ruffini2009p1645Phys_Today.pdf |journal= ''Physics Today'' |volume=24 |issue=1 |pages=30–41 |doi=10.1063/1.3022513|bibcode=1971PhT....24a..30R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725133758/http://authors.library.caltech.edu/14972/1/Ruffini2009p1645Phys_Today.pdf |archive-date=25a de Julio 2011 |access-date=5 December 2009 }}</ref> Ankaŭ en 1939, Einstein klopodis pruvi, ke nigraj truoj estas neeblaj en sia publikaĵo "Pri Senmova Sistemo kun Sfera Simetrio Konsistanta el Multaj Gravitantaj Masoj" ("On a Stationary System with Spherical Symmetry Consisting of Many Gravitating Masses"), uzante sian ĝeneralan teorion pri relativeco por defendi sian argumenton.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Bernstein |first=Jeremy |title=The Reluctant Father of Black Holes |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-reluctant-father-of-black-holes-2007-04/ |access-date=3a de Aŭgusto 2023 |journal=[[Scientific American]] |date=2007 |volume=17 |pages=4–11 |doi=10.1038/scientificamerican0407-4sp |language=en}}</ref> Monatojn poste, Oppenheimer kaj lia studento Hartland Snyder prezentis la modelon de Oppenheimer-Snyder en sia artikolo "Pri Daŭra Gravita Kuntiriĝo" ("On Continued Gravitational Contraction"),<ref>{{cite journal |last1=Oppenheimer |first1=J.R. |last2=Snyder |first2=H. |author-link2=Hartland Snyder |year=1939 |title=On Continued Gravitational Contraction |journal= ''Physical Review'' |volume=56 |issue=5 |pages=455–459 |bibcode=1939PhRv...56..455O |doi=10.1103/PhysRev.56.455 |doi-access=free}}</ref> kiu antaŭdiris la ekziston de nigraj truoj. En la artikolo, kiu ne faris referencon al la lastatempa publikaĵo de Einstein, Oppenheimer kaj Snyder uzis la propran ĝeneralan teorion pri relativeco de Einstein por montri la kondiĉojn pri kiel nigra truo povus disvolviĝi, por la unua fojo en nuntempa fiziko.<ref name=":0" /> === Ekesto === Nur stelo, kies maso estas supera al 25 sunaj masoj, povas formi nigran truon. Tiu nigra truo tamen povas havi malpli grandan mason. Ekzemple la [[Rentgena radiado|rentgena]] stelo XTE J1650−500, kiu enhavas nigran truon, havas nur 3,8 sunajn masojn. Kiam stelo formanĝis sian {{N|nuklea brulaĵo}} (fuziante malpezajn al pli kaj pli pezaj [[elemento]]j, maksimume al [[fero]]), la kerno stela kuntiriĝas pro gravito. En tiu procezo estas decida la maso de la stelo, kaj rolas diversaj fizike kalkuleblaj limoj. Ekzemple la [[Limigo de Chandrasekhar]] diras, ke stelo kun malpli ol ĉ. 1,4 sunaj masoj povas rezisti la gravitan premon per la [[Degenereca materio|elektrona degenereca premo]] kaj finiĝas kiel [[blanka nano]]. Pli pezaj steloj kun maksimume 3 sunaj masoj iĝas [[neŭtrona stelo|neŭtronaj steloj]]. Sufiĉe masaj astroj eksplodas post kuntiriĝo kaj formas [[supernovao]]n. Tiu fenomeno forkaptas tavolojn eksterajn, malpli kompaktajn. Nur kerna zono restas. Unu kulerpleno da kerna materio, kompaktega, pezas pli ol unu miliardon da gramoj. Tia astro postrestanta povas enhavi multajn sunomasojn en sfero, kies diametro mezuras kelkajn kilometrojn. En 1958, David Finkelstein identigis la surfacon de Schwarzschild kiel eventhorizonton, "perfekta unudirekta membrano: kaŭzaj influoj povas transiri ĝin nur en unu direkto".<ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=D. |author-link1=David Finkelstein |date=1958 |title=Past-Future Asymmetry of the Gravitational Field of a Point Particle |journal= ''Physical Review'' |volume=110 |issue=4 |pages=965–967 |doi=10.1103/PhysRev.110.965|bibcode=1958PhRv..110..965F}}</ref> Ĉi tio ne strikte kontraŭdiris la rezultojn de Oppenheimer, sed etendis ilin por inkluzivi la vidpunkton de enfalantaj observantoj. La solvo de Finkelstein etendis la solvon de Schwarzschild por la estonteco de observantoj falantaj en nigran truon. Kompleta etendo jam estis trovita de Martin Kruskal, kiu estis instigita publikigi ĝin.<ref>{{cite journal |last1=Kruskal |first1=M. |author-link1=Martin Kruskal |date=1960 |title=Maximal Extension of Schwarzschild Metric |journal= ''Physical Review'' |volume=119 |issue=5 |page=1743 |doi=10.1103/PhysRev.119.1743 |bibcode=1960PhRv..119.1743K}}</ref> [[Dosiero:Bell Burnell (cropped).jpg|eta|dekstre|170ra|Malkovris [[pulsaro]]jn [[Jocelyn Bell Burnell]] en 1967.]] Ĉi tiuj rezultoj venis komence de la ora epoko de ĝenerala relativeco, kiu estis markita de ĝenerala relativeco kaj nigraj truoj fariĝantaj ĉefaj esplorobjektoj. Ĉi tiun procezon helpis la malkovro de [[pulsaro]]j fare de [[Jocelyn Bell Burnell]] en 1967,<ref>{{Cite journal |last1=Hewish |first1=A. |author-link1=Antony Hewish |last2=Bell |first2=S. J. |author-link2=Jocelyn Bell Burnell |last3=Pilkington |first3=J. D. H. |last4=Scott |first4=P. F. |last5=Collins |first5=R. A. |display-authors=1 |date=1968 |title=Observation of a Rapidly Pulsating Radio Source |journal=[[Nature (gazeto)|Nature]] |volume=217 |issue=5130 |pages=709–713 |doi=10.1038/217709a0|bibcode=1968Natur.217..709H|s2cid=4277613 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pilkington |first1=J. D. H. |last2=Hewish |first2=A. |author-link2=Antony Hewish |last3=Bell |first3=S. J. |author-link3=Jocelyn Bell Burnell |last4=Cole |first4=T. W. |display-authors=1 |date=1968 |title=Observations of some further Pulsed Radio Sources |journal=[[Nature (gazeto)|Nature]] |volume=218 |issue=5137 |pages=126–129 |doi=10.1038/218126a0|bibcode=1968Natur.218..126P|s2cid=4253103 }}</ref> kiuj, antaŭ 1969, montriĝis esti rapide rotaciantaj neŭtronaj steloj.<ref name="araa8_265">{{cite journal |last=Hewish |first=A. |author-link1=Antony Hewish |date=1970 |title=Pulsars |journal= ''Annual Review of Astronomy and Astrophysics'' |volume=8 |issue=1 |pages=265–296 |bibcode=1970ARA&A...8..265H |doi=10.1146/annurev.aa.08.090170.001405}}</ref> Ĝis tiam, neŭtronaj steloj, kiel nigraj truoj, estis rigardataj nur kiel teoriaj kuriozaĵoj; sed la malkovro de pulsaroj montris ilian fizikan gravecon kaj spronis plian intereson pri ĉiaj specoj de kompaktaj objektoj, kiuj eble formiĝis per gravita kolapso.<ref>{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/Fifty-years-ago-grad-students-discovery-changed-course-astrophysics-180968288/ |title=Fifty Years Ago, a Grad Student's Discovery Changed the Course of Astrophysics |date=28a de Februaro 2018 |access-date=22a de Decembro 2023 |website=Smithsonian Magazine |last=Boissoneault |first=Lorraine}}</ref> En ĉi tiu periodo oni trovis pli ĝeneralajn solvojn por nigraj truoj. En 1963, Roy Kerr trovis la precizan solvon por [[Turniĝanta nigra truo|rotacianta nigra truo]]. Du jarojn poste, Ezra Newman trovis la [[Rotacia simetrio|aksosimetrian solvon]] por nigra truo, kiu estas kaj rotacianta kaj [[Elektra ŝargo|elektre ŝargita]].<ref>{{Cite journal |last1=Newman |first1=E. T. |author-link1=Ezra T. Newman |last2=Couch |first2=E. |last3=Chinnapared |first3=K. |last4=Exton |first4=A. |last5=Prakash |first5=A. |last6=Torrence |first6=R. |display-authors=1 |date=1965 |title=Metric of a Rotating, Charged Mass |journal= ''Journal of Mathematical Physics'' |volume=6 |issue=6 |page=918 |doi=10.1063/1.1704351 |bibcode=1965JMP.....6..918N}}</ref> Per la laboro de [[Werner Israel]],<ref>{{cite journal |last=Israel |first=W. |date=1967 |title=Event Horizons in Static Vacuum Space-Times |journal=''Physical Review'' |volume=164 |issue=5 |page=1776 |doi=10.1103/PhysRev.164.1776 |bibcode=1967PhRv..164.1776I}}</ref> Brandon Carter,<ref>{{cite journal |last=Carter |first=B. |author-link1=Brandon Carter |date=1971 |title=Axisymmetric Black Hole Has Only Two Degrees of Freedom |journal=''Physical Review Letters'' |volume=26 |issue=6 |page=331 |doi=10.1103/PhysRevLett.26.331 |bibcode=1971PhRvL..26..331C}}</ref><ref>{{cite book |last=Carter |first=B. |author-link1= |date=1977 |chapter=The vacuum black hole uniqueness theorem and its conceivable generalisations |title=Proceedings of the 1st Marcel Grossmann meeting on general relativity |pages=243–254 }}</ref> kaj David Robinson<ref>{{cite journal |last1=Robinson |first1=D. |date=1975 |title=Uniqueness of the Kerr Black Hole |journal=''Physical Review Letters'' |volume=34 |issue=14 |page=905 |doi=10.1103/PhysRevLett.34.905 |bibcode=1975PhRvL..34..905R}}</ref> aperis la "senhara teoremo", deklarante, ke solvo por senmova nigra truo estas tute priskribita per la tri parametroj de la metriko de Kerr-Newman: [[maso]], [[angula movokvanto]] kaj [[elektra ŝargo]].<ref name="HeuslerNoHair"> Heusler, M. (2012). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5255892/ "Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond".] ''Living Reviews in Relativity''. 15 (7): 7. arXiv:1205.6112. Bibcode:2012LRR....15....7C. doi:10.12942/lrr-2012-7. PMC 5255892. PMID 28179837. </ref> Komence, oni suspektis, ke la strangaj trajtoj de la solvoj de nigraj truoj estis patologiaj artefaktoj pro la truditaj simetriaj kondiĉoj, kaj ke la singularaĵoj ne aperus en ĝeneralaj situacioj. Ĉi tiun vidpunkton aparte subtenis Vladimir Belinski, [[Isaak Ĥalatnikov]] kaj Evgenij Lifŝitz, kiuj klopodis pruvi, ke neniuj singularaĵoj aperas en ĝeneralaj solvoj. Tamen, fine de la [[1960-aj jaroj]], [[Roger Penrose]]<ref name="penrose1965">{{cite journal |last1=Penrose |first1=R. |author-link1=Roger Penrose |date=1965 |title=Gravitational Collapse and Space-Time Singularities |journal=''Physical Review Letters'' |volume=14 |issue=3 |page=57 |doi=10.1103/PhysRevLett.14.57 |bibcode=1965PhRvL..14...57P |s2cid=116755736 |url=http://pdfs.semanticscholar.org/faad/1f4358fddf70df2e00c0a290b7e4501c27de.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011221750/http://pdfs.semanticscholar.org/faad/1f4358fddf70df2e00c0a290b7e4501c27de.pdf |archive-date=11a de Oktobro 2020 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201011221750/http://pdfs.semanticscholar.org/faad/1f4358fddf70df2e00c0a290b7e4501c27de.pdf |date=2020-10-11 }}</ref> kaj [[Stephen Hawking]] uzis ĝeneralajn teknikojn por pruvi, ke singularaĵoj aperas ĝenerale.<ref>{{cite journal |last1=Ford |first1=L. H. |date=2003 |title=The Classical Singularity Theorems and Their Quantum Loopholes |journal=''International Journal of Theoretical Physics'' |volume=42 |issue=6 |pages=1219–1227 |doi=10.1023/A:1025754515197 |arxiv=gr-qc/0301045 |bibcode=2003gr.qc.....1045F |s2cid=14404560}}</ref> Pro ĉi tiu laboro, Penrose ricevis duonon de la [[Nobel-premio pri fiziko]] de 2020, estante Hawking mortinta en 2018.<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/|access-date=8 October 2020|website=NobelPrize.org|archive-date=24a de Aprilo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424115309/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/|url-status=live}}</ref> Surbaze de observaĵoj en [[Reĝa Observatorio de Greenwich|Greenwich]] kaj [[Toronto]] (en la Observatorio David Dunlap) komence de la [[1970-aj jaroj]], Cygnus X-1, galaksia rentgen-fonto malkovrita en 1964, fariĝis la unua astronomia objekto ofte akceptita kiel nigra truo.<ref>{{citation | last=Rolston | first=Bruce | date=10 November 1997 | url=http://news.utoronto.ca/bin/bulletin/nov10_97/art4.htm | title=The First Black Hole | publisher=University of Toronto | access-date=11-a de marto 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080307181205/http://www.news.utoronto.ca/bin/bulletin/nov10_97/art4.htm | archive-date = 7a de Marto 2008 }}</ref><ref name="Shipman1975">{{citation | last1=Shipman | first1=H. L. | date=1975 | title=The implausible history of triple star models for Cygnus&nbsp;X-1 Evidence for a black hole | journal=''Astrophysical Letters'' | volume=16 | issue=1 | pages=9–12 | bibcode=1975ApL....16....9S | doi=10.1016/S0304-8853(99)00384-4 | last2=Yu | first2=Z | last3=Du | first3=Y.W }}</ref> [[Dosiero:Stephen Hawking.StarChild.jpg|eta|maldekstre|170ra|[[Stephen Hawking]] en la [[1970-aj jaroj]] prezentis la ideon, ke povus ekzisti nigraj truoj, kiuj ne ekestis per supernovaoj, sed restis de la unua tempo post la [[Praeksplodo]], kiam la denso de la universo estis grandega. ]] Laboroj de James Bardeen, Jacob Bekenstein ([[d:Q504448|en vikidatumoj]]), Brandon Carter kaj Steven Hawking en la komenco de la 1970-aj jaroj kondukis al la formulado de nigratrua termodinamiko.<ref>{{Cite journal |last1=Bardeen |first1=J. M. |author-link1=James M. Bardeen |last2=Carter |first2=B. |author-link2=Brandon Carter |last3=Hawking |first3=S. W. |author-link3=Stephen Hawking |date=1973 |title=The four laws of black hole mechanics |journal= ''Communications in Mathematical Physics'' |volume=31 |issue=2 |pages=161–170 |doi=10.1007/BF01645742 |mr=0334798 |zbl=1125.83309 |bibcode=1973CMaPh..31..161B |s2cid=54690354 |url=http://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103858973 |access-date=4a de Junio 2021 |archive-date=16a de Majo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516211604/https://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103858973 |url-status=live }}</ref> Tiuj leĝoj priskribas la konduton de nigra truo en proksima analogeco al la leĝoj de termodinamiko per rilatigado de [[maso]] al [[energio]], areo al [[entropio]], kaj surfaca gravito al [[temperaturo]]. La analogeco estis kompletigita kiam Hawking, en 1974, montris, ke [[kvantuma kampa teorio]] implicas, ke nigraj truoj devus radii kiel [[nigra korpo]] kun temperaturo proporcia al la surfaca gravito de la nigra truo, antaŭdirante la efikon nun konatan kiel ''Hawking-radiado''.<ref name=Hawking1974 > Hawking, S. W. (1974). "Black hole explosions?". ''Nature''. 248 (5443): 30–31. Bibcode:1974Natur.248...30H. doi:10.1038/248030a0. S2CID 4290107. </ref> Cygnus X-1, malkovrita per la X-radia satelita teleskopo COS-B, estas stelduopo, kie unu el la paruloj estas nevidebla kaj emisias intensan rentgenan radiadon. [[Stephen Hawking]] en la [[1970-aj jaroj]] prezentis la ideon, ke povus ekzisti nigraj truoj, kiuj ne ekestis per supernovaoj, sed restis de la unua tempo post la [[Praeksplodo]], kiam la denso de la universo estis grandega. Tiaj nigraj truoj povus havi mason de nur ĉ. 10¹² kg; tio estas la maso de kuba kilometro (km³) da akvo. Eventoj kun ekstreme grandaj masoj, ekzemple la kolizio de du [[galaksio]]j, povas ekestigi paron da nigraj truoj, kiuj orbitas ĉirkaŭ si reciproke kaj iam kunfandiĝas. Astronomoj supozas, ke la super-masa nigra truo en la centro de la galaksio [[M87]] per kunfandiĝo. En 1995 du teamoj, germana kaj usona, malkovris gigantan nigran truon nomatan [[Sagittarius A*]] en la centro de nia [[Lakta Vojo]] galaksio. Samtempe aliaj astronomoj malkovris similajn gigantajn nigrajn truojn en la centro de pluraj aliaj galaksioj. === Observado === En 2015 post tridekjara laboro la [[projekto LIGO de scienca kunlaboro]] unuafoje malkovris [[Gravitaj ondoj|gravitajn ondojn]] el forega kolizio de nigraj truoj. == Matematikaj modeloj == === Nigra truo laŭ Schwarzschild === La modelo de [[Karl Schwarzschild]] konsideras objektojn ne rotaciantajn kaj sen elektra [[ŝargo]]. Ĝi havas solvon matematike sufiĉe simplan, sed la reala ekzisto de tia objekto estas neprobabla, ĉar eĉ malgranda rotacio komenca devas enorme pliiĝi dum la kunfalo de la objekto, por konservi la [[Angula movokvanto|angulan movokvanton]]. === Nigra truo laŭ Kerr === La [[Turniĝanta nigra truo|modelo]] de [[Roy Patrick Kerr]] konsideras objektojn sen [[elektra ŝargo]] sed ja rotaciantajn. Ĝi verŝajne prezentas realisman situacion. Rotacianta stelo kunfalanta povas rezultigi nigran truon, en kiu la [[singularejo]] ne estas punkto, sed pro la rotacio havas diskan formon. Rezultas ne unu, sed du eventaj horizontoj kaj tiel nomata [[ergosfero]] ĉirkaŭ ili, en kiu ĉiu objekto estas entirata en la rotacion de la nigra truo. === Nigra truo laŭ Kerr-Newman === La [[ŝargita nigra truo|modelo]] de Kerr kaj Ezra Newman konsideras objektojn rotaciantajn kaj elektre ŝargitajn. La rezultanta [[elektromagneta kampo]] tiam tordas la [[spacotempo]]n. La okazon de korpo ja ŝargita sed ne rotacianta konsideras la modelo de [[Hans Reissner]] kaj [[Gunnar Nordström]]. == Gravita lensado == Nigraj truoj faras [[Gravita lensado|gravitan lensadon]]. La bildoj sube montras la ekzemplon. En la fono estas spirala galaksio vidata de la rando. Ĉi tiuj bildoj estas komputila simulado. Similaj bildoj neniam estis fotitaj. La nigra truo estas observata de distanco de 50 ĝiaj radiusoj, la angulo de vido de la tuta bildo estas 60°. {| border=0 |[[Dosiero:Without bh.jpeg|eta|250px|maldekstra|Bildo sen la nigra truo]] |[[Dosiero:With bh.jpeg|eta|250px|maldekstra|Bildo kun la nigra truo]] |} == La inform-paradokso == Argumento kontraŭ la ekzisto de nigraj truoj estas la "inform-paradokso". Apliko de la [[kvantuma mekaniko]] kaj de la [[ĝenerala teorio de relativeco|ĝenerala relativeco]] al la hipotezo de nigra truo rezultigas, ke la truo povus "forvaporiĝi" per elsendo de lumradioj el sia eventa horizonto (tiel nomata Hawking-radiado). Tiel la truo povus komplete neniiĝi, lasante nenian spuron de sia iama ekzisto kaj pri la objektoj enfalintaj en ĝin. Tio kontraŭas la aksiomon de la kvantuma mekaniko, ke informo ne perdiĝas; alivorte, la evoluo de nigra truo estus sur kvantuma nivelo ne inversigebla, ne simetria laŭ la tempa direkto. Tiun informperdon konkretigas teoremo de [[Werner Israel]] (1967), laŭ kiu nigra truo, kiom ajn granda, posedas nur tri mezureblajn ecojn: mason, elektran ŝargon kaj [[angula movokvanto|angulan movokvanton]]. Se tiel estas, do ĉiuj aliaj ecoj de enfalantaj objektoj perdiĝas. [[John Archibald Wheeler]] resumis tiun teoremon per "nigraj truoj ne havas harojn", tial oni parolas ankaŭ pri la senhareca teoremo. [[Stephen Hawking]], iam ano de tiu teorio, en 2004 (17-a Internacia Konferenco pri Ĝenerala Relativeco kaj Gravito; {{en}}: ''International Conference on General Relativity and Gravitation'') diris, ke eble nigraj truoj tamen povas "havi harojn", kaj ke neniiĝantaj nigraj truoj iel redonas la informkvanton, kiun ili antaŭe glutis. == Alternativaj teorioj == Iuj sciencistoj proponis aliajn hipotezojn por priskribi la sorton de kunfalanta stelo. Tiuj hipotezoj ĝenerale celas eviti teoriajn problemojn, kiuj rezultas el la singularejo en nigra truo, ekzemple la inform-paradokson. '''Nigra stelo''' pro [[kvantuma fiziko|kvantumaj efikoj]] ne superas certan denson kaj ne havas eventan horizonton. Ilia lumo estus ekstreme malforta pro la forta ruĝenŝoviĝo. '''Gravit-vakuuma stelo''' (gra-va-stelo) aŭ kvazaŭ-nigratrua objekto (QBHO laŭ la angla ''quasi black-hole object'') estas la objekto de teorio de Pawel Mazur kaj Emil Mottola. Male al nigraj steloj ĝi ne estus observe distingebla disde nigra truo. {{-}} == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:M87 jet.jpg|La radio elsendita de galaksio [[M87]] supozeble estas kaŭzata de ega nigra truo en la galaksia centro A view of the M87 supermassive black hole in polarised light.tif|La nigra truo centre de [[Messier 87]] en [[Polarizado|polarizita]] lumo Dosiero:Microquasar GRO J1655-40.jpg|Artista prezento de nigra truo kun proksime orbitanta kompaniula stelo, kiu superas ĝian Roche-limon. En-falanta materio formas akir-diskon. Dosiero:BlackHole.jpg|Arta prezento de nigra truo, de [[NASA]]. Dosiero:Black Hole Milkyway.jpg|Nigra truo de dek sun-masoj, vidate el distanco de 600 km, kun la [[Lakta vojo]] fone </gallery> == En Esperanto aperis == * [[Frank van Hertrooij]], [https://scivolemo.wordpress.com/2021/11/09/la-ligo-inter-teo-kaj-nigraj-truoj/ TEO KAJ NIGRAJ TRUOJ] ĉe la blogo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]], 9-a de novembro 2021 == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Carroll, Sean M. (2004). [https://web.archive.org/web/20170323013522/http://www.preposterousuniverse.com/spacetimeandgeometry/ Spacetime and Geometry.] Addison Wesley. ISBN 978-0-8053-8732-2. Arkivita la 23an de Marto 2017 ĉe Wayback Machine * [[Stephen Hawking|Hawking, S. W.]]; Ellis, G. F. R. (1973). [https://books.google.es/books?id=QagG_KI7Ll8C&redir_esc=y Large Scale Structure of space time.] Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-09906-6. Arkivita la 21an de Julio 2020. Alirita la 16an de Majo 2020. * Misner, Charles; Thorne, Kip S.; [[John Archibald Wheeler|Wheeler, John]] (1973). ''Gravitation''. W. H. Freeman and Company. ISBN 978-0-7167-0344-0. * Thorne, Kip S. (1994). ''Black Holes and Time Warps''. Norton, W. W. & Company, Inc. ISBN 978-0-393-31276-8. * Wald, Robert M. (1984). [https://books.google.es/books?id=9S-hzg6-moYC&redir_esc=y ''General Relativity''.] University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-87033-5. Arkivita la 11an de Aŭgusto 2016. Alirita la 23an de Februaro 2016. * Wheeler, J. Craig (2007). ''Cosmic Catastrophes'' (dua eldono). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85714-7. == Vidu ankaŭ == * [[Eventa horizonto]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Turniĝanta nigra truo]] * [[John Archibald Wheeler]] {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://youtube.com/watch?fbclid=IwAR1OP2dkWHkNo5V5JXmJDKj0fwNV5mUc8NGy8LbYXrsz9q4NFlIH40x7Q_Q&v=i_dTdiahJxY&feature=youtu.be Galaksioj kaj nigraj truoj], intervjuo kun Janjo Suna, astrofizikisto kiu interesiĝas pri la stelformado en galaksioj. Aperis 2022-11-25 {{eo}} * {{Dmoz}} {{Nigraj truoj}} {{Havenda artikolo|Nigra truo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nigraj truoj| ]] [[Kategorio:Specoj de steloj]] skibzn3w6fbf5u393sw8xc10qjs0d4y 0 8784 9366210 9347246 2026-05-03T22:59:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366210 wikitext text/x-wiki {{prisupre|pri=kemia kombinaĵo kiu emas fordoni protonon aŭ fordonas protonon|gusto|Acida gusto|apa=#}} {{Polurinda}}{{Informkesto organizaĵo}} '''Acido''' (ĝenerala [[formulo]] estas HA aŭ [H⁺A⁻]) difiniĝas tradicie kiel [[kemia kombinaĵo]] ([[molekulo]] aŭ [[jono]]), kiu, kiam solvita en [[akvo]], generas [[solvaĵo]]n kun [[hidrogeno|hidrogena jono]] ([[protono]] fakte), kaj tiele kontribuas al acideco pli granda ol tiu de [[pura akvo]], t.e. [[pH (kemia parametro)|pH]] malpli ol 7,0. Laŭ la moderna difino de [[Johannes Nicolaus Brønsted]] kaj [[Martin Lowry]], "acido" estas iun ajn kemiaĵo, kiu donas hidrogenan jonon (H⁺) al alia kombinaĵo, kiu nomiĝas "[[bazo (kemio)|bazo]]". Vulgaraj ekzemploj estas [[acetata acido]] (el la [[vinagro]]), [[formika acido]] (el la [[formiko]]j) aŭ [[sulfura acido]] (uzata en veturilaj [[baterio]]j). En la sistemoj "acido/bazo", ne estas ŝanĝoj en [[oksidiĝa nombro]], kontraŭe al la [[redoksa reakcio|redoksaj sistemoj]]. == Historio == Acidoj estis tiel ofte redifinitaj dum la lastaj epokoj, tiel operacie kiel esence, ke la historio de la acidoj devis trapasi ripetitajn signifoŝanĝojn anstataŭ konverĝi al sekura difino. Mineralaj acidoj estis konataj, kvankam per aliaj nomoj, ekde la mezepokaj alkemiistoj en la [[Oriento]] kiuj aparte aprezis la [[sulfata acido|vitriololeon]] kaj la [[reĝakvo]]n (miksaĵon da [[klorida acido|klorida]] kaj [[nitrata acido|nitrata acidoj]]) pro iliaj povoj kiel solvantoj. [[Dosiero:Glauber.png|eta|desktre|200px|[[Johann Rudolph Glauber]], germana apotekisto, alkemiisto kaj kemiisto, pioniro pri eksperimentoj pri acidoj, preparis la [[klorida acido|kloridan acidon]] per traktado de la [[sulfata acido]] kun la [[natria klorido|ordinara salo]], sekvata per distiliĝo.]] Plibonigitaj metodoj pri preparado asociiĝas al [[Andreas Libavius|Andreo Libavo]] (1555-1616) kaj [[Johann Rudolph Glauber]] (1604-1670), cetere, ĉi-lasta preparis la [[klorida acido|kloridan acidon]] per traktado de la [[sulfata acido]] kun la [[natria klorido|ordinara salo]], sekvata per distiliĝo. En liaj manoj, acidoj estis pli uzataj ol antaŭe dum preparado de vasta gamo da neŭtralaj saloj ekde metalaj saloj kaj iliaj oksidoj. Ĉirkaŭ la mezo de la 17-a jarcento, neŭtraligaj reakcioj inter acidoj kaj [[Bazo (kemio)|bazoj]] estis sufiĉe konataj kun ĝiaj naturaj eferveskoj kiuj inspiris la novan [[iatrokemio]]n en la verkaro de [[Franciscus Sylvius]] (1614-1672) kaj Otto Tachenius (1610-1680). Dum la 17-a jarcento, kiam la tradicie materia/forma dualeco cedis al la mekanikaj filozofioj, tiam la teorioj pri acideco respegulis tiun ŝanĝon. Kaj Nicolas Lémery (1645-1715) kaj [[Robert Boyle]] (1627-1691) provis klarigi la percepteblajn proprecojn de la acidoj (amarecon kaj korodecon) laŭ esprimoj je akrepintaj korpuskloj. Sub la influo de [[Isaac Newton]] (1642-1727), hipotezoj pri la formo de la partikloj malfermis la vojon al nova [[ontologio]] en kiu mallongatingaj altiraj-forpuŝaj fortoj asociiĝis al atomoj. Reakcioj inter acidoj kaj bazoj do povis konstruiĝi laŭ neŭtraligaj procezoj pri afinaj fortoj kiuj estis, principe, kvantigeblaj. Reakcioj inter metaloj kaj acidoj estis kandidatoj al provoj je konstruado de [[Elektrona afineco|afineco]]-tabeloj kaj dum la jardeko 1770 la rapido en kiu malsamaj metaloj dissolviĝas en acidoj ekkomparatis. Estis ankaŭ ordinare konsideri la acidojn kiel malsamaj manifestiĝoj de iu universala acido, tamen, alternativa vidpunkto estis disvolviĝonta de [[Antoine Lavoisier|Antono Lavoaziero]] (1743-1794). La "kemia revolucio" ĉe la fino de la 18-a jarcento ofte identiĝis kun la forpuŝo de Lavoaziero rilate al la [[flogistono|flogistona]] teorio favore de iu oksigena teorio pri brulado. Verdire, la oksigena teorio de Lavoaziero estis ĉefe ia teorio pri acideco (t. e., la oksigeno estas la acido-produktanto) pro tio ke ĝi baziĝis sur eksperimentaj rezultoj, ekzemple, kiam [[sulfuro]], [[fosforo]] ktp bruliĝas en aero, ili konvertiĝas en acidoj. La nocio ke la oksigeno estis la [[principo]] de la acideco elmontras ke eĉ Lavoaziero mem emancipiĝis el la tradiciaj konceptoj pri kemiaj principoj kaj kiel [[Claude Louis Berthollet]] (1748-1822) suspektis, la antaŭkono ke ĉiuj acidoj devas enhavi oksigenon estis ĝenerala kredo. [[Dosiero:Sir Humphry Davy, Bt by Thomas Phillips.jpg|eta|maldekstre|200px|[[Humphry Davy]] (1778-1829) elmontris ke la oksigeno estis komponanto de [[alkalo]]j, [[natria hidroksido]] kaj [[kalia hidroksido]] kaj elstarigis, ke ne ekzistas [[oksigeno]] en la [[klorida acido]].]] [[Humphry Davy]] (1778-1829) detruis la teorion de Lavoaziero laŭ tri aspektoj: unue, li elmontris ke la oksigeno estis komponanto de [[alkalo]]j, [[natria hidroksido]] kaj [[kalia hidroksido]]; due, elmontrante ke [[halogenido]]j povas elteni bruladon tiel kiel la oksigeno, do senigante ĝin el ties ununura kondiĉo, kaj trie, elstarigante ke ne ekzistas oksigeno en la [[klorida acido]] - ia konkludo derivita el lia verko pri la elementa naturo de la [[kloro]]. Kvankam Davy asociiĝis la acidecon de la [[klorata acido|klorata]] kaj [[jodata acido|jodata acidoj]] pro la hidrogeno kiun ili enhavis, li ne transformis ĉi-teorion en koheran vidpunkton. <ref>[https://books.google.com.br/books?id=Ian_AwAAQBAJ&pg=PA3&dq=acids+History&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjjy8XA66bTAhWDFpAKHb7eAh8Q6AEISzAF#v=onepage&q=acids%20History&f=false Dictionary of the History of Science], William F. Bynum, E. Janet Browne, Roy Porter</ref> Tamen nur post pluraj jardekoj la ideo pri acideco estis asociita al ĉeesto de [[hidrogeno]] dank'al propono de la germana kemiisto [[Justus von Liebig]] (1803–1873). Sed, klareco estis portita al tiu scienco, kiam [[Svante Arrhenius]] (1859–1927) finfine difinis acidojn kiel "substancoj kiuj liveras hidrogenajn katjonojn al la solvaĵo" dum bazoj estas "substancoj kiuj liberas hidroksilajn anjonojn al la solvaĵo". Li ankaŭ proponis ke la mekanismo laŭ kiu acidoj kaj bazoj interagas por reciproka neŭtraligado okazas per formado de akvo sekvata de la koncerna salo. Pli malfrue, la dana kemiisto [[Johannes Nicolaus Brønsted]] (1879-1947) kaj la angla kemiisto [[Martin Lowry]] (1874-1936) kvankam sendepende, proponis la difinoŝanĝon, konservante la interrilato de la protona liberigo en la acidoj, sed difinante pli amplekse la bazojn kiel ajna substanco kapabla je protona asociiĝo. Tiamaniere ke, mezuradoj de la hidrogenaj jonoj iĝis tranĉaj por difini la nivelojn de acideco, kaj bazoj verdire estis preterlasataj kiel simplaj ricevantoj. Do la antaŭaj difinoj bazitaj sur protonaj kaj hidroksilaj jonoj, estis asociitaj al reakcioj en akva solvaĵo. [[Gilbert Lewis]] (1875–1946) rafinis la acido-bazan koncepton kaj inkluzivis dissociiĝajn eventojn en ne-akvaj solvantoj, tie kie liberaj protonoj ne estis implicitaj. Disvolvita kune kun ĉi-teoriaj konsideraĵoj, la praktika mezurado pri acideco posedas longan historion, kaj ĉi-praktiko kuŝas en la bazo de la [[analiza kemio]] kaj laste en la negocoj pri analizaj instrumentoj. La koncepto pri [[pH (kemia parametro)|pH]] eble estas la plej grava demando kiu faciliĝis ĉi-evoluon. == Laŭ la koncepto de Arrhenius == [[Dosiero:Arrhenius2.jpg|eta|desktre|200px|La svedo [[Svante Arrhenius]] formulis difinon por acidoj kaj [[bazo]]j laŭ la specoj kiujn ili formas ĉe solviĝo en akvo.]] En 1887 la sveda kemiisto [[Svante Arrhenius]] formulis difinon por acidoj kaj [[bazo]]j laŭ la specoj kiujn ili formas ĉe solviĝo en akvo. Acidoj de Arrhenius estas substancoj kiuj solviĝas en akvo, produktante hidrogen-jonoj (H⁺). Bazoj de Arrhenius estas substancoj kiuj solviĝas en akvo, produktante hidroksid-jonojn (OH⁻). [[Klorida acido|Hidrogena klorido]] (HCl) kaj natria hidroksido (NaOH) estas respektive ekzemploj de acido de Arrhenius kaj bazo de Arrhenius. Ili joniĝas en akvo jene: <TT>HCl <SUP><U>akvo</U></SUP>&gt; H<SUP>+</SUP> + Cl<SUP>−</SUP></TT> <TT>NaOH <SUP><U>akvo</U></SUP>&gt; Na<SUP>+</SUP> + OH<SUP>−</SUP></TT> Tial, laŭ Arrhenius la specifaj ecoj de acidoj kaj bazoj, kiel ilia konduto rilate lakmuso, rezultas el la ĉeesto de jonoj H⁺ kaj OH⁻ respektive. Kvankam oni povus konsideri ilin sufiĉaj, almenaŭ sur fundamenta nivelo, la difinoj laŭ Arrhenius havas du malavantaĝojn: * (1) ili taŭgas sole por akvaj solvaĵoj, kaj * (2) la identeco de la acido en akvaj solvaĵoj estas trosimpligita. Pri ĉi tiu lasta punkto oni devas diri ke "liberaj" hidrogen-jonoj (H⁺ ) ne povas ekzisti en akvo - fakto, kiun ne sciis Arrhenius. Hidrogena atomo, kiu konsistas el unu protono kaj unu elektrono, perdinte unu elektrono (pro joniĝo), iĝas nura nukleo - en tiu ĉi kazo do unu protono. La altira povo inter tiu ĉi nuda protono kaj polusa akvo-molekulo estas sufiĉe forta por unuigi la hidrogenan jonon kun la akvomolekulo, formanta hidronian jonon (H₃O⁺). (Por klare apartigi la jonojn, oni resumu: hidrogena jono estas H⁺ , hidroksida jono estas OH⁻, kaj hidronia jono estas H₃O⁺). La ligilo, kiu ligas la protonon al la akvo, estas kunordiga [[kovalenta ligo]], ĉar ambaŭ elektronoj devenas de la oksigena atomo. == Laŭ la koncepto de Brønsted kaj Lowry == [[Dosiero:Thomas Martin Lowry2.jpg|eta|maldekstre|200px|[[Thomas Martin Lowry]] (1874-1936) en 1923 kune kun la dana esploristo [[Johannes Nicolaus Brønsted]] (1879-1947) disvolvis samtempe kaj sendepende ŝanĝis la vizaĝon de la kemio per la teorio pri acido-bazo de la kemiaj substancoj, surbaze de protona acekptado/rifuzado kiu rimarkindigis ĝiajn kreintojn. La teorio tiam iĝis konata kiel Acido-baza teorio de Brønsted-Lowry. ]] En 1923, [[Johannes Nicolaus Brønsted]], dana sciencisto, kaj [[Martin Lowry]], brita sciencisto, proponis - sendepende unu de la alia - preskaŭ samtempe koncepton pri acidoj kaj bazoj, kiu etendis la ideojn de Arrhenius. Ilia difino de acidoj kaj bazoj dependas de tio, kiamaniere tiuj du grupoj da substancoj reakcias unu kun la alia. Acid-baza reakcio estas difinita kiel [[reakcio]] dum kiu protono transiĝas de unu speco al alia. Acido de Brønsted-Lowry estas tiel proton-donanto kaj bazo de Brønsted-Lowry estas proton-akceptanto. Tiuj difinoj * (1) pligrandigas la nombron da substancoj, kiuj povas esti konsiderataj acidoj kaj bazoj, * (2) ne limiĝas al akvaj solvaĵoj kaj * (3) klarigas la fakton, ke la acida speco en akvaj solvaĵoj estas la hidronia jono. Ĉiuj acidoj de Arrhenius estas acidoj de Brønsted-Lowry, kaj ĉiuj bazoj de Arrhenius estas bazoj de Brønsted-Lowry. Sed la malo de tiu ĉi aserto ne estas vera. La teorio de Brønsted-Lowry inkluzivas la teorion de Arrhenius, sed ankaŭ multe pli. === Kvalitoj === Brønsted-Lowry-aj acidoj: * gustas acida generale; * ofte igas pika sento sur mukozoj, ĉefe se fortaj aŭ koncentrataj estas; * reakcias kun kolorindikaj kombinaĵoj, tiele ke ĝi ruĝigas ambaŭ [[lakmuso]]n (lakmuso estas natura vegetaĵa kolorenzo akirebla el likenoj) kaj [[metiloranĝo]]n, sed ne ŝanĝas la koloron de [[fenolftaleino]]; * reakcias kun [[metalo]]j, liberigante [[hidrogeno]]n kaj la metala, [[salo]]n solvantalan; * reakcias kun metalaj [[karbonato]]j, produktante akvon, [[Karbona dioksido|karbonan duoksidon]] kaj salon; * reakcias kun bazo, liberigante salon kun akvo; * reakcias kun metala oksido, produktante akvon kaj salon; * konduktas [[elektro]]n, laŭ la grado de disiĝo; * produktas "solvoniajn" jonojn, tiel hidroniajn jonojn (H₃O⁺) en akvo; * malnaturigas [[proteino]]jn. Fortaj acidoj kaj multaj koncentrataj acidoj estas danĝeraj, ĉar kaŭzas gravajn bruladojn pri eĉ nelongaj kontaktoj. Acidoj estas korodemaj. Generale, acidaj bruladoj kuraciĝas per ellavi abunde la zonon tuŝatan kun fluanta akvo dum 15 minutoj kaj ĵus poste atenti kun tujaj kuracaj zorgoj. En la okazo de treege koncentrataj acidoj, la acido devus unue esti forviŝata tiel multa kiel posibla, alimaniere la hejtgenera miksado de la acido kaj la akvo povus kaŭzi gravajn hejtajn bruladojn. Acidoj povas ankaŭ esti danĝeraj pro aliaj kialoj je ilia acideco: vidu la adekvatan datuman littukon de materia sekureco (angle "MSDS") por havi pli da detaloj. == Forto de acido == '''Forta acido''' estas tiu de aŭta [[baterio]]. Iom '''malforta acido''' estas [[vinagro]].Estas '''mezforta acido''' en la homa [[stomako]]. La mezuro de acideco nomiĝas [[pH (kemia parametro)|pH]]. Sed estas iom inverse. La plej forta acido havas la plej malaltan pH-valoron. Pura [[akvo]] havas pH-valoron 7, oni diras ke ĝi estas ''neŭtra''. Malacidoj, la ([[bazo]]j), havas pH-valoron pli altan ol 7. Por kreski, plantoj bezonas grundon nek tro acidan nek tro malacidan. Malforta acido estas pli facile neŭtrigebla per malacido. Ekzemple [[urtiko]]j kaj [[abelo]]j pikas per acido, kiu estas facile neŭtrigebla per [[natria bikarbonato|bikarbonato]]. Sed se oni brulas propran haŭton per acido de aŭta baterio, endas esti kuracata de kuracisto. Tamen, la acida forto ne estas la nura kialo de veneneco de ĥemiaĵoj. Ekzemple, [[HF]] estas ne aparte forta acido, sed ĝi estas malgraŭ tio tre danĝera. ==Aplikoj de acidoj== ===En industrio=== Acidoj estas fundamentaj reakciiloj en traktado de preskaŭ ĉiuj procezoj en moderna [[industrio]]. Sulfura acido, diprota acido, estas la plej uzata acido en industrio, kaj ankaŭ estas la plej produktata industria kemiaĵo en la mondo. Ĝi estas plejparte uzata en produktado de [[sterko]], [[lesivo]], [[baterio]]j kaj tinktur-[[farbo]]j, same kiel uzata en prilaborado de multaj produktoj kiel ekzemple forigado de malpuraĵoj.<ref>{{Cite web|title = The Top 10 Industrial Chemicals - For Dummies|url = http://www.dummies.com/how-to/content/the-top-10-industrial-chemicals.html|website = dummies.com|access-date = 2016-02-05}}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Laŭ la statistikaj datumoj en 2011, la jara produktado de [[sulfata acido]] estis ĉirkaŭ 200 milionoj da tunoj en la mondo.<ref>{{Cite web|title = Sulfuric acid|url = http://www.essentialchemicalindustry.org/chemicals/sulfuric-acid.html|website = essentialchemicalindustry.org|access-date = 2016-02-06}}</ref> Ekzemple, fosfatmineraloj reagas kun sulfata acido por produkti [[fosfata acido|fosfatan acidon]] por la produktado de fosfataj sterkoj, kaj [[zinko]] estas produktita dissolvante zinkoksidon en sulfatan acidon, purigante la solvaĵon kaj produktante elektrogajnon. En la [[kemia industrio]], acidoj reakcias en neŭtraligaj reagoj por produkti salojn. Ekzemple, [[nitrata acido]] reakcias kun [[amoniako]] por produkti [[Amonia nitrato|amonian nitraton]], kio estas grava sterko. Plie, [[Karboksilata acido|karboksilacidoj]] povas esti esterigitaj kun alkoholoj, por produkti [[estero]]jn. Acidoj ofte estas kutime uzataj por forigi ruston kaj alian korodon de metaloj en procezo konata kiel "fortavoligo". Ili povas esti uzataj kiel [[elektrolito]] en [[Pilo|malseka pilo]], kiel [[sulfata acido]] en aŭtomobila baterio. ===Ĉe manĝaĵoj=== [[File:Tumbler of cola with ice.jpg|thumb|Karbonata akvo (H₂CO₃ akveca solvo) estas ofte aldonita al [[Refreŝigaĵo|nealkoholaĵoj]] por produkti eferveskecon.]] [[Tartrata acido]] estas grava ero de iuj ofte uzataj [[manĝaĵo]]j kiel nematuritaj [[mango]]j kaj [[tamarindo]]j. Ankaŭ naturaj fruktoj kaj legomoj enhavas acidojn. [[Citrata acido]] ĉeestas en [[oranĝo]]j, [[citrono]]j kaj aliaj citrusfruktoj. [[Okzalata acido]] ĉeestas en [[tomato]]j, [[spinaco]]j, kaj precipe en [[Karambolfrukto|karamboloj]] kaj [[Rabarbo-reumo|rabarboj]]; rabarbaj folioj kaj nematuraj karamboloj estas toksaj pro altaj koncentriĝoj de okzalacido. [[Askorbata acido]] (vitamino C) estas esenca [[vitamino]] por la [[homa korpo]] kaj ĉeestas en tiaj manĝaĵoj kiel [[embliko]] (''Phyllanthus emblica''), citrono, citrusfruktoj kaj [[gujavo]]. Multaj acidoj povas esti trovitaj en diversaj specoj de manĝaĵoj kiel aldonaĵoj, ĉar ili ŝanĝas ilian guston kaj servas kiel konserviloj. [[Fosfata acido]], ekzemple, estas komponanto de [[kolao]]-trinkaĵoj. [[Acetata acido]] estas uzata en la ĉiutaga vivo kiel [[vinagro]]. [[Citrata acido]] estas uzata kiel konservilo en saŭcoj kaj [[Peklado|peklaĵoj]]. [[Karbonata acido]] estas unu el la plej oftaj acidaj aldonaĵoj, kiuj estas vaste aldonitaj en [[Refreŝigaĵo|nealkoholaĵoj]]. Dum la produktada procezo, CO₂ estas kutime premita por esti solvita en ĉi tiuj trinkaĵoj por generi karbonatan acidon. Karbonata acido estas tre malstabila kaj tendencas malkomponiĝi en akvon kaj CO₂ ĉe ĉambraj temperaturo kaj premo. Tial, kiam boteloj aŭ ladskatoloj de ĉi tiuj specoj de nealkoholaĵoj estas malfermitaj, la nealkoholaĵoj ŝprucas kaj eferveskas kiam CO₂-vezikoj eliras.<ref>{{Citation|title = Method of and apparatus for making and dispensing a carbonated beverage utilizing propellant carbon dioxide gas for carbonating|url = https://patents.google.com/patent/US4304736|date = 8 December 1981|access-date = 2016-02-06|first1 = John R.|last1 = McMillin|first2 = Gene A.|last2 = Tracy|first3 = William A.|last3 = Harvill| first4 = William S. Jr. |last4 = Credle}}</ref> Iuj acidoj estas uzataj kiel [[drogo]]j. [[Aspirino|Acetilsalikata acido]] (Aspirino) estas uzata kiel kontraŭdolorilo kaj por malaltigi [[febro]]jn. ===Ĉe homaj korpoj=== Acidoj ludas gravajn rolojn en la homa korpo. La klorida acido ĉeestanta en la stomako helpas la [[digesto]]n per malkonstruo de grandaj kaj kompleksaj manĝomolekuloj. [[Aminoacido]]j estas postulataj por sintezo de proteinoj necesaj por kresko kaj riparo de korpaj histoj. Ankaŭ [[grasacido]]j estas postulataj por kresko kaj riparo de korpaj histoj. Nukleaj acidoj estas gravaj por la fabrikado de [[DNA]] kaj [[RNA]] kaj transdono de trajtoj al idoj per [[geno]]j. Karbonata acido estas grava por konservado de pH-ekvilibro en la korpo. Homaj korpoj enhavas diversajn organikajn kaj neorganikajn komponaĵojn, inter tiuj dikarboksilacidoj ludas esencan rolon en multaj biologiaj kondutoj. Multaj el tiuj acidoj estas [[aminoacido]]j, kiuj ĉefe utilas kiel materialoj por la sintezo de proteinoj.<ref>{{Cite book|title = 8 - Biological roles of amino acids and peptides - University Publishing Online|url = http://ebooks.cambridge.org/chapter.jsf?bid=CBO9781139163828&cid=CBO9781139163828A114|archive-url = https://web.archive.org/web/20160302214930/http://ebooks.cambridge.org/chapter.jsf?bid=CBO9781139163828&cid=CBO9781139163828A114|url-status = dead|archive-date = 2a de Marto 2016|date = Junio 2012|doi = 10.1017/CBO9781139163828|last1 = Barrett|first1 = G. C.|last2 = Elmore|first2 = D. T.|isbn = 9780521462921}}</ref> Aliaj malfortaj acidoj utilas kiel bufroj kun siaj konjugaciitaj bazoj por eviti ke la pH de la korpo suferu grandskalajn ŝanĝojn kiuj estus damaĝaj al ĉeloj.<ref>{{Cite web|url = http://fitsweb.uchc.edu/student/selectives/TimurGraham/Acid_Buffering.html|title = Acid Buffering|year = 2006|access-date = 2016-02-06|website = Acid Base Online Tutorial|publisher = University of Connecticut|last = Graham|first = Timur|archive-url = https://web.archive.org/web/20160213132105/http://fitsweb.uchc.edu/student/selectives/TimurGraham/Acid_Buffering.html|archive-date = 13a de Februaro 2016|url-status = dead}}</ref> Ankaŭ la ceteraj dikarboksilacidoj partoprenas en la sintezo de diversaj biologie gravaj kunmetaĵoj en homaj korpoj. ===Acida katalizo=== Acidoj estas uzataj kiel [[Katalizo|kataliziloj]] en industria kaj organika kemio; ekzemple, [[sulfata acido]] estas uzata en tre grandaj kvantoj en la alkiliga procezo por produkti [[benzino]]n. Kelkaj acidoj, kiel ekzemple sulfuraj, fosforaj kaj kloridaj acidoj, ankaŭ okazigas dehidratiĝon kaj kondensajn reakciojn. En [[biokemio]], multaj [[enzimo]]j utiligas acidan katalizon.<ref name="Voet acid cat">{{cite book |author=Voet, Judith G.|author2=Voet, Donald |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry00voet_1|url-access=registration|publisher=J. Wiley & Sons |location=New York |date=2004 |pages=[https://archive.org/details/biochemistry00voet_1/page/496 496–500] |isbn=978-0-471-19350-0 }}</ref> ==Biologia apero== [[Dosiero:Aminoacid.png|thumb|maldekstre|Baza strukturo de [[aminoacido]].]] Multaj biologie gravaj molekuloj estas acidoj. [[Nukleata acido|Nukleataj acidoj]], kiuj enhavas acidajn [[fosfato|fosfatajn grupojn]], estas [[DNA]] kaj [[RNA]]. Nukleataj acidoj enhavas la genetikan kodon kiu determinas multajn el la trajtoj de organismo, kaj estas transdonita de gepatroj al idoj. DNA enhavas la kemian skizon por la sintezo de proteinoj, kiuj konsistas el aminoacidaj subunuoj. [[Ĉelmembrano|Ĉelaj membranoj]] enhavas [[grasacido|grasacidajn]] [[estero]]jn kiel [[fosfolipido]]jn. α-aminoacido havas centran karbonon (la α aŭ alfa karbono) kiu estas kovalente ligita al la [[Karboksilata acido|karboksila grupo]] (tiel ili estas [[Karboksilata acido|karboksilacidoj]]), [[Amino|aminogrupo]], hidrogenatomo kaj varia grupo. La varia grupo, nomita ankaŭ la R-grupo aŭ flanka ĉeno, determinas la identecon kaj multajn el la trajtoj de specifa aminoacido. En [[glicino]], nome la plej simpla aminoacido, la R-grupo estas hidrogenatomo, sed en ĉiuj aliaj aminoacidoj ĝi enhavas unu aŭ plurajn karbonatomojn ligitajn al hidrogenoj, kaj povas enhavi aliajn elementojn kiel ekzemple [[sulfuro]], [[oksigeno]] aŭ [[nitrogeno]]. Kun la escepto de glicino, nature ekzistantaj aminoacidoj estas [[Ĥiraleco|kiralaj]] kaj preskaŭ senescepte ekzistas en la [[Ĥiraleco|L-agordo]]. Peptidoglikano, trovita en kelkaj bakteriaj [[Ĉelmuro|ĉelmuroj]] enhavas kelkajn <small>D</small>-aminoacidojn. Je fiziologia pH, tipe ĉirkaŭ 7, liberaj aminoacidoj ekzistas en ŝargita formo, en kiu la acida karboksila grupo (-COOH) perdas protonon (-COO⁻) kaj la baza aminogrupo (-NH₂) akiras protonon (-NH{{su|b=3|p=+}}). La tuta molekulo havas retan neŭtralan ŝargon kaj estas [[zuiterjono]], kun la escepto de aminoacidoj kun bazaj aŭ acidaj flankaj ĉenoj. [[Aspartata acido]], ekzemple, posedas unu protonitan aminon kaj du deprotonitajn karboksilgrupojn, por neta ŝargo de −1 ĉe fiziologia pH. Grasacidoj kaj grasacidaj derivaĵoj estas alia grupo de karboksilaj acidoj, kiuj ludas gravan rolon en biologio. Tiuj enhavas longajn hidrokarbidajn ĉenojn kaj karboksilacidan grupon sur unu fino. La ĉelmembrano de preskaŭ ĉiuj organismoj konsistas ĉefe el fosfolipida bitavolo, [[micelo]] de hidrofobaj grasacidaj esteroj kun polusaj, hidrofilaj [[Fosfato|fosfataj]] "ĉefaj" grupoj. Membranoj enhavas kromajn komponentojn, kelkaj el kiuj povas partopreni en acid-bazaj reakciojn. En homoj kaj multaj aliaj bestoj, [[klorida acido]] estas parto de la [[Stomaksuko|stomaka acido]] sekreciita ene de la [[stomako]] por helpi hidrolizi [[proteino]]jn kaj [[polisakarido]]jn, same kiel por konverti la neaktivan pro-enzimon, pepsinogenon en la [[enzimo]]n, [[pepsino]]n. Iuj organismoj produktas acidojn por defendo; ekzemple, [[formiko]]j produktas [[Formiata acido|formikan acidon]]. Acid-baza ekvilibro ludas gravegan rolon en reguligado de la spirado ĉe [[mamuloj]]. [[Oksigeno|Oksigena gaso]] (O₂) movas ĉelan spiradon, nome la procezo per kiu bestoj liberigas la kemian [[Potenciala energio|potencialan energion]] stokitan en la manĝaĵoj, produktante [[Karbona dioksido|karbondioksidon]] (CO₂) kiel kromprodukto. Oksigeno kaj karbondioksido estas interŝanĝitaj en la [[pulmo]]j, kaj la korpo respondas al ŝanĝiĝantaj energipostuloj ĝustigante la indicon de [[spirado]]. Ekzemple, dum periodoj de fortostreĉo la korpo rapide malkonstruas konservitajn [[karbonhidrato]]jn kaj grasojn, liberigante CO₂ en la sangan fluon. En akvaj solvaĵoj kiel [[sango]] CO₂ ekzistas en ekvilibro kun [[karbonata acido]] kaj [[Bikarbonato|bikarbonata]] jono. : CO₂ + H₂O <-> H₂CO₃ <-> H+ + HCO₃− Ĝi estas la malpliiĝo en pH kiu signalas al la cerbo spiru pli rapide kaj pli profunde, elpelante la troan CO₂ kaj reliverante al la ĉeloj O₂. [[Dosiero:Aspirin-skeletal.svg|thumb|dekstre|[[Aspirino]] (acetilsalicila acido) estas [[karboksilata acido]].]] [[Ĉelmembrano|Ĉelaj membranoj]] estas ĝenerale netralaseblaj al ŝarĝitaj aŭ grandaj, polusaj molekuloj pro la lipofilaj grasaj acilĉenoj konsistantaj el sia interno. Multaj biologie gravaj molekuloj, inkluzive de kelkaj farmaciaj agentoj, estas organikaj malfortaj acidoj kiuj povas transiri la membranon en sia protonita, neŝargita formo, sed ne en sia ŝargita formo (t.e., kiel la konjugaciita bazo). Tial la agado de multaj drogoj povas esti plibonigita aŭ malhelpita per la uzo de kontraŭacidoj aŭ acidaj manĝaĵoj. La ŝargita formo, aliflanke, estas ofte pli solvebla en sango kaj [[citosolo]], ambaŭ akvaj medioj. Kiam la eksterĉela medio estas pli acida ol la neŭtra pH ene de la ĉelo, iaj acidoj ekzistos en sia neŭtrala formo kaj estos membransolvebla, permesante al ili kruci la fosfolipidan dutavolon. Acidoj kiuj perdas protonon ĉe la intraĉela pH ekzistos en sia solvebla, ŝargita formo kaj povas tiel difuzi tra la citosolo al sia celo. [[Ibuprofeno]], [[aspirino]] kaj [[penicilino]] estas ekzemploj de drogoj, kiuj estas malfortaj acidoj. == Kelkaj acidoj (laŭ alfabeta ordo) == {{Div col|cols = 4}} * [[Adipata acido]] * [[Benzoilacetata acido]] * [[Cianoacetata acido]] * [[Cianoakrilata acido]] * [[Fenilbutirata acido]] * [[Fluorida acido]] * [[Formiata acido]] * [[Forta acido]] * [[Fosfata acido]] * [[Glioksilata acido]] * [[Glutarata acido]] * [[Hidrogena cianido]] * [[Hipobromita acido]] * [[Hipojodita acido]] * [[Jodata acido]] * [[Jodita acido]] * [[Klorida acido]] * [[Laktata acido]] * [[Malforta acido]] * [[Nitrata acido]] * [[Nitrita acido]] * [[Perjodata acido]] * [[Sulfata acido]] * [[Tartrata acido]] {{Div col end}} == Kelkaj acidoj (laŭ kompono) == ===Mineralaj acidoj (neorganikaj acidoj)=== * Hidrogenaj halidoj kaj iliaj solvaĵoj: [[Fluorida acido]] (HF), [[Klorida acido]] (HCl), [[Bromida acido]] (HBr), [[Jodida acido]] (HI) * Halogenaj oksigenacidoj: [[Hipoklorita acido]] (HClO), [[Klorita acido]] (HClO₂), [[Klorata acido]] (HClO₃), [[Perklorata acido]] (HClO₄), kaj korespondaj analogaĵoj por bromino kaj jodino ** [[Hipofluorita acido]] (HFO), la nura konata oxigenacido por fluorino. * [[Sulfata acido]] (H₂SO₄) * [[Fluorosulfata acido]] (HSO₃F) * [[Nitrata acido]] (HNO₃) * [[Fosfata acido]] (H₃PO₄) * Fluoroantimona acido (HSbF₆) * Fluoroborata acido (HBF₄) * Heksafluorofosfora acido (HPF₆) * [[Kromiata acido]] (H₂CrO₄) * [[Borata acido]] (H₃BO₃) ===Sulfonataj acidoj=== [[Sulfonata acido]] havas la ĝeneralan formulon RS(=O)₂–OH, kie R estas organika [[Radikalo (ĥemio)|radikalo]]. * [[Metano-sulfonata acido]] (aŭ mezila acido, CH₃SO₃H) * [[Etanosulfonata acido]] (aŭ ezila acido, CH₃CH₂SO₃H) * [[Benzeno sulfonata acido]] (aŭ bezila acido, C₆H₅SO₃H) * [[p-Tolueno-sulfonata acido]] (aŭ tozila acido, CH₃C₆H₄SO₃H) * [[Trifluoro-metano sulfonata acido]] (aŭ triflata acido, CF₃SO₃H) * Polistirena sulfonata acido (sulfonata [[polistireno]], [CH₂CH(C₆H₄)SO₃H]_n) ===Karboksilataj acidoj=== [[Karboksilata acido]] havas la ĝeneralan formulon R-C(O)OH, kie R estas organika [[Radikalo (ĥemio)|radikalo]]. La karboksila grupo -C(O)OH enhavas [[karbonila grupo|karbonilan grupon]], C=O, kaj [[Hidroksila grupo|hidroksilan grupon]], O-H. * [[Acetata acido]] (CH₃COOH) * [[Citrata acido]] (C₆H₈O₇) * [[Formiata acido]] (HCOOH) * [[Glukonata acido]] HOCH₂-(CHOH)₄-COOH * [[Laktata acido]] (CH₃-CHOH-COOH) * [[Okzalata acido]] (HOOC-COOH) * [[Tartrata acido]] (HOOC-CHOH-CHOH-COOH) ===Halogenataj karboksilataj acidoj=== Halogendo je alfa pozicio pliigas la acidan forton, tiel ke la jenaj acidoj estas ĉiuj pli fortaj ol la [[acetata acido]]. * [[Fluoroacetata acido]] * [[Trifluoroacetata acido]] * [[Kloroacetata acido]] * [[Dukloroacetata acido]] * [[Trikloroacetata acido]] ===Vinilogaj karboksilacidoj=== Normalaj karboksilacidoj estas la rekta kuniĝo de karbonila grupo kaj hidroksila grupo. En vinilogaj karboksilacidoj, karbon-karbona duobla ligo apartigas la karbonil- kaj hidroksil-grupojn. * [[Askorbata acido]] ===Nukleaj acidoj=== * [[DNA|Deoksiribonuklea acido]] (DNA) * [[RNA|Ribonukleata acido]] (RNA) == Vidu ankaŭ == * [[forto de acido]], * [[poliprotona acido]], * [[grasacido]], * [[aminoacido]], * [[acidorezistado]] == Proverbo == Ekzistas [[proverbo]]j pri acido en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2009-03-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Li estas en acida humoro.''}} * {{citaĵo|''Post dolĉa vino restas acida vinagro.''}} == Referencoj == {{Referencoj}} ==Bibliografio== * F. Claisse, ''Physics and chemistry of borate fusion''. * Ebbing, D. D., & Gammon, S. D. (2005). ''General chemistry'' (8a eld.). Boston, MA: Houghton Mifflin. ISBN 0-618-51177-6. * [http://www.britannica.com/eb/article-9036278/Geber ''Geber'' en Britannica] * James Huheey, Ellen A Keiter, Richard L Keiter, André Pousse (trad. el angla) kaj Jean Fischer (trad. el angla), ''Chimie inorganique'', Paris Bruxelles, De Boeck, 1996, 964 p. (ISBN 978-2-804-12112-9, BNF 37670940). Ĉefe ĉap. 9, «La chimie des bases et des acides», pp. 318-358. * V. Karpenko, J. A. Norris: ''Vitriol in the History of Chemistry.'' En: ''Chem. Listy.'' Band 96, 2002, S. 997–1005, ([http://www.chemicke-listy.cz/docs/full/2002_12_05.pdf chemicke-listy.cz], PDF, angle) * Pavia, D. L.; Lampman, G. M.; Kriz, G. S. (2004). ''Organic Chemistry'', Volume I. Mason, OH: Cengage Learning. ISBN 0759347271. * Claus Priesner, Karin Figala: ''Alchemie: Lexikon einer hermetischen Wissenschaft.'' Beck, München 1998, ISBN 3-406-44106-8. * Paolo Silvestroni, ''Fondamenti di chimica'', 10a eld., CEA, 1996, ISBN 88-408-0998-8. * T. W. Graham Solomons, ''Chimica organica'', 2a eld., Bologna, Zanichelli, 2001, pp. 58-66, ISBN 88-08-09414-6. * Zumdahl, Steven S. (1997). ''Chemistry'' (4a eld.). Boston: Houghton Mifflin. ISBN 9780669417944. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikt=acido|ReVo=acid.0o}} * http://www.csudh.edu/oliver/chemdata/data-ka.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20011218075412/http://www.csudh.edu/oliver/chemdata/data-ka.htm |date=2001-12-18 }} <!-- en:Listing of strengths of common acids and bases en->eo:(Listante, Printaĵo) (da, de) _strengths_ (da, de) (komuna, vulgara) acidoj kaj (potencigatoj, bazoj, fundamentas) vi:Listing of strengths of common acids and bases --> * http://www.naturligvis.u-net.dk {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080929222449/http://www.naturligvis.u-net.dk/ |date=2008-09-29 }} * http://www.timelinescience.org/resource/students/acid/acid.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060223221224/http://www.timelinescience.org/resource/students/acid/acid.htm/ |date=2006-02-23 }} <!-- da:Brønsted-Lowry --> * http://www.natlex.dk/syrekonst.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051217000207/http://www.natlex.dk/syrekonst.html |date=2005-12-17 }} <!-- da:Natlex --> {{Havenda artikolo|Acido}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Acido-baza kemio]] d3gzli24i1a21m713l8u6lqj68apvtx 0 9202 9366452 9365586 2026-05-04T09:02:40Z Wheatley2 216749 9366452 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Saddam HUSSEIN''' ({{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي&lrm;|t=''Ṣaddām Ḥusajn ʿAbd al-Maĝīd at-Tikrītī''}}, {{lang-ku|سەددام حوسێن&lrm;|Sedam Huseyn}}; naskiĝis la [[28-an de aprilo]] [[1937]] en la vilaĝo al-Aŭĝa apud [[Tikrit]]; mortis la [[30-an de decembro]] [[2006]] en al-Kazimijja apud [[Bagdado]]) estis la prezidento de [[Irako]] de [[1979]] ĝis [[2005]], kaj ankaŭ [[ĉefministro]] de Irako de 1979 ĝis 1991 kaj de 1994 ĝis 2003. Hussein membriĝinte en la politika partio [[Baazo]], li en [[1956]] partoprenis nesukcesan provon renversi la tiaman reĝon de Irako. En [[1958]] alia grupo sub generalo [[Abd al-Karim Qasim]] finfine detronigis la reĝon. Iomete poste Saddam Hussein vane provis murdi Qasim-on. Helpe de [[Sirio]] li en [[1959]] fuĝis al [[Egiptio]]. Dum lia foresto la Iraka registaro mortokondamnis lin. En [[Kairo]] Saddam Hussein studis [[Juro|juron]]. Post la Iraka revolucio de la [[8-a de februaro]], [[1963]] Saddam Hussein revenis al sia hejmlando, kie lin en [[1964]] enkarcerigis la nova registaro. En [[1967]] li sukcesis fuĝi el la malliberejo. En [[1968]] li kondukis sian partion Baath al la potenco per sensanga ribelo. En [[1973]] li generaliĝis, kaj en [[1979]] li anstataŭis [[Ahmed Hassan al-Bakr]] kiel Iraka prezidanto post ties subita retiriĝo, 42-jaraĝe. La [[1-a de junio|1-an de junio]] [[1972]] li komencis vastan [[ŝtato|ŝtatigadon]] de ĝis tiam eksterland-posedataj kaj [[monopolo|monopolhavaj]] [[naftofirmao]]j. Saddam Hussein klopodis modernigi la [[ekonomio]]n kaj la [[industrio]]n. Li helpis la kamparon per teraj reformoj kaj modernaj iloj. Ankaŭ [[edukado]] kaj [[infrastrukturo]] estis alte prioritataj. Sub Saddam Hussein Irako iĝis unu el la plej sekularaj ŝtatoj de [[okcidenta Azio]]. Dum la regado de Saddam Hussein Irako evoluis al [[regiona potenco]], parte helpe de grandaj enspezoj el [[nafto]]. Inter [[1980]] kaj [[1988]] li estris la irakan armeon en sanga milito kontraŭ la najbara [[Irano]]. En [[1990]] li ordonis invadi [[Kuvajto]]n, kio altiris la furiozon de [[Usono]], kaj kondukis al la katastrofa malvenko de la [[2-a Golfa Milito]] ([[1990]]–[[1991]]). Saddam Hussein travivis plurajn provojn lin murdi aŭ renversi. En [[februaro]] de [[2003]], sin pravigante de la malemo de la iraka registaro en la senarmigo de la lando, [[Usono]] kaj [[Granda Britio|Britio]] invadis Irakon, kio kaŭzis la falon de Saddam Husseim la [[9-an de januaro]] [[2005]]. La [[14-an de decembro]] [[2005]] li estis arestita post plurmonata kaŝa vivo. La juĝistaro punis lin je penduma mortpuno la [[5-an de novembro]] 2006 (interese, ke du tagojn antaŭ la senataj elektoj de Usono). Multaj organizoj (ekz. [[Amnestio Internacia]]) pridubis dum la proceso la sendependan juĝkapablon. La juĝistaro elektis unu krimon de Saddam kaj juĝis nur laŭ tio, por eviti longan juĝproceson. Tiu krimago estis la [[venĝo]] pro sensukcesa atenco en 1982 kontraŭ Hussein, dum kiu mortis ĉ. 143 senkulpaj civiluloj (viroj kaj junuloj) en urbo Duĝail. == La ekzekuto == [[Dosiero:SaddamSpiderHole.jpg|eta|altdekstre|Saddam, tuj post esti kaptita fare de usonaj fortoj en decembro 2003.]] [[Dosiero:Saddamcapture.jpg|eta|150ra|Saddam Hussein tuj post kaptiĝo]] La iraka duagrada juĝistaro rifuzis la apelacion de advokatoj de Saddam Hussein, tiel la juĝo je morto ekvalidis la [[26-an de decembro]] [[2006]]. Pri la tempo de [[ekzekuto]] interparolis la iraka kaj usona registaroj. La usonaj instancoj ''jure'' (papere) transdonis Saddam-on al la irakaj instancoj, sed li ''fizike'' (fakte) restis sub gardo de la usonanoj. Tiu jura transdono necesis por jurigi la ekzekuton. Horojn antaŭ la ekzekuto, advokatoj de Hussein vane petis de iu juĝisto en Usono malpermeson de la transdono. Saddam Hussein estis pendumita la [[30-an de decembro]] [[2006]], aŭrore antaŭ komenciĝo de festo [[Eid ul-Adha]]. Laŭ pluraj fontoj, liaj lastaj vortoj estis la kredokonfeso de la islamanoj: "Ne ekzistas Dieco krom Dio" (Alaho). Li citis tion dufoje, sed duafoje ne povis fini tion. La iraka televido samtage prezentis la bildojn pri la pendumo por eviti akuzojn, ke oni ne pendumis la prezidinton. Por transporto de la kadavro per usona [[helikoptero]], donis permeson persone [[George W. Bush]]. La entombigo okazis proksime al Tikrit, en la naskiĝa vilaĝo al-Aŭĝa, apud liaj filoj. === Cirkonstancoj de la ekzekuto === Krom la oficiala muta, mallonga filmeto pri la ekzekuto, inundis la interreton plena, voĉa filmeto, farita per [[poŝtelefono]]. Oni povis sur tiu aŭdi, kiel skoldas, blasfemas, eĉ disputas Saddam kaj la ekzekutantoj. Ili recitis nomon de la ŝijaisma ekstremisma gvidanto [[Muktada al-Sadr|Muktada]] dum la ekzekuta proceso, poste kelkaj eĉ dancis pro ĝojo. Oni ne permesis al iu ĉeestanto preĝi pri la mortinto. Pro la malhonoriga miskonduto de la ĉeestantoj, eĉ la supera juĝisto atentigis ilin, sed li estis neatentita. Post senvualigo de la hontaj kondutoj, unuafoje la usona registaro, poste la iraka registaro distancigis sin. La usona registaro diris, ke ili transdonis Saddam-on kelkajn minutojn antaŭ la ekzekuto (kaj esploris ĉiujn post poŝtelefono), dum iraka registaro asertis, ke la ekstremistoj enŝoviĝis la ekzekutan grupon kaj tion ne efektivigis la dungitoj de la justicministro. La iraka registaro sciigis, ke nur tiuj aperigis la filmeton, kiuj volas la pluan akriĝon de la ŝijaisma-sunaisma malamikeco en la lando. Ankaŭ ĵurnalo el Sauda Arabio asertis, ke laŭ vidatestanto, la ekzekuton partoprenis eĉ persone [[Muktada al-Sadr]], la ekstremisma ŝijaisma gvidanto, kiu maskis sin en apuda ĉambro. == Vidu ankaŭ == * [[2-a Golfa Milito]] * [http://www.dikkat.org/dikkat.asp?islem=yolla&id=542 Saddam Hüssein Execution Full video] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070108144414/http://www.dikkat.org/dikkat.asp?islem=yolla&id=542 |date=2007-01-08 }} == En Esperanto-kulturo == Pri la renkontiĝo kun Saddam Husejn rakontas en sia libro «Esperanto kaj vivo» fama [[Sovetunio|soveta]], [[Rusio|rusia]] esperantisto [[Vladimir Samodaj]]. Li priskribas irakan diktatoron kiel arogan kaj malafablan 36-jarulon.<ref>Irako (epizodoj) // Vladimir Samodaj. Esperanto kaj vivo. Moskvo, 2010. p. 191-192. ISBN 978-5-7161-0212-5</ref> {{Projektoj|commonscat=Saddam Hussein|q=Saddam Hussein}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hussein, Saddam}} [[Kategorio:Prezidantoj de Irako]] [[Kategorio:Diktatoroj]] [[Kategorio:Membroj de familio de Saddam Hussein]] [[Kategorio:Irakanoj kondamnitaj al mortpuno]] [[Kategorio:Ekzekutitoj per pendumo]] [[Kategorio:Politiko de Irako]] 39p4iz6zv4nah7nivjxf1erdji06uyg 0 10806 9366158 9348669 2026-05-03T20:39:45Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366158 wikitext text/x-wiki {{Informkesto malsano}}'''Sarso'''<ref>Laŭ leksikaj konvencioj de [[Monato (revuo)]]</ref><ref>[[ReVo]]</ref><ref>PIV</ref> (de la angla: '''''s'''evere '''a'''cute '''r'''espiratory '''s'''yndrome - '''SARS''')'' aŭ '''sasoso''' (severa akuta spira sindromo - elp. ''SaSóSo - vidu ankaŭ pli malsupre 'Terminologio')'' estas ''netipa [[kronvirusa pneŭmonito]]'', kiu origine aperis en [[Ĉinio]] en 2003. En majo 2003, 6234 homoj estis trafitaj de sarso kaj 435 jam mortis. En februaro 2003 informagentejoj maltrankvilige sciigis, ke en [[Gŭangdongo]], la suda provinco de Ĉinio aperis amasaj okazoj de malsano, kiu similis gripon kaj ofte komplikiĝis en [[pneŭmonito]]n, eĉ en morton malgraŭ la kuracado. Meze de marto multaj infektitoj estis jam registritaj en Honkongo, Vjetnamio kaj baldaŭ en Singapuro. La infekto plej intense disvastiĝis en malsanulejoj, hoteloj, flughavenoj, stacidomoj, multloĝejaj domoj, pasaĝeraj aviadiloj ktp. La [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS) anoncis la alarmon pro epidemio de tiel nomata netipa pneŭmonio (poste populare nomita „sarso” aŭ „saroso”). Fine de marto similaj malsanuloj estis registritaj jam en Tajvano, Tajlando, Kanado, Usono kaj en multaj eŭropaj landoj. Baldaŭ fariĝis konata tio, ke la epidemio komenciĝis en Gŭangdongo jam en novembro 2002. == Terminologio == Pri la uzo de la vorto ''sasoso'' en Esperanto eblas mencii la jenan tekston en la konvencioj de la revuo [[Monato (gazeto)|''Monato'']]: «'''netipa pneŭmonio''': la scienca vorto por tiu malsano, kaŭzita de la kronviruso SARS-CoV, kiu trafis ĉefe Ĉinion komence de la jaro 2003, estas „netipa pneŭmonio”. Multaj tamen sentas la bezonon por iu pli kompakta termino, kiel la angla SARS. Montriĝas, ke en Esperanto en 2003 estis uzataj ĉi-cele tri terminoj, nome „sarso”, „saroso” kaj „sasoso”. La redaktoroj de MONATO ne venis al iu rekomendo. Pro tio la ĉefredaktoro „tranĉis la nodon” kaj decidis provizore uzi „sarso” apud la pli longa nomo „netipa pneŭmonio”. Vidu ankaŭ la artikolon en [[Reta Vortaro]].» == Infekta aganto: kronviruso == Dum tiu tempo sciencistoj en multaj landoj intense penegis trovi la mikrobon, kiu kaŭzas tiun antaŭe nekonatan infektan malsanon. Komence erare ili opiniis, ke ĝi estas ia nova viruso de gripo, sed post kelkaj semajnoj estis malkovrita la [[kronviruso]], kiu kaŭzis tiun malsanon. La familio ''Coronaviridae'' delonge estas konata al virusologoj. Sur la supraĵo de la virusoj estas tubereca kovrilo, simila al krono aŭ korono. Koronvirusoj estas grandaj [[RNA]]-enhavantaj virusoj. Ili disvastiĝas inter vertebruloj kaj tie kaŭzas bronkiton, hepatiton, gastroenteriton, encefaliton ktp. Ĉe homoj ili estas la ofta kaŭzo de tiel nomataj malvarmumaj malsanoj kaj gastroenterito, kaj ili transmisiiĝas precipe per aerguta medio. La kronviruso, kaŭzanta netipan pneŭmonion, forte diferencas de antaŭe konataj tiaj virusoj. La malsanuloj eligas la viruson plej ofte kun muko, sputaĵo, salivo dum tusado, ternado, parolado, spirado. Krome, la virusoj estas trovitaj en sango, fekaĵo, urino, vomaĵo. Tial, krom la precipa aerguta vojo de transmisio, la malsano povas disvastiĝi per infektitaj akvo, nutraĵo kaj diversaj aliaj materialoj. La kronviruso estis nomita ''Urbani SARS-associated coronavirus'', memore al la kuracisto [[Carlo Urbani]], kiu diagnozis la malsanon, infektiĝis kaj malgraŭ kuracado pereis pro sarso la [[29-an de marto]] [[2003]]. == Vidu ankaŭ == * [[Pandemio de COVID-19|Pandemio de KOVIM19 (COVID-19)]] * [[Pneŭmonito]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=sars}} * [https://www.monato.be/2003/008129.html Stefan Maul: Propagando danĝera] el [[Monato (gazeto)|MONATO]] (2003/06, p.&nbsp;7) * [https://www.monato.be/2003/008136.html LAST: LITOVIO: Entreprenistoj kontraŭ netipa pneŭmonio] el [[Monato (gazeto)|MONATO]] (2003/09, p.&nbsp;15) * [https://www.monato.be/2004/008278.html Vladimir LEMELEV: Infektaj malsanoj Damokla glavo super la homaro] el [[Monato (gazeto)|MONATO]] (2004/05, p.&nbsp;22) * [https://www.monato.be/2005/008721.php Vladimir LEMELEV: Medicino: De kie venis kaj kial ĉesis netipa pneŭmonio?] el [[Monato (gazeto)|MONATO]] (2005/12, p.&nbsp;17) * [http://www.who.int/csr/sars/en Anglalingvaj informoj] * [http://www.cdc.gov/ncidod/sars Anglalingvaj informoj] == Referencoj == {{referencoj}} {{El Monato2|Netipa|Vladimir Lemelev}} [[Kategorio:Virusaj malsanoj de homoj]] i1ag9l1o028ilmfym40hwdc46nu56sw 9366244 9366158 2026-05-04T02:12:19Z Filozofo 3592 /* Terminologio */ Koherigis la tekston 9366244 wikitext text/x-wiki {{Informkesto malsano}}'''Sarso'''<ref>Laŭ leksikaj konvencioj de [[Monato (revuo)]]</ref><ref>[[ReVo]]</ref><ref>PIV</ref> (de la angla: '''''s'''evere '''a'''cute '''r'''espiratory '''s'''yndrome - '''SARS''')'' aŭ '''sasoso''' (severa akuta spira sindromo - elp. ''SaSóSo - vidu ankaŭ pli malsupre 'Terminologio')'' estas ''netipa [[kronvirusa pneŭmonito]]'', kiu origine aperis en [[Ĉinio]] en 2003. En majo 2003, 6234 homoj estis trafitaj de sarso kaj 435 jam mortis. En februaro 2003 informagentejoj maltrankvilige sciigis, ke en [[Gŭangdongo]], la suda provinco de Ĉinio aperis amasaj okazoj de malsano, kiu similis gripon kaj ofte komplikiĝis en [[pneŭmonito]]n, eĉ en morton malgraŭ la kuracado. Meze de marto multaj infektitoj estis jam registritaj en Honkongo, Vjetnamio kaj baldaŭ en Singapuro. La infekto plej intense disvastiĝis en malsanulejoj, hoteloj, flughavenoj, stacidomoj, multloĝejaj domoj, pasaĝeraj aviadiloj ktp. La [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS) anoncis la alarmon pro epidemio de tiel nomata netipa pneŭmonio (poste populare nomita „sarso” aŭ „saroso”). Fine de marto similaj malsanuloj estis registritaj jam en Tajvano, Tajlando, Kanado, Usono kaj en multaj eŭropaj landoj. Baldaŭ fariĝis konata tio, ke la epidemio komenciĝis en Gŭangdongo jam en novembro 2002. == Terminologio == Pri la uzo de la vorto ''sarso'' en Esperanto eblas mencii la jenan tekston en la konvencioj de la revuo [[Monato (gazeto)|''Monato'']]: «'''netipa pneŭmonio''': la scienca vorto por tiu malsano, kaŭzita de la kronviruso SARS-CoV, kiu trafis ĉefe Ĉinion komence de la jaro 2003, estas „netipa pneŭmonio”. Multaj tamen sentas la bezonon por iu pli kompakta termino, kiel la angla SARS. Montriĝas, ke en Esperanto en 2003 estis uzataj ĉi-cele tri terminoj, nome „sarso”, „saroso” kaj „sasoso”. La redaktoroj de MONATO ne venis al iu rekomendo. Pro tio la ĉefredaktoro „tranĉis la nodon” kaj decidis provizore uzi „sarso” apud la pli longa nomo „netipa pneŭmonio”. Vidu ankaŭ la artikolon en [[Reta Vortaro]].» == Infekta aganto: kronviruso == Dum tiu tempo sciencistoj en multaj landoj intense penegis trovi la mikrobon, kiu kaŭzas tiun antaŭe nekonatan infektan malsanon. Komence erare ili opiniis, ke ĝi estas ia nova viruso de gripo, sed post kelkaj semajnoj estis malkovrita la [[kronviruso]], kiu kaŭzis tiun malsanon. La familio ''Coronaviridae'' delonge estas konata al virusologoj. Sur la supraĵo de la virusoj estas tubereca kovrilo, simila al krono aŭ korono. Koronvirusoj estas grandaj [[RNA]]-enhavantaj virusoj. Ili disvastiĝas inter vertebruloj kaj tie kaŭzas bronkiton, hepatiton, gastroenteriton, encefaliton ktp. Ĉe homoj ili estas la ofta kaŭzo de tiel nomataj malvarmumaj malsanoj kaj gastroenterito, kaj ili transmisiiĝas precipe per aerguta medio. La kronviruso, kaŭzanta netipan pneŭmonion, forte diferencas de antaŭe konataj tiaj virusoj. La malsanuloj eligas la viruson plej ofte kun muko, sputaĵo, salivo dum tusado, ternado, parolado, spirado. Krome, la virusoj estas trovitaj en sango, fekaĵo, urino, vomaĵo. Tial, krom la precipa aerguta vojo de transmisio, la malsano povas disvastiĝi per infektitaj akvo, nutraĵo kaj diversaj aliaj materialoj. La kronviruso estis nomita ''Urbani SARS-associated coronavirus'', memore al la kuracisto [[Carlo Urbani]], kiu diagnozis la malsanon, infektiĝis kaj malgraŭ kuracado pereis pro sarso la [[29-an de marto]] [[2003]]. == Vidu ankaŭ == * [[Pandemio de COVID-19|Pandemio de KOVIM19 (COVID-19)]] * [[Pneŭmonito]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=sars}} * [https://www.monato.be/2003/008129.html Stefan Maul: Propagando danĝera] el [[Monato (gazeto)|MONATO]] (2003/06, p.&nbsp;7) * [https://www.monato.be/2003/008136.html LAST: LITOVIO: Entreprenistoj kontraŭ netipa pneŭmonio] el [[Monato (gazeto)|MONATO]] (2003/09, p.&nbsp;15) * [https://www.monato.be/2004/008278.html Vladimir LEMELEV: Infektaj malsanoj Damokla glavo super la homaro] el [[Monato (gazeto)|MONATO]] (2004/05, p.&nbsp;22) * [https://www.monato.be/2005/008721.php Vladimir LEMELEV: Medicino: De kie venis kaj kial ĉesis netipa pneŭmonio?] el [[Monato (gazeto)|MONATO]] (2005/12, p.&nbsp;17) * [http://www.who.int/csr/sars/en Anglalingvaj informoj] * [http://www.cdc.gov/ncidod/sars Anglalingvaj informoj] == Referencoj == {{referencoj}} {{El Monato2|Netipa|Vladimir Lemelev}} [[Kategorio:Virusaj malsanoj de homoj]] m9jcptns3tsv6oxezj7cdd128uvadiz 0 11179 9366022 9363614 2026-05-03T16:29:05Z ~2026-26956-22 256287 /* Eventoj */ Netanjahu tiam ne estis ĉefministro 9366022 wikitext text/x-wiki {{KalendaroOktobro}} {{oktobro}} La '''23-a de oktobro''' estas la 296-a tago de la jaro (la 297-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 69 tagoj restas. Je la 23-a de oktobro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-42]]: [[Dua triumviraro]] de [[Romio]]: [[Marko Antonio]] kaj [[Aŭgusto Cezaro]] en la [[batalo de Filipio]] venkis gvidantojn de la [[komploto]] kontraŭ [[Julio Cezaro]] [[Kajo Kasio Longino|Kasio]] kaj [[Marko Bruto|Bruto]] - vidante sian malvenkon la lasta sinmortigis * [[425]]: [[Okcident-Romia Imperio]]: [[Valentiniano la 3-a]] en la aĝo de 6 jaroj iĝis [[listo de romiaj imperiestroj|romia imperiestro]] - la regopovon transprenis lia patrino [[Galla Placidia]] * [[787]]: [[Kristanismo]]: [[Dua koncilio de Niceo]] finis laboron * [[1086]]: "[[Reconquista|Rekonkero]]" de [[Iberio]]: La [[Almoravidoj|Almoravida]] armeo venkis armeojn de [[Reĝlando Leono]] kaj [[Kastilio]] en la [[batalo de Sagrajas]] * [[1295]]: [[Francio]] kaj [[Skotlando]] subskribis en [[Parizo]] t.n. Malnovan Aliancon direktitan kontraŭ [[Anglio]] * [[1501]]: Reĝo [[Aleksandro (Pollando-Litovio)|Aleksandro]] konfirmis la polan-litovan [[unio]]n de Mielnik (proksime al [[Siemiatycze]]) * [[1520]]: [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]] en la [[Katedralo de Akeno]] kroniĝis kiel reĝo de Germanio * [[1596]]: Kadre de la 3-a aŭstra-turka milito komenciĝis la batalo de [[Mezőkeresztes]] * [[1689]]: Nova reĝa paro de Anglio, Irlando kaj Skotlando [[Vilhelmo la 3-a (Anglio)|Vilhelmo la 3-a]] kaj [[Maria la 2-a (Anglio)|Maria la 2-a]] agnoskis la Deklaron pri Rajtoj akceptitan la [[13-an de februaro]] de la angla parlamento, kiu finiĝas en la [[Bill of Rights (Anglio)|''Bill of Rights'']] * [[1707]]: Unua kunveno de la [[brita parlamento]] * [[1739]]: [[Britio]] deklaris militon al [[Hispanio]] * [[1793]]: Kontrolata de [[rusoj]] [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] de [[Grodno]] ratifis la [[dispartigoj de Pollando|2-an dispartigon de Pollando-Litovio]] — [[Prusio|prusaj]] trupoj eniris al Granda Pollando kaj armeo de la [[Rusia Imperio]] al orienta Pollando, polaj taĉmentoj plejparte retiriĝis * [[1817]]: [[Instituto]] de [[surdmuteco|Surdmutuloj]] en [[Varsovio]] fondiĝis * [[1847]]: Kroata [[Asembleo]] enkondukis [[kroata|kroatan lingvon]] kiel [[oficiala lingvo]] anstataŭante [[latino]]n * [[1848]]: [[Revolucio de 1848|Printempo de la Popoloj]]: armeo de [[habsburgoj]] komencis [[sturmo]]n de [[Vieno]] * [[1859]]: En [[Kievo]] malfermiĝis [[dimanĉa lernejo]] * [[1862]]: Rezulte de armea [[puĉo]] reĝo de [[Grekio]] [[Otto la 1-a (Grekio)|Otto la 1-a]] estis detronigita * [[1870]]: [[Svislando]]: [[Pola Muzeo en Rapperswil]] estis fondita — unua [[nacio|nacia]] pola [[muzeo]] * [[1896]]: En [[Adis-Abebo]] oni subskribis [[pactraktato]]n finantan la unuan [[Italio|italan]]-[[Etiopio|etiopan]] militon * [[1906]]: Brazila pioniro de [[aviado]] [[Alberto Santos-Dumont]] flugis per [[aviadilo]] de propra konstruo 60 metrojn kaj ricevis premion pro traflugo de 25 metroj * [[1908]]: [[Slovenio]]: en [[Ljubljano]] fondiĝis [[slovenoj|Slovena]] [[Filharmonio]] * [[1909]]: Oni ŝtelis [[krono]]jn el la bildo de [[Virgulino de Ĉenstoĥovo]] sur [[Jasna Góra]], kion oni konsideris rusa provoko en la [[dispartigoj de Pollando-Litovio|rusa aneksaĵo de Pollando]], pro rezisto kontraŭ [[rusigo]] de [[poloj]] * [[1911]]: Unua uzo de [[militaviadilo]]: itala [[piloto]] ekflugis de [[Libio]] por rekoni turkajn poziciojn dum la [[ital-turka milito]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Bataloj de kavaleriaj trupoj de la Unua [[Regimento]] de [[Polaj Legioj (1914-1918)|Polaj Legioj]] apud [[Łowicz]], kaj ĉe [[Karpatoj|Karpata]] fronto venkaj bataloj de la Dua Regimento * [[1915]]: [[Unua Mondmilito]]: Brita [[submarŝipo]] sinkigis sur [[Balta Maro]] germanan kirasitan [[Krozoŝipo (armea)|krozŝipo]]n ''SMS Printz Adalbert'' kun 672-persona skipo; 9-a Infanteria [[Divizio]] de bulgara 1-a Armeo liberigis [[Niŝo]]n * [[1917]]: [[Lenin]] alvokis al [[Oktobra Revolucio]] en [[Peterburgo]]; [[Pavlo Skoropadskij]] estis elektita [[hetmano]] de ukrainaj [[kozakoj]] * [[1918]]: Regenta Koncilio de Pola Reĝlando nomumis Józef Świeżyński al posteno de [[ĉefministro]] * [[1921]]: Subskribo de la [[Historio de Armenio|Traktato de Kars]]: Turkio transdonis al Sovetunio [[Aĝario]]n ricevante la armenan urbon [[Kars]] * [[1922]]: [[Andrew Bonar Law]] iĝis ĉefministro de Britio * [[1929]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en Starunia, tiutempa [[Ivano-Frankivska provinco|Stanisławów-vojevodio]], oni trovis unusolan en la mondo kompletan harkovritan [[specio]]n de [[rinoceredoj|rinoceredo]] el [[plejstoceno]]; [[Novjorko|Novjorka]] [[nubskrapulo]] [[Konstruaĵo Chrysler]] dum 11 monatoj iĝis la plej alta konstruaĵo en la mondo (318,9 m) * [[1935]]: [[Newark (Nov-Ĵerzejo)]]: [[Dutch Schultz]] kaj aliaj usonaj [[gangstero]]j estis mortige pafvunditaj * [[1939]]: [[Dua Mondmilito]]: nokte de la 22-a/23-a germana distriktestro de [[Inowrocław]] kun policanoj masakris 56 polojn el loka punejo; kreiĝis ''[[Judenrat]]'' en [[Varsovio]]; en [[Berlino]] aperis la lasta 12-a numero de la "Ĵurnalo de disponoj por areoj [[okupado|okupataj]] en Pollando"; [[Hitler]] ĉesigis [[misilo|misil]]-programon de [[Wernher von Braun]]; en [[Vatikano]] [[papa legato]] transdonis al sekretario de [[Apostola Seĝo]] raporton pri damaĝo - dum la batalo de Varsovio - de 50 [[preĝejo]]j, morto de pluraj [[sacerdoto]]j kaj aresto de ĉirkaŭ 300 pastroj; ĉe la litova [[landlimo]] leŭtenanto W. Wysocki malfondis sian taĉmenton - verŝajne la lastan regulan unuon de la pola armeo en [[Orientaj Limregionoj]] * [[1940]]: [[Batalo de Anglio]]: unua aeratako de Itala Aera Korpuso al [[Anglio]] - 16 [[bombaviadilo]]j atakis nokte [[Harwich]] (23-a/24-a de oktobro); [[Provinco Vartlando]]: en [[Poznano]] aperis 2 680 ekzempleroj de multobligita [[konspiro|konspira]] revuo "Polska Narodowa" (Nacia Pollando); en la stacidomo [[Hendaye (stacidomo)|Hendaye]] renkontiĝis [[Francisco Franco|F. Franco]] kaj [[Adolf Hitler|A. Hitler]] * [[1941]]: [[Hans Frank]] en [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]] malpermesis al poloj kontaktiĝi kun [[militkaptito]]j kaj helpi al ili sub minaco de [[malliberejo]] kaj [[monpuno]]; [[Serbio]]: tritaga germana [[militkrimo]] en [[Kragujevac]] finita - ĉirkaŭ 7000 civitanoj estis mortpafitaj; [[Ukrainio]]: en [[Odeso]] oni mortigis 19 000 judojn; [[gestapo|gestapestro]] informis oficejojn pri tuja malpermeso de [[migrado|elmigrado]] por [[judoj]]; Premiero de usona [[animacia filmo]] ''[[Dumbo]]'' de [[Walt Disney]] * [[1942]]: germana direktivo pri malgrandigo de la [[Varsovia geto]] - ĝis 21-a de decembro 75 mil judoj devis aliloke ekloĝi; [[Dua Batalo de Alamejno]] komencita; [[Heinrich Himmler]] nomumis sia rajtigito por "kontraŭbatali [[partizano|bandojn]]" [[SS (organizaĵo)|SS]]-oficiron, generalon de polico [[Erich von dem Bach-Zelewski]] * [[1943]]: [[Militkrimo]]j: germana amasa sekreta [[ekzekuto]] de ĉirkaŭ 300 [[ostaĝo]]j el [[Pawiak]] en ruinoj de [[Varsovia geto]] — post falo de la [[ribelo en varsovia geto]] pro dispono de [[Franz Kutschera]] komenciĝis murdoj de polaj politikaj malliberuloj kaj sustrate amase forkaptitaj personoj; en Śniadówka (proksime al [[Puławy]]) germanoj pafmortigis 17 polojn kaj en aliaj 5 lokoj 44 personojn; en [[Puławy]] kaj en aliaj 5 lokoj germanoj pafmortigis 61 [[poloj]]n; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de Popola Gvardio en [[Varsovio]] [[atenco|atencis]] kontraŭ germana [[restoracio]] — pereis 16 [[SS (organizo)|SS]]-anoj kaj ĝendarmoj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de 2-a Ukraina Fronto eliris batale el regiono de [[Krivij Rih]], trupoj de la 3-a ekatakis en [[Dnipropetrovska provinco]], de la 4-a liberigis [[Melitopolo]]n; [[Brazilo]] agnoskis [[Italio]]n kiel "kunbatalantan" ŝtaton * [[1944]]: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] pafmortigis en [[distrikto Nowy Targ]] 13 personojn; [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Suwałki]]; [[Universitato Maria Curie-Skłodowska]] fondiĝis en [[Lublin]]; [[Pacifika Fronto]]: [[Batalo de Lejtea Golfo]] komenciĝis — unuafoje japanaj [[kamikazo]]j atakis usonajn ŝipojn; [[Orienta Prusio]]: trupoj de la 3-a Belorusa Fronto trarompis defendon de la malamiko konkerante [[Nesterov|Stołupiany]] kaj [[Gołdap]] * [[1945]]: [[Pola Radio]] en [[Katowice]] ekfunkciis pere de [[Radiostacio de Gliwice]] * [[1950]]: Sur [[strato]]j de [[Varsovio]] aperis la unuaj [[taksio]]j * [[1952]]: Kazimierz Kamieński, komandanto de la 6-a Vilna Brigado de la [[Pola Enlanda Armeo]] estis arestita — unu el la plej longe batalintaj soldatoj de [[Anatemitaj Soldatoj|kontraŭkomunista]] [[Pola Partizana Ŝtato|subtera movado]] * [[1954]]: [[Okcident-Eŭropa Unio]] fondiĝis kaj [[okupado]] de [[FRG]] estis nuligita (laŭ [[Parizo|Parizaj]] [[konvencio]]j) * [[1956]]: [[Stalinismo]]: oni kreis la Tutpollandan [[Klubo]]n de Progresema [[katolikismo|Katolika]] [[Intelektulo|Intelektularo]], poste la Klubon de Katolikaj Intelektuloj; [[Hungara revolucio de 1956|Revolucio en Hungario]] kontraŭ la komunista registaro komenciĝis * [[1957]]: [[Pola Popola Respubliko]] kaj [[Sovetunio]] subskribis interkonsenton pri nombro, dislokiĝo kaj movoj de la [[Soveta Armeo]] restanta en Pollando (ĝis 62-66 mil soldatoj); batalo pri Ifni ([[Hispania Saharo]]) eksplodis inter franca-hispana armeo kaj la [[Maroko|maroka]] * [[1958]]: Belga desegnisto de [[bildstrio]]j [[Peyo]] unuafoje aperigis [[Smurfo]]jn * [[1971]]: Kun konsento de komunistaj regopovoj [[primaso]] de Hungario [[József Mindszenty]], post 15-jara restado en usona ambasadejo en Budapeŝto, foriris al [[Vieno]]; en Pollando finiĝis proceso de la gvidantoj de [[antikomunismo|kontraŭkomunista]] [[organizaĵo]] "Ruch" (Movado) — Andrzej Czuma kaj aliaj pro "provo faligi [[socialismo|socialisman]] reĝimon en [[Pola Popola Respubliko]]" estis kondamnitaj al 4 ĝis 7 jaroj de mallibero * [[1983]]: En [[Bejruto]] eksplodis du [[kamiono]]j plenigitaj de [[TNT]] pro samtempaj atakoj de sinmortigantoj al [[kazerno]] - pereis 241 usonaj soldatoj, 58 francaj soldatoj kaj 6 [[Libano|libanaj]] civiluloj * [[1984]]: En [[Pollando]] oni kaptis [[oficiro]]jn de sekureca servo, kiuj [[kidnapo|kidnapis]] kaj [[murdo|murdis]] kapelanon de "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" pastron [[Jerzy Popiełuszko]] * [[1989]]: Per proklamo de la Respubliko [[Hungario]] fare de [[Mátyás Szűrös]] kaj ekvalido de la nova konstitucio, la [[Hungara Popola Respubliko]] finiĝis; hispana ĵurnalo "[[El Mundo]]" aperis * [[1991]]: [[Bartolomeo la 1-a]] estis elektita [[Patriarko de Konstantinopolo]] * [[1992]]: Unua nekomunista prezidento de [[Hungario]] [[Árpád Göncz]] ne povis fari sian funebran memorparolon pri la [[hungara revolucio de 1956]] en la [[Hungara Parlamentejo]] pro protestoj kontraŭ li; [[Akihito]] kiel unua [[imperiestro de Japanio]] vizitis [[Ĉinio]]n * [[1993]]: [[Bosnio kaj Hercegovino]]: [[masakro]] de [[bosnoj]] en Stupni Do ([[Kantono Zenica-Doboj]]) * [[1995]]: [[Yolanda Saldívar]] estis kulpigita pri [[murdo]] de meksik-usona kantistino [[Selena]] * [[1996]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] konstatis en letero al [[Papa Akademio de la Sciencoj]], ke [[Charles Darwin|darvinismo]] estas io pli ol nura [[hipotezo]] * [[2001]]: Premiero de [[iPod]] - portebla [[MP3]]-ludilo de la firmao [[Apple]]; [[Litovio]] subskribis [[ekstradicio|ekstradician]] interkonsenton kun [[Usono]] * [[2002]]: [[Terorisma atako kontraŭ la teatro ĉe Dubrovka]] kun postulo de tuja retirigo de la rusia armeo de [[Ĉeĉenio]] — la trian tagon dum operaco de sekretaj servoj oni plenigis la ejon per gaso, kio malhelpis al la teroristoj eksplodigi bombojn; pereis 300 el 900 [[ostaĝo]]j kaj ĉiuj teroristoj * [[2005]]: [[Pollando]]: en prezidenta balotado [[Lech Kaczyński]] venkis [[Donald Tusk|Donaldon Tusk]] * [[2007]]: [[Kosmoesplorado]]: misio STS-120 de la [[kosmopramo Discovery]] komenciĝis, kies celo estis livero de [[modulo]] al [[Internacia Kosmostacio]] kaj interŝanĝo de skipo de la 16-a [[ekspedicio]] * [[2008]]: Ĉina [[disidento]] [[Hu Jia]] ricevis [[Saĥarov-Premio]]n atribuatan de [[Eŭropa Parlamento]] * [[2011]]: Novaj regopovoj de [[Libio]] oficiale anoncis liberigon de la lando kaj finon de la [[Libia enlanda milito]]; en la turka [[provinco Van]] 604 personoj pereis kaj 4152 vundiĝis rezulte de [[tertremo]], kies forteco estis 7,1 gradoj laŭ [[skalo de Richter]] * [[2011]]: En [[Tunizio]] okazis unua [[voĉdono]] post faligo de [[diktatoreco]] de prezidento [[Zine El Abidine Ben Ali]] * [[2015]]: [[Francio]]: 43 personoj pereis kaj 8 vundiĝis pro [[akcidento]] de pasaĝera [[aŭtomobilo]] kun [[kamiono]] en Puisseguin apud [[Bordeaux]] * [[2016]]: [[Kamparana Popola Unio de Litovio]] gajnis parlamentan [[voĉdonado]]n en [[Litovio]] * [[2018]]: [[Ĝenerala sekretario]] de [[Vjetnama Komunista Partio]] Nguyễn Phú Trọng iĝis prezidento de [[Vjetnamio]] * [[2021]]: [[Pollando]] sendis la trian [[konvojo]]n kun [[humanitara helpo]] al [[Belorusio]] (antaŭaj [[transporto]]j ne ricevis permeson trapasi la [[ŝtatlimo]]n); samtage [[Teritoria Defend-Armeo]] komencis operacon "Protekto 21" laŭlonge de la [[landlimo]], malantaŭ la trikilometra zono de eksterordinara stato, kiun provas ĉiutage eksterleĝe trapasi centoj da migrantoj, alveturigataj al [[Minsk]] de [[Proksima Oriento]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: Pasinttage defendantoj de Ukrainio eliminis el bataloj ĉ. 400 rusiajn soldatojn, detruis 18 kirasitajn veturilojn, 14 artileriajn sistemojn kaj 5 tankojn; nokte en [[Mikolajeva provinco]] ukraina armeo paffaligis 14 irandevenajn senpilotajn aviadilojn; en okupitaj teritorioj de [[Luganska provinco]] rusaj okupantoj detranĉas [[kurento]]n por devigi loĝantaron al forlaso de siaj domoj; en [[Rivno]], pro manko de kurento, sekvasemajne [[lernejo]]j estos fermitaj; dum rusa okupado de [[Kieva provinco]] printempe [[rusoj]] forveturigis 147 personojn al Rusio, la sorto de 89 personoj estas nekonata; el [[Oleŝki]] al [[Krimeo]] 12 infanoj el prizorgejo estis foveturigitaj de [[rusoj]]; la plej granda nombro de mortigitaj aŭ vunditaj [[infanoj]] estis dokumentita en [[Donecka provinco]] — 419; ĉe ukraina-belorusa [[ŝtatlimo]] ukrainaj limgardistoj hisis historiajn blankajn-ruĝajn-blankajn [[flago]]jn, malpermesitajn de [[Aljaksandr Lukaŝenka]], kaj uzataj de [[opozicio (politiko)|opozicio]]; <!-- ** Mondreago: [[Norvegio]] raportis pri rusiaj senpilotaj aviadiloj super [[naftoplatformo]]j, kaj malferme diras pri [[spionado]], [[sabotado|sabotminaco]] kaj timigo, kune kun arigo de [[informo]]j por potencialaj atakoj; en [[Permjo]] denove ekbrulis [[fabriko]] de [[eksplodaĵo]]j produktanta ŝarĝojn por raketaj pafilaroj; [[Verĥovna Rada]] transdonis, ke Grupo [[G7]] deklaris alvoki [[Rusio]]n al tuja plena rekontrolo de Zaporiĵa [[nuklea centralo]], retiro de sia skipo kaj [[trupo (armeo)|trupoj]] kaj rezigno pri provoj subigi la elektrejon al rusia administrado; franca Ĝenerala Direktoraro pri Interna [[Sekureco]] avertis, ke rusaj [[spionado|spionoj]] utiligas Leboncoin, popularan retpaĝon kun [[anonco]]j, por varbi kunlaborantojn kaj akiri informojn de studentoj kaj junaj spertuloj el diversaj kampoj - la teksto ankaŭ de 2022 devas limiĝi al teorie 20 vortoj, praktike plej maksimume al 4 linioj --> == Naskiĝoj == * [[1491]]: [[Ignaco Lojola]], hispana teologo, fondinto de [[jezuitoj]] (m. [[1556]]) * [[1543]]: [[Juan de la Cueva]], hispana poeto kaj [[dramaturgo]] (m. [[1612]]) * [[1715]]: [[Petro la 2-a (Rusio)|Petro la 2-a]], imperiestro de la [[Rusia Imperio]] (m. [[1730]]) * [[1777]]: [[Ferdinand Dümmler]], germana eldonisto (m. [[1846]]) * [[1801]]: [[Albert Lortzing]], germana komponisto, aktoro, kantisto (m. [[1851]]) * [[1805]]: [[Adalbert Stifter]], aŭstra verkisto kaj pentristo (m. [[1868]]) * [[1817]]: [[Pierre Larousse]], franca verkisto, gramatikisto, redaktoro, [[leksikografo]], [[enciklopediisto]] kaj eldonisto (m. [[1875]]) * [[1825]]: [[Julius Gotthelf Kühn]], germana [[agronomo]] kaj [[fungo]]sciencisto (m. [[1910]]) * [[1825]]: [[Friedrich von Schmidt]], aŭstra-germana arĥitekto (m. [[1891]]) * [[1831]]: [[Béla Bánffy]], hungara politikisto (m. [[1888]]) * [[1834]]: [[Hermann Usener]], germana filologo kaj religiosciencisto (m. [[1905]]) * [[1837]]: [[Mór Kaposi]], hungara [[haŭto|haŭt]]kuracisto, profesoro (m. [[1902]]) * [[1844]]: [[Wilhelm Leibl]], germana pentristo (m. [[1900]]) * [[1871]]: [[Alberto Couto Fernandes]], brazila direktoro, prezidanto de [[Brazila Esperanto-Ligo]], prezidanto de [[Brazila Klubo Esperantista]], prezidinta la 2-an [[Brazila Kongreso de Esperanto|Brazilan Kongreson de Esperanto]] (m. [[1946]]) * [[1875]]: [[János Keményfy]], hungara literaturhistoriisto, kritikisto (m. [[1943]]) * [[1875]]: [[Gilbert Newton Lewis]], usona kemiisto (m. [[1946]]) * [[1882]]: [[Kato Misao]], japana inĝenier-oficiro, fondinto de [[Nippon Esperanto-Societo]] (m. nekonata) * [[1883]]: [[Niko Bubalo]], kroata financa oficisto de [[Mostar]], [[pioniro de Esperanto]] en [[Bosnio kaj Hercegovino]], tradukisto el la [[kroata]] kaj [[serba]] de popolaj kantoj, kunlaboranto de "[[Katolika Mondo]]", aŭtoro de ''Esperanta gvidlibro tra Bosnio kaj Hercegovino'', ''Esperanto-ŝlosilo'' kaj ''Esperanto-horvata-serba vortaro: oficiala radikaro'' (m. [[1924]]) * [[1885]]: [[Jan Czochralski]], pola kemiisto kaj [[metalo (fiziko)|metalsciencisto]] (m. [[1953]]) * [[1886]]: [[Nándor Guncser]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[1963]]) * [[1887]]: [[Dezső Faragó (ĵurnalisto)|Dezső Faragó]], rumania hungara ĵurnalisto kaj vojaĝisto (m. [[1953]]) * [[1891]]: [[Imre Palló]], hungara operkantisto (m. [[1978]]) * [[1891]]: [[Marcell Roth]], rumania hungara, hungara kuracisto (m. [[1945]]) * [[1892]]: [[Jan Kowalewski]], pola [[kriptologio|kriptologo]], [[lingvisto]] kaj soldato (m. [[1965]]) * [[1898]]: [[Wilhelm Brandenstein]], aŭstra lingvisto (m. [[1967]]) * [[1901]]: [[Ivo Rotkvić]], kroata juristo, [[Esperanto-verkisto]], kunlaboranto de [[Duŝan Maruzzi]], vortaristo, [[oratoro]], aktivulo de [[Sudslava Esperanto-Ligo]], tradukisto (m. [[1983]]) * [[1905]]: [[Felix Bloch]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[1983]]) * [[1908]]: [[Ilja Frank]], soveta fizikisto Nobelpremiita (m. [[1990]]) * [[1911]]: [[János Bottyán]], hungara reformita pastro, redaktoro (m. [[1984]]) * [[1911]]: [[Márton Lőrincz]], hungara sportisto, ĉampiono pri [[luktado]] (m. [[1969]]) * [[1915]]: [[Józef Kuraś]], pola [[partizano]] (m. [[1947]]) * [[1919]]: [[Lea Zentai]], hungara ĵurnalistino kaj ekonomikistino (m. [[1977]]) * [[1920]]: [[Gianni Rodari]], itala verkisto (m. [[1980]]) * [[1927]]: [[Leszek Kołakowski]], pola filozofo kaj eseisto (m. [[2009]]) * [[1927]]: [[Dezső Gyarmati]], hungara akvopilkisto kaj politikisto (m. [[2013]]) * [[1927]]: [[György Kiss Benke]], rumania hungara ĵurnalisto (m. [[1960]]) * [[1927]]: [[Andrzej Strumiłło]], pola artisto, grafikisto, fotisto, poeto, verkisto (m. [[2020]]) * [[1936]]: [[Philip Kaufman]], usona reĝisoro kaj scenaristo * [[1940]]: [[Pelé]], brazila [[futbalisto]] (m. [[2022]]) * [[1940]]: [[Ferenc Klepp]], rumania hungara matematikisto kaj lernolibroverkisto * [[1941]]: [[Igor Smirnov]], prezidento de [[Ĉednestrio]] * [[1942]]: [[Michael Crichton]], usona verkisto, scenaristo, reĝisoro, filmproduktoro kaj kuracisto (m. [[2008]]) * [[1943]]: [[Václav Neckář]], ĉeĥa aktoro kaj kantisto * [[1945]]: [[Claude Nourmont]], franca instruistino kaj esperantistino, redaktorino de "[[Le Monde de l'Espéranto]]", prezidantino de [[Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo]], [[Loka Kongresa Komitato|LKK-ano]] de [[UK 1998]], vicprezidanto de UEA 2004-2013, honora prezidantino de [[TEJO]] (m. [[2022]]) * [[1947]]: [[Kazimierz Deyna]], pola oficiro kaj futbalisto (m. [[1989]]) * [[1947]]: [[Abd al-Aziz Rantisi]], [[Palestino|palestina]] infankuracisto kaj gvidanto de [[Hamas]] (m. [[2004]]) * [[1951]]: [[Fatmir Sejdiu]], prezidento de [[Kosovo]] * [[1954]]: [[Éva Ráduly-Zörgő]], rumania hungara sportistino, psikologino * [[1955]]: [[Dagmar Leupold]], germana verkistino * [[1956]]: [[Antal Farkas]], hungara reformita pastro, poeto * [[1959]]: [["Weird Al" Yankovic]], usona akordionisto, kantisto, kaj komedia parodiisto * [[1965]]: [[Johanna Bodor]], rumania hungara/hungara baletartistino * [[1966]]: [[Marianne Cathomen]], svisa kantistino * [[1969]]: [[Dolly Buster]], ĉeĥa aktorino kaj eksa pornoaktorino * [[1985]]: [[Masiela Lusha]], usona aktorino kaj verkistino, poetino, [[filantropo]] * [[1986]]: [[Emilia Clarke]], angla [[aktorino]] * [[1993]]: [[Fabinho]] aŭ je plena nomo ''Fábio Henrique Tavares'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[-42]]: [[Marko Bruto]], [[Romia Respubliko|romia]] politikisto, militisto, verkisto (n. [[-85]]) * [[930]]: [[Daigo (imperiestro)|Daigo]], imperiestro de Japanio (n. [[885]]) * [[1550]]: [[Tiedemann Giese]], princ-episkopo de Varmio (n. [[1480]]) * [[1590]]: [[Bernardino de Sahagún]], franciskana misiisto (n. [[1499]]) * [[1616]]: [[Leonhard Hutter]], germana teologo (n. [[1563]]) * [[1638]]: [[Johano Ernesto (Saksio-Eisenach)]], germana duko (n. [[1566]]) * [[1799]]: [[József Batthyány]], [[primaso]] de Hungario, [[mecenato]] (n. [[1727]]) * [[1802]]: [[Johann Benjamin Busch]], germana teologo (n. [[1727]]) * [[1862]]: [[Blanka Teleki]], hungara politikistino (n. [[1806]]) * [[1867]]: [[Franz Bopp]], germana lingvisto, [[sanskrito|sanskritologo]] (n. [[1791]]) * [[1872]]: [[Théophile Gautier]], franca poeto, romanverkisto, pentristo kaj kritikisto pri arto (n. [[1811]]) * [[1877]]: [[Johann Jakob Leitzmann]], germana teologo kaj numismatikisto (n. [[1798]]) * [[1881]]: [[László Sámi]], hungara pedagogo, publicisto (n. [[1817]]) * [[1888]]: [[Gábor Kemény]], hungara politikisto, ministro (n. [[1830]]) * [[1905]]: [[Emile Oustalet]], franca [[zoologo]] (n. [[1844]]) * [[1910]]: [[Chulalongkorn]], reĝo de [[Siamo]] (n. [[1853]]) * [[1911]]: [[József Bokor (komponisto)|József Bokor]], hungara komponisto, dirigento (n. [[1869]]) * [[1912]]: [[Rudolf Menge]], germana klasika filologo, arkeologo kaj pedagogo (n. [[1845]]) * [[1919]]: [[Kobajaŝi Mokiĉi]], japana desegnisto pri konstruado, [[japana esperantisto]] el [[Jokosuka]] (n. [[1899]]) * [[1927]]: [[Bernát Alexander]], hungara filozofo, esteto, kritikisto, tradukisto, profesoro (n. [[1850]]) * [[1933]]: [[Ivan Ŝirjaev]], rusia instruisto, kunlaboranto de "[[L' Esperantiste]]", "[[Lingvo Internacia]]", "[[La Lumo]]", "[[La Ondo de Esperanto]]", "[[Literatura Mondo]]" kaj iniciatinto de la ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'', enestanta en [[antologio]] ''[[33 Rakontoj]]'', lanĉita de la [[eldonejo]] [[Pro Esperanto]] (n. [[1877]]) * [[1937]]: [[Sámuel Kastriener]], hungara [[ĵurnalisto]] kaj [[redaktoro]] (n. [[1871]]) * [[1937]]: [[Miĥajl Semenko]], ukraina verkisto (n. [[1892]]) * [[1938]]: [[Otto Dobenecker]], germana historiisto kaj pedagogo (n. [[1859]]) * [[1944]]: [[Charles Glover Barkla]], brita fizikisto Nobelpremiita (n. [[1877]]) * [[1948]]: [[Béla Zerkovitz]], hungara komponisto (n. [[1881]]) * [[1949]]: [[János Bodor]], hungara reformita pastro, rakontisto kaj verkisto (n. [[1861]]) * [[1949]]: [[Dózsa Szilágyi M.]], hungara, rumania hungara pastro, kuracisto kaj verkisto (n. [[1879]]) * [[1958]]: [[Erich Köhler]], germana politikisto kaj ekonomikisto, prezidanto de [[Bundestag]] (n. [[1892]]) * [[1958]]: [[Hugo Gräf]], germana seruristo kaj politikisto (n. [[1892]]) * [[1967]]: [[Jindřich Jindřich]], ĉeĥa komponisto, pianisto kaj etnografo (n. [[1876]]) * [[1972]]: [[Gabriel Chavet]], franca komerca direktoro, [[pacismo|pacisto]], [[rotario|rotariano]] vivanta en [[Lillo]] kaj [[Parizo]], sekretario de [[Esperantista Centra Oficejo]] kaj de [[Lingva Komitato]], redaktoro de "[[Oficiala Gazeto Esperantista]]", la plej aĝa membro de [[Veterana Esperantista Klubo]] (n. [[1880]]) * [[1977]]: [[Gyula Szövérdy]], hungara verkisto kaj instruisto (n. [[1909]]) * [[1984]]: [[Oskar Werner]], aŭstra teatra kaj kina aktoro (n. [[1922]]) * [[1986]]: [[Károly Dénes]], rumania hungara instruisto, grafikisto (n. [[1944]]) * [[1990]]: [[Louis Althusser]], franca marksista filozofo (n. [[1918]]) * [[1992]]: [[Wilfried Haslauer la malpli juna]], aŭstra politikisto (n. [[1926]]) * [[1993]]: [[Wacław Felczak]], pola historiisto, kuriero de la [[pola ekzila registaro]], profesoro (n. [[1916]]) * [[1996]]: [[Zoltán Csizér]], rumania hungara kuracisto (n. [[1917]]) * [[1998]]: [[Vladimir Izosimov]], [[rusa esperantisto]], tradukanto, preleganto, instruanto kaj ĉeforganizanto de la Ruslanda Esperantista Kongreso, ligita kun [[Esperantista klubo "Revo"]] (n. [[1947]]) * [[2004]]: [[József Faragó]], rumania hungara folkloristo kaj instruisto (n. [[1922]]) * [[2010]]: [[David Thompson (Barbada politikisto)|David Thompson]], ĉefministro de [[Barbado]] (n. [[1961]]) * [[2011]]: [[John McCarthy]], usona [[komputikisto]] (n. [[1927]]) * [[2011]]: [[Jean Amadou]], franca [[komikisto]], kanzonverkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1929]]) * [[2012]]: [[Wilhelm Brasse]], pola [[fotisto]], malliberulo de [[Aŭŝvico]] (n. 1917) * [[2013]]: [[Anthony Caro]], angla skulptisto (n. 1924) * [[2015]]: [[Kazimierz Śliwa]], suboficiro de [[Polaj Armitaj Fortoj en Okcidento]] kaj de [[Pola Enlanda Armeo]], la plej juna el [[mutobskuruloj]] (n. [[1925]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * Laŭ [[Okcidenta astrologio]] la unua tago sub la [[Zodiako|zodiaka signo]] [[Skorpio (konstelacio)|Skorpio]]: ♏ (ĝis la [[22-a de novembro]]) * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** Sankta [[Johano de Kapestrano]], itala [[franciskanoj|franciskano]], predikisto, [[sacerdoto]] * [[Tajlando]]: Memor-Tago pri la reĝo [[Ĉulalongkorn]] * [[Nacia tago]] en [[Hungario]], memoro pri la popola ribelo en [[1956]] kaj la proklamo de la respubliko en [[1989]]; pliaj tagoj estas la [[15-a de marto]] kaj la [[20-a de aŭgusto]] * [[Nordameriko]]: Tago de [[Molo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''23-a de oktobro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj |commonscat=23 October |wikinewscat=23-a de oktobro }} [[Kategorio:23-a de oktobro| ]] [[Kategorio:Oktobro|23]] [[Kategorio:23-a tago de la monato|#10]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1023]] s715tzamfkhljnfaz9glfaxyxrd23ti 0 12098 9366197 9330754 2026-05-03T22:26:21Z Kani 670 /* Eksteraj ligiloj */ 9366197 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Hispana Enlanda Milito |konflikto = |dosiero = Dosiero:Collage guerra civile spagnola.png |komento=horloĝdirekte de supre maldekstre: [[T-26 tanko]] de la 11-a [[Internacia Brigado]] en [[Aragono]]; [[Messerschmitt Bf 109]] ornamita per la simboloj de la Nacia [[Legio Condor]]; Bombado de flughaveno en la [[Hispana Saharo]]; Respublikanaj soldatoj en [[Toledo]]; Naciismaj soldatoj funkciigas 88-mm kanonon en Madrido; Brita reĝa mararmea ŝipo Oak proksime de [[Ĝibraltaro]] |daŭro = [[17-a de julio]] [[1936]] - [[1-a de aprilo]] [[1939]] |loko = [[Hispanio]], [[Hispana Maroko]] kaj [[Hispana Gvineo]] |rezulto = Venko de la ribelantoj kaj diktatoreco de Francisco Franco |flanko1 = Respublikanoj |flanko2 = Ribelantoj |komandanto1 = [[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Manuel Azaña|Manuel Azaña Díaz]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[José Giral]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Francisco Largo Caballero|Fco. Largo Caballero]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Juan Negrín López]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Indalecio Prieto]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Vicente Rojo Lluch]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[José Miaja]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Juan Hernández Saravia|Hernández Saravia]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Ignacio Hidalgo de Cisneros|Hidalgo de Cisneros]]<br />[[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Juan Modesto|Modesto]]<br /> [[Dosiero:Flag_of_Spain_(1931_-_1939).svg|22px]] [[Santiago Carrillo]]<br />[[Dosiero:Flag of Catalonia.svg|22px]] [[Lluís Companys]]<br />[[Dosiero:Flag of the Basque Country by Sabino Arana.svg|22px|Bandera del País Vasco]] [[José Antonio Aguirre]]<br />[[Dosiero:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Buenaventura Durruti|B. Durruti]] m.<br />[[Dosiero:CNT FAI flag.svg|22px]] [[Cipriano Mera]]<br />[[Dosiero:Flag of the International Brigades.svg|22px]] [[André Marty]]<br />[[Dosiero:Flag of the International Brigades.svg|22px]] [[Wilhelm Zaisser]] |komandanto2 = [[Dosiero:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px|border|link=]] [[Emilio Mola]] m.<br /> [[Francisco Franco]]<br />{{flago|Hispanio|grandeco=22px}} [[José Sanjurjo]] m.<br />{{flago|Hispanio|grandeco=22px}} [[Miguel Cabanellas]] m.<br />{{flago|Hispanio|grandeco=22px}} [[Fidel Dávila Arrondo]]<br />{{flago|Hispanio|grandeco=22px}} [[Francisco Gómez-Jordana Sousa|Fco. Gómez-Jordana]]<br />{{flago|Hispanio|grandeco=22px}} [[Gonzalo Queipo de Llano|Queipo de Llano]]<br />{{flago|Hispanio|grandeco=22px}} [[Manuel Goded Llopis|Manuel Goded]] m.<br />{{flago|Hispanio|grandeco=22px}} [[Alfredo Kindelán]]<br />[[Dosiero:Bandera FE JONS.svg|22px|Bandera de FE JONS|border|link=]] [[Manuel Hedilla]]<br />[[Dosiero:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px]] [[Manuel Fal Conde]]<br />{{flago|Hispanio|grandeco=22px}} [[José María Gil-Robles|José M.ª Gil-Robles]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany 1933.svg|22px]] [[Wolfram von Richthofen|Von Richtofen]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany 1933.svg|22px]] [[Hugo Sperrle]]<br />[[Dosiero:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px]] [[Annibale Bergonzoli]]<br />[[Dosiero:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px]] [[Gastone Gambara]] |forto1 = |forto2 = |perdoj1 = |perdoj2 = }} [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|eta|Bombado de Guernica, de la [[26-a de aprilo]] [[1937]]]] [[Dosiero:Kion vi faras por eviti tion.jpg|eta|Kataluna afiŝo en Esperanto.|alternative=|300px]] [[Dosiero:Mugas d'Alcubierre, Rota Orwell.jpg|eta|270px|Rekonstruaĵo de la sistemo de tranĉeoj en Alcubierre, [[Provinco Huesko]].]] [[Dosiero:Bandera republica batalla ebro.jpg|eta|Flago uzita de la [[Popola Armeo de la Respubliko]] dum la [[Batalo de Ebro]].]] La '''Hispana Enlanda Milito''', nomita ankaŭ ''civila milito'' aŭ ''milito de Hispanio'',<ref>«Entrevista a David Jorge: "La Guerra Civil debe conocerse como la Guerra de España. La elección del término no es casual".» Público. [http://www.publico.es/politica/guerra-civil-debe-conocerse-guerra.html] Konsultita la 11an de februaro 2018.</ref><ref>Avilés Farré, Juan (1998). Las grandes potencias ante la guerra de España. Arco Libros. ISBN 84-7635-300-6.</ref><ref>Tusell, Javier; García Queipo de Llano, Genoveva (1993). El catolicismo mundial y la guerra de España. Biblioteca de Autores Cristianos. ISBN 84-7914-097-6.</ref><ref>Moradiellos, Enrique (2012). La guerra de España (1936-1939): estudios y controversias. Barcelona: RBA. ISBN 978-84-9006-328-6.</ref> nomita en Hispanio simple kiel ''la milito'', estis socia kaj politika konflikto (el kiu rezultos ekonomia krizo) kaj finfine [[enlanda milito|enlanda]] [[milito]] en [[Hispanio]] inter ribelantoj (konataj kiel ''nacionales'', ''naciistoj'' aŭ finome ''facciosos'', ''frakcianoj'') kaj la ''respublikaj'' registaro kaj subtenantoj (finome ''rojos'', ''[[ruĝo|ruĝuloj]]''). Ĝi okazis inter julio [[1936]] kaj aprilo [[1939]], kaj finiĝis pro la malvenko de la respublikisma flanko, kaj poste la [[diktatoreco]] de [[Francisco Franco]], nome la [[Frankisma Hispanio]]. Ĝi eksplodiĝis post la parta malsukceso de la [[Puĉo de la 17-a kaj la 18-a de julio 1936]] fare de granda parto de la Armeo kontraŭ la registaro de la [[Dua Hispana Respubliko]]. Post la blokado de la [[Ĝibraltara Markolo]] kaj de la posta aerponto kiu, helpe de la rapida kunlaborado de la [[Nazia Germanio]] kaj de la [[faŝisma Italio]], translokigis la ribelintajn trupojn al la Iberia Duoninsulo en la lastaj semajnoj de julio,<ref>Alpert, 1996, p. 127.</ref><ref>Sole i Sabaté y Villaroya, 2003, pp. 16-17.</ref> ekis [[enlanda milito]] kiu finos la 1an de aprilo 1939 pere de la lasta militinformo subskribita de [[Francisco Franco]], deklarante lian venkon, post kio oni establis diktatorecon kiu daŭros ĝis post sia morto la 20an de novembro [[1975]]. La milito enhavis multajn aspektojn, ĉar ĝi inkludis [[klasbatalo]]n, [[religia milito|religiajn militojn]], kontraŭfrontigo de malaj naciismoj, luktado inter [[Militreĝimo|militista diktaturo]] kaj [[Respublikismo|respublikisma]] [[demokratio]], inter [[revolucio]] kaj [[kontraŭrevolucio]], inter [[faŝismo]] kaj [[kontraŭfaŝismo]], inter [[komunismo]] kaj [[kontraŭkomunismo]].<ref>Santos Juliá, 1999, p. 118. «Fue desde luego lucha de clases por las armas, en la que alguien podía morir por cubrirse la cabeza con un sombrero o calzarse con alpargatas los pies, pero no fue en menor medida guerra de religión, de nacionalismos enfrentados, guerra entre dictadura militar y democracia republicana, entre revolución y contrarrevolución, entre fascismo y comunismo».</ref> Al la partoj de la konflikto oni nomigas ilin kiel ''respublika flanko'' kaj ''insurekcia flanko'': * La respublika flanko estis konstituita ĉirkaŭ la registaro elektita demokratie, formita de la [[Popola Fronto (Hispanio)|Popola Fronto]], kiu siavice estis komponita de koalicio de [[Respublikismo|respublikemaj]] partioj — Respublika Maldekstro kaj Respublika Unuiĝo — kun la [[Hispana Laborista Socialista Partio]], al kiu estis aliĝinta la [[marksismo-leninismo|marksist-leninistoj]] de la [[Komunista Partio de Hispanio]] kaj de la [[POUM]], la Sindikatisma Partio de anarkiisma deveno kaj en Katalunio la [[Kataluna naciismo|naciistoj]] de maldekstro estre de [[Esquerra Republicana de Catalunya]]. Tiu fronto estis apogita de la hispana [[laborista movado]] kaj ĉefe de la sindikatoj [[UGT]] kaj [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]], kiuj krome celis la realigon de la [[Hispana Revolucio (1936)|socia revolucio]]. Kliniĝis ankaŭ al la respublika flanko la [[Eŭska Naciisma Partio]], ĝuste kiam la respublika parlamento estis aprobonta la ekfunkciadon de la Statuto de Eŭska Aŭtonomeco. * La insurekcia flanko, kiu nomigis sin mem «nacia flanko», estis organizita ĉirkaŭ granda parto de la alta milita stabanaro, institucie dekomence de la Junto de Nacia Defendo, kiu estos poste anstataŭata post la nomumo de [[Francisco Franco]] kiel ''generalísimo'' kaj ŝtatestro (estro de registaro). Politike, ĝi estis integrita de la faŝisma [[Hispana Falango|Falango]], la [[Karlismo|karlistoj]], la monarkiistoj alfons-anaj de ''Renovación Española'' kaj granda parto de la voĉdonintoj de la [[CEDA]], la Regionista Ligo kaj aliaj konservativaj grupoj. Socie ĝi estis apogita de tiuj [[socia klaso|klasoj]] al kiuj la venko en la balotado fare de la [[Popola Fronto (Hispanio)|Popola Fronto]] sentigis la endanĝerigon de ilia privilegia pozicio; de la [[Katolika Eklezio]], kiu sentis sin ĉikanita fare de la politiko de separo inter eklezio kaj ŝtato fare de la respublikaj instancoj, kiun la katolikoj konsideris kiel religia persekutado, ĉefe jam dum la milito mem, pro la certa kontraŭreligia agado fare de parto de la maldekstruloj ekde la komenco de la konflikto kaj de malgrandaj propietuloj timantaj pro «proletara revolucio». Kelkaj aŭtoroj konsideras ke la insurekciintoj estis apogitaj ankaŭ de nombraj kamparanoj (malpli laboristoj) de firmaj religiaj sentoj.<ref>Malefakis, 2006, p. 24. «Aunque una parte de los militares iniciara la contienda, la guerra no puede definirse —como a veces sigue haciéndose— como la lucha de los militares —o del Ejército más un puñado de terratenientes ricos y jerarcas eclesiásticos— contra el resto de la sociedad. Sin el apoyo de muchos españoles -en especial de las clases medias y altas, pero también de las humildes: millones de pequeños propietarios y gente religiosa-, el alzamiento no se hubiera convertido en guerra civil, pese a la mayor eficacia militar con que los rebeldes contaban al principio».</ref> Ambaŭ flankoj fifaris kaj akuzis sin unu la alian reciproke pro la fifaro de gravaj [[militkrimo]]j kaj en la fronto kaj en la [[ariergardo]]jn, kiel mortpafado kaj de prizonuloj kaj de privatuloj kaŝe arestitaj, malaperigoj de personoj aŭ eksterleĝaj [[tribunalo]]j. La [[Frankisma Hispanio]] detale esploradis kaj akre kondamnis deliktajn (kaj nedeliktajn) farojn okazintajn en la respublika zono, kaj eĉ kreis la ''Causa General'', nome speciala aparta juĝinstanco, ĉefe kun la celo ekhavi pli da informo por fari plian subpremadon, ĉio tio kun malabundaj juraj garantioj. Siaflanke, la deliktoj fare de la venkintoj aŭ kontraŭ la venkitoj neniam estis esploritaj aŭ juĝitaj dum la frankisma epoko aŭ poste, spite la fakton ke multaj historiistoj<ref>'El genocidio franquista en Córdoba', El día de Córdoba, 17a de novembro 2008 [http://www.eldiadecordoba.es/cordoba/hipocritas-tardofranquistas-vez-van-vencedores_0_205479869.html] Alirita la 11a de februaro 2018.</ref> kaj juristoj<ref>"La dictadura de Franco fue fascista y genocida", El Plural, 19a de julio 2006 [http://www.movimientocontralaintolerancia.com/html/admin/verNoticia.asp?cod=917&esBusq=True]. Alirita la 11a de februaro 2018.</ref><ref>«El último genocidio negado: 'Verdad, justicia y reparación' para las víctimas de todas las formas de genocidio», Nueva Tribuna, 2a de marto 2010 [http://www.nuevatribuna.es/opinion/miguel-angel-rodriguez-arias/el-ltimo-genocidio-negado-verdad-justicia-y-reparacin-para-las-vctimas-de-todas-las-formas-de-genocidio/20101007133302041581.html] Alirita la 11a de februaro 2018.</ref> asertas ke estis vera [[genocido]] en kiu, krom la nuligo de la institucia ordo, oni klopodis la eliminon de ĉia politika opozicio. La konsekvencoj de la Hispana Enlanda Milito markis enorme la postan historion de Hispanio, pro escepte dramaj kaj longdaŭraj: tiom la [[demografio]] — mortindico kaj malaltigo de la naskindico kio markis la loĝantarpiramidon dum generacioj — kiom la materialaj kondiĉoj — detruo de urboj, de la ekonomia strukturo, de la arta heredaĵo —, la intelektularo — fino de la nomita Arĝentepoko de la hispanaj beletroj kaj sciencoj — la [[politiko]] — la subpremado en la ariegardo de ambaŭ zonoj, plufarita de la venkintoj pli malpli intense dum la [[Frankisma Hispanio]], kaj la respublikana ekzilo —, kiuj plilongiĝis multe post la plilongigita postmilito, inklude la escepton geopolitikan de la pluekzisto de la diktatora reĝimo de Franco ĝis 1975, kaj de multaj el ties trajtoj (heredata monarkio, polico, jursistemo, katolika hegemonio ktp.) ĝis nuntempe. == Antaŭokazoj == {{Ĉefartikolo|Dua Hispana Respubliko}} [[Dosiero:Azaña 3.jpg|eta|dekstre|250px|Kvankam [[Manuel Azaña|Azaña]] estis elektita Prezidento de la Respubliko kaj li restis en tiu posteno dum la milito, lia politika rolo apenaŭ gravis dum tiu konfliktepoko.]] En [[1931]], post pormunicipa balotado en kiu respublikemaj partioj venkis en grandaj urboj (ne ĝenerale, eble pro fraŭdo), reĝo [[Alfonso la 13-a de Hispanio]] iris ekzilen. Je la [[14-a de aprilo]], la [[Dua Hispana Respubliko]] estis deklarita. La unua registaro estis por respublikemaj partioj. La nova parlamento agnoskis [[virina balotrajto|virinan balotrajton]], enleĝigis [[divorco]]n kaj komencis ege malrapide [[agra reformo|agran reformon]]. Post nemultaj jaroj, hispanoj rebalotis kaj venkis [[politika dekstro|dekstrema]] partiaro [[CEDA]] (Hispana Konfederacio de Aŭtonomaj Dekstro-partioj), preferata de [[Katolika Eklezio]], kiu renversos multajn reformojn. En [[1934]], laboristoj komencis [[Hispana Revolucio de 1934|revolucion]]. Ĉefe la [[asturio|asturiaj]] ministoj rezistis plu per uzado de armiloj kaj [[dinamito]], sed fine estis venkitaj de polico ''[[Guardia Civil (Hispanio)|Guardia Civil]]'' kaj de militistoj estritaj de la generalo [[Francisco Franco]]. {{Ĉefartikolo|Puĉo de 17a kaj 18a de julio de 1936}} En februaro [[1936]], denove oni balotis. Formiĝis du solidaj blokoj, respektive [[Konservativismo|konservativa]] kaj maldekstrema. Tiu ĉi lasta nomiĝis [[Popola Fronto]], kaj entenis respublikanajn radikalajn burĝulojn (kies ĉefa figuro estis [[Manuel Azaña]]), [[Partido Socialista Obrero Español|socialistojn]], [[Komunisma Partio de Hispanio|komunistojn]], katalunajn naciistojn kaj aliajn pli malgrandajn partiojn. La ĝistiama registaro, gvidita de pli konservativaj respublikemaj burĝaj partioj ne plu estis subtenataj pro [[Korupto|koruptecaj]] skandaloj (''[[straperlo]]''). En la dekstro, elstaris la katolika sekvantaro, tiam kun faŝismemaj trajtoj, ''CEDA'' kaj la monarĥiistoj, kun subteno ankaŭ de la tradiciista [[karlismo]] kaj de la faŝisma [[Hispana Falango]]. Venkis la Popola Fronto, [[Manuel Azaña|Azaña]] estis elektita prezidento de la Respubliko. La popolo ekstremiĝis kaj pistolanoj batalis tro ofte surstrate. == Ekmilito == [[Dosiero:J mmue 202444 1 00001.jpg|eta|300px|Franco kun [[Emilio Mola]] kaj aliaj insurekciintaj militestroj.]] [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1968-048-15, Spanischer Bürgerkrieg.jpg|eta|Respublikaj milicaninoj ripoze dum la bataloj de la somero de [[1936]].]] La [[17-a de julio|17-an de julio]], [[1936]], kelkaj generaloj inter kiuj generalo [[Francisco Franco|Franco]] ribeligis la armeon de [[Hispana Maroko]]. Je la [[18-a de julio]] la ribelo sekvis en iberiduoninsula Hispanio. La ribelo ne estis nur armea [[puĉo]], sed ĝi ankaŭ havis gravan civilan parton en kelkaj lokoj. Ĉefe [[karlistoj]] kaj anoj de malgranda partio ''[[Falange Española]]'' armis sin surstrate. La ribelantoj esperis gajni tujan regadon de la ĉefurbo, [[Madrido]], kaj de ĉiuj aliaj gravaj urboj de Hispanio. Tamen nur [[Sevilo]], [[Pamplono]], [[Korunjo]], [[Kadizo]], [[Jerez|Jerez de la Frontera]], [[Kordovo (Hispanio)|Kordovo]], [[Zaragozo]] kaj [[Oviedo]] falis tuj sub la regado de la ribelantoj, kiuj ne sukcesis en [[Barcelono]] kaj [[Sieĝo de la Montokazerno|Madrido]]. Pro tio, longedaŭra enlanda milito okazis. La '''gvidantoj de la ribeloj''' estis la generaloj [[Francisco Franco]], [[Emilio Mola]] kaj [[José Sanjurjo]]. Sanjurjo estis la senduba unua gvidanto de la ribelo, sed li mortis en aviadila akcidento la [[20-a de julio|20-an de julio]] kiam li veturis al Hispanio por ekregi la ribelan flankon. Franco, la ĉefa komandanto de la hispana armeo de post 1933 kaj jam notinda faŝismo-favorulo, flugis de la [[Kanarioj]] al la hispanaj kolonioj en Maroko kaj ekkomandis tie. Dum la ceteraj tri jaroj de la milito, Franco iĝis la efektiva komandanto de ĉiuj el la naciistoj, kaj li kaŝe aranĝis la aferojn (inkluzive per donado de komisioj al politikaj konkurantoj, kiuj plej probable mortigus ilin) tiel, ke je la fino de la milito ne estis opozicio al lia regado. La ribelon oponis la registaro (kun tiuj armeanoj, kiuj restis lojalaj), kaj ankaŭ [[socialismo|socialismaj]], [[komunismo|komunismaj]], [[anarkiismo|anarkiismaj]] kaj [[kataluna naciismo|katalunaj]] kaj [[eŭska naciismo|eŭskaj naciismaj]] grupoj. La eŭropaj potencoj, kiaj Britio kaj Francio, restis oficiale neŭtralaj sed tamen metis embargon sur Hispanion, kaj aktive malkuraĝigis la kontraŭ-faŝisman partoprenon de siaj civitanoj. Kaj [[Faŝismo|faŝisma]] Italio sub [[Benito Mussolini]] kaj [[Naziismo|Nazia Germanio]] malobservis la embargon kaj sendis teorie volontulajn trupojn (''[[Corpo Truppe Volontarie]]'' kaj aviadilaron ''[[Legion Condor]]'', respektive) kaj armilojn por subteni Franco-n. Aldone, estis malgrandaj volontulaj trupoj el aliaj landoj kiuj luktis kun la naciistoj, kiel [[Eoin O'Duffy]] de Irlando. Ankaŭ [[Errol Flynn]] vizitis la landon. [[Portugalio]] estis neŭtrala, sed la portugala registaro kaj volontuloj apogis la frankismajn insurekciulojn, dum lokanoj en landlimaj areoj foje apogis fuĝintojn.<ref>Kani, "Portugalio en la Hispana Enlanda Milito", [[Sennaciulo]], julio-aŭgusto-septembro 2024, nº 07-09 (1429-1431) pp. 7-10. </ref> La respublikistoj ricevis malmultan subtenon de [[Sovetunio]] kaj ankaŭ de unuopaj idealismaj volontuloj el multaj landoj, kune konataj kiel la [[Internaciaj Brigadoj]]. Jam la [[Etiopia Milito]] logis tutmondan subtenon kontraŭ [[faŝismo]]. Usonaj volontuloj formis la [[Brigado Abraham Lincoln|Brigadon Abraham Lincoln]] kaj kanadanoj formis la [[Bataliono Mackenzie-Papineau|Batalionon Mackenzie-Papineau]] (la "Mak-Papoj"). Inter la plej konataj fremdlandanoj, kiuj partoprenis iel la penojn kontraŭ la faŝistoj estis [[Ernest Hemingway]] (kiel ĵurnalisto kaj verkisto) kaj [[George Orwell]], kiel fakta soldato, kiu poste verkis pri siaj spertoj en ''[[Homage to Catalonia]]'' (''Omaĝo al Katalunio''). La romano de Hemingway ''[[For Whom the Bell Tolls]]'' (''Por kiu la sonorilo sonas'') estis inspirita de liaj spertoj en Hispanio. [[Norman Bethune]] uzis la okazon por disvolvigi la specialajn lertecojn de batalkampa [[medicino]]. Tamen, kvankam la naciistoj ricevis malkaŝan helpon kiel armilojn kaj trupojn el Germanio kaj Italio, la respublikistoj ricevis neniom da helpo el ĉiuj ĉefaj mondaj potencoj (t.e. Britio, Francio, aŭ Usono). Multaj el ĉi tiuj potencoj ankoraŭ praktikis politikon de komplezo al la faŝismaj reĝimoj, aŭ ili malestimis la soci-revoluciajn elementojn ene de la kontraŭ-faŝismaj fortoj, aŭ ili kredis, ke la respublikistoj estas ĝenerale komunistoj, aŭ kontrolataj de tiuj. [[Nazia Germanio]] uzis la militon kiel testejo por pli rapidaj tankoj kaj aviadiloj, kiuj ĵus ekaperis tiutempe. La ĉasaviadilo [[Me-109]] [[Messerschmitt]] kaj [[Junkers Ju 52]] transiga/bomba aviadiloj ambaŭ estis uzataj dum la Hispana Enlanda Milito. Aldone, la sovetaj ĉasaviadiloj [[Polikarpov I-15|I-15]] kaj [[Polikarpov I-16|I-16]] estis uzataj. La Hispana Enlanda Milito ankaŭ estas ekzemplo de [[totala milito]], kie la bombado de la eŭska urbeto [[Gernika]] fare de la ''[[Luftwaffe]]'' antaŭsignis la epizodojn de la [[Dua mondmilito]], kiel ekzemple la bomban kampanjon kontraŭ Britio fare de la nazioj kaj la bombadon de [[Dresdeno]] fare de la aliancanoj. [[Pablo Picasso]] estis inspirita de tio por sia pentraĵo ''[[Guernica]]''. == La milito: 1936 == [[Dosiero:Hispana milito septembro1936.PNG|dekstra|eta|300px|Mapo en Aŭgusto-Septembro 1936]] Ĉia espero de rapida fino al la milito malaperis la [[21-a de julio|21-an de julio]], nome la kvinan tagon de la ribelo, kiam la naciistoj kaptis la ĉefan hispanan marbazon ĉe [[Ferrol]] en nordokcidenta Hispanio. Tio kuraĝigis la faŝismajn ŝtatojn de Eŭropo helpi al Franco, kiu jam ekkomunikis kun la registaroj de [[nazia Germanio]] kaj [[Italio]] la antaŭajn tagojn. La 26-an de julio, Germanio kaj Italio eksubtenis la naciistojn; la itala interven-korpuso estis estrita de Generalo [[Mario Roatta]]. [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-2005-0601-500, Spanien, Himmlerbesucht die Burg von Toledo.jpg|eta|maldekstre|[[Sieĝo de la Alkazaro|Liberigo de la Alkazaro]] septembre de 1936: [[Heinrich Himmler]] vizitante la Alkazaron de Toledo kun [[José Moscardó]] en oktobro de 1940.]] Subteno de la [[Akso (historio)|Akso]] helpis al Franco ekde la komenco, ekzemple per transporto de trupoj el Hispania Maroko (ekzemple de la [[Hispana Legio]]) al la provincoj Kadizo kaj Sevilo. Liaj naciismaj fortoj gajnis ankoraŭ venkon la [[27-a de septembro|27-an de septembro]], kiam ili kaptis la urbon [[Toledo]] post longa sieĝo fare de respublikanoj (Naciista garnizono sub Kolonelo [[Moscardó]] tenis la [[Alkazaro]]n en la centro de la urbo ekde la komenco de la ribelo). Post du tagoj, Franco deklaris sin ''Generalísimo'' ("ĉefgeneralo") kaj ''Caudillo'' (prahistoria titolo por "militestro") dum li provis unuigi la diversajn ''Falange''-ajn kaj reĝismajn elementojn de la naciisma movado en unu partion. En oktobro, la naciistoj lanĉis gravan ofensivon al Madrido, sed kreskanta rezisto de la registaro kaj la alveno de anrakiismaj katalunaj trupoj, de "volontuloj" el Sovetunio kaj aliaj landoj haltis la antaŭeniron ĝis la [[8-a de novembro]]. Intertempe, la registaro, tiam estrata de socialista gvidanto [[Francisco Largo Caballero]] moviĝis de Madrido al [[Valencio]], ekster la batala zono, la [[6-a de novembro|6-an de novembro]]. Ankaŭ forlasis la ĉefurbon la tiama urbestro, post kio estis elektita nova urbestro la esperantista socialisto [[Cayetano Redondo]]. La [[18-a de novembro|18-an de novembro]], nazia Germanio kaj Italio oficiale agnoskis la reĝimon de Franco, kaj la [[23-a de decembro|23-an de decembro]], Italio sendis proprajn "volontulojn" por batali je la flanko de la naciistoj. == La milito: [[1937]] == [[Dosiero:Hispana milito oktobro1937.PNG|dekstra|eta|300px|En oktobro 1937 la naciistoj jam estis militakirintaj la nordan eks-respublikan teritorion.]] Kun siaj vicoj pliigitaj de italaj trupoj kaj hispanaj koloniaj soldatoj el Maroko, Franco faris alian provon kapti Madridon en januaro kaj februaro de 1937, sed ree malsukcesis. La grandan urbon [[Malago]] li kaptis la [[8-a de februaro|8-an de februaro]] kaj la retiriĝo de granda parto de la loĝantaro laŭ ĉemarborda ŝoseo al ankoraŭ respublikana urbo [[Almerio]] estis bombardata de aviadiloj kaj ŝipoj el frankisma flanko, kio okazigis teruran [[masakro]]n, kiu estis diskonigita al la tuta mondo kaj iĝis unu el la epizodoj per kiu la publika opinio turnis sin kontraŭ la malhumaneco de la frankistoj. [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-P0214-513, Spanien, Schlacht um Guadalajara.jpg|eta|250px|maldekstre|Avancoj de la italaj trupoj de la [[Corpo Truppe Volontarie|CTV]] dum la [[batalo de Gvadalaĥaro]].]] La [[batalo de Gvadalaĥaro]] okazis el la 8a al la 23a de marto proksime de la urbo [[Gvadalaĥaro (Hispanio)|Gvadalaĥaro]] en klopodo de la armeo de Francisco Franco por eniri al Madrido el la nordo. Ĝi estis katastrofo por la ''[[Corpo Truppe Volontarie]]'', kiu ekde tiam jam ne partoprenos plu en la regado de operacoj tiom grandaj kaj nur kiel apogo al la frankisma flanko. La italoj perdis milojn da soldatoj kaj grandan kvanton de armilaro, ĉefe pro la malbonaj veterkondiĉoj (koto). La [[28-a de aprilo|28-an de aprilo]], la soldatoj de Franco eniris en [[Gernika]], urbo simbola por eŭskoj en nuna [[Eŭska Aŭtonoma Komunumo]], du tagojn post la fifama bombado de tiu urbo fare de la germana ''Legion Kondor'', ekipita per du-aviadiloj [[Heinkel He-51]] (la legiono alvenis al Hispanio la [[7-a de majo|7-an de majo]]). Post la falo de Gernika, la registaro ekkontraŭbatalis kun kreskanta efikeco. En majo, la registaro provis rekapti [[Segovio]]n, devigante al Franco eltiri el la madrida fronto por halti ilian antaŭeniron. Mola, la dua-viculo de Franco, estis mortigita la 3-an de junio (kio lasis Franco kiel la nura reganto de sia flanko), kaj frue en julio, la registaro fakte lanĉis fortan kontraŭ-ofensivon en la [[Madrida Regiono|regiono de Madrido]], kiun la naciistoj forpelis kun iom da malfacilo. Post tio, Franco rekaptis la iniciatemon, invadante [[Aragono]]n en aŭgusto kaj konkerante en la nordo la urbojn [[Santandero (Hispanio)|Santandero]] kaj [[Gijón]]. La [[28-a de aŭgusto|28-an de aŭgusto]], [[Vatikano]] agnoskis Franco-n sub premo de Mussolini, kaj je la fino de novembro, kiam la naciistoj alproksimiĝis al Valencio, la registaro denove moviĝis, al Barcelono. == La milito: [[1938]] == [[Dosiero:Hispana milito novembro1938.PNG|dekstra|eta|300px|En novembro 1938, post la [[Batalo de Ebro]], la naciistoj avancis ĝis Katalunio; la milito estis finiĝonta.]] [[Dosiero:Gottwaldova dělostřelecká baterie.jpg|maldekstra|eta|250px|Dum la [[Batalo de Ebro]], kontraŭaera respublika roto.]] {{Ĉefartikolo|Batalo de Teruelo}} La du flankoj luktis pri posedo de la urbo [[Teruelo]] dum la tuto de januaro kaj februaro, kaj la naciistoj finfine forte tenis ĝin ĝis la [[22-a de februaro]]. La [[14-a de aprilo|14-an de aprilo]], la naciistoj trarompis ĝis [[Mediteraneo]], disrompante la parton de Hispanio tenatan de la registaro en du partojn. Konstatinte sian baldaŭan malvenkon, la respublika registaro provis procezi pri [[paco]] en majo, sed Franco postulis senkondiĉan kapitulacon, kaj la milito daŭris. {{Ĉefartikolo|Batalo de Ebro}} La registaro tiam lanĉis tutkoran kampanjon por rekonekti sian teritorion en la [[Batalo de Ebro]], ekde la [[24-a de julio]] ĝis la [[26-a de novembro]]. Ilia malsukceso efektive determinis la finan rezulton de la milito. Ok tagojn antaŭ la novjaro, Franco reatakis per sendo de amasaj fortoj al invado de [[Katalunio]]. == La milito: [[1939]] == La naciistoj konkeris Katalunion en rapidega kampanjo dum la unuaj du monatoj de 1939. [[Taragono]] falis la [[14-a de januaro|14-an de januaro]], [[Barcelono]] la [[26-a de januaro|26-an de januaro]] kaj [[Ĝirono]] la [[5-a de februaro|5-an de februaro]]. Kvin tagoj post la falo de Ĝirono, la lasta rezisto de Katalunio estis rompita. En tiu frankisma avanco apenaŭ okazis bataloj tiom grandaj kiom tiuj okazintaj por la konkero de aliaj grandaj urboj. La [[27-a de februaro|27-an de februaro]], la registaroj de [[Britio]] kaj [[Francio]], teorie malvolonte, agnoskis la reĝimon de Franco. Nur Madrido, Valencio, [[Alikanto]] kaj kelkaj aliaj fortikaĵoj restis por la registaraj fortoj. La [[28-a de marto|28-an de marto]], kun la helpo de fortoj favoraj al Franco ene de la urbo (la fifama "[[kvina kolono]]", kiun Generalo Mola menciis en la [[propagando|propagandaj]] elsendoj en 1936), Madrido falis al la naciistoj. La venontan tagon, ankaŭ [[Valencio]], kiu eltenis sub la pafiloj de la naciistoj dum preskaŭ du jaroj, kapitulacis. Oni deklaris venkon la [[1-a de aprilo|1-an de aprilo]], kiam la lastaj el la respublikistaj fortoj kapitulacis. == Socia kaj sociala revolucio == {{Ĉefartikolo|Hispana Revolucio (1936)}} [[Dosiero:Mapa de Aragón Revolución 1936.png|eta|375px|La aŭtonoma Aragonio en 1936 (ruĝe), flave la militfronto, blue la faŝisma zono.]] En la regionoj regataj de la anarkiistoj, ([[Aragono]] kaj [[Katalunio]]), aldone al la milita sukceso, estis vasta [[Hispana Revolucio (1936)|socia kaj sociala revolucio]], laŭ kiu la laboristoj kaj kamparanoj [[kolektivigo|kolektivigis]] agron kaj [[industrio]]n, kaj starigis konsiliojn paralelajn al la (apenaŭ kaj tute ne funkcianta) [[registaro]]. La ĉefa areo kie tio okazis estis [[Katalunio]] (kie oni kolekticigis la [[transporto]]n, la industrion kaj aliaj servoj) kaj [[Aragono]] (kie la alveno de anarkiismaj fortoj survoje al Madrido helpis la instaladon de tute nova socipolitika sistemo). En la urbaj areoj la laboristoj mem prenis kontrolon de la ekonomia funkciado de la produktrimedoj, deklaris salajran egalecon (nekomplete), kaj sistemon por helpi solidarece ĉu aliajn sektorojn ĉu la ĝeneralan funkciadon de la sociaj servoj aŭ de la militirado. En la kamparaj areoj oni deklaris kolektivecon de la terposedo (komuna posedo) kaj de ties ekonomia kaj labora funkciado; oni nuligis la funkciadon de [[mono]] (en multaj lokoj), kiu estis anstataŭata de laboratestiloj. Tiun revolucion oponis kaj la sovet-subtenataj komunistoj kaj la demokratiaj respublikistoj. Dum la milito progresis, la registaro kaj la komunistoj sukcesis uzi sian aliron al sovetaj armiloj por restarigi registaran regadon de la milita klopodo, kaj per diplomatio kaj per perforto. Dum la fifamaj ''[[Majaj Tagoj de Barcelono]]'' de [[1937]], multaj centoj aŭ miloj da kontraŭ-faŝismaj soldatoj mortigis unu la alian por regado de strategiaj punktoj en Barcelono, kiel [[George Orwell]] rakontas en ''Omaĝo al Katalunio''. Ĝenerale la komunistoj je la rektaj ordonoj de [[Stalino]], kun helpo de katalunismaj naciistoj, batalis, murdis, arestis, torturis kaj malaperigis milicanojn, aktivulojn kaj eĉ simpatiantojn de [[anarkiisto]]j, maldekstremaj komunistoj, ĉefe de partio [[POUM]], kaj aliaj ne-stalinistoj, kun la ekskuzo plifortigi unuecan komandon de la milito sub ununura registara fakta estrado. Tiuj majaj okazintaĵoj komencis pro la kontrolo de la telefona centralo kaj estis multajn jarojn poste ĉefa afertemo de la filmo ''[[Tierra y Libertad (filmo)|Tierra y Libertad]]'' de la brita kinreĝisoro [[Ken Loach]]. La ĉefa trajto de respublikistoj, kiu iris kontraŭ ili mem, estis interna divido. Diversaj fortoj batalis inter si. Tamen en la naciisma dekstra flanko, Franco rapide unuigis diversajn fortojn, ĉu volonte ĉu malvolonte de la unuigitoj. Post la majaj okazintaĵoj, tendenco al unueco fortiĝis ankaŭ en la respublikana tendaro. Formiĝis nova registaro, estrita de la modera socialisto [[Juan Negrín]], kun aliaj socialistoj, [[Indalecio Prieto]] kaj [[Julián Zugazagoitia]] kiel ministroj de Armeo kaj Internaj Aferoj, kaj kun apogo de la [[Hispana Komunista Partio]]. Tiu movo fortigis la respublikanan registaron, kaj finis la revolucion. == Rezulto de la milito == [[Dosiero:Madrid - Plaza de Santa Ana, monumento a García Lorca.jpg|eta|220px|dekstra|[[Statuo]] de [[Federico García Lorca]] sur la [[Placo Sankta Ana]], [[Madrido]]. Eble li estas la plej fama mortinto fare de la frankistoj; fakte li estis murdita antaŭ scii ke okazos trijara milito, estrata de Franco mem, nome en la unuaj tagoj de la ribelo ĉe la urbo [[Granado]]..]] Pluraj centmiloj da homoj mortis. Pri tio ankoraŭ laboras kaj interkonsentas historiistoj, ĉefe pri la kriterioj kalkuli kaj klasigi la mortintojn, kaj ĉefe pri la konsideroj kaj komparoj. Multaj aliaj miloj estis malliberigitaj, torturitaj, fitraktitaj, mortpafitaj aŭ ekzilitaj enlande kaj ĉefe eksterlande. Ekzilintaj respublikistoj fuĝis al Francio, Sovetio (la komunismaj) aŭ [[Hispanameriko]], ĉefe [[Meksiko]] de [[Lázaro Cárdenas del Río]]. En Francio, ili estis malliberigitaj en [[koncentrejo]]j, fitraktitaj, post kio ili iris grandparte ĉu al la [[Franca Rezistado]] ĉu al naziaj [[koncentrejo]]j. Post la testo de Hispanio, en tiu 1939 mem, nazia Germanio invadis [[Pollando]]n. Tiel ekis la [[Dua mondmilito]]. Franco ne anigis teorie Hispanion en Akson sed malrekte subtenis ĝin, per diplomatio kaj trupoj ([[Blua Divizio]]). Multaj respublikistaj soldatoj denove enarmeiĝis por batali kontraŭ nazioj. Tamen pluraj finis en [[ekstermejo]]j. Post la alianca venko, kelkaj [[gerilo|gerilis]] en Hispanio sensukcese. Franco daŭris en potenco dum 40 jaroj, epoko kiu estas nomita [[Frankisma Hispanio]]. La regno bezonis jardekojn por reatingi la ekonomian nivelon de 1936. Inter la respublikistoj, multaj intelektuloj kaj esperantistoj estis ekzekutitaj ([[Federico García Lorca]]), forpasis en prizono ([[Miguel Hernández]]) aŭ devis ekziliĝi ([[Rafael Alberti]], [[Juan Ramón Jiménez]]). Dum 1937 ĉiuj anoj de la [[Asocio Kordova de Esperanto]] kune estis mortpafitaj de la trupoj frankistaj. Pro multnombraj protestoj, kiun generalo Francisco Franco ricevis pro tio, li publikigis gazetaran noton en kiu li asertis ke "se iu esperantisto estis mortpafita, tio okazis pro aliaj aktivecoj, kaj ne pro parolado de esperanto". Unu el multaj viktimoj de la enlanda milito en Hispanio estis la prezidanto de IKUE, pastro Font i Giralt, murdita de anti-frankistoj<ref>Pri antisemitismo, La Eta Heroldo de Esperanto de KCE, aprilo 2017, n-ro 3, 1-a jarkolekto, p. 1</ref>. En [[1995]] la brita filmisto [[Ken Loach]] realigis la filmon ''[[Land and Freedom]]'' (Lando kaj Libereco) kiu priskribas la travivaĵojn de angla komunisto kiu partoprenas la Hispanan Enlandan Militon. === Mortintoj === La polemiko pri la kalkulado de mortintoj dum tiu milito daŭris multe da tempo (ĝi komenciĝis dum la milito) kaj ankoraŭ daŭras. La mortintoj pri militaj kialoj (bataloj, bombardadoj, ktp.) estis relative klaraj kaj same tiuj kiujn mortigis la respublika flanko, ĉar dum la 40 jaroj de frankismo, la reĝimo tre bone kalkulis (eĉ troe) kaj omaĝis ilin. Sed pri la mortintoj pro frankisma perforto kaj dum la milito kaj iom poste oni polemikis dum multaj jaroj, ĉefe pro la malapero de koncernaj dokumentoj aŭ pro falsado ĉe enskriboj (ekzemple mortpafitoj aperas en oficiala registrado simple kiel mortintoj pro [[hemoragio]]). Lastatempe granda roto de pristuduloj kaj fakuloj traserĉas la registrejojn por certigi ciferojn kaj laŭ la lastaj pristudoj laŭ provincoj aperas la jenaj: [[Dosiero:Gerilanoj-kontraŭfrankismaj.jpg|eta|dekstra|250px|Monumento al la gerilanoj kontraŭfrankismaj en [[El Torno]], [[Provinco Cáceres]]; evidentigo pri la ankoraŭaj sintenoj rilate al la milito estas ke post la starigo de tiu monumento, frankisma lokano pafis kontraŭ la figuroj jam komence la 21a jarcento. La pafoj videblas sur la foto: rigardu la ŝultrojn de la tri dekstraj figuroj.]] * [[Provinco Kordovo]] 9,579 * [[Provinco Sevilo]] 8,000 * [[Provinco Badajoz]] 7,909 * [[Provinco Malago]] 7,000 * [[Provinco Zaragozo]] 6,029 * [[Provinco Asturio]] 5,952 * [[Provinco Onubo]] 5,455 * [[Provinco Granado]] 5,048 * [[Provinco Toledo]] 3,755 * [[Provinco Valencio]] 3,128 * [[Provinco Madrido]] 2,663 * Entute '''94,699''' nur pro frankisma perforto, konsiderante, ke mankas ankoraŭ informoj pri 13 provincoj kaj plej parto de la pristudataj ankoraŭ montras provizorajn ciferojn. Se al tio oni sumas la mortintoj en milita agado, la mortintoj pro perforta agado de la respublika flanko, la mortintoj pro malsato kaj malsanoj kaŭzitaj de la milito, de la malvenko kaj de la ekzilo, tio povas alproksimigi al la duonmiliono, sed ankoraŭ malproksime de la miliono multfoje proklamita.<ref>"Después de 70 años, la esperanza es la Audiencia", [[El País]], 2 septembro 2008, p 11.</ref> == En Esperanto == * [[Jef Last]] / [[Nordahl Grieg]], ''[[Volontuloj kun okulvitroj]]'', [[SATeH]], 2024, (re)eldono de du romanoj pri la Hispana Enlanda Milito, "[[La hispana tragedio]]" kaj "Hispana somero", kun aldonaj materialoj. * Jef Last. [[La Hispana Tragedio|''La Hispana Tragedio'']] * [[Eduardo Vivancos]]: ''50-a datreveno de la Hispana Revolucio. Prelego farita dum la SAT-kongreso okazinta en Sant Cugat del Valles (Barcelono) en julio 1986''. [[Sennacieca Revuo]], (1385-1386), 2020, pp.&nbsp;5–11. * [[Eduardo Vivancos]]: ''Notoj el mia taglibro'' (trad. Juliette Ternant; kun enkonduko kaj notoj de [[Javier Alcalde]]). Taglibro pri la travivaĵoj de junulo dum la Hispana Enlanda Milito en la konstante bombardita urbo [[Barcelono]]. Liaj studoj, eklaboroj, aktivado en la liberecanaj medioj, ekesperantistiĝo kaj finfina aliĝo al la armeo de la Dua Hispana Respubliko. [[Beletra Almanako]] ([[BA33|33]]), oktobro 2018. pp.&nbsp;35–62. * Alardo Prats, "Fronto k postfronto de Aragonio", Oficejo pri la Eksterlanda Propagando de [[CNT]]-FAI, Esperanto-Sekcio, Barcelono, 1938. Elhispanigis Pario. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == * Alpert, Michael (1987). La guerra civil española en el mar. Madrid: Siglo XXI. ISBN 84-323-0609-6. * Alpert, Michael (1996). «La historia militar». En Stanley Payne kaj Javier Tusell. La guerra civil. Una nueva visión del conflicto que dividió España. Madrid: Temas de Hoy. ISBN 84-7880-652-0. * Juliá, Santos (1999). Un siglo de España. Política y sociedad. Madrid: Marcial Pons. ISBN 84-9537903-1. * Malefakis, Edward (2006). «Perspectivas históricas y teóricas de la guerra». En Edward Malefakis. La Guerra Civil española (2a eldono). Madrid: Taurus. ISBN 84-306-0614-9. * Solé i Sabaté, Josep María; Villarroya, Joan (2003). España en llamas. La guerra civil desde el aire. Madrid: Temas de Hoy. ISBN 84-8460-302-4. === Plia legado === * Beevor, Antony. ''The battle for Spain. The Spanish civil war.'' Penguin Books. 2006. London. ISBN 0-14-303765-X. * Graham Helen. ''The Spanish Civil War. A very short introduction.'' Oxford University Press. New York. 2005. ISBN 978-0-19-280377-1 * Jackson, Gabriel. ''The Spanish Republic and the Civil War,1931-939.'' Princenton University Press. Princenton. 1967. ISBN 0-691-00757-8 * Preston, Paul. ''The Spanish Civil War. Reaction, revolution & revenge.'' Harper Perennial. 2006. London. ISBN 978-0-00-723207-9 ISBN 0-00-723207-1 * Thomas, Hugh. ''The Spanish Civil War.'' Penguin Books. London. 2003. ISBN 978-0-14-101161-5 == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 4}} * [[Historio de Hispanio]] * [[Revolucio de Asturio]] * [[Molotova koktelo]] * [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] * [[FAI]] * [[UHP]] * [[José Antonio Aguirre]] * [[Gerald Brenan]] * [[Lluís Companys]] * [[Buenaventura Durruti]] * [[Francisco Franco]] * [[Jesús Galíndez]] * [[José Antonio Primo de Rivera]] * [[Manuel Hedilla]] * [[Pasionaria]] * [[La Hispana Tragedio]] * [[Puĉo de 17a kaj 18a de julio de 1936]] * [[Listo de svedoj kiuj mortis en la Hispana Enlanda Milito]] * [[Interna milito]] * [[Hispana Revolucio]] * [[Ne-intervena komitato]] * [[Jef Last]] * Filmo ''[[Libertarias]]'' {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.delbarrio.eu/civilmilito.htm Esperantistoj en la Hispana Intercivitana Milito (artikolo de 1993)] de [[Ulrich Lins]]. * [http://www.nodo50.org/esperanto/artik68.htm "La utiligado de Esperanto dum la Hispana Intercivitana Milito" (artikolo de 2006)] de [[Toño del Barrio]] kaj [[Ulrich Lins]] * tri [http://www.delbarrio.eu/afisharo.htm#afishoj Afiŝoj de la Hispanaj Respubliko kaj la Civila Milito] * [http://hispanamilito.wz.cz/ retpaĝaro pri la Hispana Enlanda Milito de Katarína el Slovakio kaj Luis el Hispanio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060220125340/http://hispanamilito.wz.cz/ |date=2006-02-20 }} * [http://www.liberafolio.org/2006/civitanamilitokonferenco artikolo de "Libera Folio" pri "Esperanto en kongreso pri la Hispana Enlanda Milito" dum 2006] * [http://www.ateneo.unam.mx/textoconstitucion.htm teksto (hispanlingva) de la konstitucio de la Hispana Respubliko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090531221523/http://www.ateneo.unam.mx/textoconstitucion.htm |date=2009-05-31 }} * [http://www.enxarxa.com/esperanto/NIN%20Signifo%20kaj%20graveco%20de%20la%20majaj%20tagoj.pdf Manifesto de la POUM, verkita de Andreu Nin, pri la majaj tagoj de 1937 en Barcelono] * [http://www.enxarxa.com/interhelpo/societat/projectes/CASTELLS%20Las%20colectivizaciones%20en%20Catalunya%20-%20EO.pdf CASTELLS, Antoni: La kolektivigoj en Katalunio (1936-1939)] {{Projektoj|commonscat=Spanish Civil War|q=Hispana Enlanda milito|n=Kategorio:Hispana Enlanda Milito}} * {{Trad|es|Guerra civil española|105505411}} {{Elstara}} {{ADLS|2005|33}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispana Enlanda Milito| ]] [[Kategorio:Militoj de Hispanio]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1936]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1937]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1938]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1939]] [[Kategorio:Enlandaj militoj]] [[Kategorio:Militoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:1930-1939 en Hispanio]] s8m9ukyobn6w4huvlo4dzrtizvoysnf 0 12213 9366017 9365548 2026-05-03T15:41:36Z Alifono 114488 9366017 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri fako de [[lingvistiko]]. Por informoj pri la samnoma'' [[Esperanto-gazeto|Esperanto-revuo]]'', vidu la artikolon [[Esperantologio (revuo)]].'' '''Esperantologio''' aŭ '''Esperantistiko''' estas specialigita esplorkampo, kiu traktas [[Esperanto|Esperanton]] el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline<ref>Ju pli oni sukcesas ĵeti ponton inter esperantologio kiel grava elemento de interlingvistiko, kaj aliaj fakoj, des pli Esperanto rimarkeblos kaj riĉigos la sciencan konaron pri la lingvo. Ekzemplodona estas la libro ''[[Aliroj al esperanto|Aliroj al Esperanto]]'', redaktita de Christer Kiselman en 2018, konsistas el eseoj de fakuloj el diversaj disciplinoj laŭ la vidpunkto de tiuj disciplinoj: interlingvistiko (D. Blanke), pacismo (Alcalde), juro (Brosch), lingvoideologio (Kimura), literaturo (Minnaja), historio (Tonkin) k.s., En: Esperantologio / Esperanto Studies, Nova Serio 3 (11), p. 98</ref>) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la [[planlingvo]] [[Esperanto]]<ref>[[Federico Gobbo]], Katedrule sed ne el katedro. Esperanto en pli larĝa akademia kunteksto, Revuo Esperanto, paĝo 228, n-ro 1362 (11) novembro 2021.</ref>. Esperantologio estas interlingvistika scienca teorio , kiu fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto , kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe leksikologio , vortformado , stilistiko , transskribo .  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio studas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ diversajn kampojn de ĝia apliko, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel psikologio , sociologio , ktp. Jen diversaj difinoj kaj aliroj: # Laŭ ''filologia difino,'' Esperantologio estas komprenata kiel la [[filologio]] de Esperanto, t.e. kiel la fako de [[lingvistiko]], kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la [[Esperantistoj|parolkomunumo]] kaj [[Esperanta literaturo|literaturo de Esperanto]] kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. # Laŭ ''interlingvistika difino,'' Esperantologio komprenata kiel subfako de [[interlingvistiko]], kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de [[Interkultura komunikado|interkultura]] kaj [[internacia komunikado]]. # El ''disvolviĝa kaj historia perspektivoj'', Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado. # ''El jurscienca perspektivo'': "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la [[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]] laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis [[Helmut Welger]] kaj notinde daŭris [[Bernhard Pabst|Bernard Pabst]]. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de [[Esperanto]] kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. [[Deklaracio pri Esperanto]] (Bulonja Deklaracio) 2. [[Fundamento de Esperanto]] kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la [[semantiko|semantikan]] kaj [[teleologio|teleologian]] norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn. Resume, oni povas diri, ke la Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo. == Historio == Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj]]. == Elektitaj principoj == Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de [[neceso kaj sufiĉo]] kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj: * La principo de internacieco * La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj * La principo de vortara ekonomio * La principo de la bonsoneco. Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a. Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn. Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj. == Organizaĵoj kaj periodaĵoj == La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj enhavas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj. La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la * Biblioteko [[Hector Hodler|Hector]] [[Hector Hodler|Hodler]] (kies ĉefa parto, kiu apartenis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], estis transdonita al la [[Nacia Biblioteko de Pollando|Nacia Biblioteko]] [[Nacia Biblioteko de Pollando|de Pollando]] (''Biblioteka Narodowa'') en [[Varsovio]],) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la * Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la [[Aŭstria Nacia Biblioteko]]. * [[Brita Biblioteko]] en Londono kaj la [[Kongresa Biblioteko de Usono]] en VaŝintonoLa unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "Esperantologio", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj). La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la germana revuo Lingva Kritiko, kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  . En 1949-1961 , la revuo "Esperantologio" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  . En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "Esperantologiaj Kajeroj" estis eldonitaj en Budapeŝto . Hodiaŭ, la Universitato de Upsalo eldonas specialan plurlingvan revuon "Esperantologio / Esperanto Studies"  , kaj en Amsterdamo  , internacian sciencan revuon "Language Problems and Language Planning", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto  . == Kelkaj gravaj esperantologoj == <gallery widths="250" heights="250" caption="Kelkaj gravaj esperantologoj"> Dosiero:René de Saussure, Historio de Eo, Courtinat, 1.jpeg|René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto. Dosiero:Eugen Wüster 1967.jpg|[[Eugen Wüster]], grava aŭstra terminologo kaj esperantologo Dosiero:Gaston Waringhien.jpg|Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto. Dosiero:2014 Christer Kiselman portreto.jpg|[[Christer Kiselman]], sveda esperantologo kaj prezidinto de la [[Akademio de Esperanto]]. Dosiero:Federico Gobbo 2016-04-30.jpg|[[Federico Gobbo]] prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Dosiero:2008-09 Sabine Fiedler.JPG|[[Sabine Fiedler]], nuntempa esperantologo, [[Universitato de Lepsiko|Universitato de Leipzig]], Germanio Dosiero:2008-09 sakaguchi.JPG|Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008) Dosiero:Image of Ilona Koutny 02.jpg|Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto Dosiero:Photos-pool-park2008.jpg|Jonathan POOL esti kunfondinto en [[:en:1968|1968]] de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj. </gallery> === Pioniroj === * (1859-1917) [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]] * (1868-1943) [[René de Saussure]], fondinto de esperantologio kiel scienco * (1855–1935) [[Louis de Beaufront]] * (1863–1933) [[Émile Grosjean-Maupin]] * (1884–1961) [[Petro Stojan]] * (1898–1977) [[Eugen Wüster]] * (1887-1920) [[Hector Hodler]] * (1901–1991) [[Gaston Waringhien]] * (1904–1971) [[Eŭgeno Bokarev]], ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev) === 20-a jarcento === * (1922-2017) [[Hermann Ölberg]] * (1924–1987) [[István Szerdahelyi]], * (1909-1987) [[Ivo Lapenna]] * (1928–2011) [[Magomet Isajev]] * (1933–2016) [[Michel Duc Goninaz]] * (1933-2022) [[Pierre Janton]] * (1941–2016) [[Detlev Blanke]] * (1945–2016) [[Reinhard Haupenthal]] * (1946-2008) [[Helmut Welger]] === Nuntempaj === * [[Federico Gobbo]] ([[Universitato de Amsterdamo]]) * [[Sabine Fiedler]] ([[Universitato de Lepsiko|Univesitato de Leipzig]]) * [[Ilona Koutny]] (Pollando) * [[Liu Haitao]] (Ĉinio) * [[Mark Fettes]] (Kanado) * [[Cyril Robert Brosch]] * [[Humphrey Tonkin]] * [[Jonathan Pool]] * [[Christer Kiselman]] * [[William Auld]] * [[Guilherme Fians]] * [[François Lo Jacomo]] * [[Marc van Oostendorp]] * [[Ulrich Lins]] * [[Alicja Sakaguchi]] * [[Bernhard Pabst]] * [[Erich-Dieter Krause]] * [[Claus J. Günkel]] * [[Javier Alcalde]] {| class="wikitable" |- align="center" !Esperantologoj !Aldona listo kun klarigoj |- | rowspan="1" |[[Věra Barandovská-Frank]] |Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la Universitato de Paderborn, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko |- | rowspan="1" |[[Detlev Blanke]] |Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "Gesellschaft für Interlinguistik", profesoro ĉe la Universitato Humboldt |- | rowspan="1" |[[Eŭgeno Bokarev]] |Soveta lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaroj |- | rowspan="1" |[[Vladimir Varankin]] |Sovetia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Gaston Waringhien]] |Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Bertilo Wennergren]] |Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko" |- | rowspan="1" |[[Ebbe Vilborg]] |Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Eugen Wüster|Eugen Wuster]] |Germana esperantologo, eminenta terminologo. |- | rowspan="1" |[[Aleksandr Duliĉenko]] |Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio. |- | rowspan="1" |[[Michel Duc Goninaz]] |Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Magomet Isajev|Magomet Isaev]] |Soveta [[Iranologio|iranologo]] kaj esperantisto, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio |- | rowspan="1" |[[Kálmán Kalocsay|Kalman Kaloscay]] |Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Boris Kolker]] |Soveta kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Aleksander Korĵenkov]] |Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto. |- | rowspan="1" |[[Renato Corsetti]] |Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|dua]] [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska lingvo]]. |- | rowspan="1" |[[Sergey Kuznecov (lingvisto)|Sergej Kuznecov]] |Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio |- | rowspan="1" |[[Ilona Koutny]] |Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz |- | rowspan="1" |[[Jouko Lindstedt]] |Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo" |- | rowspan="1" |[[Paul Neergaard]] |Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961) |- | rowspan="1" |[[Claude Piron]] |Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj |- | rowspan="1" |[[Sergio Pokrovskij]] |Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto |- | rowspan="1" |[[István Szerdahelyi]] |Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto |- | rowspan="1" |[[René de Saussure]] |Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto |- | rowspan="1" |[[John C. Wells]] |Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Reinhard Haupenthal]] |Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo |- | rowspan="1" |[[Andreo Cseh]] |Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Wim Jansen]] |Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013). |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Humphrey Tonkin, [https://pola-retradio.org/wp-content/uploads/2018/05/tonkin.pdf Esperanto: Esploraj Prioritatoj] (PDF), Esperantologia Konferenco, [[Seulo]], julio 2017. * Eugen Wüster: Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro). Neergard: Fremdvortoj en Esperanto. Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. * Helmut Welger: [http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927235429/http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm |date=2007-09-27 }} * Detlev Blanke, ''International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology'', Editors: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 228 paĝoj, <nowiki>ISBN 9781595693778</nowiki> {{Projektoj|ReVo=esperantologi}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperantologio / Esperanto Studies]] (fakrevuo) * [[Esplora Instituto de Esperantologio]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Terminologio]] * [[Interlingvistiko]] * [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj]] (CED) {{EdE|E}} {{esperanto}} {{Unua}} [[Kategorio:Interlingvistiko]] [[Kategorio:Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Filologio]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Esperantologio]] 1msbdw85q9sk8m03c21sk4maj5esecn 9366018 9366017 2026-05-03T15:54:16Z Alifono 114488 9366018 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri fako de [[lingvistiko]]. Por informoj pri la samnoma'' [[Esperanto-gazeto|Esperanto-revuo]]'', vidu la artikolon [[Esperantologio (revuo)]].'' '''Esperantologio''' aŭ '''Esperantistiko''' estas specialigita esplorkampo, kiu traktas [[Esperanto|Esperanton]] el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline<ref>Ju pli oni sukcesas ĵeti ponton inter esperantologio kiel grava elemento de interlingvistiko, kaj aliaj fakoj, des pli Esperanto rimarkeblos kaj riĉigos la sciencan konaron pri la lingvo. Ekzemplodona estas la libro ''[[Aliroj al esperanto|Aliroj al Esperanto]]'', redaktita de Christer Kiselman en 2018, konsistas el eseoj de fakuloj el diversaj disciplinoj laŭ la vidpunkto de tiuj disciplinoj: interlingvistiko (D. Blanke), pacismo (Alcalde), juro (Brosch), lingvoideologio (Kimura), literaturo (Minnaja), historio (Tonkin) k.s., En: Esperantologio / Esperanto Studies, Nova Serio 3 (11), p. 98</ref>) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la [[planlingvo]] [[Esperanto]]<ref>[[Federico Gobbo]], Katedrule sed ne el katedro. Esperanto en pli larĝa akademia kunteksto, Revuo Esperanto, paĝo 228, n-ro 1362 (11) novembro 2021.</ref>. Ĝi fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto , kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe [[leksikologio]], [[Vortfarado|vortformado]], [[stilistiko]], [[Transskribado (lingvoscienco)|transskribo]].  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio studas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ diversajn kampojn de ĝia apliko, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel [[psikologio]] , [[sociologio]] , ktp. Jen diversaj difinoj kaj aliroj: # Laŭ ''filologia difino,'' Esperantologio estas komprenata kiel la [[filologio]] de Esperanto, t.e. kiel la fako de [[lingvistiko]], kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la [[Esperantistoj|parolkomunumo]] kaj [[Esperanta literaturo|literaturo de Esperanto]] kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. # Laŭ ''interlingvistika difino,'' Esperantologio komprenata kiel subfako de [[interlingvistiko]], kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de [[Interkultura komunikado|interkultura]] kaj [[internacia komunikado]]. # El ''disvolviĝa kaj historia perspektivoj'', Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado. # ''El jurscienca perspektivo'': "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la [[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]] laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis [[Helmut Welger]] kaj notinde daŭris [[Bernhard Pabst|Bernard Pabst]]. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de [[Esperanto]] kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. [[Deklaracio pri Esperanto]] (Bulonja Deklaracio) 2. [[Fundamento de Esperanto]] kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la [[semantiko|semantikan]] kaj [[teleologio|teleologian]] norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn. Resume, oni povas diri, ke la Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo. == Historio == Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj]]. == Elektitaj principoj == Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de [[neceso kaj sufiĉo]] kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj: * La principo de internacieco * La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj * La principo de vortara ekonomio * La principo de la bonsoneco. Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a. Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn. Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj. == Organizaĵoj kaj periodaĵoj == La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj enhavas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj. La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la * Biblioteko [[Hector Hodler|Hector]] [[Hector Hodler|Hodler]] (kies ĉefa parto, kiu apartenis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], estis transdonita al la [[Nacia Biblioteko de Pollando|Nacia Biblioteko]] [[Nacia Biblioteko de Pollando|de Pollando]] (''Biblioteka Narodowa'') en [[Varsovio]],) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la * Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la [[Aŭstria Nacia Biblioteko]]. * [[Brita Biblioteko]] en Londono kaj la [[Kongresa Biblioteko de Usono]] en VaŝintonoLa unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "Esperantologio", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj). La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la germana revuo Lingva Kritiko, kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  . En 1949-1961 , la revuo "Esperantologio" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  . En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "Esperantologiaj Kajeroj" estis eldonitaj en Budapeŝto . Hodiaŭ, la Universitato de Upsalo eldonas specialan plurlingvan revuon "Esperantologio / Esperanto Studies"  , kaj en Amsterdamo  , internacian sciencan revuon "Language Problems and Language Planning", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto  . == Kelkaj gravaj esperantologoj == <gallery widths="250" heights="250" caption="Kelkaj gravaj esperantologoj"> Dosiero:René de Saussure, Historio de Eo, Courtinat, 1.jpeg|René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto. Dosiero:Eugen Wüster 1967.jpg|[[Eugen Wüster]], grava aŭstra terminologo kaj esperantologo Dosiero:Gaston Waringhien.jpg|Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto. Dosiero:2014 Christer Kiselman portreto.jpg|[[Christer Kiselman]], sveda esperantologo kaj prezidinto de la [[Akademio de Esperanto]]. Dosiero:Federico Gobbo 2016-04-30.jpg|[[Federico Gobbo]] prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Dosiero:2008-09 Sabine Fiedler.JPG|[[Sabine Fiedler]], nuntempa esperantologo, [[Universitato de Lepsiko|Universitato de Leipzig]], Germanio Dosiero:2008-09 sakaguchi.JPG|Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008) Dosiero:Image of Ilona Koutny 02.jpg|Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto Dosiero:Photos-pool-park2008.jpg|Jonathan POOL esti kunfondinto en [[:en:1968|1968]] de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj. </gallery> === Pioniroj === * (1859-1917) [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]] * (1868-1943) [[René de Saussure]], fondinto de esperantologio kiel scienco * (1855–1935) [[Louis de Beaufront]] * (1863–1933) [[Émile Grosjean-Maupin]] * (1884–1961) [[Petro Stojan]] * (1898–1977) [[Eugen Wüster]] * (1887-1920) [[Hector Hodler]] * (1901–1991) [[Gaston Waringhien]] * (1904–1971) [[Eŭgeno Bokarev]], ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev) === 20-a jarcento === * (1922-2017) [[Hermann Ölberg]] * (1924–1987) [[István Szerdahelyi]], * (1909-1987) [[Ivo Lapenna]] * (1928–2011) [[Magomet Isajev]] * (1933–2016) [[Michel Duc Goninaz]] * (1933-2022) [[Pierre Janton]] * (1941–2016) [[Detlev Blanke]] * (1945–2016) [[Reinhard Haupenthal]] * (1946-2008) [[Helmut Welger]] === Nuntempaj === * [[Federico Gobbo]] ([[Universitato de Amsterdamo]]) * [[Sabine Fiedler]] ([[Universitato de Lepsiko|Univesitato de Leipzig]]) * [[Ilona Koutny]] (Pollando) * [[Liu Haitao]] (Ĉinio) * [[Mark Fettes]] (Kanado) * [[Cyril Robert Brosch]] * [[Humphrey Tonkin]] * [[Jonathan Pool]] * [[Christer Kiselman]] * [[William Auld]] * [[Guilherme Fians]] * [[François Lo Jacomo]] * [[Marc van Oostendorp]] * [[Ulrich Lins]] * [[Alicja Sakaguchi]] * [[Bernhard Pabst]] * [[Erich-Dieter Krause]] * [[Claus J. Günkel]] * [[Javier Alcalde]] {| class="wikitable" |- align="center" !Esperantologoj !Aldona listo kun klarigoj |- | rowspan="1" |[[Věra Barandovská-Frank]] |Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la Universitato de Paderborn, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko |- | rowspan="1" |[[Detlev Blanke]] |Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "Gesellschaft für Interlinguistik", profesoro ĉe la Universitato Humboldt |- | rowspan="1" |[[Eŭgeno Bokarev]] |Soveta lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaroj |- | rowspan="1" |[[Vladimir Varankin]] |Sovetia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Gaston Waringhien]] |Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Bertilo Wennergren]] |Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko" |- | rowspan="1" |[[Ebbe Vilborg]] |Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Eugen Wüster|Eugen Wuster]] |Germana esperantologo, eminenta terminologo. |- | rowspan="1" |[[Aleksandr Duliĉenko]] |Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio. |- | rowspan="1" |[[Michel Duc Goninaz]] |Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Magomet Isajev|Magomet Isaev]] |Soveta [[Iranologio|iranologo]] kaj esperantisto, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio |- | rowspan="1" |[[Kálmán Kalocsay|Kalman Kaloscay]] |Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Boris Kolker]] |Soveta kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Aleksander Korĵenkov]] |Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto. |- | rowspan="1" |[[Renato Corsetti]] |Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|dua]] [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska lingvo]]. |- | rowspan="1" |[[Sergey Kuznecov (lingvisto)|Sergej Kuznecov]] |Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio |- | rowspan="1" |[[Ilona Koutny]] |Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz |- | rowspan="1" |[[Jouko Lindstedt]] |Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo" |- | rowspan="1" |[[Paul Neergaard]] |Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961) |- | rowspan="1" |[[Claude Piron]] |Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj |- | rowspan="1" |[[Sergio Pokrovskij]] |Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto |- | rowspan="1" |[[István Szerdahelyi]] |Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto |- | rowspan="1" |[[René de Saussure]] |Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto |- | rowspan="1" |[[John C. Wells]] |Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Reinhard Haupenthal]] |Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo |- | rowspan="1" |[[Andreo Cseh]] |Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Wim Jansen]] |Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013). |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Humphrey Tonkin, [https://pola-retradio.org/wp-content/uploads/2018/05/tonkin.pdf Esperanto: Esploraj Prioritatoj] (PDF), Esperantologia Konferenco, [[Seulo]], julio 2017. * Eugen Wüster: Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro). Neergard: Fremdvortoj en Esperanto. Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. * Helmut Welger: [http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927235429/http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm |date=2007-09-27 }} * Detlev Blanke, ''International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology'', Editors: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 228 paĝoj, <nowiki>ISBN 9781595693778</nowiki> {{Projektoj|ReVo=esperantologi}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperantologio / Esperanto Studies]] (fakrevuo) * [[Esplora Instituto de Esperantologio]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Terminologio]] * [[Interlingvistiko]] * [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj]] (CED) {{EdE|E}} {{esperanto}} {{Unua}} [[Kategorio:Interlingvistiko]] [[Kategorio:Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Filologio]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Esperantologio]] m1rh73zhmbom6df1xgm0jhk48h131hl 9366019 9366018 2026-05-03T16:00:48Z Alifono 114488 9366019 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri fako de [[lingvistiko]]. Por informoj pri la samnoma'' [[Esperanto-gazeto|Esperanto-revuo]]'', vidu la artikolon [[Esperantologio (revuo)]].'' '''Esperantologio''' aŭ '''Esperantistiko''' estas specialigita esplorkampo, kiu traktas [[Esperanto|Esperanton]] el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline<ref>Ju pli oni sukcesas ĵeti ponton inter esperantologio kiel grava elemento de interlingvistiko, kaj aliaj fakoj, des pli Esperanto rimarkeblos kaj riĉigos la sciencan konaron pri la lingvo. Ekzemplodona estas la libro ''[[Aliroj al esperanto|Aliroj al Esperanto]]'', redaktita de Christer Kiselman en 2018, konsistas el eseoj de fakuloj el diversaj disciplinoj laŭ la vidpunkto de tiuj disciplinoj: interlingvistiko (D. Blanke), pacismo (Alcalde), juro (Brosch), lingvoideologio (Kimura), literaturo (Minnaja), historio (Tonkin) k.s., En: Esperantologio / Esperanto Studies, Nova Serio 3 (11), p. 98</ref>) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la [[planlingvo]] [[Esperanto]]<ref>[[Federico Gobbo]], Katedrule sed ne el katedro. Esperanto en pli larĝa akademia kunteksto, Revuo Esperanto, paĝo 228, n-ro 1362 (11) novembro 2021.</ref>. Ĝi fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto , kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe [[leksikologio]], [[Vortfarado|vortformado]], [[stilistiko]], [[Transskribado (lingvoscienco)|transskribo]]<ref>Tamara Kozak. La funkcia rolo de artefaritaj lingvoj // Bulteno de la Lviva Universitato. — 2013. — Nr. 33. — pp. 55–63.</ref>.  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio studas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ diversajn kampojn de ĝia apliko, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel [[psikologio]], [[sociologio]] , ktp. Jen diversaj difinoj kaj aliroj: # Laŭ ''filologia difino,'' Esperantologio estas komprenata kiel la [[filologio]] de Esperanto, t.e. kiel la fako de [[lingvistiko]], kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la [[Esperantistoj|parolkomunumo]] kaj [[Esperanta literaturo|literaturo de Esperanto]] kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. # Laŭ ''interlingvistika difino,'' Esperantologio komprenata kiel subfako de [[interlingvistiko]], kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de [[Interkultura komunikado|interkultura]] kaj [[internacia komunikado]]. # El ''disvolviĝa kaj historia perspektivoj'', Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado. # ''El jurscienca perspektivo'': "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la [[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]] laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis [[Helmut Welger]] kaj notinde daŭris [[Bernhard Pabst|Bernard Pabst]]. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de [[Esperanto]] kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. [[Deklaracio pri Esperanto]] (Bulonja Deklaracio) 2. [[Fundamento de Esperanto]] kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la [[semantiko|semantikan]] kaj [[teleologio|teleologian]] norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn. Resume, oni povas diri, ke la Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo. == Historio == Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj]]. == Elektitaj principoj == Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de [[neceso kaj sufiĉo]] kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj: * La principo de internacieco * La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj * La principo de vortara ekonomio * La principo de la bonsoneco. Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a. Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn. Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj. == Organizaĵoj kaj periodaĵoj == La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj enhavas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj. La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la * Biblioteko [[Hector Hodler|Hector]] [[Hector Hodler|Hodler]] (kies ĉefa parto, kiu apartenis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], estis transdonita al la [[Nacia Biblioteko de Pollando|Nacia Biblioteko]] [[Nacia Biblioteko de Pollando|de Pollando]] (''Biblioteka Narodowa'') en [[Varsovio]],) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la * Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la [[Aŭstria Nacia Biblioteko]]. * [[Brita Biblioteko]] en Londono kaj la [[Kongresa Biblioteko de Usono]] en VaŝintonoLa unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "Esperantologio", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj). La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la germana revuo Lingva Kritiko, kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  . En 1949-1961 , la revuo "Esperantologio" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  . En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "Esperantologiaj Kajeroj" estis eldonitaj en Budapeŝto . Hodiaŭ, la Universitato de Upsalo eldonas specialan plurlingvan revuon "Esperantologio / Esperanto Studies"  , kaj en Amsterdamo  , internacian sciencan revuon "Language Problems and Language Planning", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto  . == Kelkaj gravaj esperantologoj == <gallery widths="250" heights="250" caption="Kelkaj gravaj esperantologoj"> Dosiero:René de Saussure, Historio de Eo, Courtinat, 1.jpeg|René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto. Dosiero:Eugen Wüster 1967.jpg|[[Eugen Wüster]], grava aŭstra terminologo kaj esperantologo Dosiero:Gaston Waringhien.jpg|Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto. Dosiero:2014 Christer Kiselman portreto.jpg|[[Christer Kiselman]], sveda esperantologo kaj prezidinto de la [[Akademio de Esperanto]]. Dosiero:Federico Gobbo 2016-04-30.jpg|[[Federico Gobbo]] prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Dosiero:2008-09 Sabine Fiedler.JPG|[[Sabine Fiedler]], nuntempa esperantologo, [[Universitato de Lepsiko|Universitato de Leipzig]], Germanio Dosiero:2008-09 sakaguchi.JPG|Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008) Dosiero:Image of Ilona Koutny 02.jpg|Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto Dosiero:Photos-pool-park2008.jpg|Jonathan POOL esti kunfondinto en [[:en:1968|1968]] de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj. </gallery> === Pioniroj === * (1859-1917) [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]] * (1868-1943) [[René de Saussure]], fondinto de esperantologio kiel scienco * (1855–1935) [[Louis de Beaufront]] * (1863–1933) [[Émile Grosjean-Maupin]] * (1884–1961) [[Petro Stojan]] * (1898–1977) [[Eugen Wüster]] * (1887-1920) [[Hector Hodler]] * (1901–1991) [[Gaston Waringhien]] * (1904–1971) [[Eŭgeno Bokarev]], ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev) === 20-a jarcento === * (1922-2017) [[Hermann Ölberg]] * (1924–1987) [[István Szerdahelyi]], * (1909-1987) [[Ivo Lapenna]] * (1928–2011) [[Magomet Isajev]] * (1933–2016) [[Michel Duc Goninaz]] * (1933-2022) [[Pierre Janton]] * (1941–2016) [[Detlev Blanke]] * (1945–2016) [[Reinhard Haupenthal]] * (1946-2008) [[Helmut Welger]] === Nuntempaj === * [[Federico Gobbo]] ([[Universitato de Amsterdamo]]) * [[Sabine Fiedler]] ([[Universitato de Lepsiko|Univesitato de Leipzig]]) * [[Ilona Koutny]] (Pollando) * [[Liu Haitao]] (Ĉinio) * [[Mark Fettes]] (Kanado) * [[Cyril Robert Brosch]] * [[Humphrey Tonkin]] * [[Jonathan Pool]] * [[Christer Kiselman]] * [[William Auld]] * [[Guilherme Fians]] * [[François Lo Jacomo]] * [[Marc van Oostendorp]] * [[Ulrich Lins]] * [[Alicja Sakaguchi]] * [[Bernhard Pabst]] * [[Erich-Dieter Krause]] * [[Claus J. Günkel]] * [[Javier Alcalde]] {| class="wikitable" |- align="center" !Esperantologoj !Aldona listo kun klarigoj |- | rowspan="1" |[[Věra Barandovská-Frank]] |Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la Universitato de Paderborn, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko |- | rowspan="1" |[[Detlev Blanke]] |Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "Gesellschaft für Interlinguistik", profesoro ĉe la Universitato Humboldt |- | rowspan="1" |[[Eŭgeno Bokarev]] |Soveta lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaroj |- | rowspan="1" |[[Vladimir Varankin]] |Sovetia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Gaston Waringhien]] |Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Bertilo Wennergren]] |Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko" |- | rowspan="1" |[[Ebbe Vilborg]] |Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Eugen Wüster|Eugen Wuster]] |Germana esperantologo, eminenta terminologo. |- | rowspan="1" |[[Aleksandr Duliĉenko]] |Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio. |- | rowspan="1" |[[Michel Duc Goninaz]] |Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Magomet Isajev|Magomet Isaev]] |Soveta [[Iranologio|iranologo]] kaj esperantisto, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio |- | rowspan="1" |[[Kálmán Kalocsay|Kalman Kaloscay]] |Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Boris Kolker]] |Soveta kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Aleksander Korĵenkov]] |Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto. |- | rowspan="1" |[[Renato Corsetti]] |Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|dua]] [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska lingvo]]. |- | rowspan="1" |[[Sergey Kuznecov (lingvisto)|Sergej Kuznecov]] |Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio |- | rowspan="1" |[[Ilona Koutny]] |Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz |- | rowspan="1" |[[Jouko Lindstedt]] |Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo" |- | rowspan="1" |[[Paul Neergaard]] |Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961) |- | rowspan="1" |[[Claude Piron]] |Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj |- | rowspan="1" |[[Sergio Pokrovskij]] |Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto |- | rowspan="1" |[[István Szerdahelyi]] |Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto |- | rowspan="1" |[[René de Saussure]] |Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto |- | rowspan="1" |[[John C. Wells]] |Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Reinhard Haupenthal]] |Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo |- | rowspan="1" |[[Andreo Cseh]] |Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Wim Jansen]] |Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013). |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Humphrey Tonkin, [https://pola-retradio.org/wp-content/uploads/2018/05/tonkin.pdf Esperanto: Esploraj Prioritatoj] (PDF), Esperantologia Konferenco, [[Seulo]], julio 2017. * Eugen Wüster: Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro). Neergard: Fremdvortoj en Esperanto. Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. * Helmut Welger: [http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927235429/http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm |date=2007-09-27 }} * Detlev Blanke, ''International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology'', Editors: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 228 paĝoj, <nowiki>ISBN 9781595693778</nowiki> {{Projektoj|ReVo=esperantologi}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperantologio / Esperanto Studies]] (fakrevuo) * [[Esplora Instituto de Esperantologio]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Terminologio]] * [[Interlingvistiko]] * [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj]] (CED) {{EdE|E}} {{esperanto}} {{Unua}} [[Kategorio:Interlingvistiko]] [[Kategorio:Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Filologio]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Esperantologio]] l259xmba7wf022b47dmdovw5bt99te7 0 14293 9366147 9364984 2026-05-03T20:31:55Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366147 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = IT |situo sur mapo= Centra Romo |zomo = 13 }} [[Dosiero:IKUE-Flago (02).svg|eta|dekstra|Flago de la katolikaj esperantistoj]] [[Dosiero:Esperanto-meso La Habana 2010 (Peter Knauer).jpg|eta|dekstra|[[Meso (diservo)|Sankta meso]] en Esperanto dum la [[UK 2010|95-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto|UK]] en [[Havano]] (celebras [[Peter Knauer]]).]] La '''Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista''' ('''IKUE''') estas [[tegmenta organizaĵo]] de [[katolikismo|katolikaj]] [[esperantistoj]]. Ĝi fondiĝis en [[1910]] kaj havas sian sidejon en [[Romo]]. == Celoj de IKUE == IKUE deziras disvastigi la uzon de la neŭtrala kaj facile lernebla lingvo [[Esperanto]] inter katolikoj por tiamaniere kontribui al kompreniĝo, unueco kaj [[paco]]. Ĝi krome celas diskonigi la [[kristanismo|kristanan]] kredon kaj funkcii kiel internacia komunumo de fideluloj. Por realigi tiujn ĉi celojn, la asocio eldonas publikaĵojn kaj organizas internaciajn kunvenojn kaj spiritajn aranĝojn. [[Sacerdoto]]j de IKUE ofte ofertas esperantlingvajn [[Diservo]]jn kadre de aranĝoj de la ĝenerala [[Esperanto-movado]]. En la [http://www.ikue.org/arkivo/statuto.html statuto de IKUE] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060213210837/http://www.ikue.org/arkivo/statuto.html |date=2006-02-13 }}, la asocio formulis siajn celojn jene: :a) plenumi la ordonon de Jesuo Kristo: “Iru en la tutan mondon kaj prediku la evangelion al ĉiu kreitaĵo” (Mar 16,15); travivi kaj atesti la belecon de la vero kaj la ĝojon esti kristanoj, por estigi fervoregon por la Regno de Dio; :b) montri la unuecon de la Eklezio en Kristo, uzante la internacian lingvon Esperanton en ĝia liturgio kaj apostola agado; :c) kontribui al realigo de la homaj interkompreno, frateco kaj paco en la nuntempa mondo; :d) strebi “por ke ĉiuj estu unu” (Joh 17,21). == Agado == [[Dosiero:KET_1995.jpg|300px|eta|Katolika Esperanto-Tendaro en Ĉeĥio, 1995]] === Renkontiĝoj kaj Diservoj === IKUE organizas ĉiujaran [[kongreso]]n kun prelegoj, diservoj, preĝadoj kaj abunda distra programo. Nuntempe ĉiun duan jaron la [[IKUE-Kongreso]] estas organizata kunlabore kun [[Kristana Esperantista Ligo Internacia]] (KELI) kiel [[Ekumena Esperanto-Kongreso]]. Krome IKUE aŭ ĝiaj landaj ligoj organizas multajn pliaj internaciajn aranĝojn, ekzemple [[Katolika Esperanto-Tendaro|Katolikajn Esperanto-Tendarojn]] (ĉiusomere dum unu semajno en [[Ĉeĥio]]), [[Junulara Ekumena Esperanto-Tendaro|Junularajn Ekumenajn Esperanto-Tendarojn]], bibliajn semajnfinojn kaj pilgrimadojn. Esperantlingvaj Diservoj okazas regule en kelkaj preĝejoj, ekzemple ĉiun duan monaton en la [[Katedralo]] de [[Speyer]] ([[Germanio]]) sub gvido de pastro [[Albrecht Kronenberger]], kaj krome en [[Universala Kongreso|Universalaj Kongresoj de Esperanto]] kaj multaj pliaj Esperanto-aranĝoj. === Revuo ''Espero Katolika'' === La revuo de IKUE, ''[[Espero Katolika]]'', aperas de [[1903]] kaj estas la plej malnova daŭre aperanta Esperanto-gazeto. En interreto oni trovas [https://www.ikue.org/cz/ la lastajn numerojn] kaj [http://www.esperokatolika.org/ kompletajn malnovajn jarkolektojn]: temas pri progresanta projekto, kiu celas enretigi ĉiujn numerojn ekde 1903. === Libroj kaj aliaj publikigaĵoj === Jam en [[1912]] aperis la [[Nova Testamento]] en esperanta traduko, kaj en [[1926]] sekvis la kompleta [[Biblio]]. Komplete rekompostita eldono, prizorgita de la pastroj [[Bernhard Eichkorn]] kaj [[Albrecht Kronenberger]], aperis en [[2006]]. En [[2001]] aperis, eldonita de IKUE kaj KELI, la 1472-paĝa [[ekumenismo|ekumena]] kant- kaj preĝlibro [[ADORU - Ekumena Diserva Libro|ADORU]]. IKUE kaj ĝiaj landaj sekcioj aperigas - jen en siaj retpaĝoj, jen en papera formo - multajn publikaĵojn aŭ kunlaboras en tiaj eldonoj. Ekzemple en aprilo 2006 aperis kiel 43-paĝa broŝuro la [[encikliko]] "[[Deus caritas est]]" de Papo [[Benedikto la 16-a]]. Entute la kristana literaturo en Esperanto, inkluzivante tiun realigitan de aliaj subjektoj ekster IKUE, ampleksas kelkmil volumojn. === Radio kaj interreto === Ekde januaro [[1977]] [[Radio Vatikana]] elsendas regule en Esperanto, komence unufoje, ekde 1981 dufoje kaj ekde oktobro [[1998]] trifoje semajne. La elsendoj estas aŭskulteblaj ankaŭ en interreto sur la [https://www.vaticannews.va/eo/podcast/esperanto-programo.html retejo Vatican News]. Inter multaj retaj forumoj de katolikaj esperantistoj, plej vigla estas la [http://groups.yahoo.com/group/ikue/ dissendolisto de IKUE ĉe yahoogroups] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060616010218/http://groups.yahoo.com/group/ikue/ |date=2006-06-16 }}. === Bonfara agado === Same kiel preskaŭ ĉiuj kristanaj organizoj, ankaŭ IKUE aktivas karitate. Ekzemploj estas la agadoj starigitaj de du iamaj IKUE-prezidantoj, ekzemple la bonfarado al blinduloj starigita de [[Jacques Tuinder]] kaj la helpaj projektoj, ĉefe en [[Afriko]], iniciatitaj de pastro [[Duilio Magnani]]. Kun la paso de la jaroj, la menciitaj iniciatoj sendependiĝis el IKUE, kiu tamen ne forlasis tiajn agadojn. === Landa kaj dioceza agado === IKUE iam havis pli ol 10 landajn asociojn, el kiuj hodiaŭ aktivas nur ĉ. 3. En la retejo de IKUE troviĝas [http://www.ikue.org/landaj.html listo de landaj reprezentantoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060506043811/http://www.ikue.org/landaj.html |date=2006-05-06 }} en 15 landoj, el kiuj tamen kelkaj kiel [[Lajos Kóbor]] kaj [[Giovanni Daminelli]] jam mortis. Iam ekzistis ankaŭ [[diocezo|diocezaj]] ligoj (ekzemple en la [[Germanio|germanaj]] diocezoj [[Freiburg]] kaj [[Speyer]], ambaŭ iam agnoskitaj de la respektiva [[episkopo]]). Iamaj landaj ligoj estas: * [[Brazila Esperantista Katolika Organizo]], kiu iam eldonis la gazeton [[Brazila Katoliko]] * [[Katolika Esperantista Hispana Asocio]], kiu ekde 1954 eldonis la bultenon [[Katolika Esperantisto]] * [[Nederlanda Katolika Esperantista Ligo]], mallongigite NKEL, estis la landa sekcio de la Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE) en Nederlando. Ĝi fondiĝis en 1909 kaj tre aktivis almenaŭ ĝis la [[Dua Mondmilito]]. Nuntempe ekzistas la sekvaj landaj ligoj: * La Ĉeĥa Sekcio de IKUE nuntempe ne plu havas propran juran personecon, sed plu aktivas kiel faka organizo de [[Ĉeĥa Esperanto-Asocio]]. Ĝi daŭre eldonas la gezeton [[Dio Benu]] redaktatan de [[Miloslav Šváček]]. * La [[Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj]] - itale ''Unione Esperantista Cattolica Italiana'' (UECI) - estas la italia branĉo de IKUE. * La Malagasa Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj (MUKE) lastfoje elektis novan estraron en la Kristana Esperanto-Seminario en [[Antananarivo]] en marto 2024. == Historio == [[Dosiero:Peltier.jpg|150px|eta|Emile Peltier]] === Estiĝo kaj evoluo de IKUE === En [[1902]] la franca pastro [[Emile Peltier]] (1870-1909) fondis, kune kun [[Henri Auroux]] kaj kun permeso de la episkopo de [[Tours]], la societon [[Espero Katolika]]. Pro manko de kunlaborantoj Peltier kaj Auroux ne sukcesis registrigi la asocion laŭ franca leĝo kaj decidis unue fondi gazeton kun la sama nomo [[Espero Katolika]], kiu aperas ekde [[1903]]. Nur post la morto de Peltier, en [[1910]], okazis en [[Parizo]] la unua [[IKUE-Kongreso|Katolika Esperanto-Kongreso]]. Kadre de ĝi fondiĝis IKUE. En [[1951]] IKUE ekhavis kunlaborajn rilatojn kun [[Universala Esperanto-Asocio]] (UEA). Tamen, kiel ĉiuj religiaj organizoj, ĝi ne rajtas aliĝi al UEA kiel faka asocio. === Aliaj katolikaj Esperanto-asocioj === Dum la ĉirkaŭ 100-jara historio de IKUE, aperis ankaŭ aliaj organizoj de katolikaj esperantistoj. La plej gravaj el ili estas [[IKA|Internacio Katolika]], kiu ekzistis de [[1920]] ĝis la [[2-a Mondmilito]], kaj [[Internacia Katolika Informejo]] (IKI), kiu aktivis de [[1936]] ĝis [[1974]] en [[Nederlando]]. === Prezidantoj de IKUE === # [[Austin Richardson|Austin François Richardson Taylor]] (1843-1913), 1910-1913 # [[Patrick Parker]] (1869-1948), 1913-1920 # [[Lambert Poell|Lambert Johan Joseph Marie Poell]] (1872-1937), 1920-1921 # [[Paulus Antonius Schendeler]] (1878-?), 1921-1924 # [[Franz de Paula Mestan|Francisko de Paŭla Meštan]] (1865-1941), 1924-1927 # [[Joan Font i Giralt]] (1899-1936), 1927-1935 # [[Marie Larroche]] (1854-1940), vicprezidantino aganta kiel prezidanto, 1934-1935 # [[Petrus Heilker]] (1883-1964), 1935-1950 # [[Alfons Beckers]] (1908-1994), 1950-1966 # [[Jacques Tuinder]] (1933-2011), 1966-1971 # [[Ferdinando Longoni]] (1916-1975), 1971-1975 # [[Czesław Biedulski]] (1936-2018), 1976-1979 # [[Duilio Magnani]] (1928-2010), 1979-1995 # [[Antonio De Salvo]] (1942-2021), 1995-2003 # [[Miloslav Šváček]] (*1941), 4-a de septembro 2003 ĝis 20-a de februaro 2012 # [[Giovanni Daminelli]] (1943-2019), elekto en la 20-a de februaro 2012, mortis la 26-an de marto 2019 # [[Marija Belošević]] (*1965), 2019- === Aktuala estraro de IKUE === En reta balotado en somero 2022, la sekvaj personoj elektiĝis estraranoj por la mandata periodo 2022-2026: * [[Marija Belošević]]: prezidanto - kunordigado, ekstera agado, IKUE-martirlibro * [[Bruno Masala]] (demisiis en 2023): vicprezidanto - ttt-ejoj de IKUE, familia agado * [[Pavol Petrík]]: vicprezidanto - eldonado, junularo * [[Cristian Mocanu]] (forpasis la 11-an de majo 2025): sekretario - ekumenismo, evangelizado * [[Andreas Diemel]]: kasisto - reorganizo de la financoj, havaĵo de IKUE * [[Alberto García Fumero]]: karitata agado, nova evangelizado Kiel [[revizoro|kontorevizoroj]] elektiĝis [[Gábor Márkus]], [[Umberto Canelada Campos]] kaj [[Flory Witdoeckt]]. En sia kunsido de oktobro 2023, la estraro alelektis konforme al la statuto la [[orientaj katolikaj eklezioj|grekkatolikan]] pastron [[Serhij Prudko]] el [[Ukrainio]] kiel religian konsilanton. Post la balotoj en 2023, IKUE plilongigis la mandatan periodon al 5 jaroj. === IKUE-Junularo === Jam de [[1920]] ĝis ĉirkaŭ [[1935]] ekzistis [[MOKA|Mondjunularo Katolika]] (MOKA), kiu tamen ne estis ligita al IKUE, sed al [[Internacio Katolika]]. La unua junulara organizo de IKUE, [[La Alta Flugo]], ekzistis de ĉirkaŭ [[1960]] ĝis ĉirkaŭ [[1965]]. Ĝi eldonis la gazeton ''Birdo'', kiun redaktis i.a. [[Stefan Maul]]. La nuntempa IKUE-Junularo (IKUEJ) fondiĝis en [[1996]] kadre de la [[Katolika Esperanto-Tendaro]] en Sebranice ([[Ĉeĥio]]). == Agnosko fare de la Eklezio == === Esperanto kiel liturgia lingvo === La [[8an de novembro]] [[1990]] la vatikana ''Kongregacio pri la Dia kulto kaj la disciplino de la sakramentoj'' aprobis la mestekstojn en Esperanto. Tiamaniere Esperanto definitive fariĝis [[liturgio|liturgia]] lingvo. Ekde somero 1995 la "Meslibro kaj Legaĵaro por dimanĉoj kaj festoj" estas havebla en formo de du lukse binditaj volumoj. === Agnosko de la Papa Konsilio por Laikoj === Depost ĝia starigo en 1910, IKUE kolektis aprobojn de ĉiuj Papoj, de Kardinaloj kaj de Episkopoj. En multaj diocezoj (precipe en [[Pollando]] kaj [[Italio]], sed ankaŭ aliloke) la katolikaj esperantistaj grupoj estas agnoskitaj de la koncernaj Episkopoj, kaj aktive partoprenas en la apostola agado. Ĝis [[1992]] IKUE en si mem, tamen, ankoraŭ ne estis ricevinta oficialan agnoskon fare de la centraj instancoj de la Eklezio. Kontaktoj kun la ekleziaj aŭtoritatuloj komenciĝis en [[1980]], kelkajn jarojn post la translokigo de la asocia sidejo en [[Romo]]. En la postaj jaroj la demando pri agnosko de IKUE estis iom preterlasita por atingi la aprobon de la [[Meslibro]] en Esperanto, sed fine la [[11an de januaro]] [[1992]] IKUE estis agnoskita per dekreto de la Papa Konsilio por Laikoj kiel internacia asocio de fideluloj laŭ [[pontifiko|pontifika]] [[juro]]. Per la dekreto la Papa Konsilio por Laikoj aprezas la laŭstatutajn celojn de IKUE same kiel "la diversajn aktivecojn plenumatajn de la Unuiĝo en siaj programoj kaj servoj (kristana formado, publikaĵoj kaj komunikado, bonfara kaj ekumena agado)". === Papoj === Ĉiuj papoj ekde [[Pio la 10-a]], krom [[Johano Paŭlo la 1-a]] (kies papado daŭris apenaŭ 33 tagojn), montris ian favoron al la agado de katolikaj esperantistoj. Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] dufoje (en [[1991]] kaj [[1997]]) alparolis kunvenojn rekte en Esperanto kaj ekde [[1994]] ĝis sia morto en [[2005]] regule uzis Esperanton, inter multaj aliaj lingvoj, en sia [[Pasko|paska]] kaj [[kristnasko|kristnaska]] salutparoladoj. Ekde pasko [[2006]] ĝis sia demisio en [[2013]], lia posteulo, papo [[Benedikto la 16-a]] daŭrigis la tradicion. Malkiel liaj du antaŭuloj, papo [[Francisko (papo)|Francisko]] en printempo [[2013]] ne salutis post sia unua [[Pasko|paska]] beno [[Urbi et orbi]] la spektantojn en multaj lingvoj, do ankaŭ ne en [[Esperanto]]. Esperantistoj gvidataj de [[Giovanni Conti]] kun panelo konsistiganta la vorton "ESPERANTO" tamen ĉeestis sur la [[Placo Sankta Petro]]. === Kardinaloj kaj episkopoj === Almenaŭ 56 kardinaloj iel subtenis Esperanton, kiel montras detala listo en [[franca|franclingva]] eldono de la libro "Esperanto - la nova latino de la Eklezio". La ĉefepiskopo de [[Prago]], Kardinalo [[Miloslav Vlk]], lernis Esperanton kiel studento kaj kunlaboris kiel juna pastro en [[Katolika Esperanto-Tendaro|Katolikaj Esperanto-Tendaroj]]. En 1995 Vlk celebris en [[IKUE-Kongreso]] meson en Esperanto kaj akceptis esti alta protektanto de IKUE. La ĉefepiskopo [[Alba Iulia]] ([[Rumanio]]), [[Miklós György Jakubinyi|Györgyi Jakubinyi]], flue parolas Esperanton kaj trifoje, en 1991, 1999 kaj 2009, pledis en Sinodoj pri Eŭropo por Esperanto kiel solvo de la lingva problemo en la Eklezio. Plurfoje, ekzemple en la [[Germana Katolika Foiro|Germanaj Katolikaj Foiroj]] de [[1994]], [[1998]] kaj [[2000]], Jakubinyi celebris Meson en Esperanto kaj reeldiris sian pledon por Esperanto. == IKUE kaj ekumenismo == Jam la iniciantinto de Esperanto, [[Zamenhof]] engaĝiĝis por frateco inter homoj de diversaj religioj aŭ konfesioj. La "patro" de IKUE, [[Emile Peltier]], pledis en sia revuo [[Espero Katolika|''Espero Katolika'']] por la unuiĝo de la kristanaj religioj, kaj forte deziris kunlaboron kun protestantaj esperantistoj. Multaj pliaj aktivuloj de IKUE sekvis tiujn ĉi instigojn. Mejloŝtonoj sur la vojo de [[ekumenismo]] inter kristanaj esperantistoj estis la unua [[Ekumena Esperanto-Kongreso]] en [[1968]] kaj la apero de la [[ADORU - Ekumena Diserva Libro|Ekumena Diserva Libro ADORU]] en [[2001]]. Nuntempe IKUE kaj [[KELI]] frate kaj intense kunlaboras en la spirito de [[ekumenismo]]. Dum en nacilingva medio katolikoj kaj protestantoj ankoraŭ kutimas uzi malsamajn kant- kaj preĝlibrojn, en la Esperanto-movado oni uzas ĉefe la saman libron. == Esperanto kiel "nova latino de la Eklezio" == Katolikaj esperantistoj ofte nomas Esperanton "la nova [[latina|latino]] de la Eklezio". Kutime ili tamen ne celas malpliigi la rolon de la latina lingvo en la Katolika Eklezio (kies graveco en internacia komunikado ĉiukaze jam delonge tre malkreskis), sed doni novajn impulsojn favore al kompreniĝo, unueco kaj paco. Ĉi-lastan strebadon subtenis ankaŭ Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]], kiu en sia salutletero al la [[Universala Kongreso]] en [[1993]] en [[Valencio]] kuraĝigis la esperantistojn "daŭrigi sian estimindan klopodon por realigi mondon, en kiu regu la interkompreniĝo kaj unueco". == Bildaro == <Gallery> Dosiero:1958-09-26 Letero Alfons Beckers 1.jpeg|Poŝtkarto de Alfons Beckers al [[Wim De Smet]], 1958. Dosiero:1964-05-22 Alfons Beckers.jpeg|Pastro Alfons Beckers en [[aŭdienco]] ĉe la [[papo]], 1964. Dosiero:1939 La Tri Standardoj 1.jpeg|Dokumento eldonita okaze de la 21-a kongreso de I.K.U.E., [[Antverpeno]], 1939 Dosiero:1939 La Tri Standardoj 2.jpeg|[[FelixArchief]], Arĥivaĵo 2233#462 Dosiero:1939 Kongreslibro IKUE.jpeg|Kongreslibro, 1939 Dosiero:1926 Jarlibro de Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista.png|[[Jarlibro de Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista]], 1926 </Gallery> == Vidu ankaŭ == {{Portalo|Esperanto}} * [[Katolika Esperanto-movado]] (el [[Enciklopedio de Esperanto]]) * [[IKUE-Kongreso]] * [[Titus Brandsma]], patrono de IKUE <ref>(fr) [http://nominis.cef.fr/contenus/saint/10123/Bienheureux-Titus-Brandsma.html Titus Brandsma], Nominis, [[arkivita]] la 29-an de majo 2014, alirite la 14-an de marto 2022.</ref><ref>(eo) [http://esperokatolika.org/ek19811985/ek1985_11.htm#3 La moderna martiro Tito Brandsma estis Esperantisto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211203222112/http://esperokatolika.org/ek19811985/ek1985_11.htm#3|date=2021-12-03}}, [[Espero Katolika]], paĝoj 192-193, 11/1985</ref> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} (ne plu funkcianta ekde aprilo 2024) * [http://www.esperokatolika.org Arkivo de historiaj numeroj de la revuo de IKUE] * [http://www.u-matthias.de/latino/latina.htm Kompleta teksto de la libro ''Esperanto - la nova latino de la Eklezio''] * [[:Dosiero:Esperanto kaj la Katolika Eklezio (eo) 001.pdf|Prelego ''Esperanto kaj la Katolika Eklezio'']] == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Katolikaj Esperanto-asocioj]] [[Kategorio:Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista|*]] fuosvh5f62su8a36x2dwlfcu1sntvp4 0 16461 9366105 4727884 2026-05-03T19:52:51Z ThomasPusch 1869 9366105 wikitext text/x-wiki ==Kostarikaj esperantistoj== * [[Carlos Gagini]] * [[Guido Hernández]] * [[Jorge Antonio Leoni De León]] * [[Hugo Mora Poltronieri]] * [[Guillermo García Murillo]] {{ĝermeto}} [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Kostarikaj]] [[Kategorio:Kostarikaj esperantistoj]] 6hs6gsvrk9of077uu6or2a0um675o9u 0 17268 9366406 9304438 2026-05-04T08:37:39Z Sj1mor 12103 9366406 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=muskola organo|apa=#}} {{Informkesto anatomio |nomo = Koro |latine = cor<br /> cardia |GraySubject = 138 |GrayPage = 506 |dosiero = Diagram of the human heart (multilingual).svg |priskribo = '''Skemo de la homa koro:''' <br /> 1. Supra kava vejno - 2. Pulma vaskulo - 3. Pulma vejno - 4. Mitrala valvo - 5. Aorta valvo - 6. Maldekstra atrio - 7. Dekstra atrio - 8. Maldekstra ventriklo - 9. Dekstra ventriklo - 10. Aorto - 11. Pulma valvo - 12. Trikuspida valvo - 13. Suba kava vejno |larĝo = 250 |dosiero2 = Heart-and-lungs.jpg |priskribo2 = Vido al lokigo de la homa koro en [[mediastino]], la dekstra kaj la maldekstra pulmoj estas detiritaj en flankojn.<br /><small>[[Gray's Anatomy]]</small> |mapo = |mapPoz = |mapoPriskribo = |prekurzoro = Kora tubo |sistemo = [[sangocirkula sistemo|sangocirkula]] |sanga vaskulo = Koronariaj arterioj |vejno = Koronariaj vejnoj, kora sinuso |nervo = Vagusnervo, simpata nerva sistemo |limfo = Limfoduktoj de la koro |MeshName = Heart |MeshNumber = A07.541 }} [[Dosiero:Serceryby.png|eta|Koro de [[fiŝoj]]: a- vejna kavo,<br /> b- atrio, c- ĉambro, d- arteria konuso.]] '''Koro''' estas [[muskolo|muskola]] [[organo]], dividita je du paroj da [[ĉelo]]j, nome [[Aŭriklo (koro)|aŭriklo]]j kaj [[ventriklo (koro)|ventriklo]]j. Ĝi pumpas la [[sango]]n tra la korpo kaj estas centra organo de la [[sangocirkuliga sistemo]]. == Koro de homo == Koro de homo konsistas el kvar ĉambroj, dividita de [[diafragmo]]j kaj [[valvo]]j. Sango el la supra kaj suba kavaj [[vejno]]j fluas en la dekstran ventriklon, pasas tra la [[trikuspida valvo]] en la dekstran atrion. Poste, tra pulma valvo fluas en pulmajn [[arterio]]jn, iras en [[pulmo]]n, kie fariĝas [[gasa interŝanĝo]] kaj returnas al maldekstra ventriklo. <gallery mode="packed" > Dosiero:Heart systole.png|[[Sistolo]] Dosiero:Heart diastole.png|[[Diastolo]] Dosiero:Latidos.gif|Funkciado </gallery> == Anatomio de koro == [[Aŭriklo (koro)|Aŭriklo]] aŭ atrio<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://vortaro.net/#atrio_kdc |titolo=Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2020 |lingvo=eo |alirdato=2024-03-18 |titolo-aldono=atrio |citaĵo=Nomo de ĉiu el la du koraj kavoj, situantaj super la ventrikloj k komunikiĝantaj kun ili per la respektivaj atrioventriklaj orificoj: dekstra, maldekstra atrio.}}</ref> estas ĉiu el du sango-kolektaj ĉambroj de la koro. Sed tiu nomo estas lastatempe uzata de kelkaj por nur parto de tiu organero, ja preferas por la ĉambro la nomon ''atrio''. La aŭriklo estas ĉambro en kiu la sango eniras al la koro, male al la ventriklo, el kiu ĝi estas pelita ekster la organo. Ĝi havas fajnmuran strukturoj kiu ebligas al sango reveni al la koro. [[Ventriklo (koro)|Ventriklo]] estas unu el la du grandaj ĉambroj kiuj kolektas kaj elpelas sangon ricevitan el la aŭriklo al la periferiaj organoj de la korpo kaj al la [[pulmo]]j. La aŭriklo (nome apuda/supra korĉambro kiu estas pli malgranda ol ventriklo) preparas la pumpadon. Interventrikla signifas evidente inter ventrikloj (ekzemple la interventrikla muro), dum intraventrikla signifas ene de unu ventriklo (ekzemple intraventrikla blokado). La [[trikuspida valvo]] estas la dekstra atrioventrikla valvo de la koro. Ĝi kutime havas tri klapojn (nomitaj antaŭa, malantaŭa kaj septa klapoj). Ĝia celo estas malhelpi la regurgitadon de sango de la dekstra ventriklo al la dekstra atrio dum la kuntiriĝo de la dekstra ventriklo. ==Korbatado== {{Ĉefartikolo|Porminuta korbatado}} '''Porminuta korbatado''' estas la rapido de la [[pulso]] mezurita per la nombro de kuntirigoj (batoj) fare de la koro por unu [[minuto]] (bpm). La korbatado povas varii laŭ la fizikaj necesoj de la [[korpo]], kiel la neceso absorbi [[oksigeno]]n kaj ekskrecii [[Karbona dioksido|karbondioksidon]]. Ĝi estas kutime egala aŭ proksima al la pulso mezurita je ajna periferia punkto. Agoj kiuj povas okazigi ŝanĝojn estas [[korpekzercado]], [[dormo]], [[anksio]], [[streso]], [[malsano]]j kaj engluto de [[drogo]]j. La [[Kor-resonanco]], '''kora resonanco''' (aù '''kor-kohereco''') estas spira tekniko bazita kutime sur la regula praktiko de malrapida ritma spirado (proksimume po 6 [[Spiro|spiradoj]] por minuto) kiu ekvilibrigas la agojn de la simpataj kaj parasimpataj branĉoj de la [[Aŭtonoma nerva sistemo|aŭtonoma nervosistemo]] sur la koro, tio kio povas alporti pozitivajn konsekvencojn al fizika aŭ mensa sano. La ekzercoj de kor-resonanco povas esti indikitaj kiel komplementa interveno al aliaj terapeŭtaj alproksimiĝoj aŭ en antaŭzorgo, kaj ĉefe okaze de [[streso]]. == Laŭ diversaj sciencaj fakoj == === Fiziologio === [[Dosiero:Heart short axis transgastric view.jpg|eta|maldekstre|Sekco de la koro laŭ bildo de Lynch; maldekstre oni montras la dekstran ventriklon kaj dekstre la maldekstran ventriklon. Videblas ke la muro de la maldekstra ventriklo estas pli dika ol tiu de la dekstra ventriklo.]] La kora ciklo estas formata per fazo de malstreĉiĝo kaj ventrikla plenigado nomita [[diastolo]], sekvita de fazo de kuntiriĝo kaj ventrikla malplenigado nomita [[sistolo]]. Dum la [[sistolo]] la ventriklo kuntiriĝas por elpeli la sangon al la histoj. Male dum la [[diastolo]] la ventriklo malstreĉiĝas por ricevi la sangon devenan de la aŭrikloj. La kora ciklo okazas samtempe en ambaŭ ventrikloj, sed la dekstra ventriklo pelas la sangon al la [[pulmarterio]] kie la premo estas pli malalta kaj la maldekstra ventriklo al la [[aorto]] kie la premo estas pli alta kaj la rezistado estas pli granda. Tial la laboro farenda de la dekstra ventriklo estas pli malgranda kaj la miokardio de la dekstra ventriklo estas malpli dika ol tiu de la maldekstra ventriklo.<ref name=Tortora>Tortora-Derrickson: ''Principios de anatomía y fisiología'', 11a eldono. Konsultita la 20an de majo 2022.</ref> La kora elspezo estas la kvanto da sango kiun pumpas ĉiu el la ventrikloj de la koro dum unu minuto. Ĝi dependas de la kora frekvenco kaj de la volumeno elpelita laŭlonge de la kuntiriĝo de ventriklo ("elĵetovolumeno"). Tial la kora elspezo de persono havanta frekvencon de 70 korbatoj por minuto kaj 68 mL de elĵetovolumeno estus la jena: GC = 70 x 68 = 4760 mL/minuto. Laŭlonge de la vivo de persono la koro faras enorman taskon, pumpante ĉirkaŭ 7000 litrojn da sango tage dum multaj jaroj, batante ĉirkaŭ 2500 milionojn da fojoj laŭlonge de kompleta vivo.<ref>Guyton-Hall: ''Tratado de fisiología médica'', 12a eldono. Konsultita la 20an de februaro 2017.</ref><ref>Kumar, V; Abbas, AK; Fausto, N (2005). [https://www.academia.edu/32867751/i_ii_iii_robbins_and_cotran_pathologic_basis_of_disease_seventh_edition ''Robbins and Cotran Pathologic Bases of Disease''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191011105916/https://www.academia.edu/32867751/I_II_III_Robbins_and_Cotran_PATHOLOGIC_BASIS_OF_DISEASE_Seventh_Edition|date=2019-10-11}} (en angla) (7a eldono). Elsevier Saunders. p. 556. ISBN 9780721601878.</ref> [[Dosiero:Reizleitungssystem 1.png|eta|Sistemo de elektra regado de la koro. 1 Sinoaŭrikla nodaĵo, 2 Aŭrikloventrikla nodaĵo.]] La kora muskolo diference de la [[skeleta muskolo]] estas miogena, tio estas, ke ĝi havas la kapablon ekscitiĝi elektre sen interveno de rektaj ordonoj fare de la [[centra nerva sistemo]]. Tiu propraĵo faras, ke la koro kuntiriĝas spontane je regulaj intertempoj, per frekvenco de inter 60 kaj 80 fojoj por minuto en normalaj kondiĉoj. La sistemo de elektra regado de la koro zorgas por la atingo ke tuj post la dekomenca elektra stimulo, tiu transmisiiĝas al ĉiuj muskolaj ĉeloj havantaj kuntiriĝan kapablon, kio nepras por efika pumpagado. La ĉefaj struckuroj kiuj formas tiun sistemon estas la sinoaŭrikla nodo, [[atrioventrikla nodo]], kaj la aŭrikloventrikla dasciklo, kiu branĉiĝas en la nomitaj fibroj de [[Jan Evangelista Purkyně|Purkinje]].<ref>Barbara Janson Cohen: ''Memmler. El cuerpo humano, salud y enfermedad'', ISBN 978-84-96921-56-6, 11a eldono. Konsultita la 17an de februaro 2022.</ref> La histoj bezonas diferencajn volumenojn de sangofluo depende de la kondiĉoj; dum fizika ekzerco la postuloj de oksigeno kaj nutraĵoj estas pli grandaj, kaj tial la koro devas pliigi sian frekvencon por kontentigi la postulon. Diversaj faktoroj regulas la korfrekvencon, kelkaj el kiuj plej gravaj estas la [[vegeta nerva sistemo]] kaj la hormonoj havigitaj de la [[Surrena glando|surrenaj glandoj]], ĉefe [[adrenalino]] kaj noradrenalino. La nervoj de la [[simpata nerva sistemo]] kiu alvenas ĝis la koro pliigas la korfrekvencon, kaj male la [[vaga nervo]] kiu apartenas al la [[parasimpata nerva sistemo]] funkcias malpliigante la frekvencon. La adrenalino liverita al la sango fare de la surrenaj glandoj pliigas la frekvencon kaj kuntiriĝeblon de la koro, kiu tial forpelas pli grandan sangokvanton en la sama tempo, favore al la adaptado al fizika ekzercado.<ref name=Tortora/> La koro de averaĝa normala plenkreskulo estas proksimume 0,5 % de la korpopezo, kun averaĝo de inter 300 kaj 350 [[gramo]]j.<ref> Vanhaebost J, Faouzi M, Mangin P, Michaud K. [https://www.researchgate.net/publication/259700487_New_reference_tables_and_user-friendly_Internet_application_for_predicted_heart_weights «New reference tables and user-friendly Internet application for predicted heart weights».] ''Int J Legal Med'' (en angla). 2014 Jul; 128 (4): pp: 615-620. ISSN 1437-1596. PMID 24414936. doi:10.1007/s00414-013-0958-9. Konsultita la 25an de oktobro 2019. </ref> La [[hipertrofio]] de la muskolaj korĉeloj, super 500 gramoj proksimume, nome la «kritika korpezo», pliigas la riskon de manko de oksigena liverado al la "grandigita koro" (kardiomegaleco),<ref> Amin H, Siddiqui WJ. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542296/ «Cardiomegaly»]. StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing LLC (en angla). 2019 Jun 4; NBK542296 (rev): p. 7. PMID 31194436. Konsultita la 8an de oktobro 2019. </ref> ĉar la korarterioj kiuj havigas la sangon ne kreskiĝas samgrande. === Embriologio === La primitiva kortubo estas formita de ĉeloj de la kardiogena plakedo. La kardiogena plakedo estas derivita de la [[mezodermo]] kaj estas formita de la tago 18a de gravedeco.<ref> Mathew P, Bordoni B. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537313/ «Embryology, Heart».] StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing LLC (en angla). 2019 Gen 6; NBK537313 (rev): p. 6. PMID 30725998. Konsultita la 1an de decembro 2019. </ref> En ĝi disvolviĝas du tubformaj strukturoj kiuj kunfandiĝas kaj kreas ununuran primitivan kortubon, nomatan tubforma koro,<ref> Farraj, KL; Zeltser, R. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499934/ «Embryology, Heart Tube».] StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing LLC (en angla). 2020 Siete 2; NBK499934 (rev): p. 3. PMID 29763109. Konsultita la 1an de novembro 2020. </ref> kiu havas eksteran kaj internan tavolon kaj proksiman kaj distan partojn.<ref> Sun C, Kontaridis MÍ. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5844510/ «Physiology of Cardiac Development: From Genetics to Signaling to Therapeutic Strategies».] ''Curr Opin Physiol'' (en angla). 2018 Feb; 1: pp: 123-139. PMC 5844510. PMID 29532042. doi:10.1016/j.cophys.2017.09.002. Konsultita la 3an de januaro 2019. </ref> Ĉi tiu primitiva tubo estigas serion da sinsekvaj dilatoj: sinuso, atrio, ventriklo, medolo kaj trunko. Dum la kreskoprocezo de la [[embrio]], tiu tubo faldas sur si dum la primitivaj dilatoj estas modifitaj por okazigi la definitivajn kavojn;<ref> Yeung, F. [http://pie.med.utoronto.ca/htbg/index.htm «Looping».] A: Heart Embryology, Toronto University Health Network (en angla) 2007. Konsultita la 24an de aprilo 2020. </ref> la vejna sinuso venas de la sinuso (tra kiu la [[Koronaria angio|koronaria cirkulado]] revenas), la atrio naskas la aŭriklojn, post dividado per la interatria septo. La primitiva ventriklo kaj la medolo diferenciĝas en la ventriklojn, dum la kortrunko okazigas la komencajn partojn de la [[aorto]] kaj de la [[pulma arterio]].<ref> Moorman AF, Christoffels VM. [https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00006.2003?url_ver=z39.88-2003&rfr_id=ori%3Arid%3acrossref.org&rfr_dat=cr_pub%3Dpubmed «Cardiac chamber formation: development, genes, and evolution».] ''Physiological Reviews'' (en angla). 2003 Oct; 83 (4): pp: 1223-1267. ISSN 1522-1210. PMID 14506305. doi:10.1152/physrev.00006.2003. Konsultita la 18an de novembro 2019. </ref> === Histologio === [[Dosiero:1020 Cardiac Muscle gl.jpg|eta|maldekstre|Kormuskolo.]] La ĉefa ĉelo kiu formas la muron de la koro estas la kardiomiocito aŭ kormuskola ĉelo. Ili estas ĉeloj kun unu sola kerno en centra pozicio, pli mallongaj ol la ĉeloj kiuj formas skeletmuskolon; ili adoptas branĉan aranĝon, havas transversajn striojn formitajn per supermeto de aktinaj kaj miozinaj filamentoj kiuj donas al ili kuntiriĝan kapablon. Ili povas pliiĝi en dikeco pro pliiĝo en la nombro da fibretoj kiam kora hipertrofio okazas, sed ĝenerale la nombro da ĉeloj restas stabila. Ili estas kunigitaj per unuigaj kompleksoj nomitaj "interkalaj diskoj". Kelkaj kardiomiocitoj funkcias kiel korstimuliloj kaj generas aŭtomatajn elektrajn impulsojn kiuj estas elsenditaj kaj kaŭzas sinkronan kuntiriĝon de la koro. Tial, en kelkaj tekstoj oni diras, ke la kormuskolo povas esti konsiderata kiel strimuskolo de nevola kuntiriĝo.<ref>''Fisiología del miocito cardíaco''. Alicia Mattiazzi. Martín Vila Petroff.</ref> === Patologio === [[Dosiero:AMI scheme.png|eta|dekstra|150px|Diagramo de korinfarkto.]] La kormalsanoj kiuj reprezentas la plej gravan sanproblemon tutmonde estas iskemia kormalsano kaj [[kora malsufiĉo]]. Iskemia kormalsano estas pro la malkresko de sangofluo ricevita de la koro tra la koronaj arterioj kiel konsekvenco de [[arteriosklerozo]]. Ene de iskemiaj kormalsanoj estas [[brustangoro]] kaj akran [[korinfarkto]].<ref name="Harrisons"> Longo, Dan; Fauci, Anthony; Kasper, Dennis; Hauser, Stephen; Jameson, J.; Loscalzo, Joseph (11a de junio 2022). ''Harrison's Principles of Internal Medicine'' (18a eldono). McGraw-Hill Professional. p. 1811. ISBN 978-0-07-174889-6. </ref> Kora malsufiĉo konsistas el deficito en la kapablo de la koro pumpi la necesan kvanton da sango; ĝi estas la fina sekvo de la plej multaj kormalsanoj.<ref name=Harrisons/> Aliaj oftaj malsanoj estas valvaj inter kiuj [[Mitrala valvo|mitrala nesufiĉo]], mitrala stenozo, aorta nesufiĉo kaj [[aorta stenozo]]. Kardiomiopatioj estas malsanoj kiuj influas la kormuskolon. Iuj kaŭzas eksternorman dikiĝon de la kormuskolo (hipertrofa kardiomiopatio), aliaj kaŭzas, ke la koro disetendiĝas kaj malfortiĝas nenormale (dilatita kardiomiopatio). En kelkaj kazoj la kormuskolo fariĝas rigida kaj ne povas plene malstreĉiĝi inter kuntiriĝoj (restrikta kardiomiopatio). Ĉi tiuj kondiĉoj estas kutime genetikaj kaj povas esti hereditaj; dilatita kardiomiopatio, tamen, povas esti kaŭzita de damaĝo el toksinoj kiel [[alkoholo]]. Iuj kardiomiopatioj, kiel hipertrofaj kardiomiopatioj, rilatas al pli alta risko de subita morto, precipe ĉe atletoj. Multaj kardiomiopatioj povas konduki al kora malsufiĉo en la postaj stadioj de la malsano.<ref name=Harrisons/> Denaskaj kormalsanoj estas strukturaj malsanoj de la koro aŭ de la grandaj sangotuboj de la brusto, kiuj efikas sur la funkciado de la organo kaj estiĝas dum la embria periodo, do ili jam ĉeestas en la momento de naskiĝo, kaj ili povas esti diagnozitaj jam dum la embria periodo. La periodo inter la dua kaj la sepa semajno da [[gravedeco]] estas ŝlosila laŭ la ebla evoluo de ĉi tiu speco de anomalio.<ref> Jenkins KJ, Correa A, Feinstein YA, Botto L, et al. [https://web.archive.org/web/20210410210036/https://www.ahajournals.org/doi/full/10.1161/circulationaha.106.183216 «Noninherited Risk Factors and Congenital Cardiovascular Defects: Current Knowledge».] ''Circulation'' (en angla). 2007 Jun 12; 115 (23): pp: 2995-3014. ISSN 1524-4539. PMID 17519397. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.106.183216. Arkivita el la originalo la 10an de aprilo 2021. Konsultita la 18an de oktobro 2019. </ref><ref> Lynch, T; Abel, DE. [https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/8756479315598524 «Teratogens and Congenital Heart Disease».] ''Journal of Diagnostic Medical Sonography'' (en angla). 2015 Jul; 31 (5): pp: 301?305. ISSN 1552-5430. doi:10.1177/8756479315598524. Konsultita la 18an de oktobro 2019. </ref><ref> Kaltman JR, Burns KM, Pearson GD. [https://www.ahajournals.org/doi/full/10.1161/circresaha.116.310334 «Perspective on Congenital Heart Disease Research».] ''Circulation Research'' (en angla). 17a de Marto 2017; 120 (6): pp: 898-900. ISSN 1524-4571. PMID 28302736. doi:10.1161/CIRCRESAHA.116.310334. Konsultita la 3an de januaro 2020. </ref> Kelkaj el la plej oftaj estas atria septaldifekto, ventrikla septaldifekto, patenta arteria dukto, kaj tetralogio de Fallot. ==Kormalsanoj== {{Ĉefartikolo|Kormalsano}} [[Dosiero:US Navy 040421-N-8090G-001 Hospital Corpsman 3rd Class Flowers administers chest compressions to a simulated cardiac arrest victim.jpg|eta|maldekstra|190px|Trejnado dum ŝajnigo de [[subita korhalto]].]] '''Kormalsano''' (aŭ medicine, '''kormuskolopatio'''<ref>[http://vortareto.free.fr/dictionnaire/fr-esp/c.htm Esperanta-Franca Medicina Vortaro]</ref>) estas [[termino (vorto)|termino]] por nombro da diversaj malsanoj, kiuj influas la koron. Ĉirkaŭ la jaro 2007, ĝi estas la ĉefa kaŭzo de morto en [[Usono]]<ref> {{citaĵo el la reto | lasta=Division of Vital Statistics | kunaŭtoroj=Arialdi M. Miniño, M.P.H., Melonie P. Heron, Ph.D., Sherry L. Murphy, B.S., Kenneth D. Kochanek, M.A. | titolo=Deaths: Final data for 2004 | eldonisto=Center for Disease Control | volumo=55| numero=19 | paĝoj=7 |date=2007-08-21 | verko=National Vital Statistics Reports 55(19) | url=http://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr55/nvsr55_19.pdf | lingvo=Angla | alirdato=2007-12-30 }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/02/20070201-2.html | titolo = American Heart Month, 2007 | lasta = White House News | date = 2007-07-16 | lingvo = Angla }}</ref>, [[Anglio]], kaj [[Kimrio]]<ref> [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20060716183423/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/hsq0506.pdf National Statistics Press Release (Angla)] [[25-a de majo]] [[2006]]</ref>, mortiganta unu persono ĉiu 34 sekundoj en Usono sole<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,142436,00.html | titolo = Heart Disease Kills Every 34 Seconds in U.S. | alirdato = 2004-12-07 | aŭtoro = Hitti, Miranda | date = 2007-12-30 | eldonisto = Fox News - WebMD | lingvo = Angla }} </ref>. La [[korinfarkto]], konata popole kiel koratako estas medicina situacio en kiu la koro ne ricevas sangon pro obstrukco en unu el la arterioj kiuj kondukas al la kormuskolo. Ĉi tiu plej ofte okazis pro hernio de la ateroma nivelo de [[lipido]]j kaj rubo-celoj. La rezulta [[iskemio]] (manko de [[oksigeno]]) kaŭzas damaĝon kaj eblan morton de kora histo. Ĝi estas medicina krizo, kaj la ĉefa kaŭzo de morto por viroj kaj virinoj tutmonde. [[Subita korhalto]], estas kiam la koro subite kaj neatendite ĉesas bati. Kiel rezulto, sango ne povas ĝuste [[sangocirkulado|cirkuli]] ene de la korpo kaj malpliiĝas la sangofluo al la cerbo kaj aliaj organoj. Kiam la [[cerbo]] ne ricevas sufiĉe da sango, tio povas kaŭzi, ke oni perdas konscion. [[Komato]] kaj daŭra vegeta stato povas esti la rezulto de la subita korhalto. Korhalto estas identigebla per manko de [[Pulso|centraj pulsoj]] kaj nenormala aŭ forestanta spirado. La [[perikardiito]] estas nekontaĝa malsano okazigita pro ŝveliĝo de la perikardio, nome la tavolo kiu kovras la koron. perikardiito estas kormalsano kiu kutime estas okazigita pro virusaj [[infekto]]j, ĉu gravaj ĉu malgravaj, ĝenerale produktitaj de eĥoviruso aŭ Coxsackie-viruso (laŭ studoj de mezo de la 20a jarcento). Infekto en la spirtuboj, por ekzemplo, pro normala [[kataro]], povas esti la tialo de perikardiito. Ankaŭ la bakteriaj infektoj povas rezulti en bakteria perikardiito, kvankam tio maloftas. Simile, kelkaj tipoj de mikozaj infektoj kapablas okazigi kvankam rare perikardiiton; inter la plej oftaj en imunokompetenta malsanulo estas la histoplasmozo, dum ĉe pacientoj kun imunokompromito, la agentoj estas pli diversaj, inter kiuj ''[[Candida (genro)|Candida]]'', ''[[Aspergillus]]'' kaj ''Coccidioides''. ===Genetiko kaj koro=== La irana kuracisto [[Kejhan Sajjadpur]] prelegis en la [[IKU-libro de 2020]] pri kiel [[genetiko]] povas esti kaŭzo de kormalsanoj. La koro estas unu el la ĉefaj organoj kiujn genetikaj malsanoj afekcias. Genetike malsanaj [[ĉelo]]j ne kreas normalan koron. Pro tio, oni vidas denaskajn [[malsano]]jn en tiuj malsanuloj. Kelkaj problemoj aperas ne tuj post la naskiĝo sed jarojn poste. La [[kormalsano]]j estas la ĉefaj problemoj, laŭ graveco kaj laŭ ofteco, ĉe kelkaj malsanoj. La sindromoj Down, Marfan, Turner kaj DiGeorge estas inter tiuj malsanoj. Estas grave distingi inter malsanulo kun genetika problemo kaj malsanulo genetike normala. La problemo kuŝas en la malsama respondo al [[terapio]], ĉu operacio, ĉu angiografiaj proceduroj. La dua problemo estas pri la [[prognozo]] kaj viv-espero de la malsanulo. La tria estas malkovro de la problemoj en la aliaj organoj, ĉar ofte genetikaj malsanoj afekcias multajn [[organo]]jn.<ref> Keyhan Sayadpour Zanjani, ''Genetiko kaj koro''. En [[IKU-libro de 2020]], pp. 71-76.</ref> == Koro ĉe aliaj animaloj == === Senvertebruloj === [[Dosiero:Bee anatomy blood.png|eta|Skemo de [[abelo]]: 4. Centra segmento de la koro, 5. Ostiolo, 7. Ĉefa dorsa tubo.]] En [[insektoj]] ne ekzistas [[sango]], estas kiel anstataŭaĵo likvo nomita [[hemolimfo]] kiu transportas nek hemoglobinoj nek oksigenon. La cirkula sistemo estas malferma, tiel ke la organoj estas trempitaj rekte de la hemolimfo. La koro de insekto estas formata de kelkaj segmentoj unuigitaj serie en la [[abdomeno]], el kiuj ĉiu de la segmentoj havas po du flankaj truojn aŭ [[ostiolo]]j tra kiuj eniras la hemolimfo. La kuntiriĝo de la koro pelas la hemolimfon al ununura dorsa tubo aŭ aorto kiu banas la diversajn organojn de la insekto. En [[anelidoj]] la cirkula sistemo estas fermita, tio estas, la sango cirkulas tra aro de sangotuboj kiuj disponas de muro kiu izolas ilin de aliaj strukturoj. La [[tervermo]] por ekzemplo disponas de 5 sangotuboj kuntireblaj kiuj pelas la sangon kiel 5 koroj.<ref>Teresa Audesirk, Gerald Audesirk, Bruce E. Byers: ''Biología: La vida en la Tierra'', 6a eldono. Konsultita la 26an de februaro 2017.</ref> En [[cefalopodoj]] kiel la [[Oktopieduloj|polpo]], ekzistas tri koroj, el kiuj unu centra aŭ sistema kaj du helpaj nomataj brankaj koroj kiuj kolektas la vejnan sangon kaj pelas ĝin al la [[branko]]j por ties oksigenigo.<ref name=tres>Hill-Wyse-Anderson: ''Fisiología animal''. Editorial Médica Panamericana S.A. 2004. Konsultita la 26an de februaro 2017.</ref> === Vertebruloj === [[Dosiero:Two chamber heart.svg|eta|maldekstre|Skemo de la koro de fiŝo, de dekstro al maldekstro observeblas la vejna kavo, aŭriklo, ventriklo kaj arteria konuso.]] En la [[fiŝo]]j la koro estas unika, ne ekzistas dividoj ĉu dekstre ĉu maldekstre. La organo distribuiĝas en 4 partoj: vejna kavo, aŭriklo, ventriklo kaj arteria konuso aŭ bulbo el kiu eliras ununura arterio, nome la ventra arterio kiu formas branĉojn al la [[branko]]jn kaj branĉiĝas en [[Kapilaro|kapilaroj]] kiuj kaptas la oksigenon kaj naskas du aortajn radikojn kiuj transigas la oksigenigitan sangon tra la tuta korpo. En la [[Amphibia|amfibioj]], la koro disponas de tri ĉambroj, nome 2 aŭrikloj kaj unu ventriklo. Unu el la aŭrikloj ricevas la sangon el la pulmaj vejnoj kaj la alia el la ĝenerala cirkulado, tamen la du tipoj de sango miksiĝas en ununura ventriklo. La koro de la [[reptilioj]] prezentas maldekstran ventriklon nur parte dividita en kiu miksiĝas la oksigenigita sango kun la senoksigena sango. Tamen la [[Crocodilia|krokodiloj]] havas ambaŭ ventriklojn nome dekstran kaj maldekstran sendependajn kaj nekomunikitajn. [[Dosiero:Blutkreislauf Amphibien ES.svg|eta|Cirkula sistemo de amfibioj en kiuj la koro havas po tri ĉambrojn.]] La [[birdoj]] disponas de koro tre simila al tiu de la mamuloj kaj partikulare de homoj, nome kun 2 aŭrikloj kaj 2 ventrikloj separitaj kiuj pumpas la sangon al la cirkulado kaj pulma kaj ĝenerala per sendependa maniero, sen miksi la sangojn el la du diferencaj devenoj.<ref>Ernst Hadroin: R. Wehner: ''Zoología general'', ISBN 9788428202848. Omega, 1977.</ref> La koro de la [[mamuloj]] havas similan strukturon al tiu de la homa koro, kun diferencoj pri grando kiuj estas proksimume proporciaj al la pezo de la animalo. Pro la plej altaj necesoj de oksigeno por gramo de korpa pezo en la malgrandaj animaloj, tiuj tendencas havi korfrekvencon ankaŭ pli altan. La koro de [[blua baleno]] de 100 tunoj pezas ĉirkaŭ 480 kg,<ref>John William Prothero: ''The Design of Mammals. A scaling approach''. University of Washingthon. Cambridge University Press. Konsultita la 26an de februaro 2017.</ref> sed tiu funkcias per korfrekvenco de nur 14 batoj por minuto,<ref>[http://www.lanacion.com.ar/39758-directo-al-corazon-de-las-ballenas ''Directo al corazón de las ballenas''.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171019055249/http://www.lanacion.com.ar/39758-directo-al-corazon-de-las-ballenas |date=2017-10-19 }} La Nación. Ciencia y Salud, publikigita la 6an de novembro 2000.</ref> tiu de [[afrika elefanto]] de 4100 kg estas de 40 batoj por minuto, tiu de [[ĉevalo]] de 420 kg estas de ĉirkaŭ 50 batoj por minuto, en plenkreska homo estas averaĝe de 70 batoj por minuto, ascendas ĝis 105 batoj por minuto en [[hundo]] de 19 kg, al 180 batoj por minuto en [[kato]] de 4 kg, al 300 batoj por minuto en [[rato]], kaj superas la 1000 batojn por minuto en la etruska sunko (''Suncus etruscus'', speco de [[soriko]]), nome unu el la plej malgrandaj konataj mamuloj.<ref name=tres/> == En kulturo == La koro estis identigita dum multa tempo kiel centro de la tuta korpo, hejmo de la [[vivo]], de la [[emocio]], aŭ la [[racio]], la [[volo]], la intelekto, la celo aŭ la [[menso]]. La koro estas ikona [[simbolo]] en kelkaj kredoj, kaj ekhavas la signifon de «vero, konscio aŭ morala valoro en pluraj religioj: la templo aŭ trono de Dio en la islama kaj judkristana pensaroj; la dia centro, aŭ ''atman'', kaj la "tria okulo" de la transcenda saĝeco en [[hinduismo]]; la diamanto de la pureco kaj la esenco de [[Budho]]; la taoisma centro de kompreno.»<ref name=WATKINS>{{cite book|title=The Watkins Dictionary of Symbols|isbn=978-1-78028-357-9|chapter=Heart|last1=Tresidder|first1=Jack|year=2012|language=en}}</ref> En la [[hebrea Biblio]], la vorto por koro, ''lev'', estas uzata por tiuj signifoj, kiel hejmo de la emocio kaj la menso, kun referenco ankaŭ al la anatomia organo. Ĝi estas konektata laŭ funkcio kaj simbolismo al la [[stomako]].<ref>{{cite book|last1=Rosner|first1=Fred|title=Medicine in the Bible and the Talmud : selections from classical Jewish sources|date=1995|publisher=KTAV Pub. House|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0-88125-506-5|pages=87–96|edition=Augm.|language=en}}</ref> [[Dosiero:El pesado del corazón en el Papiro de Hunefer.jpg|eta|maldekstre|240ra|Ceremonio de la korpesado.]] Oni supozas, ke la koro aŭ ''ib'', konstituas gravan parton de la koncepto de la [[animo]] en la [[religio de Antikva Egiptio]]. Oni kredis, ke la ''ib'' aŭ metafizika koro formiĝas el [[sango]]-guto de la koro de la patrino de la naskito, elprenita en la momento de la koncipiĝo.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/280503/ib ''Britannica'', ''Ib'']{{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/280503/ib |date=20090107185547}}. La vorton transskribis E. A. Wallis Budge kiel ''Ab.''</ref> Por la antikvaj egiptanoj, la koro estas hejmo de la emocio, la penso, la volo kaj la intenco. Tio evidentiĝas en egiptaj esprimoj kiuj enhavas la vorton ''ib'', kiel ''Awi-ib'' por «feliĉa» (laŭvorte, «grandkora»), ''Xak-ib'' por «distancita» (laŭvorte, «korkripla»).<ref>{{cite book|last1=Allen|first1=James P.|title=Middle Egyptian : an introduction to the language and culture of hieroglyphs|date=2014|isbn=978-1-107-66328-2|pages=453, 465|edition=3rd|language=en}}</ref> En la egipta religio, la koro estis la ŝlosilo de la transo. Oni kredis, ke la koro estis ekzamenita de [[Anubo]] kaj de variaj diaĵoj dum la ceremonio de la juĝo de Osiro aŭ korpesado, en kiu oni metis en dubraka [[pesilo]] la koron de la mortinto unuflanke kaj la plumon de [[Maat]] sur la alia pesplato, kiu simbolis la idealan normon de konduto. Se la pesilo ekvilibriĝis, tio signifis, ke la posedanto de la koro estis vivinta justan vivon kaj povis eniri en la alia vivo; se la koro estis pli peza, la mortinto estus vorita de la monstro Ammit.<ref>{{cite book|last1=Taylor|first1=John H.|title=Death and the afterlife in ancient Egypt|url=https://archive.org/details/deathafterlifein0000tayl_z7k8|date=2001|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-79164-7|pages=[https://archive.org/details/deathafterlifein0000tayl_z7k8/page/35 35]–38|language=en}}</ref> La [[ĉina lingvo|ĉina karaktro]] por «koro», 心, deriviĝas de reprezento kompare realisma kiu indikas la ĉambrojn de la koro en la skribaĵo de la sigelo.<ref>{{cite book|first1=Qiu |last1=Xigui |first2=Gilbert L |last2= Mattos|title=Chinese writing = Wenzi-xue-gaiyao|date=2000|publisher=Society for the Study of Early China [u.a.]|location=Berkeley|isbn=978-1-55729-071-7|page=176|language=en}}</ref> La ĉina vorto ''xīn'' havas ankaŭ la metaforajn signifojn de «menso», «intenco» aŭ «kerno».<ref>MDBG reta vortaro. [http://www.mdbg.net/chindict/chindict.php?page=worddict&wdrst=0&wdqb=%E5%BF%83 «心»]{{Wayback|url=http://www.mdbg.net/chindict/chindict.php?page=worddict&wdrst=0&wdqb=%E5%BF%83 |date=20161004224839 }}.</ref> En la [[ĉina medicino]], la koron oni komprenis kiel centro de 神 ŝén, «spirito, konscio».<ref>{{cite book|last1=Rogers|first1=Flaws, Bob |title=Statements of fact in traditional Chinese medicine|date=2007|publisher=Blue Poppy Press|location=Boulder, Colo.|isbn=978-0-936185-52-1|edition=3rd|page=47|url=https://books.google.com/books?id=tKNrg-gG3pgC&pg=PA47|language=en}}</ref> La koron oni asociis kun la [[maldika intesto]], la [[lango]], regas la ses organojn kaj la kvin internaĵojn, kaj apartenas al la fajro en la [[kvin elementoj]].<ref>{{cite book|author=Wiseman, Nigel and Ye, Feng|title=A practical dictionary of Chinese medicine|url=https://archive.org/details/practicaldiction0000wise|date=1998|publisher=Paradigm Publications|location=Brookline, Mass.|isbn=978-0-912111-54-4|edition=1st|page=[https://archive.org/details/practicaldiction0000wise/page/n287 260]|language=en}}</ref> [[Dosiero:Galenus.jpg|eta|220ra|dekstre|[[Galeno el Pergamo|Galeno]], portreto fare de Georg Paul Busch en la 18a jarcento.]] La [[sanskrita lingvo|sanskrita]] vorto por koro estas ''hṛd'' aŭ ''hṛdaya'', kiu troviĝas en la sanskrita teksto plej antikva konservata, la [[Rigvedo]]. En sanskrito, ĝi povas signifi kaj la anatomian aferon kaj «menson» aŭ «animon», kiuj reprezentas la hejmon de la emocio. Hrd povas estis proksima de la vorto por koro en [[greka lingvo|greka]], [[latina lingvo|latina]] kaj en diversaj lingvoj.<ref>{{citation|author=Sellmer, Sven|editor1=Piotr Balcerowicz|editor2=Marek Mejor|title=Essays in Indian Philosophy, Religion and Literature|url=https://books.google.com/books?id=b2qPLswTCSIC&pg=PA71|year=2004|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|location=Delhi|isbn=978-81-208-1978-8|pages=71–83 |chapter=The Heart in the ''Ŗg veda' |archive-url= https://web.archive.org/web/20161206085205/https://books.google.com/books?id=b2qPLswTCSIC&pg=PA71|archive-date=2016-12-06|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lanman|first1=Charles Rockwell|title=A Sanskrit reader : text and vocabulary and notes|date=1996|publisher=Motilal Banarsidass|location=Delhi|isbn=978-81-208-1363-2|page=287|edition=repr|language=en}}</ref> Multaj filozofoj kaj sciencistoj [[Grek-romia antikvo|klasikaj]], kiel [[Aristotelo]], konsideris la koron kiel la sidejo de la penso, la racio aŭ la emocio, kaj ofte ili ne konis, ke la cerbo kontribuis al tiuj funkcioj.<ref>{{cite book |title=On the Parts of Animals |author=Aristotelo |author-link=Aristotelo |url=https://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/parts/book3.html |postscript='' (<span class="plainlinks">De Partibus Animalium</span>)'' |page=book 3, ch. 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814220201/https://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/parts/book3.html |archive-date=2016-08-14 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160814220201/https://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/parts/book3.html |date=2016-08-14 }}</ref> La identigo de la koro kiel sidejo de la emocioj aparte devenas de la grek-romia kuracisto [[Galeno el Pergamo|Galeno]], kiu lokis la sidejon de la pasioj en la [[hepato]]n kaj la sidejon de la racio en la [[cerbo]]n.<ref>[[Galeno el Pergamo|Galeno]], ''De usu partium corporis humani'' («La uzado de la partoj de la homa korpo»), libro 6a.</ref> La koro ludis ankaŭ gravan rolon en la kredsistemo de [[aztekoj]]; en kelkaj el iliaj religiaj ceremonioj, la suprema pastro malfermis la bruston de la buĉota persono, elprenis la koron per la manoj kaj montris ĝin al la suno.<ref>Sandstrom, Alan (1991) ''Corn is Our Blood''. University of Oklahoma Press. pp. 239–240. {{ISBN|0-8061-2403-2}}.</ref>.<ref>"Los sacrificios humanos entre los aztecas. Un contexto de poder, mito y religión". ''Revista de Medicina'', vol 4, n. 1 (januaro-junio 2016), DOI: 10.1016/j.mei.2015.06.004.</ref> En [[katolikismo]], estis longa tradicio de adorado al la koro, derivita de la adorado al la vundoj de [[Jesukristo]] suferitaj dum la pasiono, kio akiris ekstarecon ekde mezo de la 16-a jarcento.<ref>{{cite book|authors = Kurian G ''et. al''|title=Nelson's Dictionary of Christianity: The Authoritative Resource on the Christian World|date=2001|publisher=Thomas Nelson Inc|isbn=978-1-4185-3981-8|chapter=Sacred Heart of Jesus}}</ref> Tiu tradicio influis en la disvolvigo de la adorado de la mezepoka kristana kredo al la [[Sankta koro de Jesuo]] kaj la paralela adorado de la Senmakula Koro de Maria, popularigita inter aliaj de [[Johano Eudes]].<ref>{{cite book|last1=Murray|first1=Tom Devonshire Jones; Linda Murray; Peter|title=The Oxford dictionary of christian art and architecture|url=https://archive.org/details/isbn_9780199680276|date=2013|publisher=Oxford University Press|location=Corby|isbn=978-0-19-968027-6|chapter=Heart|edition=Second}}</ref> La esprimo «rompita koro» estas ordinara [[metaforo]] kiu referencas al la intensa emocia doloro aŭ sufero kiu manifestiĝas post la perdo de amata proksimulo, ĉu pro [[morto]], [[divorco]], geedza separiĝo, [[perfido]], aŭ [[Amafero|amafera malakcepto]].<ref>Rosa, Bengall (13a de novembro 2017). [https://laguiafemenina.com/pareja/etapas-del-desamor «Las 5 etapas del desamor que existen tras una ruptura».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190415151533/https://laguiafemenina.com/pareja/etapas-del-desamor |date=2019-04-15 }} Konsultita la 11an de januaro 2018.</ref> === Kiel simbolo === {{Ĉefartikolo|Koro (simbolo)}} [[Dosiero:Love heart uidaodjsdsew.gif|eta|maldekstre|Koro, la simbolo de amo.]] '''Koro''' estas en multaj kulturoj disvastigita [[simbolo]], kiu povas marki [[amo]]n, ĉion kunigitan kun ĝi. Unu el interpretoj de la ♥ estas, ke ĝi prezentas stiligitajn [[figo|figajn]] foliojn. Tiuj en la 2-a jarmilo antaŭ Kristo, pli poste komune kun folioj de [[hedero]] aperas kiel ornamaĵo sur [[vazo]]j kaj [[minoa kulturo|minoaj]] [[fresko]]j. En la 8-a jarcento antaŭ Kristo [[korinto|korintaj]] pentristoj ornamas la vazojn de figuraj bildigoj komune kun hederaj folioj kaj [[vito|vinberoj]] en aspekto de koro. La hedero en [[antikva Grekio|greka]], [[romia imperio|romia]] kaj frue [[kristanismo|kristanisma]] kulturoj simboligis eternan amon. En kavalira literaturo de la 12-a jarcento kaj la 13-a jarcento aperas folioj de hedero en amscenoj, ofte pentrigitaj ĝis ruĝa koloro; la ruĝa koloro mem estas samtempe simbolo de amo. La hodiaŭ konata simbolo de ruĝa koro disvastiĝis tra Eŭropo, tiun disvastiĝon helpis ankaŭ estimo al "[[Sankta koro de Jesuo|la Koro de Jesuo]]", kiu mem estas simbolo de [[dio|dia]] amo al homo, en [[katolika eklezio]]. La simbolo de koro venis en [[heraldiko]]n kaj fine de la 15-a jarcento la simbolo de koro aperis ankaŭ sur [[ludkarto]]j. La simbolo de ♥ ekkaptiĝis kiel metaforo de homa koro nur inter la 13-a jarcento kaj la 16-a jarcento. Antaŭe oni uzis al la samo [[pinsemo|pinsemajn]] [[strobilo]]jn aŭ [[piramido]]jn. Kiel simbolo de plej arda aŭ seksa amo oni uzas koron trapasatan de [[sago]], kiuj simbolas respektive la virinan kaj viran seksajn organojn. Ne nepre komprenante la seksan signifon, dum multaj generacioj la koro trapasata de sago estis ŝatata bildo inter adoleskuloj. === En literaturo === [[La Perfida Koro]] (en [[Angla lingvo|la angla]] : '''The Tell-Tale Heart''' ; ankaŭ tradukite en Esperanton sub la nomoj '''''La elbabila koro''''' kaj '''''La rakontanta koro''''') estas [[novelo]] de la [[usonanoj|usona]] verkisto [[Edgar Allan Poe]], publikigita en [[1843]]. La rakonto estas rakontita de la vidpunkto de viro kiu provas konvinki ke li ne estas [[Frenezo|freneza]], priskribante la [[Murdo|murdon]] kiun li faris. Finfine la rakontanto komencas senti malkomforton, kaj rimarkas sonoradon en siaj [[orelo]]j. La sonorado iĝas pli laŭta, kaj kun ĝi la streso de la rakontanto - kiu estas terurigita kiam li ekkomprenas ke li povas aŭdi la koron de la murdita maljunulo bati sub la planko. La policanoj nenion rimarkas. Timigita al frenezo de la forto kaj [[ritmo]] de la koro batanta sub li, la rakontanto rompiĝas, kaj konfesas la krimon al la policistoj. {{Ĉefartikolo|Heart of Darkness}} '''Koro de mallumo''' estas [[Angla lingvo|anglalingva]] romano de la [[Poloj|pol]]-[[Britoj|brita]] aŭtoro [[Joseph Conrad]]. La intrigo de la libro okazas [[Fin de siècle|fine de la 19-a jarcento]], dum la periodo de eŭropa [[Koloniismo|koloniismo.]] Ĝi priskribas la vojaĝon de Marlow supren laŭ la [[Konga Rivero]] en misio de [[Belgio|belga]] firmao kiu komercas [[eburo]]n, serĉante agenton nomatan Kurtz. Spite la titolon, ne estas rekta rilato al koro, nur metafore. == Vidu ankaŭ == * [[Kardiovaskula sistemo]] * [[Korvalvo]] * [[Korinfarkto]] * [[Kormalsano]] * [[Elektrokardiografio]] * [[Pulso]] * [[Pumpilo]] * [[Aorta stenozo]] * [[Sanga vaskulo]] == Proverbo == Ekzistas pluraj (35) [[proverbo]]j pri koro en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>[http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php|date=2011-12-25}} Viditaj ĉe [[Lernu]]</ref>: * {{citaĵo|''Belecon taksas ne okulo sed koro.''}} * {{citaĵo|''En buŝo Biblio, en koro malpio.''}} * {{citaĵo|''Ĝentila kaj trankvila, kun koro el oro.''}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{-}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj |vikicitaro=Koro |vikivortaro=koro |ReVo=kor}} {{Havenda artikolo|Koro}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Besta anatomio]] [[Kategorio:Koro| ]] psapobhygtmmkbjkdo2757pwxu7ldoj 0 18045 9366092 8945081 2026-05-03T19:32:10Z ThomasPusch 1869 9366092 wikitext text/x-wiki En Hungario la spertoj pri la universitata instruado de interlingvistiko kaj Esperanto estas verŝajne la plej riĉaj. La universitatnivela fako ekfunkciis en 1966. Intertempe (kaj espereble provizore) ŝanĝiĝis la pozicio de Esperanto kiel studfako en [[ELTE|Eötvös-Loránd-Universitato (ELTE)]] en Budapeŝto. La formado ĉesos funkcii en 2006, ĝis kiam la lastaj akceptitaj studentoj povos/devos fini la studadojn. Ilia nombro estas entute 10, en 2004 en junio diplomiĝis studentino, kaj du aliaj jam anoncis siajn temojn de faklaboraĵoj. La formado ne plu estas universitata, sed altlerneja. La altlernejnivela instruado daŭros 4 jarojn. Al la fako povas aliĝi junuloj kun abiturienta ekzameno sen antaŭscio de Esperanto. Ili estas akceptataj laŭ la scio de hungaraj lingvo kaj literaturo. Por ili la ekzamena tezaro pri la hungara lingvo estas speciale kunmetita kun emfazo pri la lingvaj komunikadaj problemoj. En Hungario post la aliĝo al [[Eŭropa Unio|EU]] (2004-05-01) oni devas certigi la samajn rajtojn al la civitanoj de EU, kiel la rajtoj de la hungaraj civitanoj. El tio sekvas, ke la civitanoj de EU povos lerni kun samaj kondiĉoj kiel hungaroj. Por plani eventualajn studadon en ELTE en la altlernejnivela fako Esperanto-instruisto, jen tie estas la listo de la alpreneblaj fakoj (kiel ĝi aperis en la Priakcepta Informilo laŭ la hungara aboca ordo): * angla-Esperanto * Esperanto-filozofio * Esperanto-franca * Esperanto-hungara * Esperanto-arthistorio * Esperanto-germana * Esperanto-itala * Esperanto-rusa * Esperanto-portugala * Esperanto-hispana * Esperanto-historio En 2004 8 personoj anoncis sin al la fakoj: Esperanto-x (x estas io alia el la supra listo). Pro la neakcepto de la alia fako restis nur tri personoj, tiel ĉi: * Esperanto-historio 1 persono * Esperanto-hungara 2 personoj Cetere estas altlernejnivela formado por tiuj, kiuj jam havas diplomon, sed ĝi estas pagenda formado. Ĝi estas ordinara, do taga kaj ĝi daŭras 3 jarojn. La aktuala Priakcepta Informilo ("Felvételi tájékoztató") aperadas ĉiam en la mezo de decembro. Tie oni listigos la elekteblajn fakparojn. La Esperanto-instruistoj petos, ke ankaŭ la najbarlandaj lingvoj estu parigeblaj kun Esperanto. – Oni devas sendi la dokumentojn por la priakcepta ekzameno ĝis la 1-a de marto de la aktuala jaro. La estro de la fako do antaŭvidas ke post unu jaro jam Esperanto-fako povos akcepti studentojn el la tuta EU. Estas ebleco, ke la alifakaj studentoj alprenu tiel nomatajn specialajn kursojn. La lekciistoj de Esperanto-fako anoncis plurajn tiajn fakojn. Ekzemple al la speciala kurso: "Interreto kaj la instruado de Esperanto" aliĝis 3 homoj, kiuj ricevos kreditpoentojn post la semestro kaj 3 aliaj, kiuj nur interesiĝas pri Esperanto sed ili ne bezonas havi kreditpoentojn. Estas ebleco, ke studentoj el aliaj fakoj estu ekzamenataj pri lingvoscio de Esperanto ĉe la Esperanto Katedro. La atestilo estas samvalora kiel la alilingva ekzameno. Vizitantoj de doktorigaj kursoj same povas plenumi la devigan ekzamenon pri la lingvo per Esperanto. Ĉimomente 4 personoj anoncis sin ĉe la Esperanto-fako, petante helpon kaj fakliteraturon por la ekzameno. Tiuj ekzamenoj estas skribaj, ne estas la samaj kiel la ekzamenoj priskribitaj ĉe Perfektiga Centro por Fremdaj Lingvoj (laŭ hungara mallongigo: ITK [http://www.itk.hu] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170311013401/http://itk.hu/ |date=2017-03-11 }}). [[Varga-Haszonits Zsuzsa]] estas la gvidantino de la fako, docentino. Bujdosó Iván estas lekciisto de ELTE, Katedro Ĝenerala kaj Aplikata Lingvistiko. Lia retadreso estas ivbj@uea.org. Pluraj el vivantaj aŭ jam mortintaj aktivuloj de Esperanto (interalie la poeto [[Adalberto Huleŝ]], kies poezion mallonge karakterizas [[István Ertl]] en sia artikolo [http://www.esperanto.org/Ondo/92-lode.htm#92-01 "De blatoj dresitaj ĝis repudio"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041021213151/http://esperanto.org/Ondo/92-lode.htm#92-01 |date=2004-10-21 }}) studis en ĉeestaj aŭ forestaj kursoj (kaj akiris diplomon pri Esperanto) ĉe la [[ELTE|Budapeŝta Universitato ELTE]]. [[Kategorio:Universitato]] [[Kategorio:Universitatoj de Budapeŝto|ELTE]] [[Kategorio:Esperanto-movado en Hungario]] [[Kategorio:Edukado de Esperanto]] [[Kategorio:Universitat-nivela instruado de Esperanto]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] 0gdhfm90vkdfdl8qjg6w7u4p432q6kk 10 20057 9366005 9365863 2026-05-03T14:50:14Z ThomasPusch 1869 9366005 wikitext text/x-wiki <noinclude> == Instrukcioj== Bonvenon al la Aktualaĵa ŝablono por la ĉefpaĝo. Ni volas viajn aktualaĵojn, sed bonvolu memori ĉi-tiujn petetojn: # Bonvolu meti nur 6–8 aktualaĵojn sur la ĉefpaĝon. Se estas pli ol 8, transmetu la plej malnovajn aktualaĵojn al la artikolo [[{{NUNAMONATNOMO}} de {{NUNAJARO}}]] (eventoj de la antaŭa monato en la paĝon pri tiu monato), se vi estas certa ke temas pri historie grava okazaĵo, aldonu ankaŭ '''mallongan''' noton pri ĝi al la artikolo [[{{NUNAJARO}}]] (tamen '''ne''' forigu la "kaj pli..."-parton). # Bonvolu uzi kompletajn frazojn kun bona gramatiko. # Kiam eble, bonvolu ĝisdatigi la bildon kun nova 90px-a bildo, laŭ la temo de via aktualaĵo. Uzu la format-ekzemplon. ==Tageventoj== </noinclude> {| style="font-family:sans-serif;" | valign="top" width="50%" style="background-color:#F9F0F0; padding:0.3em 0.5em;" | <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <!-- Metu novan bildon post tiuj komentoj. Ĝi estu "90px" larĝa (110px se signife pli larĝa ol longa) kaj laŭ la formato: <div style="border: none;">[[Dosiero:Bildo.jpg|900px|eta]]</div><small>Eta priskribo</small> Forigu la malnovan bildon. Bildo komenciĝas malsupre: --> <div style="border: none;"> [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg|90ra]]</div><small>[[Nuklea centralo Ruppur]].</small> <!-- Fino de la bildo. --> </div> ;{{dato|28|04|2026}} * {{flago|Bangladeŝo}} Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la [[nuklea centralo Ruppur]], konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]. * {{flago|UAE}} Post preskaŭ ses jardekoj de membreco, [[UAE]] anoncis sian foriron de [[OPEL]], kaj ankaŭ de OPEL+. * {{flago|Kolombio}} Okazas en [[Sankta-Marta]], [[Kolombio]], la unua internacia pintkunveno pri [[Forlaso de fosiliaj brulaĵoj|forlaso de fosiliaj brulaĵoj]] kun 50 partoprenantaj landoj. ;{{dato|25|04|2026}} * {{flago|Usono}} Malsukcesis atencoprovo kontraŭ [[Donald Trump]]. * {{flago|Kolombio}} Bombeksplodo en ŝoseo en [[Kaŭko]], [[Kolombio]] okazigis 19 mortojn kaj 38 vunditojn. * {{flago|Malio}} [[Ĝihadismo|Ĝihadistaj islamistoj]] kaj [[Tuaregoj|tuaregaj]] ribeluloj kunordigite ekkontrolis areojn en la nordo de [[Malio]] post surprizaj atakoj al la [[Junto (politiko)|junto]] subtenita de [[Afrika korpuso (Rusio)]] en la ĉefurbo [[Bamako]] kaj disaj urboj de la lando, kaj mortigis la ministron pri defendo. ;{{dato|19|04|2026}} * {{flago|Bulgario}} La eŭroskeptikulo [[Rumen Radev]] venkas en la balotado de [[Bulgario]] kaj estos [[ĉefministro]]. ;{{dato|12|04|2026}} * {{flago|Hungario}} La opoziciulo [[Péter Magyar (juristo)|Péter Magyar]] venkegas en la balotado de [[Hungario]] kaj finigas 16 jarojn de regado de [[Viktor Orbán]]. * {{flago|Niĝerio}} Pli ol cent personoj mortis en bazaro dum aeratako de la armeo de [[Niĝerio]] kontraŭ ĝihadistoj en Jalli Futchimiram Geidam, [[Jobe]], nordorienta Niĝerio. <!-- KIAM VI FORIGAS LA MALNOVAJN, transmetu ilin al la koncernataj monatoj, kiuj estas la arkivaj paĝoj de ĉi-ŝablono. --> |} <noinclude> [[Kategorio:Ŝablono:Ĉefpaĝo|{{PAĜNOMO}}]] </noinclude> hw08y93xaumawh3opazt7j2q1k0vy60 0 21402 9366405 9271474 2026-05-04T08:37:20Z Sj1mor 12103 9366405 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Fiŝoj (apartigilo)}} {{Taksonomio |nomo = Fiŝoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |regno2 = bestoj |dosiero = Fish diversity.jpg |dosiero larĝo = 350px |priskribo de dosiero = |regno = [[Bestoj]] |subregno = [[Eŭmetazoa]] |divizio = [[Duflankuloj]] |filumo = [[Ĥorduloj]] |subdivizio = [[Novbuŝuloj]] |subfilumo = [[Vertebruloj]] |infrafilumo = [[Makzeluloj]] |superklaso = '''Fiŝoj''' }} [[Dosiero:Jawed_fishes.png|eta|Makzelaj fiŝoj: * ''Nerepisacanthus denisoni'' (Acanthodii), ''Bothriolepis canadensis'' (Placodermi); * ''Mobula alfredi'', ''Carcharodon carcharias'' (Chondrichthyes); * ''Perca flavescens'' (Actinopterygii), ''Latimeria chalumnae'' (Sarcopterygii). ]] '''Fiŝoj''' (science: ''Pisces'')<ref>[http://vortaro.net/#fi%C5%9Doj fiŝoj en vortaro.net]</ref> estas [[vertebruloj]], ĝenerale ektotermaj, kiuj regulas sian temperaturan laŭ la medio, kiuj vivas en [[akvo]], spiras per [[branko]]j kaj naskas [[ido]]jn per [[ovo]]j (diference de [[cetacoj]], kiuj ankaŭ vivas en akvo, ankaŭ havas [[torpedo]]similan korpon, sed spiras per pulmoj kaj naskas vivantajn idojn). Ilia korpo estas tegata per [[skvamo]]j, pli malpli evidentaj, kaj ili moviĝas per [[naĝilo]]j. Fiŝoj estas [[parafiletika]] grupo, do valida laŭ tradicia taksonomio kaj foje konsiderata kiel superklaso, sed nevalida laŭ [[kladistiko|kladistikaj]] principoj. Fiŝoj estas abundaj kaj en [[marakvo]] kaj en [[nesala akvo]], kaj troveblas specioj ekde la montorojoj (ekzemple, la [[Gobio (fiŝo)|gobio]]), ĝis la plej profundo oceanareo (ekzemple, la sakofaringoformaj). Fiŝoj estas [[fiŝado|ĉasataj (kaptataj)]] por [[viando]] (estas eĉ dediĉo simila al [[brutobredado]] nome [[akvokulturo]]), kaptataj por hejmaj akvarioj kiel ornamo de ĉambroj kaj industrie estas uzata ankaŭ fiŝhaŭto. La fiŝoj ludis gravan rolon en multaj kulturoj laŭ la historio, ekde religiaj kredoj al temoj de libroj kaj filmoj. La fako de la [[bestoscienco]] kiu okupiĝas specife de la fiŝoj nomiĝas [[iktiologio]]. == Taksonomio == [[Dosiero:leafydragon.jpg|eta|200ra|Fiŝoj montras tre diversajn formojn kaj grandojn. Tiu estas [[Algeca hipokampo]], proksima parenco de la [[Hipokampo]]j. Ties foliecaj membroj permesas ilin ĉeesti kun la flosantaj algoj.]] === Nuntempa === Laŭ plej kutima taksonomio, fiŝoj (''Pisces'') estas superklaso de [[vertebrulo]]j, evolue starantaj inter [[senmakzeluloj]] kaj [[amfibio]]j. Tia grupo enhavas jenajn klasojn: * [[Plakodermoj]] (formortinta) * [[Kartilagaj fiŝoj]] * [[Akantodulo]]j (formortinta) * [[Ostaj fiŝoj]] ** [[Aktinopterigoj]] ** [[Sarkopterigo]]j. Multaj sciencistoj antaŭe donis la rangon de klaso al la [[ostaj fiŝoj]], sed nuntempe oni rigardas ĝin kiel la grandklaso, al kiu apartenas du klasoj: [[aktinopterigoj]] kaj [[sarkopterigo]]j. La [[elasmobrankoj]] havas ordojn [[plagiostomoj]] kaj [[holocefaloj]]. La [[aktinopterigoj]] havas subklasojn [[ĥondrosteoj]], [[holosteoj]], [[teleosteoj]] kaj ordojn [[acipenseroformaj]], [[ciprinoformaj]], [[klupeoformaj]], [[ezokoformaj]], [[angiloformaj]], [[sinbrankoformaj]], [[gasterosteoformaj]], [[notakantoformaj]], [[mugiloformaj]], [[akantopterigoj]], [[gadoformaj]], ktp. === Jean-Baptiste Lamarck === [[Dosiero:Atlantic cod.jpg|eta|maldekstra|250ra|''Gadus morhua'']] [[Jean-Baptiste Lamarck]] konsideris la fiŝojn kiel dekunuan klason de organizo de animaloj el la plej simplaj ([[senvertebrulo]]j) al la plej perfekta (la [[homo]]). Li difinis la fiŝojn kiel la unuan grupon kun spinon kaj skizo de skeleto kaj nerva sistemo kun mjelo kaj kranio enhavanta cerbon; tiu estus la ligaĵo inter [[senvertebrulo]]j kaj [[vertebrulo]]j, jam ene de ĉi-lastaj<ref>Jean-Baptiste Lamarck, Filozofio zoologia, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo. (paĝo 126)</ref>. Ili havas '''malvarman sangon''' kiel la plej proksima grupo la [[reptilio]]jn, sed diference de tiuj, la fiŝoj ankoraŭ spiras per [[branko]]j kaj ne per [[pulmo]]j. Kompare kun la senvertebruloj, la fiŝoj ankoraŭ havas nek voĉon nek [[palpebro]]jn. == Anatomio == La akva medio trudis al fiŝoj sian ĝenran formon, spirmanieron, movsistemon kaj reproduktadan kutimaron. === Spira sistemo === [[Dosiero:Tuna Gills in Situ 01.jpg|eta|Vido malantaŭa de la [[branko]]j de [[tinuso]].]] La fiŝoj faras plej parton de la [[gasa interŝanĝo]] pere de la uzado de [[branko]]j, kiuj troviĝas ambaŭflanke de la [[faringo]]. La brankoj konsistas el fadenformaj strukturoj nome brankaj filamentoj. Ĉiu el tiuj filamentoj enhavas kapilarojn, kiuj havigas grandan areon por la interŝanĝo de [[oksigeno]] kaj [[karbona dioksido]]. Tiu interŝanĝo okazas kiam la fiŝo enspiras akvon, kiu pasas tra la brankoj. Estas fiŝoj, kiaj [[ŝarko]]j kaj [[petromizo]]j, kiuj posedas brankajn malfermaĵojn multoblajn. Tamen majoritato de fiŝoj posedas brankojn protektitajn de osteca ŝirmaĵo nome [[operkulo]]j. Kapabli [[spirado|spiri]] rekte [[aero]]n estas rezulto de la adaptado ĉe fiŝoj kiuj loĝas en akvo malmulte profunda, kie ties niveloj varias aŭ kie la koncentro de [[oksigeno]] en akvo povas malpliiĝi je iuj jarepokoj. La meĥanismoj por tio estas variaj. La maldika [[haŭto]] de la [[Electrophorus electricus|elektrangiloj]] permesas el ili ian gradon de sorbo de oksigeno. Ili povas spiri aeron ankaŭ per rekta engluto el la surfaco. [[Katfiŝo]]j de la familioj [[Lorikariedoj]], [[Kaliĥtiedoj]] kaj [[Skoloplacedoj]] kapablas sorbi aeron tra sia digesta aparato.<ref>Armbruster, J. W, 1998, Modifications of the digestive tract for holding air in loricariid and scoloplacid catfishes, Copeia, paĝoj 663-675 http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf Alirita la [[22an de septembro]] de 2009, angla.</ref> Ĉe la [[Pulmofiŝoj]] kaj [[Polipteredoj]], oni priskribis pulmojn similajn al tiuj de la [[tetrapodoj]], pro kio ili devas supreniri al la akvosurfaco por engluti freŝan aeron tra la buŝo por ke ĝi pasu tra la brankoj aŭ tra la brankaj filamentoj. === Digesta sistemo === Kvankam ĉiuj specoj de fiŝoj posedas [[buŝo]]n, ne ĉiuj disvolvigis [[mandiblo]]jn (ekzemplo de tio estas la [[Senmakzeluloj]]). Ĉe la specioj kiu ja disvolvigis [[mandiblo]]jn, tio permesis al ili aliri al vario multe pli ampleksa de nutraĵoj, inklude plantojn kaj aliajn organismojn. Ĉe fiŝoj, post englutado de la manĝo tra la buŝo, ĝi estis diserigita en la stomako. Organoj kiaj la [[hepato]] kaj la [[pankreato]] aldonas digestajn [[enzimo]]jn. La absorbado de nutraĵoj okazas pere, tra kaj laŭlonge de la [[intesto]]. === Movosistemo === [[Dosiero:Lampanyctodes hectoris (Hector's lanternfish).svg|eta|maldekstre|350ra|Anatomio ekstera de [[Osteichthyes|osteiktio]]<br /><small> (1) - Operkulo, (2) - flanka linio, (3) - dorsa naĝilo, (4) - grasa naĝilo, (5) - vosta linio, (6) - vosta naĝilo, (7) - anusa naĝilo, (8) - fotoforo, (9) - ventra naĝilo, (10) - brusta naĝilo</small>]] Ĉe la fiŝoj ekzistas [[naĝilo]]j (''lepidotrichia'') kun '''molaj''' kaj '''malmolaj naĝilaj aristoj''' (naĝilostrioj) (nomataj en naciaj lingvoj radioj). Malmolajn naĝilajn [[aristo]]jn havas la [[perkoformaj]]. Tiuj aristoj ne disbranĉiĝas, ne montras artikiĝon. La molaj naĝilaj aristoj estas flekseblaj, montras artikiĝon, disbranĉiĝon ĉefine kaj staras el du flankaj partoj (karpoformaj). Okazas, ke la malmola aristo modifiĝas al pinta, dura aristo, kiel la unuaj aristoj ĉe dorsa kaj anusa naĝilo de karpo. Ĉiokaze la plej forte modifiĝinta nomiĝas dornego. La formo, longo, situo de la naĝilo estas grava speciokarakteriza propreco. Ĝi dividiĝas jene (numeroj montras la bildajn numerojn) * brusta naĝilo (10) (''pinna pectorales'') helpas en la malrapidaj movoj, sed ankaŭ helpas la antaŭennaĝadon kontraŭ la akvofluo. Ĝi troviĝas post la operkulo. * dorsa naĝilo, (4) (''pinna dorsales''): ĝi troviĝas sur la [[dorso]] kaj servas primare por la stabiligo ĉe movoj, kurbiĝo de fiŝoj, same kiel en [[cetacoj]]. Famas la triangula dorsa naĝilo de la [[ŝarko]]j. * ventra (9) (abdomena) naĝilo (''pinna ventrales'') malhelpas la subiĝon de la korpo, gravas en la ekvilibrigo, kaj malakcelon. * anusa naĝilo (8) (''pinna analis'') servas en la ekvilibrigo, sed formas generan organon (''gonopodium'') ĉe la vivonaskaj fiŝaj familioj ''Poeciliidae'' kaj ''Goodeidae''. * [[vosta naĝilo]] (5) (''pinna caudalis'') kun la vosta muskolaro estas la plej grava mov- kaj direkt-organo de la fiŝoj kaj cetacoj. Ĝi estas horizontala ĉe cetacoj kaj vertikala ĉe fiŝoj. * grasa naĝilo (6) sen aristo troviĝas ĉe [[siluroformaj]] (''Siluriformes''), [[karacoformaj]], [[salmoformaj]] (''Salmoniformes'') kaj kelkaj aliaj grupoj aŭ specioj inter la dorsa kaj la vosta naĝilo. Multaj [[ostaj fiŝoj]] havas internan organon nomitan [[naĝo-veziko]], kiu ĝustigas ilian [[denso]]n, laŭ la profundo kie ili evoluas, per adaptado enen de la [[gaso|gas]]volumenon. === Cirkula sistemo === [[Dosiero:Circulatorio-pez.png|eta|200ra|Skemo de la kardiovaskula sistemo de fiŝo.]] La fiŝoj havas fermitan [[Kardiovaskula sistemo|kardiovaskulan sistemon]] kun [[koro]], kiu pumpas la [[sango]]n laŭ unika cirkvito tra la tuta korpo. La sango iras el la koro al la [[branko]]j, el tiuj al la cetero de la korpo, kaj fine ĝi revenas al la koro. En la majoritato de fiŝoj la koro havas kvar partojn: la vejna ujo, la [[aŭriklo (koro)|aŭriklo]], la [[ventriklo]] kaj la arterio bulbo. Kvankam ĝi konsistas el kvar partoj, la koro de la fiŝoj estas konstituita de du kavoj situantaj serie, nome aŭriklo kaj ventriklo.<ref name="Setaro">Setaro, John F., 1999, Circulatory System, Microsoft Encarta 99.</ref> La vejna ujo estas ĉambro el maldikaj muroj kiuj ricevas la sangon el la [[vejno]]j de la fiŝo antaŭ permesi ĝin flui al aŭriklo, granda muskola ĉambro kiu utilas kiel ujo de unika direkto kiu direktas la sangon al la ventriklo. Tiu estas muskola sako de dikaj muroj kiu pumpas la sangon al la koro. La ventriklo kuntiriĝas kaj pelas la sangon al ampleksa nome arteria bulbo. Fine de la kontraŭa parto, la arteria bulbo kuniĝas kun granda sangujo nome [[aorto]], tra kiu la sango fluas al la brankoj de la fiŝo. === Ekskrecia sistemo === Same kiel multaj akvaj animaloj, plejparte la fiŝoj ekskrecias nitrogenajn forĵetaĵojn kiel [[amoniako]].<ref>Pokniak R, José, Nutrición de peces, TecnoVet, numero 2, aŭgusto de 1997, http://www.tecnovet.uchile.cl/CDA/tecnovet_articulo/0,1409,SCID%253D9163%2526ISID%253D448,00.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071124154717/http://www.tecnovet.uchile.cl/CDA/tecnovet_articulo/0,1409,SCID%253D9163%2526ISID%253D448,00.html |date=2007-11-24 }} Alirita la 22an de septembro de 2009</ref> Parto el ties ekscrecioj [[Difuzo|difuziĝas]] tra la brankoj en la ĉirkaŭa akvo. La resto estas elpelita de la [[reno]]j, nome ekskreciaj organoj kiuj filtras la rubon de la sango. La renoj helpas la fiŝojn kontroli la kvanton de amoniako en ties korpoj. La fiŝoj de [[marakvo]] tendencas perdi akvon pro [[osmozo]]. Ĉe la {{J|salakva fiŝo}}, la renoj koncentras la rubon kaj elpelas el la korpo tiom malmultan akvon kiom eblas. Ĉe la fiŝoj de [[nesala akvo]], la situacio estas mala kaj tendencas akiri akvon kontinue. La renoj de la {{J|nesalakva fiŝo}} estas speciale adaptitaj por elpeli grandajn kvantojn de [[urino]] disa (tio estas, kun multa akvo).<ref>[http://www.fisionet.org/lecciones/uni/fcom-sis-excretor.html Sistema excretor,] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090418175357/http://www.fisionet.org/lecciones/uni/fcom-sis-excretor.html |date=2009-04-18 }} FisioNet, alirita la 22an de septembro de 2009</ref> Kelkaj fiŝoj disvolvigis renojn speciale adaptitaj kiuj ŝanĝis sian funkcion, permesante translokiĝi el nesala akvo al sala akvo. === Nervosistemo === [[Dosiero:Fish brain eo.svg|eta|120ra|maldekstre|Dorsa vido de la cerbo de [[Ĉielarka truto]] (''Oncorhynchus mykiss'').]] ==== Centra nervosistemo ==== Kompare kun aliaj vertebruloj, la fiŝoj havas ĝenerale malgrandan [[cerbo]]n rilate al grando de ties korpo, nome ĉirkaŭ dekkvinono de la cerba amaso de [[birdo]]j aŭ [[mamulo]]j de simila grando.<ref name="Helfman_brain">Helfman G., Collette B. kaj Facey D., The Diversity of Fishes, Blackwell Publishing, pagoj 48-49, 1997 isbn=0-86542-256-7 angla</ref> Tamen kelkaj fiŝoj havas cerbon relative grandan, kiaj tiuj de la familio [[Mormiredoj]] kaj [[ŝarko]]j, kies cerbo havas proporcion inter cerba kaj korpa amasoj similaj al tiuj de la birdoj kaj de la [[marsupiulo]]j.<ref>Helfman G., Collette B. kaj Facey D., The Diversity of Fishes, Blackwell Publishing, paĝo 191, 1997 isbn=0-86542-256-7 anglas.</ref> ==== Sensa sistemo ==== [[Dosiero:Papilas gustativas de un Pez gato.JPG|eta|[[Gusto]][[papilo]]j de [[katfiŝo]]]] Multaj fiŝoj posedas [[Sensa sistemo|sensorganojn]] tre disvolvigitajn. Preskaŭ ĉiuj tagaj fiŝoj havas [[okulo]]jn tre bone disvolvigitajn kiuj kaptas la [[koloro]]n same kiel la [[Homo sapiens|homaj estaĵoj]]. Multaj fiŝoj havas ankaŭ specialajn ĉelojn konatajn kiel kemiriceviloj kiuj estas responsaj de la [[Senso|sentoj]] de [[gusto]] kaj [[flaro]]. Kvankam disponas el [[orelo]]j en siaj kapoj, multaj fiŝoj ne [[Percepto|perceptas]] bone la [[sono]]jn. Tamen, la plej parto de fiŝoj havas sensajn ricevilojn kiuj formas la [[flankolinio]]n. La flankolinio permesas multajn fiŝojn detekti mildajn fluojn kaj vibraĵojn, same kiel senti la movadon de iliaj eventualaj predoj aŭ de aliaj proksimaj fiŝoj.<ref name="Encarta 99">Orr, James, 1999, Fish, Microsoft Encarta 99</ref> Kelkaj fiŝoj, kiaj ŝarkoj aŭ [[Siluroformaj|siluroj]], havas organojn kiuj perceptas malaltajn nivelojn de [[elektro]].<ref>Albert, J.S. kaj W.G.R. Crampton, 2006, Electroreception and electrogenesis, paĝoj 431-472, The Physiology of Fishes, 3a eldono D.H. Evans kaj J.B. Claiborne, CRC Press isbn=0849320224 angla.</ref> Aliaj kiaj la [[Electrophorus electricus|elektrangilo]], povas produkti sian propran elektron. === Reproduktado === [[Frajo]] estas ovaro de diversaj animaloj, ekz. fiŝoj, kaj ankaŭ de [[rano]]j. Ĝi evoluas en la inseksaj animaloj (femaloj), en la [[ovario]] el praovoloj (''oogonium''), dum kvarparta ''oogenezo''. Tio daŭras en fiŝoj ĉe kontinenta klimato 12 monatojn, ĉe junbestoj ĝis la unua reproduktiĝo. [[Dosiero:Salmon roe.jpg|eta|maldekstre|Salma frajo en japana bazaro.]] Strukturo de frajo * ekstera ŝelmembrano * interna ŝelmembrano * vitelo (nutra rezervo de ovo) * ovolo (ovoĉelo) La frajo fekundiĝas per [[spermatozoo]] (spermatocito), penetranta inter la du ŝelmembranojn tra la ĝermopordo (mikropile). Tra la ekstera membrano difuziĝas [[akvo]] inter la du membranojn kaj estiĝas t.n. ekstervitela areo tre ŝveliĝanta. La ŝveliĝo karakterizas la speciojn, 3-30 obla. La frajoformo estas ĝenerale globa aŭ kokovoforma, sed ĉe kelkaj [[mara fiŝo|maraj fiŝospecioj]] ĝi estas kvadrata. La ŝveliĝinta frajo grandas ĉe ornamfiŝoj 0,2&nbsp;mm, [[karpo]] 1,5–2&nbsp;mm, [[truto]] 4–6&nbsp;mm. La frajo de kelkaj specioj ŝvebas ([[herbokarpo]] (''Ctenopharyngodon idella''), [[glavbramo]] (''Pelecus cultratus''), sed ĉe la plimulto ties ekstera [[membrano]] sekrecias gluaĵon, kiu adherigas la frajon al la grundo (al [[ŝtono]], [[herbo]]) (ekz. [[karpo]], [[siluro]], [[sandro]]). [[Laktumo]] estas la semo de masklaj [[fiŝo]]j. Ĝi estas likva kaj lakteca substanco. Dum la tempo de frajado ĝi estas ŝprucata sur la frajon de la fiŝinoj, por fekundigi la ovojn. Vidu ankaŭ artikolon [[kaviaro]]. === Haŭto === La haŭto konsistas el plurtavola [[epidermo]] kun glandaj mukozaj ĉeloj kaj el dermo konsistanta el tavoloj de kolagenaj kaj elastaj fibroj. == Evoluo == [[Dosiero:Coccosteus BW.jpg|eta|dekstre|350ra|Plakodermo, [[formortinta]] [[Klaso (biologio)|klaso]] de fiŝoj.]] La fiŝoj originiĝis el aliaj [[Ĥorduloj|korduloj]] ĉirkaŭ la komenco de la [[Kambrio]]. Oni ne scias certe kie fiksigi ilian originon; la plej praa grupo de fiŝoj konataj el fosilioj korespondas al ostrakodermoj, el kiu descendas la nuntempaj [[senmakzeluloj]] (grupo kiu enhavas la [[petromizo]]jn kaj la [[mukofiŝoj]]n). Unu el la plej gravaj atingoj en la evoluo estis la disvolvigo de [[mandiblo]]j el la brankaj arkoj, ĉar tio ebligis ke la prafiŝoj nutru sin el pli grandaj pecoj, kapti predojn, maĉi ktp. Inter tiuj prafiŝoj kun mandibloj troviĝis la [[plakodermo]]j, kiuj aperis ĉirkaŭ la fino de la [[Silurio]]. La [[Tetrapodoj|surteraj vertebruloj]] diferenciĝis el la [[Sarkopterigoj|fiŝoj de lobohavaj naĝiloj]], parencaj de la [[Celakantoformaj|celakanto]] kaj de la [[Pulmofiŝoj|dipnooj]].<ref name="Ommanney">Ommanney, F.D. (1971). Los Peces. Time Inc.</ref> == Konduto == === Kognado === La fiŝoj orientiĝas uzante punktojn de referenco kaj povas uzi mensajn mapojn de rilatoj geometriaj baze sur multopaj signaloj aŭ simboloj. En studoj faritaj al fiŝoj en [[labirinto]]j, oni konstatis, ke fiŝoj uzas rutine la spacan memoron kaj la vidan difinigon.<ref>https://web.archive.org/web/20110706211428/http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf Appropriate maze methodology to study learning in fish, PDF, Journal of Undergraduate Life Sciences, alirita la [[25an de septembro]] de 2009, angla.</ref> Nova esplorado faligis antaŭkonceptojn pri la kognaj kapabloj de fiŝoj. Por ekzemplo, [[mantarajo]]j montris kutimojn ligitajn al la [[memkonscio]] en eksperimentoj per [[spegulo]]j. Metitaj antaŭ spegulo, individuaj rajoj engaĝiĝis en memkonsciaj situacioj, tio estas, ripeta kondutaro cele al konstato pri sia reflekto pere de korpa movado.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s10164-016-0462-z Contingency checking and self-directed behaviors in giant manta rays: Do elasmobranchs have self-awareness?] - article at [https://link.springer.com/ Springer]</ref> Ankaŭ [[Labredoj]] aprobiĝis laŭ la spegula ekzameno en scienca studo de 2018.<ref>[https://www.biorxiv.org/content/10.1101/397067v1 Cleaner wrasse pass the mark test. What are the implications for consciousness and self-awareness testing in animals?] - artikolo en [https://www.Bioriv.org/ BiorXiv] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210527113206/https://www.biorxiv.org/content/10.1101/397067v1 |date=2021-05-27 }}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/07/scientists-find-some-fish-can-recognise-themselves-in-mirror Scientists find some fish can recognise themselves in mirror] - artikolo en The Guardian</ref> Foje oni notis uzadon de iloj, rimarkinde inter la genro "Choerodon", en la toksotedoj kaj en la [[moruo]].<ref>[https://www.scientificamerican.com/article/fishes-use-problem-solving-and-invent-tools1/ Fishes Use Problem-Solving and Invent Tools]- artikolo en [https://www.scientificamerican.com/ Scientific American]</ref> === Komunikado === Fiŝoj ofte komunikas per sonaj signaloj, ĉefe dum manĝado, agresado, aŭ amindumado.<ref name="Bioacoustics">{{Cite journal|last1=Weinmann|first1=S.R.|last2=Black|first2=A.N.|last3=Richter|first3=M. L.|last4=Itzkowitz|first4=M|last5=Burger|first5=R.M|title=Territorial vocalization in sympatric damselfish: acoustic characteristics and intruder discrimination|journal=Bioacoustics|date=Februaro 2017|volume=27|issue=1|pages=87–102|doi=10.1080/09524622.2017.1286263|s2cid=89625932| issn=0952-4622}}</ref> La sonoj varias laŭ specio kaj celo. Fiŝoj povas fari sonojn interfrotante iujn ostojn aŭ per aliaj specialaj organoj, ekzemple la naĝoveziko.<ref name="Journal">{{Cite journal|last1=Bertucci|first1=F.|last2=Ruppé|first2=L.|last3=Wassenbergh|first3=S.V.|last4=Compère|first4=P.|last5=Parmentier|first5=E.|date=29-an de oktobro 2014|title=New Insights into the Role of the Pharyngeal Jaw Apparatus in the Sound-Producing Mechanism of Haemulon Flavolineatum (Haemulidae).|journal=Journal of Experimental Biology|volume=217|issue=21|pages=3862–3869|doi=10.1242/jeb.109025|pmid=25355850|doi-access=free}}</ref> Iuj fiŝoj komunikas per malfortaj elektrofluoj. === Migrado === {{Ĉefartikolo|Fiŝmigrado}} Multaj tipoj de fiŝoj okazigas migradon regule, en gamoj el ĉiutagaj al ĉiujaraj, kaj kun distancoj kiuj same gamas el malmultaj metroj ĝis miloj da kilometroj. La celo ĝenerale rilatas al la manĝado aŭ al la reproduktado; en kelkaj okazoj la tialo por la migrado restas ankoraŭ nekonata. === Klasigo de la migrantaj fiŝoj === [[Dosiero:Salmon jumping.jpg|eta|maldekstra|390ra|Salmoj migrosaltantaj akvofalon.]] * '''Diadromoj''', veturas inter salaj kaj nesalaj akvoj (en greka: ''día'' signifas inter). ** '''Anadromoj''', vivas precipe en mara akvo sed pariĝas en nesalaj akvoj (en greka: ''ana'' signifas supre). ** '''Katadromoj''', vivas en nesalaj akvoj sed pariĝas en salaj akvoj (en greka: ''cata'' signifas malsupre). ** '''Amfidromoj''', moviĝas inter salaj kaj nesalaj akvoj dum sia vivociklo, sed ne por pariĝado (en greka: ''amfi'' signifas ambaŭ). * '''Potadromoj''', migras nur en nesalaj akvoj (en greka: ''potamos'' signifas riveron). * '''Oceanodromoj''', migras nur en salaj akvoj (en greka: ''océanos'' signifas oceanon, maron). La fiŝoj '''anadromoj''' plej konataj estas la salmoj (''[[Salmo salar]]''), kiuj eloviĝas en malgrandaj nesalaj riveretoj, malsupreniras al maro kie ili vivas kelkajn jarojn; poste revenas al la samaj riveroj kie ili eloviĝis, ovodemetas kaj tuj poste mortas, dum kelkaj revenas al maro kaj revenas al la rivero ĉu la venontan jaron ĉu post kelkaj jaroj; kiel specio ili estas iterparaj, sed ties mortindico dum la migrado estas tiom alta ke pro tio oni supozis erare, ke ili estas semelparaj, tio estas ke ili reproduktiĝas kaj tuj mortas. La plej elstaraj fiŝoj ene de la '''katadromoj''' estas la [[Angiledoj|nesalakva angilo]], kies larvoj flosas drive en malferma oceano foje dum monatoj aŭ jaroj, antaŭ reveturi milojn da kilometroj al siaj originaj riveretoj, kie ili disvolviĝas ĝis atingi sian plenkreskan staton, kaj poste revenas al oceano por eloviĝi. La vertikala ĉiutaga migrado estas ofta konduto; multaj maraj specioj iras al la surfaco nokte por manĝi; poste ili revenas al la profundeco dum la tago. Granda nombro de {{J|mara fiŝo}}, kiel la [[tinuso]], migras el nordo suden ĉiujare, sekvante la variadon de temperaturo en la oceano. Tio estas ege grava por la [[Komerca fiŝkaptado|fiŝkaptado]]. La migrado de nemaraj fiŝoj estas kutime pli mallongaj, ĝenerale ekde lago al rivero aŭ inverse, por eloviĝo. La fiŝoj, same kiel aliaj akvaj organismoj, povas esti klasitaj ekologie peo sia tolero al diferencaj [[saleco]]j, en eŭrihalinoj aŭ stenohalinoj, same kiel pro aliaj aspektoj de sia adaptado al la medioj. == Fiŝoj kaj homoj == [[Dosiero:Seabirds longlinersm.jpg|eta|300ra|Ekzemplo de komerca fiŝkaptado.]] {{Ĉefartikolo|Komerca fiŝkaptado}} [[Komerca fiŝkaptado]] estas la agado de kaptado de fiŝoj kaj alia marmanĝaĵo por komerca profito, plejparte farita ĉe naturaj fiŝejoj. Ĝi disponigas grandan kvanton de manĝaĵo al multaj landoj ĉirkaŭ la mondo, sed tiuj kiuj praktikas ĝin kiel [[industrio]] ofte devas persekuti fiŝojn longe en la oceanon sub malfacilaj kondiĉoj. Troa fiŝkaptado tro ofte elĉerpis la kvanton de fiŝoj en la oceano, kaj same okazis pri [[cetaco]]j. Tiel oni devis internacie organizi kampanjojn por haltigi, minimumi la kaptadojn kaj permesi la rekuperadojn de la populacioj. Pri balenoj eĉ oni devis rekte malpermesi ties ĉasadon, kvankam kelkaj landoj evitas obeon al tiuj internaciaj malpermesoj, kiel [[Japanio]] kaj [[Norvegio]]. Revenante al fiŝoj, ne nur troa fiŝkaptado endanĝerigas la populaciojn, sed ankaŭ la [[poluo]] ([[plasto]] ĝenerale kaj industriaj kaj agrikulturaj forĵetaĵoj en riveroj, lagoj ktp. Inter plej ŝatataj [[plado]]j de la loĝantoj de [[Siberio]] kaj [[Norda Rusio]] estas [[fiŝrabotaĵo]], preparata el kruda rabotita fiŝo. {{Ĉefartikolo|Fiŝbredado}} * [[Fiŝoj en antikva Egiptujo]] == Konservado == La [[Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj|Ruĝa Listo]] de la [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo|IUKN]] de 2006 listigas 1,173 fiŝospeciojn kiuj estas minacataj de [[formorto]].<ref>{{cite web |url=http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 |title=Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2004) |accessdate=18a de januaro 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060630054235/http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 |publisher=iucnredlist.org |archivedate=30a de junio 2006 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060630054235/http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 |arkivdato=2006-06-30 }}</ref> Inklude estas specioj kiel la [[Gadus morhua|moruo]],<ref>{{cite iucn |url=https://www.iucnredlist.org/details/8784/0 |title=Gadus morhua (Atlantic Cod) |accessdate=21a de majo 2011 |df=dmy-all }}</ref> la diabla ciprinodonto,<ref>{{cite iucn |url=https://www.iucnredlist.org/details/6149/0 |title=Cyprinodon diabolis (Devils Hole Pupfish) |accessdate=21a de majo 2011 |df=dmy-all }}</ref> [[Celakantoformaj]],<ref>{{cite iucn |url=https://www.iucnredlist.org/details/11375/0 |title=Latimeria chalumnae (Coelacanth, Gombessa) |accessdate=21a de majo 2011 |df=dmy-all }}</ref> kaj la [[Blanka ŝarko]].<ref>{{cite iucn |last1=Rigby |first1=C.L. |last2=Barreto |first2=R. |last3=Carlson |first3=J. |last4=Fernando |first4=D. |last5=Fordham |first5=S. |last6=Francis |first6=M.P. |last7=Herman |first7=K. |last8=Jabado |first8=R.W. |last9=Liu |first9=K.M. |last10=Lowe |first10=C.G. |last11=Marshall |first11=A. |last12=Pacoureau |first12=N. |last13=Romanov |first13=E. |last14=Sherley |first14=R.B. |last15=Winker |first15=H. |year=2019 |title=''Carcharodon carcharias'' |page=e.T3855A2878674 |access-date=19a de decembro 2019 |df=dmy-all }}</ref> Ĉar fiŝoj vivas subakve, ili estas tre malfacile studeblaj ol surteraj animaloj kaj plantoj, kaj la informaro pri la populacioj de fiŝoj estas ofte mankohava. Tamen, la fiŝoj de nesalaj akvoj ŝajnas partikulare minacataj ĉar ili ofte loĝas en relative malgrandaj akvejoj. Por ekzemplo, la diabla ciprinodonto okupas nur unusolan akvejojn de 3 per 6 metroj.<ref>{{harvnb|Helfman|Collette|Facey|1997|pp=449–450}}</ref> === Troa fiŝkaptado === [[Dosiero:Whale shark Georgia aquarium.jpg|eta|[[Blanka ŝarko]], la plej granda specio de fiŝo, estas klasita kiel [[Vundebla specio|vundebla]].|alt=Photo of shark in profile surrounded by other, much smaller fish in bright sunlight]] {{Ĉefartikolo|Troa fiŝkaptado}} Troa fiŝkaptado estas unu el la plej gravaj minacoj al manĝeblaj fiŝoj kiel moruo kaj [[tinuso]].<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/highlands_and_islands/6234881.stm |title=Call to halt cod 'over-fishing' |accessdate=18a de januaro 2006 |work=BBC News |date=5a de januaro 2007 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070117142906/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/highlands_and_islands/6234881.stm |archivedate=17a de januaro 2007 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6301187.stm |title=Tuna groups tackle overfishing |accessdate=18a de januaro 2006 |work=BBC News |date=[[26-a de januaro]] [[2007]]|url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090121111204/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6301187.stm |archivedate=21a de januaro 2009 |df=dmy-all }}</ref> Troa fiŝkaptado finfine okazigas populacimalpliigon (populacifalon) ĉar la survivantoj ne povas produkti sufiĉe junulojn por anstataŭigi la forigitojn. Tia '''komerca formorto''' ne supozigas, ke la specio estas formortinta, sed nur le ĝi ne plu povas elteni fiŝkaptadon. Bone studita ekzemplo de populacifalo estas tiu de la [[Pacifika sardino]] ''Sadinops sagax caerulues'' fiŝkaptita ĉe la marbordo de Kalifornio. Ekde 1937 pinto de ĝis 800,000 tunoj kaptitaj tuj falis al nur 24,000 t en 1968, post kio la tiea fiŝkaptado ne plu estis ekonomie eltenebla.<ref>{{harvnb|Helfman|Collette|Facey|1997|p=462}}</ref> La ĉefa konflikto inter la [[fiŝkapta scienco]] kaj la [[fiŝkapta industrio]] estas ke ambaŭ grupoj havas diferencajn vidpunktojn pri la adaptokapablo de la fiŝkaptejoj al la intensiva fiŝkaptado. En lokoj kie Skotlando, Novtero kaj Alasko la [[komerca fiŝkaptado|fiŝkaptada industrio]] estas grava dunganto, kaj tiel la registaroj pretas subteni ĝin.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6112352.stm |title=UK 'must shield fishing industry' |accessdate=18a de januaro 2006 |work=BBC News |date=3a de novembro 2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061130055349/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6112352.stm |archivedate=30a de novembro 2006 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6197433.stm |title=EU fish quota deal hammered out |accessdate=18a de januaro 2006 |work=BBC News |date=21a de decembro 2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061226234953/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6197433.stm |archivedate=26a de decembro 2006 |df=dmy-all }}</ref> Aliflanke, sciencistoj kaj konservistoj premas al pli forta protektotendenco, avertante ke multaj fiŝostokejoj povos esti forbalaitaj post kvindek jaroj.<ref>{{cite web |url=http://www.physorg.com/news81778444.html |title=Ocean study predicts the collapse of all seafood fisheries by 2050 |accessdate=13a de januaro 2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070315014325/http://www.physorg.com/news81778444.html |archivedate=15a de marto 2007 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/europe/what_we_do/mediterranean/about/marine/bluefin_tuna/tuna_at_risk/index.cfm |title=Atlantic bluefin tuna could soon be commercially extinct |accessdate=18a de januaro 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070430205610/http://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/europe/what_we_do/mediterranean/about/marine/bluefin_tuna/tuna_at_risk/index.cfm |archivedate=30a de aprilo 2007 |url-status=dead}}</ref> === Habitatodetruo === {{Ĉefartikolo|Habitatodetruo}} Grava danĝero kaj por nesalakvaj kaj por maraj ekosistemoj estas la [[habitata degradado]] inklude [[akvopoluado]]n, la konstruadon de akvobaraĵoj, la forigo de akvo por uzado de homoj kaj finfine la enkondukon de [[invada specio|ekzotaj]] specioj.<ref>{{harvnb|Helfman|Collette|Facey|1997|p=463}}</ref> Ekzemplo de fiŝo kiu estas endanĝerita pro habitatoŝanĝo estas la [[blanka acipensero]], nome Nordamerika [[nesalakva fiŝo]] kiu loĝas en riveroj damaĝitaj de homa agado.<ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051126220804/http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |archivedate=26a de novembro 2005 |url=http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |title=Threatened and Endangered Species: Pallid Sturgeon ''Scaphirhynchus'' Fact Sheet |accessdate=18a de marto 2016 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20051126220804/http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |arkivdato=2005-11-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20051126220804/http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |arkivdato=2005-11-26 }}</ref> ==== Formorto de la [[Elefanta fiŝo]] ==== [[Dosiero:A_specimen_of_Psephurus_gladius,_Museum_of_Hydrobiological_Sciences,_Wuhan_Institute_of_Hydrobiology_(2).jpg|eta|dekstre]] En la komenco de 2020 oni konfirmis la jaman supozon de la formorto de tiu specio: nome "Psephurus gladius", kiu vivís en la rivero [[Jangzio]], nome la tria plej longa de la mondo kun pli ol 6300 kilometroj kaj hejmo de pli ol 400 diversaj specioj. Ekde 2009, tiu fiŝo ne estis plu vidata, sed la sciencistoj atendis ĉar ne estis certigaj pruvoj de ties formorto. Ĵusa studo publikigita en la revuo ''Science of the Total Environment'' montris la malpliigon de la specio ekde 1970 kiel rezulto de [[troa fiŝkaptado]] kaj de la habitatofragmentado. Krome, en 1981, oni konstruis la Akvobaraĵon Geĵuba kiu blokis la migradon de la fiŝo necesa por ties reproduktado. Inter 1981 kaj 2003, la specio estis vidata nur 201 fojojn — kaj 95,2% antaŭ 1995— kaj ekde 1996 oni deklaris ĝin endanĝerigita, laŭ la [[Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj|Ruĝa Listo de la Internacia Unio por la Konservado de la Naturo]]. En 2003, oni konstruis la [[Baraĵo de la Tri Gorĝoj|Baraĵon de la Tri Gorĝoj]], kaj tio malbonigis la situacion de la specio kiu jam ne trovis frajejojn. En tiu jaro oni konfirmis la lastan vidon de tiu specio. La esplorado de la ĉinaj sciencistoj konfirmis, ke la specio komplete malaperis kaj probable inter 2005 kaj 2010. Dum lasta detala esplorado tra la tuta regiono, oni identigis 322 fiŝospeciojn, kaj eĉ ne unusolan specimenon de elefanta fiŝo.<ref>Agathe Cortes, [https://elpais.com/elpais/2020/01/07/ciencia/1578404539_699369.html ''La primera especie extinguida de 2020: un pez de hasta siete metros de largo'',] [[El País]], 8a de januaro 2020 - 09:14 CET Alirita la 8an de januaro 2020.</ref> === Ekzotaj specioj === Enkonduko de [[invada specio|ne-indiĝenaj]] specioj okazis en multaj habitatoj. Unu el la plej bone studitaj ekzemploj estas la enkonduko de la [[Nila perko]] en la [[Lago Viktoria]] en la 1960-aj jaroj. La Nila perko iom post iom formortigis la 500 [[Endemio|endemiajn]] [[cikledoj|cikledajn]] speciojn de la lago. Kelkaj el ili survivas nune en kaptitecreproduktaj programoj, sed aliaj estas jam probable formortintaj.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/life/feature/story/0,,1541613,00.html |title=The little fish fight back |accessdate=18a de januaro 2006 |work=The Guardian |location=London |first=Laura |last=Spinney |date=4a de aŭgusto 2005}}</ref> [[Karpo]]j, [[Ĥanedoj|serpentokapuloj]],<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A16439-2002Jul2.html |title=Stop That Fish! |accessdate=26a de aŭgusto 2007 |work=The Washington Post |date=3a de julio 2002 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103055232/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A16439-2002Jul2.html |archivedate=3a de novembro 2012 |df=dmy-all }}</ref> [[tilapia|tilapioj]], [[perko|Eŭropa perko]], [[bruna truto]], [[ĉielarka truto]], kaj [[marpetromizo]]j estas aliaj ekzemploj de fiŝoj kiuj estis okazigintaj problemojn post ties enkonduko en fremdajn mediojn. == Fiŝoj en kulturo kaj arto == [[Dosiero:Fischer und Frau.jpg|eta|"La fiŝkaptisto kaj sia edzino" ilustraĵo de Alexander Zick.]] [[Dosiero:1975 CPA 4540.jpg|dekstra|eta|"La fiŝkaptisto kaj la fiŝo" en sovetunia [[poŝtmarko]].]] La vorto '''Iĥtis''' - laŭ la [[Greka alfabeto]]: ἰχθύς - estas la antikva kaj klasika vorto de la [[greka lingvo]] por "fiŝo". Ekster la greka lingvo la vorto estas la nomo de simbolo el du kruciĝantaj arkoj, kiuj simboligas la silueton de fiŝo. Tiu signo estis uzita kiel sekreta simbolo de [[Kristanismo]] fare de la unuaj kristanoj. La literoj ''IĤTIS'', per grekaj literoj ΙΧΘΥΣ, estas [[akronimo]] por "Jesuo Kristo, Dia Filo, Savanto" ([[greka lingvo|greke]] Ἰησοῦς Χριστὸς Θεοῦ Υἱὸς Σωτήρ). Antaŭ ol ekaperis la kredo kristanisma, la fiŝa simbolo tutmonde estis uzita kiel simbolo de la "granda patrina diino". Ĝi havas ligojn al la [[Hinduismo|Hinduisma]] dio [[Viŝnuo]], sed ankaŭ ''Dagon'', la fiŝa dio de la [[filiŝtoj]]. Ankaŭ en la antikva [[Asirio|asiria]] urbo [[Ninevo]] arkeologie troviĝis skulptaĵoj de fiŝo-dio. Ankaŭ en la [[Torao]] aŭ la [[Malnova Testamento]] de la [[Biblio]] ([[Juĝistoj (libro)|Juĝistoj]] 16:23-24; [[1-a libro de Samuel]] 5:2-5) la dio ''Dagon'' menciiĝas. En ambaŭ lokoj de la Torao temas pri transcendenta, nevidebla Dio kiu superas la [[idolo]]jn. Ĉar la fiŝo jam estis komuna religia simbolo en la antikva mondo, estis relative sendanĝere uzi ĝin fare de la sekretaj kristanismaj komunumoj sen timo pro tio altigi la danĝeron de persekuto. "La fabelo de la [[fiŝkaptisto]] kaj la fiŝo" (en rusa: «Сказка о рыбаке и рыбке», angligita: Skazka o rybake i rybke) estas [[ferakonto]] en verso de [[Aleksander Puŝkin]]. Puŝkin verkis la fabelon en aŭtuno 1833 kaj estis publikigita en la gazeto "Biblioteka dlja ĉtenija" maje de 1835. Temas pri fiŝkaptisto kiu sukcesas kapti "Oran Fiŝon" kiu promesas plenumi ĉiun deziron ŝanĝe al sia libero. La intrigo estas simila al la rusa ferakonto "La avara maljuna edzino" (laŭ [[Vladimir Propp]]) kaj al "La fiŝkaptisto kaj sia edzino" de la [[Fratoj Grimm]]. Aliaj verkistoj bazis siajn historiojn sur tiu populara rakonto: En ''To the Lighthouse'' de [[Virginia Woolf]] la rolulo Mrs. Ramsey rakontas al sia filo James version de la rakonto. La romano ''Der Butt'' de [[Günter Grass]] de [[1977]] estas iel bazita sur la rakonto, same kiel la versio de Emanuele Luzzati, nome "Punch kaj la magia fiŝo", kaj la romano de [[Ursula LeGuin]] nome "The Lathe of Heaven". [[La oldulo kaj la maro]] (angle: ''The Old Man and the Sea'') estas [[novelo]] de [[Ernest Hemingway]] verkita en Kubo en 1951 kaj eldonita en 1952. Ĝi estis la lasta ĉefa fikciaĵo verkita de Hemingway kaj eldonita dum lia vivo. Ĝi temas pri maljuniĝinta kuba [[fiŝkaptisto]] kiu luktas tritage baraktade kontraŭ giganta makajro (''Makaira nigricans'') (angle: ''marlin'') fore en la [[Golfa Marfluo]], onidire la plej granda kaptaĵo de lia vivo. Sed jam je nokto la ŝarkoj jam formanĝis la tutan korpon de la makajro, lasante nur ties skeleton. ''Rumble Fish'' (angle: ''Luktofiŝoj'') estas [[filmo]] de [[Francis Ford Coppola]] pri la romano samnoma de Susan E. Hinton. En la filmo oni rakontas la realon de du fratoj krimetemaj per senkoloraj nuancoj; la nura koloro de la filmo estas la siamaj luktofiŝoj (''Betta splendens''), por fokusigi la kontraston de ambaŭ realoj en la verko. == Proverbo == Ekzistas pluraj (22) [[proverbo]]j pri fiŝo en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Al la fiŝo ne instruu naĝarton.''}} * {{citaĵo|''Batadi kiel fiŝo kontraŭ glacio.''}} * {{citaĵo|''Gasto kiel fiŝo baldaŭ fariĝas malfreŝa.''}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo en Esperanto == * Nikolao Gudskov (scienca redaktoro). (2007) Ilustrita Enciklopedio de akvariaj fiŝoj. Moskvo: IMPETO, p.&nbsp;6. ISBN 978-5-7161-0138-8. * Jean-Baptiste Lamarck, ''Filozofio zoologia'', 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo. == Bibliografio == * Francesco Costa, Atlante dei pesci dei mari italiani, Mursia, 2004, ISBN 88-425-3188-X. * Ch. M. Danoff, J. Wiesner, J. E. Skydsgaard: Fische. In: Lexikon der Alten Welt. 1990, Band 1, Sp. 971–977. * Dudich, E., Loksa, I. (1987): Állatrendszertan – Tankönyvkiadó, Budapest ISBN 963-18-0543-3 * Eschmeyer, William N.; Fong, Jon David (2013). "Catalog of Fishes". [[California Academy of Sciences]]. * Kurt Fiedler: Lehrbuch der Speziellen Zoologie (2. Band, 2. Teil: Fische). Gustav Fischer Verlag., Jena 1991, ISBN 3-334-00339-6. * Harald Gebhardt, Andreas Ness: Fische. Die heimischen Süßwasserfische sowie Arten der Nord- und Ostsee. 7. Aufl., BLV Verlag, München 2005, ISBN 3-405-15106-6. * Géczy, B. (1989): Őslénytan – Tankönyvkiadó, Budapest ISBN 963-17-6674-8 * Helfman, G.; Collette, B.; Facey, D. (1997). The Diversity of Fishes (1st ed.). Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-86542-256-8. * Patrick Louisy, Guida all'identificazione dei pesci marini d'Europa e del Mediterraneo, a cura di Trainito, Egidio, Milano, Il Castello, 2006, ISBN 88-8039-472-X. * Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. (2003). Fishes, An Introduction to Ichthyology (5a eld.). Benjamin Cummings. ISBN 978-0-13-100847-2. * Nelson, Joseph S. (2006). Fishes of the World (PDF) (4a eld.). John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-75644-6. Arkivita el la originalo (PDF) la 5an de marto 2013. * Karel Pivnicka kaj Karel Cerny, Poissons, Nathan, 1987 (ISBN 2-7000-1518-5) * Scales, Helen (2018) Eye of the shoal: A Fishwatcher's Guide to Life, the Ocean and Everything. Bloomsbury Sigma ISBN 978-1-4729-3684-4 * Sergio Zerunian, Condannati all'estinzione? Biodiversità, biologia, minacce e strategie di conservazione dei pesci d'acqua dolce indigeni in Italia, ''[[Il Sole 24 Ore]]'' Edagricole, 2002, ISBN 88-506-4778-6. == Vidu ankaŭ == * [[Fiŝaglo]] * [[Fiŝkaptejo]] * [[Fiŝoj (konstelacio)]] * [[Fiŝomanĝanto]] * [[Fiŝosto]] * [[klaŭnfiŝo]], [[fasciato]], [[ruĝbruna rajo]], [[tinuso]], [[mureno]] * [[Nesalakva fiŝo]] * [[Salakva fiŝo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3920183.stm 24-a de julio, 2004, BBC News: la plej malgranda fiŝo de la mondo] Citaĵo: "...La plej malgranda, malpeza [[vertebrulo]] estis priskribita far usonaj sciencistoj. La nomo de tiu minifiŝo estas tena bebofiŝo [''Schindleria brevipinguis''] kaj grandas nur ĉ. 7mm..." {{Projektoj|q=Fiŝo|ReVo=fisx}} {{Portalo|Biologio|Zoologio}} {{Havenda artikolo|Fiŝoj}} [[Dosiero:Marine Life Banner.jpg|775ra]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fiŝoj| ]] [[Kategorio:Dombestoj]] [[Kategorio:Dorlotbestoj]] 83wil57zy1zr6abg9xog9c7mp3vyycf 0 21403 9366403 9064367 2026-05-04T08:37:00Z Sj1mor 12103 9366403 wikitext text/x-wiki {{Informkesto anatomio |nomo = Pulmo |latine = pulmo |GraySubject = 240 |GrayPage = 1093 |dosiero = lungs_open.jpg |priskribo = Tranĉita fronta vido al homaj pulmoj |larĝo = 250 |dosiero2 = Heart-and-lungs.jpg |priskribo2 = Vido al la pulmoj, meze de ili la koro |mapo = |mapPoz = |mapoPriskribo = |prekurzoro = |sistemo = [[Spira sistemo|spira]] |sanga vaskulo = |vejno = |nervo = |limfo = |MeshName = Lung |MeshNumber = A04.411 }} [[Dosiero:Respiratory system complete no labels.svg|eta|250ra]] La '''pulmoj''' estas la [[gasa interŝanĝo|gaso-interŝanĝaj]] [[organo]]j de la [[spira sistemo]] de homoj kaj de aliaj bestoj<ref>[http://vortaro.net/#pulmo pulmo en vortaro.net]</ref>. Pulmo estas en kontakto kun la [[sangocirkula sistemo]], eligas el la sango [[karbona dioksido|karbonan dioksidon]] kaj anstataŭe enigas [[oksigeno]]n. Homo havas du pulmojn, dekstran kaj maldekstran, en la brusta parto ([[torako]]) de la korpo. La dekstra pulmo estas pli granda ol la maldekstra kaj konsistas el tri loboj. La maldekstra, samflanke kun la koro, estas duloba. La pulmoj de mezgranda plenkreskulo pezas iom pli ol unu kilogramon. == Pulmaj malsanoj == * [[Bronkito]] * [[Emfizemo]] * [[Kronika obstrukca pneŭmonopatio]] * [[Pleŭrito]] * [[Pulma kancero]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[branko]] * [[bronko]] {{Projektoj|ReVo=pulm}} {{Ĝermo|anatomio}} [[Kategorio:Pulmo| ]] [[Kategorio:Spira sistemo]] nan29i6l18w1xhzets9v9vpb9h3lhx5 0 21519 9366397 9089584 2026-05-04T08:34:21Z Sj1mor 12103 9366397 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Membrano''' estas [[organika kemio|organika]] [[teksaĵo]] formanta maldikan flekseblan apartigan [[tavolo]]n: ekz. la muka membrano de la [[stomako]]. '''Membrano''' estas ankaŭ maldika fleksebla [[folio]]. La uzado de la termino dependas de la [[fako (figure)|fako]]. == Biologia membrano == [[Dosiero:Cell membrane drawing-en.svg|eta|upright=1.2|Ekzempla biologia membrano: [[Ĉelmembrano]]]] {{Ĉefartikolo|Biologia membrano}}'''Biologia membrano''' estas duontralasa [[membrano]] kiu ekzistas en [[Ĉelo (biologio)|ĉeloj]]. Ĝi estas malsimpla aro de [[Lipido|lipidoj]], [[Proteino|proteinoj]] kaj [[Sukero|sukeroj]].{{-}} == Celuloida membrano == Maldika fleksebla folio: celuloida membrano por fotografado de filmo; intertavolo. == plasta membrano == Maldika plasta folio el diversaj plastaj materialoj ofte transparenta.<br /> Vidu [[plasta membrano]] == metala membrano == Ŝtala aŭ aluminia maldika folio<br /> vidu [[aluminifolio]] == Elektrotekniko == [[Dosiero:Telefonmembrano el la komencaj tempoj.jpg|eta|dekstra|250px|Membrano de telefono el la fruaj telefonadaj tempoj]] En la elektrotekniko la membrano estas maldika fleksebla metala (ofte ŝtala aŭ aluminia) folio. Bell, kiam provis la [[telefono]]n, sur ledon gluis ŝtalfolion. Poste sufiĉis la ŝtalo. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=membra}} * [[Lipido]] [[Kategorio:Biologio]] [[Kategorio:Teknologio]] [[Kategorio:Teorio de kordoj]] [[Kategorio:Fiziko]] ixt4qo7cx17esva30z8bu8c1fjkvag6 0 21830 9366340 9154129 2026-05-04T08:07:14Z Sj1mor 12103 9366340 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Earth-satellite-seasons.gif|eta|350px|Movomapo de la surfaco kovrita el neĝo laŭ la sezonoj.]] [[Dosiero:Snow in Colarado in the United States of America.jpeg|eta|Neĝo sur arbaro en la [[Roka Montaro]] de [[Koloradio]].]] [[Dosiero:Snow on the mountains of Southern California.jpg|eta|dekstra|Neĝo sur la montoj de [[Suda Kalifornio]].]] [[Dosiero:Snow Clouds in Korea.jpg|eta|Satelita foto de mar-efika neĝobendoj ĉe la [[Korea Duoninsulo]].]] '''Neĝo''' estas [[precipitaĵo]] en la formo de [[kristalo|kristaliĝinta]] [[glacio]], kiu defalas de la [[atmosfero]] (el [[nubo]]j) en formo de multaj neĝeroj (blankaj malpezaj [[floko|floketoj]]). Se la temperaturo de la grundo permesas tion, la neĝo formas tavolon sur ĝi. Laŭ la konsistenco de la neĝo oni uzas specifajn vortojn; ekzemple [[firno]]. Ĉar neĝo estas kunmetita de malgrandaj glaciopartikloj, ĝi estas grajneca materialo. Ĝi ne havas malferman kaj ja molan, blankan, kaj lanugan strukturon, se submetite al ekstera premo. Neĝeroj ekzistas de diversaj grandecoj kaj formoj. Tipoj kiuj falas en la formo de pilko pro fandado kaj refrostigado, prefere ol floko, estas konataj kiel [[hajlo]], glaciobuletoj aŭ neĝograjnoj. La procezo de falado de neĝo estas nomita neĝado. Neĝado tendencas formiĝi ene de regionoj de suprendirektita movado de aero ĉirkaŭ speco de malaltprema sistemo konata kiel ekstertropika [[ciklono]]. Neĝo povas fali de la rilataj varmofrontoj de tiuj sistemoj kaj ene de iliaj precipitaĵaj padronoj (nomitaj tiaj pro la kom-komat-simila formo de la nubo kaj precipitaĵa padrono ĉirkaŭ la okcidentaj flankoj de ekstertropikaj ciklonoj). Kie relative varmaj akvokorpoj ĉeestas, ekzemple pro akvovaporiĝo de [[lago]]j, lag-efika neĝado iĝas konzerno laŭvente de la varmaj lagoj ene de la malvarma ciklona fluo ĉirkaŭ la dorsflanko de ekstertropikaj ciklonoj. Lag-efika neĝado povas esti peza loke. Neĝoŝtormo estas ebla ene de la kom-kapo de ciklono kaj ene de lagefikaj precipitaĵaj bendoj. En montaj lokoj, peza neĝo estas ebla kie suprendekliva fluo estas maksimumigita ene de ventoflankoj de la tereno ĉe alteco, se la atmosfero estas sufiĉe malvarma. Neĝadkvanto kaj ĝia rilata likva ekvivalenta precipitaĵa kvanto estas mezuritaj uzante gamon da malsamaj [[pluvmezurilo]]j. == Estiĝo == [[Dosiero:Kiel unikaj neĝeroj povas havi ĝemelojn - scivolemo.webm|eta|Video pri la ekesto de neĝeroj de la jutuba kanalo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]].]] Neĝo kutime fariĝas kiam vaporo de akvo solidiĝas alte en la [[troposfero]] je [[temperaturo]] de malpli ol 0&nbsp;°C. La unuopaj neĝeretoj kuniĝas, kaj kiam la neĝero iĝas sufiĉe peza, ĝi elfalas de la nubo. Preskaŭ ĉiu precipitaĵo (ekster la Tropikoj) ekas kiel neĝo. Se la aero sub la nubo estas sufiĉe malvarma la precipitaĵo atingas la grundo kiel neĝo, sed se la temperaturo estas sufiĉe varma la neĝo fluidiĝas kaj iĝas [[pluvo]]. La ideala temperaturo por neĝo estas ĉirkaŭ kaj iomete sub 0&nbsp;°C, kaj ne pli malvarma. La kialo estas ke ju pli da varmo des pli da aera humideco. Humida aero povas farigi pli grandaj neĝeroj ol seka aero, kaj tio plibonigas la ŝancon por la neĝo fali al la grundo. Oni ankaŭ povas fari neĝon malnature per [[neĝokanono]]j, eĉ se la eroj ili faras pli similas [[hajlo]]. == Neĝero == Neĝero estas malgranda [[radisimetrio|6-opa radisimetria]] [[kristalo]] el [[glacio]] kiu falas desupre la ĉielo. <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:SnowflakesWilsonBentley.jpg|Neĝeroj, fotitaj de Wilson Bentley, 1902 Dosiero:Snow crystals 2b.jpg|Neĝero Dosiero:LT-SEM snow crystal magnification series-3.jpg|Neĝero Dosiero:Schnee2.jpg|Neĝero </gallery> == Tipoj da neĝo kaj neĝvetero == [[Dosiero:Briksdalsbreen_(03_272).jpg|eta|250px|dekstra|[[Norvegio]], [[glaĉero]] de Briksdal]] ; Algluiĝa neĝo : Malseka neĝo, proksime al la fandpunkto, kiu oni facile povas formigi kiel ekzemple neĝbuloj kaj [[neĝhomo]]j. ; Artefarita neĝo : Neĝo farita de neĝokanonoj. Ĝi ofte estas kiel malgrandaj molaj hajlograjnoj. ; Firno : Neĝo kiu jam estis sur grundo dum almenaŭ unu jaro, sen fariĝi glacio. ; [[Glacio]], [[glaĉero]] : Neĝo kiu kompaktiĝis tiom, ke ĝi ne plu enhavas aeroveziketojn. ; [[Hajlo]] : Malgrandaj glaciogloboj. La grandeco povas varii de 5 mm ĝis 10 cm en maloftaj okazoj. ; Neĝblovego : Neĝo kiu bolvas en la vento je la grundo. ; Neĝkrusto : Malmolfrostiĝa krusto en la supro de la neĝo. ; Neĝoŝtormo : Neĝado kun forta vento. ; [[Neĝokampo]] : Akumulejo de [[Neĝolinio|permanenta neĝo]] kaj glacio, tipe troviĝanta sub la [[neĝolinio]], normale en [[monto|monteca]] kaj [[glaĉero|glacia]] tereno. <gallery style="margin:auto;" widths=235px heights=165px> File:BrockenSnowedTrees.jpg|Neĝo sur arboj, [[Germanio]]. File:Duluth blizzard, December 2007.jpg|Neĝamasoj en Duluth, [[Minesoto]], Marto 2007 File:Fresh snow.JPG|Freŝa neĝo falinta sur branĉetoj en [[Pollando]]. </gallery> == Neĝofandado == [[Dosiero:Laguna intermitente de Peñalara.jpg|eta|Ekzemplo de printempa neĝofandado en Peñalara ([[Hispanio]]). La supra bildo estas de la 30-a de aprilo kaj la malsupra de la 9-a de junio.]] {{Ĉefartikolo|Neĝofando|Neĝofandado}} En hidrologio, [[neĝofandado]] estas surfaca akvelverŝado produktita el la fandado de la neĝo. Tiu termino povas esti uzata ankaŭ por priskribi la periodon aŭ sezono dum kiu tia akvelverŝado estas produktita. La akvo produktita de neĝofandado estas grava parto de la ĉiujara [[akvocirkulado]] en multaj partoj de la mondo, en kelkaj okazoj kontribuante al altaj kvantoj de la ĉiujara akvoprodukto en [[akvokolekta baseno]]. == Neĝolinio == [[Neĝolinio]] aŭ '''neĝolimo''' estas la suba linio (limo) de la konstante neĝokovrita geografiaĵo. Ĝi estas neregula linio, ĉe kiu la akumuliĝanta neĝokvanto egalas al la degelanta neĝokvanto. La neĝolimo pli-malpli kongruas kun la klimata nulgradolimo. Tiu zonlimo havas sian influon super la areoj de plantoj kaj animaloj, nome habitatoj. == Rekordoj == [[Dosiero:Lawine.jpg|eta|maldekstra|300px|[[Lavango]] de seka [[neĝo]] kun polva nubo.]] La monda rekordo por la plej alta laŭsezona totala neĝado estis mezurita en [[Usono]] en la skiregiono Monto Baker, ĉe la urbo [[Bellingham (Vaŝingtonio)|Bellingham]], [[Vaŝingtonio]], dum la sezono 1998-1999. Monto Baker ricevis 2,896 cm (95.01 ft) de neĝo,<ref>{{Cite web|url=http://www.usatoday.com/weather/news/1999/wsnorcrd.htm|title=NOAA: Mt. Baker snowfall record sticks|author=USA Today|date=1999-08-03|accessdate=2009-06-30|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://www.webcitation.org/5yVfHY0Az?url=http://www.usatoday.com/weather/news/1999/wsnorcrd.htm|arkivdato=2011-05-07}}</ref> tiele superante la antaŭan rekordon, Monto Rainier, Vaŝingtonio, kiu dum la sezono 1971-1972 ricevis 2,850 cm (93.5 ft) de neĝo. La monda rekordo por la plej alta meza ĉiujara neĝado estas 1,764 cm (57.87 ft),<ref>{{Cite web | url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_amd_ym.php?prec_no=31&block_no=1079&year=&month=&day=&view= | title = JMA | accessdate = 12a Novembro, 2012 | publisher = JMA }}</ref> mezuritaj en Sukayu Onsen, [[Japanio]], por la periodo de 1981-2010. La nordamerika rekordo por la plej alta meza ĉiujara neĝado estas 1,630 cm (53.5 ft),<ref>{{Cite web|url=http://www.nps.gov/mora/planyourvisit/upload/annual-snowfall-totals-sep11.pdf|title=Annual Snowfall Totals at Paradise, 1920 to 2011|publisher=National Park Service}}</ref> mezuritaj sur Monto Rainier, Vaŝingtonio. La monda rekordo por neĝoprofundo estas 1,182 cm (38.78 ft). Ĝi estis mezurita sur la deklivo de Monto Ibuki en [[Gubernio Ŝiga|Ŝiga]], Japanio, en alteco de 1,200 m (3,900 ft) la 14-an de februaro 1927.<ref name="WU">{{Cite web|url=http://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/comment.html?entrynum=127|title=Record Snow Depth (ĉe oficiala loko) Measured in Japan|author=Christopher C. Burt|publisher=Weather Underground|accessdate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326104838/https://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/comment.html?entrynum=127|archivedate=2017-03-26}} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/comment.html?entrynum=127 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-10-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170326104838/https://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/comment.html?entrynum=127 |arkivdato=2017-03-26 }}</ref> La nordamerika rekordo por neĝoprofundo estas 1,150 cm (37.7 ft). Ĝi estis mezurita en Tamarack, [[Kalifornio]], en alteco de 2,100 m (7,000 ft) en marto 1911.<ref name="WU" /> La plej neĝoriceva grandurbo de la mondo kun loĝantaro de pli ol unu miliono estas [[Saporo]], Japanio, kun meza ĉiujara neĝado de 595 cm (19.52 ft). == Neĝoblindeco == [[Dosiero:Inuit Goggles.jpg|dekstra|eta|Tradiciaj protektaj okulvitroj de [[Inuitoj]] uzitaj por eviti Neĝoblindecon.]] Freŝa neĝo reflektas 90% aŭ pli de [[ultraviola radiado]],<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=bBjIŭHEgZ4C&pg=PA104|title=The Climate of the Earth|author=Paul E. Lydolph|page=104|year=1985|accessdate=2009-07-04|publisher=Rowman and Littlefield|isbn=978-0-86598-119-5}}{{404|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kiu kaŭzas neĝoblindecon, ankaŭ reduktante sorbadon de sunlumo proksime de la grundo. Neĝoblindeco (ankaŭ konata kiel ultraviola korneinflamo, fotokorneinflamo aŭ nifablepsio) estas dolora okulkondiĉo, kaŭzita de eksponado de senprotektaj okuloj al la ultraviolaj (UV) radioj en brila [[sunlumo]] reflektita de neĝo aŭ [[glacio]].<ref name="gpn">{{Cite web|url=http://www.gpnotebook.co.uk/simplepage.cfm?ID=-268042203|title=Snow blindness|author=General Practice Notebook|year=2009|accessdate=2009-07-12}}</ref> Tiu kondiĉo estas problemo en [[Poluso|polusaj regionoj]] kaj en altaj altitudoj,<ref name="eMedicine">{{Cite web|url=http://www.emedicine.com/emerg/topic759.htm|title=Ultraviolet Keratitis|author=Reed Brozen, Christian Fromm|date=4a Februaro, 2008|publisher=eMedicine|accessdate=19a Novembro, 2008}}</ref> kiam per po 300 metroj (980 ft) de alteco (super [[marnivelo]]), la intenseco de UV-radioj pliiĝas je 4%.<ref name="berkeley">{{Cite web|url=http://www.uhs.berkeley.edu/home/healthtopics/sunsafety.shtml|title=Sun Safety|date=Aprilo 2005 (lasta revizio)|publisher=[[University of California, Berkeley]]|accessdate=19a Novembro, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820231002/http://www.uhs.berkeley.edu/home/healthtopics/sunsafety.shtml|archivedate=2013-08-20}}</ref> La granda [[Reflekto|lumreflekto]] de neĝo igas noktajn ĉielojn multe pli brilaj, de kiam reflektis ke lumo estas direktita malantaŭenire supren en la ĉielon.<ref>{{Cite web|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|title=A Model for Nighttime Urban Illumination|page=7|author=Richard C. Shirkey|publisher=Defence Technical Information Center|date=2008-12-09|accessdate=2009-07-08|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20121201194459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|arkivdato=2012-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121201194459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|archivedate=2012-12-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121201194459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |arkivdato=2012-12-01 }}</ref> Tamen, kiam ekzistas ankaŭ nubaro, lumo tiam estas reflektita reen al la grundo. Tio tre plifortigas lumon elsenditan de urbokernaj lumoj, kaŭzante la "brilan nokt-efikon". Simila heliĝa efiko okazas kiam neniu neĝo falas kaj ekzistas [[plenluno]] kaj granda kvanto de neĝo.<ref>{{Cite journal|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=detecting-quothotquot-clo|title=Detecting "Hot" Clouds|author=Shawn Carlson|date=April 1999|journal=[[Scientific American]]|accessdate=2009-07-08}}</ref> == Rilato al riverfluo == Multaj riveroj originantaj de montaj aŭ alt-latitudaj regionoj ricevas signifan parton de sia fluo de neĝfandado. Tio ofte igas la fluon de la rivero tre laŭsezona rezultigante perioda [[Inundo|inundado]]<ref>{{Cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html|title=The Water Cycle: Snowmelt Runoff|author=Howard Perlman|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=2009-05-13|accessdate=2009-07-07|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090813020946/http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html|arkivdato=2009-08-13}} {{Citaĵo el la reto |url=http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090813020946/http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html |arkivdato=2009-08-13 }}</ref> dum la printempaj monatoj kaj en minimume sekaj montregionoj kiel la monto West de Usono aŭ la plej granda parto de [[Irano]] kaj [[Afganio]], tre malaltan fluon por la resto de la jaro. En kontrasto, se multe de la fandado estas de glacikovritaj aŭ preskaŭ glacikovritaj areoj, la fandado daŭras tra la varma sezono, kun pintofluo okazanta en meza ĝis fina somero.<ref>{{Cite web|url=http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf|title=Hydrology of a Glacial Dominated System, Copper River, Alaska|author=Randy Bowersox|page=2|accessdate=2009-07-08|date=2002-06-20|publisher=[[University of California-Davis]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100612005951/http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf|arkivdato=2010-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612005951/http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf|archivedate=2010-06-12}} {{Citaĵo el la reto |url=http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100612005951/http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf |arkivdato=2010-06-12 }}</ref> ==Efikoj sur plantoj kaj animaloj== [[Dosiero:Chlamydomonas nivalis.jpg|thumb|maldekstre|Algoj, ''Chlamydomonas nivalis'', kiu drivas en neĝoformaj ruĝaj areoj en nevujoj sur tiu neĝosurfaco.]] Plantoj kaj bestoj endemiaj de neĝaj areoj evoluigas manierojn adaptiĝi. Inter la adaptaj mekanismoj por plantoj estas frost-adaptiga kemio,<ref>{{Cite book |last1=Gusta |first1=Lawrence V. |url=https://books.google.com/books?id=ZWEpyNDefGkC&dq=plant+antifreeze&pg=PA26 |title=Plant Cold Hardiness: From the Laboratory to the Field |last2=Tanino |first2=Karen K. |last3=Wisniewski |first3=Michael E. |date=2009 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-513-9 |pages=19–27 |language=en}}</ref> dormado, laŭsezona formortado, supervivo de semoj; kaj por bestoj estas vintrodormo, izolado, kontraŭfrosta kemio, stokado de manĝaĵoj, uzado de rezervoj de ene de la korpo, kaj amasiĝo por reciproka varmo.<ref name = SnowEcology/> Neĝo interagas kun vegetaĵaro laŭ du ĉefaj manieroj, vegetaĵaro povas influi la deponon kaj retenon de neĝo kaj, inverse, la ĉeesto de neĝo povas influi la distribuadon kaj kreskon de vegetaĵaro. Arbaj branĉoj, precipe de [[konifero]]j kaptas falantan neĝon kaj malhelpas ties amasiĝon surgrunde. Neĝo suspendita en arboj fandiĝas pli rapide ol tiu surgrunde, pro sia pli granda eksponiĝo al suno kaj aermovado. Arboj kaj aliaj plantoj ankaŭ povas helpi neĝretenon surgrunde, kio alie estus forigita aliloke aŭ degelita de la suno. Neĝo influas vegetaĵaron laŭ pluraj manieroj, la ĉeesto de stokita akvo povas antaŭenigi kreskon, tamen la jara komenco de kresko dependas de la foriro de la neĝokvanto por tiuj plantoj kiuj estas kaŝitaj sub ĝi. Krome, lavangoj kaj erozio fare de neĝfandado povas traserĉi terenon de vegetaĵaro.<ref name="Snowenclyclopedia"> Michael P. Bishop; Helgi Björnsson; Wilfried Haeberli; Johannes Oerlemans; John F. Shroder; Martyn Tranter (2011), Singh, Vijay P.; Singh, Pratap; Haritashya, Umesh K. (eld.), [https://books.google.es/books?id=mKKtQR4T-1MC&redir_esc=y ''Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers'',] Springer Science & Business Media, p. 1253, ISBN 978-90-481-2641-5 </ref> [[Dosiero:Fjellrev - Arctic fox (24490250823).jpg|thumb|dekstre|[[Arkta vulpo]], predanto de pli malgrandaj animaloj kiuj loĝas sub la neĝo.]] Neĝo subtenas ampleksan varion de animaloj kaj surface kaj sube. Multaj [[senvertebruloj]] drivas en neĝo, inter kiuj [[araneo]]j, [[vespo]]j, [[skarabo]]j, boreedoj kaj [[vostsaltuloj]]. Tiaj [[artropodoj]] estas tipe aktivaj je temperaturoj sub −5°C (23°F) gradoj. Senvertebruloj dividiĝas en du grupojn, koncerne pluvivajn subfrostigajn temperaturojn: frostorezistaj kaj tiuj kiuj evitas frostigon ĉar ili estas frost-sentemaj. La unua grupo povas esti malvarmrezista pro la kapablo produkti [[Malfrostilo|kontraŭfrostigajn]] agentojn en siaj korpaj fluaĵoj kiuj permesas supervivon je longa eksponiĝo al sub-frostigaj kondiĉoj. Kelkaj organismoj [[Fasto|fastas]] dum la vintro, kio forpelas frostig-sentan enhavon de siaj digestaj aparatoj. La kapablo postvivi la foreston de oksigeno en glacio estas kroma pluvivmekanismo.<ref name = SnowEcology/> Malgrandaj [[vertebruloj]] estas aktivaj sub la neĝo. Inter vertebruloj, [[Alpa salamandro|alpaj salamandroj]] estas aktivaj en neĝo je temperaturoj tiel malaltaj kiel −8 °C (18 °F); ili tunelas al la surfaco printempe kaj demetas siajn ovojn en degelaj lagetoj. Inter mamuloj, tiuj kiuj restas aktivaj estas tipe pli malgrandaj ol 250 gramoj (8.8 Oz). [[Ĉiomanĝulo]]j pli eniras supozeble torporon aŭ estas [[Vintra dormo|vintrodormantoj]], dum [[plantomanĝulo]]j pli konservas supozeble manĝkaŝejojn sub la neĝo. [[Kampomuso]]j stokas ĝis 3 kilogramojn (6.6 funt.) da manĝaĵo kaj okxotonoj ĝis 20 kilogramojn (44 funt.). Kampomusoj ankaŭ amasiĝas en komunumaj nestoj por profiti unu de la alia varmon. Sur la surfaco, [[lupo]]j, [[kojoto]]j, [[vulpo]]j, [[linko]]j kaj [[mustelo]]j dependas de tiuj subteraj loĝantoj por manĝaĵo kaj ofte plonĝas en la neĝpakon por trovi ilin.<ref name = SnowEcology> {{cite book | last = Jones | first = H. G. | title = Snow Ecology: An Interdisciplinary Examination of Snow-Covered Ecosystems | publisher = Cambridge University Press | date = 2001 | page = 248 | url = https://books.google.com/books?id=2GzOeAA7vucC&pg=PA248 | isbn = 978-0-521-58483-8 }}</ref> == Efiko sur homa socio == [[Dosiero:Train stuck in snow.jpg|eta|maldekstra|upright|Neĝoŝtopiĝo en suda [[Minesoto]], Usono, en 1881]] Granda neĝado povas interrompi publikajn infrastrukturojn kaj servojn, bremsante homan aktivecon eĉ en regionoj kiuj estas kutimaj al tia vetero. Aero kaj grunda transporto povas esti tre malhelpitaj aŭ fermitaj entute. Loĝantaroj vivantaj en neĝ-emaj lokoj evoluigis diversajn manierojn vojaĝadi trans la neĝon, kiel ekzemple [[skio]]j, [[neĝŝuo]]j, kaj [[sledo]]j tiritaj de ĉevaloj, hundoj, aŭ aliaj bestoj kaj poste, motorsledoj. Ankaŭ bazaj servaĵoj kiel ekzemple [[elektro]], telefonlinioj, kaj benzinprovizo povas malsukcesi. Krome, neĝo povas konstrui vojojn multe pli duraj por vojaĝi kaj veturiloj provantaj uzi ilin povas facile iĝi blokitaj.<ref>{{Cite web|url=http://nsidc.org/snow/shovel.html|title=Have Snow Shovel, Will Travel|author=Laura Cheshire|year=1997|accessdate=2009-07-08|publisher=National Snow and Ice Data Center|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090428171243/http://nsidc.org/snow/shovel.html|arkivdato=2009-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428171243/http://nsidc.org/snow/shovel.html|archivedate=2009-04-28}} {{Citaĵo el la reto |url=http://nsidc.org/snow/shovel.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090428171243/http://nsidc.org/snow/shovel.html |arkivdato=2009-04-28 }}</ref> Neĝado povas havi malgrandan negativan efikon al ĉiujara rendimento de sunaj fotovoltaj sistemoj.<ref>Rob Andrews kaj Joshua M. Pearce, “[http://www.ieee-pvsc.org/ePVSC/manuscripts/MePVSC566_0521131900.pdf Prediction of Energy Effects on Photovoltaic Systems due to Snowfall Events]” en: ''2012 38th IEEE Photovoltaic Specialists Conference (PVSC)''. Prezentita ĉe la 2012 38a IEEE Photovoltaic Specialists Conference (PVSC), pp. 003386 –003391. Disponebla ĉe: [http://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=6318297 DOI][http://mtu.academia.edu/JoshuaPearce/Papers/1990041/Prediction_of_Energy_Effects_on_Photovoltaic_Systems_due_to_Snowfall_Events open access]</ref> [[Dosiero:Cars in snowstorm.JPG|eta|Ŝoforado en neĝoblindiga neĝoŝtormo povas esti danĝera kaj riska.]] ==Neĝo en kulturo== Ekzistas populara kredo, ke [[Inuitoj]] havas malkutime grandan nombron de vortoj por neĝo. Tio ne estas certa, kaj rezultas el miskompreno pri la naturo de polisintezaj lingvoj. Fakte la [[inuita lingvaro|inuita]] havas nur kelkajn malmultajn bazradikojn por neĝo: 'qanniq-' ('qanik-' en kelkaj dialektoj), kiu estas uzata plej ofte kiel verbo por neĝofali, kaj 'aput', kio signifas neĝon kiel substanco. Frazpartoj funkcias diference en la inuita lingvo disde aliaj lingvoj, kaj tial tiuj difinoj estas iom miskondukaj. La inuitaj lingvoj povas formi tre longajn vortojn aldonante pli kaj pli priskribajn afiksojn. Tiuj afiksoj povas modifi la sintaksajn kaj semantikajn proprecojn de tiu baza vorto, aŭ povas aldoni kvalifikilojn sammaniere ke la angla uzas adjektojn aŭ prepoziciajn frazojn al kvalifikaj nomoj (ekz. "falanta neĝo", "blovanta neĝo", "neĝo surgrunda", "neĝodrivo", ktp.) La "fakto" ke estas multaj inuitaj vortoj por neĝo estis tiom ofte asertita ke ĝi iĝis ĵurnalisma [[kliŝo]].<ref> Geoffrey K. Pullum (1991). [https://books.google.es/books?id=Tahaz-0F6zMC&redir_esc=y The Great Eskimo Vocabulary Hoax and Other Irreverent Essays on the Study of Language.] University Of Chicago Press. p. 236. ISBN 0-226-68534-9. Alirita en 2012-02-20. </ref> [[Neĝhomo]] estas [[skulptaĵo|skulptita figuro]] farita ĉefe de infanoj el neĝo en proksima formo de [[homo]], normale kiel du aŭ tri neĝobuloj unu sur alia, el kiuj la plej supra bildigas kapon, kiel tradicie oni enplantas karoton kiel nazon. La [[simbolo]] de neĝhomo estas populare ligita kun [[Kristnasko]] kaj estas enfiksita en [[okcidenta kulturo]]. [[Dosiero:Franz Jüttner Schneewittchen 3.jpg|eta|maldekstra|<center>ilustraĵo de ''Franz Jüttner'', 1905: la sep nanoj trovas la princinon, kiu endomiĝis en ilia domo]] [[Neĝblankulino]], sed plej ofte ''Neĝulino'' (i.a. en la traduko de [[Kabe]]), {{Lang-de|Schneewittchen}} (respektive origine ''Sneewittchen'', de la [[platgermana lingvo|platgermanaj]] vorteroj ''Snee'' „neĝo“, ''witt'' „blanka“ kaj ''-chen'' „-etulino") estas [[fabelo]] el la klasika kolekto de germanaj fabeloj de la [[fratoj Grimm]]. Ĝi estis multfoje rerakontata kaj ankaŭ filmigita. Temas pri princino kiu estas fitraktita de duonpatrino kaj helpita de sep nanoj; ŝi estas blanke belega kaj de tie ŝia [[karesnomo]]. [[Neĝulino]], ''Sneguroĉka'', ([[ruse]] Снегурочка) estas knabina figuro el la tradicia rusa fabelaro. Ĝi ankaŭ estas la titolo de pluraj rusaj popolaj [[fabelo]]j, kiuj iĝis modelo por samnoma teatraĵo de [[Aleksandr N. Ostrovskij]]. En 1878 la aŭstra komponisto ''Ludwig Minkus'' (cirile Людвиг Минкус), vivanta en Rusio, kaj la francdevena baletestro ''Marius Petipa'' surscenigis baletan adapton de la teatraĵo sub la titolo ''La Fille des Neiges '' ("La filino de la neĝoj") por la cara [[Mariinskij-Baleto]], kaj la teatraĵo ankaŭ estis modelo por la [[baleto|baleta]] [[opero]] "Sneguroĉka" de [[Nikolaj Rimskij-Korsakov]]. ===En filmoj=== * ''[[Neĝosento de Smilla]]'' (en angla ''Smilla's Sense of Snow'', en germana ''Fräulein Smillas Gespür für Schnee'', en dana ''Frøken Smillas fornemmelse for sne'' kaj en sveda ''Fröken Smillas känsla för snö'') estas dan-german-sveda mistera [[trilera filmo]] de 1997 reĝisorita de Bille August en kiu stelulas [[Julia Ormond]], [[Gabriel Byrne]], kaj [[Richard Harris]]. Bazita sur romano de 1992 same nomita ''Frøken Smillas fornemmelse for sne'' de la dana aŭtoro Peter Høeg, la filmo sekvas translokigita [[Gronlando|gronlandaninon]], Smilla Jaspersen ([[Julia Ormond]]), kiu esploras la misteran morton de [[Inuitoj|inuita]] knabo kiu loĝis apud ŝi en [[Kopenhago]]. Suspektante malbonaĵon, Smilla observinte la spurojn sur la neĝo lasitajn de la knabo kaj per sia bona sciaro pri la diversaj neĝoformoj, komprenas, ke la spuroj estis lasitaj sub la efiko de timo kaj ne de supozita ludo fare de la knabo en la terasrando. [[Dosiero:Crash site.JPG|dekstre|thumb|''Santuario y monumento de la tragedia de Andes'' (Sanktejo kaj monumento de la tragedio de Andoj), rokamaso memoriganta la viktimojn kaj survivantojn estas en la fono.]] * ''[[La sociedad de la nieve]]'' (La neĝosocio) estas hispana [[drama filmo]] de 2023, reĝisorita kaj verkita de J. A. Bayona, bazita sur la samnoma libro de Pablo Vierci, kiu siavice baziĝis sur samnoma dokumenta filmo de Gonzalo Arijón kiu rakontas la akcidenton de la [[Anda flugakcidento de 1972|flugo 571]] sur Andoj en 1972.<ref> Mayorga, Emilio (29a de aprilo 2022). [https://variety.com/2022/film/global/netflix-bayona-society-of-the-snow-1235253671/ «Netflix, 'The Impossible' Director J.A. Bayona Wrap Spain Shoot on 'Society of the Snow,' an Uplifting Disaster Movie».] ''[[Variety]]''. Konsultita la 22an de majo 2022. </ref> Urugvaja aviadilo en kiu veturas teamanoj de rugbea Old Christians Club de [[Montevideo]] krasas sur la montaro [[Andoj]] en areo tute kovrita je neĝo kaj survivintoj devas organiziĝi por survivado super la ekstremaj vivkondiĉoj, ĉefe kiam ili ekscias, ke ili estas konsiderataj mortintaj fare de la aŭtoritatoj, kiuj jam ne plu serĉas ilin. Manko de manĝaĵoj kondukas ilin al uzado de la karno de kadavroj por vivteni sin, spite la dekomencajn malakceptojn, kio iĝas unu el la plej konataj modernaj kazoj de [[kanibalismo]], kio iĝas krava kerno en la filmo: certe en tutneĝa medio estas neniu alia manĝofonto. Dek ses personoj el 45 aviadilanoj survivis.<ref>Carlos Boyero, [https://elpais.com/cultura/2023-12-15/la-sociedad-de-la-nieve-retrato-creible-y-emotivo-del-horror-que-se-vivio-en-el-accidente-aereo-en-los-andes.html ‘La sociedad de la nieve’: retrato creíble y emotivo del horror que se vivió en el accidente aéreo en los Andes] [[El País]], 15 DEC 2023, alirita la 23an de oktobro 2024.</ref> == Vidu ankaŭ == [[Dosiero:Skier-carving-a-turn.jpg|eta|330px|Skiado ĉe Grande Motte, Tignes, [[Savoie]], [[Francio]]]] {{Div col|cols = 3}} * [[Fandakvo]] * [[Firno]] * [[Frostiĝanta pluvo]] * [[Frosto (temperaturo)]] * [[Glaciero]] * [[Glacio]] * [[Glaĉero]] * [[Grajlo]] * [[Hajlo]] * [[Iglo]] * [[Lavango]] * [[Motorsledo]] * [[Neĝhomo]] * [[Neĝleopardo]] * [[Neĝobreto]] * [[Neĝokanono]] * [[Neĝoplugilo]] * [[Neĝoŝtormo]] * [[Neĝtabulado]] * [[Neĝtabulkrucado]] * [[Neĝtabulo]] * [[Neĝulino]] * [[Skiado]] * [[Sledo]] * [[Vintro]] * [[Pluv-neĝo]] * [[Pluvo]] * [[Prujno]] * [[Sentotemperaturo]] * [[Vintra sporto|Vintraj sportoj]] {{Div col end}} == Proverbo == Ekzistas [[proverbo]]j pri neĝo en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2009-03-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Li zorgas pri ĝi kiel pri neĝo pasintjara.''}} * {{citaĵo|''Neĝo kaŝas nur ĝis printempo.''}} * {{citaĵo|''Saltadi ĉirkaŭ afero, kiel blovata neĝero.''}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Bogren, Jörgen; Gustavsson Torbjörn, Loman Göran (1999). ''Klimatologi, meteorologi'' ([Ny, omarb. och utök. utg.]). Lund: Studentlitteratur. Libris 8352874. ISBN 91-44-01264-0 * Dietz, A., Kuenzer, C.; Gessner, U.; Dech, S.: ''Remote Sensing of Snow – a Review of available methods''. En: ''International Journal of Remote Sensing''. 2012. doi:10.1080/01431161.2011.640964. * EMİROĞLU, Yrd. Doç. Selim. [https://web.archive.org/web/20160305015126/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/319143955_61Emiro%C4%9Flu%20Selim_S-1159-1176.pdf "TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZLARINDA ÖZELLİKLERİ BAKIMINDAN YAĞIŞ TÜRLERİNE VERİLEN ADLAR" (PDF).] turkishstudies.net. 5a de Marto 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2015. * Koppeschaar, Carl, [https://web.archive.org/web/20210505130619/https://www.nemokennislink.nl/publicaties/sneeuwkristallen-betrapt/ Bekijk: Sneeuwkristallen betrapt.] NEMOKennislink. Arkivita la 5an de majo 2021. * Kenneth G. Libbrecht: ''Wie Schneekristalle entstehen'', Spektrum der Wissenschaft, 2008 (Februaro), p. 36ff. * Kenneth Libbrecht, «La formation des cristaux de neige», Pour la Science, no 352, février 2007, pp. 32-39. * Kenneth Libbrecht, ''Ken Libbrecht's Field Guide to Snowflakes'', Saint-Paul (Minnesota), MBI Pub., 2006, 112 p. (ISBN 978-0-7603-2645-9) * ''Magyar Tájszótár: A Magyar Tudományos Akadémia megbízásából''. Szerk.: Szinnyei József. Budapest: Hornyánszky Viktor kiadása. 1901. 194. o. II. kötet, Ó-Zs * G. Oscar Villeneuve, ''Glossaire de météorologie et de climatologie'', Québec, Presses de l'Université Laval, 1980, 653 p. (ISBN 978-2-7637-6896-0. * WMO. ''Internationell molnatlas, tredje förkortade utgåvan''. Instruktioner för tjänstens tekniska bedrivande. Norrköping: SMHI. ISBN 99-03-39359-8 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Neĝo|ReVo=negx}} * [http://www.sciencebits.com/SnowAboveFreezing Snow at above freezing temperatures] * [http://www.scientificjournals.org/journals2007/articles/1118.pdf Snowpack energy and mass balance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303193217/http://www.scientificjournals.org/journals2007/articles/1118.pdf |date=2016-03-03 }} An article that contains detailed analysis of snowpack energy and mass balance. * [http://www.unep.org/geo/geo%5Fice/ United Nations Environment Programme: Global Outlook for Ice and Snow] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070608011925/http://www.unep.org/geo/geo_ice/ |date=2007-06-08 }} ** {{cite journal | author=Dietz, A. |author2=Kuenzer, C. |author3=Gessner, U. |author4= Dech, S. | year=2012 |title=Remote Sensing of Snow – a Review of available methods |journal=International Journal of Remote Sensing |doi=10.1080/01431161.2011.640964|bibcode = 2012IJRS...33.4094D | issn = 0143-1161 }} {{Havenda artikolo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Neĝo| ]] [[Kategorio:Meteologio]] [[Kategorio:Precipitaĵoj]] [[Kategorio:Akvo]] [[Kategorio:Glaciologio]] eglrmrw9go10govpriyyotug1grrh2p 9366363 9366340 2026-05-04T08:16:47Z Sj1mor 12103 9366363 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Earth-satellite-seasons.gif|eta|350px|Movomapo de la surfaco kovrita el neĝo laŭ la sezonoj.]] [[Dosiero:Snow in Colarado in the United States of America.jpeg|eta|Neĝo sur arbaro en la [[Roka Montaro]] de [[Koloradio]].]] [[Dosiero:Snow on the mountains of Southern California.jpg|eta|dekstra|Neĝo sur la montoj de [[Suda Kalifornio]].]] [[Dosiero:Snow Clouds in Korea.jpg|eta|Satelita foto de mar-efika neĝobendoj ĉe la [[Korea Duoninsulo]].]] '''Neĝo''' estas [[precipitaĵo]] en la formo de [[kristalo|kristaliĝinta]] [[glacio]], kiu defalas de la [[atmosfero]] (el [[nubo]]j) en formo de multaj neĝeroj (blankaj malpezaj [[floko|floketoj]]). Se la temperaturo de la grundo permesas tion, la neĝo formas tavolon sur ĝi. Laŭ la konsistenco de la neĝo oni uzas specifajn vortojn; ekzemple [[firno]]. Ĉar neĝo estas kunmetita de malgrandaj glaciopartikloj, ĝi estas grajneca materialo. Ĝi ne havas malferman kaj ja molan, blankan, kaj lanugan strukturon, se submetite al ekstera premo. Neĝeroj ekzistas de diversaj grandecoj kaj formoj. Tipoj kiuj falas en la formo de pilko pro fandado kaj refrostigado, prefere ol floko, estas konataj kiel [[hajlo]], glaciobuletoj aŭ neĝograjnoj. La procezo de falado de neĝo estas nomita neĝado. Neĝado tendencas formiĝi ene de regionoj de suprendirektita movado de aero ĉirkaŭ speco de malaltprema sistemo konata kiel ekstertropika [[ciklono]]. Neĝo povas fali de la rilataj varmofrontoj de tiuj sistemoj kaj ene de iliaj precipitaĵaj padronoj (nomitaj tiaj pro la kom-komat-simila formo de la nubo kaj precipitaĵa padrono ĉirkaŭ la okcidentaj flankoj de ekstertropikaj ciklonoj). Kie relative varmaj akvokorpoj ĉeestas, ekzemple pro akvovaporiĝo de [[lago]]j, lag-efika neĝado iĝas konzerno laŭvente de la varmaj lagoj ene de la malvarma ciklona fluo ĉirkaŭ la dorsflanko de ekstertropikaj ciklonoj. Lag-efika neĝado povas esti peza loke. Neĝoŝtormo estas ebla ene de la kom-kapo de ciklono kaj ene de lagefikaj precipitaĵaj bendoj. En montaj lokoj, peza neĝo estas ebla kie suprendekliva fluo estas maksimumigita ene de ventoflankoj de la tereno ĉe alteco, se la atmosfero estas sufiĉe malvarma. Neĝadkvanto kaj ĝia rilata likva ekvivalenta precipitaĵa kvanto estas mezuritaj uzante gamon da malsamaj [[pluvmezurilo]]j. == Estiĝo == [[Dosiero:Kiel unikaj neĝeroj povas havi ĝemelojn - scivolemo.webm|eta|Video pri la ekesto de neĝeroj de la jutuba kanalo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]].]] Neĝo kutime fariĝas kiam vaporo de akvo solidiĝas alte en la [[troposfero]] je [[temperaturo]] de malpli ol 0&nbsp;°C. La unuopaj neĝeretoj kuniĝas, kaj kiam la neĝero iĝas sufiĉe peza, ĝi elfalas de la nubo. Preskaŭ ĉiu precipitaĵo (ekster la Tropikoj) ekas kiel neĝo. Se la aero sub la nubo estas sufiĉe malvarma la precipitaĵo atingas la grundo kiel neĝo, sed se la temperaturo estas sufiĉe varma la neĝo fluidiĝas kaj iĝas [[pluvo]]. La ideala temperaturo por neĝo estas ĉirkaŭ kaj iomete sub 0&nbsp;°C, kaj ne pli malvarma. La kialo estas ke ju pli da varmo des pli da aera humideco. Humida aero povas farigi pli grandaj neĝeroj ol seka aero, kaj tio plibonigas la ŝancon por la neĝo fali al la grundo. Oni ankaŭ povas fari neĝon malnature per [[neĝokanono]]j, eĉ se la eroj ili faras pli similas [[hajlo]]. == Neĝero == Neĝero estas malgranda [[radisimetrio|6-opa radisimetria]] [[kristalo]] el [[glacio]] kiu falas desupre la ĉielo. <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:SnowflakesWilsonBentley.jpg|Neĝeroj, fotitaj de Wilson Bentley, 1902 Dosiero:Snow crystals 2b.jpg|Neĝero Dosiero:LT-SEM snow crystal magnification series-3.jpg|Neĝero Dosiero:Schnee2.jpg|Neĝero </gallery> == Tipoj da neĝo kaj neĝvetero == [[Dosiero:Briksdalsbreen_(03_272).jpg|eta|250px|dekstra|[[Norvegio]], [[glaĉero]] de Briksdal]] ; Algluiĝa neĝo : Malseka neĝo, proksime al la fandpunkto, kiu oni facile povas formigi kiel ekzemple neĝbuloj kaj [[neĝhomo]]j. ; [[Artefarita neĝo]] : Neĝo farita de neĝokanonoj. Ĝi ofte estas kiel malgrandaj molaj hajlograjnoj. ; Firno : Neĝo kiu jam estis sur grundo dum almenaŭ unu jaro, sen fariĝi glacio. ; [[Glacio]], [[glaĉero]] : Neĝo kiu kompaktiĝis tiom, ke ĝi ne plu enhavas aeroveziketojn. ; [[Hajlo]] : Malgrandaj glaciogloboj. La grandeco povas varii de 5 mm ĝis 10 cm en maloftaj okazoj. ; Neĝblovego : Neĝo kiu bolvas en la vento je la grundo. ; Neĝkrusto : Malmolfrostiĝa krusto en la supro de la neĝo. ; Neĝoŝtormo : Neĝado kun forta vento. ; [[Neĝokampo]] : Akumulejo de [[Neĝolinio|permanenta neĝo]] kaj glacio, tipe troviĝanta sub la [[neĝolinio]], normale en [[monto|monteca]] kaj [[glaĉero|glacia]] tereno. <gallery style="margin:auto;" widths=235px heights=165px> File:BrockenSnowedTrees.jpg|Neĝo sur arboj, [[Germanio]]. File:Duluth blizzard, December 2007.jpg|Neĝamasoj en Duluth, [[Minesoto]], Marto 2007 File:Fresh snow.JPG|Freŝa neĝo falinta sur branĉetoj en [[Pollando]]. </gallery> == Neĝofandado == [[Dosiero:Laguna intermitente de Peñalara.jpg|eta|Ekzemplo de printempa neĝofandado en Peñalara ([[Hispanio]]). La supra bildo estas de la 30-a de aprilo kaj la malsupra de la 9-a de junio.]] {{Ĉefartikolo|Neĝofando|Neĝofandado}} En hidrologio, [[neĝofandado]] estas surfaca akvelverŝado produktita el la fandado de la neĝo. Tiu termino povas esti uzata ankaŭ por priskribi la periodon aŭ sezono dum kiu tia akvelverŝado estas produktita. La akvo produktita de neĝofandado estas grava parto de la ĉiujara [[akvocirkulado]] en multaj partoj de la mondo, en kelkaj okazoj kontribuante al altaj kvantoj de la ĉiujara akvoprodukto en [[akvokolekta baseno]]. == Neĝolinio == [[Neĝolinio]] aŭ '''neĝolimo''' estas la suba linio (limo) de la konstante neĝokovrita geografiaĵo. Ĝi estas neregula linio, ĉe kiu la akumuliĝanta neĝokvanto egalas al la degelanta neĝokvanto. La neĝolimo pli-malpli kongruas kun la klimata nulgradolimo. Tiu zonlimo havas sian influon super la areoj de plantoj kaj animaloj, nome habitatoj. == Rekordoj == [[Dosiero:Lawine.jpg|eta|maldekstra|300px|[[Lavango]] de seka [[neĝo]] kun polva nubo.]] La monda rekordo por la plej alta laŭsezona totala neĝado estis mezurita en [[Usono]] en la skiregiono Monto Baker, ĉe la urbo [[Bellingham (Vaŝingtonio)|Bellingham]], [[Vaŝingtonio]], dum la sezono 1998-1999. Monto Baker ricevis 2,896 cm (95.01 ft) de neĝo,<ref>{{Cite web|url=http://www.usatoday.com/weather/news/1999/wsnorcrd.htm|title=NOAA: Mt. Baker snowfall record sticks|author=USA Today|date=1999-08-03|accessdate=2009-06-30|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://www.webcitation.org/5yVfHY0Az?url=http://www.usatoday.com/weather/news/1999/wsnorcrd.htm|arkivdato=2011-05-07}}</ref> tiele superante la antaŭan rekordon, Monto Rainier, Vaŝingtonio, kiu dum la sezono 1971-1972 ricevis 2,850 cm (93.5 ft) de neĝo. La monda rekordo por la plej alta meza ĉiujara neĝado estas 1,764 cm (57.87 ft),<ref>{{Cite web | url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_amd_ym.php?prec_no=31&block_no=1079&year=&month=&day=&view= | title = JMA | accessdate = 12a Novembro, 2012 | publisher = JMA }}</ref> mezuritaj en Sukayu Onsen, [[Japanio]], por la periodo de 1981-2010. La nordamerika rekordo por la plej alta meza ĉiujara neĝado estas 1,630 cm (53.5 ft),<ref>{{Cite web|url=http://www.nps.gov/mora/planyourvisit/upload/annual-snowfall-totals-sep11.pdf|title=Annual Snowfall Totals at Paradise, 1920 to 2011|publisher=National Park Service}}</ref> mezuritaj sur Monto Rainier, Vaŝingtonio. La monda rekordo por neĝoprofundo estas 1,182 cm (38.78 ft). Ĝi estis mezurita sur la deklivo de Monto Ibuki en [[Gubernio Ŝiga|Ŝiga]], Japanio, en alteco de 1,200 m (3,900 ft) la 14-an de februaro 1927.<ref name="WU">{{Cite web|url=http://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/comment.html?entrynum=127|title=Record Snow Depth (ĉe oficiala loko) Measured in Japan|author=Christopher C. Burt|publisher=Weather Underground|accessdate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326104838/https://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/comment.html?entrynum=127|archivedate=2017-03-26}} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/comment.html?entrynum=127 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-10-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170326104838/https://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/comment.html?entrynum=127 |arkivdato=2017-03-26 }}</ref> La nordamerika rekordo por neĝoprofundo estas 1,150 cm (37.7 ft). Ĝi estis mezurita en Tamarack, [[Kalifornio]], en alteco de 2,100 m (7,000 ft) en marto 1911.<ref name="WU" /> La plej neĝoriceva grandurbo de la mondo kun loĝantaro de pli ol unu miliono estas [[Saporo]], Japanio, kun meza ĉiujara neĝado de 595 cm (19.52 ft). == Neĝoblindeco == [[Dosiero:Inuit Goggles.jpg|dekstra|eta|Tradiciaj protektaj okulvitroj de [[Inuitoj]] uzitaj por eviti Neĝoblindecon.]] Freŝa neĝo reflektas 90% aŭ pli de [[ultraviola radiado]],<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=bBjIŭHEgZ4C&pg=PA104|title=The Climate of the Earth|author=Paul E. Lydolph|page=104|year=1985|accessdate=2009-07-04|publisher=Rowman and Littlefield|isbn=978-0-86598-119-5}}{{404|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kiu kaŭzas neĝoblindecon, ankaŭ reduktante sorbadon de sunlumo proksime de la grundo. Neĝoblindeco (ankaŭ konata kiel ultraviola korneinflamo, fotokorneinflamo aŭ nifablepsio) estas dolora okulkondiĉo, kaŭzita de eksponado de senprotektaj okuloj al la ultraviolaj (UV) radioj en brila [[sunlumo]] reflektita de neĝo aŭ [[glacio]].<ref name="gpn">{{Cite web|url=http://www.gpnotebook.co.uk/simplepage.cfm?ID=-268042203|title=Snow blindness|author=General Practice Notebook|year=2009|accessdate=2009-07-12}}</ref> Tiu kondiĉo estas problemo en [[Poluso|polusaj regionoj]] kaj en altaj altitudoj,<ref name="eMedicine">{{Cite web|url=http://www.emedicine.com/emerg/topic759.htm|title=Ultraviolet Keratitis|author=Reed Brozen, Christian Fromm|date=4a Februaro, 2008|publisher=eMedicine|accessdate=19a Novembro, 2008}}</ref> kiam per po 300 metroj (980 ft) de alteco (super [[marnivelo]]), la intenseco de UV-radioj pliiĝas je 4%.<ref name="berkeley">{{Cite web|url=http://www.uhs.berkeley.edu/home/healthtopics/sunsafety.shtml|title=Sun Safety|date=Aprilo 2005 (lasta revizio)|publisher=[[University of California, Berkeley]]|accessdate=19a Novembro, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820231002/http://www.uhs.berkeley.edu/home/healthtopics/sunsafety.shtml|archivedate=2013-08-20}}</ref> La granda [[Reflekto|lumreflekto]] de neĝo igas noktajn ĉielojn multe pli brilaj, de kiam reflektis ke lumo estas direktita malantaŭenire supren en la ĉielon.<ref>{{Cite web|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|title=A Model for Nighttime Urban Illumination|page=7|author=Richard C. Shirkey|publisher=Defence Technical Information Center|date=2008-12-09|accessdate=2009-07-08|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20121201194459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|arkivdato=2012-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121201194459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|archivedate=2012-12-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121201194459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA497505&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |arkivdato=2012-12-01 }}</ref> Tamen, kiam ekzistas ankaŭ nubaro, lumo tiam estas reflektita reen al la grundo. Tio tre plifortigas lumon elsenditan de urbokernaj lumoj, kaŭzante la "brilan nokt-efikon". Simila heliĝa efiko okazas kiam neniu neĝo falas kaj ekzistas [[plenluno]] kaj granda kvanto de neĝo.<ref>{{Cite journal|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=detecting-quothotquot-clo|title=Detecting "Hot" Clouds|author=Shawn Carlson|date=April 1999|journal=[[Scientific American]]|accessdate=2009-07-08}}</ref> == Rilato al riverfluo == Multaj riveroj originantaj de montaj aŭ alt-latitudaj regionoj ricevas signifan parton de sia fluo de neĝfandado. Tio ofte igas la fluon de la rivero tre laŭsezona rezultigante perioda [[Inundo|inundado]]<ref>{{Cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html|title=The Water Cycle: Snowmelt Runoff|author=Howard Perlman|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=2009-05-13|accessdate=2009-07-07|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090813020946/http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html|arkivdato=2009-08-13}} {{Citaĵo el la reto |url=http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090813020946/http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesnowmelt.html |arkivdato=2009-08-13 }}</ref> dum la printempaj monatoj kaj en minimume sekaj montregionoj kiel la monto West de Usono aŭ la plej granda parto de [[Irano]] kaj [[Afganio]], tre malaltan fluon por la resto de la jaro. En kontrasto, se multe de la fandado estas de glacikovritaj aŭ preskaŭ glacikovritaj areoj, la fandado daŭras tra la varma sezono, kun pintofluo okazanta en meza ĝis fina somero.<ref>{{Cite web|url=http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf|title=Hydrology of a Glacial Dominated System, Copper River, Alaska|author=Randy Bowersox|page=2|accessdate=2009-07-08|date=2002-06-20|publisher=[[University of California-Davis]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100612005951/http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf|arkivdato=2010-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612005951/http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf|archivedate=2010-06-12}} {{Citaĵo el la reto |url=http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100612005951/http://watershed.ucdavis.edu/copper_river/background/data/BowersoxCopper.pdf |arkivdato=2010-06-12 }}</ref> ==Efikoj sur plantoj kaj animaloj== [[Dosiero:Chlamydomonas nivalis.jpg|thumb|maldekstre|Algoj, ''Chlamydomonas nivalis'', kiu drivas en neĝoformaj ruĝaj areoj en nevujoj sur tiu neĝosurfaco.]] Plantoj kaj bestoj endemiaj de neĝaj areoj evoluigas manierojn adaptiĝi. Inter la adaptaj mekanismoj por plantoj estas frost-adaptiga kemio,<ref>{{Cite book |last1=Gusta |first1=Lawrence V. |url=https://books.google.com/books?id=ZWEpyNDefGkC&dq=plant+antifreeze&pg=PA26 |title=Plant Cold Hardiness: From the Laboratory to the Field |last2=Tanino |first2=Karen K. |last3=Wisniewski |first3=Michael E. |date=2009 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-513-9 |pages=19–27 |language=en}}</ref> dormado, laŭsezona formortado, supervivo de semoj; kaj por bestoj estas vintrodormo, izolado, kontraŭfrosta kemio, stokado de manĝaĵoj, uzado de rezervoj de ene de la korpo, kaj amasiĝo por reciproka varmo.<ref name = SnowEcology/> Neĝo interagas kun vegetaĵaro laŭ du ĉefaj manieroj, vegetaĵaro povas influi la deponon kaj retenon de neĝo kaj, inverse, la ĉeesto de neĝo povas influi la distribuadon kaj kreskon de vegetaĵaro. Arbaj branĉoj, precipe de [[konifero]]j kaptas falantan neĝon kaj malhelpas ties amasiĝon surgrunde. Neĝo suspendita en arboj fandiĝas pli rapide ol tiu surgrunde, pro sia pli granda eksponiĝo al suno kaj aermovado. Arboj kaj aliaj plantoj ankaŭ povas helpi neĝretenon surgrunde, kio alie estus forigita aliloke aŭ degelita de la suno. Neĝo influas vegetaĵaron laŭ pluraj manieroj, la ĉeesto de stokita akvo povas antaŭenigi kreskon, tamen la jara komenco de kresko dependas de la foriro de la neĝokvanto por tiuj plantoj kiuj estas kaŝitaj sub ĝi. Krome, lavangoj kaj erozio fare de neĝfandado povas traserĉi terenon de vegetaĵaro.<ref name="Snowenclyclopedia"> Michael P. Bishop; Helgi Björnsson; Wilfried Haeberli; Johannes Oerlemans; John F. Shroder; Martyn Tranter (2011), Singh, Vijay P.; Singh, Pratap; Haritashya, Umesh K. (eld.), [https://books.google.es/books?id=mKKtQR4T-1MC&redir_esc=y ''Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers'',] Springer Science & Business Media, p. 1253, ISBN 978-90-481-2641-5 </ref> [[Dosiero:Fjellrev - Arctic fox (24490250823).jpg|thumb|dekstre|[[Arkta vulpo]], predanto de pli malgrandaj animaloj kiuj loĝas sub la neĝo.]] Neĝo subtenas ampleksan varion de animaloj kaj surface kaj sube. Multaj [[senvertebruloj]] drivas en neĝo, inter kiuj [[araneo]]j, [[vespo]]j, [[skarabo]]j, boreedoj kaj [[vostsaltuloj]]. Tiaj [[artropodoj]] estas tipe aktivaj je temperaturoj sub −5°C (23°F) gradoj. Senvertebruloj dividiĝas en du grupojn, koncerne pluvivajn subfrostigajn temperaturojn: frostorezistaj kaj tiuj kiuj evitas frostigon ĉar ili estas frost-sentemaj. La unua grupo povas esti malvarmrezista pro la kapablo produkti [[Malfrostilo|kontraŭfrostigajn]] agentojn en siaj korpaj fluaĵoj kiuj permesas supervivon je longa eksponiĝo al sub-frostigaj kondiĉoj. Kelkaj organismoj [[Fasto|fastas]] dum la vintro, kio forpelas frostig-sentan enhavon de siaj digestaj aparatoj. La kapablo postvivi la foreston de oksigeno en glacio estas kroma pluvivmekanismo.<ref name = SnowEcology/> Malgrandaj [[vertebruloj]] estas aktivaj sub la neĝo. Inter vertebruloj, [[Alpa salamandro|alpaj salamandroj]] estas aktivaj en neĝo je temperaturoj tiel malaltaj kiel −8 °C (18 °F); ili tunelas al la surfaco printempe kaj demetas siajn ovojn en degelaj lagetoj. Inter mamuloj, tiuj kiuj restas aktivaj estas tipe pli malgrandaj ol 250 gramoj (8.8 Oz). [[Ĉiomanĝulo]]j pli eniras supozeble torporon aŭ estas [[Vintra dormo|vintrodormantoj]], dum [[plantomanĝulo]]j pli konservas supozeble manĝkaŝejojn sub la neĝo. [[Kampomuso]]j stokas ĝis 3 kilogramojn (6.6 funt.) da manĝaĵo kaj okxotonoj ĝis 20 kilogramojn (44 funt.). Kampomusoj ankaŭ amasiĝas en komunumaj nestoj por profiti unu de la alia varmon. Sur la surfaco, [[lupo]]j, [[kojoto]]j, [[vulpo]]j, [[linko]]j kaj [[mustelo]]j dependas de tiuj subteraj loĝantoj por manĝaĵo kaj ofte plonĝas en la neĝpakon por trovi ilin.<ref name = SnowEcology> {{cite book | last = Jones | first = H. G. | title = Snow Ecology: An Interdisciplinary Examination of Snow-Covered Ecosystems | publisher = Cambridge University Press | date = 2001 | page = 248 | url = https://books.google.com/books?id=2GzOeAA7vucC&pg=PA248 | isbn = 978-0-521-58483-8 }}</ref> == Efiko sur homa socio == [[Dosiero:Train stuck in snow.jpg|eta|maldekstra|upright|Neĝoŝtopiĝo en suda [[Minesoto]], Usono, en 1881]] Granda neĝado povas interrompi publikajn infrastrukturojn kaj servojn, bremsante homan aktivecon eĉ en regionoj kiuj estas kutimaj al tia vetero. Aero kaj grunda transporto povas esti tre malhelpitaj aŭ fermitaj entute. Loĝantaroj vivantaj en neĝ-emaj lokoj evoluigis diversajn manierojn vojaĝadi trans la neĝon, kiel ekzemple [[skio]]j, [[neĝŝuo]]j, kaj [[sledo]]j tiritaj de ĉevaloj, hundoj, aŭ aliaj bestoj kaj poste, motorsledoj. Ankaŭ bazaj servaĵoj kiel ekzemple [[elektro]], telefonlinioj, kaj benzinprovizo povas malsukcesi. Krome, neĝo povas konstrui vojojn multe pli duraj por vojaĝi kaj veturiloj provantaj uzi ilin povas facile iĝi blokitaj.<ref>{{Cite web|url=http://nsidc.org/snow/shovel.html|title=Have Snow Shovel, Will Travel|author=Laura Cheshire|year=1997|accessdate=2009-07-08|publisher=National Snow and Ice Data Center|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090428171243/http://nsidc.org/snow/shovel.html|arkivdato=2009-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428171243/http://nsidc.org/snow/shovel.html|archivedate=2009-04-28}} {{Citaĵo el la reto |url=http://nsidc.org/snow/shovel.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090428171243/http://nsidc.org/snow/shovel.html |arkivdato=2009-04-28 }}</ref> Neĝado povas havi malgrandan negativan efikon al ĉiujara rendimento de sunaj fotovoltaj sistemoj.<ref>Rob Andrews kaj Joshua M. Pearce, “[http://www.ieee-pvsc.org/ePVSC/manuscripts/MePVSC566_0521131900.pdf Prediction of Energy Effects on Photovoltaic Systems due to Snowfall Events]” en: ''2012 38th IEEE Photovoltaic Specialists Conference (PVSC)''. Prezentita ĉe la 2012 38a IEEE Photovoltaic Specialists Conference (PVSC), pp. 003386 –003391. Disponebla ĉe: [http://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=6318297 DOI][http://mtu.academia.edu/JoshuaPearce/Papers/1990041/Prediction_of_Energy_Effects_on_Photovoltaic_Systems_due_to_Snowfall_Events open access]</ref> [[Dosiero:Cars in snowstorm.JPG|eta|Ŝoforado en neĝoblindiga neĝoŝtormo povas esti danĝera kaj riska.]] ==Neĝo en kulturo== Ekzistas populara kredo, ke [[Inuitoj]] havas malkutime grandan nombron de vortoj por neĝo. Tio ne estas certa, kaj rezultas el miskompreno pri la naturo de polisintezaj lingvoj. Fakte la [[inuita lingvaro|inuita]] havas nur kelkajn malmultajn bazradikojn por neĝo: 'qanniq-' ('qanik-' en kelkaj dialektoj), kiu estas uzata plej ofte kiel verbo por neĝofali, kaj 'aput', kio signifas neĝon kiel substanco. Frazpartoj funkcias diference en la inuita lingvo disde aliaj lingvoj, kaj tial tiuj difinoj estas iom miskondukaj. La inuitaj lingvoj povas formi tre longajn vortojn aldonante pli kaj pli priskribajn afiksojn. Tiuj afiksoj povas modifi la sintaksajn kaj semantikajn proprecojn de tiu baza vorto, aŭ povas aldoni kvalifikilojn sammaniere ke la angla uzas adjektojn aŭ prepoziciajn frazojn al kvalifikaj nomoj (ekz. "falanta neĝo", "blovanta neĝo", "neĝo surgrunda", "neĝodrivo", ktp.) La "fakto" ke estas multaj inuitaj vortoj por neĝo estis tiom ofte asertita ke ĝi iĝis ĵurnalisma [[kliŝo]].<ref> Geoffrey K. Pullum (1991). [https://books.google.es/books?id=Tahaz-0F6zMC&redir_esc=y The Great Eskimo Vocabulary Hoax and Other Irreverent Essays on the Study of Language.] University Of Chicago Press. p. 236. ISBN 0-226-68534-9. Alirita en 2012-02-20. </ref> [[Neĝhomo]] estas [[skulptaĵo|skulptita figuro]] farita ĉefe de infanoj el neĝo en proksima formo de [[homo]], normale kiel du aŭ tri neĝobuloj unu sur alia, el kiuj la plej supra bildigas kapon, kiel tradicie oni enplantas karoton kiel nazon. La [[simbolo]] de neĝhomo estas populare ligita kun [[Kristnasko]] kaj estas enfiksita en [[okcidenta kulturo]]. [[Dosiero:Franz Jüttner Schneewittchen 3.jpg|eta|maldekstra|<center>ilustraĵo de ''Franz Jüttner'', 1905: la sep nanoj trovas la princinon, kiu endomiĝis en ilia domo]] [[Neĝblankulino]], sed plej ofte ''Neĝulino'' (i.a. en la traduko de [[Kabe]]), {{Lang-de|Schneewittchen}} (respektive origine ''Sneewittchen'', de la [[platgermana lingvo|platgermanaj]] vorteroj ''Snee'' „neĝo“, ''witt'' „blanka“ kaj ''-chen'' „-etulino") estas [[fabelo]] el la klasika kolekto de germanaj fabeloj de la [[fratoj Grimm]]. Ĝi estis multfoje rerakontata kaj ankaŭ filmigita. Temas pri princino kiu estas fitraktita de duonpatrino kaj helpita de sep nanoj; ŝi estas blanke belega kaj de tie ŝia [[karesnomo]]. [[Neĝulino]], ''Sneguroĉka'', ([[ruse]] Снегурочка) estas knabina figuro el la tradicia rusa fabelaro. Ĝi ankaŭ estas la titolo de pluraj rusaj popolaj [[fabelo]]j, kiuj iĝis modelo por samnoma teatraĵo de [[Aleksandr N. Ostrovskij]]. En 1878 la aŭstra komponisto ''Ludwig Minkus'' (cirile Людвиг Минкус), vivanta en Rusio, kaj la francdevena baletestro ''Marius Petipa'' surscenigis baletan adapton de la teatraĵo sub la titolo ''La Fille des Neiges '' ("La filino de la neĝoj") por la cara [[Mariinskij-Baleto]], kaj la teatraĵo ankaŭ estis modelo por la [[baleto|baleta]] [[opero]] "Sneguroĉka" de [[Nikolaj Rimskij-Korsakov]]. ===En filmoj=== * ''[[Neĝosento de Smilla]]'' (en angla ''Smilla's Sense of Snow'', en germana ''Fräulein Smillas Gespür für Schnee'', en dana ''Frøken Smillas fornemmelse for sne'' kaj en sveda ''Fröken Smillas känsla för snö'') estas dan-german-sveda mistera [[trilera filmo]] de 1997 reĝisorita de Bille August en kiu stelulas [[Julia Ormond]], [[Gabriel Byrne]], kaj [[Richard Harris]]. Bazita sur romano de 1992 same nomita ''Frøken Smillas fornemmelse for sne'' de la dana aŭtoro Peter Høeg, la filmo sekvas translokigita [[Gronlando|gronlandaninon]], Smilla Jaspersen ([[Julia Ormond]]), kiu esploras la misteran morton de [[Inuitoj|inuita]] knabo kiu loĝis apud ŝi en [[Kopenhago]]. Suspektante malbonaĵon, Smilla observinte la spurojn sur la neĝo lasitajn de la knabo kaj per sia bona sciaro pri la diversaj neĝoformoj, komprenas, ke la spuroj estis lasitaj sub la efiko de timo kaj ne de supozita ludo fare de la knabo en la terasrando. [[Dosiero:Crash site.JPG|dekstre|thumb|''Santuario y monumento de la tragedia de Andes'' (Sanktejo kaj monumento de la tragedio de Andoj), rokamaso memoriganta la viktimojn kaj survivantojn estas en la fono.]] * ''[[La sociedad de la nieve]]'' (La neĝosocio) estas hispana [[drama filmo]] de 2023, reĝisorita kaj verkita de J. A. Bayona, bazita sur la samnoma libro de Pablo Vierci, kiu siavice baziĝis sur samnoma dokumenta filmo de Gonzalo Arijón kiu rakontas la akcidenton de la [[Anda flugakcidento de 1972|flugo 571]] sur Andoj en 1972.<ref> Mayorga, Emilio (29a de aprilo 2022). [https://variety.com/2022/film/global/netflix-bayona-society-of-the-snow-1235253671/ «Netflix, 'The Impossible' Director J.A. Bayona Wrap Spain Shoot on 'Society of the Snow,' an Uplifting Disaster Movie».] ''[[Variety]]''. Konsultita la 22an de majo 2022. </ref> Urugvaja aviadilo en kiu veturas teamanoj de rugbea Old Christians Club de [[Montevideo]] krasas sur la montaro [[Andoj]] en areo tute kovrita je neĝo kaj survivintoj devas organiziĝi por survivado super la ekstremaj vivkondiĉoj, ĉefe kiam ili ekscias, ke ili estas konsiderataj mortintaj fare de la aŭtoritatoj, kiuj jam ne plu serĉas ilin. Manko de manĝaĵoj kondukas ilin al uzado de la karno de kadavroj por vivteni sin, spite la dekomencajn malakceptojn, kio iĝas unu el la plej konataj modernaj kazoj de [[kanibalismo]], kio iĝas krava kerno en la filmo: certe en tutneĝa medio estas neniu alia manĝofonto. Dek ses personoj el 45 aviadilanoj survivis.<ref>Carlos Boyero, [https://elpais.com/cultura/2023-12-15/la-sociedad-de-la-nieve-retrato-creible-y-emotivo-del-horror-que-se-vivio-en-el-accidente-aereo-en-los-andes.html ‘La sociedad de la nieve’: retrato creíble y emotivo del horror que se vivió en el accidente aéreo en los Andes] [[El País]], 15 DEC 2023, alirita la 23an de oktobro 2024.</ref> == Vidu ankaŭ == [[Dosiero:Skier-carving-a-turn.jpg|eta|330px|Skiado ĉe Grande Motte, Tignes, [[Savoie]], [[Francio]]]] {{Div col|cols = 3}} * [[Fandakvo]] * [[Firno]] * [[Frostiĝanta pluvo]] * [[Frosto (temperaturo)]] * [[Glaciero]] * [[Glacio]] * [[Glaĉero]] * [[Grajlo]] * [[Hajlo]] * [[Iglo]] * [[Lavango]] * [[Motorsledo]] * [[Neĝhomo]] * [[Neĝleopardo]] * [[Neĝobreto]] * [[Neĝokanono]] * [[Neĝoplugilo]] * [[Neĝoŝtormo]] * [[Neĝtabulado]] * [[Neĝtabulkrucado]] * [[Neĝtabulo]] * [[Neĝulino]] * [[Skiado]] * [[Sledo]] * [[Vintro]] * [[Pluv-neĝo]] * [[Pluvo]] * [[Prujno]] * [[Sentotemperaturo]] * [[Vintra sporto|Vintraj sportoj]] {{Div col end}} == Proverbo == Ekzistas [[proverbo]]j pri neĝo en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2009-03-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Li zorgas pri ĝi kiel pri neĝo pasintjara.''}} * {{citaĵo|''Neĝo kaŝas nur ĝis printempo.''}} * {{citaĵo|''Saltadi ĉirkaŭ afero, kiel blovata neĝero.''}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Bogren, Jörgen; Gustavsson Torbjörn, Loman Göran (1999). ''Klimatologi, meteorologi'' ([Ny, omarb. och utök. utg.]). Lund: Studentlitteratur. Libris 8352874. ISBN 91-44-01264-0 * Dietz, A., Kuenzer, C.; Gessner, U.; Dech, S.: ''Remote Sensing of Snow – a Review of available methods''. En: ''International Journal of Remote Sensing''. 2012. doi:10.1080/01431161.2011.640964. * EMİROĞLU, Yrd. Doç. Selim. [https://web.archive.org/web/20160305015126/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/319143955_61Emiro%C4%9Flu%20Selim_S-1159-1176.pdf "TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZLARINDA ÖZELLİKLERİ BAKIMINDAN YAĞIŞ TÜRLERİNE VERİLEN ADLAR" (PDF).] turkishstudies.net. 5a de Marto 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2015. * Koppeschaar, Carl, [https://web.archive.org/web/20210505130619/https://www.nemokennislink.nl/publicaties/sneeuwkristallen-betrapt/ Bekijk: Sneeuwkristallen betrapt.] NEMOKennislink. Arkivita la 5an de majo 2021. * Kenneth G. Libbrecht: ''Wie Schneekristalle entstehen'', Spektrum der Wissenschaft, 2008 (Februaro), p. 36ff. * Kenneth Libbrecht, «La formation des cristaux de neige», Pour la Science, no 352, février 2007, pp. 32-39. * Kenneth Libbrecht, ''Ken Libbrecht's Field Guide to Snowflakes'', Saint-Paul (Minnesota), MBI Pub., 2006, 112 p. (ISBN 978-0-7603-2645-9) * ''Magyar Tájszótár: A Magyar Tudományos Akadémia megbízásából''. Szerk.: Szinnyei József. Budapest: Hornyánszky Viktor kiadása. 1901. 194. o. II. kötet, Ó-Zs * G. Oscar Villeneuve, ''Glossaire de météorologie et de climatologie'', Québec, Presses de l'Université Laval, 1980, 653 p. (ISBN 978-2-7637-6896-0. * WMO. ''Internationell molnatlas, tredje förkortade utgåvan''. Instruktioner för tjänstens tekniska bedrivande. Norrköping: SMHI. ISBN 99-03-39359-8 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Neĝo|ReVo=negx}} * [http://www.sciencebits.com/SnowAboveFreezing Snow at above freezing temperatures] * [http://www.scientificjournals.org/journals2007/articles/1118.pdf Snowpack energy and mass balance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303193217/http://www.scientificjournals.org/journals2007/articles/1118.pdf |date=2016-03-03 }} An article that contains detailed analysis of snowpack energy and mass balance. * [http://www.unep.org/geo/geo%5Fice/ United Nations Environment Programme: Global Outlook for Ice and Snow] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070608011925/http://www.unep.org/geo/geo_ice/ |date=2007-06-08 }} ** {{cite journal | author=Dietz, A. |author2=Kuenzer, C. |author3=Gessner, U. |author4= Dech, S. | year=2012 |title=Remote Sensing of Snow – a Review of available methods |journal=International Journal of Remote Sensing |doi=10.1080/01431161.2011.640964|bibcode = 2012IJRS...33.4094D | issn = 0143-1161 }} {{Havenda artikolo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Neĝo| ]] [[Kategorio:Meteologio]] [[Kategorio:Precipitaĵoj]] [[Kategorio:Akvo]] [[Kategorio:Glaciologio]] kudaqs1qyv0fkoxsrduqv56wacb7ap6 0 22490 9366082 8998915 2026-05-03T19:28:06Z ThomasPusch 1869 9366082 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato | nomo= Scienca Universitato Loránd Eötvös<br /><small>Eötvös Loránd Tudományegyetem</small> |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} | moto = Komunumo de scioj | fondodato = [[1635]] | urbo = [[Trnava|Nagyszombat]], [[Hungara reĝlando]], [[Habsburga Imperio]] (1635); [[Buda]] (1777); [[Pest (urbo)]] (1784); [[Budapeŝto]] (1873) | gvidanto = | nombro de studentoj = 28 000 | nombro de kunlaborantoj = 1600 |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = HU-BU | situo sur mapo = Centra Budapeŝto | situo sur mapo2 = Budapeŝto |zomo = 14 | retejo = }} La budapeŝta '''Scienca Universitato Loránd Eötvös''' [otvoŝ] (hungare ''Eötvös Loránd Tudományegyetem'', latine ''Universitas Budapestinensis de Rolando Eötvös Nominata'' - vaste konata ankaŭ la mallongigo '''ELTE''') estas la plej malnova kaj plej granda universitato de [[Hungario]], kiu funkcias kontinue. Sian hodiaŭan nomon ĝi ricevis en [[1950]], laŭ fizikisto kaj akademiano [[Loránd Eötvös]] (Roland Eötvös). La institucio apartenas al la [[Koimbra Grupo]], internacia asocio de 41 [[universitato]]j en [[Eŭropo]]. [[Dosiero:Pazmany Peter ismeretlen mester alkotasan.JPG|eta|maldekstre|200px|Episkopo [[Péter Pázmány]], fondinto de la universitato]] [[Dosiero:A Nagyszombati Egyetem.jpg|eta|Desegnaĵo pri la universitato en Nagyszombat]] [[Dosiero:Budapest ELTE Univ central building.jpg|eta|Unu el la universitataj domegoj]] == Historio == {{Ĉefartikolo|Jezuita Universitato de Nagyszombat}} [[Dosiero:Elte 1.jpg|eta|{{centre|Parto de la kampuso}}]] La universitato fondiĝis en [[1635]] kiel '''[[Jezuita Universitato de Nagyszombat]]''' en Nagyszombat (hodiaŭ: [[Trnava]], [[Slovakio]]) fare de [[Péter Pázmány]], ĉefepiskopo kaj [[teologo]]. Li volis funkciigi la universitaton tuj en Buda-Pest, sed la necesaj konstruaĵoj mankis. Komence la universitato havis nur 2 [[fakultato]]jn (filozofian kaj teologian) kaj la gvidanta stabo konsistis el [[jezuitoj]]. La jura fakultato ekfunkciis en [[1667]], la medicina en [[1769]]. La universitato estis deklarita '''Reĝa Universitato''' en 1769. Inter 1770-1784 instrua respondeculo estis [[György Fekete (reĝa juĝisto)]]. La jezuita ordeno estis malpermesita en [[1773]], la universitato transformiĝis al sekulara instituto. La universitato translokiĝis al [[Buda]] en [[1777]], kie povis studi ankaŭ [[inĝeniero]]j kaj [[bestkuracisto]]j. Ekde [[1784]] la universitato funkcias en la najbara [[Pest (urbo)]], ekde [[1873]] pro unuiĝo de Pest kaj Buda la universitato funkcias en Budapeŝto. Ĝi estis nomita ''Reĝa Universitato de Pest'' ĝis 1873. Intertempe en [[1787]] [[Jozefo la 2-a (Sankta Romia Imperio)]] fondis veterinaran katedron en la medicina [[fakultato]], post 3 jaroj la katedro jam estis aparta [[instituto]] (vidu plu: [[Veterinara Universitato de Budapeŝto]]). En [[1921]] ĝi prenis la nomon ''Scienca Universitato Pázmány Péter'', en [[1950]] la universitato prenis la novan nomon de [[Loránd Eötvös]]. Dum la [[Hungara revolucio de 1848]] la revolucia stabo unue iris al la universitato por varbi junulojn. Ĝis 1844 la de universitato la uzata lingvo estis [[Latino]], poste la hungara lingvo. En [[1895]] laŭ ministra permeso la inaj [[studento]]j rajtis viziti la universitaton. Post la [[1-a mondmilito]] laŭ nova [[leĝo]] [[judoj]] rajtis lerni nur en proporcio 20 %. Post la [[2-a mondmilito]] la studentoj povis esti [[laboristo]]j aŭ [[kamparano]]j. Dum [[Hungara revolucio de 1956]] la studentoj plejparte apogis la revolucion. == Disigoj en la universitato == * En [[1782]] oni fondis apartan fakultaton '''Institutum Geometricum''' el Reĝa Universitato de Buda por la [[inĝeniero]]j havu aparte universitatan nivelon. La hodiaŭa nomo estas [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto]]. ** El la supra Teknikuniversitato eligis apartaj fakultatoj por ekonomikistoj en [[1948]]. La hodiaŭa nomo estas [[Universitato Corvinus de Budapeŝto]]. * En [[1851]] la [[Veterinara Universitato de Budapeŝto|Veterinara Instituto]] iĝis plene sendependa. * En [[1950]] la teologia fakultato memstariĝis al aparta '''Teologia Akademio'''. La hodiaŭa nomo estas [[Katolika Universitato Pázmány Péter]]. * La medicina fakultato forlasis la universitaton en [[1951]] kaj funkciis plu memstara universitato. Ĝi prenis la nomon [[Universitato Semmelweis]] en [[1969]]. * En [[1952]] estis kreita interne '''Instituto Lenin'''. Post 2 jaroj la instituto plene sendependiĝis. Oni instruis kaj la rusan lingvon, kaj leninismon por estontaj instruistoj. En [[1957]] la instituto Lenin reintegriĝis al la universitato. == Interesaĵoj == Hodiaŭ ĝi havas 8 fakultatojn kaj pli ol 30.000 studentojn. Laŭ la ''Academic Ranking of World Universities'' (Akademia Takso de la Universitatoj de la Mondo) fare de Shanghai-Universitato en 2003, ĉi tiu estas kvalifikita kiel la 2-a plej bona universitato en Hungario, post [[Scienca Universitato de Szeged]]. La universitato ankaŭ havas altlernejan Esperanto-fakon. Vidu la artikolon [[Esperanto-instruado ĉe ELTE]] kaj [[Katedro de Ĝenerala kaj Aplikata Lingvistiko]]. Ĝi kontrolas la instituton pri fremdaj lingvoj [[ELTE-ITK|Idegennyelvi Továbbképző Központ (ELTE-ITK)]]. == Fakultatoj == * Fakultato pri ŝtataj kaj juraj sciencoj de 1667 * Fakultato difektologia (handikapita) [[Gusztáv Bárczi]] de 1900 (ene de ELTE de 2000) * Fakultato pri [[filozofio]] de 1635 * Fakultato pri informatiko de 2003 * Fakultato pri pedagogio kaj psikologio de 2003 * Fakultato pri instruo kaj infanĝardenistoj de 1869, (ene de ELTE de 2000) * Fakultato pri sociologio de 2003 * Fakultato pri natursciencoj de 1949 [http://www.elte.hu/karok] En [[1950]] la teologia fakultato sendependiĝis kiel [[akademio]], en la sekva jaro la medicina fakultato sendependiĝis kiel [[Universitato Semmelweis]]. == Rektoroj (elekto) == {{Ĉefartikolo|Listo de rektoroj en Universitato de Budapeŝto}} [[Dosiero:József Jakab Winterl 1739-1809.jpg|eta|Rektoro József Jakab Winterl]] * [[György Dobronoki]] (1735, 1744, la unua rektoro) * [[György Zsigmond Lakits]], (1772, la unua sekulara rektoro) * [[József Jakab Winterl]] (1779, 1790) * [[Mátyás Vuchetich]] (1821) * [[Ignác Frank]] (1832) * [[Ede Flórián Birly]] (1842) * [[Tivadar Pauler]] (1861) * [[Béla Mauritz]] (1943) * [[Imre Trencsényi-Waldapfel]] (1950–1953) * [[Gyula Ortutay]] (1957–1963) * [[Gyula Eörsi]] (1978-1984) * [[István Klinghammer]] (2000–2006) == Studentoj (poste gajnintoj de la [[Premio Nobel]]) == * [[John Charles Harsanyi]] * [[Albert Szent-Györgyi]] * [[György Békésy]] * [[George de Hevesy]] * [[Philipp Lenard]] [[Dosiero:Kossuth Lajos színezett litográfia 1848 Prinzhofer.jpg|eta|Lajos Kossuth]] == Aliaj plej famaj studentoj == * [[Miĥaelo Babits]], poeto * [[István Bethlen]], hungara ĉefministro * [[Loránd Eötvös]], nomdonanto de la universitato * [[Gyula Juhász]], poeto * [[Dezső Kosztolányi]], poeto * [[Menyhért Lónyay]], hungara ĉefministro * [[Iuliu Maniu]], rumana ĉefministro * [[János Neumann]], komputilisto * [[Lajos Kossuth]], hungara nacia heroo * [[Ignaz Semmelweis]], kuracisto * [[Kálmán Széll]], hungara ĉefministro * [[Pál Teleki]], hungara ĉefministro * [[Mihály Vörösmarty]], poeto * [[Sándor Wekerle]], hungara ĉefministro == Pliaj studentoj en ELTE (elekto) == {{Ĉefartikolo|Studentoj de Universitato de Budapeŝto}} {{Div col|cols = 2}} * [[József Antall]] * [[Emőke Bagdy]] * [[Dénes Berinkey]] * [[Péter Boross]] * [[Kálmán Darányi]] * [[Paul Erdős]] * [[Móric Esterházy]] * [[Ágnes Heller]] * [[György Jánosi]] * [[Gyula Kenézy]] * [[Radó Kövesligethy]] * [[Géza Kresz]] * [[Viktor Orbán]] * [[Karl Polanyi]] * [[Sarolta Steinberger]] (la unua ina studento-kuracisto en la universitato) * [[Lipót Szondi]] {{Div col end}} == Studentoj, poste instruistoj en ELTE (elekto) == {{Ĉefartikolo|Studentoj, poste profesoroj en Universitato de Budapeŝto}} {{Div col|cols = 2}} * [[Miklós Ajtai (matematikisto)]] * [[Nándor Baumgarten]] * [[Gyula Eörsi]] * [[Géza Faludi]] * [[Júlia György]] * [[Tivadar Huzella]] * [[József Imre (1851)]] * [[Géza Krepuska]] * [[Sándor Lumniczer]] * [[Zoltán Magyary]] * [[Imre Navratil]] * [[Péter Oszkó]] * [[Zsigmond Purjesz (pli maljuna)]] * [[Pál Ranschburg]] * [[Vilmos Schulek]] * [[Kálmán Tellyesniczky]] * [[Tibor Verebélÿ]] {{Div col end}} == Pliaj instruistoj en la universitato (elekto) == {{Ĉefartikolo|Profesoroj de Universitato de Budapeŝto}} {{Div col|cols = 2}} * [[Pál Angyal]] * [[Etele Baráth]] * [[Alfréd Doleschall]] * [[Béni Grosschmid]] * [[János Hunfalvy]] * [[Árpád Béla Kisfaludy]] * [[Gyula Ortutay]] * [[Lajos Schedius]] * [[Aurél Török]] * [[János Wagner]] {{Div col end}} [[Dosiero:Egyetemi Könyvtár4.JPG|eta|La universitata biblioteko]] == Vidu ankaŭ == * [[Universitata Biblioteko (ELTE)]] == Fontoj == * [http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150613042928/http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454 |date=2015-06-13 }} {{hu}} * [http://www.elte.hu/ oficiala paĝo] {{hu}}, {{en}}, {{de}} * [http://www.elte.hu/file/ELTE_tortenete_SzogiL.pdf] {{hu}}, {{en}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös| ]] [[Kategorio:Universitatoj de Budapeŝto]] ll3wavfzhmdsy5nws8vkwnyf936y9ne 0 24925 9366520 8259484 2026-05-04T10:32:50Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9366520 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de morto = [[dua mondmilito]] |priskribo = 16-jara en la [[UK 1912]] }} '''Józef LITAUER''' estis pola studento pri [[juro]] kaj poste [[advokato]], kiu naskiĝis la [[7-an de januaro]] [[1894]] en [[Lodzo]] kaj mortis dum la dua mondmilito en Pollando. Dum la [[unua mondmilito]] li estis sekretario de la [[Amikaro Esperantista de Lyon|Amikaro Esperantista]] en [[Liono]] ([[Francio]]), kunlaboranto de ĉiutaga organo de la [[Pola Socialista Partio]] kaj kunfondanto de [[Esperanto-Rondo Konkordo]] en [[Varsovio]], en 1921. Poste li funkciis kiel ĝenerala sekretario kaj prezidanto de Laborista Esperanto-Asocio ([[LEA]]) „Laboro“ en [[Pollando]]. Ĝis 1931 li krome estis ĝenerala sekretario de la [[Internacia Societo de Esperantistaj Juristoj]]. Post la malfondo de "Laboro" flanke de la pola registaro, li kun Władysław Lekowski kaj [[Marek Wajsblum]] fondis alian grupon, la Socialisman Esperanto-Societon, en la jaro 1933<ref>Zofia Banet-Fornalowa, [https://www.nodo50.org/esperanto/artik69eo.htm K-do Władysław Lekowski, SAT-ano kaj hispana batalinto], [[Sennaciulo]], junio 1986</ref>. En postmilita eldono de la revuo [[Pola Esperantisto]], aperinta en la jaro 1946, li estas listigita kiel mortigito de nazioj dum la dua mondmilito, sen plia precizigo<ref> Citita en Künzli, [http://www.plansprachen.ch/Esperanto_Polen.pdf Polen: Esperanto-Propaganda in eigener Sache und im Sog der Politik], 2016, p. 78</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} {{EdE|L}}{{Projektoj}} {{Vivtempo|Litauer, Jozef}} [[Kategorio:Esperantistoj]] [[Kategorio:Murditaj esperantistoj]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo]] crbuk1j52hmp9shcfo7yyolna31xq14 0 24953 9366164 9348917 2026-05-03T20:45:32Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9366164 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''John Valentin LUNDGREN''' (naskita la {{daton|22|8|1870}} norde de [[Uppsala]], mortis {{daton|31|12|1940}} en [[Hedemora]]), pseŭdonimo ''Rigardanto,'' estis [[sveda esperantisto]] kaj fervoja supera oficisto. Lundgren estis kunfondinto de la [[Sveda Esperanto-Federacio]] kaj prezidento de la federacio de 1913 ĝis 1918, kaj honora membro de la organizo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52458/edition/47346/content |titolo=La Espero, majo 1956 |alirdato=2022-12-02 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20221125185547/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52458/edition/47346/content |arkivdato=2022-11-25 }}</ref><ref name="mortintoj" /> Laŭ [[EdE]], li kunreorganizis la [[Esperanto-movado en Svedio|Esperanto-movadon en Svedio]] en 1908. Ankaŭ de 1913 ĝis 1918, li eldonis<!--ĉu fonto Esperantisto mencias tiun?--> kaj, kune kun [[Honoratus Bonnevie]] kaj [[Johan Helsing]], redaktis la gazeton ''[[La Espero (Svedio)|La Espero]].''<ref name="mortintoj"/> Tiam li vivis en [[Hedemora]] (proksime al la naskiĝloko de Helsing).<ref>[https://web.archive.org/web/20140102202310/http://esperantosverige.se/enhavo/artikoloj-legeblaj/116-helsingborg/helsingborga-blogo/290-la-espero-oficiala-organo-por-kaj-svedaj-kaj-norvegaj-esperantistoj Pri ''La Espero'' en retejo de SEF, arkivigita en januaro 2014]</ref> De 1913<ref name="mortintoj">''Niaj mortintoj 1939–1945,'' en ''Esperanto,'' septembro-oktobro 1946, p. 5.</ref> li estis membro de la [[Lingva Komitato]]. Liaj tradukaĵoj kaj artikoloj aperis en ''[[La Revuo]], [[Tra La Mondo (periodaĵo)|Tra la Mondo]]'' kaj aliaj gazetoj. Lundgren naskiĝis en la paroĥo Ärentuna en [[Uppsala län]], kaj mortis en la paroĥo [[Hedemora]] en [[Dalarnas län]].<!--[[:sv:special:diff/51597749]] kio?? --> == Referencoj == * {{EdE|linia=jes|Lundgren}} {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Ernst Eriksson]], sveda esperantisto, fervojoficisto kaj parlamentano {{Vivtempo|Lundgren, John Valentin}} [[Kategorio:Svedaj esperantistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de SEF]] gmh3792zej6qf15jnhpc16cghj2g251 8 25459 9366070 9322970 2026-05-03T18:41:10Z KuboF Hromoslav 3056 malplenigo post fino de [[Projekto:VikiPrintempo COE 2026]] 9366070 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 26317 9365939 9104422 2026-05-03T12:45:51Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1351466728|Chautauqua]]" 9365939 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Chautauqua_(pemberton0201).jpg|eta|Kovrilo de varba broŝuro de 1917]] * [http://www.ciweb.org/ Instituto Chautauqua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510213814/http://www.ciweb.org/|date=May 10, 2020}} * [http://www.thegreatlecturelibrary.com La Granda Prelegbiblioteko] * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/chautauqua/ Vojaĝanta Kulturo: Cirkvito Chautauqua en la 20-a jarcento] * [http://www.chautauqua.com/ Kolorado Chautauqua, Boulder, CO] * [http://historycomesalive.org/ Greenville Chautauqua Societo] * [http://www.piasachautauqua.org/ Nova Piasa Chautauqua, Chautauqua, IL] * [https://web.archive.org/web/20090413114139/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CH010.html Enciklopedio de Oklahoma Historio kaj Kulturo - Chautauqua] * [https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Atc Vojaĝanta Kulturo: Cirkvito Chautauqua en la 20a- jarcento] * [https://web.archive.org/web/20180220151925/http://baiehome.net/rockfordchautaugua1905.pdf Programkatalogo, 1905 Chautauqua, Rockford, IL] * [https://www.chautauquatrail.com/ Chautauqua piedvojo, nordamerika kultura renesanco] [[Kategorio:Evangeliismo]] [[Kategorio:Edukado en Usono]] [[Kategorio:Progresismo en Usono]] a5bfh23clr2nstjdnvogj28ennqpyun 9365940 9365939 2026-05-03T12:47:45Z Sj1mor 12103 9365940 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=US-NY|zomo=13}} [[Dosiero:Chautauqua_(pemberton0201).jpg|eta|Kovrilo de varba broŝuro de 1917]] '''Chautauqua''' (/ʃəˈtɔːkwə/ shə-TAW-kwə) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.ciweb.org/ Instituto Chautauqua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510213814/http://www.ciweb.org/|date=May 10, 2020}} * [http://www.thegreatlecturelibrary.com La Granda Prelegbiblioteko] * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/chautauqua/ Vojaĝanta Kulturo: Cirkvito Chautauqua en la 20-a jarcento] * [http://www.chautauqua.com/ Kolorado Chautauqua, Boulder, CO] * [http://historycomesalive.org/ Greenville Chautauqua Societo] * [http://www.piasachautauqua.org/ Nova Piasa Chautauqua, Chautauqua, IL] * [https://web.archive.org/web/20090413114139/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CH010.html Enciklopedio de Oklahoma Historio kaj Kulturo - Chautauqua] * [https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Atc Vojaĝanta Kulturo: Cirkvito Chautauqua en la 20a- jarcento] * [https://web.archive.org/web/20180220151925/http://baiehome.net/rockfordchautaugua1905.pdf Programkatalogo, 1905 Chautauqua, Rockford, IL] * [https://www.chautauquatrail.com/ Chautauqua piedvojo, nordamerika kultura renesanco] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Evangeliismo]] [[Kategorio:Edukado en Usono]] [[Kategorio:Progresismo en Usono]] qa3x30862kl22vjmmc6h2wns0y37qsq 9365943 9365940 2026-05-03T13:05:37Z Sj1mor 12103 9365943 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|priskribo de bildo=Kovrilo de varba broŝuro de 1917|regiono-ISO=US-NY|zomo=13}} <!--[[Dosiero:Chautauqua_(pemberton0201).jpg|eta|Kovrilo de varba broŝuro de 1917]]--> '''Chautauqua''' (/ʃəˈtɔːkwə/ shə-TAW-kwə) estis movado por [[plenkreskula eduko]] en kamparaj regionoj de Usono de la malfrua 19-a ĝis la frua 20-a jarcento. Kiel formo de didaktika diskurso, Chautauqua kombinis distrajn kaj edukajn elementojn en interplektita formo, kiu ankaŭ celis kontentigi la estetikajn postulojn de la legantoj kaj instigi partoprenon. Fondita en 1874 en la [[Kantono Chautauqua]] ([[Novjorkio]]), la ''Instituto Chautauqua'' ankoraŭ ekzistas hodiaŭ kaj organizas edukajn programojn kaj eventojn en la kampoj de arto, [[edukado]], religio kaj distro ĉiun someron sur sia propra &nbsp;parko de proksimume 3 km² ĉe la lago Chautauqua. La celo de Chautauqua estis disvastigi edukadon kaj kulturon por krei respondecan " mondan civitanecon ". Prezidanto [[Theodore Roosevelt]] priskribis la eventojn kiel "la plej usona afero en Usono".<ref name=":0">{{cite book|last=Pirsig|first=Robert M.|title=Zen and the Art of Motorcycle Maintenance: An Inquiry into Values|location=New York|publisher=Quill|year=1999|isbn=0688171664|id=25th Anniversary Edition}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ables|first=Kelsey|date=August 13, 2022|title=What is Chautauqua? The site of the Rushdie attack has a long history.|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2022/08/13/chautauqua-history/|access-date=June 6, 2023}}</ref> == Origino kaj funkcio == En 1874, la Instituto Chautauqua estis fondita de metodista pastro kaj pli posta episkopo John Heyl Vincent kaj komercisto Lewis Miller ĉe malgranda lago ĉirkaŭ 25 &nbsp;km nordokcidente de Jamestown, Novjorkio, kaj ĉirkaŭ 20 &nbsp;km sudoriente de Lago Erie en la distrikto Chautauqua, Novjorko. Lago Chautauqua donis sian nomon al ĉi tiu modelo kaj la posta movado. Tiutempe, la efikoj de la [[Usona Enlanda Milito]] ankoraŭ sentiĝis; multaj homoj migris okcidenten serĉante legendajn orminadojn, kaj nur 3 % de ĉiuj usonaj infanoj frekventis [[Mezlernejo|mezlernejon]]. Komence, ĉi tiuj kursoj havis mallarĝan religian fokuson, simile al [[Dimanĉa lernejo|dimanĉaj lernejoj]], kiuj predikis [[Kristanismo|kristanismon]]. Tamen, ili poste fariĝis multe pli larĝaj laŭ amplekso, inkluzivante la instruadon ne nur de scienco, sed ankaŭ, ekzemple, muziko, teatro kaj cirkaj prezentadoj, kaj aliaj kulturaj eventoj. Kvankam la fondintoj de la movado estis [[Metodisto|metodistoj]], Chautauqua baldaŭ adoptis "senkonfesian" aliron, altirante ankaŭ multajn [[Katoliko|katolikojn]] kaj [[Luterano|luteranojn]]. En 1878, Vincent evoluigis kvarjaran programon, la ''Chautauqua Literaturan kaj Sciencan Rondon'' (CLSC). Tiam pli ol 8 400 homoj partoprenis en la legorondoj. Ene de dek jaroj, la aliĝo kreskis al 100 000. Baldaŭ, tiaj lernejoj komencis disvastiĝi tra kampara Usono. La lernejoj de Chautauqua ankaŭ gastigis diskutojn pri la politikaj kaj sociaj temoj de la tempo, kiel ekzemple modereco ([[drinkado]]), [[virina balotrajto]] kaj [[infanlaboro]], sed ili evitis inviti politikajn gvidantojn. ''La Universitato Chautauqua'' malfermis siajn pordojn en 1883 kun la rajto doni diplomojn. Chautauqua estis la unua institucio en Usono kiu eldonis korespondad-bazitajn diplomojn. Komence de la 20-a jarcento, "someraj tendaroj" de Chautauqua komencis aperi, kun planita programo de lekciistoj por ĉiu tago.<ref>[https://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/connections/traveling-culture/history.html Traveling Culture: Circuit Chautauqua in the Twentieth Century – Collection Connections – For Teachers (Library of Congress)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528093903/http://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/connections/traveling-culture/history.html|date=May 28, 2010}} Loc.gov. Retrieved on March 28, 2011.</ref> En la 1920-aj jaroj, la movado Chautauqua komencis malaperi, ĉar la disvastiĝo de aŭtoj, [[radio]], [[kino]] kaj poste [[televido]], inkluzive de malproksimaj areoj, donis al kamparaj loĝantoj pli grandan aliron al informoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.ciweb.org/ Instituto Chautauqua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510213814/http://www.ciweb.org/|date=May 10, 2020}} * [http://www.thegreatlecturelibrary.com La Granda Prelegbiblioteko] * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/chautauqua/ Vojaĝanta Kulturo: Cirkvito Chautauqua en la 20-a jarcento] * [http://www.chautauqua.com/ Kolorado Chautauqua, Boulder, CO] * [http://historycomesalive.org/ Greenville Chautauqua Societo] * [http://www.piasachautauqua.org/ Nova Piasa Chautauqua, Chautauqua, IL] * [https://web.archive.org/web/20090413114139/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CH010.html Enciklopedio de Oklahoma Historio kaj Kulturo - Chautauqua] * [https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Atc Vojaĝanta Kulturo: Cirkvito Chautauqua en la 20a- jarcento] * [https://web.archive.org/web/20180220151925/http://baiehome.net/rockfordchautaugua1905.pdf Programkatalogo, 1905 Chautauqua, Rockford, IL] * [https://www.chautauquatrail.com/ Chautauqua piedvojo, nordamerika kultura renesanco] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Evangeliismo]] [[Kategorio:Edukado en Usono]] [[Kategorio:Progresismo en Usono]] ev3hfhq8r8zeaq9sz212nqhpfe6pfat 9365945 9365943 2026-05-03T13:07:44Z Sj1mor 12103 9365945 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|priskribo de bildo=Kovrilo de varba broŝuro de 1917|regiono-ISO=US-NY|zomo=13}} <!--[[Dosiero:Chautauqua_(pemberton0201).jpg|eta|Kovrilo de varba broŝuro de 1917]]--> '''Chautauqua''' (/ʃəˈtɔːkwə/ shə-TAW-kwə) estis movado por [[plenkreskula eduko]] en kamparaj regionoj de Usono de la malfrua 19-a ĝis la frua 20-a jarcento. Kiel formo de didaktika diskurso, Chautauqua kombinis distrajn kaj edukajn elementojn en interplektita formo, kiu ankaŭ celis kontentigi la estetikajn postulojn de la legantoj kaj instigi partoprenon. Fondita en 1874 en la [[Kantono Chautauqua]] ([[Novjorkio]]), la ''Instituto Chautauqua'' ankoraŭ ekzistas hodiaŭ kaj organizas edukajn programojn kaj eventojn en la kampoj de arto, [[edukado]], religio kaj distro ĉiun someron sur sia propra &nbsp;parko de proksimume 3 km² ĉe la lago Chautauqua. La celo de Chautauqua estis disvastigi edukadon kaj kulturon por krei respondecan " mondan civitanecon ". Prezidanto [[Theodore Roosevelt]] priskribis la eventojn kiel "la plej usona afero en Usono".<ref name=":0">{{cite book|last=Pirsig|first=Robert M.|title=Zen and the Art of Motorcycle Maintenance: An Inquiry into Values|location=New York|publisher=Quill|year=1999|isbn=0688171664|id=25th Anniversary Edition}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ables|first=Kelsey|date=August 13, 2022|title=What is Chautauqua? The site of the Rushdie attack has a long history.|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2022/08/13/chautauqua-history/|access-date=June 6, 2023}}</ref> == Origino kaj funkcio == En 1874, la Instituto Chautauqua estis fondita de metodista pastro kaj pli posta episkopo John Heyl Vincent kaj komercisto Lewis Miller ĉe malgranda lago ĉirkaŭ 25 &nbsp;km nordokcidente de Jamestown, Novjorkio, kaj ĉirkaŭ 20 &nbsp;km sudoriente de Lago Erie en la distrikto Chautauqua, Novjorko. Lago Chautauqua donis sian nomon al ĉi tiu modelo kaj la posta movado. Tiutempe, la efikoj de la [[Usona Enlanda Milito]] ankoraŭ sentiĝis; multaj homoj migris okcidenten serĉante legendajn orminadojn, kaj nur 3 % de ĉiuj usonaj infanoj frekventis [[mezlernejo]]n. Komence, ĉi tiuj kursoj havis mallarĝan religian fokuson, simile al {{J|dimanĉa lernejo}}, kiuj predikis [[kristanismo]]n. Tamen, ili poste fariĝis multe pli larĝaj laŭ amplekso, inkluzivante la instruadon ne nur de scienco, sed ankaŭ, ekzemple, muziko, teatro kaj cirkaj prezentadoj, kaj aliaj kulturaj eventoj. Kvankam la fondintoj de la movado estis [[metodisto]]j, Chautauqua baldaŭ adoptis "senkonfesian" aliron, altirante ankaŭ multajn [[katoliko]]jn kaj [[luterano]]jn. En 1878, Vincent evoluigis kvarjaran programon, la ''Chautauqua Literaturan kaj Sciencan Rondon'' (CLSC). Tiam pli ol 8 400 homoj partoprenis en la legorondoj. Ene de dek jaroj, la aliĝo kreskis al 100 000. Baldaŭ, tiaj lernejoj komencis disvastiĝi tra kampara Usono. La lernejoj de Chautauqua ankaŭ gastigis diskutojn pri la politikaj kaj sociaj temoj de la tempo, kiel ekzemple modereco ([[drinkado]]), [[virina balotrajto]] kaj [[infanlaboro]], sed ili evitis inviti politikajn gvidantojn. ''La Universitato Chautauqua'' malfermis siajn pordojn en 1883 kun la rajto doni diplomojn. Chautauqua estis la unua institucio en Usono kiu eldonis korespondad-bazitajn diplomojn. Komence de la 20-a jarcento, "someraj tendaroj" de Chautauqua komencis aperi, kun planita programo de lekciistoj por ĉiu tago.<ref>[https://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/connections/traveling-culture/history.html Traveling Culture: Circuit Chautauqua in the Twentieth Century – Collection Connections – For Teachers (Library of Congress)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528093903/http://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/connections/traveling-culture/history.html|date=May 28, 2010}} Loc.gov. Retrieved on March 28, 2011.</ref> En la 1920-aj jaroj, la movado Chautauqua komencis malaperi, ĉar la disvastiĝo de aŭtoj, [[radio]], [[kino]] kaj poste [[televido]], inkluzive de malproksimaj areoj, donis al kamparaj loĝantoj pli grandan aliron al informoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.ciweb.org/ Instituto Chautauqua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510213814/http://www.ciweb.org/|date=May 10, 2020}} * [http://www.thegreatlecturelibrary.com La Granda Prelegbiblioteko] * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/chautauqua/ Vojaĝanta Kulturo: Cirkvito Chautauqua en la 20-a jarcento] * [http://www.chautauqua.com/ Kolorado Chautauqua, Boulder, CO] * [http://historycomesalive.org/ Greenville Chautauqua Societo] * [http://www.piasachautauqua.org/ Nova Piasa Chautauqua, Chautauqua, IL] * [https://web.archive.org/web/20090413114139/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CH010.html Enciklopedio de Oklahoma Historio kaj Kulturo - Chautauqua] * [https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Atc Vojaĝanta Kulturo: Cirkvito Chautauqua en la 20a- jarcento] * [https://web.archive.org/web/20180220151925/http://baiehome.net/rockfordchautaugua1905.pdf Programkatalogo, 1905 Chautauqua, Rockford, IL] * [https://www.chautauquatrail.com/ Chautauqua piedvojo, nordamerika kultura renesanco] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Evangeliismo]] [[Kategorio:Edukado en Usono]] [[Kategorio:Progresismo en Usono]] nvowrgje1ozzwve2jw43rd8rk0ihp5m 9365976 9365945 2026-05-03T14:09:30Z Arbarulo 135469 malfaras senkonsultan anstataŭigon de artikolo kaj ŝanĝon de artikoltemo 9365976 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | titolo de administra unuo1 = Ŝtato | administra unuo1 = {{Usono}} | titolo de administra unuo2 = Subŝtato | administra unuo2 = {{Nov-Jorkio}} | titolo de administra unuo3 = Kantono | administra unuo3 = [[Kantono Chautauqua|Chautauqua]] | regiono-ISO = US-NY | tipo1 = reliefo | situo de=Situo de {{paĝonomo}} en [[Nov-Jorkio]] | situo sur mapo2=Usono | tipo2 = reliefo | situo de2=Situo de {{paĝonomo}} en [[Usono]] | Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> | zomo=9 | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | areo = <!--173,7 vidu la diskutpaĝon-->{{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² <!-- nur por eviti tro longan nombron de la informo el vikidatumoj --> | bildo = <!-- kutime preniĝas el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = }} '''Chautauqua''' estas malgranda [[urbeto]] en la [[usono|usona]] [[usona ŝtato|ŝtato]] [[Novjorko]]. Laŭ la censo de aprilo 2020, ĝi havas 4 236 loĝantojn kaj areon de 173,7 km², kio korespondas al 67,1 kvadrataj mejloj.<!--por vikidatumoj--><ref>[https://worldpopulationreview.com/us-cities/chautauqua-ny-population loĝantaro kaj areo laŭ la retejo ''worldpopulationreview.com'']{{404|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ĝi situas laŭ lago, kaj la nomo devenas la indiĝena lingvo, kiu signifas "loko kie fiŝojn oni kaptas". == Esperanto en Chautauqua == En [[1908]], tie okazis unua usona kunveno de Esperanto. En [[1909]], la urbo tre penis inviti kaj okazigi la [[Universala Kongreso|Universalan Kongreson de Esperanto]], kiu tamen fine okazis en [[Barcelono]]. Pri tio raportas la ampleksa artikolo ''La “Kvina” de Chautauqua – Kronologio de universala kongreso, kiu neniam okazis'' de [[Bernd Krause]] en la festlibro [[En la mondon venis nova lingvo]] de [[2008]]. === Esperantistoj de Chautauqua === * [[John Edgar McFadyen]] == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{en}}) == Eksteraj referencoj == {{referencoj}} {{Ĝermo|geografio}} [[Kategorio:Urboj de Nov-Jorkio]] 0417lcmfgoqrsdvlab5bj79m4pb0y1x 0 27289 9366554 9149752 2026-05-04T10:57:31Z Sj1mor 12103 9366554 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:WeldingTransformer-1.63.png|eta|dekstra|300ra|3D-desegno de transformatoro. La interna volvaĵo konektendas al la elektra reto (la proviza tensio) - rekonebla per la granda nombro da turnoj de maldika [[drato]]; la eliga malalta tensio estas prenita el la ekstera volvaĵo - rekonebla per ĝia pli dika drato.]] '''Transformatoro''' (aŭ '''transformilo''') estas aparato, kiu transformas [[alterna kurento|alternan kurenton]] kaj tension sen perdo de [[povumo]] (en idealaj kondiĉoj) per [[elektromagneta indukto]]. Ĝi havas kelkajn dratajn buklarojn ([[volvaĵo]]jn, [[bobeno]]jn). La volvaĵoj kovras [[kerno]]n ĝenerale el maldikaj [[feromagnetismo|feromagnetaj]] [[lado]]j. En la praktiko, transformatoroj utilas por efikece transporti elektran energion de [[elektrejo]]j al domoj, produktejoj kaj aliaj konsumejoj. La kvanto da energio perdata laŭ la vojo ju pli malgrandiĝas, des pli grandas la [[elektra tensio]] (pro la [[leĝo de Joule]]). Per transformatoroj eblas altigi la dissendatan [[tensio]]n ĉe elektrejoj, kaj malaltigi ĝin ĉe konsumejoj, tiel minimumigante la malŝparon de energio ĉe la kabloj. Pro tio oni kutimas dissendi elektran energion per alterna kaj ne per kontinua kurento. == Bazaj principoj == La transformatoro baziĝas je du principoj: unue, [[elektra kurento]] povas krei [[magneta kampo|magnetan kampon]] kaj, due, varianta magneta kampo trapasanta elektran bobenon induktas tension inter la ekstremoj de tiu bobeno. Do, kiam oni varias la kurenton de la unua bobeno, tiam oni varias ankaŭ la intensecon de ties [[magneta kampo]]; ĉar la dua bobeno estas volvinta la saman [[magneta cirkvito|magnetan cirkviton]] (kernon), tiel tensio estas induktata en ĝi. Se la dua bobeno estus konektita al iu konsumanto, kiu ebligus kurentofluon, elektra povumo estus transmisiata de la unua cirkvito al la dua cirkvito. == Ideala transformatoro == [[File:Transformer under load (alternative version).svg|dekstre|thumb|240ra|Ideala transformilo konektita kun fonto ''V''_''P'' sur primara kaj ŝarĝa impedanco ''Z''_''L'' sur sekundara, kie 0&nbsp;<&nbsp;''Z''_''L''&nbsp;<&nbsp;∞.]] Ideala transformilo estas tiu, kiu ne havas perdojn t.e., ĝiaj ventoj havas neniun reziston, ne ekzistas magneta fugaĵo kaj tial ne havas perdojn de fero kaj kupro.<ref name="transfomer">[https://www.electricaldeck.com/2020/07/what-is-ideal-transformer-phasor-diagram-and-model.html Ideal Transformer - Phasor Diagram & Model ] - www.electricaldeck.com</ref> Ideale, la transformatoro estas perfekte efika (sen perdo de energio): kiom da energio eniras, tiom eliras (<math> P_{\mathrm{en}} = P_{\mathrm{el}} </math>) . En tiaj kondiĉoj, se <math> N_U </math> kaj <math> N_D </math> estas respektive la volvonombroj de la primara (unua) kaj sekundara (dua) bobenoj, la jena [[ekvacio]] validas: :<math> P_{\mathrm{en}} = I_{U} \cdot V_{U} = P_{\mathrm{el}} = I_{D} \cdot V_{D} \; , </math> kio kondukas al la ekvacio de la ideala transformatoro :<math> \frac{V_{D}}{V_{U}} = \frac{N_{D}}{N_{U}} = \frac{I_{U}}{I_{D}} \; . </math> Do, se la tensio pliiĝas ( ''V_D'' > ''V_U'' ), tiel la kurento malpliiĝas ( ''I_D'' < ''I_U'' ) per la sama faktoro. Praktike, la plejmulto el la realaj transformatoroj estas tre efikaj, tial tiu [[formulo]] estas sufiĉe preciza ĝenerale. Per disvolviĝo de tiu ekvacio, oni konstatas, ke la efiko de [[impedanco]] tra la transformilo varias laŭ la dua potenco de la volvo-faktoro. Ekzemple, se impedanco ''Z_D'' konektiĝas al la [[borno]]j de la dua bobeno, ĝi ŝajniĝas al la unua flanko kiel :<math> Z_D' = Z_D\!\left(\!\tfrac{N_U}{N_D}\!\right)^2\!\! \; . </math> Kaj tiu interrilato estas reciproka, tio estas, se oni dezirus scii kiel ŝajnas impedanco ''Z_U'' de la unua flanko, rigardata de la dua flanko, tiel oni aplikus: :<math> Z_U' = Z_U\!\left(\!\tfrac{N_D}{N_U}\!\right)^2\!\! \; . </math> == Tipoj de transformatoroj == '''Unufaza transformatoro''' estas transformilo provizita de unufaza elektra reto, kun kadroforma aŭ ringoforma magneta cirkvito. '''Trifaza transformatoro''' estas transformilo provizita de [[trifaza elektro|trifaza elektra]] reto; ĝi havas tri magnetajn kolonojn kun primara kaj sekundara volvaĵoj ĉirkaŭ ĉiu. '''Aŭtotransformatoro''' estas transformilo, en kiu parto de la volvaĵo estas komuna al la primara kaj sekundara cirkvitoj. ===Reala transformatoro=== [[File:Transformer Flux.svg|thumb|Elfluo de transformilo|300x300px]] ====Devojiĝoj el ideala transformatoro==== La ideala transformilmodelo neglektas multajn bazliniajn aspektojn de realaj transformiloj, inkluzive de neeviteblaj perdoj kaj neefikecoj.<ref>{{cite book|isbn=0-03-061758-8|title=Electrical Engineering: An Introduction|publisher=Saunders College Publishing|year=1984|page=610}}</ref> (a) Kernoperdoj, kolektive nomitaj magnetigaj kurantaj perdoj, konsistantaj el<ref name="Say1983"/> * Histerezaj perdoj pro neliniaj magnetaj efikoj en la transformila kerno, kaj * [[Kirlokurento|Kirlokurentaj perdoj]] pro ĵulvarmigo en la kerno, kiuj estas proporciaj al la kvadrato de la aplikata tensio de la transformilo. (b) Male al la ideala modelo, la volvaĵoj en reala transformilo havas ne-nulajn rezistojn kaj induktancojn asociitajn kun: * Ĵulaj perdoj pro rezisto en la primaraj kaj sekundaraj volvaĵoj<ref name="Say1983"/> * Elfluo, kiu eskapas de la kerno kaj pasas tra unu volvaĵo nur rezultigante primaran kaj sekundaran reaktivan impedancon. (c) Simile al [[induktilo]], parazita kapacitanco kaj mem-resonanca fenomeno pro la elektrokampa distribuo. Tri specoj de parazita kapacitanco estas kutime konsiderataj kaj la fermitciklaj ekvacioj estas havigitaj<ref>L. Dalessandro, F. d. S. Cavalcante, kaj J. W. Kolar, "Self-Capacitance of High-Voltage Transformers," IEEE Transactions on Power Electronics, vol. 22, no. 5, pp. 2081–2092, 2007.</ref> * Kapacitanco inter apudaj volvaĵoj en iu ajn tavolo; * Kapacitanco inter apudaj tavoloj; * Kapacitanco inter la kerno kaj la tavolo(j) najbara(j) al la kerno; Inkludo de kapacitanco en la transformilan modelon estas komplika, kaj malofte estas provita; la ekvivalenta cirkvito de la "reala" transformila modelo ne inkludas parazitan kapacitancon. Tamen, la kapacitanca efiko povas esti mezurita komparante malferm-cirkvitan induktancon, t.e. la induktancon de primara volvaĵo kiam la sekundara cirkvito estas malfermita, al fuŝkontakta induktanco kiam la sekundara volvaĵo estas fuŝkontaktigita. ====Elfluo de transformilo==== La ideala transformila modelo supozas, ke ĉiu fluo generita per la primara volvaĵo ligas ĉiujn turnojn de ĉiu volvaĵo, inklude sin mem. En praktiko, iu fluo trairas vojojn kiuj prenas ĝin ekster la volvaĵoj. <ref name="McLaren1984-68">{{harvnb|McLaren|1984|pp=68–74}}</ref> Tia fluo estas nomita elfluo, kaj rezultigas elfluan induktancon en [[Seria kaj paralela cirkvitoj|serio]] kun la reciproke kunligitaj transformilaj volvaĵoj.<ref name="calvert2001"/> Elfluo rezultigas energion kiu estas alterne stokita en kaj eligita de la kampoj kun ĉiu ciklo de la elektroprovizo. Ĝi ne estas rekte perdo de potenco, sed rezultas en malsupera tensioreguligo, okazigante, ke la sekundara tensio ne estas rekte proporcia al la primara tensio, precipe sub peza ŝarĝo.<ref name="McLaren1984-68"/> Transformiloj estas tial normale dezajnitaj por havi tre malaltan elfluan induktancon. En kelkaj aplikoj pliigita elfluado estas dezirata, kaj longaj magnetaj padoj, aerinterspacoj, aŭ magnetaj pretervojaj ŝutoj povas intence esti lanĉitaj en transformila dezajno por limigi la [[Kurta cirkvito|kurtcirkvitan]] kurenton kiun ĝi liveros.<ref name="calvert2001">{{cite web| last = Calvert| first = James| title = Inside Transformers| publisher = University of Denver| year = 2001|url=http://www.du.edu/~jcalvert/tech/transfor.htm| access-date = 19a de Majo, 2007| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20070509111407/http://www.du.edu/~jcalvert/tech/transfor.htm| archive-date = 9a de Majo, 2007}}</ref> Elfluaj transformiloj povas esti uzitaj por provizi ŝarĝojn kiuj elmontras negativan rezistancon, kiel ekzemple [[Elektra arko|elektraj arkoj]], [[Hidrargovapora lampo|hidrargaj]] kaj [[Natrio|natrivaporaj lampoj]] kaj [[neonlampo]]j aŭ por sekure pritrakti ŝarĝojn kiuj periode iĝas kurtcirkvitigitaj kiel ekzemple elektrarkaj [[Veldado|veldiloj]].<ref name="Say1983"/>:485. Ankaŭ aerinterspacoj kutime tenas transformilon for de saturado, precipe aŭdfrekvencaj transformiloj en cirkvitoj kiuj havas Dc-komponenton fluantan en la volvaĵoj.<ref>{{cite book|last=Terman|first=Frederick E.|title=Electronic and Radio Engineering|url=https://archive.org/details/electronicradioe00term|url-access=registration| edition=4th |year=1955|publisher=McGraw-Hill|location=New York|pages=[https://archive.org/details/electronicradioe00term/page/15 15]}}</ref> Saturebla reaktoro ekspluatas saturiĝon de la kerno por kontroli alternan kurenton. Scio pri elfluadinduktado estas utila kiam transformiloj estas funkciigitaj paralele. Oni povas montri, ke se la procentimpedanco (rilatumo de la tensiofalo en la sekundara ŝarĝo ĝis plena ŝarĝo.<ref> Heathcote 1998, p. 4 </ref>) kaj rilata volvaĵa elflua reaktanc-al-rezista (X/R) rilatumo de du transformiloj estus la samaj, la transformiloj dividus la ŝarĝpotencon en proporcio al siaj respektivaj rangigoj. Tamen, la impedancaj tolerecoj de komercaj transformiloj estas signifaj. Ankaŭ, la impedanco kaj X/R-proporcio de malsamaj kapacitaj transformiloj tendencas varii.<ref name="Knowlton6-97">{{cite book|editor-last=Knowlton|editor-first=A.E. |title=Standard Handbook for Electrical Engineers|edition=8th|year=1949|publisher=McGraw-Hill|page=see esp. Section 6 Transformers, etc, pp. 547–644}} Nomenclature for Parallel Operation, pp. 585–586</ref> ====Ekvivalenta cirkvito==== Rilatante al la diagramo, la fizika konduto de praktika transformilo povas esti reprezentita per ekvivalenta cirkvitomodelo, kiu povas asimili idealan transformilon.<ref name="daniels1985-47">{{harvnb|Daniels|1985|pp=47–49}}</ref> Volvaĵaj ĵulperdoj kaj elflua reaktanco estas reprezentitaj per la sekvaj seriaj buklimpedancoj de la modelo: * Primara volvaĵo: ''R''_P, ''X''_P * Duaranga volvaĵo: ''R''_S, ''X''_S. En normala kurso de cirkvitekvivalenta transformo, ''R''_S kaj ''X''_S estas praktike kutime referitaj al la primara flanko multobligante tiujn impedancojn per la turnproporcio kvadratita, (''N''_P/''N''_S)^&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;a². [[Image:Transformer equivalent circuit.svg|thumb|upright=2|Ekvivalenta cirkvito de reala transformatoro.]] Kernperdo kaj reaktanco estas reprezentitaj per la jenaj artiklimpedancoj de la modelo: * Kernaj aŭ feraj perdoj: ''R''_C * Magnetiga reaktanco: ''X''_M. ''R''_C kaj ''X''_M estas are termigitaj kiel la ''magnetiga branĉo'' de la modelo. Kernoperdoj estas kaŭzitaj plejparte de histerezo kaj kirlofluaj efikoj en la kerno kaj estas proporciaj al la kvadrato de la kernofluo por operacio je antaŭfiksita frekvenco.<ref name="Say1983">{{cite book | last = Say | first = M. G. | title = Alternating Current Machines| edition = 5th| publisher = Pitman| year = 1983| location = London | isbn = 978-0-273-01969-5}}</ref>:142–143 La kerno de finhava permeablo postulas magnetigan kurenton ''I''_M por konservi reciprokan fluon en la kerno. Magnetiga fluo estas en fazo kun la fluo, dum la rilato inter la du estas ne-linia pro saturiĝaj efikoj. Tamen, ĉiuj impedancoj de la ekvivalenta cirkvito montrita estas laŭdifine liniaj kaj tiaj ne-linearecaj efikoj ne estas tipe reflektitaj en transformilaj ekvivalentaj cirkvitoj.<ref name="Say1983"/>:142 Kun [[Sinusoido|sinusoida]] provizo, kernofluo postrestigas la induktitan EMF je 90°. Kun malfermita sekundara volvaĵo, magnetiga branĉa kurento ''I''₀ egalas al transformila senŝarĝa kurento.<ref name="daniels1985-47"/> [[File:Instrument Transformer_LV_terminals.jpg|thumb|maldekstre|Instrumenta transformilo, kun poluspunkto kaj X1-markoj sur malalttensia ("LV") flanka terminalo.]] La rezulta modelo, kvankam foje nomita "ekzakta" ekvivalenta cirkvito bazita sur [[Lineareco|linearecaj]] supozoj, konservas kelkajn alproksimaĵojn.<ref name="daniels1985-47"/> Analizo povas esti simpligita per supozo, ke magnetigbranĉa impedanco estas relative alta kaj translokigi la branĉon maldekstren de la primaraj impedancoj. Tio enkondukas eraron, sed permesas kombinaĵon de primaraj kaj referencaj sekundaraj rezistoj kaj reaktanco per simpla sumigo kiel du serio de impedancoj. Transformila ekvivalentcirkvita impedanco kaj transformilaj proporciaj parametroj povas esti derivitaj de la sekvaj provoj: malferm-cirkvita testo, kurtacirkvita testo, bobenrezistanca testo kaj transformila proporcia testo. ===Transformatoro de ekvacio EMF === Se la fluo en la kerno estas sole [[Sinusoido|sinusoida]], la rilato por ambaŭ volvaĵoj inter ĝia '''[[Kvadrata averaĝo|rms]] tensio''' ''E''_rms de la volvaĵo, kaj la liverfrekvenco ''f'', nombro da turnoj ''N'', kerna sekca areo ''A'' en m² kaj pinta magneta fluodenseco ''B''_pinto en Wb/m² aŭ T (tesla) estas donita per la universala EMF-ekvacio:<ref name="Say1983"/> : <math> E_\text{rms} = {\frac {2 \pi f N A B_\text{pinto}} {\sqrt{2}}} \approx 4.44 f N A B_\text{pinto}</math> ===Poluseco=== Punktokonvencio ofte estas uzita en transformilaj cirkvitdiagramoj, nomplatoj aŭ finmarkdoj por difini la relativan polusecon de transformilaj volvaĵoj. Pozitive kreskanta tuja kurento eniranta la "punktan" finon de la primara volvaĵo induktas pozitivan polusan tension forlasantan la "punktan" finon de la sekundara volvaĵo. Trifazaj transformiloj uzitaj en elektrenergiaj sistemoj havos nomplaton kiu indikas la fazajn rilatojn inter siaj terminaloj. Tio povas esti en la formo de [[Tangento de angulo de perdado|fasor]]-diagramo, aŭ uzanta alfanombran kodon por montri la specon de interna ligo (tavolo aŭ delto) por ĉiu volvaĵo. ===Efiko de frekvenco=== La EMF de transformilo ĉe donita fluo pliiĝas kun frekvenco.<ref name="Say1983"/> Funkciigante ĉe pli altaj frekvencoj, transformiloj povas esti fizike pli kompaktaj, ĉar antaŭfiksita kerno povas transdoni pli da potenco sen atingado de saturiĝo kaj pli malmultaj turnoj estas necesaj por atingi la saman impedancon. Tamen, ankaŭ propraĵoj kiel kernoperdo kaj konduktila haŭta efiko pliiĝas kun frekvenco. Ekipaĵo de aviadiloj kaj armea utiligas 400 Hz elektroprovizojn kiuj reduktas kernan kaj volvaĵan pezon.<ref>{{cite web | title = 400 Hz Electrical Systems | work = Aerospaceweb.org |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml | access-date = 21a de Majo, 2007}}</ref> Inverse, frekvencoj uzitaj por kelkaj [[Fervoja elektra sistemo|fervojaj elektrosistemoj]] estis multe pli malaltaj (ekz. 16.7 Hz kaj 25 Hz) ol normalaj instrumentaj frekvencoj (50-60 Hz) pro historiaj kialoj koncernitaj plejparte kun la limigoj de fruaj elektraj tirmotoroj. Sekve, la transformiloj uzitaj por malpliigi la altajn aerliniajn tensiojn estis multe pli grandaj kaj pli pezaj por la sama potencrangigo ol tiuj necesaj por la pli altaj frekvencoj. [[File:Power Transformer Over-Excitation.gif|thumb|Energitransformila troekscitiĝo kaŭzita de malpliigita ofteco; fluo (verda), magnetaj trajtoj de ferkerno (ruĝa) kaj magnetiga kurento (blua).]] Funkciado de transformilo ĉe ĝia dezajnita tensio sed ĉe pli alta frekvenco ol tiu celita kondukos al reduktita magnetiga fluo. Je pli malalta frekvenco, la magnetiga fluo pliiĝas. Funkciado de granda transformilo diferenca de ĝia dezajnofrekvenco povas postuli takson de tensioj, de perdoj, kaj de malvarmigo por establi ĉu sekura operacio estas praktika (eblas). Transformiloj povas postuli protektajn relajsojn por protekti la transformilon kontraŭ troa tensio je pli alta ol taksita frekvenco. Unu ekzemplo estas en tirtransformiloj uzitaj por [[Elektra motortrajno|elektraj multoblaj unuoj]] kaj [[Altrapida fervojo|altrapida trajno]] funkciigantaj trans regionoj kun malsamaj elektraj normoj. La transformil-ekipaĵo kaj tir-transformiloj devas alĝustiĝi al malsamaj enig-frekvencoj kaj tensio (game de tiom altaj kiel 50 Hz ĝis 16.7 Hz kaj taksitaj ĝis 25 kV). Ĉe multe pli altaj frekvencoj la transformila kernograndeco postulis gravajn ŝanĝojn: fizike malgranda transformilo povas pritrakti energiajn nivelojn kiuj postulus masivan ferokernon je ĉefaj frekvencoj. La evoluo de ŝanĝenergiaj duonkonduktaĵoj ebligis ŝaltil-reĝimajn elektroprovizojn, por generi altfrekvencon, kaj poste ŝanĝi la tensionivelon per malgranda transformilo. Transformiloj por pli altaj frekvencaj aplikoj kiel ekzemple SMPS (komutofonto) tipe uzas kernomaterialojn kun multe pli malalta histerezo kaj kirlo-fluaj perdoj ol tiuj por 50/60 Hz. Primaraj ekzemploj estas fer-pulvoraj kaj [[Ferito (magnetismo)|feritaj]] kernoj. La pli malaltaj frekvenc-dependaj perdoj de tiuj kernoj ofte okazas koste de fluodenseco ĉe saturiĝo. Ekzemple, [[Ferito (magnetismo)|feritsaturiĝo]] okazas je sufiĉe pli malalta fluodenseco ol lamenigita fero. Grandaj energiaj transformiloj estas vundeblaj al izolaj fiaskoj pro transiraj tensioj kun altfrekvencaj komponentoj, kiel ekzemple kaŭzitaj en ŝaltado aŭ per [[fulmo]]. ===Energiaj perdoj=== Transformilenergiaj perdoj estas dominitaj per volvaĵo kaj kernoperdoj. La efikeco de transformiloj tendencas pliboniĝi kun pliiĝanta transformila kapacito.<ref name="De Keulenaer2001">{{harvnb|De Keulenaer|Chapman|Fassbinder|McDermott|2001|}}</ref> La efikeco de tipaj distribuaj transformiloj estas inter proksimume 98 kaj 99 procentoj.<ref name="De Keulenaer2001"/><ref>{{Cite book| last1 = Kubo| first1 = T.|last2 = Sachs| first2 = H.| last3 = Nadel| first3 = S.| title = Opportunities for New Appliance and Equipment Efficiency Standards| publisher = ''American Council for an Energy-Efficient Economy'' | at = p. 39, fig. 1| year = 2001|url=http://www.aceee.org/research-report/a016| access-date = 21a de Junio, 2009}}</ref> Ĉar transformilperdoj varias laŭ ŝarĝo, estas ofte utile entabeligi senŝarĝan perdon, plenŝarĝan perdon, duonŝarĝan perdon, ktp. Histerezo kaj [[Kirlokurento|kurentofluaj]] perdoj estas konstantaj je ĉiuj ŝarĝniveloj kaj dominas ĉe neniu ŝarĝo, dum volvaĵperdo pliiĝas kiam ŝarĝo pliiĝas. La senŝarĝa perdo povas esti grava, tiel ke eĉ neaktiva transformilo konsistigas drenilon sur la elektra provizo. Projekti energiefikajn transformilojn por pli malalta perdo postulas pli grandan kernon, bonkvalitan [[silicio|silician]] [[ŝtalo]]n, aŭ eĉ amorfan ŝtalon por la kerno kaj pli dika drato, pliigante dekomencan koston. La elekto de konstruo reprezentas interŝanĝon inter komenca kosto kaj operacia kosto.<ref name="Heathcote1998-41">{{harvnb|Heathcote|1998|pp=41–42}}</ref> Transformeilaj perdoj venas el: ; Ĵulperdoj ĉe volvaĵoj : Kurento fluanta tra la konduktoro de bobenaĵo kaŭzas ĵulvarmiĝon pro la rezistanco de la [[drato]]. Ĉar frekvenco pliiĝas, haŭta efiko kaj proksimeca efiko kaŭzas la rezistancon de la bobenaĵo kaj, tial, perdoj pliiĝas. ; Kernoperdoj :; Histerezaj perdoj ::Ĉiufoje kiam la kampo estas inversigita, malgranda kvanto de energio perdiĝas pro histerezo ene de la kerno, kaŭzita de moviĝo de la magnetaj domajnoj ene de la ŝtalo. Laŭ la formulo de Steinmetz, la varmoenergio pro histerezo estas okazigita de :::<math>W_\text{h}\approx\eta\beta^{1.6}_{\text{max}}</math> kaj, ::histereza perdo estas tiel okzigita de :::<math>P_\text{h}\approx{W}_\text{h}f\approx\eta{f}\beta^{1.6}_{\text{max}}</math> ::kie, ''f'' estas la frekvenco, ''η'' estas la histereza koeficiento kaj ''β''_max estas la maksimuma fludenseco, kies empiria eksponento varias el ĉirkaŭ 1.4 ĝis 1.8, sed estas ofte okazigita kiel 1.6 por fero.<ref name="Heathcote1998-41"/> Por pli detalaj analizoj, oni rigardu la temojn de Magneta kerno kaj la Ekvacio de Steinmetz. :; Kirlokurento :: Kirloj estas induktitaj en la kondukta metala transformila kerno per la ŝanĝiĝanta magneta kampo, kaj tiu kurento fluanta tra la rezistanco de la fero disipas energion kiel varmeco en la kerno. La kurentoflua perdo estas kompleksa funkcio de la kvadrato de provizofrekvenco kaj inversa kvadrato de la materiala dikeco.<ref name="Heathcote1998-41"/> Kirlofluaj perdoj povas esti reduktitaj igante la kernon de stako de lamenaĵoj (maldikaj platoj) elektre izolita unu de la alia, prefere ol solida bloko; ĉiuj transformiloj funkciigantaj ĉe malaltfrekvencoj uzas lamenigitajn aŭ similajn kernojn. ; Magnetostrikte rilata transformila zumado :Magneta fluo en feromagneta materialo, kiel ekzemple la kerno, igas ĝin fizike disetendiĝi kaj kuntiriĝi iomete kun ĉiu ciklo de la kampo, efiko konata kiel magnetostrikto, kies frikcia energio produktas aŭdeblan bruon konatan kiel ĉefkonduktila zumado aŭ "transformila zumo".<ref name="PF (nd)">{{cite web|title=Understanding Transformer Noise|url=http://www.federalpacific.com/literature/drytrans/10transformernoise.pdf|publisher=FP|access-date=30a de Januaro 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060510231426/http://www.federalpacific.com/literature/drytrans/10transformernoise.pdf|archive-date=10a de Majo 2006}}</ref> Tiu transformilzumado estas aparte malaprobinda en transformiloj liveritaj ĉe potencaj frekvencoj kaj en [[Kurta ondo|altfrekvencaj]] transflutransformiloj asociitaj kun televidaj [[Bildotubo|CRT-oj]]. ; Vagaj perdoj : Elflua induktanco estas per si mem plejparte senperda, ĉar energio liverita al siaj magnetaj kampoj estas resendita al la provizo kun la venonta duon-ciklo. Tamen, ajna elfluo kiu kaptas proksimajn konduktajn materialojn kiel ekzemple la subtena strukturo de la transformilo kaŭzos kirlofluojn kaj estos konvertita al varmo.<ref name="nailen">{{Cite journal| last = Nailen| first = Richard| title = Why We Must Be Concerned With Transformers| journal = Electrical Apparatus| date = Majo 2005|url=http://www.blnz.com/news/2008/04/23/must_concerned_with_transformers_9639.html| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20090429031651/http://www.blnz.com/news/2008/04/23/must_concerned_with_transformers_9639.html| archive-date = 2009-04-29}}</ref> ; Radiativo : Ekzistas ankaŭ radiativaj perdoj pro la oscila magneta kampo sed tiuj estas kutime malgrandaj. ;Mekanika vibrado kaj aŭdebla brutranselsendo : Aldone al magnetostrikto, la alterna magneta kampo kaŭzas variajn fortojn inter la primaraj kaj sekundaraj volvaĵoj. Tiu energio instigas vibrotranssendon en interligita metalverkaĵo, tiel plifortigante aŭdeblan transformilan zumadon.<ref name="Pansini1999-23">{{harvnb|Pansini|1999|p=23}}</ref> == Konstruado == === Kerno === === Volvaĵoj === === Malvarmigo === === Izoligo === == Aplikoj == == Historio == == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=transf}} * [[Elektromagneto]] * [[Leĝo de Lenz-Faraday]] * [[Tesla transformatoro]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * {{Cite book|editor-last=Beeman|editor-first=Donald|title=Industrial Power Systems Handbook|year=1955|publisher=McGraw-Hill}} * {{Cite web| last = Calvert| first = James| title = Inside Transformers| publisher = University of Denver| year = 2001|url=http://www.du.edu/~jcalvert/tech/transfor.htm| access-date = May 19, 2007| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20070509111407/http://www.du.edu/~jcalvert/tech/transfor.htm| archive-date = May 9, 2007}} * {{Cite journal| last = Coltman| first = J. W.| title = The Transformer| journal= [[Scientific American]]| volume = 258| issue = 1| pages = 86–95|osti=6851152 |date=Jan 1988| doi = 10.1038/scientificamerican0188-86| bibcode = 1988SciAm.258a..86C}} * {{Cite journal|last=Coltman|first=J. W.|title=The Transformer [Historical Overview]|journal=IEEE Industry Applications Magazine|date=Jan–Feb 2002|volume=8|issue=1|pages=8–15|doi=10.1109/2943.974352|s2cid=18160717|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/974352}} * Brenner, Egon; Javid, Mansour (1959). [https://books.google.es/books?id=V4FrAAAAMAAJ&redir_esc=y "Chapter 18–Circuits with Magnetic Coupling".] Analysis of Electric Circuits. McGraw-Hill. pp. 586–622. * {{cite book | last=CEGB | first=(Central Electricity Generating Board)| title=Modern Power Station Practice| publisher=Pergamon| year=1982 | isbn=978-0-08-016436-6}} * {{Cite journal|last1=Crosby|first1=D.|title=The Ideal Transformer|journal=IRE Transactions on Circuit Theory|date=1958|volume=5|issue=2|page=145|doi=10.1109/TCT.1958.1086447|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/1086447}} * {{Cite book| last=Daniels| first= A. R.| title=Introduction to Electrical Machines|publisher=Macmillan| year=1985 |isbn=978-0-333-19627-4}} * De Keulenaer, Hans; Chapman, David; Fassbinder, Stefan; McDermott, Mike (2001). [http://www.cired.net/publications/cired2001/4_27.pdf The Scope for Energy Saving in the EU through the Use of Energy-Efficient Electricity Distribution Transformers (PDF).] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304125721/http://www.cired.net/publications/cired2001/4_27.pdf |date=2016-03-04 }} 16th International Conference and Exhibition on Electricity Distribution (CIRED 2001). Institution of Engineering and Technology. doi:10.1049/cp:20010853. Alirita la 10an de Julio 2014. * {{Cite book|last1=Del Vecchio|first1=Robert M.|last2=Poulin|first2=Bertrand|last3=Feghali|first3=Pierre T.M.|last4=Shah|first4=Dilipkumar |last5=Ahuja|first5=Rajendra|title=Transformer Design Principles: With Applications to Core-Form Power Transformers|year=2002|publisher=CRC Press|location=Boca Raton|isbn=978-90-5699-703-8|url=https://books.google.com/books?id=Lzjs0LNHhVYC}} * {{Cite book|editor-last1=Fink|editor-first1= Donald G.|editor-last2=Beatty|editor-first2=H. Wayne|year=1978|title=Standard Handbook for Electrical Engineers|edition= 11th|publisher= McGraw Hill|isbn=978-0-07-020974-9 }} * {{Cite book| last = Gottlieb| first = Irving| title = Practical Transformer Handbook: for Electronics, Radio and Communications Engineers| publisher = Elsevier| year = 1998| isbn = 978-0-7506-3992-7|url=https://books.google.com/books?id=HFFo2TNIu88C}} * {{Cite journal|last=Guarnieri|first=M.|year=2013|title=Who Invented the Transformer?|journal=IEEE Industrial Electronics Magazine|volume=7|issue=4|pages=56–59|doi= 10.1109/MIE.2013.2283834|s2cid=27936000}} * {{Cite journal|last1=Halacsy|first1=A. A.|last2=Von Fuchs|first2= G. H. | title=Transformer Invented 75 Years Ago|journal=IEEE Transactions of the American Institute of Electrical Engineers|date=April 1961|volume=80|issue=3|pages=121–125|doi=10.1109/AIEEPAS.1961.4500994|s2cid=51632693}} * {{Cite book|last=Hameyer|first=Kay|title=Electrical Machines I: Basics, Design, Function, Operation|publisher=RWTH Aachen University Institute of Electrical Machines|year=2004|url=http://materialy.itc.pw.edu.pl/zpnis/electric_machines_I/ForStudents/Script_EMIHanneberger.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130210003139/http://materialy.itc.pw.edu.pl/zpnis/electric_machines_I/ForStudents/Script_EMIHanneberger.pdf|url-status=dead|archive-date=2013-02-10}}{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130210003139/http://materialy.itc.pw.edu.pl/zpnis/electric_machines_I/ForStudents/Script_EMIHanneberger.pdf |date=2013-02-10 }} * {{Cite book|last=Hammond|first=John Winthrop|title=Men and Volts: The Story of General Electric|year=1941|url=https://archive.org/details/menandvoltsstory00hammrich|publisher=J. B. Lippincott Company|pages=see esp. 106–107, 178, 238}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g07Q9M4agp4C&pg=PA96| last = Hughes | first = Thomas P.| title = Networks of Power: Electrification in Western Society, 1880-1930| publisher = The Johns Hopkins University Press| location = Baltimore| year = 1993| page = 96| access-date = Sep 9, 2009| isbn = 978-0-8018-2873-7}} * {{Cite book| first = Martin| last = Heathcote| title = J & P Transformer Book| edition = 12th| publisher = Newnes| year = 1998| isbn = 978-0-7506-1158-9|url=https://books.google.com/books?id=paPKsOXn5FMC }} * {{cite book | last=Hindmarsh | first=John | title=Electrical Machines and Their Applications | edition=4th | publisher=Pergamon | year=1977 | location=Exeter | isbn=978-0-08-030573-8 | url-access=registration |url=https://archive.org/details/electricalmachin0000hind }} * {{Cite book|first1=D.P.|last1=Kothari|last2=Nagrath|first2=I.J.|title=Electric Machines|year=2010|publisher=Tata McGraw-Hill|isbn=978-0-07-069967-0|url=https://books.google.com/books?id=fR1rNJhBbmcC&pg=PA73|edition=4th}} * {{Cite book| last1 = Kulkarni| first1 = S. V.| last2= Khaparde| first2=S. A.| title = Transformer Engineering: Design and Practice | publisher = CRC Press | year = 2004 | isbn = 978-0-8247-5653-6 |url=https://books.google.com/books?id=qy4QT0BlV0MC }} * {{Cite book| last = McLaren| first = Peter| title = Elementary Electric Power and Machines| publisher = Ellis Horwood| year = 1984| isbn = 978-0-470-20057-5| url-access = registration|url= https://archive.org/details/elementaryelectr0000mcla}} * McLyman, Colonel William (2004). [https://books.google.es/books?id=s_iMztIS8y4C&redir_esc=y "Chapter 3".] ''Transformer and Inductor Design Handbook''. CRC. ISBN 0-8247-5393-3. * {{Cite book| first = Anthony| last = Pansini| title = Electrical Transformers and Power Equipment| publisher = CRC Press| year = 1999| isbn = 978-0-88173-311-2|url=https://books.google.com/books?id=f77zWwA3oS4C}} * Parker, M. R; Ula, S.; Webb, W. E. (2005). [https://books.google.es/books?id=FdSQSAC3_EwC&pg=PA1017&redir_esc=y "§2.5.5 'Transformers' & §10.1.3 'The Ideal Transformer'".] En Whitaker, Jerry C. (eld.). ''The Electronics Handbook'' (2a eld.). Taylor & Francis. pp. 172, 1017. ISBN 0-8493-1889-0. * {{cite book | last = Ryan| first = H. M.| title = High Voltage Engineering and Testing| year = 2004| publisher = CRC Press| isbn=978-0-85296-775-1|url=https://books.google.com/books?id=Jg1xA65n56oC&q=High+Voltage+Engineering+and+Testing&pg=PA7}} == Eksteraj ligiloj == * {{Retarkivo|2006|http://www.fw.hu/eventoj/steb/ingxenierado/elektro/transformatoro/transformilo.pdf Transformatoroj: Teorio, funkciado, konstruado kaj kalkulado de parametroj}} kompilita far Kristály Tibor, en formo PDF. * [http://www.elerno.cn/elibro/Transfomatoro.pdf Pri transformatoroj, de ''Elerno''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170129134921/http://www.elerno.cn/elibro/Transfomatoro.pdf |date=2017-01-29 }} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Transformer|revizio=1283116219}} {{Havenda artikolo|Transformatoro}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fiziko]] [[Kategorio:Elektrotekniko]] [[Kategorio:Elektroniko]] [[Kategorio:Elektraj komponantoj]] 0hlc1xa4yhmo2j12whk3bink9tie3ge 0 27358 9366382 9228022 2026-05-04T08:27:01Z Sj1mor 12103 9366382 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Spiro (apartigilo)}}{{Informkesto organizaĵo}} '''Spirado''' estas procezaro, per kiu [[organismo|vivaĵo]] cirkuligas akvon aŭ aeron el la ĉirkaŭa medio al histoj, kiuj kapablas enlasi fiziologie necesajn [[gaso]]jn de ĝi kaj ellasi malbezonatajn en ĝin. Bestoj ofte havas kompleksan [[spira sistemo|spiran sistemon]] por tiu funkcio. [[Homa spirado|Homoj spiras]] cikle vastigante kaj malvastigante la [[brusto]]n por enigi freŝan [[aero]]n en la [[pulmo]]jn kaj eligi malfreŝan. Krom la ĉeffunkcio, gasa interŝanĝo, spirado akiris ĉe multaj organismoj kromfunkciojn, ekzemple [[termoregulado]]n aŭ produktadon de voĉo. == Plantoj == [[Dosiero:Zebrina stomata.jpeg|eta|maldekstra|La stomoj de ĉi tiu tradeskantio (''[[Tradescantia zebrina]]'') tralasas spiraeron inter la ekstera medio kaj la enaj histoj de la planto.]] [[Dosiero:Fotosynteza3.png|eta|maldekstre|230ra|Gasa interŝanĝo en fotosintezo.]] Per [[fotosintezo]] la [[planto]]j produktas [[organika kombinaĵo|organikajn molekulojn]] kaj [[oksigeno]]n el [[karbon-dioksido]] kaj akvo. Sed la biologia [[oksidado]] konsumas oksigenon por malkonstrui la organikajn molekulojn en karbon-dioksidon kaj akvon. La konstruaj kaj malkonstruaj procezoj necesigas gasan interŝanĝon kun la medio. La plimulto de la gasoj akceptataj el la aero kaj elmetataj en ĝin de tigohavaj plantoj iras tra du specoj de poroj, nome [[stomo]]j sur la [[folio]]j kaj [[lenticelo]]j sur la tigo kaj la radikoj. La stomoj aŭ pneŭmatodoj estas formitaj el paro da epidermaj ĉeloj modifitaj (stomaj aŭ fermaj ĉeloj) kun reneca formo. Por la gasa interŝanĝo ili formas truon nomitan [[ostiolo]] kiu fermiĝas aŭtomate en la okazoj de troa CO² aŭ de manko de akvo. Sub la fermoĉeloj en la bazhisto aperas ĝenerale iu pli granda kavo, la t.n. aerkavo (aerkorto), kiu kontinuas en interĉelaj kanaletoj. Tio signifas, ke la gasporoj estas fakte la eliraj fendoj de la interĉelaj kanaletoj al la surfaco. La moviĝo de la gasmolekuloj inter la kavoj kaj la ĉeloj okazas per difuzo. La stomoj estas plej ofte en la malsupra parto de la folio, en kiu ili ne ricevas la rektan sunlumon, sed foje ambaŭflanke kaj sur herbaj tigoj, je denseco de pli ol 100 poroj/mm². La ceteron de la folio kovras ambaŭflanke [[epidermo]], kaj foje [[kutiklo]] sur la supera flanko. Inter la du epidermaj tavoloj troviĝas la nutra bazhisto, kaj ĝiaj kanaletoj, kiuj ebligas la necesan gasoŝanĝon inter la ĉeloj kaj la enlasita aero. En la ĉeloj de la folio troviĝas multe da [[klorofilo]], kio signifas viglan fotosintezon. La organikaj molekuloj konstruitaj en la bazhistaj ĉeloj disiras en la floemo de la transporta histo, kiu troviĝas en la folivejnoj. La lenticeloj estas dise tra la mortinta ŝelo de tigoj kaj radikoj. Tipe, la lenticeloj estas lento-formaj (dukonveksa lenso) en sia ekstera konturo, de kie deriviĝas la nomo. Ili estas orientataj ĉu vertikale ĉu horizontale sur la tigo, laŭ la specio kaj varias laŭ grando, el apenaŭ videblaj ĝis tiom grando kiel de 1 cm aŭ eĉ 2,5 cm de longo. En arboj kun ŝelo de multaj fendoj, la lenticeloj estas sur la fono de la fendoj. La funkcio de la lenticeloj estas ebligi puran interŝanĝon de gasoj inter la internaj parenkimatozaj histoj kaj la atmosfero. Poroj aperis ĉe la komenco de la kontinenta vivo. La [[algo]]j kun simpla korpokonstruo akceptas gasojn, kiel aliajn en akvo solvitajn molekulojn, tra la tuta korposurfaco. La praaj, komencaj formoj de la gasporo aperis unuafoje ĉe la praaj [[muskoj]], la unuaj [[planto]]j aperintaj sur tero, poste ankaŭ ĉe la tigohavaj, pli evoluintaj plantoj, priskribitaj supre. Oni povas plej bone observi plantan spiradon ĉe ĝermantaj [[semo]]j, ĉar junaj plantidoj havas tre intensivan spiradon, ekzemple per jena eksperimento. Oni metas en du samgrandajn lombikojn saman kvanton da pizograjno kaj apud tiujn po unu ujon kun akva solvaĵo de kalcio-hidroksido. Oni plenigas la lombikon A per [[nitrogeno]], la lombikon B per aero sen karbon-dioksido. El la fermitaj lombikoj oni kondukas vitrotubojn mergiĝantajn en la [[kalcia hidroksido|kalcio-hidroksida]]j solvaĵoj. Post mallonga tempo malklariĝas la kalcio-hidroksida solvaĵo en ambaŭ lombikoj. Krome, la nivelo de la solvaĵo altiĝis en la vitrotubo de la lombiko A, sed ne en tiu de la lombiko B. La malklariĝo okazas ĉar la kalcio-hidroksido kun la dum la planta spirado estiĝinta karbon-dioksido iĝis [[kalcia karbonato|kalcio-karbonato]], kiu eliĝis el la solvaĵo kiel blanka [[precipitaĵo]]. La plialtiĝo de la solvaĵo en la tubo de la N₂-plena lombiko okazas ĉar la pizo elspiris karbon-dioksidon produktitan senoksigene per fermentado kiu premis la solvaĵon supren. La nivelo de la solvaĵo ne ŝanĝiĝis en la aeroplena lombiko, ĉar la planto uzis oksigenon por la spirado kaj la estiĝinta karbondioksido plenigis ties lokon. Kiam la oksigenenhavo tute elĉerpiĝas, la nivelo en la vitrotubo ekaltiĝas, ĉar la planto vivas plu inter anaerobaj kondiĉoj kaj produktas karbon-dioksidon per fermentado. Bone karakterizas la plantan spiradon la t.n. spirada kvociento, kiu montras la proporcion de la estiĝanta karbondioksido al la konsumita oksigeno. La plantoj kovras la energibezonon en normalaj kondiĉoj per karbonhidratoj. Tiam la kvanto de la produktita CO₂ kaj la foruzita O₂ estas ĉirkaŭ la sama, tiel la spirada kvociento estas ĉ. 1. Tiu proporcio estas alia en la diversaj kreskaj stadioj. La spirado de la plantaj organoj en la ripoza stadio estas apenaŭ mezurebla. Ekz. en la hordeograjno la kvociento estas tre sub 1. Se la grejno ĝermas, ĝi absorbas en granda kvanto akvon kaj ŝvelas. La viglaj malkonstruaj procezoj kovras la energion por la ĝermantaj grajnoj. La ŝelo de la ŝvelanta grajno malhelpas la penetron de la necesa oksigeno por la procezoj okazantaj en la grajno, tiel la CO₂/O₂ proporcio abrupte altiĝas. Kiam la ŝvelinta grajno krevas, la spirada kvociento rapide malaltiĝas kaj haltas iom sub 1. Oni povas konstati fortan, viglan spiradon ankaŭ en la meristemo de la formiĝantaj ŝosoj kiel ĉe la ĝermado. Malsamiĝintajn histojn jam ne karakterizas vigla [[metabolo]] kaj proteinkonstruo, pro kio ilia spirada vigleco malfortiĝas. La plantan spiradon influas ankaŭ la eksteraj kondiĉoj, ekz. tre gravas la ŝanĝiĝo de la temperaturo. Ĝis certa punkto pli alta temperaturo plifortigas la spiradon, sed la spirado ĉesas ĉe tro alta temperaturo pro la denaturo de la citoplasmaj proteinoj. === Spirado kaj fotosintezo === {{Ĉefartikolo|Fotosintezo}} {{Ĉefartikolo|Fotorespirado}} [[Dosiero:Photorespiration.svg|thumb|300ra|dekstre|Fotorespirado.]] La fotosintezo farata de la [[plantoj]], kaj en plej ampleksa senco en ĉiuj [[aŭtotrofo|aŭtotrofaj]] organismoj, kutime prezentiĝas kiel reakcio inversa al la aeroba respirado, ĉar la universala ekvacio estas ĝuste la malo: <center>'''6 CO₂ + 6 H₂O + energio (ATP) → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂'''</center> La fotosintezo estas tre forta tage, kiam la plimulto de la produktita oksigeno eliĝas al la aero, kvankam la planto malplimulton uzas rekte en la malkonstruaj procezoj. Nokte, kiam la fotosintezo ne funkcias, la planto daŭre uzas aeran oksigenon en respirado. Tio necesigas eligon de [[karbona dioksido]] al la medio. Respirado necesas por realigi la [[katabolo]]n, sammaniere kiel faras ĝin la cetero de eŭkariotoj pere de la oksidigo de [[karbonhidrato]]j fare de enzimoj, kaj por la sintezo de [[metabolito]]j esencaj inklude karbonhidratojn, [[aminoacido]]jn kaj grasacidojn, krom por la transporto de mineraloj kaj aliaj solvitaĵoj inter la ĉeloj. Ĝi konsumas inter 25 kaj 75% de ĉiuj [[karbonhidrato]]j produktitaj en la fotosintezo.<ref>Lambers, Hans; Ribas-Carbo, Miquel (eld.) (2005): ''Plant Respiration: From Cell to Ecosystem (Advances in Photosynthesis & Respiration)''. Kluwer Academic Publishers</ref> Eĉ tiel, la kvanto de karbona dioksido kiun la aŭtotrofaj organismoj eligas estas malpli granda ol la kvanto kiun ili alsorbas por realigi la fotosintezon, kaj ankaŭ la oksigeno kiujn ili bezonas estas same pli malgranda ol tiu kiun ili eligas. La pura eligo de karbona dioksido estas relative tre malgranda kompare kun la produktado de oksigeno. Ekvilibro inter la metabolaj agadoj de aŭtotrofoj kaj heterotrofoj favoras ekvilibron inter la oksigeno kaj la karbona dioksido en la [[tera atmosfero]]. == Bestoj == La spirado de la heterotrofe vivantaj [[besto]]j ligiĝas al la malkonstrua procezo de biologia oksidado, kaj konsistas el akcepto de O₂ el la ekstera medio kaj malakcepto de CO₂ en ĝin. Tiu medio povas esti aero aŭ akvo. Baza kondiĉo estas la ekzisto de iu besta korposurfaco, kiun apartigas de la medio tiel maldika tavolo, ke ĝi ne malhelpas la difuzon de la spiraj gasoj. Tiun funkcion havas la tuta korposurfaco ĉe relative etkorpaj bestoj se ĝi estas sufiĉe maldika. Tiam gasoj difuziĝas tra la tuta korposurfaco sporade, do ĝi nomiĝas difuza spirado. En la bestoj kun pli granda korpo evoluis specialaj [[spira sistemo|organoj por spirado]], ĉar la plejparta korposurfaco, funkcianta kiel kovra tavolo, estas tro dika. Kvankam la spirorganoj povas konstruiĝi tre diverse, ilia komuna propreco estas, ke ili havas grandan spirsurfacon, permeablan por la spirgasoj. === Tipoj de spirado === La aerobaj vivuloj disvolviĝis [[spira sistemo|plurajn sistemojn]] de interŝanĝo de gasoj kun la medio en kiu ili vivas: nome [[haŭto|haŭtan]], [[traĥeo|traĥean]], [[branko|brankan]] kaj [[pulmo|pulman]] spiradon. Pere de ajna de tiuj sistemoj ili aligas [[oksigeno]]n devenan de la ekstero kaj forigas [[Karbona dioksido|karbonan dioksidon]] kaj [[akvovaporo]]n, kiel rezulto de la procezo de la energia [[metabolo]]. Homoj kaj aliaj mamuloj prezentas nur pulman spiradon, sed kelkaj organismoj kiel la amfibioj uzas kelkajn diversajn sistemojn samtempe, havante kaj haŭtan kaj pulman spiradon. [[Dosiero:Gas exchange in the aveolus.svg|thumb|Interŝanĝo de gasoj en la [[pulma alveolo]].]] ;* Pulma spirado. Ĝi okazas ĉe la plej granda parto de la surteraj [[vertebrulo]]j: [[amfibioj]], [[reptilioj]], [[birdoj]] kaj [[mamuloj]] inklude la homon. La spira sistemo de pulma tipo estas formita el spiraj truoj situaj en la kapo kiuj komunikas kun interna kanalo nomata [[laringo]], kiu alvenas tra la [[trakeo]] en la [[pulmo]]j. La pulmoj konsistas el aro de [[pulma alveolo|alveoloj]] ĉirkaŭata de [[Kapilaro|sangokapilaroj]]. En la alveoloj okazas la interŝanĝo de gasoj kun la [[sango]]. La oksigenhava estas distribuata tra la tuta organismo pere de la [[kardiovaskula sistemo]].<ref name=dos>[https://books.google.es/books?isbn=607774378X ''Principios de anatomía y fisiología''.] Gerard J. Tortora, Bryan Derrickson, 2013.</ref> ;* Traĥea spirado. La spirado traĥea okazas ĉe multaj senvertebruloj, inklude [[insektoj]]n, [[miriapodoj]]n kaj kelkajn [[Araneoidoj|araneojn]]. Tiuj animaloj disponas de serio de truoj laŭlonge de siaj korpoj nomataj "stigmoj", tra kiuj ili enigas la aeron de la atmosfero. La stigmoj kondukas al tuboj, kiuj ricevas la nomon de "traĥeoj" kaj branĉiĝas en la interno de la organismo por ebligi la gasinterŝanĝon.<ref>''Environmental Physiology of Animals''. Aŭtoroj: Graham Stone, Ian Johnston, Pat Willmer. Konsultita la 2an de marto 2018.</ref> ;* Branka spirado. La branka spirado okazas ĉe la [[fiŝoj]]. La [[branko]]j estas spirorganoj de multaj akvanimaloj. Ili estas formataj per aro de tre fajnaj platoj ĉirkaŭataj de sangotuboj. Kiam la akvo ŝarĝita de oksigeno pasas inter la brankoj, okazas la gasa interŝanĝo kun la sango. [[Dosiero:Lumbricus terrestris (26559560801).jpg|thumb|maldekstre|La [[anelidoj]], kiel ekzemple la tervermoj de lataksonoj ''Crassiclitellata'' ne havas pulmojn sed spiras tra la haŭto (haŭta spirado).]] ;* Haŭta spirado. En kelkaj animaloj la spirado okazas rekte tra la haŭto. Por ke tio eblas, la haŭto devas esti tre fajna kaj ne esti kovrita per kornecaj strukturoj kiaj ekzemple skvamoj. Inter la animaloj kiuj posedas haŭtan spiradon estas la [[anelidoj]]. La haŭta spirado povas esti responsa por ĝis 20% de la gasa interŝanĝo en kelkaj reptilioj kaj eĉ pli granda procento ĉe amfibioj.<ref>''Fisiología Animal''. Aŭtoroj: Hill, Wyse, Anderson. Konsultita la 2an de marto 2018.</ref> === Senvertebruloj === {{Vidu ankaŭ|Senvertebrulo}} [[Dosiero:Siphon (mollusc) Unionidae Lamiot Lille 2351.JPG|eta|[[Duvalvuloj|Musloj]] entiras kaj elĵetas akvon por spirado kaj aliaj bezonoj tra [[sifono (biologio)|sifonoj]].]] [[Dosiero:Lymnaea stagnalis Arboretum de Paris.jpg|eta|La [[gastropodo]] ''Lymnaea stagnalis'' devas regule veni al la akvosurfaco por spiri tra la orifico kondukanta al ties [[pulmo]].]] Multaj malgrandaj bestoj ne havas apartajn organojn por la interŝanĝo de gasoj kaj povas rekte preni gasojn de la ĉirkaŭa akvo. En la korpo de la [[spongo]]j la daŭra akvotrafluo garantias la kontinuan gasan interŝanĝadon de la [[ĉelo]]j. Ĉe la [[knidulo]]j ne nur la tuta [[tegumenta sistemo|korposurfaco]], sed ankaŭ la intesto kontaktas la akvon, tiel ke la gasa interŝanĝado okazas sur granda surfaco. La [[platvermoj]] spiras tra la tuta korposurfaco,<ref name="WalkerAnderson2001PlatyhelminthesInAnderson"> Walker, J.C.; Anderson, D.T. (2001). «The Platyhelminthes». En Anderson, D.T., eld. ''Invertebrate Zoology''. Oxford University Press. pp. 58-80. ISBN 0195513681. </ref><ref name="RuppertBarnes2004Platyhelminthes"> Ruppert, E.E.; Fox, R.S.; Barnes, R.D. (2004). [[iarchive:isbn_9780030259821|''Invertebrate Zoology'' (Sepa eldono).]] Brooks / Cuelo. pp. 226–269. ISBN 0030259827. </ref> sed kelkaj specioj kapablas ankaŭ per la disbranĉinta intesto. Eĉ ĉe la pli kompleksaj [[anelidoj|ringvermoj]] okazas difuza spirado tra la malseka korposurfaco. La en la vejnoj cirkulanta [[sango]] portas gasojn al kaj de la pli fora parto de la korpo. En la epidermo de la ringvermo troviĝas riĉa arteria reto, kio helpas la gasoŝanĝon. La konataj tubificoj vivantaj en la ŝlimo lokiĝas kun la kapo en la nutroriĉa ŝlimo kaj ilia spirado okazas tra la muro de la intestofino, en la oksigenriĉaj akvotavoloj. Oni dividas la [[artropodoj|artikpiedulojn]] je du grandaj grupoj: a) spirantaj akvon per [[branko]]j kiel la [[krustacoj|krustuloj]] kaj b) spirantaj aeron per [[traĥeo]]j kiel la [[insekto]]j. La brankoj de la krustuloj lokiĝas sur la kruroj. Baza kondiĉo estas por la daŭra spirado la ĉiam alvenanta freŝa akvo sur ties surfacon. La krustuloj garantias la kontinuan cirkuladon de la akvo per la daŭra, ritma movo de la kruroj. La branko de la kankro troviĝas malantaŭ la kapotoraka plato ĉe la krura insertiĝo al la korpo, en la brankokavo. La brankoj konsistas el maldikaj [[Ĥitino|ĥitinaj]] elstaraĵoj, la t.n. brankofadenoj. La gasoj trairas la epitelion de la brankofadenoj kaj transportiĝas en la dekondukaj kaj alkondukaj arterioj. La traĥeoj de la insektoj estas malplenaj tuboj tre branĉigitaj, kiuj formas sistemon plektitan tra la tuta korpo. La traĥeosistemo komunikas al la ekstera medio tra la spirporoj, troviĝantaj ambaŭflanke kaj posegmente. La porojn protektas ĥitinaj filtriloj. Ankaŭ la internan surfacon de la traĥeoj kovras maldika ĥitintavolo, kiu kiel spirala fadeno garantias la elastecon de la traĥeokanaletoj kaj liberan trafluon de la gasoj. La plej malgrandaj kanaletoj de la traĥeo penetras en la histojn inter la ĉeloj. La insekto helpas la spiradon per movoj de la abdomeno. Ankaŭ la spirorganoj de la [[moluskoj]] evoluis konvene al la akva aŭ surtera vivmaniero. La [[duvalvuloj|musloj]], vivantaj ĉiam en akvo, spiradas per grandsurfacaj [[branko]]lamenoj. La spirorganon de la surteraj [[gastropodoj|snejloj]] formas la maldika epitelio de la interna surfaco de la mantelkavo, sub kiu la riĉa arterioreto helpas transporti la gasojn. === Vertebruloj === {{Vidu ankaŭ|Vertebruloj}} La spirorganoj de la vertebruloj formiĝis el elkreskaĵoj de la antaŭintesto dum la evolucio. Ĉe la vertebruloj akvospirantaj formiĝis branko, ĉe la [[tetrapodoj|aerspirantaj]] la brankoj perdiĝis kaj formiĝis [[pulmo]]j. La brankoj de la [[fiŝo]]j lokiĝas ambaŭflanke ĉe la faringo, en la brankokavo. La brankojn kovras deflanke movebla [[operkulo]]. Ili konsistas el grandnombraj lamenoj fiksitaj al fortaj bazoj, la [[brankarkoj]]. Gasoj trairas la maldikan [[epitelio]]n de la branklamenoj, traplektitaj per kapilarreto. Ilin transportas la sango inter la branklamenoj kaj la ĉeloj, en kiuj okazas la biologia oksidado. La spirmovon garantias la harmoniigita funkciado de la buŝo kaj la operkuloj. Dum enspiro la buŝo malfermiĝas, la buŝkavo grandiĝas, la operkulo estas fermita. La akvo fluanta el la buŝkavo al la brankokavo tralavas la brankolamenojn. Dum elspiro la buŝo fermiĝas, la buŝokavo malgrandiĝas kaj la akvo fluas eksteren apud la malfermita operkulo. La fiŝoj uzas apud la branka spirado ankaŭ difuzan spiradon tra la haŭto, precipe en la oksigenmankaj akvoj. Kelkaj specioj glutas atmosferan aeron kaj ensorbas oksigenon el ĝi tra la mukozo de la postintesto. Kelkaj fiŝoj, ekzemple iuj [[marĉo|marĉaj]] specioj, kapablas vivi eĉ kelkajn tagojn sen la akva medio. Ĉe tiuj ĉi specioj etendiĝas apud la branko arteririĉaj, grandsurfacaj mukozofaldoj en la brankokavon. Tio ĉi estas la t.n. labirintorgano, per kies helpo ili kapablas vivi per atmosfera aero dum relative longa tempo. La pulmo de la [[amfibioj]] estas la malplej evoluinta inter la vertebruloj. La amfibiido aŭ [[larvo]] (ekz. [[ranido]]), vivanta ĉiam en la akvo, havas nur brankojn. La pulmo evoluas en posta fazo de la ontogenezo. La aero penetras ĉe la plenkreska besto tra mallonga [[traĥeo]] la parajn, sakformajn pulmojn, kies internan surfacon kovras maldika epitelio, tra kiu okazas la gasodifuzo. La transporto de la gasoj okazas tra la abunda kapilarreto en la epidermo. La pli-malpli grandaj faldaĵoj de la interna surfaco de la pulmo grandigas la spirsurfacon. Kiom ajn granda estas la spirsurfaco, ĉiam restas en la pulmo de la amfibioj unu centra grandetenda kaverno, kiu ne rolas en la gasoŝanĝo. Pro tio havas grandan signifon eĉ ĉe [[ranoj]], kiuj havas pli evoluintajn pulmojn ol aliaj amfibioj, la kompletiga difuza spirado tra la haŭto. [[Dosiero:X-ray_video_of_a_female_American_alligator_(Alligator_mississippiensis)_while_breathing_-_pone.0004497.s009.ogv|eta|250x250ra|X-radia video de ina [[Misisipa aligatoro|amerika aligatoro]] dum spirado.]] Reptilioj spiras per movoj de korpaj muskoloj, kiuj pligrandigas kaj malpligrandigas la pulmojn. En la pulmo de la [[reptilio]]j formiĝas pli kaj pli septo en la centra kaverno, kiu efike pligrandigas la spirsurfacon. Tio ja necesas, ĉar ilia korposurfaco forte korniĝis kaj pro tio ne taŭgas por kompletiga difuza spirado. La pulmo de la [[birdo]]j havas specialajn kompletigajn organojn, la t.n. aersakojn. Ĝenerale 5 paroj da aersakoj apartenas al la birdopulmo, kiuj pleniĝas per aero dum la spirado. Tiel la pulmo de la birdoj ricevas freŝan aeron dudirekte, dum enspiro tra la traĥeo, dum elspiro el la aersakoj. La funkcio de la aersakoj estas la aerdeponado kaj ili ne rolas en la gasa interŝanĝado. Parto de la aero venas rekte en la aersakojn dum enspiro tra la traĥeo kaj la du ĉefbronkoj. Alia parto de aero dividiĝas en la grandnombraj aerkanaletoj de la spongostruktura plumo. Tiujn kanaletojn ĉirkaŭprenas kapilaroj. La gasa interŝanĝado okazas inter la kanaletoj kaj kapilaroj tra la maldika epitelia muro. Dum elspiro venas la freŝa aero el la aersako same tien. La spirado de la birdoj estas tre efika pro la sistemo de aersakoj kaj aerkanaletoj. La pulmo de la [[mamuloj]] dividiĝas je grandaj loboj. En la [[bronko]]j formiĝis riĉe disbranĉanta bronkosistemo, kies finaj disiĝoj formas tre malgrandajn, vinberaro-similajn aerveziketojn. Ties maldikaj epitelioj estas kovritaj deekstere per firme alligitaj kapilaroj, tiel donante perfektan difuzan eblecon por la gasoŝanĝo. Do la spirsurfacon de la mamuloj donas la grandega surfaco de la aerveziketoj. La spirmovadon de la mamuloj helpas muskoloj de la ventro kaj la brusto, kiuj movas la ripojn, kaj la diafragmo, t.e. muskola muro inter la brusta kaj ventra kavoj. Ili grandigas dum enspiro la volumenon de la brusto kaj sekve de la pulmo. Tiel iĝas la aerpremo pli malgranda en la pulmo ol ekstere, do la aero enfluas. Dum elspiro malvastiĝas la brusto kaj tiel la pulmoj, do la aero kun pli granda premo fluas el la plumo al la aero. ==== Homoj ==== {{Ĉefartikolo|Homa spirado}} [[Dosiero:Bubble_Blowing_15.jpg|eta|Homo blovas eksteren la gasojn devenintajn de la spira procezo.]] Ĉe homoj la spirvojoj inter la nazo kaj la grandaj [[pulmo]]j estas longaj. Ili inkludas la [[faringo]]n, kie la spira vojo kruciĝas kun la nutraĵa, kaj la [[laringo]]n, kiu produktas la homan voĉon. La [[pleŭro]], konsistanta el du membranoj kun lubrikaĵo intere, evitas frotiĝon inter la pulmoj kaj la brusta muro. La aerveziketoj de la homaj pulmoj havas surfacan areon de ĉ. 200 m². Ili entenas ĉ. 2.5-3.0 l da aero post elspiro, kaj 0.5 l pli post enspiro, sed povas akcepti pli grandajn volumenojn. Homo trankvila faras ĉ. 16 spirciklojn en minuto, kaj la frekvenco pliigas dum laboro aŭ ekzerco. == Vidu ankaŭ == * [[Artefarita spirado]] * [[Elspiro]] * [[Enspiro]] * [[Aero]] * [[Anatomio]] * [[Tera atmosfero|Atmosfero]] * [[Fiziologio]] * [[Fotorespirado]] * [[Oksigeno]] * [[Karbona dioksido]] * [[Karbono-ciklo]] == Proverbo == Ekzistas [[proverbo]] pri spiro en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2009-03-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Li jam faras la lastan spiron.''}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|ReVo=spir.0ado}} {{Havenda artikolo}} [[Kategorio:Spirado| ]] [[Kategorio:Pulmo]] [[Kategorio:Haŭto]] hj1sb6dg33or4rtvi8frmznd0d9v159 9366398 9366382 2026-05-04T08:35:36Z Sj1mor 12103 9366398 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Spiro (apartigilo)}}{{Informkesto organizaĵo}} '''Spirado''' estas procezaro, per kiu [[organismo|vivaĵo]] cirkuligas akvon aŭ aeron el la ĉirkaŭa medio al histoj, kiuj kapablas enlasi fiziologie necesajn [[gaso]]jn de ĝi kaj ellasi malbezonatajn en ĝin. Bestoj ofte havas kompleksan [[spira sistemo|spiran sistemon]] por tiu funkcio. [[Homa spirado|Homoj spiras]] cikle vastigante kaj malvastigante la [[brusto]]n por enigi freŝan [[aero]]n en la [[pulmo]]jn kaj eligi malfreŝan. Krom la ĉeffunkcio, [[gasa interŝanĝo]], spirado akiris ĉe multaj organismoj kromfunkciojn, ekzemple [[termoregulado]]n aŭ produktadon de voĉo. == Plantoj == [[Dosiero:Zebrina stomata.jpeg|eta|maldekstra|La stomoj de ĉi tiu tradeskantio (''[[Tradescantia zebrina]]'') tralasas spiraeron inter la ekstera medio kaj la enaj histoj de la planto.]] [[Dosiero:Fotosynteza3.png|eta|maldekstre|230ra|[[Gasa interŝanĝo]] en fotosintezo.]] Per [[fotosintezo]] la [[planto]]j produktas [[organika kombinaĵo|organikajn molekulojn]] kaj [[oksigeno]]n el [[karbon-dioksido]] kaj akvo. Sed la biologia [[oksidado]] konsumas oksigenon por malkonstrui la organikajn molekulojn en karbon-dioksidon kaj akvon. La konstruaj kaj malkonstruaj procezoj necesigas gasan interŝanĝon kun la medio. La plimulto de la gasoj akceptataj el la aero kaj elmetataj en ĝin de tigohavaj plantoj iras tra du specoj de poroj, nome [[stomo]]j sur la [[folio]]j kaj [[lenticelo]]j sur la tigo kaj la radikoj. La stomoj aŭ pneŭmatodoj estas formitaj el paro da epidermaj ĉeloj modifitaj (stomaj aŭ fermaj ĉeloj) kun reneca formo. Por la gasa interŝanĝo ili formas truon nomitan [[ostiolo]] kiu fermiĝas aŭtomate en la okazoj de troa CO² aŭ de manko de akvo. Sub la fermoĉeloj en la bazhisto aperas ĝenerale iu pli granda kavo, la t.n. aerkavo (aerkorto), kiu kontinuas en interĉelaj kanaletoj. Tio signifas, ke la gasporoj estas fakte la eliraj fendoj de la interĉelaj kanaletoj al la surfaco. La moviĝo de la gasmolekuloj inter la kavoj kaj la ĉeloj okazas per difuzo. La stomoj estas plej ofte en la malsupra parto de la folio, en kiu ili ne ricevas la rektan sunlumon, sed foje ambaŭflanke kaj sur herbaj tigoj, je denseco de pli ol 100 poroj/mm². La ceteron de la folio kovras ambaŭflanke [[epidermo]], kaj foje [[kutiklo]] sur la supera flanko. Inter la du epidermaj tavoloj troviĝas la nutra bazhisto, kaj ĝiaj kanaletoj, kiuj ebligas la necesan gasoŝanĝon inter la ĉeloj kaj la enlasita aero. En la ĉeloj de la folio troviĝas multe da [[klorofilo]], kio signifas viglan fotosintezon. La organikaj molekuloj konstruitaj en la bazhistaj ĉeloj disiras en la floemo de la transporta histo, kiu troviĝas en la folivejnoj. La lenticeloj estas dise tra la mortinta ŝelo de tigoj kaj radikoj. Tipe, la lenticeloj estas lento-formaj (dukonveksa lenso) en sia ekstera konturo, de kie deriviĝas la nomo. Ili estas orientataj ĉu vertikale ĉu horizontale sur la tigo, laŭ la specio kaj varias laŭ grando, el apenaŭ videblaj ĝis tiom grando kiel de 1 cm aŭ eĉ 2,5 cm de longo. En arboj kun ŝelo de multaj fendoj, la lenticeloj estas sur la fono de la fendoj. La funkcio de la lenticeloj estas ebligi puran interŝanĝon de gasoj inter la internaj parenkimatozaj histoj kaj la atmosfero. Poroj aperis ĉe la komenco de la kontinenta vivo. La [[algo]]j kun simpla korpokonstruo akceptas gasojn, kiel aliajn en akvo solvitajn molekulojn, tra la tuta korposurfaco. La praaj, komencaj formoj de la gasporo aperis unuafoje ĉe la praaj [[muskoj]], la unuaj [[planto]]j aperintaj sur tero, poste ankaŭ ĉe la tigohavaj, pli evoluintaj plantoj, priskribitaj supre. Oni povas plej bone observi plantan spiradon ĉe ĝermantaj [[semo]]j, ĉar junaj plantidoj havas tre intensivan spiradon, ekzemple per jena eksperimento. Oni metas en du samgrandajn lombikojn saman kvanton da pizograjno kaj apud tiujn po unu ujon kun akva solvaĵo de kalcio-hidroksido. Oni plenigas la lombikon A per [[nitrogeno]], la lombikon B per aero sen karbon-dioksido. El la fermitaj lombikoj oni kondukas vitrotubojn mergiĝantajn en la [[kalcia hidroksido|kalcio-hidroksida]]j solvaĵoj. Post mallonga tempo malklariĝas la kalcio-hidroksida solvaĵo en ambaŭ lombikoj. Krome, la nivelo de la solvaĵo altiĝis en la vitrotubo de la lombiko A, sed ne en tiu de la lombiko B. La malklariĝo okazas ĉar la kalcio-hidroksido kun la dum la planta spirado estiĝinta karbon-dioksido iĝis [[kalcia karbonato|kalcio-karbonato]], kiu eliĝis el la solvaĵo kiel blanka [[precipitaĵo]]. La plialtiĝo de la solvaĵo en la tubo de la N₂-plena lombiko okazas ĉar la pizo elspiris karbon-dioksidon produktitan senoksigene per fermentado kiu premis la solvaĵon supren. La nivelo de la solvaĵo ne ŝanĝiĝis en la aeroplena lombiko, ĉar la planto uzis oksigenon por la spirado kaj la estiĝinta karbondioksido plenigis ties lokon. Kiam la oksigenenhavo tute elĉerpiĝas, la nivelo en la vitrotubo ekaltiĝas, ĉar la planto vivas plu inter anaerobaj kondiĉoj kaj produktas karbon-dioksidon per fermentado. Bone karakterizas la plantan spiradon la t.n. spirada kvociento, kiu montras la proporcion de la estiĝanta karbondioksido al la konsumita oksigeno. La plantoj kovras la energibezonon en normalaj kondiĉoj per karbonhidratoj. Tiam la kvanto de la produktita CO₂ kaj la foruzita O₂ estas ĉirkaŭ la sama, tiel la spirada kvociento estas ĉ. 1. Tiu proporcio estas alia en la diversaj kreskaj stadioj. La spirado de la plantaj organoj en la ripoza stadio estas apenaŭ mezurebla. Ekz. en la hordeograjno la kvociento estas tre sub 1. Se la grejno ĝermas, ĝi absorbas en granda kvanto akvon kaj ŝvelas. La viglaj malkonstruaj procezoj kovras la energion por la ĝermantaj grajnoj. La ŝelo de la ŝvelanta grajno malhelpas la penetron de la necesa oksigeno por la procezoj okazantaj en la grajno, tiel la CO₂/O₂ proporcio abrupte altiĝas. Kiam la ŝvelinta grajno krevas, la spirada kvociento rapide malaltiĝas kaj haltas iom sub 1. Oni povas konstati fortan, viglan spiradon ankaŭ en la meristemo de la formiĝantaj ŝosoj kiel ĉe la ĝermado. Malsamiĝintajn histojn jam ne karakterizas vigla [[metabolo]] kaj proteinkonstruo, pro kio ilia spirada vigleco malfortiĝas. La plantan spiradon influas ankaŭ la eksteraj kondiĉoj, ekz. tre gravas la ŝanĝiĝo de la temperaturo. Ĝis certa punkto pli alta temperaturo plifortigas la spiradon, sed la spirado ĉesas ĉe tro alta temperaturo pro la denaturo de la citoplasmaj proteinoj. === Spirado kaj fotosintezo === {{Ĉefartikolo|Fotosintezo}} {{Ĉefartikolo|Fotorespirado}} [[Dosiero:Photorespiration.svg|thumb|300ra|dekstre|Fotorespirado.]] La fotosintezo farata de la [[plantoj]], kaj en plej ampleksa senco en ĉiuj [[aŭtotrofo|aŭtotrofaj]] organismoj, kutime prezentiĝas kiel reakcio inversa al la aeroba respirado, ĉar la universala ekvacio estas ĝuste la malo: <center>'''6 CO₂ + 6 H₂O + energio (ATP) → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂'''</center> La fotosintezo estas tre forta tage, kiam la plimulto de la produktita oksigeno eliĝas al la aero, kvankam la planto malplimulton uzas rekte en la malkonstruaj procezoj. Nokte, kiam la fotosintezo ne funkcias, la planto daŭre uzas aeran oksigenon en respirado. Tio necesigas eligon de [[karbona dioksido]] al la medio. Respirado necesas por realigi la [[katabolo]]n, sammaniere kiel faras ĝin la cetero de eŭkariotoj pere de la oksidigo de [[karbonhidrato]]j fare de enzimoj, kaj por la sintezo de [[metabolito]]j esencaj inklude karbonhidratojn, [[aminoacido]]jn kaj grasacidojn, krom por la transporto de mineraloj kaj aliaj solvitaĵoj inter la ĉeloj. Ĝi konsumas inter 25 kaj 75% de ĉiuj [[karbonhidrato]]j produktitaj en la fotosintezo.<ref>Lambers, Hans; Ribas-Carbo, Miquel (eld.) (2005): ''Plant Respiration: From Cell to Ecosystem (Advances in Photosynthesis & Respiration)''. Kluwer Academic Publishers</ref> Eĉ tiel, la kvanto de karbona dioksido kiun la aŭtotrofaj organismoj eligas estas malpli granda ol la kvanto kiun ili alsorbas por realigi la fotosintezon, kaj ankaŭ la oksigeno kiujn ili bezonas estas same pli malgranda ol tiu kiun ili eligas. La pura eligo de karbona dioksido estas relative tre malgranda kompare kun la produktado de oksigeno. Ekvilibro inter la metabolaj agadoj de aŭtotrofoj kaj heterotrofoj favoras ekvilibron inter la oksigeno kaj la karbona dioksido en la [[tera atmosfero]]. == Bestoj == La spirado de la heterotrofe vivantaj [[besto]]j ligiĝas al la malkonstrua procezo de biologia oksidado, kaj konsistas el akcepto de O₂ el la ekstera medio kaj malakcepto de CO₂ en ĝin. Tiu medio povas esti aero aŭ akvo. Baza kondiĉo estas la ekzisto de iu besta korposurfaco, kiun apartigas de la medio tiel maldika tavolo, ke ĝi ne malhelpas la difuzon de la spiraj gasoj. Tiun funkcion havas la tuta korposurfaco ĉe relative etkorpaj bestoj se ĝi estas sufiĉe maldika. Tiam gasoj difuziĝas tra la tuta korposurfaco sporade, do ĝi nomiĝas difuza spirado. En la bestoj kun pli granda korpo evoluis specialaj [[spira sistemo|organoj por spirado]], ĉar la plejparta korposurfaco, funkcianta kiel kovra tavolo, estas tro dika. Kvankam la spirorganoj povas konstruiĝi tre diverse, ilia komuna propreco estas, ke ili havas grandan spirsurfacon, permeablan por la spirgasoj. === Tipoj de spirado === La aerobaj vivuloj disvolviĝis [[spira sistemo|plurajn sistemojn]] de interŝanĝo de gasoj kun la medio en kiu ili vivas: nome [[haŭto|haŭtan]], [[traĥeo|traĥean]], [[branko|brankan]] kaj [[pulmo|pulman]] spiradon. Pere de ajna de tiuj sistemoj ili aligas [[oksigeno]]n devenan de la ekstero kaj forigas [[Karbona dioksido|karbonan dioksidon]] kaj [[akvovaporo]]n, kiel rezulto de la procezo de la energia [[metabolo]]. Homoj kaj aliaj mamuloj prezentas nur pulman spiradon, sed kelkaj organismoj kiel la amfibioj uzas kelkajn diversajn sistemojn samtempe, havante kaj haŭtan kaj pulman spiradon. [[Dosiero:Gas exchange in the aveolus.svg|thumb|Interŝanĝo de gasoj en la [[pulma alveolo]].]] ;* Pulma spirado. Ĝi okazas ĉe la plej granda parto de la surteraj [[vertebrulo]]j: [[amfibioj]], [[reptilioj]], [[birdoj]] kaj [[mamuloj]] inklude la homon. La spira sistemo de pulma tipo estas formita el spiraj truoj situaj en la kapo kiuj komunikas kun interna kanalo nomata [[laringo]], kiu alvenas tra la [[trakeo]] en la [[pulmo]]j. La pulmoj konsistas el aro de [[pulma alveolo|alveoloj]] ĉirkaŭata de [[Kapilaro|sangokapilaroj]]. En la alveoloj okazas la interŝanĝo de gasoj kun la [[sango]]. La oksigenhava estas distribuata tra la tuta organismo pere de la [[kardiovaskula sistemo]].<ref name=dos>[https://books.google.es/books?isbn=607774378X ''Principios de anatomía y fisiología''.] Gerard J. Tortora, Bryan Derrickson, 2013.</ref> ;* Traĥea spirado. La spirado traĥea okazas ĉe multaj senvertebruloj, inklude [[insektoj]]n, [[miriapodoj]]n kaj kelkajn [[Araneoidoj|araneojn]]. Tiuj animaloj disponas de serio de truoj laŭlonge de siaj korpoj nomataj "stigmoj", tra kiuj ili enigas la aeron de la atmosfero. La stigmoj kondukas al tuboj, kiuj ricevas la nomon de "traĥeoj" kaj branĉiĝas en la interno de la organismo por ebligi la gasinterŝanĝon.<ref>''Environmental Physiology of Animals''. Aŭtoroj: Graham Stone, Ian Johnston, Pat Willmer. Konsultita la 2an de marto 2018.</ref> ;* Branka spirado. La branka spirado okazas ĉe la [[fiŝoj]]. La [[branko]]j estas spirorganoj de multaj akvanimaloj. Ili estas formataj per aro de tre fajnaj platoj ĉirkaŭataj de sangotuboj. Kiam la akvo ŝarĝita de oksigeno pasas inter la brankoj, okazas la gasa interŝanĝo kun la sango. [[Dosiero:Lumbricus terrestris (26559560801).jpg|thumb|maldekstre|La [[anelidoj]], kiel ekzemple la tervermoj de lataksonoj ''Crassiclitellata'' ne havas pulmojn sed spiras tra la haŭto (haŭta spirado).]] ;* Haŭta spirado. En kelkaj animaloj la spirado okazas rekte tra la haŭto. Por ke tio eblas, la haŭto devas esti tre fajna kaj ne esti kovrita per kornecaj strukturoj kiaj ekzemple skvamoj. Inter la animaloj kiuj posedas haŭtan spiradon estas la [[anelidoj]]. La haŭta spirado povas esti responsa por ĝis 20% de la gasa interŝanĝo en kelkaj reptilioj kaj eĉ pli granda procento ĉe amfibioj.<ref>''Fisiología Animal''. Aŭtoroj: Hill, Wyse, Anderson. Konsultita la 2an de marto 2018.</ref> === Senvertebruloj === {{Vidu ankaŭ|Senvertebrulo}} [[Dosiero:Siphon (mollusc) Unionidae Lamiot Lille 2351.JPG|eta|[[Duvalvuloj|Musloj]] entiras kaj elĵetas akvon por spirado kaj aliaj bezonoj tra [[sifono (biologio)|sifonoj]].]] [[Dosiero:Lymnaea stagnalis Arboretum de Paris.jpg|eta|La [[gastropodo]] ''Lymnaea stagnalis'' devas regule veni al la akvosurfaco por spiri tra la orifico kondukanta al ties [[pulmo]].]] Multaj malgrandaj bestoj ne havas apartajn organojn por la interŝanĝo de gasoj kaj povas rekte preni gasojn de la ĉirkaŭa akvo. En la korpo de la [[spongo]]j la daŭra akvotrafluo garantias la kontinuan gasan interŝanĝadon de la [[ĉelo]]j. Ĉe la [[knidulo]]j ne nur la tuta [[tegumenta sistemo|korposurfaco]], sed ankaŭ la intesto kontaktas la akvon, tiel ke la gasa interŝanĝado okazas sur granda surfaco. La [[platvermoj]] spiras tra la tuta korposurfaco,<ref name="WalkerAnderson2001PlatyhelminthesInAnderson"> Walker, J.C.; Anderson, D.T. (2001). «The Platyhelminthes». En Anderson, D.T., eld. ''Invertebrate Zoology''. Oxford University Press. pp. 58-80. ISBN 0195513681. </ref><ref name="RuppertBarnes2004Platyhelminthes"> Ruppert, E.E.; Fox, R.S.; Barnes, R.D. (2004). [[iarchive:isbn_9780030259821|''Invertebrate Zoology'' (Sepa eldono).]] Brooks / Cuelo. pp. 226–269. ISBN 0030259827. </ref> sed kelkaj specioj kapablas ankaŭ per la disbranĉinta intesto. Eĉ ĉe la pli kompleksaj [[anelidoj|ringvermoj]] okazas difuza spirado tra la malseka korposurfaco. La en la vejnoj cirkulanta [[sango]] portas gasojn al kaj de la pli fora parto de la korpo. En la epidermo de la ringvermo troviĝas riĉa arteria reto, kio helpas la gasoŝanĝon. La konataj tubificoj vivantaj en la ŝlimo lokiĝas kun la kapo en la nutroriĉa ŝlimo kaj ilia spirado okazas tra la muro de la intestofino, en la oksigenriĉaj akvotavoloj. Oni dividas la [[artropodoj|artikpiedulojn]] je du grandaj grupoj: a) spirantaj akvon per [[branko]]j kiel la [[krustacoj|krustuloj]] kaj b) spirantaj aeron per [[traĥeo]]j kiel la [[insekto]]j. La brankoj de la krustuloj lokiĝas sur la kruroj. Baza kondiĉo estas por la daŭra spirado la ĉiam alvenanta freŝa akvo sur ties surfacon. La krustuloj garantias la kontinuan cirkuladon de la akvo per la daŭra, ritma movo de la kruroj. La branko de la kankro troviĝas malantaŭ la kapotoraka plato ĉe la krura insertiĝo al la korpo, en la brankokavo. La brankoj konsistas el maldikaj [[Ĥitino|ĥitinaj]] elstaraĵoj, la t.n. brankofadenoj. La gasoj trairas la epitelion de la brankofadenoj kaj transportiĝas en la dekondukaj kaj alkondukaj arterioj. La traĥeoj de la insektoj estas malplenaj tuboj tre branĉigitaj, kiuj formas sistemon plektitan tra la tuta korpo. La traĥeosistemo komunikas al la ekstera medio tra la spirporoj, troviĝantaj ambaŭflanke kaj posegmente. La porojn protektas ĥitinaj filtriloj. Ankaŭ la internan surfacon de la traĥeoj kovras maldika ĥitintavolo, kiu kiel spirala fadeno garantias la elastecon de la traĥeokanaletoj kaj liberan trafluon de la gasoj. La plej malgrandaj kanaletoj de la traĥeo penetras en la histojn inter la ĉeloj. La insekto helpas la spiradon per movoj de la abdomeno. Ankaŭ la spirorganoj de la [[moluskoj]] evoluis konvene al la akva aŭ surtera vivmaniero. La [[duvalvuloj|musloj]], vivantaj ĉiam en akvo, spiradas per grandsurfacaj [[branko]]lamenoj. La spirorganon de la surteraj [[gastropodoj|snejloj]] formas la maldika epitelio de la interna surfaco de la mantelkavo, sub kiu la riĉa arterioreto helpas transporti la gasojn. === Vertebruloj === {{Vidu ankaŭ|Vertebruloj}} La spirorganoj de la vertebruloj formiĝis el elkreskaĵoj de la antaŭintesto dum la evolucio. Ĉe la vertebruloj akvospirantaj formiĝis branko, ĉe la [[tetrapodoj|aerspirantaj]] la brankoj perdiĝis kaj formiĝis [[pulmo]]j. La brankoj de la [[fiŝo]]j lokiĝas ambaŭflanke ĉe la faringo, en la brankokavo. La brankojn kovras deflanke movebla [[operkulo]]. Ili konsistas el grandnombraj lamenoj fiksitaj al fortaj bazoj, la [[brankarkoj]]. Gasoj trairas la maldikan [[epitelio]]n de la branklamenoj, traplektitaj per kapilarreto. Ilin transportas la sango inter la branklamenoj kaj la ĉeloj, en kiuj okazas la biologia oksidado. La spirmovon garantias la harmoniigita funkciado de la buŝo kaj la operkuloj. Dum enspiro la buŝo malfermiĝas, la buŝkavo grandiĝas, la operkulo estas fermita. La akvo fluanta el la buŝkavo al la brankokavo tralavas la brankolamenojn. Dum elspiro la buŝo fermiĝas, la buŝokavo malgrandiĝas kaj la akvo fluas eksteren apud la malfermita operkulo. La fiŝoj uzas apud la branka spirado ankaŭ difuzan spiradon tra la haŭto, precipe en la oksigenmankaj akvoj. Kelkaj specioj glutas atmosferan aeron kaj ensorbas oksigenon el ĝi tra la mukozo de la postintesto. Kelkaj fiŝoj, ekzemple iuj [[marĉo|marĉaj]] specioj, kapablas vivi eĉ kelkajn tagojn sen la akva medio. Ĉe tiuj ĉi specioj etendiĝas apud la branko arteririĉaj, grandsurfacaj mukozofaldoj en la brankokavon. Tio ĉi estas la t.n. labirintorgano, per kies helpo ili kapablas vivi per atmosfera aero dum relative longa tempo. La pulmo de la [[amfibioj]] estas la malplej evoluinta inter la vertebruloj. La amfibiido aŭ [[larvo]] (ekz. [[ranido]]), vivanta ĉiam en la akvo, havas nur brankojn. La pulmo evoluas en posta fazo de la ontogenezo. La aero penetras ĉe la plenkreska besto tra mallonga [[traĥeo]] la parajn, sakformajn pulmojn, kies internan surfacon kovras maldika epitelio, tra kiu okazas la gasodifuzo. La transporto de la gasoj okazas tra la abunda kapilarreto en la epidermo. La pli-malpli grandaj faldaĵoj de la interna surfaco de la pulmo grandigas la spirsurfacon. Kiom ajn granda estas la spirsurfaco, ĉiam restas en la pulmo de la amfibioj unu centra grandetenda kaverno, kiu ne rolas en la gasoŝanĝo. Pro tio havas grandan signifon eĉ ĉe [[ranoj]], kiuj havas pli evoluintajn pulmojn ol aliaj amfibioj, la kompletiga difuza spirado tra la haŭto. [[Dosiero:X-ray_video_of_a_female_American_alligator_(Alligator_mississippiensis)_while_breathing_-_pone.0004497.s009.ogv|eta|250x250ra|X-radia video de ina [[Misisipa aligatoro|amerika aligatoro]] dum spirado.]] Reptilioj spiras per movoj de korpaj muskoloj, kiuj pligrandigas kaj malpligrandigas la pulmojn. En la pulmo de la [[reptilio]]j formiĝas pli kaj pli septo en la centra kaverno, kiu efike pligrandigas la spirsurfacon. Tio ja necesas, ĉar ilia korposurfaco forte korniĝis kaj pro tio ne taŭgas por kompletiga difuza spirado. La pulmo de la [[birdo]]j havas specialajn kompletigajn organojn, la t.n. aersakojn. Ĝenerale 5 paroj da aersakoj apartenas al la birdopulmo, kiuj pleniĝas per aero dum la spirado. Tiel la pulmo de la birdoj ricevas freŝan aeron dudirekte, dum enspiro tra la traĥeo, dum elspiro el la aersakoj. La funkcio de la aersakoj estas la aerdeponado kaj ili ne rolas en la gasa interŝanĝado. Parto de la aero venas rekte en la aersakojn dum enspiro tra la traĥeo kaj la du ĉefbronkoj. Alia parto de aero dividiĝas en la grandnombraj aerkanaletoj de la spongostruktura plumo. Tiujn kanaletojn ĉirkaŭprenas kapilaroj. La gasa interŝanĝado okazas inter la kanaletoj kaj kapilaroj tra la maldika epitelia muro. Dum elspiro venas la freŝa aero el la aersako same tien. La spirado de la birdoj estas tre efika pro la sistemo de aersakoj kaj aerkanaletoj. La pulmo de la [[mamuloj]] dividiĝas je grandaj loboj. En la [[bronko]]j formiĝis riĉe disbranĉanta bronkosistemo, kies finaj disiĝoj formas tre malgrandajn, vinberaro-similajn aerveziketojn. Ties maldikaj epitelioj estas kovritaj deekstere per firme alligitaj kapilaroj, tiel donante perfektan difuzan eblecon por la gasoŝanĝo. Do la spirsurfacon de la mamuloj donas la grandega surfaco de la aerveziketoj. La spirmovadon de la mamuloj helpas muskoloj de la ventro kaj la brusto, kiuj movas la ripojn, kaj la diafragmo, t.e. muskola muro inter la brusta kaj ventra kavoj. Ili grandigas dum enspiro la volumenon de la brusto kaj sekve de la pulmo. Tiel iĝas la aerpremo pli malgranda en la pulmo ol ekstere, do la aero enfluas. Dum elspiro malvastiĝas la brusto kaj tiel la pulmoj, do la aero kun pli granda premo fluas el la plumo al la aero. ==== Homoj ==== {{Ĉefartikolo|Homa spirado}} [[Dosiero:Bubble_Blowing_15.jpg|eta|Homo blovas eksteren la gasojn devenintajn de la spira procezo.]] Ĉe homoj la spirvojoj inter la nazo kaj la grandaj [[pulmo]]j estas longaj. Ili inkludas la [[faringo]]n, kie la spira vojo kruciĝas kun la nutraĵa, kaj la [[laringo]]n, kiu produktas la homan voĉon. La [[pleŭro]], konsistanta el du membranoj kun lubrikaĵo intere, evitas frotiĝon inter la pulmoj kaj la brusta muro. La aerveziketoj de la homaj pulmoj havas surfacan areon de ĉ. 200 m². Ili entenas ĉ. 2.5-3.0 l da aero post elspiro, kaj 0.5 l pli post enspiro, sed povas akcepti pli grandajn volumenojn. Homo trankvila faras ĉ. 16 spirciklojn en minuto, kaj la frekvenco pliigas dum laboro aŭ ekzerco. == Vidu ankaŭ == * [[Artefarita spirado]] * [[Elspiro]] * [[Enspiro]] * [[Aero]] * [[Anatomio]] * [[Tera atmosfero|Atmosfero]] * [[Fiziologio]] * [[Fotorespirado]] * [[Oksigeno]] * [[Karbona dioksido]] * [[Karbono-ciklo]] == Proverbo == Ekzistas [[proverbo]] pri spiro en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2009-03-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Li jam faras la lastan spiron.''}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|ReVo=spir.0ado}} {{Havenda artikolo}} [[Kategorio:Spirado| ]] [[Kategorio:Pulmo]] [[Kategorio:Haŭto]] 0kf971jdg8g0j32dz1fu8nkzgvprghg 0 27398 9366557 9363120 2026-05-04T10:59:30Z Sj1mor 12103 /* Demando de energipolitiko */ 9366557 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Nuclear power environmenal collage.jpg|eta|Fotokunmetaĵo|400x400ra]] [[Dosiero:Kp124-nuklea-energio.opus|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri historio de uzado de nuklea energio]] '''Atomkerna energio''' (aŭ '''nuklea energio''') estas la [[energio]] produktita per la procezoj okazantaj en [[atomkerno]]j. Ekzistas du ĉefaj procezoj kiuj permesas la praktikan produktadon de energio por teĥnikaj celoj: * La fendiĝo de pezaj nukleoj, ekz-e [[uranio]], kiu nomiĝas [[nuklea fisio]]. * La fandiĝo de du malpezaj atomkernoj, kiu nomiĝas [[nuklea fuzio|fuzio]]. Tiu ĉi estas la procezo per kiu kreiĝas la energio de la [[suno]] kaj la ceteraj steloj.<ref>[https://www.treccani.it/enciclopedia/energia-nucleare/ Energia nucleare,] en Treccani.it – Enciclopedie on line, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. </ref><ref> [https://www.treccani.it/enciclopedia/reattore/ Reattori nucleari,] en ''Reattore'', Treccani.it – Enciclopedie on line, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. URL konsultato la 19an de marto 2022. </ref> La fisio estas uzata en la t.n. [[Nuklea centralo|nuklea elektrejo]], por la produktado de [[elektro]]. La fuzio kaj fisio estas ambaŭ uzataj por armilaj celoj (vidu [[atombombo]]). La ĝusta nomo de tiu tipo de energio estas "atomkerna energio" aŭ "nuklea energio". Oni tre ofte uzas la vorton "atomenergio", sed tio estas principe erara, ĉar ja ankaŭ la [[Kemio|ĥemiaj]] procezoj okazas en la atomo, kvankam ne en la kerno. == Historio == === Pioniroj === [[Dosiero:Henri Becquerel.jpg|eta|dekstre|[[Henri Becquerel]].]] En 1896 [[Henri Becquerel]] malkovris, ke kelkaj [[kemia elemento|kemiaj elementoj]] elsendas [[radiado|radiadojn]].<ref> Bulbulian, Silvia (1987). [https://web.archive.org/web/20080331232031/http://omega.ilce.edu.mx:3000/sites/ciencia/volumen1/ciencia2/42/htm/sec_5.html «El descubrimiento de la radiactividad».] En Fondo de Cultura Económica, eld. La radiactividad. Phroneris, Biblioteca Digital (unua eldono). Nicaragua. ISBN 968-16-2651-6. Arkivita el la originalo la 31an de marto 2008. Konsultita la 4an de aprilo 2008. </ref> Kaj li kaj [[Marie Curie]] kaj aliaj studis ilian proprecojn, kaj malkovris, ke tiuj radiadoj estas diferencaj disde la jam konataj [[ikso-radioj]] kaj kiu posedis diferencajn proprecojn, kaj tiukadre ili nomis la tri malkovritajn tipojn: [[alfa|alfa]], [[Beta-radiado|beta]] kaj [[Gama-radiado|gamma]]. Baldaŭ oni vidis, ke ĉiuj el ili devenas de la [[atoma kerno]] kiun priskribis [[Ernest Rutherford]] en 1911. Je la malkovro de la [[neŭtrino]], partiklo priskribita teorie en 1930 fare de [[Wolfgang Pauli]] sed ne detektita ĝis 1956 fare de [[Clyde Cowan]] kaj liaj kunlaborantoj, oni povi klarigi la radiadon beta. En 1932 [[James Chadwick]] malkovris la ekzistadon de la [[neŭtrono]] kion Pauli estis antaŭdirinta en 1930, kaj tuj poste [[Enrico Fermi]] malkovris, ke kelkaj radiadoj elsenditaj en maloftaj fenomenoj de desintegrado estas reale tiuj neŭtronoj. Dum la [[1930-aj jaroj]], Enrico Fermi kaj liaj kunlaborantoj bombardadis per neŭtronoj pli ol 60 elementoj, inter ili ²³⁵Uranio, produktante la unuajn artefaritajn nukleajn fiziojn. En 1938, en [[Germanio]], [[Lise Meitner]], [[Otto Hahn]] kaj [[Fritz Strassmann]] pravigis la eksperimentojn de Fermi kaj en 1939 pruvis, ke parto de la rezultantaj produktoj aperintaj je la okazigo de tiuj eksperimentoj per uranio estas kernoj de [[bario]]. BAldaŭ ili alvenis al la konklufo ke ili fakte estas rezulto de la disdividado de la kernoj de uranio. Tiel oni malkovris la [[fisio]]n. En [[Francio]], [[Jean Frédéric Joliot-Curie|Joliot Curie]] malkovris, ke krom barion, oni elsendis duarangajn neŭtronojn en tiu reakcio, kio ebligis la "ĉenreakcion". En 1932 [[Mark Oliphant]] teoriumis pri la [[Nuklea fuzio|fuzio]] de malpezaj nukleoj (de [[hidrogeno]]), kaj baldaŭ poste [[Hans Bethe]] priskribis la funkciadon de la [[stelo]]j, bazinte sin sur tiu mekanismo. {{Ĉefartikolo|Radioaktiveco|Nuklea forto|Nuklea reakcio}} === Produktado === [[Dosiero:Albert Einstein (Nobel).png|eta|maldekstre|Oficiala portreto de Einstein ricevinta en 1921 la Nobel-Premion en Fiziko.]] La historio de nuklea energio komenciĝas per la malkovroj pri [[radiaktiveco]] fine de la [[19-a jarcento]]. La unua, kiu havis la ideon gajni energion el atomaj nukleoj, estis la sciencisto [[Albert Einstein]] (Ejnŝtejno) en 1905. Poste la scienca evoluo de la nuklea fiziko en la unua duono de la 20-a jarcento kondukis al la konstruo de la unua funkcianta eksperimenta-demonstra reaktoro, fare de [[Enrico Fermi]] en [[Usono]], la {{daton|2|decembro|1942}} kaj al la fifamaj eventoj de la [[dua mondmilito]], kun ĵeto de atomaj bomboj al [[Hiroŝimo]] kaj [[Nagasako]]. En 1961 Rusio eksperimentis pri la bombo ''Car'', kun energio de 50 megatunoj (da [[TNT-ekvivalento]]), tio estas la 3.125-oblo de la bombo de Hiroŝimo. Nur en la dua duono de la 20-a jarcento komenciĝas provoj gajni nuklean energion ankaŭ por civilaj celoj, por produktado de [[elektro]]. En 1954 estis konstruita la unua ŝipo nuklee movata, [[submarŝipo]] Nautilus (SSN-571). Dum surfacaj ŝipoj nuklee pelataj ne disvastiĝis, armeaj submaraj ŝipoj estas sukcesa ideo, ĉar [[dizelmotoro|dizelaj]] motoroj bezonas aeran oksigenon kaj ne estas uzeblaj subakve. === Fisihistorio === {{Ĉefartikolo|Fisio}} [[Dosiero:Oppenheimer Fermi Lawrence.jpeg|thumb|dekstre|250px|De maldekstro: [[J. Robert Oppenheimer]], [[Enrico Fermi]] kaj [[Ernest Lawrence]].]] En nuklea fiziko, fisio estas nuklea reago, kio signifas, ke ĝi okazas en la atomkerno. Fisio okazas kiam peza nukleo fendetiĝas en du aŭ pli malgrandajn nukleojn, kaj plie kelkajn kromproduktojn kiel ekzemple liberaj neŭtronoj, [[fotono]]j (kutime gamaradioj), kaj aliaj fragmentoj de la nukleo kiel ekzemple partikloj alfa (heliumnukleoj) kaj beta (elektronoj kaj positronoj de alta energio). Dum la [[Dua Mondmilito]], la Departemento pri Armila Disvolviĝo de [[Nazia Germanio]] ellaboris atomenergian projekton (Projekto Uranio) cele al produktado de atomeksploda aparato. Albert Einstein, en 1939, subskribis leteron al la usona prezidanto [[Franklin Delano Roosevelt]], skribitan de [[Leó Szilárd]], en kiu li avertis pri tiu fakto.<ref>[https://web.archive.org/web/20220617102507/https://www.atomicheritage.org/?option=com_content «Preserving and Interpreting the Manhattan Project».] Arkivita el la originalo la 17an de junio 2022. Konsultita la 1an de decembro 2007. </ref> La 2-an de decembro 1942, kadre de la [[Projekto Manhattan]] direktita de J. Robert Oppenheimer, estis konstruita la unua homfarita [[reaktoro]] en la mondo (estis antaŭe natura reaktoro en Oklo, [[Gabono]]): nome la Ĉikaga Pile-1 (CP-1). Kadre de la sama armea programo, multe pli granda reaktoro estis konstruita ĉe Hanford, cele al la produktado de [[plutonio]], kaj en la sama tempo, kaskada uraniriĉiga projekto. La 16-an de julio 1945, la unua atombombo (kodita [[Trinity-testo|Trinity]]) estis testita en la Dezerto de [[Alamogordo]]. En ĉi tiu provo, eksplodo ekvivalenta al 19,000,000 kg da [[TNT]] (19 [[TNT-ekvivalento|kilotunoj]]) estis efektivigita, potenco neniam antaŭe observita en iu alia eksplodaĵo. [[Dosiero:Nagasakibomb.jpg|220px|eta|maldekstre|La [[fungonubo]] de la bombo ''Fat Man'' rezultinta el la [[atomeksplodo]] super [[Nagasako]] staris 18 km en la ĉielo el la [[hipocentro]].]] Ambaŭ evoluintaj projektoj finiĝis per la konstruado de du bomboj, unu el riĉigita uranio kaj alia el plutonio (''[[Little Boy]]'' (Knabeto) kaj ''[[Fat Man]]'' (Dikulo)) kiuj estis faligitaj sur la japanajn grandurbojn [[Hiroŝimo]] (6a de aŭgusto, 1945) kaj [[Nagasako]] (9a de aŭgusto, 1945) respektive. La 15-an de aŭgusto 1945, 2-a Mondmilito finiĝis en la Pacifiko kun la kapitulaco de Japanio. Siaflanke la germana atombomba programo (gvidata de Werner Heisenberg) ne atingis sian celon antaŭ la kapitulaco de Germanio la 8-an de majo 1945. Poste, nukleaj programoj estis efektivigitaj en [[Sovet-Unio]] (unua provo de fisiobombo la 29-an de aŭgusto 1949), Francio kaj Britio, komencante la vetarmadon en ambaŭ blokoj kreitaj post la milito, atingante limojn de detrua potenco neniam antaŭe imagita de homoj (ĉiu flanko povis venki kaj detrui ĉiujn siajn malamikojn plurfoje). Dum la tuta daŭro de la [[malvarma milito]] restis la duobla intereso pri nuklea energio sur la milita kaj la civila frontoj. Jam en la 1940-aj jaroj, admiralo [[Hyman Rickover]] proponis la konstruadon de fisiaj reaktoroj ne celitaj ĉi-foje al la fabrikado de materialo por bomboj, sed al la produktado de elektro. Oni ĝuste opiniis, ke ĉi tiuj reaktoroj povus konsistigi bonegan anstataŭaĵon de [[dizelo]] en [[submarŝipo]]j. La unua nuklea reaktoro kiu produktis [[elektra energio|elektran energion]] ekfunkciadis la 26an de junio 1954 en la loĝloko [[Obninsk]] en Sovetunio,<ref> Blojinstsev, D.I. (1974). [https://www.iaea.org/sites/default/files/16304700712_es.pdf «Construcción y Operación de la primera central nuclear: Evocación de Algunos Problemas y soluciones».] Boletin OIEA. Konsultita en 09-01-2024. </ref> ĝi havis kapaciton de 5000 kV. En [[Usono]] oni konstruis la unuan testreaktoron por produkti energion (en armea kunteksto) en 1953. Sub la direkto de admiralo [[Hyman Rickover]] oni evoluigis reaktorojn por provizi energion al submarŝipoj. La lanĉo de la unua nuklea submarŝipo (la [[USS Nautilus (SSN-571)|USS Nautilus]] (SSN-571)) okazis la 17-an de januaro 1955 je la 11:00 a.m. La Usona Departemento de Defendo proponis la dezajnon kaj konstruadon de nuklea rektoro uzebla por elektroproduktado kaj propulso en submarŝipoj al du malsamaj nordamerikaj kompanioj: [[General Electric]] kaj [[Westinghouse]]. Tiuj firmaoj evoluigis la malpezakvajn reaktorojn tipo [[BWR]] kaj [[PWR]] respektive. [[Dosiero:USSR 1959 pc Lenin.jpg|thumb|dekstre|Sovetunia [[poŝtmarko]] de ''Lenin'', la unua nukle-energia glacirompilo en la mondo.]] Tiujn ĉi reaktorojn oni uzadis por la propulso de ŝipoj, kaj por milita uzo (submarŝipoj, krozoŝipoj, aviadilŝipoj,...) kaj por civila uzo ([[glacirompilo]]j kaj ŝarĝŝipoj), kie ili prezentas potencajn karakterizaĵojn, redukton de la grandeco de la motoroj, redukton de fuelstokado kaj aŭtonomiajn bezonojn ne superitajn de iu alia ekzistanta tekniko. La samaj fisiaj reaktordezajnoj estis portitaj al komercaj dezajnoj por elektroproduktado. La nuraj ŝanĝoj faritaj al la dezajno laŭlonge de la tempo estis pliiĝo en sekurecaj mezuroj, pli granda termodinamika efikeco, pliiĝo en potenco kaj la uzo de novaj teknologioj kiuj aperis. Inter 1950 kaj 1960 [[Kanado]] evoluigis novan tipon, surbaze de la PWR, kiu utiligis [[Peza akvo|pezan akvon]] kiel [[Nuklea moderigilo|moderigilon]] kaj [[Uranio|naturan uranion]] kiel fuelon, anstataŭe de la [[riĉigita uranio]] uzita por malpezakvaj dezajnoj. Aliaj reaktordezajnoj por komerca uzo uzis karbonon (Magnox, [[AGR]], RBMK aŭ [[PBR]] inter aliaj) aŭ [[Fluidsala reaktoro|fanditajn salojn]] ([[litio]] aŭ [[berilio]] inter aliaj) kiel moderigilon. Ĉi tiu lasta speco de reaktoro estis parto de la dezajno de la unua nuklepropulsita [[bombaviadilo]] (1954) (la usona Aircraft Reactor Experiment aŭ ARE). Tiu dezajno estis prirezignita post la evoluo de [[Interkontinenta balistika misilo|interkontinentaj balistikaj misiloj]] (ICBM). Aliaj landoj ([[Francio]], [[Italio]], inter aliaj) disvolvigis siajn proprajn dezajnojn de komercaj nukleaj reaktoroj por la generado de elektra energio. Por produkti elektron per nuklea (fisia) energio establiĝis la principo transformi ĝin al [[varmo]] kaj per [[akva vaporo]] funkciigi [[turbino]]jn. En 1946, oni konstruis la unuan rapidan neŭtronreaktoron (Klementino) en [[Los Alamos]], kun plutonio kiel fuelo kaj [[hidrargo]] kiel fridigaĵo. En 1951, oni konstruis la EBR-I, nome la unuan rapidan reaktoron per kiu oni generis elektron. En 1996, la Superfénix aŭ SPX, estis la plej alta potenca rapida reaktoro konstruita ĝis tiam (1200 MWe). En ĉi tiu speco de reaktoroj, radioizotopoj de plutonio, torio kaj uranio kiuj ne estas fendeblaj kun termikaj (malrapidaj) neŭtronoj povis esti utiligitaj kiel fuelo. En la 1950-aj jaroj, [[Ernest Lawrence]] proponis la eblecon uzi nukleajn reaktorojn kun geometrioj sub kritikeco (subkritikaj reaktoroj kies fuelo povus esti torio), en kiuj la reago estus apogita per ekstera liverado de neŭtronoj. En 1993 [[Carlo Rubbia]] proponis uzi spalatinstalaĵon en kiu protonakcelilo produktus la neŭtronojn necesajn por konservi la instalaĵon. Ĉi tiuj specoj de sistemoj estas konataj kiel Akceliloj (ADS), kaj oni esperas ekfunkciadi la unuan fabrikon de ĉi tiu tipo (MYRRHA) por 2033 en la [[Mol (Belgio)|Mol-centro]] (Belgio).<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/MYRRHA Pri Myrrah en la Wikipedia en angla]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070905010602/http://www.sckcen.be/myrrha/home.php Retejo de la projekto Myrrha]</ref> === Fuzihistorio === {{Ĉefartikolo|Nuklea fuzio}} En nuklea fiziko, nuklea fuzio estas la procezo per kiu pluraj atomkernoj de simila ŝargo kuniĝas kaj formas pli pezan nukleon. Samtempe, grandega kvanto de energio estas liberigita aŭ absorbita, permesante al materio eniri plasman staton. La kunfandiĝo de du kernoj de pli malalta maso ol [[fero]] (en ĉi tiu elemento kaj en [[nikelo]] okazas la plej alta nuklea liga energio per nukleono) liberigas energion ĝenerale. Male, la fandado de kernoj pli pezaj ol fero sorbas energion. En la inversa procezo, nuklea fisio, ĉi tiuj fenomenoj okazas en kontraŭaj direktoj. Ĝis la komenco de la 20-a jarcento, oni ne komprenis kiel la energio necesa por kontraŭstari ilian gravitan kolapson estis generita ene de steloj. Ekzistis neniu kemia reago kun sufiĉa potenco kaj ankaŭ fisio ne estis kapabla. En 1938 [[Hans Bethe]] sukcesis klarigi ĝin per fuzioreagoj, per la CNO-ciklo, por tre pezaj steloj. Poste, la proton-protona ciklo estis malkovrita por pli malaltaj masaj steloj, kiel ekzemple la [[Suno]]. En la [[1940-aj jaroj]], kadre de la [[Projekto Manhattan]], oni studis la eblecon uzi fuzion en la atombombo. En 1942 oni esploris la eblecon uzi fisionreagon kiel ekbruligan metodon por la ĉefa fuzia reago, sciante ke ĝi povus rezultigi miloble pli grandan potencon. Tamen, post la fino de la [[Dua Mondmilito]], la disvolviĝo de bombo de ĉi tiuj karakterizaĵoj ne estis konsiderita esenca ĝis la eksplodo de la unua rusa [[atombombo]] en 1949, RDS-1 aŭ Joe-1. Tiu ĉi evento kondukis usonan prezidenton [[Harry S. Truman]] anonci en 1950 la komencon de projekto por disvolvi la hidrogenan bombon. La 1-an de novembro 1952, la unua atombombo (kodnomo Mike, parto de Operation Ivy) estis testita, kun potenco ekvivalenta al 10,400,000,000 kg da [[TNT]] (10,4 megatunoj). La 12-an de aŭgusto 1953 Sovetunio faris sian unuan provon per termonuklea aparato (ĝia potenco atingis kelkcent kilotunojn). La kondiĉoj necesaj por atingi ekbruligon de kontrolita fuzioreaktoro, tamen, ne estis derivitaj ĝis 1955 fare de John D. Lawson.<ref name="Lawson">[https://web.archive.org/web/20071115053611/http://www.jet.efda.org/pages/publications/yop/dec05-aere-gpr1807.pdf Lawson ĉe konstruo de utila fuzireaktoro]</ref> La [[Lawson-kriterio|kriterioj de Lawson]] difinis la minimumajn necesajn kondiĉojn de [[tempo]], [[denseco]] kaj [[temperaturo]] kiujn la fuelo devas atingi (hidrogennukleoj), tiel ke la fuzia reago estu konservita. Tamen jam en 1946 oni patentis la unuan dezajnon de termonuklea reaktoro.<ref name="reactor">{{Citaĵo el la reto |url=http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&IDX=GB817681&F=0 |titolo=Resumo de la patento GB817681 |alirdato=2024-12-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071220030919/http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&IDX=GB817681&F=0 |arkivdato=2007-12-20 }}</ref> En 1951 komenciĝis la usona fuzioprogramo, bazita sur la stelaratoro. En la sama jaro, la evoluo de la unua [[Tokamako]] komenciĝis en Sovet-Unio, kun okazigo de ĝiaj unuaj eksperimentoj en 1956. Tiu lasta dezajno realigis en 1968 la unuan kvazaŭ-senmovan termonuklean reagon iam atingitan, montrante ke ĝi estis la plej efika dezajno atingita ĝis tiam. [[ITER]], la internacia dezajno, kiu komencis operaciojn en 2016 kaj provos solvi la ekzistantajn problemojn por atingi magnetan enferman fuzio-reaktoron, uzas ĉi tiun dezajnon. Kiam montriĝis la malfacileco sekure konservi la nuklean rubaĵon de [[atomcentralo]]j, en multaj landoj multiĝis protestoj kontraŭ ili. Kelkaj {{J|nuklea akcidento}} ([[Three Mile Island]], [[Nuklea akcidento de Ĉernobilo|Ĉernobilo]], [[Nuklea centralo Fukuŝima 1]]) fortigis ilin. == La fizikaj procezoj == La gajnado de nuklea energio baziĝas sur malpliiĝo de [[maso]]. Laŭ la fama formulo ''E'' = ''mc''² maso ''m'' estas ekvivalenta al energio ''E'', do malpliigo de maso devas produkti plion de energio, ekzemple en la formo de rapide flugantaj [[partiklo]]j aŭ de varmo. === Nuklea fisio (fendado) === {{Vidu ankaŭ|nuklea fisio}} Fisio signifas rompado de nukleo ĉe elsendo de konsiderinda kvanto de energio. Ĉe la klasika fisio de [[uranio]] [[neŭtrono]] frapas nukleon de uranio 235, kaj tiu fendiĝas al la du rompaĵoj ([[kriptono|kriptona]] kaj [[bario|baria]] atomoj) kaj elsendas du aŭ tri pliajn neŭtronojn, kiuj kapablas teni la fendadon aktiva ([[ĉenreakcio]]).<ref name="Fissione">[https://www.mase.gov.it/pagina/fissione-e-fusione-nucleare Fissione e fusione nucleare] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241217145502/https://www.mase.gov.it/pagina/fissione-e-fusione-nucleare |date=2024-12-17 }} Ministero della Transizione Ecologica, ĉe mite.gov.it.</ref> La sumo de la masoj de la du rompaĵoj kaj la neŭtronoj estas iomete malpli ol tiu de la origina nukleo kaj la neŭtrono, kiu fendis ĝin; la diferenco transformiĝis al energio. La energio komence estas en la rapido de la disflugantaj rompaĵoj, neŭtronoj kaj radiado, sed ĝi estas transformebla al varmo. Ĉe tia procezo proksimume 0,1 % de la maso transformiĝas al energio, do proksimume 1 g por 1 kg da origina maso. Nuklea fisio de uranio kaj [[plutonio]] estas eksperimente esplorita kaj inĝeniere ekspluatata de post la mezo de la [[20-a jarcento]]. En aŭgusto 2007 ekzistis 439 komercaj nukleaj reaktoroj,<ref> International Atomic Energy Agency, International Status and Prospects for Nuclear Power 2021 (PDF), GOV/INF/2021/32-GC(65)/INF/6, Vieno, 16a de julio 2021., 2021, p. 4. </ref> kiuj produktis ĉirkaŭ 6 % de la primara kaj 13 % de la elektra energio mondaj. En la 30 [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]]-landoj la varmonuklea energio konsistigas 30 % de la elektra energio produktita. [[Dosiero:Deuterium-tritium fusion.svg|eta|dekstre|Fuzio de deŭterio kaj tricio.]] === Nuklea fuzio (fandado) === {{Vidu ankaŭ|nuklea fuzio}} Alia procezo por gajni energion el nukleo estas nuklea fuzio. Ĝi estas la malo de fuzio; pluraj koliziantaj nukleoj interfrapiĝas kaj formas (interalie) pli pezan nukleon, kiu tamen ne havas tute la mason de la antaŭaj nukleoj. Ĉar ĉiu nukleoj havas pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], por fuzio necesas tre interproksimigi ilin, por ke la [[forta nuklea forto|forta interago]] superu la elektran dispoŝon. Por tio necesas altegaj temperaturoj, kiaj ekzemple ekzistas interne de steloj. Sur Tero la malfacilaĵoj fuzii en kontinua procezo ordinarajn [[hidrogeno|hidrogenajn]] nukleojn H-1 ([[protono]]jn) estas nun nesupereblaj. Tial la esploro koncentriĝas al fuziado de pezaj hidrogenaj [[izotopo]]j, [[deŭterio]] kaj [[tricio]], kies nukleoj pro la enestantaj neŭtronoj pli facile fuzias.<ref name="Fissione"/> La [[nun en 2017|nun]] plej progresinta projekto pri regebla nuklea fuzio estas la [[ITER|Internacia Termonuklea Eksperimenta Reaktoro]] (ITER)<ref>[http://www.iter.org/fr/acceuil Retejo de la projekto] {{en}}, {{fr}}</ref>, nun konstruata en suda [[Francio]]. Fakuloj taksas, ke la realigo de fuzia reaktoro taŭga por komerca energi-produktado daŭros ankoraŭ kelkajn jardekojn<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www.ted.com/talks/lang/en/steven_cowley_fusion_is_energy_s_future.html | titolo=Steven Cowley: Fusion is energy's future | alirdato=2012-12-14 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20121219185627/http://www.ted.com/talks/lang/en/steven_cowley_fusion_is_energy_s_future.html | arkivdato=2012-12-19 }}</ref>. La [[prototipo]] de tia centralo nomiĝas [[DEMO]] kaj nun estas planata de la anoj de projekto ITER. == Apliko de nuklea energio == === Nukleaj piloj === {{Vidu ankaŭ|Radioizotopa termoelektra generatoro}} Nukleaj piloj estas produktiloj de elektro, kiuj transformas ne kemian, sed nuklean energion, tiun de [[radiaktiveco|radiaktiva malkompono]]. Ili estas uzataj tie, kie necesas longdaŭra energifonto, precipe en medicino (enkorpaj elektraj aparatoj, ekz. [[korritmilo|kor-ritmiloj]]) kaj en [[kosmoflugo|kosmoflugado]], kiam sunluma elektro ne sufiĉas. La elektro estas produktata per varmo, kiu hejtas [[Termoelektro|termoelektran]] elementon el [[duonkonduktilo|duonkondukta]] materialo. Kiel radiaktiva fonto estas uzata ekzemple [[plutonio]] 238. La uzo de malrapide malkomponiĝanta materialo (plutonio 238 havas [[duoniĝa tempo|duoniĝtempon]] de 88 jaroj) principe permesas longan funkcidaŭron, sed la duonkonduktilo emas detruiĝi pro la radiado, ne efike ŝirmebla. Oni esperas pli longan vivon de piloj kun likvaj duonkonduktiloj<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.corriere.it/scienze_e_tecnologie/09_ottobre_09/mini-batteria-atomica_66434642-b4c5-11de-939a-00144f02aabc.shtml | titolo = Arriva la mini-batteria nucleare | titolo-aldono = È grande quando una monetina e dura milioni di volte più delle attuali pile | alirdato = 2012-12-15 | aŭtoro = Emanuela Di Pasqua | dato = 2009-12-09 | formato = HTML | verko = Corriere della Sera | lingvo = {{it}} }}</ref>. === Ŝipoj kun fisia reaktoro === {{Vidu ankaŭ|atomŝipo}} Ŝipoj, kiuj funkcias per nuklea energio, povas funkcii longe sen replenigo per brulaĵo. Krome iliaj motoroj ne bezonas aeran oksigenon, kio estas avantaĝo por [[submarŝipo]]j. Tial granda parto de la nuklee pelataj ŝipoj estas mar-armeaj submarŝipoj. Tiajn posedas [[Francio]], [[Rusio]] kaj [[Usono]]. La unua ne-armea ŝipo kun nuklea pelado estis la sovetia [[glacirompilo|glacirompulo]] Lenin, kiu ekveturis la {{daton|5|decembro|1959}}. Ĝi havis tri reaktorojn. [[Nun en 2012|Nun]] ĝi estas muzeo en [[Murmansk]]. Entute oni konstruis 13 civilajn nukleajn ŝipojn<ref>[[:de:Liste ziviler Schiffe mit Nuklearantrieb|listo en la germana vikipedio]]</ref>; naŭ el ili estas aŭ estis sovetiaj aŭ rusiaj glacirompuloj. Ses el ĉi-lastaj [[nun en 2012|ankoraŭ]] funkcias, krome la, same rusia, transportŝipo [[Sevmorput]]. Pri nukleaj veturiloj aliaj ol ŝipoj estis kelkaj projektoj, sed la teknikaj obstakloj estis tro grandaj por realigo. === Elektrocentraloj kun fisia reaktoro === {{Vidu ankaŭ|Nuklea centralo}} [[Dosiero:Centrale-nucleaire-civaux.jpg|300px|maldekstra|eta|Nuklea centralo apud [[Civaux]] ([[Vienne (departemento)|Vieno]]). En la foto videblas [[malvarmiga turo]] kaj aliaj konstruaĵoj.]] [[Nuklea centralo]] (aŭ '''atomkerna centralo''') estas industria instalaĵo en kiu oni uzas la [[energio|energion]] produktitan en la [[atomkerno|atomkerna]] [[fisio]] por produkti [[elektro]]n.<ref>[https://web.archive.org/web/20180824134906/http://www.world-nuclear.org/nuclear-basics/how-does-a-nuclear-reactor-make-electricity.aspx How does a nuclear reactor make electricity?,] ĉe world-nuclear.org, World Nuclear Association. URL konsultato la 24an de aŭgusto 2018 (arkivita de le url originala la 24an de aŭgusto 2018). </ref> La centralo normale konsistas en unu [[nuklea reaktoro]] plus la aldonaj instalaĵoj, kiuj ĝenerale estas similaj al la ceteraj termikaj [[povumcentralo|centraloj]]. Nukleaj centraloj estas kritikataj pro la fakto, ke ili postlasas atoman rubaĵon, kiun necesas gardi en sekuraj kondiĉoj dum jarcentoj aŭ eĉ pli longe. Aldone, ili estas kritikataj pro la risko, ke okazu akcidento en ili, kiu povas rezulti en grandega katastrofo, kiel la [[katastrofo de Ĉernobilo]]. En kutima lingvaĵo, oni ofte nomas la nukleajn centralojn simple "atomcentralo". Sed tio estas principe erara, ĉar ja ankaŭ la [[Kemio|ĥemiaj]] procezoj okazas en la atomoj, kaj pli precize en ties [[atomkerno|kernoj]] (la nukleoj). === Nuklea medicino === Medicino aplikas nuklean energion por [[diagnozo]] kaj [[terapio]]. Diagnoza apliko de nuklea energio estas la enkorpigo de radiaktiva materialo en organismon por poste analizi la lokojn de [[gama-radiado]]. Ekzemple oni englutigas [[teknecio]], kiu kemie tre similas al [[jodo]] kaj tial kolektiĝas en la [[tiroido|tiroida glando]]. Analizo de la radiado de la teknecio donas precizajn informojn pri la grandeco de la glando (kiu emas grandiĝi pro manko de jodo). Teknecio 99m havas duoniĝtempon de nur 6 horoj, do ne tre malutilas al la organismo. Terapie oni aplikas la radiadon de radiaktiva materialo por detrui malsanan, ekzemple [[kancero|kanceran]] histon. === Nukleaj bomboj === {{Vidu ankaŭ|atombombo}} [[Dosiero:Trinity explosion.jpg|eta|250px]] [[Atombombo]] aŭ '''nuklea bombo''' estas [[bombo]] funkcianta per la [[energio]] produktita de la [[fisio]] aŭ [[fuzio]] de [[atomo|atomaj]] [[kerno]]j, t.e. de [[kernenergio]] (aŭ: nuklea [[energio]] aŭ [[atomenergio|atom-energio]]). La ĝusta nomo devus esti '''nuklea bombo''', ĉar fakte la energio estas originata en procezoj en la nukleo de la atomoj (atomkernoj), kaj ne en la atomo kiel tuto. La uzo estas malsama laŭ lingvoj, kaj en Esperanto la nomo atombombo pli enradikiĝis en nefaka literaturo. Kelkfoje la vorto atombombo estas uzata nur por la armiloj kiuj uzas la nuklean fision, la t.n. ''A-bomboj'', dum tiuj uzantaj la fuzion ricevas la nomon ''H-bomboj'' (hidrogenaj bomboj). La granda detrukapablo de la atomarmiloj estas produktata de la liberigo de energio, ĉefe meĥanika (pro la eksplodo) aŭ terma. La elsendo de [[joniga radiado]] estas sekundara, kvankam ĝi havas longdaŭrajn efikojn. == Disputo == Nuklea energio estas multe pridisputata. Ĉefaj argumentoj kontraŭ ĝia uzado estas la manko de taŭga deponejo por atomrubo kaj la misuzeblo por teroristaj celoj. ([[Asocio de Verduloj Esperantistaj|AVE]] prezentas esperantlingve ampleksan katalogon de kontraŭargumentoj <ref>[http://www.westermayer.de/manfred/verduloj/100_argumentoj.htm 100 Bonaj Argumentoj kontraŭ la Atomenergio], la esperanta versio de [http://100-gute-gruende.de/index.xhtml 100 gute Gründe gegen Atomkraft]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (de)</ref>) Rilate al [[CO2|CO₂]]-emisio atomenergio havas novajn propagandistojn. === Demando de energipolitiko === Rilate al la [[daŭrivo]] de energiprovizado estas grava la demando, kiom longe kaj de kie disponeblos [[nuklea brulaĵo]]. La nun plej uzata nuklea brulaĵo, uranio, laŭ taksado ankoraŭ sufiĉos por kelkaj jardekoj, depende de la pagenda prezo kaj de la kresko de la apliko de nuklea energio. Je prezo de 130 usonaj dolaroj per kilogramo la certaj provizoj sufiĉos por 67 jaroj<ref>{{Citaĵo el la reto | url = www.bundestag.de/dokumente/analysen/2006/Uran_als_Kernbrennstoff-Vorraete_und_Reichweite.pdf | titolo = Uran als Kernbrennstoff: Vorräte und Reichweite | titolo-aldono = Analizo por la germana parlamento | alirdato = 2012-12-15 | aŭtoro = Daniel Lübbert | kunaŭtoroj = Felix Lange | jaro = 2006 | formato = PDF | eldonisto = Deutscher Bundestag | paĝoj = 16 | lingvo = {{de}} }}</ref>. La problemon de limigita brulaĵ-provizo oni iam planis solvi per la [[kova reaktoro]], sed la teknikaj problemoj ne estis solvitaj. [[Dosiero:Nuke,_coal,_gas_generating_costs.png|eta|maldekstre|Kostoj de diversaj energifontoj laŭ diversaj taksantoj]] === Ekonomiaj konsideroj === Ke la kvanto de brulaĵo necesa por nuklea centralo estas kompare malgranda, estas ekonomia avantaĝo por tiu tekniko. Estas disputate, ĉu necesas enkalkuli sekundarajn kostojn, precipe * la sekuran konservadon de nuklea rubaĵo dum longa tempo * la gardadon de nukleaj centraloj kontraŭ ŝtelado de radiaktiva materialo aŭ [[terorismo|terorismaj]] atencoj * la malkonstruon de centralo post ĝia utila vivodaŭro<ref> William Martin, [https://www.britannica.com/technology/nuclear-power/Economics ''Nuclear power, Economics,''] ĉe britannica.com. URL konsultita la 18an de februaro 2022. </ref> La apuda bildo montras diversajn taksadojn por la kostoj de diversaj energifonton (flava: nuklea energio; nigra: karbo; blua: tera metano). === Vivmedio === Rilate la vivmedion nukleaj centraloj havas la avantaĝon, ke ili ne produktas multe da [[forceja efiko|forcej-efikaj]] gasoj. Aliflanke la eskapo de radiaktiva materialo, ĉu aktiva ĉu rubaĵa, povas grave malutili al la medio. === Disvastiĝo de nuklea tekniko === La teknikoj, kiuj servas por konstrui nukleajn centralojn, parte povas servi ankaŭ por konstrui nukleajn batalilojn, ekzemple la koncentrado de fisiebla materialo. En multaj landoj oni timas, ke tio povus faciligi la disvastigon de nukleaj bataliloj. == Bildaro == <gallery> Dosiero:Pulstar1.jpg|Regejo de la reaktoro ''Pulstar'' de la nord-karolina ŝtata universitato Dosiero:Atominstitut Wien 1.JPG|Esplora reaktoro de la atom-instituto en [[Vieno]] </gallery> == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Energia miksaĵo]] * [[Nuklea aŭ radiada akcidento]] * [[Nuklea centralo]] * [[Nuklea energio laŭ lando]] * [[Nuklea industrio]] * [[Nuklea krizo]] * [[Karbona neŭtraleco]] * [[Kernfiziko]] * [[Kontraŭatomenergia movado]] * [[Eŭropa Komunumo pri Atomenergio]] * [[Enrico Fermi]] * [[Premio pri Sennuklea Estonteco]] * [[Produktado de energio en estonteco]] * [[Radioaktiveco]] * [[Radioizotopa termoelektra generatoro]] * [[Renoviĝanta energio]] * [[Nuklea akcidento de Ĉernobilo]] * [[Nuklea centralo Fukuŝima 1]] * [[Internacia Atomenergia Organizo]] * [[Kampanjo por Nuklea Senarmigado]] * [[Komisarejo pri atoma energio]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [http://kontakto.tejo.org/2011/05/la-nova-numero-de-kontakto-jam-estas-en.html Nuklea energio - la necesa risko], Kontakto, 2011:2 == Noto kaj referencoj == {{Referencoj|2}} ==Bibliografio== * Piero Angela kaj Lorenzo Pinna. ''La sfida del secolo''. unua eldono. Milano, Arnoldo Mondadori Editore (collezione "Ingrandimenti"), 2006. ISBN 88-04-56071-1. * Ugo Bardi. ''La fine del petrolio''. unua eldono. Roma, Editori Riuniti (collana "Saggi/scienze"), 2003. ISBN 88-359-5425-8. * Gwyneth Cravens. ''Il nucleare salverà il mondo''. Mondadori (collana "Strade blu"), 2008. ISBN 978-88-04-58010-2. * G. Choppin; J.O. Liljenzin; J. Rydberg. ''Radiochemistry and Nuclear Chemistry''. tria eldono. Oxford, Butterworth-Heinemann, 2002. * R.G. Cochran kaj N. Tsoulfanidis. ''The Nuclear Fuel Cycle: Analysis and Management''. tria eldono. La Grange Park, ANS, 1999. * IAEA-OECD. ''Uranium 2003: Resources, Production and Demand (the Red Book)''. Bedforshire, Extensa-Turpin, 2003. * International Energy Agency e Nuclear Energy Agency. ''Projected Costs of Generating Electricity. 2010 Edition''. 2010. ISBN 978-92-64-08430-8. [https://web.archive.org/web/20141228142121/http://www.iea.org/w/bookshop/add.aspx?id=403] * International Nuclear Societies Council. ''Current Issues in Nuclear Energy, Radioactive Waste''. La Grange Park, ANS, 2002. * Cesi Ricerca, ''Valutazione dei costi di produzione dell'energia elettrica da fonte nucleare'', 2006 * University of Chicago, ''The Economic Future of Nuclear Power Plants'', 2004 * Massachusetts Institute of Technology, ''The Future of Nuclear Power plants - An Interdisciplinary MIT Study'', 2003 * World Nuclear Association. ''The Economics of Nuclear Power'', 2006 * Royal Academy of Engineering, ''The Costs of Generating Electricity'', 2004 == Tradukfonto == {{Trad|it|Energia nucleare|54604834|es|Energía nuclear|164314912}} {{Projektoj|commonscat=Nuclear technology|n=Kategorio:Nuklea energio|ReVo=energi.kern0o|ReVo titolo=Kernenergio, atomenergio, nuklea energio}} {{Havenda artikolo|Nuklea energio}} [[Kategorio:Energio]] [[Kategorio:Nuklea energio| ]] [[Kategorio:Foklea energio]] smldysbl3q7hz9v2awczyl1ubk0ieum 0 27400 9366362 9318209 2026-05-04T08:16:37Z Sj1mor 12103 9366362 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Colorful bottle.jpg|eta|300ra|Botelo el kolora vitro]] [[Dosiero:BegramGladiator.JPG|eta|200ra|Antikva vitra glaso kun pentraĵo]] '''Vitro''' estas [[travideblo|travidebla]], malmola, [[forteco de materialoj|forta]], kemie [[inerteco|inerta]], kaj [[biologio|biologie]] nereakciema [[amorfa solido]]. Tiel, vitro estas tre utila materialo. Tamen, ĝi ankaŭ estas tre frakasiĝema kaj povas rompiĝi al multaj akraj pecoj. Kutime senkolora, vitro povas esti kolorigita per aldono de metaloj aŭ metalaj oksidoj. Ordinara vitro estas plejparte [[silicia dioksido]] ([[Silicio|Si]][[Oksigeno|O]]₂), kiu estas la sama [[kemiaĵo]] trovebla en [[kvarco]]. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''vitro''' estas ''Artefarita silikato de pluraj bazoj, malmola, travidebla, rompebla. Kiam ĝi enhavas 50% aŭ pli da plumbo, nomigas kristalo.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 211.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la latina ''vitrum'', el ''vitreum'' (vitra, hela). Kaj li aldonas la terminojn ''vitristo'', por profesiulo okupata prilabori vitron; ornama vitro, kolora vitro, flinta vitro, armita vitro.<ref>Azorín, samloke.</ref> == Historio == [[Dosiero:Roman diatretglas.jpg|eta|dekstra|altdekstre|Romia kaĝoglaso el la 4a jarcento a.K.]] [[Dosiero:Wine Goblet, mid-19th century.jpg|eta|altdekstre|[[Kaliko (trinkujo)|Kaliko]] por vino, el mezo de la 19a jarcento. [[Kaĝaroj|Kaĝara]] dinastio el [[Persio]]. [[Broklina Muzeo]].]] [[Dosiero:Pitcher LACMA 33.2.1.jpg|eta|altdekstre|dekstre|[[Ĉeĥa vitro|Bohemia]] kolorigita kaj gravurita rubena vitro (19-a jarcento).]] Oni konis vitron jam de antaŭ longe. [[Fulmo]] postlasis en [[sablo|sablaj]] [[dezerto]]j apartajn [[formacio]]jn, la t. n. [[fulgurito]]jn estiĝintaj pro kunfando de [[sablo]]. Pro malmoliĝo de arda [[vulkano|vulkana]] [[magmo]] estiĝas ankaŭ malhela natura vitro - [[obsidiano]], el kiu oni jam de pratempoj facetis ilaron kaj ornamaĵojn: tio estis precipe en [[Anatolio]] ([[Trojo]]), [[Meksiko]] kaj [[Suda Ameriko]]. Sed tio ne sufiĉis homon: li volis mem elfandi per fajro el sablo vitron. Tio sukcesis al loĝantoj de tiama [[Mezopotamio]] iam inter la jaroj 3500 - 3000 a.K. Unue ili uzis ĝin kiel [[glazuro]]n sur [[ŝtono|ŝtonaj]] kaj [[ceramiko|ceramikaj]] [[koliero]]j, pli malfrue, ĉirkaŭ la jaro 2500 a.K. kolieroj kaj [[amuleto]]j estis jam tute el vitro. Tie ankaŭ dum siaj invadoj interkonatiĝis kun vitro egiptanoj. Tiel okazis nasko de vitroindustrio en [[Egiptio]]. Vitron fandis egiptanoj el [[silicio|silicia]] sablo, [[kalkŝtono|kalkŝtonaj]] maraj [[konko]]j kaj [[natrio]]. Krom [[juvelo]]j ili pli malfrue faris ankaŭ ujojn: argilajn kernojn ili tegis per vitraĵo, surigitan vitron ili fandis en fajro kaj fine ili forigis la argilan cilindron. [[Grekio|Grekoj]] transprenis de egiptanoj la saman teknikon. Ili plibonigis ilin sole en tio, ke argilan kernon de estonta ujo ili rekte enmergigis ĝis fandigita vitraĵo. Tiun ĉi manieron ili uzis ĝis duono de la 1-a jarcento antaŭ [[Kristo]]. En interŝanĝo de la 6-a jarcento kaj la 5-a jarcento antaŭ Kristo oni komencis produkti pli grandajn objektojn ankaŭ en [[Italio]]. Inter la 2-a jarcento kaj la 1-a jarcento antaŭ Kristo estiĝis novaj [[metodo]]j: per premo de vitro ĝis formoj kaj kunmetado de ornamaĵeroj sur potoj el vitro[[mozaiko]]. Mallongtempe antaŭ komenco de nia erao oni komencis en Italio uzi blovado de vitro, kiun ili malkovris evidente en [[Sirio]]. Romianoj pliperfektigis la blovadon kaj tiu ĉi tekniko venis iom post iom en la tutan Eŭropon. Tiuj ĉi du teknikoj fondis tradicion de romia vitroindustrio. Post falo de [[Romia imperio]] centro de vitroindustrio transŝoviĝis en [[Bizanco]]n ([[Istanbulo]]n), kie evoluis vitropentrado kaj [[emajlo]]. Al antikva tradicio nerekte ligis nur eminentaj [[Venecio|veneciaj]] vitrofaristoj en la [[12-a jarcento]], tre influitaj ĝuste de la bizanca kaj la [[Sirio|siria]] vitrofarado. En la jaro [[1292]] veneciaj vitrofarejoj estas transportitaj en proksiman insulon [[Murano]] (kie ili estas ĝis hodiaŭ). La [[15-a jarcento]] estas tempo de kolora vitro, estas renovigataj la antikvaj teknikoj de vitropentrado kaj ornamado per rompigita [[dekoro]]. Ekde la [[17-a jarcento]] oni produktas vitron [[salpetro|salpetran]], [[marmoro|marmoran]], [[agato|agatan]] kaj [[opalo|opalan]]. Sed tiam la venecia vitro perdas en graveco, venas evoluo de vitrofarado en meza Eŭropo. Ĝi estas forpuŝata de [[Ĉeĥio|ĉeĥa]] vitro, kiu pli bone kontentigas postulojn de klientoj. Temis pri vitro [[kalio]]-kalkŝtona, konvena por tranĉado kaj facetado, la t. n. ĉeĥa [[kristalo]]. Tiu ĉi vitro pli malfrue aperas ankaŭ en [[Nurenbergo]], sed specialaĵo de ties vitrofaristoj estis vitro pentrita per [[nigra]] [[plumbo]]. Fine de la [[17-a jarcento]] estas en [[Anglio]] evoluigita plumba kristala vitro kun alta rebrilo. En [[baroko]] estas ankaŭ produktataj [[koloro|koloraj]] vitroj, precipe [[blua]] kolorigita per [[kobalto]], opala vitro kaj [[rubeno|rubena]] vitro kolorigita per [[oro]]. Ekde la 30-aj jaroj de la [[19-a jarcento]] dominas en meza Eŭropo denove la ĉeĥa vitro, la t. n. '''''biedermaier'''''. Fine de la [[19-a jarcento]] la [[ĉeĥa vitro]] estas forpuŝata pro novaj materialoj, formoj kaj stiloj precipe de [[Britio|britaj]] kaj [[Francio|francaj]] vitrofaristoj. El la antaŭa teksto povus ŝajni, ke oni produktas el vitro sole ornamaĵojn, artajn aĵojn ktp. Sed jam ekde la [[antikvo]] oni produktas ankaŭ utilvitron. La vitro servas en [[fenestro]]j, alia vitro rezistas en laboratorioj al alta ardeco kaj [[acido]]j, en [[aŭtomobilo]]j estas la t.n. sekurecvitroj, aliaj vitroj estas en [[okulvitro]]j aŭ [[fotoaparato]]j, por [[botelo]]j oni uzas la t. n. pakuma vitro. {{-}} == Uzoj de vitro == [[Dosiero:Normflasche-1.jpg|eta|Botelo por minerala akvo. Lastatempe en la tuta mondo la trinkebla akvo estas enboteligita plie en plastaj boteloj, sed multaj klientoj ankoraŭ preferas la vitrajn akvobotelojn, tamen multe pli multekostajn.]] La ĉefaj trajtoj de vitro (travidebleco kaj malmoleco), spite la limigojn pro ĝia ĉefa malhelpo (rompeblo), igas ĝin nemalhavebla elemento en multnombraj aplikoj, formante de si mem grupon de materialoj de gravega ekonomia pezo. Ĝi estas uzita en [[kemio]] kaj en la [[nutraĵa industrio]]: ĝi apenaŭ reagas en kontakto kun la plej parto de la komponantoj uzataj en tiuj fakoj, temas pri ideala materialo por ujoj (boteloj, ujoj por [[jogurto]], laboratoriaj ujoj, distililoj, prov-tuboj, potoj). Unu el malmultaj likvidaĵoj kiuj havas la povon dissolvi la vitron estas la [[fluorida acido]]. La vitro estas la materialo en kiu oni metas la [[Radiaktiveco|radiaktivajn]] [[rubo|rubaĵojn]] de alta aktiveco (HAVL) laŭ la procezo de vitrigo. Malordigita, la vitro subtenas ege bone la radiadon por longa tempo, malkiel la metaloj kies strukturo ĝuste havas tendencon perdi kaj formon kaj mekanikajn propraĵojn sub radiadon. Krome, la vitro bone suferas en la geologia skalo, eĉ en estado de akvo. La vitro estas ankaŭ tre grava [[konstrumaterialo]] en la moderna arkitekturo kaj en la [[industrio]] de [[aŭtomobilo]]j. Ĝi estas uzata elstare sub la formo de vitrolano, malpeza izolilo, rezista al putriĝo kaj el bruligeblo kaj la briko el vitro estas uzata por realigi travideblajn murojn kaj parietojn. La apero de la metaligitaj vitroj ebligis la enmeton de vitroj kiel materialoj de [[strukturo]]j, danke al la fakto ke ĝi havas eksterordinarajn mekanikajn propraĵojn, partikulare sub la formo de fibroj aŭ bendoj por plifortigo por betono de alta kvalito.<ref> Jo Perez, Matériaux non cristallins et science du désordre, Presses polytechniques et universitaires romandes, 2001</ref> La metalhavaj vitroj estis same enkondukitaj en la sportaj varoj (tenisrakedoj, skioj, pilkofrapiloj).<ref>[https://www.liquidmetal.com/applications/ Liquidmetals] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130312173058/http://www.liquidmetal.com/applications/ |date=2013-03-12 }} [arkive]</ref> La fibroj de vitroj ludos ŝlosilan rolon en la arkitekturaj verkoj de la estonteco, ĉar ili estas kaj elementoj por mekanika plifortigo kaj optikaj gvidiloj kiuj transigas la informon de la diversaj kaptiloj kiuj permesas la kontinuan kontroladon de la konstruataj verkoj.<ref> Des ouvrages sous haute surveillance Les dossiers de la recherche, no 48, aprilo 2012, Cahiers technologiques, p. 86-87</ref> La vitro estas same en la elementoj de la alta teknologio de la ĉiutaga vivo: [[diskaparato]]j, tuŝekranoj,<ref> [fr.akihabaranews.com/92613/displays/asahi-glass-co-devoile-le-substrat-de-verre-le-plus-fin-au-monde-pour-ecrans-tactiles Asahi Glass Co dévoile le substrat de verre le plus fin au monde pour écrans tactiles] [arkive], ĉe fr.akihabaranews.com</ref> mempurigaj vitroj kaj la industriistoj de vitro antaŭvidas multajn aplikaĵojn por la estonteco.<ref> [http://www.nowhereelse.fr/corning-nouvelle-vision-futur-58977/ A day made of glass 2, une nouvelle vision du futur] [archive], ĉe nowhereelse.fr Konsultita la 15an de Januaro 2018.</ref> La [[arto|artaj]] uzoj de vitro estis nenombreblaj ekde antaŭ jarcentoj. Ili estis akompanitaj de nombraj teknikaj plinovigoj (pasto de vitro, fandita vitro, termo-formaĵo ktp. Tamen en nombraj aplikaĵoj, la vitro estas aktuale anstataŭita per [[plasto|plastaj materialoj]], pli malpezaj kaj ofte pli rezistaj al frapoj kaj rompoj. Oni uzas vitron en fibroj kaj [[histo]]j (teksaĵoj). Enmetitaj en la matrico polimera aŭ metitaj en surfaco, vitraj prezentaĵoj estas uzitaj ĉefe kiel plifortigo. Estas vitro en [[rezino]]j, [[poliestero]], kaj en [[Kompozita materialo|kompozitaj materialoj]]. [[Vitroĉizado]] estas tekniko kaj stilo dekoracii vitron. Duom ioma tempo tiu stilo estis ofte produktita per aliaj teknikoj kiel la uzado de [[muldado]], sed la origina tekniko tranĉi vitron per abraziilo estas ankoraŭ uzata en luksaĵoj. Ĉe vitrujoj, la stilo tipe konsistas el eltranĉitaj facetoj kun anguloj malaj unuj al aliaj laŭ komplikaj modeloj, kvankam por malpezaj aĵoj, la stilo konsistas el ebenaj aŭ kurbaj facetoj en malgrandaj pendopecoj. Historie vitroĉizado estis produktita uzante "malvarmajn" teknikojn mueladi aŭ boradi, aplikitajn kiel duaranga stadio al peco de vitro farita per konvenciaj procezoj kiel [[vitroblovado]]. === Konstruado kaj arkitekturo === {|align="right" |valign="top"|[[Dosiero:Torre de Cristal (Madrid) 09a.jpg|eta|158ra|[[Turo Kristalo]] en [[Madrido]], kovrita el vitro.]] |[[Dosiero:Torre Agbar - Barcelona, Spain - Jan 2007.jpg|eta|120ra|[[Turo Glòries]] en [[Barcelono]], kun kolorigita vitro.]] |} ;Fasadoj El meze de la 20-a jarcento la fasadoj el vitro iĝis markilo de identeco preskaŭ nemalhavebla de la [[Nuboskrapulo|grandaj edificoj]] de la ĉefaj grandurboj de la mondo. Tiuj fasadoj kutime estas realigitaj pere de pecoj el ebena vitro kun tre ampleksa gamo de koloroj, kio faciligas la kreivan laboron de la arkitektoj. Tiuj vitroj plej ofte estas submetitaj al difinitaj procezoj kiuj plibonigas iliajn proprecojn de temperatura kaj akustika izoligo; kaj kompreneble ankaŭ ilian kapablon mildigi la eksteran lumon en la kazo de tropikaj bone sunlumigitaj landoj. En tro nordaj kaj malvarmaj landoj, tio ne necesas. En la konvenciaj fasadoj la vitro plutenas sian hegemonian rolon en la [[fenestro]]j, integrite en diversaj tipoj de ĉarpentado (el tiuj tradiciaj el [[ligno]], tra tiuj el [[ŝtalo]], tiuj el [[aluminio]], kaj ĝis tiuj modernaj el plasto PVC), kun simplaj aŭ duoblaj vitroj separitaj per enfermita tavolo el aero. ;Internejoj [[Dosiero:Escalera vidrio laminado 10+10+10.jpg|eta|200ra|maldekstra|Ŝtuparo el lamenita vitro.]] Aktuale, la vitro iĝis hegemonia elemento en la dekoracio de [[hejmo]]j. Pro ties eleganteco, transigo de la ekstera lumo kaj travidebleco, la vitro ebligas ke la spacoj iĝu ampleksaj, puraj kaj puraspektaj. Por tio la elekto de la taŭga vitrotipo ludas gravan rolon ĉefe por arkitektoj kaj dezajnistoj kiuj estas kiuj plej ofte uzas tiun materialon por la kreado de siaj projektoj. Fakte vitro iĝis moda en la epoko de modernisma arkitekturo de fino de la 19a jarcento kaj denove fino de la 20a jarcento venis nova [[modo]] por simplaspekta sed luksa arkitekturo kaj de eksteraĵoj kaj de internaĵoj. Krome, danke al dispono de diversaj koloroj kaj [[teksturo]]j, la vitro estas uzebla laŭ multnombraj formoj en senfinaj elementoj, kiel la jenaj: {{Div col|cols = 5}} * Banĉambraj ekranegoj * Dividaj ekranegoj * [[Spegulo]]j * Ŝirmigo de muroj * [[Balustrado]]j kaj [[parapeto]]j * Kurtenoj * Montrotabloj kaj montrofenestroj * Tabloj * [[Luko]]j * Vitraloj {{Div col end}} ; Termika kaj akustika izoligo La [[ŝaŭmvitro]] estas uzata kiel termika kaj akustika izolilo en konstruado, metita inter la eksteraj kaj internaj ornamaj kovraĵoj de multaj konstruaĵoj. Ĝi estas materialo simila al [[pumiko]]. Ĝi estas fabrikita el 95% aŭ pli el reuzitaj vitroj (boteloj, fenestroj) el rubodeponejoj poste pulverigita per miksita al minerala aldonaĵo. Tiu miksaĵo estas kuirita je alta temperaturo je 1000 gradoj, kaj fariĝas ŝaŭmo kun entenitaj gazoj en ĉeloj. Pro tio, tiu varo, estas malpeza, rezista, daùra, nebrula kaj izola. Oni uzas tiun produkton en konstruado de pli ol dudek jaroj. Ŝaŭmvitro estas ekologia izolaĵo kaj komplete reciklebla varo. ; Strukturaj elementoj Ekzistas kelkaj pioniraj elmontraĵoj kiuj jam uzis [[vitrofibro]]n traktita kun [[rezino]]j por ĝia uzado en la konstruado de malgrandaj pontoj<ref>[http://www.acciona.com/pressroom/videos/construction/puente-de-fibra-de-carbono-asturias/] Alirita la 1an de februaro 2016; «Primer puente en España de fibra de carbono y vidrio». Acciona. Consultado el 1 de febrero de 2016. «Puente de mayor longitud del mundo (46 m.) fabricado con materiales poliméricos. Puente carretero de mayor luz entre apoyos consecutivos (13 m.). Premio de Arquitectura y Construcción 2005. El puente ha sido construido para la Dirección General de Carreteras del Ministerio de Fomento dentro del "Proyecto de Construcción Autovía del Cantábrico, Tramo: Tamón (Carreño) - Otur (Luarca), Subtramo: Vegarrozadas - Soto del Barco en el P.K.=1+640.»</ref> kaj trapasejoj, profitante la avantaĝojn de ĝia malpezeco. Simile, oni planis la uzadon de bastonetoj el vitrofibro por la muntado de [[betono]], evitante tiele la efikon de la korodo sur la metalaj trabaroj en medioj speciale agresemaj. === Ventoŝirmiloj === {|align="right" |valign="top"|[[Dosiero:Buick Eight.jpg|eta|160ra|[[Buick]] de 1948 kun ventoŝirmilo de ebena vitro.]] |[[Dosiero:AMC Pacer highway.jpg|eta|160ra|[[AMC Pacer]] de la 1960-aj jaroj kun kurba ventoŝirmilo.]] |} El la unuaj veturiloj aranĝitaj por la transporto de vojaĝantoj, ĉiuj entreprenoj de fabrikado de transportiloj ([[fervojo]]j, la [[ŝipkonstruado]], la industrio de aŭtomobiloj kaj eĉ la kosmospaca industrio) estas ligataj ekde la komenco al la realigo kaj produktado de vitraj elementoj uzitaj kaj en fenestretoj kaj [[ventoŝirmilo]]j kiel en la sistemoj de interna kaj ekstera lumigado de ĉiuj tipoj de veturiloj. Same, alia elemento ligita al la industrio de la aŭtomobiloj estas la fabrikado de necesaj kaj utilegaj [[retrospegulo|retrospeguloj]]. Evidenta ekzemplo de plibonigo estas la evoluo de la dezajno de la aŭtomobiloj, kiu komencis uzadi nur ebenajn vitrojn, sed poste komencis integri prilaboritajn vitrajn kurbajn elementojn en ventoŝirmiloj kaj aŭtofenestroj. Kaj same la aerospaca industrio kaj la aŭtomobila industrio profitis el tiu progreso kaj siavice faris elstarajn kontribuojn al la disvolvigo de vitraĵoj iom post iom pli malpezaj kaj pli rezistaj, kiel la vitro ''Gorilla Glass'' el la entrepreno Corning,<ref name="muscled"> Pogue, David (9a de decembro 2010). «Gorilla Glass, the Smartphone's Unsung Hero». ''[[The New York Times]]'' [https://pogue.blogs.nytimes.com/2010/12/09/gorilla-glass-the-smartphones-unsung-hero/] Alirita la 14an de Januaro 2018.</ref> uzita poste abunde en la fabrikado de [[poŝtelefono]]j. === Ujoj === [[Dosiero:Dutch beers.jpg|eta|200ra|Bierboteloj.]] La vitro (spite la konkurencon fare pli malmultekostaj ujoj kiaj la [[ladskatolo]]j el [[aluminio]] aŭ [[ŝtalo]]; la kartonskatoloj ĉu vaksaj ĉu kovritaj el aluminio; kaj la [[plasto|plastaj]] [[botelo]]j) estas ankoraŭ unu el preferataj materialoj por ujoj uzataj ĉefe por la industriigo kaj komercigo de plej parto de la alkoholaj trinkaĵoj (inter kiuj estas inkluditaj amase la [[vinbotelo|vino]] kaj la [[bierbotelo|biero]], spite la progreson de aliaj tipoj de ujoj ĉe tiuj du produktoj), multaj konservaĵoj (speciale [[konfitaĵo]]j kaj [[legomo]]j, kiuj profitas la fakton ke oni povas vidi la produkton tra la vitro), refreŝigaj trinkaĵoj ĉiatipaj kaj produktoj de [[parfumo]]j, tualetaĵoj aŭ difinitaj produktoj por plibeligo (al kiuj vitraj ujoj<ref> Asociación Nacional de Fabricantes de Vidrio (2013). [http://www.anfevi.com/sala-de-prensa/noticias/ «La Industria de Fabricacíon de Envases de Vidrio publica su Primer Informe Sectorial»]. Anfevi. Konsultita la 2an de februaro 2016.</ref> de originalaj kaj artaj dezajnoj havigas certan aldonan valoron). Ekde la unua duono de la 20-a jarcento, kiam la grandaj entreprenoj de [[manĝaĵo]]j zorgis pri la rekolektado de la ujoj por ilia posta purigado kaj nova uzado (kutima praktiko tiam en industrioj de produktoj el [[lakto]], [[biero]], [[suko]]j kaj refreŝigaj trinkaĵoj), ĝis la [[1980-aj jaroj]], kiam oni ĝeneraligis la uzadon de ''neredoneblaj ujoj''<ref> Julià Guillamón (1a de septembro 2011). [http://www.lavanguardia.com/opinion/articulos/20110901/54210097345/el-envase-retornable.html «El envase retornable».] La Vanguardia. Konsultita la 2an de februaro 2016.</ref> destinitaj al recikligo en la fabrikado de novaj boteloj, la vitro montriĝis kiel unu de la materialoj malpli poluigaj kaj de pli facila recikligo. Simile, la [[farmacia industrio]] uzas ofte ujojn el vitro por multaj el siaj likvaj preparaĵoj kiel por medicinaj [[siropo]]j kaj injekciaĵoj. === Produktado de energio === [[Dosiero:Funcionamiento PS10.jpg|eta|200ra|Termosuna stacio ''María Elena'' en [[Ĉilio]].]] La sistemoj de produktado de energio kiel la [[Fotovoltaiko|fotovoltaikaj paneloj]]<ref> Antonio García (23a de aprilo 2014). [http://www.elmundo.es/economia/2014/04/23/5356bdc8e2704e46518b458f.html «El primer vidrio fotovoltaico para edificios que ofrece protección solar».] Diario [[El Mundo]]. Konsultita la 2an de februaro 2016.</ref> kaj la suntermikaj centraloj uzas amase elementojn el vitro en la kaptado de la [[sunenergio]]. En la okazo de la fotovoltaikaj plakoj de koncentrado, ili protektas la komponantojn el [[silicio]] (kaj eventuale ili koncentras la lumon), kaj en la okazo de la suntermikaj centraloj ili estas la ŝlosila elemento de la kaptigaj speguloj (kaj en kelkaj sistemoj, ankaŭ ĉe tiu de la tubaraj sunkaptiloj tra kiuj cirkulas la fluidaĵoj en kiuj akumuliĝas la suna varmo). La plibonigo de la propraĵoj de tiuj vitroj (kosto, travidebleco, stabileco kaj temperatura kaj kemia, rezistado al la mapureco kaj al mediaj agentoj...) estas ŝlosila en la rentabilitato de la multekostegaj investoj necesaj por la funkciigo de tiuj instalaĵoj. === Optiko === [[Dosiero:Carl_Zeiss_Tele-Superachromat.jpg|eta|200ra|Lenso Carl Zeiss Tele-Superachromat, 5,6/350 T*]] [[Optiko]] konstituas unu de la ĉefaj specifaj aplikaĵoj de vitro ĉefe ekde la [[Renesanco]], kiam oni ekfabrikis bonkvalitajn [[lenso]]jn pere de procezoj iom post iom pli perfektigitaj. Kelkaj el la sciencaj bazoj de optiko jam estis konataj antaŭe (el la jaro 1000 arabaj matematikistoj kiel [[Alhazen]] esti studintaj la geometrion de la speguloj). Tamen, nur kiam aperis [[Galileo Galilei]] kun sia [[teleskopo]] de lensoj, [[Antoni van Leeuwenhoek]] kun sia pra-[[mikroskopo]], kaj la propra [[Isaac Newton]] kun la disvolvigo de la teleskopo de speguloj, oni establis definitive la bazojn de la graveco de la optikaj instrumentoj, ĝis alveni al la teoriaj limigoj de solvaĵoj komence de la 20-a jarcento, kun la realigoj de [[Carl Zeiss]] el la teoriaj malkovroj fare de [[Ernst Abbe]], fundamentitaj en la uzado de vitroj de diferencaj tipoj. La aplikaĵoj de la optika teknologio de vitro centriĝas ĉefe en la instrumentoj por la pritraktado kaj kaptado de bildoj; ĉe sciencaj aparatoj por la studo de [[lumo]]; en cifereca komunikado; kaj en la oftalmologia alĝustigo kaj korektado de problemoj de la homa [[vidkapablo]] pere de lensoj: {{Div col|cols = 4}} ;Kaptado de bildoj * [[Teleskopo]]j * [[Fotilo]]j * [[Filmilo]]j * [[televido|Televidkameraoj]] * [[Video|Videkameraoj]] * [[Teodolito|Topografiaj ekipaĵoj]] kaj de [[fotografio|elaera fotografio]] * Satelitoj de tera observado * [[Binoklo]]j * [[Periskopo]]j * [[Mikroskopo]]j ;Reproduktado de bildoj * [[Projekciilo]]j * Ekipaĵoj de fotografia rivelado * [[Kopiilo|Fotokopiilo]]j ; Komunikado * [[Optika fibro]] ;Informadiko * Legiloj kaj optikaj registriloj ([[CD]], [[DVD]], [[Blue Ray]]) ;Scienca instrumentaro * Spectrometroj * Interferometroj * [[lasero|Ekipaĵoj de laser-radioj]] ;Edukmaterialo * [[Planetario]]j ;Oftalmologio * [[Okulvitro]] * Ekipaĵoj de optometrio {{Div col end}} === Materialo por laboratorioj === [[Dosiero:Erlenmeyer flask hg.jpg|eta|150ra|Matraso de Erlenmeyer.]] Granda parto de la kemiaj kaj farmaciaj [[laboratorio|laboratoriaj]] ekipaĵoj ([[provtubo]]j, precipitaĵaj glasoj, matrasoj, [[pipeto]]j, kondensiloj, [[Petri-plado|Petri-pladoj por mikroskopaj preparaĵoj]]...) estas faritaj el vitro. Foje oni uzas specialajn vitrojn, preparitaj por elteni altegajn temperaturojn aŭ difinitajn kemiajn agresojn. === Hejmo-maŝinoj === La [[televidilo]]j uzas sisteme [[ekrano]]jn el vitro por protekti la diversajn sistemojn de lumaj bilderoj pere de kiuj oni formas la bildojn. Konvenciaj [[forno]]j, [[Mikroondilo|mikroondaj fornoj]] kaj [[vitroceramika kuirmaŝino|vitroceramikaj kuirmaŝinoj]] ([[Indukta kuirplato|induktaj kuirmaŝinoj]], [[elektrofornelo]]j) inkludas en sia dezajno ŝlosilajn elementojn el termorezistaj vitroj (plakoj). Simile, la [[lavmaŝino]]j enhavas plej ofte cirklan pordeton el vitro, kaj multaj [[fridujo]]j uzas [[breto]]jn el vitro por plibonigi la impreson de granda spaco kaj interna lumigo kaj videbleco. === Lumigado === [[Dosiero:GreenRoomChandelier.JPG|eta|200ra|Lustro en la Verda Salono de la [[Blanka Domo (Vaŝingtono)|Blanka Domo]].]] Ekde la invento de la lampoj de flamo el gaso aŭ petrolo, oni uzis kapuĉojn el vitro por eviti kaj la hazardan estingigon de la flamo kaj ties akcidentan danĝeran propagadon. Je la invento de la [[Ampolo|elektra inkandeska ampolo]], la karaktera ampolo el vitro kiu protektas la filamenton iĝis neanstataŭebla elemento kiu ludis ŝlosilan rolon, kaj adaptiĝis progrese al la plej grandaj temperaturaj postuloj kiuj devenis el la lampoj de natria vaporo, la halogenaj lampoj (kun vitroj el pura [[silicio]]) aŭ tiuj de lampoj el [[ksenono]] (kiuj uzas specialajn vitrojn). Eĉ en la fluoreskaj tuboj, kies funkciigaj temperaturoj estas malaltaj, la vitro kiu enhavas la gason [[neono]]n estas nemalhavebla elemento. Nur la disvolvigo de la sistemoj de lumlampoj LED (pro malalta elsendo de varmo) povas ebligi la anstataŭon de la vitro por travideblaj plastaj materialoj, pli malmultekostaj, malpezaj kaj facile fabrikeblaj. Multaj modeloj de [[lampo]]j en kiuj oni muntas la lumaparatojn, uzas elementojn el vitro por disigi kaj okazigi deziratan aspekton dekoracian al la lumo kiun ili projekcias. Tudirekte, oni povas mencii la enormajn [[Lustro|lustrojn]] formitajn de multnombraj pecoj de vitro interplektitaj, karakterizitaj de la grandaj salonoj de edificoj kaj publikaj kaj privataj ekde la [[Viktoria Epoko]] ĝis la [[Unua Mondmilito]]. === Poŝtelefonoj kaj similaj tuŝaparatoj === [[Dosiero:Nexus 5X (White).jpg|eta|200ra|Poŝtelefono Nexus 5X. Ekrano protektita per ''Gorilla Glass 3''.]] Oni ĝeneraligis la uzadon de lumekranoj (iom post iom pli grandaj) en [[Poŝtelefono|poŝtelefonoj]] kaj [[Tuŝekrano|tuŝekranaj aparatoj]], fabrikitaj el vitroj speciale rezistaj, kiel ''Gorilla Glass''. === Horloĝoj === Tradicie, la cifer-platojn de [[horloĝo]]j oni protektis per konveksaj vitroj, kaj nur poste oni adoptis ebenajn profilojn. Ĉe [[brakhorloĝo]]j, vitro estas neevitebla postulo kaj kiam oni muntas aparatojn de montriloj (por eviti ties damaĝon) kaj kiam temad pri ciferecaj cifermontriloj (la vitro ebligas montri la ekranon al la ekstero). La luksaj horloĝoj kutime uzas vitrojn el [[safiro]], kies eksterordinara malmoleco evitas ties skrapadon. === Kuirarto === Multaj kuiriloj povas esti el vitro (kiel boteloj, glasoj, teleroj, manĝujoj aŭ [[bovlo]]j). La apero de la borosilicigita vitro, kapabla elteni tre altajn temperaturojn, ampleksigis eksterordinare la uzadon de vitro en la [[kuirejo]], ĝis fari ĝin materialo abundege uzata ekzemple en teleregoj por kuiri rostitaĵojn en la [[forno]]. Ĉetable, kaj [[glaso]]j kaj ĉiaj tipoj de [[pokalo]]j, same kiel [[kruĉo]]j kaj la ujoj el plej parto de la likvidaĵoj, kutime estas el vitro, kaj ekzistas same teleraroj en kiuj ankaŭ la teleroj estas el tiu materialo, kiu pli kaj pli anstataŭas la [[ceramiko]]n. === Dekoracio kaj juvelarto === [[Dosiero:Colores en vidrio.JPG|eta|200ra|Koloraj figuroj faritaj el vitro en [[Meksiko]].]] Koloraj vitroj de speciala alta kvalito estas ofte uzataj en pli malmultekosta [[juvelarto]], anstataŭante naturajn [[gemo]]jn multe pli multekostajn. Ekzemplo estas la vitro de [[Swarovski]], kiu estas uzata por produkti ampleksan gamon de ornamaj produktoj, same kiel de komplementoj pri modo ligitaj al juvelarto. Lampoj mem povas esti dekoraciaj elementoj. En alia tipo de produktoj, estas ofta la vendado de koloraj vitro-bidoj kiujn oni uzas en la manfarado de kolieroj kaj pulsoringoj, kaj cele al ties komercigo kaj por pura distrado. Tiukadre estas tre ofta la fabrikado, vendado kaj konsumado de dekoraciaj [[figureto]]j, normale multkoloraj por ornamado de hejmoj, sur bretoj, mebloj, televidiloj ktp. Populara estas tipa [[suveniro]] de vitra travidebla [[pilko]] kun iu bildo kaj [[artefarita neĝo]] kiu falas kiam oni turnas inverse la pilkon. === Vitroarto === [[Vitroarto]] kaj ''arta vitro'' rilatas al individuaj artaĵoj kiuj estas sufiĉe aŭ tute faritaj el vitro. Vitroarto formas parton de la [[vidaj artoj]]. Vitroarto varias en grandeco de monumentaj verkoj kaj instalaĵpecoj ĝis murpendaĵoj kaj fenestroj, ĝis artaĵoj faritaj en studioj (arta vitro) kaj fabrikoj (fabrikvitro), inkluzive de vitrojuvelaĵo kaj tablovaro. En nuntempa vitroarto oni povas distingi plurajn diciplinojn interalie [[vitralo]], [[vitroblovado]], [[Louis Comfort Tiffany|tiffany]], vitra fandado aŭ [[sabloŝprucigo]] (ankaŭ uzata en vitroskulptaĵo). {{Ĉefartikolo|Eŭropa muzeo pri modernaj vitraĵoj (Rödental)}} == Ĉefaj fabrikantaj entreprenoj == {|class="infobox wikitable col1cen col2izq col3izq" style="width:50%; margin:0 0 0.5em 1em;" align="right"| !Nº !Entrepreno !Lando |- |1 |[[Saint-Gobain]] |{{FRA}} |- |2 |[[Corning Inc.]] |{{USA}} |- |3 |[[:en:AGC Group|AGC Group*]] |{{JAP}} |- |4 |[[:en:Murata Manufacturing Co., Ltd.|Murata Manufacturing Co., Ltd.*]] |{{JAP}} |- |5 |[[:en:The NSG Group|The NSG Group*]] |{{JAP}} |- |6 |[[Kyocera|Kyocera Corp.]] |{{JAP}} |- |7 |[[Schott AG]] |{{GER}} |- |8 |[[:en:Vesuvius plc|Vesuvius plc*]] |{{GBR}} |- |9 |[[:en:CoorsTek, Inc.|CoorsTek, Inc.*]] |{{USA}} |- |10 |[[:en:RHI AG|RHI AG*]] |{{AUT}} |- |colspan=3|''(Artikolo angle)''* |} Laŭ la informo publikita en la retejo ''CIAdvanced'',<ref>CI Advanced. «2015 CI Top 12: Leading Worldwide Manufacturers of Advanced Ceramics, Glasses and Refractories» (angle). [https://www.ceramicindustry.com/articles/94979-ci-top-12-leading-worldwide-manufacturers-of-advanced-ceramics-glasses-and-refractories] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170908101854/http://www.ceramicindustry.com/articles/94979-ci-top-12-leading-worldwide-manufacturers-of-advanced-ceramics-glasses-and-refractories|date=2017-09-08}} Konsultita la 1an de februaro 2016.</ref> la ĉefaj industrioj fabrikantaj de vitro de la mondo (la plej parto kunhavas tiun aktivecon kun la fabrikado de ceramikaj materialoj), koncentriĝas en Japanio, Eŭropo kaj Usono. La ekonomia potencialo de tiuj entreprenoj estas konsiderinda. La plej granda el ili, la franca [[Saint-Gobain]], fakturis 45.000 milionojn da usonaj dolaroj en 2014 kaj dungis ĉirkaŭ 60.000 laboristojn, el kiuj ĉirkaŭ 3.700 estas dediĉitaj al taskoj de esplorado kaj disvolvigo. Ĝiaj ĉefaj klientoj estas la industrio de la aŭtomobiloj, la kosmospaca, la energiaj centraloj kaj la [[oftalmologio|oftalmologia]] [[optiko]]. Menciindas ankaŭ la graveco de la entreprenoj de Japanio, kiu koncentras kvar de la dek unuaj plej grandaj. La plej malgranda el la dek, nome la aŭstria RHI AG, en 2014 fakturis 1.900 milionojn de usonaj dolaroj, kaj dungis 8000 laboristojn. Aliflanke, la usona entrepreno [[Owens-Illinois]] estas la plej granda fabrikanto en la mondo de vitraj ujoj. Ĝi fakturas 7.400 milionojn de usonaj dolaroj ĉiutage kaj dungas a 24 000 laboristojn. {{-}} == Recikligo de vitro == {{Ĉefartikolo|Recikligo de vitro}} [[Dosiero:Glass-recycling.jpg|eta|maldekstra|Publika vitrujo por kolektado de reciklebla vitro. En tiu, ekzistas tri apartaĵoj por separi la vitron laŭ ĝia koloro: travidebla, verda kaj sukcena.]] Vitro estas materialo tute reciklebla kaj ne estas limo en la kvanto de fojoj ke ĝi povas esti reprocezita. Dum la reciklado oni ne perdas la propraĵojn kaj oni ŝparas grandan kvanton de energio, nome ĉirkaŭ l30% rilate al vitro nove fabrikita. Por taŭga recikligo la vitro devas esti separita kaj klasigita laŭ sia tipo, kiu plej ofte estas asocia al ĝia koloro, ekzemple ĝenerala klasigo estas tiu kiu dividas la vitrojn en tri grupojn: verda, sukcena aŭ kafkolora kaj travidebla. [[Dosiero:Contenedorvidrio.jpg|eta|200ra|Kontenero por rikoltado de boteloj el vitro en Hispanio.]] La procezo de recikligo post la klasigo de vitro postulas ke ĉia ajna netaŭga materialo estu separita kiel ekzemple metalaj kovriloj, etikedoj, ktp. Poste la vitro estas dispecigita, muelita kaj fandita kun [[sablo]], [[natria hidroksido]] kaj [[kalkoŝtono]] por fabriki novajn produktojn kiuj havos identajn propraĵojn rilate al vitro fabrikita rekte por la unua fojo el [[Krudmaterialo|naturaj krudaj materialoj]].<!-- ref>[http://www.inforeciclaje.com/reciclaje-vidrio «Reciclaje del vidrio en Info Reciclaje.»] Jam en 2011 (!) la paĝo ne estis arkivigebla per la [[interreta arkivo]]. La paĝo do ekde pli ol 12 jaroj estas eksaktuala. </ref --> En multaj urboj de la tuta mondo oni plenumas programojn de recikligo de vitro: en tiuj eblas trovi specialajn kontenerojn por vitro en publikaj lokoj. En aliaj okazoj, pli konvenaj el ekologia vidpunkto, la vitro estas simple reuzata, anstataŭ reciklita; fakte tiu estis la komenca sistemo de produktado kaj konsumado. La vitro ne estas fandita, sed oni ree uzas ĝin nur zorge lavante ĝin (en la okazo de la ujoj). Ankaŭ ĉe fenestrovitroj kaj similaj kristaloj, oni povas profiti la vitron tranĉante ĝin denove (kondiĉe ke oni bezonus unuon pli malgrandan). == Simbolismo == La vitro estas unu de la unuaj materialoj elpensitaj, revitaj de la homo. Ĝi estas la [[simbolo]] de la fragilo, la fajneco kaj la travideblo, kiu estas malo de malhelo, nescio: por ekzemplo, tio videblas en la vitra ŝuo de [[Cindrulino]] en la rakonto de [[Charles Perrault]] kaj en la [[animeo|animea]] [[desegno]] de [[Walt Disney]]. Oni konsideras ofte ke en la originala rakonto, la ŝuo estis blugriza, sed Perrault verkis sian version de la historio kun vitra ŝuo,<ref> [http://expositions.bnf.fr/contes/arret/reperes/scene.htm Nomenclature de la Bibliothèque nationale de France] Konsultita la 15an de januaro 2018. [arkive]</ref><ref>[http://clpav.fr/lecture-cendrillon.htm Lire le conte de Charles Perrault] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180108225100/http://clpav.fr/lecture-cendrillon.htm |date=2018-01-08 }} Konsultita la 15an de januaro 2018. [arkive]</ref> kaj la animeo reprenis same tiun version. La hispana verkisto [[Miguel de Cervantes]] same kiel elpensis la konatan rolulon [[Kiĥoto]] famkonata pro sia eksterordinara karaktero, elpensis ankaŭ la rolulon de la novelo "[[El licenciado Vidriera]]" (La magistro Vitrulo), kiu estas obsedito, ke oni ne tuŝu lin ĉar li supozas, ke li estas vitreca kaj povas rompiĝi okaze de altuŝo.<ref>Cervantes, Miguel de. ''El licenciado Vidriera.'' Eld. Jorge García López. Madrid: Real Academia Española, 2013. pp. 265-301.</ref> En la universo de [[The Elder Scrolls|Elder Scrolls]], la vitro estas vulkandevena mineralo valora kaj utila por forĝi partikulare [[armilo]]jn kaj [[armaĵo]]jn. Ili estas efikaj, sed paradokse fragilaj. Tamen, en la lasta verko, [[The Elder Scrolls V: Skyrim|Skyrim]], oni donas neniun precizigon pri ties solideco, ĉar la degradado de la ekipaĵo oni ne estas atentita en la [[ludo]]. == Ĉiutagaj vitraj objektoj == * [[Botelo]] * [[Fenestro]] * [[Glaso]] * [[Montrofenestro]] * [[Neĝoglobo]] * [[Okulvitro]] == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 4}} * [[Ĉeĥa vitro]] * [[Dezerta vitro]] * [[Kirasvitro]] * [[Leerdam]] * [[Okulvitro]] * [[Vitralo]] * [[Vitrobetono]] * [[Vitrofibro]] * ''[[in vitro]]'' * [[Kristala vitro]] {{Div col end}} == Proverbo == Ekzistas pluraj [[proverbo]]j pri vitro en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-08-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Ĉion rigardi tra sia persona vitro.''}} * {{citaĵo|''Tra vitro de teruro pligrandiĝas la mezuro.''}} * {{citaĵo|''Vitro kaj feliĉo ne estas fortikaj.''}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} {{Projektoj|commonscat=Glass|q=Vitro|ReVo=vitr}} {{Havenda artikolo|Vitro}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vitro| ]] epfc97ftpceep82f0y0l44an7lfc5d0 0 28322 9366161 9345561 2026-05-03T20:41:07Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366161 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de morto=iam en la 20-a jarcento }} '''Walter SEVERN''', anglo, instruisto. Nask. 26 apr. 1883 en Worcester. Dum multaj jaroj li estis laika predikanto en la anglikana eklezio kaj predikis ĉe tri BE Kongresoj. Li oficiale instruis Esperanton en ŝtata lernejo. La reĝa inspektoro raportis en 1921 por celoj de la Ligo de la Nacioj pri lia lernejo: „La infanoj en Worcester korespondas kun 27 landoj. . . La instruistoj diras, ke la infanoj parolas pli bone, skribas pli bonajn verkaĵojn kaj pli kapablas sekvi la komplikan analizon de la angla gramatiko. La inspektoroj, kiuj vizitis la. . . lernejojn, konfirmas tiun konstaton.“ Li verkis multajn artikolojn kaj poemojn. ==Tradukoj== *[[George Norway]]: La aventuroj de Marteno Drake (1936). Eld. [[The Esperanto Publishing Company Limited]]. *H. P. Knight <ref>Ĉu li? https://fancyclopedia.org/wiki/Francis_H._P._Knight</ref>: Dio aŭ Mamono? (1948?) ===Recenzoj=== Pri ''La aventuroj de Marteno Drake'' {{citaĵo|Tiu ĉi libro kiu estas la dektria en la serio de la [[Populara Esperanto-Biblioteko]], estas la tre komplika rakonto pri la mirindaj aventuroj de angla knabo kiu longe serĉis kaj fin fine tro vis sian patron, kiu pro kontrabando estis kondamnita al elkzilo kaj punlaboro. La tradukinto kiu estas la konata W . Severn, kiu dum tiom da jaroj prizorgis la studentan angulon en « [[The British Esperantist]] » faris bonan, grandan kaj laŭdindan laboron. « The Esperanto Publishing Company » povas esti kontenta pri sia lasta eldonaĵo, kvankam oni forgesis meti la titolon de la libro sur la tolbindaĵo, kaj mencii la P.O.B.-signon, ion kion oni faris ĉe la antaŭaj eldonaĵoj de tiu serio. Tiu ĉi rimarketo tute ne celas malgrandigi la valoron de la verko, kiun ni povas rekomendi al novuloj, same kiel al plenperfektiĝintoj.|[[Belga esperantisto]] n245 (jul 1937)}} {{citaĵo|La 13a volumo de Populara Esperanto-Biblioteko prezentas tre interesan rakonton. Ĝi pritraktas la vivon de kelkaj anoj de Devona familio. Iliaj aventuroj okazas unue en la vilaĝo [[Kirton]], poste surŝipe, kaj fine en Ameriko. En la hejma vilaĝo ni vidas scenojn el la kontrabandista vivo. Sur la [[Atlantika Oceano]] la verkisto montras al ni la suferojn de la maristoj kaj de la malliberuloj vendotaj kiel sklavoj. Alveninte en Amerikon, la junuloj Marteno Drake kaj Vilĉo faras okazoplenan marŝadon tra la primitiva arbarego. Ni legas kun ekscito la diversspecajn agojn kaj spertojn de la du junuloj kaj de la maljuna negro, kiu akompanas ilin. En la lastaj ĉapitroj ni legas pri la renkonto de la junuloj kun la patro en [[Pensilvanio]], kie la familio, denove kunigite, pasigas feliĉajn jarojn inter la aliaj koloniistoj. La libro estas tradukita laŭ stilo simpla kaj facile komprenebla. Oni legas la libron kun ĝuo, kaj ni povas ĝin rekomendi al niaj samlandanoj kaj al alilandanoj egale.|A. B. EDWARDS. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 383, Marto (1937)}} ---- Pri ''Dio aŭ Mamono?'' {{citaĵo|Supozeble ĉiu Kristano konsentus kun la [[plimulto]] el tio, kion skribas la aŭtoro. Li tamen distingas inter la “Kristanismo” de la diversaj eklezioj kaj religiaj organizaĵoj (kiuj, li diras, estas “de la mondo”, konfesante Jesuon per la lipoj, sed malkonfesante lin per la koro), kaj la Vera [[Eklezio]], sen ekstera organizo, kiu estas “elvokita el la mondo”, kaj fidele sekvas la [[postesigno]]jn de la Majstro. La verko (kun pluaj informoj) estas havebla senpage per [[peto]] al P. Knight, 40 Bromyard Road, Worcester, Anglujo.|[[La Brita Esperantisto]] - Numeroj 515-516 mar-apr 1948}}{{EdE|S}} == Referencoj == {{referencoj}} {{vivtempo|Severn, Walter}} [[Kategorio:Anglaj esperantistoj]] [[Kategorio:Britaj esperantistoj]] <!-- La artikolo ankaŭ enordiĝu en tiu, tegmenta, kategorio, por ke oni pli facile trovu ĝin ! --> [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1883]] [[Kategorio:Mortintoj en la 20-a jarcento]] bxafgzoifbylesj3tm24nglvgjaetr1 0 28797 9366115 6661208 2026-05-03T20:11:14Z ThomasPusch 1869 {{ĝermeto}} 9366115 wikitext text/x-wiki Jen listo de '''esperantistoj el [[Tatario]]''': * [[Aĥmed Ĥabibi]] * [[Faik Baĥteev]] * [[Ŝamil Usmanov]] {{ĝermeto}} [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Tataraj]] [[Kategorio:Rusiaj esperantistoj|Tataraj]] [[Kategorio:Tataroj]] ez32h7n2p577qh9h3054x4pxlaqebsz 0 29062 9366156 9354889 2026-05-03T20:38:18Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366156 wikitext text/x-wiki '''Rebato-Servo''' celas rebati artikolojn aŭ dirojn [[informo|misinformajn]] pri [[Esperanto]] organizante interalie leterkampanjojn kontraŭ misinformaj gazetaraj artikoloj. La nomo "Rebato-Servo" fakte ne vere spegulas sian rolon. Granda parto de ĝia aktiveco konsistas el rebatoj, t.e. kontraŭstaroj al atakoj kontraŭ esperanto, aŭ misprezentoj, sed pli kaj pli ĝi kombiniĝas ankaŭ kun la rolo de la Informo-Servo por sendo de leteroj kun dokumentaro al [[persono]]j parolintaj aŭ skribintaj pri esperanto, eĉ se favore. La rolo de la koncerna servo multe evoluis kaj etendiĝis. [[Informadiko]] kaj la eblo fotokopii multege helpas. Nun aldoniĝas telekopiado. Antaŭe estis ja malfacile fari plurajn kopiojn de letero, kaj rekopii la rebatotan tekston. Nun estas tute facile kaj ne tro multekoste fari dekojn da fotokopioj, kies kvalito ofte egalas (kaj eĉ kelkfoje superas) tiun de la originalo. En [[Germana Esperanto-Asocio|GEA]] jam de multaj jaroj havas bone funkciantan Rebato-Servon/Gazetaran servon<ref>(eo + de) ''[https://esperantoland.org/eo/plu.php?msgid=1247#:~:text=La%20%C4%89apitro%20pri%20Esperanto%20beda%C5%ADrinde%20prezentas%20tiun,la%20a%C5%ADtoro%20asertas%2C%20ke%20Esperanto%20estus%20%22malfacila%22. Pri Esperanto. Ĉu Esperanto estas malfacila aŭ facila, s-ro Dorren?]'' => Bedaŭrinde oni skribas multan sensencaĵon pri Esperanto..., Esperantoland.org</ref><ref>(de + angla resumo) Louis von Wunsch-Rolshoven, ''[https://media.interlinguistik-gil.de/beihefte/JGI2018/JGI2018-Wunsch.pdf Zum Bild des Esperanto aus der Sicht einiger Sprachwissenschaftler Über verschiedene unzutreffende Aussagen zu Esperanto und seiner Sprachgemeinschaft] (PDF)'', Jahrbuch der Gesellschaft für Interlinguistik 2018.</ref>. Jam de jardekoj [[SAT-Amikaro]] disponis pri Rebato-Servo. [[Brita Esperanto-Asocio|BEA]]<ref>(en) [[Ian Carter]], ''If you’re going to slag off Esperanto, do your homework'', [https://web.archive.org/web/20160403153845/http://wecutthecrap.com/if-youre-going-to-slag-off-esperanto/ Arkivita de la originalo], la 27-an de aprilo 2017.</ref> kaj [[Belga Esperanto-Federacio|BEF]] dum longa periodo havis siajn rebatajn servojn. [[Brazila Esperantista Junulara Organizo|BEJO]] en [[Brazilo]] organizis sian rebato-servon kiu funkciis dum kelka tempo. Ankaŭ en la [[21-a jarcento]] la [[Esperanto-movado]] cirkuladas [[Erara informo|eraraj informoj]] kiuj historie disvastiĝis ekzemple pere de enciklopedioj. Malpli ekzistas formoj de [[Erara informo|misinformado]] pro aliaj fontoj kiel Vikipedio kie parolantoj de Esperanto rekte povas verki pri la lingvo. Tamen pro la abundo de informoj en interreto kaj la manipulado de datumoj fare la fabrikoj de [[Socia retejo|sociaj retejoj]] ekaperas nova fenomeno nome deficito en la [[Ekonomio de atento|atentoekonomio]]. === Konsiloj === Aktivulo ĉe Rabato-Servo bone regu sian {{N|nacia lingvo}} kaj sciu ankaŭ la lingvon Esperanto. Oni skribu per tono kuraĝiga, instigante al scivolo. Oni havu sufiĉe bonan [[pedagogio|pedagogian]] kaj [[psikologio|psikologian]] [[sento]]jn por igi la aŭtoron pensi, ke li aŭ ŝi mem povas malkovri ion interesan, kaj siavice malkovri ion valoran al la aliaj. Oni evitu humiligan reagon, escepte se temas pri aroga kaj evidenta intenco malutili al Esperanto fare de la skribinto aŭ parolinto. == Vidu ankaŭ == [[Ekonomio de atento]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Esperanto en interreto]] [[Kategorio:Komunikado]] o4jm1rp01dlahp342bqh4lxs7yu0qtt 0 29195 9366071 9044169 2026-05-03T18:48:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366071 wikitext text/x-wiki {{Interpunkcio}} [[Dosiero:At Sign Nimbus.svg|180px|dekstra|Simbolo]] La signo '''@''' estas simbola [[mallongigo]] aŭ [[ligaturo]] por la latina vorto ''ad'' (ĉe), historie ofte uzata en anglalingvaj landoj por la samsignifa angla vorto ''at'', kiu donis ankaŭ la anglan nomon de la simbolo. Ĝia formala angla nomo ''commercial at'' ("komerca ''ĉe''") devenas el komerca uzo en anglalingvaj [[fakturo]]j kun la signifo "po", ekz. "7 widgets @ £2 ea. = £14" ("7 umoj po 2 pundoj egalas 14 pundojn"). Ĝia Esperanta nomo "heliko" devenas de la simileco kun konkohava [[heliko]]. La alternativa nomo '''ĉe''' estas rekta traduko el la angla/latina, kaj de tempo al tempo uzatas kun la signifo "ĉe" en [[poŝtelefona lingvo]], sloganoj k.s., ekzemple ''[[E@I]]''. Ĝia nun plej ofta uzo estas en [[ret-poŝto]], elektronika adreso, kiel ekz. en ''sinjoroxy'''@'''mondo.net''. Legu: sinjoro xy ĉe mondo punkto net. Uzadon de tiu ĉi simbolo en elektronika poŝto enkondukis [[Ray Tomlinson]] en la jaro [[1972]]. Por multaj homoj ĝi iĝis simbolo por la [[Interreto]]. == @ en Esperanto, ĉu '''ĉe'''? == Esperantistoj uzas diversajn versiojn de la elparolo, krom "heliko" ankaŭ "simiovosto", "at", "ĉe" kaj aliajn. Entute montriĝis kaoso, kiu estas unuflanke maldezirenda, aliflanke malhelpas bonan interkomprenon. Nun ekzistas la tendenco uzi pli ofte "ĉe". Tio estas la rekta traduko de la angla "at" kaj de diversaj aliaj nacilingvaj similaj esprimoj. == @ en aliaj lingvoj == * [[Angla lingvo|angle]] : commercial at ("komerca ''ĉe''"), at symbol ("ĉe-simbolo"), at sign ("ĉe-signo"), at ("ĉe"), strudel ("akvokirlo", "strudelo"); malpli ofte: each ("po"), these ("ĉi tiuj"), vortex ("vortico"), whorl ("vindaĵo"), cyclone ("ciklono"), snail ("heliko"), ape ("simio"), cat ("kato"), rose ("rozo"), cabbage ("brasiko"), amphora ("amforo"), ampersat (laŭ ''ampersand'', "[[&]]") * [[Ĉeĥa lingvo|ĉeĥe]] : zavináč ("rulita marinita haringo") * [[norma ĉina lingvo|ĉine-mandarine]] : ** en [[Ĉeftera Ĉinio]], ĝi estas 艾特 (prononcata "ai te", transliterado de "at"). ** en [[Taiwan]], ĝi estas 小老鼠 (prononcata ''xiao laoshu'', signifanta "museto"), aŭ: 老鼠號 (prononcata ''laoshu hao'', signifanta "muso"). ** en [[Honkongo]] kaj [[Makao]], ĝi estas ''at''. * [[Dana lingvo|dane]] : snabel-a ("rostro-a"), aŭ: grisehale ("porka vosteto") * [[Eŭska lingvo|eŭske]] : arroba (pez-unuo) * [[Feroa lingvo|feroe]] : kurla * [[Finna lingvo|finne]] : ''ät-merkki'', laŭ la normo SFS; aliaj nomoj ''kissanhäntä'', ("katvosto"), ''miukumauku'' ("miaŭo") * [[Franca lingvo|france]] : arobase (el la hispana pez-unuo) * [[Germana lingvo|germane]] : Klammeraffe ("alkroĉanta simieto"), aŭ: kaufmännisches A ("komerca A") * [[Gronlanda lingvo|gronlande]] : a-nagguaatsulik ("a kun elefanta rostro", laŭ la Dana nomo) * [[Hebrea lingvo|hebree]] : ŝtrudel (שטרודל); literature, laŭ [[Akademio de la Hebrea Lingvo]]: kruĥit (כרוכית) ("strudelo") * [[Hispana lingvo|hispane]]: arroba (pez-unuo) * [[Hungara lingvo|hungare]] : kukac ("heliko") * [[Itala lingvo|itale]] : chiocciola ("heliko") * [[Kataluna lingvo|katalune]] : arrova, nebo ensaïmada ("brioŝko" = kuketo tipa el Mallorca) * [[Kazaĥa lingvo|kazaĥe]] : айқұлақ (ajkulak) - de "ай" (aj) - "luno, lunarko" kaj "құлақ" (kulak) - "orelo" * [[Korea lingvo|koree]] : golbaeng-i (골뱅이), dialektika formo de la vorto daseulgi (다슬기) ("malgranda trinkakva heliko sen antenoj") * [[Nederlanda lingvo|nederlande]] : apenstaartje ("simia vosteto") * [[Norvega lingvo|norvege]] : oficiale: krøllalfa ("onduma alfo", aŭ "alfa-vortico"); alternative ankaŭ: alfakrøll * [[Pola lingvo|pole]] oficiale : atka, aŭ: małpa ("simio"), aŭ: małpka ("simieto") * [[Portugala lingvo|portugale]] : arroba (pez-unuo) * [[Rumana lingvo|rumane]] : (a cu) coadă de maimuță ("(a kun) simivosto"), aŭ a rond ("ronda a") * [[Rusa lingvo|ruse]] : sobaka (собака) ("hundo") * [[Slovena lingvo|slovene]] : afna ("simieto") * [[Sveda lingvo|svede]] : snabel-a ("rostro-a"), aŭ: kanelbulle ("cinamona rulo") * [[Ukraina lingvo|ukraine]] : "комерційне ет" ("komerca ''ĉe''"); равлик ("heliko"); песик ("hundeto"); собака ("hundo"); вухо ("orelo"); мавпочка ("simieto") * [[Uzbeka lingvo|uzbeke]] : kuchukcha ("hundeto") “Heliko” respondas en la kodsistemoj Unicode kaj ASCII al la signo 64, aŭ 0x0040. Sur multaj klavaroj oni povas ĝin produkti per la kombino Alt+64. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ascii64.org ascii64 - the @ book - free download - by patrik sneyd - foreword by luigi colani (11/2006)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070120072115/http://www.ascii64.org/ |date=2007-01-20 }} * http://home.t-online.de/home/Hanno_Kuehnert/klaffe.htm <!-- hu:Német nyelvű tanulmány --> * http://www.earchiv.cz/b03/b0325001.php3 * http://sigma.nkp.cz/F/?func=find-a&find_code=WAU&request=pelevin&request_op=AND&find_code=WTL&request=%C4%8Dapajev {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211114161912/http://sigma.nkp.cz/F/?func=find-a&find_code=WAU&request=pelevin&request_op=AND&find_code=WTL&request=%C4%8Dapajev |date=2021-11-14 }} * http://www.hejkal.cz/nakladatelstvi/titul.asp?20 <!-- cs:''Ženy @ cizinci na konci tisíciletí'' --> * http://www.earchiv.cz/anovinky/ai1911.php3 * http://www.nlk.cz/nlkcz/uvod.php?idp_m=108&id_m=378 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928181247/http://www.nlk.cz/nlkcz/uvod.php?idp_m=108&id_m=378 |date=2007-09-28 }} <!-- cs:Článek o původu znaku cs->eo:_Článek_ o _původu_ _znaku_ --> * http://www.commonplacebook.com/humor/usenet/faq.shtm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060119001932/http://www.commonplacebook.com/humor/usenet/faq.shtm |date=2006-01-19 }} * http://www.herodios.com/atsign.htm <!-- en:A Natural History of the @ Sign en->eo:(A, _) (Naiva, Kruda) Historio (da, de) la @ (Signo, Signumo, Pareco, Subskribi) --> * http://www.caravantes.com/arti03/arroba.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060103040220/http://www.caravantes.com/arti03/arroba.htm |date=2006-01-03 }} <!-- es:Caravantes.com --> * http://www.ricardodiaz.org/archives/2006/01/post_1.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060110081907/http://www.ricardodiaz.org/archives/2006/01/post_1.html |date=2006-01-10 }} <!-- es:Kinmiekan (la historia de la @) es->eo:_Kinmiekan_ (_la_ historio _de_ _la_ @) --> * http://www.culture.fr/culture/dglf/cogeter/08-12-02-internet.htm <!-- fr:: Liste des termes, expressions et définitions adoptés et publiés au Journal officiel de la République française (le 8 décembre 2002) ; fr->eo:: _Liste_ _des_ _termes_, _expressions_ _et_ _définitions_ _adoptés_ _et_ _publiés_ _au_ _Journal_ _officiel_ _de_ _la_ (Respubliko, Vikipediista diskuto:Rob Hooft) _française_ (_le_ 8-a de decembro 2002) ; --> * http://hapax.qc.ca/Pourquoi_arrobe_dans_10646.html <!-- fr:: pourquoi le @ se nomme arrobe dans l'ISO 10646 (Unicode). fr->eo:: _pourquoi_ _le_ @ _se_ _nomme_ @ _dans_ l'_ISO_ 10646 (Unikodo). --> * http://www.lamayenne.fr/front.aspx?SectionId=413&controller=NavBarViewPublication&PubliId=1420 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051026121219/http://www.lamayenne.fr//front.aspx?SectionId=413&controller=NavBarViewPublication&PubliId=1420 |date=2005-10-26 }} <!-- fr:Archives de la Mayenne --> * http://itmanagement.earthweb.com/entdev/article.php/1408411 <!-- lb:Gespréich mam "Erfinder" vum Klameraf --> * http://www.zeit.de/archiv/1997/11/KLAMMERA.TXT.19970307.xml <!-- de:Hanno Kühnert: "Die durchgedrehte Ligatur." Die Zeit (11/1997) de->eo:_Hanno_ _Kühnert_: "_Die_ _durchgedrehte_ _Ligatur_." Die Zeit (11/1997) --> * http://fsinfo.cs.uni-sb.de/~abe/Bloedsinn/Teppich.html#@ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060217070559/http://fsinfo.cs.uni-sb.de/~abe/Bloedsinn/Teppich.html#@ |date=2006-02-17 }} <!-- de:Teppich&nbsp;&&nbsp;Co., eine Liste von mehr oder weniger gebräuchlichen Namen für den Klammeraffen und andere Sonderzeichen de->eo:Tapiŝo&_nbsp_;Kaj-signo&_nbsp_;_Co_., _eine_ _Liste_ _von_ _mehr_ odro _weniger_ _gebräuchlichen_ _Namen_ _für_ _den_ _Klammeraffen_ _und_ _andere_ _Sonderzeichen_ --> * http://www.tzi.de/~jeronimo/gdm/leben.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060219015857/http://www.tzi.de/~jeronimo/gdm/leben.htm |date=2006-02-19 }} <!-- de:Medial präsentierte Geschichte des @-Zeichens de->eo:_Medial_ _präsentierte_ Historio _des_ @-_Zeichens_ --> * http://www.madeasy.de/2/klammeraffe.htm{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.nada.kth.se/dataterm/artikel-7.html) * http://www.pcworld.dk/default.asp?Mode=2&ArticleID=5059 <!-- da:19. apr. 2004, PcWorld: Morsealfabetet får snabel-a da->eo:19. _apr_. 2004, _PcWorld_: _Morsealfabetet_ ŝafo @ --> * http://www.nada.kth.se/dataterm/artikel-7.html <!-- sv:Svenska datatermgruppens artikel om snabel-a sv->eo:Sveda lingvo _datatermgruppens_ _artikel_ _om_ @ --> * [http://www.herodios.com/herron_tc/atsign.html ''A Natural History of the @ Sign'' (anglalingva)]: Diverslingvaj nomoj * [http://www.linguistlist.org/issues/7/7-968.html ''Linguist's view'' (anglalingva)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140916152854/http://linguistlist.org/issues/7/7-968.html |date=2014-09-16 }} * [http://www.worldwidewords.org/articles/whereat.htm ''Article about the history of @'' (anglalingva)] Enhavas pliajn nomojn en diversaj lingvoj [[Kategorio:Interpunkcio]] b1u2x3xcv8yzgwoej5xiluyhj1oxn04 0 32062 9366133 9361676 2026-05-03T20:25:26Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366133 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Federacia subŝtato |lando = Meksiko |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo=situo de Baja California Sur en Meksiko |ĉefurbo = [[La Paz (Meksiko)|La Paz]] |regiono-ISO = MX-BCS |mapo1 lokumilo = iso |kodo = MX-BCS |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |mapligilo = jes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 5 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6|parameter=link}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> |ĉefulo tipo = Subŝtatestro }} '''Baja California Sur''' [Baĥa kaliFORnja sur] ([[Esperanto|Esperantigite]]: '''Suda Malsupra Kalifornio''') estas [[subŝtatoj de Meksiko|federacia subŝtato]] de [[Meksiko]]. Ĝi konsistigas la sudan parton de [[Kalifornia Duoninsulo]], kies alia parto estas la provinco [[Malsupra Kalifornio|Baja California]]. Baja California Sur havas areon de {{unuo|70000|km²}} kaj loĝantaron de proksimume {{unuo|0.4}} milionoj da homoj; ĝi do estas samarea al Baja California, sed havas nur kvinonon de ties loĝantaro. En la provinco ekzistas entute 5 komunumoj (Vd. ankaŭ la [[Listo de komunumoj en Baja California Sur|liston de komunumoj en Baja California Sur]]. Tion klarigas interalie la malbonaj trafikaj konektoj: La cetero de Meksiko estas atingebla nur tra 500 km longa Baja California aŭ trans la [[Kalifornia Golfo]], larĝa pli ol 100 km. La ĉefurbo nomiĝas [[La Paz (Meksiko)|La Paz]] kaj situas en la suda triono. La provinca kodo laŭ [[ISO 3166-2]] estas "MX-BCS". Pro la malmulteco de la eksterurbaj loĝantoj la provinco dividiĝas en nur kvin komunumojn ([[municipo]]jn): [[Comondú]], [[La Paz (komunumo)]], [[Loreto (komunumo)]], [[Los Cabos]] kaj [[Mulegé (komunumo)]]. == Faŭno kaj flaŭro == <center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e |colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Faŭno kaj flaŭro de Suda Malsupra Kalifornio''' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Sula leucogaster 4.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:MountainLion.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:White shark.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:White Marlin in North Carolina 1394318584.jpg|125px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Zalophus californianus - Morro Bay.jpg|125px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Bruna sulo]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Pumo]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Blanka ŝarko]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Istiophoridae]]'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Zalophus californianus]]'' |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:California Quail mail in Golden Gate Park.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Cobra cascavel 280707- 23 04 40s - 49 06 55w REFON (4)a.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Antilocapra americana.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Coragyps-atratus-002.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Desert Bighorn Sheep Joshua Tree 4.JPG|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Kalifornia koturno]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Bojsiningo]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Antilokapro]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Nigra katarto]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Kanada ŝafo]] |- |- |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Boojum tree 02.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Phoenix dactylifera1.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Coreopsis gigantea 6.JPG|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Bear Canyon Trail at Sabino Canyon.jpg|120px]] |align=center valign=center bgcolor="white"|[[Dosiero:Pinus ponderosa 9681.JPG|120px]] |- |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Fouquieria columnaris]]'' |style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Daktilpalmo]] |style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Coreopsis gigantea]]'' |} </center> == Geografio == === Limoj === {{Geografia ĉirkaŭaĵo |Centro=Suda Malsupra Kalifornio |Norde = [[Malsupra Kalifornio]] {{MEX}} |Nordoriente = [[Malsupra Kalifornio]] {{MEX}} |Oriente = [[Kalifornia Golfo]] |Sudoriente = [[Kalifornia Golfo]] |Sude = [[Kalifornia Golfo]], [[Pacifiko]] |Sudokcidente = [[Pacifiko]] |Okcidente = [[Pacifiko]] |Nordokcidente = [[Malalta Kalifornio]] {{MEX}} }} [[Dosiero:Mulege oasis.jpg|maldekstra|eta|232x232px|Oazo de Mulegé.]] Ĝi limas norde kun la ŝtato [[Malsupra Kalifornio]], kiu situas norde de 28°N, oriente kun la [[Kalifornia Golfo]] kaj okcidente kun la [[Pacifika Oceano]]. Ĝia ĉefurbo estas [[La Paz (Meksiko)|La Paz]]. Ĝi vastas 73 475&nbsp;km², t.e. 3.8 % de la teritorio de [[Meksiko]]. Norde situas la marbordaj lagunoj San Ignacio kaj Ojo de Liebre, kiu estas reproduktejoj de la [[griza baleno]] kaj protektiĝas de la federa registaro. En la sama regiono troviĝas la monda biosfera rezervejo [[Dezerto El Vizcaíno]]. [[Dosiero:Iles de Basse-Californie Sud.jpg|eta|288x288px|Insuloj de Suda Malsupra Kalifornio]] === Insuloj === Ĝi posedas 20 insulojn, el kiuj 3 estas apud la pacifika marbordo: [[Insulo Magdalena (Malsupra Suda Kalifornio)|Isla Magdalena]], [[Insulo Santa Margarita]] kaj [[Insulo Natividad]]. 17 estas en la Kalifornia Golfo: [[Insulo Espíritu Santo (Malsupra Suda Kalifornio)|Insulo Espíritu Santo]], [[Insulo Danzante]], [[Insulo Islitas]], [[Insulo Las Ánimas]], [[Insulo Jacques Cousteau]] aŭ Cerralvo, [[Insulo Partida]], [[Rocas Alijos]], [[Insulo San Diego]], [[Insulo San Francisco (Malsupra Suda Kalifornio)|Insulo San Francisco]], [[Insulo San José (Malsupra Suda Kalifornio)|Insulo San José,]] [[Insulo San Marcos]], [[Insulo Santa Catalina (Malsupra Suda Kalifornio)|Insulo Santa Catalina,]] [[Insulo Santa Cruz (Malsupra Suda Kalifornio)|Insulo Santa Cruz,]] [[Insulo Tortuga (Malsupra Suda Kalifornio)|Isla Tortuga]], Coronados,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.toursloreto.com/es/isla-coronados/|titolo=TOUR A ISLA CORONADO, LORETO BAJA CALIFORNIA SUR|alirdato=2025-10-05|dato=2016-09-23|verko=Loreto Sea and Land Tours|lingvo=es}}</ref> [[Insulo del Carmen (Malsupra Suda Kalifornio)|Carmen]], Monserrat.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sudcalifornios.com/item/postales-de-bcs-isla-monserrat-loreto-baja-california-sur|titolo=Islas de Sudcalifornia: ISLA MONSERRAT, LORETO, BAJA CALIFORNIA SUR - Sudcalifornios|alirdato=2025-10-05|verko=www.sudcalifornios.com}}</ref> === Montoj === La precipaj montoj kaj montetoj estas la Montaro La Laguna, la vulkano Las Tres Vírgenes kaj Monto Salsipuedes. == Ekonomio == [[Dosiero:Vista Del malecon de Noche.JPG|eta|Nokta aspekto de la ''Malecón'' (apudmara vojo)'']] [[Dosiero:Playa Balandra.JPG|eta|Plaĝo Balandra|222x222px]] === Turismo === Turismo estas unu el la precipaj fontoj de enspezoj por Malsupra Suda Kalifornio kaj ĝi estas unu el la plej gravaj celoj de turismo en la lando. Turistoj ĉefe iras al plaĝoj aŭ faras ekoturismon. Ĝi estas ŝatata de [[subakvado|subakvistoj]], kiuj vizitas por spekti migrantajn marbestojn.<ref>Ward, Terry. 2026. "Six of the world's most extraordinary places to dive". ''BBC Travel''. [https://www.bbc.co.uk/travel/article/20260409-six-of-the-worlds-most-extraordinary-places-to-dive]</ref> ===Agrikulturo=== Pluraj kultivejoj kaj forcejoj ekzistas, kie oni produktadas tomatojn, mangojn, melongenojn, kukurbojn, maizon, kapsiketojn, kapsikojn, kaj melonojn. === Fiŝkaptado === La mortigado de fiŝoj estas alia ĉefa ekonomia aktiveco de la ŝtato. Ĝi estas unu el la ĉefaj liverantoj al [[Usono]], [[Japanujo]], [[Kanado]], [[Islando]], kaj aliaj. === Minado === Salproduktado kaj minado estas farataj en Malsupra Suda Kalifornio de la kolonia epoko ĝis la nuno. En 2019, la [[kupro|kupraj]] minejoj produktis 17 084 tunojn, kio igis ĝin la kvina plej kuproprodukta ŝtato de la lando. Ankaŭ [[zinko]], rokaj aldonaĵoj, argilo, kaj gruzo produktiĝas. En 2019 Malsupra Suda Kalifornio estis la plej produkta ŝtato de la lando por [[sablo]], [[fosforito]], salo kaj [[gipso]].<ref>{{citaĵo el libro|titolo=Anuario Estadístico de la Minería Mexicana, 2020|dato=2021|url=https://www.sgm.gob.mx/productos/pdf/Anuario_2020_Edicion_2021.pdf|alirdato=16-a de septembro 2022|eldonejo=Servicio Geológico Mexicano}}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Meksikaj loknomoj]] * [[Laguna-montaraj sekaj arbaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.gbcs.gob.mx/ Registara retpaĝejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060613103602/http://www.gbcs.gob.mx/ |date=2006-06-13 }} * http://cp.alternativo.net/bcs.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060213171336/http://cp.alternativo.net/bcs.php |date=2006-02-13 }} * http://www.e-local.gob.mx/wb2/ELOCAL/EMM_bajasur {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050404101127/http://www.e-local.gob.mx/wb2/ELOCAL/EMM_bajasur |date=2005-04-04 }} * http://www.inegi.gob.mx/geo/default.asp?e=03&c=124 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061001231132/http://www.inegi.gob.mx/geo/default.asp?c=124&e=03 |date=2006-10-01 }} == Referencoj == {{referencoj}} {{mx}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Baja California Sur| ]] ff2hvtwcgwc7mrd3wrvs1gtflfpv9dz 0 32751 9366450 9365612 2026-05-04T09:02:10Z Wheatley2 216749 9366450 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Henry FORD''' (naskiĝis la {{daton|30|julio|1863}} ĉe Dearborn kaj mortis la {{daton|7|aprilo|1947}}) estis [[Usono|usona]] [[inventisto]] kaj entreprenisto, kiu fondis la aŭtomobilan konzernon [[Ford]] en [[Dearborn]], [[Michigan]] kaj estis pioniro de la [[muntoĉeno|muntoĉena tekniko]] kaj de la [[amasproduktado]]. Kvankam Ford ne inventis la [[aŭtomobilo]]n aŭ la [[muntoĉeno]]n,<ref>{{citaĵo el la reto||titolo=The Life of Henry Ford|url=http://www.hfmgv.org/exhibits/hf/|alirdato=28a de Novembro 2013}}</ref> li disvolvigis kaj fabrikis la unuan [[aŭtomobilo]]n kiuj multaj mezklasaj usonanoj povis permesi al si aĉeti. Farinte tion, Ford konvertis la aŭtomobilon el multekosta kuriozaĵo en praktika ilo kiu tiom ŝanĝis la pejzaĝon de la 20a jarcento. Lia enkonduko de la [[aŭtomobilo]] Modelo T revoluciis transportadon kaj [[Usono|usonan]] [[industrio]]n. Kiel posedanto de la entrepreno [[Ford Motor Company]], li iĝis unu el la plej riĉaj kaj konataj personoj en la mondo. Oni atribuis al li la "[[Fordismo]]n": nome amasproduktadon de malmultekostaj varoj kongrue kun altaj salajroj por la laboristoj. Ford havis tutmondan vidon, kun [[konsumo|konsumismo]] kiel ŝlosilo por la [[paco]]. Lia intensa engaĝiĝo al sistema malaltigo de kostoj rezultis en multaj teknikaj kaj negocaj plinovigoj, kiaj la sistemo de [[franĉizo]]j kiu metis filiojn tra plej el [[Nordameriko]] kaj en ĉefaj urboj de ses kontinentoj. Ford lasis plej el siaj ampleksaj riĉaĵoj por la [[Ford Fondaĵo]] kaj aranĝis por ke lia familio kontrolu la kompanion permanente. Krom la laboro en la aŭtomobila industrio, Ford ankaŭ engaĝiĝis en politiko. Por ekzemplo li estis [[Pacismo|pacisma]] dum la unuaj jaroj de la [[Unua Mondmilito]], tio estas partiano ke Usono ne eniru en milito kontraŭ [[Germanio]]; tiukadre li estis ankaŭ [[Antisemitismo|antisemita]], kiu publikigis kontraŭjudajn [[broŝuro]]jn, pro kio li estis admirata de [[Adolfo Hitlero]] kaj ricevis premion de la [[Nazioj]].<ref>Baldwin, N. (2001). Henry Ford and the Jews. New York: Public Affairs.</ref> == Komenca vivo == Henry Ford naskiĝis la 30an de Julio, 1863, en farmo de Greenfield Township, [[Miĉigano]].<ref>[http://www.hfmgv.org/exhibits/hf/default.asp www.hfmgv.org The Henry Ford Museum: ''The Life of Henry Ford'']</ref> Lia patro, [[William Ford (negocisto)|William Ford]] (1826–1905), estis naskiĝinta en la [[Graflando Cork]], [[Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando|Irlando]], al familio kiu estis origine el [[Somerset]], [[Anglio]],<ref>{{citaĵo el la reto||titolo=The history of Ford in Ireland Family Crest and Name History|url=http://www.ford.ie/AboutFord/CompanyInformation/HistoryOfFord}}</ref> Lia patrino, Mary Ford (denaske Litogot) (1839–1876), estis naskiĝinta en Miĉigano kiel plej juna filo de [[Belgio|belgaj]] enmigrantoj; ŝiaj gepatroj mortiĝis kiam ŝi estis infanino kaj ŝi estis adoptita de najbaroj, nome O'Herns. La idoj de Henry Ford estis Margaret Ford (1867–1938); Jane Ford (ĉ. 1868–1945); William Ford (1871–1917) kaj Robert Ford (1873–1934). Lia patro donacis al li [[poŝhorloĝo]]n kiam li estis ankoraŭ dekjarulo. Kiam li estis 15-jaraĝa, Ford dismuntis kaj remuntis la horloĝpecojn de amikoj kaj najbaroj dekoj de fojoj, akirante reputacion de horloĝa reparisto.<ref>Ford, ''My Life and Work'', 22–24; Nevins kaj Hill, ''Ford TMC'', 58.</ref> Kiam li estis 20-jaraĝa, Ford piediris kvar mejlojn al sia episkopala [[preĝejo]] ĉiun dimanĉon.<ref>Evans, Harold "They Made America" Little, Brown and Company. New York</ref> Ford multe suferis kiam lia patrino mortiĝis en 1876. Lia patro esperis ke li finfine ekregu la familian farmon, sed li malamis la farmolaboron. Li poste skribis, "Mi neniam havis partikularan amon al la farmo — estis la patrino en la farmo kion mi amis."<ref>Ford, ''My Life and Work'', 24; Edward A. Guest "Henry Ford Talks About His Mother," ''American Magazine'', Julio 1923, 11–15, 116–120.</ref> En 1879, Ford lasis sian hejmon por labori kile [[metilernanto]] de [[maŝinisto]] en [[Detroit]], unua ĉe James F. Flower & Bros., kaj poste ĉe [[Detroit Dry Dock]] Co. En 1882, li revenis en Dearborn por labori en la familia farmo, kie li entuziasmiĝis por la funkciado de la [[George Westinghouse|Westinghouse portebla vapormotoro]]. Li estis poste dungita de [[Westinghouse Electric Corporation|Westinghouse]] por servi ties vapormotorojn. Dum tiu periodo Ford ankaŭ studis librotenadon ĉe la Negoclernejo Goldsmith, Bryant & Stratton en Detroit.<ref>{{citaĵo el libro| |unua=Steven |lasta=Watts |titolo=The People's Tycoon: Henry Ford and the American Century |eldoninto=Random House, Inc. |jaro=2006 |paĝo=28 |url=https://books.google.com/books?id=LIDyU91YMHAC&source=gbs_navlinks_s}}</ref> == Geedziĝo kaj familio == [[Dosiero:Henry Ford 1888.jpg|eta|dekstre|altdekstre|Henry Ford en 1888<br /> (aĝe 25)]] Ford edziĝis al Clara Jane Bryant (1866–1950) la 11an de Aprilo, 1888, kaj eltenis sin pere de la farmo kaj regante [[segilejo]]n.<ref>{{citaĵo el novaĵo||titolo=Widow of Automobile Pioneer, Victim of Coronary Occlusion, Survived Him Three Years|citaĵo=Friday, Sept. 29 (Associated Press) Mrs. Clara Bryant Ford, 84&nbsp;year-old widow of Henry Ford, died at 2 A. M. today in Henry Ford Hospital. A family spokesman said her death was the result of an acute coronary occlusion.|agency=Associated Press|datoj=29a de Septembro, 1950}}</ref> Ili havis unu filon: [[Edsel Ford]] (1893–1943) kiu mortiĝis 49-jaraĝa pro malsano.<ref>{{citaĵo el novaĵo||titolo=Edsel Ford Dies in Detroit at 49. Motor Company President, the Only Son of Its Founder, Had Long Been Ill.|citaĵo=Edsel Ford, 49-year-old president of the Ford Motor Company, died this morning at his home at Grosse Pointe Shores following an illness of six weeks.|agency=Associated Press|datoj=26a de Majo, 1943}}</ref> == Kariero == [[Dosiero:FordQuadricycle.jpg|eta|maldekstra|230px|Kvarciklo Ford.]] En 1891, Ford iĝis inĝeniero ĉe [[Edison Illuminating Company]]. Post sia plialtiĝo al ĉefinĝeniero en 1893, li havis sufiĉan tempon kaj monon por dediĉi atenton al siaj personaj eksperimentoj pri benzinmotoroj. Tiuj eksperimentoj pintis en 1896 per la kompletigo de mem-pelita [[vehiklo]] kiun li nomigis [[Kvarciklo Ford]]. Li teste ŝoforis ĝin la 4an de Junio. Post variaj testoŝoforadoj, Ford serĉis vojojn por plibonigi la Kvarciklon.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.hfmgv.org/exhibits/showroom/1896/quad.html |titolo=The Showroom of Automotive History: 1896 Quadricycle<!-- Bot generated title --> |alirdato=2016-02-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100615125140/http://hfmgv.org/exhibits/showroom/1896/quad.html |arkivdato=2010-06-15 }}</ref> Ankaŭ en 1896, Ford partoprenis en kunsido de regantoj de Edison, kie li estis prezentita al [[Thomas Edison]]. Edison aprobis la eksperimentadon pri aŭtoj fare de Ford. Kuraĝigita de Edison, Ford desegnis kaj konstruis duan vehiklon, kompletigante ĝin en 1898.<ref name=birth>Ford R. Bryan, [http://hfha.org/HenryFord.htm "The Birth of Ford Motor Company"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120829193220/http://hfha.org/HenryFord.htm |date=2012-08-29 }}, Henry Ford Heritage Association, alirita la 20an de Aŭgusto, 2012.</ref> Apogita per la kapitalo de la [[magnato]] de Detroit nome William H. Murphy, Ford rezignis el la Edison Company kaj fondis la [[Detroit Automobile Company]] la 5an de Aŭgusto, 1899.<ref name=birth/> Tamen, la aŭtomobiloj tie produktitaj estis de pli malalta kvalito kaj de pli alta prezo ol Ford volis. Finfine la kompanio ne estis sukcesa kaj estis dissolvita en Januaro 1901.<ref name=birth/> [[Dosiero:Henry Ford and Barney Oldfield with Old 999, 1902.jpg|eta|dekstre|250px|Henry Ford stare ĉe la unua aŭto de [[Barney Oldfield]] en 1902.]] Kun la helpo de C. Harold Wills, Ford desegnis, konstruis, kaj sukcese ŝoforis 26-ĉevalan aŭtomobilon en Oktobro 1901. Danke al tiu sukceso, Murphy kaj aliaj investistoj en la Detroit Automobile Company formis la [[Henry Ford Company]] la [[30an de novembro|30an de Novembro]] [[1901]] kun Ford kiel ĉefinĝeniero.<ref name=birth/> En 1902, Murphy dungis [[Henry M. Leland]] kiel konsultanto; Ford, reage, lasis la kompanion kiu portis sian nomon. Kiam Ford foriris, Murphy renomigis la kompanion kiel [[Cadillac Automobile Company]].<ref name=birth/> Formante teamon kun iama kurbiciklisto [[Tom Cooper (biciklisto)|Tom Cooper]], Ford ankaŭ produktis la kuraŭton de 80+ ĉevalenergio "999" kiun [[Barney Oldfield]] kondukos al la venko en konkurenco en Oktobro 1902. Ford ricevis la financan apogon de malnova konatulo, Alexander Y. Malcomson, nome karbokomercisto de la areo de Detrojto.<ref name=birth/> Ili formis partnerecon, "Ford & Malcomson, Ltd." por fabriki aŭtojn. Ford eklaboris por desegni malmultekostan aŭtomobilon, kaj tiu duo luis fabrikon kaj kontraktis kun maŝinvendejo posedata de [[John F. Dodge|John]] kaj [[Horace E. Dodge]] por liverado de 160,000 dolarojn en partoj.<ref name=birth/> Vendoj estis malrapidaj, kaj okazis krizo kiam la fratoj Dodge petis pagon pro sia unua monsendo. === Ford Motor Company === [[Dosiero:Ford Edison Firestone1.jpg|eta|maldekstre|200px|Henry Ford kun [[Thomas Edison]] kaj [[Harvey Firestone]]. [[Fort Myers (Florido)]], 11a de Februaro, 1929.]] Reage, Malcomson allogis alian grupon de investistoj kaj konvinkis la fratojn Dodge akcepti parton de la nova kompanio.<ref name=birth/> Ford kaj Malcomson estis rekunigitaj kiel la [[Ford Motor Company]] en la 16a de Junio, 1903,<ref name=birth/> kun [[kapitalo]] de 28,000 dolaroj. La originaj investistoj estis Ford kaj Malcomson, la fratoj Dodge, la onklo de Malcomson nome John S. Gray, la sekretario de Malcolmson nome James Couzens, kaj du advokatoj de Malcomson, nome John W. Anderson kaj Horace Rackham. Ford tiam montris nove desegnita aŭton sur la glacio de la [[Lago de Sankta Claire|Lago Sankta Claire]], ŝoforante 1 mejlon (1.6&nbsp;km) en 39.4 sekundoj kaj atingante novan [[rapido|rapidan rekordon]] je 91.3 mejloj por horo (146.9 kilometroj por horo). Konvinkita per tiu sukceso, la kurŝoforo [[Barney Oldfield]], kiu nomigis tiun novan modelon Ford "[[Ford 999|999]]" honore al la plej rapida lokomotivo tiama, portis la aŭton tra la tuta lando, kio faris la markon Ford konata tra tuta Usono. Ford ankaŭ estis unu el la fruaj financantoj de [[Indianapolis 500]]. ==== Modelo T ==== [[Dosiero:1925.ford.model.t.arp.750pix.jpg|eta|1925 Ford "New Model" T Tudor Sedan.]] La [[Modelo T]] estis enkondukita en la 1a de Oktobro, 1908. Ĝi havis la stir-radon maldekstre, kion ĉiu alia kompanio tuj kopiis. La tuta motoro kaj transmisio estis enmetita; la kvar cilindroj estis fanditaj en solida bloko; la suspensio uzis du duon-elipsajn risortojn. La auto estis tre simple ŝoforebla, kaj facile kaj malmultekoste riparebla. Ĝi estis tiom malmultekosta je 825 dolaroj en 1908 (21,730 dolaroj de 2016; la prezo falis ĉiun jaron) ke dum la 1920-aj jaroj, majoritato de usonaj ŝoforoj estis lernintaj ŝofori la Modelon T.<ref>Richard Bak, ''Henry and Edsel: The Creation of the Ford Empire'' (2003) pp 54–63</ref> Ford kreis enorman reklaman maŝinon en Detrojto por sekurigi ke ĉiu [[gazeto]] rakontu historiojn kaj publikigu reklamaĵojn pri la nova produkto. La reto de Ford de lokaj liveristoj faris la aŭton videbla en preskaŭ ĉiu urbo de Nordameriko. Kiel sendependaj liveristoj, la [[franĉizo]]j kreskis kaj publikigis ne nur Ford sed ankaŭ la koncepton de aŭtomobilado; lokaj aŭtokluboj disvastigis la modon por helpi novajn ŝoforojn kaj kuraĝigis esplori la landon. Ford emis ĉiam vendi al farmistoj, kio ŝajnigis kvazaŭ la vehiklo estas komerca aparato por helpi sian negocon. Vendoj multobliĝegis — kelkajn jarojn atingis 100% el la gajnoj de la antaŭa jaro. Ĉiam serĉe de pli efikaj kaj malaltaj kostoj, en 1913 Ford enkondukis la moveblajn muntozonojn en siaj [[fabriko]]j, kio permesis enorman pliiĝon en la produktado. Kvankam al Ford oni atribuas often la ideon, tiutempaj fontoj indikas ke la koncepto kaj ties disvolviĝo venis el dungitoj Clarence Avery, Peter E. Martin, Charles E. Sorensen kaj C. Harold Wills.<ref>Nevins (1954) 1:387–415</ref> [[Dosiero:Ford assembly line - 1913 (restored).jpg|maldekstre|eta|Forda muntoĉeno, 1913.]] Vendoj superis 250,000 en 1914. Ĉirkaŭ 1916, ĉar la prezo falis al 360 dolaroj por la baza veturaŭto, la vendoj atingis 472,000.<ref>Lewis 1976, pp 41–59</ref> (Uzante la konsumpreza indico, tiu prezo estis ekvivalenta al 7,828.08 da dolaroj de 2015.) Ĉirkaŭ 1918, duono de ĉiuj aŭtoj en Usono estis de Modelo T. Ĉiuj novaj aŭtoj estis nigraj; ĉar Ford skribis en sia [[membiografio]], "Ajna konsumanto povas havi aŭton farbita je ajna koloro kiun li volas kondiĉe ke ĝi estu nigra".<ref name="Ford_Crowther_1922_p72">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [https://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA72#v=onepage&f=false p. 72].</ref> Ĝis la disvolvigo de la muntoĉeno, kiu postulis nigran koloron pro ties pli rapida sekigtempo, la aŭtoj de Modelo T estis disponebla ankaŭ en aliaj koloroj, kiaj ruĝa. La desegno estis fervore helpita kaj defendata de Ford, kaj la produktado pluis tiom malfrue kiom ĝis [[1927]]; la fina totala produktado estis 15,007,034. Tiu rekordo restis dum la venontaj 45 jaroj. Tiu rekordo estis atingita en 19 jaroj el la enkonduko de la unua Modelo T (1908). Prezidento [[Woodrow Wilson]] petis al Ford kandidatiĝi kiel demokrato por la [[Usona Senato]] el [[Miĉigano]] en 1918. Kvankam la lando estis en [[milito]], Ford kandidatiĝi kiel [[Pacismo|porpaca]] kandidato kaj forta subtenanto de la proponita [[Ligo de Nacioj]].<ref>Watts, pp 243–48</ref> Ford estis venkita en disputata elekto fare de la respublikana kandidato, Truman Newberry, iama Usona Sekretario de la Ŝiparmeo. Henry Ford donis la prezidenteco de la Ford Motor Company al sia filo Edsel Ford en Decembro 1918. Henry retenis finan decidaŭtoritaton kaj foje elpostenigis sian filon. Henry startigis alian kompanion, Henry Ford kaj Filo, kaj organizis spektaklon por translokigi sin kaj siajn plej bonajn dungitojn al la nova kompanio; la celo estis timigi la restintajn malemajn akciulojn de la Ford Motor Company por vendi siajn [[akcio]]jn al li antaŭ ili perdos plej el sia valoro. (Li estis determinata havi tutan kontrolon super strategiaj decidoj.) La ruzaĵo funkciis, kaj Henry kaj Edsel aĉetis ĉiujn restantajn akciojn el la aliaj investantoj, tiele havigante al la familio la tutan posedon de la kompanio.<ref>Nevins kaj Hill (1957) vol 2</ref> Ĉirkaŭ la mezo de la [[1920-aj jaroj]], vendoj de la Modelo T ekmalpliiĝis pro la kreskanta konkurenco. Aliaj aŭtofabrikantoj proponis pagoplanojn pere de kiuj konsumantoj povus aĉeti aŭtojn, kiuj kutime inkludis pli modernajn mekanikajn trajtojn kaj stilon ne disponeblajn ĉe la Modelo T. Spite urĝemo fare de Edsel, Henry malakceptis enkonduki novajn trajtojn en la Modelon T aŭ por formi konsumantan kreditoplanon.<ref>Nevins kaj Hill (1957) 2:409-36</ref> ==== Modelo A kaj posta kariero de Ford ==== [[Dosiero:1928 Model A Ford.jpg|eta|dekstra|250px|Ford Modelo A.]] Ĉirkaŭ 1926, malpliiĝintaj vendoj de la Modelo T finfine konvinkis Henry fari novan modelon. Li entreprenis la projekton kun granda elano de teknika sperteco en la desegno de la motoro, ĉasio, kaj de aliaj mekanikaj necesaĵoj, dum lasis la kadran desegnon al sia filo. Edsel ankaŭ sukcesis venki la dekomencajn objektojn de sia patro por la inkludo de glit-ŝanĝa transmisio.<ref name="Sorensen1956p223">{{Harvnb|Sorensen|1956|p=223}}.</ref> La rezulto estis la sukcesa [[Ford Modelo A (1927-1931)|Ford Modelo A]], enkondukita en Decembro 1927 kaj produktita laŭlonge de 1931, kun totala produkto de pli ol 4 milionoj. Sekve, la kompanio Ford adoptis ĉiujaran modelon de ŝanĝosistemo simila al tiu ĵus pionirita fare de lia konkurenco [[General Motors]] (kaj ankoraŭ uzata de aŭtofabrikantoj nuntempe). Ĝis la [[1930-aj jaroj]] Ford ne superis sian objekton al financaj kompanioj, kaj la kompanio posedata de Ford nome Universal Credit Corporation iĝis grava aŭto-financa operacio.<ref>Nevins and Hill (1957) 2:459-78</ref> Ford ne kredis en libro-tenistoj; li amasigis unu el la plej grandaj riĉaĵoj de la mondo sen ke sia kompanio estu [[Aŭdito|aŭditata]] dum lia administrado. Sen kalkulista departemento, Ford ne havis manieron precize koni kiom multe da mono li estis enspezanta kaj la spezoj de ĉiu monato kaj la fakturoj kaj pagoj de la kompanio estis ĉirkaŭkalkulitaj per pesado per pesilo. Nur en 1956 Ford estis publike komerca kompanio. Ankaŭ pro insisto fare de Edsel, Ford lanĉis Mercury en 1939 kiel rimedo por defii Dodge kaj [[Buick]], kvankam Henry ankaŭ montris relative malmultan entuziasmon por tio. ==== Laborfilozofio ==== ===== La kvin-dolara salajro ===== [[Dosiero:Timehenryford.jpg|eta|maldekstre|Kovrilpaĝo de la gazeto ''[[Time (gazeto)|Time]]'', 14a de januaro, 1935.]] Ford estis pioniro de la "[[bonfara kapitalismo]]", planita por plibonigi sia laboristaro kaj speciale por malpliigi la fortan dungoŝanĝon kiu kondukis multajn liajn departementojn dungi 300 homojn jare por plenumi 100 laborlokojn. Efikeco postulis dungi kaj reteni la plej bonkvalitajn laboristojn.<ref>Nevins kaj Hill (1957) 2:508–40</ref> Ford gapigis la tutan mondon en 1914 proponante tagan kvindolaran [[salajro]]n (130 nuntempaj dolaroj), kio pli ol duobligis la salajron de plej el liaj laboristoj.<ref>Uzante la [[Konsumpreza indico|konsumprezan indicon]], tio estis ekvivalenta al 111.10 dolaroj portage en dolaroj de 2008.</ref> [[Klevlando|Klevlanda]] gazeto publikigis en ĉefartikolo, ke tiu anonco "pafis kiel blindiga rakedo tra la malhelaj nuboj de la nuna industria depresio."<ref>Lewis, ''Public Image'' p. 71</ref> Tiu movo montriĝis tre profitebla; anstataŭ la konstanta dungoŝanĝo de dungitoj, la plej bonkvalitaj mekanikoj en [[Detroit]] venis al Ford, portante sian [[homa kapitalo|homan kapitalon]] kaj espertojn, pliigante la produktivecon, kaj malpliigante la trejnkostojn.<ref>Nevins, ''Ford'' 1:528–41</ref><ref>Watts, ''People's Tycoon,'' pp. 178–94</ref> Ford anoncis sian kvindolaran programon la 5an de januaro, 1914, plialtigante la minimuman tagan pagon el 2.34 al 5 dolaroj por kvalifikitaj virlaboristoj. Detroit estis jam altsalajra urbo, sed la konkurencantoj estis devigitaj plialtigi la salajrojn aŭ perdi siajn plej bonkvalitajn laboristojn.<ref>Watts, ''People's Tycoon,'' pp. 193–94</ref> La politiko de Ford montris, ke tamen, pagi plie al dungitoj ebligos la laboristojn de Ford akiri la aŭtojn kiujn ili estis fabrikantaj kaj tio estis bona por la loka ekonomio. Li vidis la pliiĝantan salajron kiel profit-hava ligite al premio por tiuj kiuj estis la plej produktivaj kaj bonkaraktera laŭ kriterioj de la dunganto.<ref name="Ford_Crowther_1922_pp126-130">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [https://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA126#v=onepage pp. 126–30].</ref> Eble estis [[James Couzens|Couzens]] kiu konvinkis Ford adopti la 5-dolaran salajron.<ref>Lewis, ''Public Image,'' 69–70</ref> Reala profit-dispartigo estis proponita al la dungitoj kiuj estis laborintaj por la kompanio dum ses monatoj aŭ plie, kaj, grave, kondukis siajn vivojn en maniero kiun la Ford-a "Sociala Departemento" aprobis. Ili malakceptis [[drinkado]]n, [[vetludado]]n kaj konduton kiel malbonaj gepatroj. La Sociala Departemento uzis 50 esploristojn, plus helpan stabanaron, por elteni dungonormigojn; granda procento de laboristoj kapablis esti kvalifikitaj por tiu "profit-dispartigo." La entrudo de Ford en la privataj vivoj de siaj dungitoj estis tre polemika, kaj li tuj retiriĝis el la plej entrudaj aspektoj. En la epoko kiam li verkis en 1922 sian memorlibron, li parolis pri la Sociala Departemento kaj pri la privatvivaj kondiĉoj de la profit-dispartigo en la pasinta tenso, kaj akceptis, ke <blockquote>[[paternalismo]] ne havas lokon en industrio. Bonfara laboro kiu konsistas en entrudi en la privataj aferoj de la dungitoj estas eksmoda. Homoj bezonas konsilon kaj homoj bezonas helpon, ofte specialan helpon; kaj ĉio tio estu farata por dececo. Sed la ampleksa plano de investado kaj partopreno faros pli por plifirmigi industrion kaj plifortigi organizadon ol ajna sociala laboro. Sen ŝanĝi la principon ni estis ŝanĝinta la pagometodon.<ref name="Ford_Crowther_1922_p130">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [https://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA130#v=onepage p. 130].</ref></blockquote> ===== La kvin-taga laborsemajno ===== [[Dosiero:1908 Ford Model T.jpg|eta|Reklamaĵo de 1908 de Ford Modelo T.]] Krom plialtigi la salajron de siaj laboristoj, Ford ankaŭ enkondukis novan, malpliigitan laborsemajnon en 1926. Tiu decido estis farita en 1922, kiam Ford kaj Crowther priskribis ĝin kiel ses 8-horaj tagoj, kio faras 48-horan semajnon,<ref name="Ford_Crowther_1922_p126">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [https://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA126#v=onepage p. 126].</ref> sed en 1926 oni anoncis ĝin kiel kvin 8-horaj tagoj, kio faras 40-horan semajnon.<ref>Samuel Crowther [http://geowords.com/e_/e_readings/ford2.htm Henry Ford: "Why I Favor Five Days' Work With Six Days' Pay"], ''World's Work,'' October 1926 pp. 613–16</ref> (Ŝajne la programo ekis estante [[sabato]] labortago kaj iom poste tio ŝanĝis al libertempa tago.) La 1a de majo, 1926, la fabriklaboristoj de Ford Motor Company ŝanĝis al kvin-taga 40-hora laborsemajno, kaj la oficejaj laboristoj faris la transiron la postan aŭguston.<ref name=history>{{Cite web |url=http://www.history.com/this-day-in-history/ford-factory-workers-get-40-hour-week/print |title=Archived copy |access-date=December 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325165437/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-factory-workers-get-40-hour-week/print |archive-date=25a de marto, 2018 |url-status=dead |df=mdy-all }}</ref> Ford estis farinta tiun decidon por helpi produktivecon, ĉar li esperis, ke la laboristoj faros pli da peno en sia laboro kontraŭ pli da libertempo, kaj li kredis ankaŭ ke pli deca libertempo estas bona por la negocoj, ĉar la laboristoj havos fakte pli da tempo por aĉeti kaj konsumi pli da [[varo]]j. Tamen, ankaŭ [[altruismo|altruismaj]] tialoj ludis ian rolon, ĉar Ford mem klarigis "Estas tempo por liberigi nin el la nocio ke la libertempo de laboristoj estas ĉu 'perdita tempo' aŭ klasprivilegio."<ref name=history/> ===== Sindikatoj ===== [[Dosiero:Labor-Strike-Ford Motor Company-men in physical altercation - NARA - 195594.tif|eta|maldekstre|Sindikatisto Richard Frankensteen estas atakita de Ford-anoj en agado kontraŭsindikata.]] [[Dosiero:Labor-Strike-Ford Motor Company-Walter Reuther fifth from the left-Richard Frankensteen sixth from the left - NARA - 195593.jpg|eta|[[La batalo de la superpasejo]], 26a de majo, 1937, [[Walter Reuther]] kvina el maldekstro, Richard Frankensteen sesa el maldekstro (tuj atakota de la sbiroj de Ford.]] Ford estis akra kontraŭ [[sindikato]]j. Li klarigis siajn vidpunktojn pri sindikatoj en la ĉapitro 18a de ''My Life and Work''.<ref name="Ford_Crowther_1922_pp253-266">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [https://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA253#v=onepage pp. 253–66].</ref> Li pensis, ke ili estas tro forte influitaj de kelkaj estroj kiuj, spite siajn fanfaronajn bonajn motivojn, ili finfine faras pl da damaĝo ol da bono al la laboristoj. Plej volis nur limigi la produktivecon kiel rimedo helpi la dungadon, sed Ford vidis tion kiel mem-detrua ĉar, en lia opinio, produktiveco estis necesa por ke estu ekonomia prospero. Li kredis, ke produktivaj atingoj el kelkaj laborsektoroj stimulas la pli ampleksan ekonomion kaj tiele tio kreskigos novajn laborpostenojn aliloke, ĉu ene de la sama [[korporacio]] aŭ en aliaj. Ford kredis ankaŭ, ke la sindikatestroj havas malican stimulilon por nutri la konstantan soci-ekonomian [[krizo]]n kiel vojo al pluteno de sia propra povo. Male, li kredis, ke saĝaj administristoj havas stimulilojn por helpi la bonan agadon de siaj laboristoj, ĉar farante tion oni maksimumigas iliajn proprajn profitojn. Ford tamen agnoskis, ke multaj administristoj estas esence tro malbonaj administristoj por kompreni tion. Sed Ford kredis, ke finfine, se bonaj administristoj kia li mem povus rezisti la atakojn de misgvidataj homoj kaj el maldekstro kaj el dekstro (t.e., kaj [[socialisto]]j kaj reakciaj malbonaj administristoj), la bonaj administristoj povos krei soci-ekonomian sistemon ene de kiu nek malbonaj administristoj nek malbonaj sindikatoj povos trovi sufiĉan subtenon por plue ekzisti. Por malhelpi la agadon de sindikatoj, Ford promociis Harry Bennett, nome iama [[Usona Mararmeo|mararmeano]] kaj boksisto, por estri la Servan Departementon. Bennett uzis diversajn timigajn taktikojn por ataki la organizadon de sindikatoj.<ref>Harris, J: ''Henry Ford'', pp. 91–92. Moffa Press, 1984.</ref> La plej fifama okazaĵo, la 26an de majo, 1937, okazis kiam la sbiroj de Bennett batis perbastone membrojn de la sindikato "United Automobile Workers", kiel [[Walter Reuther]].<ref name="Wallace">Wallace, Max. (2003). ''The American axis: Henry Ford, Charles Lindbergh, and the rise of the Third Reich''. New York: St. Martin's Press.</ref> Kiam la Bennett-anoj estis batintaj la UAW-reprezentantojn, la surloka kontrol-policestro estis Carl Brooks, nome eks-ano de la Serva Departemento de Bennett, kaj [Brooks] "ne ordonis interveni."<ref>{{Harvnb|Wallace|2003|p=311}}</ref> La venontaj tagon fotoj de la vunditaj sindikatanoj aperis en la gazetoj, disvastigante tion kio poste estos konata kiel [[La batalo de la superpasejo]]. [[Dosiero:Ford T Jon Sullivan.jpg|eta|La aŭto Modelo T de ''Ford''.]] Fine de la 1930-aj kaj komence de la 1940-aj jaroj, Edsel — kiu estis prezidanto de la kompanio — pensis, ke Ford estis veninta al ia interkonsento por [[kolektiva negocado]] kun la sindikatoj ĉar violento, laborrompo, kaj akraj sakostratoj ne povis plui. Sed Ford, kiu ankoraŭ havis la finan vetoon en la kompanio pere ''[[de facto]]'' bazo eĉ se ne oficiale, malakceptis kunlabori. Dum kelkaj jaroj, li retenis Bennett zorge de la parolado kun sindikatoj kiuj estis klopodante organiziĝi en la Ford Motor Company. La memorlibro de Sorensen<ref name="Sorensen1956p261">{{Harvnb|Sorensen|1956|p=261}}.</ref> klarigis, ke la celo de Ford por reteni Bennett enofice estis certigi ke neniam estos interkonsento. La Ford Motor Company estis la lasta aŭtofabrikanto de Detroit kiu agnoskis la UAW, spite la premojn fare de la cetero el la aŭtofabrika industrio kaj eĉ de la [[Usona registaro]]. Laborbremsa [[striko]] fare de la sindikato UAW en aprilo 1941 fermis la fabrikon de River Rouge. Sorensen poste rakontis<ref name="Sorensen1956pp266-272">{{Harvnb|Sorensen|1956|pp=266–72}}.</ref> ke malespera Henry Ford estis tre proksima al la okazaĵo kun minaco rompifermi la kompanion pli ol kunlabori, sed lia edzino Clara diris al li ke ŝi lasos lin se li detruos la familian negocon. En ŝia opinio, ne meritos la penon la kaoso kiuj li estus kreinta. Ford plenumis la ultimaton de sia edzino, kaj eĉ samopiniis kun ŝi poste. Subite, la Ford Motor Company iris el la plej durkapa malkunlaborema inter aŭtofabrikantoj ĝis la plej favora interkonsentanto kun UAW. La kontrakto estis subskribita en junio 1941.<ref name="Sorensen1956pp266-272"/> Ĉirkaŭ unu jaron poste, Ford diris al Walter Reuther, "Estis unu el la plej raciaj aferoj kiujn Harry Bennett iam faris kiam li metis la UAW en tiu fabriko." Reuther demandis, "Kion vi celas?" Ford respondis, "Bone, vi estis luktanta kontraŭ General Motors kaj la uloj de Wall Street. Nune vi estas ĉi tie kaj ni donis al vi sindikatejon kaj pli ol vi havis el ili. Tio metas vin en nia flanko, ĉu ne? Ni povas luktanta kontraŭ General Motors kaj Wall Street kune, ĉu ne?"<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/puttingworldtoge0000dick/page/63|titolo=Putting the world together : my father Walter Reuther, the liberal warrior|familia nomo=Reuther.|persona nomo=Dickmeyer, Elisabeth|dato=2004|loko=Lake Orion, Mich.|eldoninto=LivingForce Pub|ISBN=978-0-9753792-1-9|OCLC=57172289|paĝo=[https://archive.org/details/puttingworldtoge0000dick/page/63 63]}}</ref> === Ford Airplane Company === Ford, kiel aliaj aŭtofabrikaj kompanioj, eniris en la aviada negoco dum la [[Unua Mondmilito]], konstruante motorojn Liberty. Post la milito, la entrepreno revenis al la aŭtofabrikado ĝis 1925, kiam Ford akiris la entreprenon "Stout Metal Airplane Company". [[Dosiero:Ford 4ATF.jpg|eta|maldekstra|Ford 4-AT-F (EC-RRA) de la Hispana Respublika Aerlinio, [[L.A.P.E.]].]] La plej sukcesa aviadilo de Ford estis la [[Ford Trimotor|Ford 4AT Trimotor]], ofte nomata "Tin Goose" (Ladansero) pro sia ondeca metalkonstruado. Ĝi uzis novan [[alojo]]n nomitan "Alclad" (alklado) kiu kombinis la kontraŭkorodan rezistadon de [[aluminio]] kun la forto de [[duraluminio]]. La aviadilo estis simila al la V.VII-3m de [[Fokker]], kaj kelkaj diras, ke la inĝenieroj de Ford kaŝe mezuris la aviadilon de Fokker kaj poste kopiis ĝin. La ''Trimotor'' unuafoje flugis la 11an de junio, 1926, kaj estis la unua sukcesa usona pasaĝera aviadilo, kiu portis ĉirkaŭ 12 pasaĝerojn en fakte nekomforta maniero. Ankaŭ kelkaj variantoj estis uzitaj de la [[Usona Armeo]]. Ford estis honorita de la ''[[Smithsonian Institution]]'' pro ŝanĝo de la aviadila industrio. 199 Trimotoroj estis konstruitaj antaŭ la entrepreno estis dishaltigita en 1933, kiam la ''Ford Airplane Division'' fermiĝis pro la malmultaj vendoj dum la [[Granda Depresio]]. Ĉefa fabriko por aviadiloj estis [[Willow Run]]. === Paco kaj milito === ==== Unua Mondmilito ==== [[Dosiero:Rosika Schwimmer, 1914.jpg|eta|alt=Black and white image of a seated woman wearing pince nez glasses and a beaded dress|Schwimmer, 1914. Ford kunlaboris kun ŝi por kontraŭmilita kampanjo dum la Unua Mondmilito.]] Ford kontraŭis [[milito]]n, kion li vidis kiel terura perdo,<ref name="Ford-Bio-A&E">Henry Ford, Biography (March 25, 1999). ''A&E Television''.</ref><ref>Michigan History, January/February 1993</ref> kaj subtenis sintenojn kiuj kontraŭas la [[Invado|militan intervenon]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.americamagazine.org/arts-culture/2017/04/06/examining-american-peace-movement-prior-world-war-i|titolo=Examining the American peace movement prior to World War I|dato=2017-04-06}}</ref> Ford iĝis tre kritika de tiuj kiuj laŭ li financis militon, kaj li klopodis haltigi ilin. En 1915, la pacistino [[Rosika Schwimmer]] atingis favoron de Ford, kiu konsentis financi Pacŝipon ([[d:Q17013638|"ŝipo de paco" en vikidatumoj]]) al Eŭropo, kie la Unua Mondmilito estis eksplodiĝinta. Li kaj ĉirkaŭ 170 aliaj elstaraj pacestroj veturis tien. La episkopalia pastoro de Ford nome Reverendo Samuel S. Marquis, akompanis lin en la misio. Marquis estris la Sociologian Departementon de Ford ekde 1913 ĝis 1921. Ford parolis kun la Prezidento Wilson pri la misio sed ne atingis subtenon de la registaro. Lia grupo iris al la neŭtrala Svedio kaj al Nederlando por renkonti kun pac-aktivuloj. Celo de granda kritiko kaj ridindeco, Ford lasis la ŝipon tuj kam ĝi atingis Svedion.<ref>{{Cite book|author=Watts|title=''The People's Tycoon''|url=https://archive.org/details/peoplestycoonhen00watt|url-access=registration|year=2005|pages=[https://archive.org/details/peoplestycoonhen00watt/page/225 225–49]|publisher=A.A. Knopf}}</ref> En 1915, Ford kritikis "German-Judajn bankistojn" pro instigo al milito.<ref>Norwood, Stephen Harlan. Encyclopedia of American Jewish History. Vol. 1. Abc-clio, 2008, p.182</ref> La fabrikoj de Ford en United Kingdom produktis traktorojn [[Fordson]] por pliigi la nutradon de Britio, same kiel kamionojn kaj motorojn de aviadiloj. Kiam Usono eniris en la milito en 1917 la kompanio iĝis grava liveranto de armiloj, speciale de motoroj Liberty por aviadiloj, kaj de kontraŭsubmarŝipaj boatoj.<ref name="Ford">Ford, Henry (2019). My Life and Work. Columbia. pp. 12–17. ISBN 9781545549117.</ref>{{rp|95–100,119}}<ref>Allan Nevins kaj Frank Ernest Hill, ''Ford: Expansion and Challenge, 1915–1933'' (1957) pp. 55–85</ref> En 1918, dum pluis la milito kaj la [[Ligo de Nacioj]] estis polemika afero en la tutmonda politiko, la Prezidento [[Woodrow Wilson]], el la partio de demokratoj, kuraĝigis Ford por ke tiu kandidatiĝu por la Miĉigana sidloko en la Usona Senato. Wilson kredis, ke Ford povus klinigi la pesilon en la Kongreso favore al la propono de Wilson por la [[Ligo de Nacioj|Ligo]]. "Vi estas la nura homo en Miĉigano kiu povas esti elektita kaj helpi la atingon de la paco kiun vi tiom deziras," la prezidento skribis al Ford. Ford respondis: "Se ili volas elekti min, ili faru tion, sed mi eĉ groŝon ne investos." Ford kandidatiĝu, tamen, kaj venkis per nun 4500 voĉdonoj el pli ol 400 000 eblaj en la ŝtatnivelo.<ref>Banham, Russ. (2002) ''The Ford Century.'' Tehabi Books. {{ISBN|1-887656-88-X}}, p. 44.</ref> Ford restis entuziasma Wilson-ano kaj subtenanto de la Ligo. Kiam Wilson faris gravan prelegan turneon somere de 1919 por promocii la Ligon, Ford helpis financi ties reklamadon.<ref>{{Cite book|author=Watts|title=''The People's Tycoon''|url=https://archive.org/details/peoplestycoonhen00watt|url-access=registration|year=2005|page=[https://archive.org/details/peoplestycoonhen00watt/page/378 378]|publisher=A.A. Knopf}}</ref><ref>John Milton Cooper Jr, ''Woodrow Wilson: A Biography'' (2009) p. 521</ref> ==== Dua Mondmilito kaj mensa kolapso de Ford ==== Ford estis kontraŭinta la eniron de Usono en la [[Dua Mondmilito]]<ref name="Wallace"/><ref>Baldwin, Neil (2001). ''Henry Ford and the Jews: The Mass Production of Hate''. New York: Public Affairs.</ref> kaj plue kredis, ke la internacia negocado povus generi la necesan prosperon kiu evitu militojn. Ford "insistis, ke la milito estas la produkto de avaremaj financistoj kiuj serĉis profiton en la homa detruo"; en 1939 li iris tiom for kiel por plendi, ke la torpedado de usonaj komercŝipoj fare de germanaj submarŝipoj estas la rezulto de konspiraj aktivecoj entreprenitaj de financistaj milit-farantoj.<ref>Stephen Watts, ''The People's Tycoon'' (2005) p. 505</ref> La financistoj al kiuj li estis aludinta estas la kodo de Ford por [[judoj]]; li jam estis iam akuzante judojn pri la eksplodigo de la Unua Mondmilito.<ref name="Wallace"/><ref>Baldwin</ref> En la deklivo al la Dua Mondmilito kaj kiam finfine la milito eksplodis en 1939, li informis, ke li ne volis komerci kun militfarantoj. Kiel multaj aliaj negocistoj de la epoko de la Granda Depresio, li neniam ŝatis aŭ tute malfidis el la Administracio de [[Franklin Roosevelt]], kaj pensis, ke Roosevelt estis iom post iom pelante Usonon pli proksime al la milito. Ford plue negocis kun la [[Nazia Germanio]], inkludante fabrikadon de milit-[[materialo]].<ref name="Wallace"/> However, he also agreed to build warplane engines for the British government.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://michiganhistory.leadr.msu.edu/wwii-and-ford-motor-company/|titolo=WWII and Ford Motor Company – Michigan History}}</ref> Jam en 1940, kun la uzado de inter 100 kaj 200 francaj [[militkaptito]]j por labori kiel sklavaj laboristoj, ''[[Ford Germanio|Ford-Werke]]'' kontraŭis la artikolon 31an de la [[Konvencioj de Ĝenevo|Konvencio de Ĝenevo]] de 1929.<ref name="Wallace"/> En tiu epoko, kiu estis antaŭ Usono eniris en la milito kaj ankoraŭ estis plenaj diplomataj rilatoj kun Nazia Germanio, ''Ford-Werke'' estis sub la kontrolo de la Ford Motor Company. La nombro de sklavaj laboristoj kreskis samtempe dum la milito etendiĝis, kvankam la historiisto Max Wallace asertas ke la entreprenoj en Germanio ne estis devigitaj de la Naziismaj aŭtoritatoj uzi sklavajn laboristojn. Kiam [[Rolls-Royce Limited|Rolls-Royce]] serĉis fabrikanton en Usono kiel aldona fonto por la motoro Merlin (kiu kongruis kun la ĉasaviadiloj [[Supermarine Spitfire|Spitfire]] kaj [[Hawker Hurricane|Hurricane]]), Ford unue akceptis kaj poste ŝanĝis la planon. Li ĉiuokaze "aliiĝis al la militklopodo" kiam Usono eniris en la milito en decembro, 1941.<ref>Watts, ''The People's Tycoon'' (2005) p. 508</ref> Lia subteno de la usona militklopodo, tamen, estis problemiga. [[Dosiero:B-24 bomber at Willow Run.jpg|eta|B-24-oj konstruataj en Willow Run.]] Kiam Usono eniris en la milito, Ford direktis la [[Ford Motor Company]] al la konstruo de vasta nova porcela konstruita fabriko en [[Willow Run]] proksime de Detroit, Miĉigano. Ford pioneris en Willow Run en la printempo de 1942, kaj la unua B-24 eliris el la muntolinio en oktobro 1942. Kun 330,000 m², ĝi estis la plej granda muntolinio de la mondo tiam. En sia pinto de 1944, la fabriko de Willow Run produktis 650 B-24-ojn por monato, kaj ĉirkaŭ 1945 Ford estis kompletante ĉiun B-24 en dekok horoj, kaj elirante el la muntolinio ĉiun 58an minuton.<ref name=Willowrun>Nolan, Jenny. [https://web.archive.org/web/20180625103810/http://blogs.detroitnews.com/history/1997/01/27/willow-run-and-the-arsenal-of-democracy/ "Michigan History: Willow Run and the Arsenal of Democracy."] ''The Detroit News,'' 28a de januaro, 1997. Alirita: 7a de aŭgusto, 2010.</ref> Ford produktis 9000 B-24-ojn en Willow Run, duono de la totalaj 18 000 B-24-oj produktitaj dum la milito.<ref name="Willowrun"/> Kiam Edsel Ford mortis pro kancero en 1943, estante nur 49-jaraĝa, Henry Ford teorie reprenis kontrolon de la kompanio, sed serio de atakoj fine de la 1930-aj jaroj estis lasinta lin pli kaj pli malfortiĝinta, kaj lia mensa kapablo estis velkiĝinta. Ford estis iom post iom apartigita, kaj aliaj faris decidojn lianome.<ref>Watts, ''The People's Tycoon'' (2005) p. 503</ref> La kompanio estis fakte kontrolita de grupeto de veteranaj estroj estrata de [[Charles Sorensen]], grava inĝeniero kaj produktestro de Ford; kaj Harry Bennett, la estro de la Servunuo de Ford, nome paramilita forto kiu spionis kaj trudis disciplinon al la dungitoj de Ford. Ford ĵaluzis pro la aklamo kiun Sorensen ricevis kaj forigis Sorensen en 1944.<ref>Watts, ''The People's Tycoon'' (2005) pp. 522–25</ref> la malkapablo de Ford kondukis al diskutoj en Vaŝingtono pri kiel restaŭri la kompanion, ĉu per milittempa registara dekreto aŭ per instigo al ia puĉo inter estroj kaj direktoroj.<ref name="Sorensen1956pp324–333">{{Harvnb|Sorensen|1956|pp=324–333}}.</ref> Nenio okazis ĝis 1945 kiam antaŭ serioza risko de bankroto, la edzino de Ford nome Clara kaj la vidvino de Edsel nome Eleanor frontis lin kaj postulis la cedon de la kontrolo de la kompanio al sia nepo [[Henry Ford la 2-a]]. Ili minacis per la forvendo de ilia havaĵo, kiu estis tri kvaronoj de la totala kunhavaĵo de la kompanio, se li estus malakceptinta. Ford laŭ informoj koleriĝis, sed li ne havis elekton: devis cedi.<ref>Yates, Brock. "10 Best Moguls", en ''Car and Driver'', 1/88, p. 45.</ref><ref>Watts, ''The People's Tycoon'' (2005) pp. 522–27</ref> La junulo ekkontrolis kaj lia unua decido estis maldungi Harry Bennett. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Foust, James C. (1997). "Mass-produced Reform: Henry Ford's Dearborn Independent". American Journalism. 14 (3–4): 411–424. doi:10.1080/08821127.1997.10731933. * Higham, Charles, Trading with the Enemy The Nazi–American Money Plot 1933–1949 ; Delacorte Press 1983 * Kandel, Alan D. "Ford and Israel" Michigan Jewish History 1999 39: 13–17. covers business and philanthropy * Lee, Albert; Henry Ford and the Jews; Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 1980; ISBN 0-8128-2701-5 * Lewis, David I. (1976). The Public Image of Henry Ford: An American Folk Hero and His Company. Wayne State University Press. ISBN 978-0-8143-1553-8. * Lewis, David L. (1984). "Henry Ford's Anti-semitism and its Repercussions". Michigan Jewish History. 24 (1): 3–10. * Nevins, Allan; Frank Ernest Hill (1954). Ford: The Times, The Man, The Company. New York: Charles Scribners' Sons. * Nevins, Allan; Frank Ernest Hill (1957). Ford: Expansion and Challenge, 1915–1933. New York: Charles Scribners' Sons. * Reich, Simon (1999) "The Ford Motor Company and the Third Reich" Dimensions, 13(2):15–17 online * Ribuffo, Leo P. (1980). "Henry Ford and the International Jew". American Jewish History. 69 (4): 437–77. * Sapiro, Aaron L. (1982). "A Retrospective View of the Aaron Sapiro-Henry Ford Case". Western States Jewish Historical Quarterly. 15 (1): 79–84. * Silverstein, K. (2000). "Ford and the Führer". The Nation. Vol. 270 no. 3. pp.&nbsp;11–16. * Sorensen, Charles E.; kun Williamson, Samuel T. (1956), My Forty Years with Ford, New York, New York, USA: Norton, LCCN 56010854. Various republications, including ISBN 9780814332795. * Watts, Steven. The People's Tycoon: Henry Ford and the American Century (2005) * Woeste, Victoria Saker. (2004). "Insecure Equality: Louis Marshall, Henry Ford, and the Problem of Defamatory Antisemitism, 1920–1929". Journal of American History. 91 (3): 877–905. doi:10.2307/3662859. JSTOR 3662859. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Henry Ford}} * Plena teksto de ''[http://www.gutenberg.net/etext/7213 My Life and Work] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081012023511/http://gutenberg.net/etext/7213 |date=2008-10-12 }}'' el [[Project Gutenberg]] * [https://web.archive.org/web/20070927043205/http://www.myviplife.com/lifestories/vipbusiness/Henry_Ford_wa.php?c=3 Timeline] * [https://web.archive.org/web/20041111015724/http://www.hfha.org/ The Henry Ford Heritage Association] * [https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/henryford/ ''Henry Ford'']— dokumenta filmo de ''American Experience'' * {{Gutenberg author | id=Ford,+Henry | name=Henry Ford}} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Ford, Henry}} [[Kategorio:Henry Ford| ]] [[Kategorio:Pioniroj de la aŭtomobilindustrio]] [[Kategorio:Historio de aŭto]] [[Kategorio:Usonaj entreprenistoj]] ea2w67zxlc7d4h328z02kw91mqkp2y4 0 34105 9366566 9277129 2026-05-04T11:03:06Z Sj1mor 12103 9366566 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Logo Renewable Energy by Melanie Maecker-Tursun V1 4c.svg|eta|dekstra|Emblemo pri renoviĝantaj energioj de [[Commons:Category:Melanie Maecker-Tursun|Melanie Maecker-Tursun]].]] [[Dosiero:Alternative Energies.jpg|eta|dekstra|[[Suna energio]], [[ventenergio]] kaj [[biomaso (ekonomio)|biomaso]] estas tri specoj de renoviĝa energio.]] '''Renoviĝanta energio''' (aŭ '''renovigebla energio''''', ''aŭ '''neelĉerpebla energio''') signifas [[energio]]n el [[Daŭripovo|longdaŭra]] [[energiofonto]], kiu aŭ rekreskas aŭ estas (almenaŭ laŭ homaj mezuroj) neelĉerpebla. Renoviĝeco dependas unuflanke de la rapido, je kiu oni eluzas la fonton, kaj aliflanke de la rapido de ĝia renoviĝado. La esprimo "renoviĝanta energio" estas la mallonga, kutima esprimo por la koncepto "renoviĝantaj energifontoj" aŭ "energioj el renoviĝantaj originoj", kiuj estas pli ĝustaj laŭ [[Fiziko|fizika]] vidpunkto. La renoviĝantan parton de la tutmonda [[fina konsumado]] de energio oni taksis en 2018 je 17,9 %, el kiuj 6,9 % estas tradicia [[Biomaso (ekonomio)|biomaso]] (ligno, agrikulturaj forĵetaĵoj ktp.) kaj 11,0 % estas "moderna" renoviĝanta energio: 4,3 % estas varmo produktata el termikaj renoviĝantaj energioj (biomaso, geotermo, [[Termika suna energio|sunenergio]]), 3,6 % estas [[hidroelektro]], 2,1 % estas aliaj elektraj renoviĝaĵoj: ([[Ventoenergio|vento]], [[Fotovoltaika suna energio|suno]], geotermo, biomaso, [[biogaso]]), kaj 1 % estas [[biobrulaĵo]]j; la renoviĝantan parton de elektroproduktado oni taksis en 2018 je 26,4 %. == Nocio == [[Dosiero:Photovoltaik adlershof.jpg|eta|dekstra|250ra|Sunpaneloj en [[Berlin]]-Adlershof.]] Oni komprenas sub la nocio renovigebla energio ĝenerale tiujn energi-fontojn, kiuj laŭ homaj mezuroj ne estas elĉerpeblaj, ĉar ili nature renoviĝas pli rapide ol homoj eluzas ilin. Ili estiĝas el konstantaj aŭ ciklaj naturfenomenoj, precipe el la lumado de la [[Suno]], sed ankaŭ el la gravita altiro de la [[Luno]] kaj el la interna varmo de de la [[Tero]]. La Suno estas la precipa fonto de diversaj formoj de renoviĝa energio: ĝia [[Sunradiado|radiado]] estas la [[Transportanto de energio|transportanto]] de energio utiligebla (rekte aŭ nerekte) por [[fotosintezo]]; por la [[akva ciklo]], kiu permesas [[hidroelektro]]n kaj la jonan difuzon okazigatan de la alveno de [[nesala akvo]] en [[Mara akvo|marakvon]] ([[osmozelektro]]n); aŭ por la temperatura malegalo inter la profundaj kaj malprofundaj akvoj de la maroj ([[Marovarma central|marvarmelektro]]). Ĉi tiu sunenergio, kune kun [[terrotacio]], originigas la ventojn (utiligeblajn rekte por [[ventoenergio]] aŭ nerekte por [[Maronda centralo|ondelektro]]) kaj la marfluojn ([[marfluelektron]]). La ena varmo de la Tero ([[geoterma energio]]) kalkuliĝas kiel formo de renoviĝa energio. Kaj sunenergio kaj la ena varmo de la Tero originas el [[Kernoreakcio|nukleaj reagoj]] ([[fuzio]] ĉe la Suno, [[fisio]] ĉe la enaĵo de la Tero). La movoj de la [[Tero]]-[[Luno|Luna]] sistemo estigas la [[tajdo]]jn de la maroj, permesante la profitadon de [[tajda energio]]. La dominantaj manieroj havigi energion dum la pasintaj 150 jaroj - [[Fosilia brulaĵo|fosiliaj]] kaj [[Nuklea brulaĵo|nukleaj]] [[brulaĵo]]j - ne estas renoviĝaj energifontoj. Ili estas konsumataj je rapido multe pli alta ol tiu, je kiu ili nature kreiĝas kaj havebliĝas. Krom la nerenoviĝeco, la brulproduktoj kunportas gravajn malavantaĝojn kiel [[Tutmonda varmiĝo|tutmondan varmiĝon]] kaj [[radioaktiveco]]n. [[Dosiero:IvanpahRunning.JPG|eta|maldekstra|250ra|Termodinamika sunenergio : [[Suncentralo de Ivanpah]].]][[Dosiero:Windpark.jpg|eta|maldekstra|250ra|Ventoparko ĉe [[Lübz]], [[Mecklenburg-Vorpommern]].]] La energio akirita pere de [[ventogeneratoro]]j profitas la kinetikan energion de la [[vento]], kiun ili transformas en [[elektra energio]]. Tiun rimedon oni povas kvalifiki kiel senfina, dum la kvanto eble akirebla en preciza geografia zono dependas de la reĝimo de ventoj kaj de la loka orografio. Simila koncepto, sed ne identa, estas tiu de renoviĝeblaj energioj: nome alternativa energio, aŭ pli precize fonto de alternativa energio kiu povas anstataŭi la konvenciajn energiojn aŭ energiajn fontojn,<ref>[https://rodas5.us.es/file/a768a69f-cc90-ce79-22c6-adcc921cf5d1/2/tema3_ims_SCORM.zip/page_03.htm Fuentes de energía convencionales] Alirita la 18an de oktobro 2023.</ref> ĉu pro pli malgranda polua efekto, aŭ fundamente pro eblo de renovigo. La energikonsumado estas unu de la grandaj mezuriloj de la progreso kaj bonfarto de socio. La koncepto de "energia krizo" aperas kiam la energifontoj el kiuj oni liveras al la socio elĉerpiĝas aŭ draste multekostiĝas. Ekonomia modelo kiel tiu aktuala, kies funkciado dependas de kontinua kresko postulas ankaŭ peton same kreskiĝantan de energio. Ĉar la energifontoj kaj fosiliaj kaj nukleaj estas nesenfinaj, estas same neevitebla ke en difinita momento la peton oni ne povas plenumi kaj la tuta sistemo kolapsas, se oni ne malkovras kaj disvolvigas aliajn novajn metodojn por akiri energion: tiuj estus la alternativaj energioj. Aliflanke, la uzado de la nunaj energifontoj kiaj la [[nafto]], la [[natura gaso]] kaj la [[karbo]] okazigas kromajn gravajn problemojn kiel la kreskiĝanta [[poluado]] kaj la pliigo de la [[Forceja gaso|forcejaj gasoj]]. La polemiko inter alternativaj kaj konvenciaj energioj ne estas nur klasigo de la energifontoj, sed respegulas ŝanĝon kiu nepre devos okazi dum la 21-a jarcento. La koncepto «alternativa energio» naskiĝis ĉirkaŭ la 1970-aj jaroj, kiam oni ekkonsideris la eblon ke la energioj tradicie uzataj, nome energioj de fosilia deveno, elĉerpiĝos baldaŭ aŭ malbaldaŭ (ideo speciale etendiĝinta el la publikigo, en 1972, de la informo de la [[Roma Klubo]], nome [[La limoj de kreskado]]) kaj necesis trovi alternativojn pli longdaŭrajn. Aktuale jam oni ne povas diri, ke ili estas alternativa eblo: ili estas realaĵo kaj la uzado de tiuj energioj, tiam preskaŭ kimeraj, etendiĝas tra la tuta mondo kaj formas parton de la normalaj rimedoj de generado de energio. La esprimo "alternativa energio" estas sinonimo por pura, verda energio aŭ renovigebla energio. Oni konsideras alternativaj ĉiuj tiujn kiuj devenas de naturaj rimedoj kaj de neelĉerpigeblaj fontoj, nome ĉiuj kiuj dum sia generado, produktado kaj uzado, ne poluas.<ref>Emili Rousaud, fondinto de Factorenergia. [https://www.factorenergia.com/es/blog/eficiencia-energetica/que-son-energias-alternativas/ «Energías alternativas: Qué son y qué tipos existen».] factorenergia. Konsultita la 10an de septembro 2020.</ref> Tamen gravas mencii, ke la alternativaj energioj, eĉ estante renovigeblaj, estas ankaŭ limigitaj kaj, kiel ĉiu ajna natura rimedo havas eblajn maksimumojn de espluatado, kio ne signifas, ke ili estas elĉerpeblaj. Tial, eĉ se oni povas realigi transiron al tiuj novaj energioj milde kaj laŭgrade, ili ankaŭ permesas pluigi la aktualan ekonomian modelon bazitan en la konstanta kresko. Pro tio aperis la koncepto de [[daŭripova disvolviĝo]]. Tiu modelo baziĝis sur la jenaj premisoj: [[Dosiero:Oesterwurth solarhaus hinter raps.JPG|eta|dekstra|250ra|Instalaĵo de [[Fotovoltaiko|fotovoltaika sunenergio]] sur la tegmento de rura loĝejo, en Germanio.]] * La uzado de renovigeblaj energifontoj, ĉar la fosiliaj energifontoj aktuale ekspluatataj finfine elĉerpiĝos, laŭ la nuntempaj prognozoj, dum la 21-a jarcento. * La uzado de puraj fontoj, abandonante la procezojn de konvenciaj [[Brulo|brulsistemoj]]. * La disvastigo de etendaj ekspluatadoj de la energifontoj, proponante kiel alternativo la promocio de la memkonsumado, kiu malhelpu se eblas la konstruadon de grandaj infrastrukturoj de generado kaj distribuado de [[elektra energio]]. * La malpliigo de la energia petado, pere de la plibonigo de la rendimento de la elektraj aparatoj ([[Elektra hejmilaro|elektraj hejmiloj]], lampoj ktp.). * Malpliigi kaj elimini la nenecesan energian konsumadon. Ne temas nur pri pli efika konsumadp, sed pri vera malpliigo de konsumado, tio estas, disvolvigi konscion kaj kulturon de la energia ŝparado kaj kondamno de la ekscesa elspezado. == Fontoj == "Verda energio" estas esprimo kiu priskribas la energion generitan el fontoj de [[primara energio]] respektemaj kun la [[medio]]. La verdaj energioj estas renovigeblaj energioj kiuj ne [[poluado|poluas]], tio estas, kies maniero akiri aŭ uzadi ilin ne elsendas kromproduktojn kiuj povas negative modifi la medion. Aktuale, ili ekhavas pli grandan gravon pro la pliiĝanta graviĝo de la [[forceja efiko]] kaj de la sekva [[tutmonda varmiĝo]], akompanata de pli granda ekkonzcio je tutmonda nivelo rilate al tiu problemo. Krome enlandaj ekonomioj kiuj ne havas aŭ elĉerpis siajn tradiciajn energifontojn (kiel nafto aŭ gaso) kaj bezonas akiri tiujn resursojn el aliaj ekonomiojn, klopodas por eviti tiun energian dependon, kaj la negativan rezulton en sia komerca ekvilibro kiun tiu akiro kreas. === Akvoenergio === [[Dosiero:Hydroelectric Generator.svg|eta|maldekstre|Diagramo de [[generatoro]] en '''akvoenergia centralo''': <br /> '''A''' generatoro, '''B''' turbino]] {{Ĉefartikolo|Akvoenergio}} '''Akvoenergio''' signifas la flu[[energio]]n de la fluanta [[akvo]], kiun oni transformas hodiaŭ per konvenaj maŝinoj (ĉefe [[turbino]]j) al [[elektra energio]] (t.e. [[hidroelektro]]). En la fruhistoriaj tempoj oni uzis la mekanikan energion de akvo rekte (ekz en [[muelejo]]j). La eluzo de la akvoenergio signifas la eluzon de la akva [[potenciala energio]] (situa energio) en la [[gravita kampo]] de la [[Tero]]. Ĉe subenfluo la potenciala energio transformiĝas al flua energio (moviĝa energio de la akvo). La akvoenergia centralo apartenas al la renoviĝantaj energifontoj. La akvo [[vaporo|vaporiĝas]] per la suna radiado formante [[nuboj]]n, el kiuj defalas [[precipitaĵo]]. El la falita precipitaĵo povas formiĝi [[rojo]]jn, poste riverojn, kies fluenergion povas eluzi la homoj. La plimulto de la hodiaŭaj akvocentraloj funkcias laŭ principo de la praaj akvoradoj, kiuj pelis muelejojn. Ĉe la centraloj la akvo movas radon ĉirkaŭ generatoro kaj produktas el la kineta kaj potenciala energio elektran energion. La akvoenergio donas 18 % de la tutmonde produktita elektra energio kaj tiel same grandas kiel [[atoma energio]]. Akvoenergio estas la sola renoviĝanta energio, kiu grave prizorgas la homan bezonon je energio (suno, vento, [[geoterma energio|tervarmo]] kaj [[biomaso]] kune donas nur 2%). === Sunenergio === {{Ĉefartikolo|Sunenergio}} '''Sunenergio''' aŭ suna energio estas la [[energio]] kiun la [[Suno]] elradias. Ĝi ekestas en la suno per [[fuzio]]. Per suna energio oni nuntempe ofte celas la energion kiun homoj mem per [[teknologio]] povas produkti rekte de la radiado de la suno. Plej ofte tio okazas per la jenaj tri manieroj: * Varmigi akvon per la varmo de la suno. Tio okazas en "sunokolektejoj", kiuj uzas la radiojn de la suno por varmiĝi. * Varmigi oleon per la koncentrata lumo de la suno. Tio okazas en kanaloparabola kolektejoj , kiuj uzas spegulojn kaj nigrajn tubojn interne al la vitra tuboj. La oleo varmas akvon kaj produzas vaporon. Tiu ĉi produzas elektron en duobla turbino (Rankine ciklo). * Transformi la sunon al elektro per [[sunpanelo]]. [[Dosiero:PS10 solar power tower.jpg|eta|dekstre|Sunenergia turo.]] [[Sunkolektoro]] estas instalaĵo por energiogajno. La kolektoro "kolektas" kaj absorbas la [[radio]]jn ([[energio]]); male al la [[fotovoltaiko|fotovoltaikaj]] instalaĵoj, ĝi uzas ankaŭ la energion de la longondaj radioj ĝis la infraruĝa radia areo ([[varmoradiado]]) ĉe difuza lumo. Sunkolektoroj atingas relative altan [[efikeco]]n – tipe inter 60 kaj 75 % – ĉe prilaboro de la radiado. Plej gravaj partoj de la kolektoroj estas la ''absorbilo'', kiu akceptas la varmon kaj direktas ĝin al plej ofte likva varmoportanto. Per helpo de la varmoportanta likvo estas la varmo forportita el la kolektoro kaj fine konservita aŭ uzita rekte. Por eviti perdon de varmo necesas bona izolado de la absorbilo kontraŭ la medio. [[Sunkaldrono]] aŭ sunkuirilo estas (plej efike parabola) aparato kiu fokusigas la sunradiojn je unu punkto kaj tiel varmigas aĵojn en tiu punkto. === Biomaso === Sur grunde, [[Biomaso (ekonomio)|biomaso]] kreskas kaj rekreskas en la [[Arbaro|arbaroj]], sur la [[Kampo (agrikulturo)|kampoj]] kaj en [[Ĝardeno|ĝardenoj]], dum la tuta vivdaŭro de [[Plantoj|planto]]. La ĉi-lasta devas esti kolektata, ĉar temas pri forĵetaĵoj kiujn la homoj devas porti al la koncernaj kolektejoj aŭ kiun ili ĵetas en la tiel nomatan "brunan [[Rubujo|rubujon]]" kiu estas regule malplenigata de municipaj forzorgaj entreprenoj. El biomaso oni povas ĉerpi [[Biogaso|biogason]] kiu estas kutime simila al [[tergaso]], ankaŭ eblas ĉerpi puran [[Hidrogeno|hidrogenon]] el biomaso, do  gason kiu ne enhavas [[Karbono|karbonon]] kaj kiu tial ne produktas [[Karbona dioksido|karbondioksidon]] ĉe [[Brulo|bruligo]]. La municipaj entreprenoj povas disponigi por la produktado de hidrogeno laŭ tiu procezo ne nur ĝardenajn forĵetaĵojn, sed ankaŭ postpurigan [[Ŝlimo|ŝlimon]] kiu ekestas ĉe la purigo de rubakvo. Je malaltaj temperaturoj, eblas produktado de ĝis 100 kilogramojn da hidrogeno el unu [[tuno]] da biomaso. === Ventoenergio === [[Dosiero: Wind power plants in Xinjiang, China.jpg|eta|maldekstre|Ventogeneratoroj en [[Ujgura Aŭtonoma Regiono Ŝinĝango|Ŝinĝango]], [[Ĉinio]].]] {{Ĉefartikolo|Ventoenergio}} [[Ventoenergio]] aŭ ''ventenergio'' konvertas [[kineta energio|kinetan energion]] de moviĝanta [[aero]] ([[vento]]) al pli uzebla formo por homaro. La plej malnova ilo kreita de homoj por uzi la ventenergion estas la [[velo]]: la ventenergio utilas al la movado de boatoj tra la maro. Poste la homaro eklernis uzi la ventenergion per [[ventomuelejo]]j, rekte transformante ĝin en mekanikan laboron. La unuaj ventomuelejoj aperis verŝajne en [[Azio]], eble 2000 aŭ eĉ 3000 jarojn a.ne. Velboatoj kaj aliaj uzoj de la ventenergio sen turneblaj partoj ankoraŭ ekzistas, sed estas malpli gravaj ol en la pasinteco. Nuntempe per la vorto ventenergio oni plej ofte celas [[elektro|elektran energion]] kiu estas produktita per [[ventoturbino]]j, ankaŭ nomataj ''ventelektrigiloj'' aŭ ''ventoelektrigiloj''. La plej gravaj avantaĝoj de ventoenergio estas la malpliigo de la medipoluado pro [[Fosilia brulaĵo|fosiliaj brulaĵoj]] kaj la malpli forta dependo de la [[nafto]]. La plej gravaj malavantaĝoj estas la alta prezo (pli malpli 1,5 ĝis 3-oble pli multe kostas ol "griza kurento"), la varieco en la disponeblo de vento, la bezono je spaco, la bruo generita de [[ventogeneratoro]]j kaj damaĝo al la medio pro rompo de pejzaĝo kaj mortigado de birdoj. === Geoterma energio === [[Dosiero:Geothermie_verfahren.png|eta|dekstre|200ra|Hidroterma elektroproduktado: la vaporo ĉerpita rekte el la subtera rezervejo (flava zono sur la bildo) per la sondo pelas [[turbino]]n kaj [[generatoro]]n, kondensiĝas en [[malvarmiga turo|malvarmiga(j) turo(j)]] kaj revenas subteren kiel likva akvo, kie ĝi denove vaporiĝas.]] {{Ĉefartikolo|Geoterma energio}} La '''geoterma energio''' estas [[energio]] ĉerpita el la [[tero|tera]] interno. La geotermaj energifontoj troviĝas ofte proksime de aktivaj [[vulkano]]j. Por ĉerpo de la geoterma energio estas plej facile uzeblaj la [[termofonto]]j, [[gejsero]]j, bolantaj [[marĉo]]-lagetoj, [[fumarolo]]j aŭ gaskrateroj. La geoterman energion uzis unuafoje la antikvaj [[romio|romianoj]] por hejtado de [[domo]]j kaj [[banejo]]j. Oni uzas tiun ĉi metodon ankaŭ hodiaŭ en [[Islando]], [[Turkio]], [[Japanio]], sed plej ofte oni produktas per la geoterma energio [[elektro|elektran]] [[kurento]]n. La unua tia elektra [[centralo]] ekfunkciis en la itala [[Larderello]], en [[1904]]. La plej bone uzeblaj fontoj estas la 80–350&nbsp;°C varma [[akvo]] en la subteraj rezervejoj. Oni povas plej facile produkti la elektran energion el varma akvo pli varma ol 180&nbsp;°C. Oni rapide vaporigas la varmegan akvon kaj/aŭ movas [[turbino]]n per la vaporo. === Tajda energio === {{Ĉefartikolo|Tajda energio}} '''Tajda energio''', estas formo de [[akvoenergio]] kiu konvertas la [[energio]]n akiritan el [[tajdo]] en utilaj formoj de energio, ĉefe [[elektro]].Kvankam ankoraŭ ne amplekse uzata, la tajda energio havas potencialon por estonta generado de [[elektro]]. Tajdoj estas pli antaŭvideblaj ol [[ventenergio]] kaj [[sunenergio]]. Inter fontoj de [[renovigebla energio]], tajda energio tradicie suferis el relative alta kosto kaj limigita disponeblo de lokoj kun sufiĉe altaj tajdaj areoj de fluaj rapidoj, tiele malpliigante ties totala disponeblo. Tamen multaj ĵusaj teknologiaj disvolvigoj kaj plibonigoj, ambaŭ laŭ desegno (ekz. dinamisma tajda energio, tajdaj lagunoj formitaj per tajdaj baraĵoj) kaj turbina teknologio (ekz. novaj aksaj [[turbino]]j, krucfluaj turbinoj), indikas ke la totala disponeblo de tajda energio povas esti multe pli alta ol antaŭvidite, kaj ke la ekonomiaj kaj mediaj kostoj povas veni al kompetitivaj niveloj. Historie, [[tajdomuelejo]]j estis uzitaj kaj en Eŭropo kaj en la marbordo al Atlantiko de Nordameriko. La alvenanta akvo estis enhavita en grandaj stokujoj, kaj kiam la tajdo foriris, ĝi movis [[akvorado]]jn kiuj uzis la mekanikan energion produktitan por mueli grenon.<ref>{{Cite web|author=Ocean Energy Council|title=Tidal Energy: Pros for Wave and Tidal Power|url=http://www.oceanenergycouncil.com/index.php/Tidal-Energy/Tidal-Energy.html|date=2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-11-18|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080513175027/http://www.oceanenergycouncil.com/index.php/Tidal-Energy/Tidal-Energy.html|arkivdato=2008-05-13|accessdate=2023-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080513175027/http://www.oceanenergycouncil.com/index.php/Tidal-Energy/Tidal-Energy.html|archivedate=2008-05-13}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.oceanenergycouncil.com/index.php/Tidal-Energy/Tidal-Energy.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-11-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080513175027/http://www.oceanenergycouncil.com/index.php/Tidal-Energy/Tidal-Energy.html |arkivdato=2008-05-13 }}</ref> La plej antikvaj ekzemploj datas el la [[Mezepoko]], aŭ eĉ el [[Antikva Romo|romiaj tempoj]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.kentarchaeology.ac/authors/005.pdf|titolo=Microsoft Word - RS01j.doc|alirdato=2011-04-05|formato=PDF|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110517013738/http://www.kentarchaeology.ac/authors/005.pdf|arkivdato=2011-05-17}}</ref><ref>{{Cite journal| author=Minchinton, W. E. | title=Early Tide Mills: Some Problems | journal=Technology and Culture | volume=20 | issue=4 |date=Oktobro 1979 | pages=777–786 | doi=10.2307/3103639| publisher=Society for the History of Technology| jstor=3103639|issn=0040-165X}}</ref> Estis nur en la 19a jarcento kiam la procezo uzi falantan akvon kaj girantajn [[turbino]]jn por krei elektron estis enkondukita en Usono kaj Eŭropo.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Energy Factbook|familia nomo=Dorf|persona nomo=Richard|dato=1981|loko=Nov-Jorko|eldoninto=McGraw-Hill}}</ref> La unua grandskala tajda energifabriko estis la [[Tajdocentralo de la Rance]] en Francio, kiu ekfunkciis en 1966. Ĝi estis la plej granda tidal tajda energifabriko laŭ terminoj de produkto ĝis la tajda energifabriko de la lago Sihŭa malfermiĝis en Sud-Koreio en Aŭgusto, 2011. Tiu fabriko Sihŭa uzas marmurajn defendobarierojn kun 10 turbinoj kiuj generas 254 MW.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Guinness world records 2014|familia nomo=Glenday|persona nomo=Craig|jaro=2013|ISBN=9781908843159}}</ref> === Tipoj === {{Div col|cols = 3}} * [[Sunenergio]] ** [[Fotovoltaiko]] ** [[Sunenergio|Sunkolektoro]] * [[Ventoenergio]] ** [[Ventenergiaj instalaĵoj]] * [[Akvoenergio]] ** [[Akvobaraĵo]]j ** [[Maronda centralo|Ondenergio de maroj]] ** [[Tajdomuelejo|Tajdoenergio]] ** [[Marflua centralo|Fluenergio de maroj]] ** [[Marvarmelektro]] ** [[Osmozelektro]] * [[Bioenergio]] (el [[Biomaso (ekonomio)|biomaso]]): ** [[Biodizelo]] ** [[Bioetanolo]] ** [[Biogaso]] ** [[Oleo]] * [[Geoterma energio]] * [[Nuklea kunfandiĝo]] (nuntempe ne uzebla, sed eble evoluigota) {{Div col end}} == Uzoj == === Elektroproduktado === Ĉiu fonto de renoviĝa energio povas esti utiligata por produkti elektron. En 2018, pli ol du trionoj el la tutmonda nove instalita kapablo de elektroproduktado estis renoviĝa,<ref>''Agence internationale pour les énergies renouvelables'' (IRENA)</ref> sed post du jardekoj da kreskado, la rapido de nova instalado de suna, venta, kaj akva elektrokapablo stabiliĝis ĉe 177 GW jare. Laŭ la [[Internacia Energia Agentejo]] (IEA), "ĉi tiu neatendita malvastiĝo de la kreskaj tendencoj estigas maltrankvilon pri la kapablo atingi longdaŭrajn klimatajn celojn". La febliĝo rilatas precipe al Ĉinujo, kie ekfunkciigoj malpliiĝis de 80 al 75 GW, post senaverta anonco de la registaro en junio de 2019 ke ĝi ne plu rajtigos ekfunkciigon de sunelektraj instalaĵoj ĝis la fino de la jaro kaj malaltigos siajn aĉetprezojn por ili. Kvankam renoviĝaĵoj reprezentas 63 % el la kapablokreskado, ilia parto de la elektroproduktado estas nur 25 % pro ilia malpli bona funkcidaŭro kompare al termaj centraloj<ref>[https://www.lesechos.fr/industrie-services/energie-environnement/la-croissance-des-energies-vertes-marque-le-pas-1017268]</ref>. === Transporto === {{Ĉefartikolo|Daŭripova transporto}} La plejparto de nunaj transportiloj funkcias per fosiliaj brulaĵoj. En la praktiko ne ekzistas alternativo por aviadiloj kaj normale ne por ŝipoj. Tamen elektraj aŭtoj estas tre disvastiĝintaj, kaj povas esti daŭripovaj se la elektro per kiu oni ŝargas ilin venas de renoviĝantaj fontoj. Veturiloj funkciantaj per biobrulaĵoj, precipe bioetanolo kaj biodizelo, ankaŭ estas relative oftaj. Veturiloj kiuj rekte utiligas sunenergion estas konstruitaj sed ankoraŭ ne estas vendataj al la publiko. === Hejtado === La varmo produktita de la suno, la brulado de biomaso, aŭ geotermaj fontoj povas esti rekte uzata por hejtado, sen antaŭe transformi ĝin al elektro. == Ekonomiaj aspektoj == === Kosto === {| class="wikitable floatright" |+Ebenigita produktadokosto ([[LCOE]]) tutmonde en 2019 (usonaj dolaroj por MWh) !Fonto !Venta !Fotovoltaika sunelektro !Karbona !Plurcikla gaselektro |- | |Supertera ventelektro malalte <nowiki>|</nowiki> mezume |Industriskala malalte <nowiki>|</nowiki> mezume |Ekzistanta <nowiki>|</nowiki> nova |Ekzistanta <nowiki>|</nowiki> nova |- |BNEF<ref name="BNEF2019">{{citaĵo el la reto|titolo=Clean Energy Will Continue To Hit Dirty Power As Costs Continue To Fall |dato= 2019-10-29|url=https://www.forbes.com/sites/mikescott/2019/10/29/clean-energy-will-continue-to-hit-dirty-power-as-costs-continue-to-fall/}}</ref> |27 <nowiki>|</nowiki> 47 |26 <nowiki>|</nowiki> 51 | | |- |Lazard<ref name="Lazard2019">{{citaĵo el la reto |titolo=Levelized Cost of Energy and Levelized Cost of Storage 2018 |dato=2019-11-7 |url=https://www.lazard.com/perspective/lcoe2019/ |alirdato=2021-10-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211026093551/https://www.lazard.com/perspective/lcoe2019 |arkivdato=2021-10-26 }}</ref> |28 <nowiki>|</nowiki> 41 |32 <nowiki>|</nowiki> 37 |33 <nowiki>|</nowiki> 109 |44 <nowiki>|</nowiki> 56 |- |IRENA<ref name="IRENA2019">{{citaĵo el libro|titolo=Renewable Power Generation Costs in 2019 |loko=Abu Dabi |eldoninto=Agence internationale pour les énergies renouvelables (IRENA) |dato=2019-5 |isbn=978-92-9260-040-2 |url=https://www.irena.org/publications/2019/May/Renewable-power-generation-costs-in-2018}}.</ref> |44 <nowiki>|</nowiki> 56 |58 <nowiki>|</nowiki> 85 | | |} Por la konstruo de novaj elektroproduktaj centraloj, laŭ studo de la banko [[Lazard]], jam iĝis pli avantaĝe priveti sunan kaj ventan energion en preskaŭ ĉiu lando, ĉu en Eŭropo aŭ Usono, ĉu Aŭstralio, Brazilo, Barato, Sudafriko, aŭ Japanujo; tamen tiuj energioj ne estaj ĉiam tuj haveblaj, do restas komplementaj al elektroproduktado el fosilia aŭ nukleaj energioj<ref>{{Citaĵo el la reto|url= https://www.lesechos.fr/industrie-services/energie-environnement/electricite-les-energies-renouvelables-sont-de-plus-en-plus-competitives-1146277|titolo= Électricité : les énergies renouvelables sont de plus en plus compétitives|verko= [[Les Échos]]|dato= 7-an de novembro 2019}}.</ref>. La IEA konsideras, ke en evoluantaj landoj, la bremsoj al vastigo estas regulaj baroj, elektroretaj kondiĉoj, kaj mikroekonomikaj konsideroj, dum en evoluintaj landoj la rapida vastigo de renoviĝaĵoj fermigas iujn termikajn elektrocentralojn<ref name="Échos02102015">{{citaĵo el la reto|url= https://www.lesechos.fr/industrie-services/energie-environnement/021374128775-en-2020-26-de-lelectricite-viendra-des-energies-renouvelables-selon-laie-1161597.php|titolo= En 2020, 26 % de l’électricité viendra des énergies renouvelables selon l’AIE|verko= [[Les Échos]]|dato= 2 octobre 2015|alirdato= 2021-10-21|arkivurl= https://archive.today/20151004103814/http://www.lesechos.fr/industrie-services/energie-environnement/021374128775-en-2020-26-de-lelectricite-viendra-des-energies-renouvelables-selon-laie-1161597.php|arkivdato= 2015-10-04}}.</ref>. == Tutmonda stato == {| class="wikitable" |+ Evoluo de malneta produktado de elektro el renoviĝantaj fontoj ([[Kilovathoro|TWh]]) |- bgcolor="#40E0D0" align="center" ! Énergie ! 1990 ! ''%'' ! 2000 ! ''%'' ! 2010 ! ''%'' ! 2015 ! 2018 ! ''% 2018'' ! var.<br />2018/1990 |- align="right" |align="left"| Akva || {{formatnum:2192}} || ''18,4 %'' || {{formatnum:2696}} || ''17,4 %'' || {{formatnum:3535}} || ''16,4 %'' || {{formatnum:3982}} || {{formatnum:4325}} || '''''16,2 %''''' || '''+97 %''' |- align="right" |align="left"| Biomasa || 105 || ''0,9 %'' || 114 || ''0,7 %'' || 278 || ''1,3 %'' || 416 || 518 || '''''1,9 %''''' || '''+392 %''' |- align="right" |align="left"| Ruba || 8 || ''0,1 %'' || 17 || ''0,1 %'' || 33 || ''0,2 %'' || 38 || 39 || '''''0,1 %''''' || '''+365 %''' |- align="right" |align="left"| Geoterma || 36 || ''0,3 %'' || 52 || ''0,3 %'' || 68 || ''0,3 %'' || 81 || 89 || '''''0,3 %''''' || '''+144 %''' |- align="right" |align="left"| Suna (FV)* || 0,09 || ''0,001 %'' || 0,8 || ''0,005 %'' || 32 || ''0,15 %'' || 250 || 554 || '''''2,1 %''''' || '''×{{formatnum:6092}}'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- align="right" |align="left"| Suna (term.)* || 0,7 || ''0,006 %'' || 0,5 || ''0,003 %'' || 1,6 || ''0,008 %'' || 10 || 11 || '''''0,04 %''''' || '''+{{formatnum:1608}} %''' |- align="right" |align="left"| Venta || 4 || ''0,03 %'' || 31 || ''0,2 %'' || 342 || ''1,6 %'' || 834 || {{formatnum:1273}} || '''''4,8 %''''' || '''×328'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- align="right" |align="left"| Tajda || 0,5 || ''0,005 %'' || 0,5 || ''0,004 %'' || 0,5 || ''0,002 %'' || 1,0 || 1,0 || '''''0,004 %''''' || '''+88 %''' |- align="right" |align="left"| '''Totala RE''' || '''{{formatnum:2347}}''' || '''''19,7 %''''' || '''{{formatnum:2912}}''' || '''''18,8 %''''' || '''{{formatnum:4291}}''' || '''''19,9 %''''' || '''{{formatnum:5610}}''' || '''{{formatnum:6811}}''' || '''''25,5 %''''' || '''+190 %''' |- | colspan="11" |<small>Fonto de informo : [[Internacia Energia Agentejo]]<ref name="AIEélec">{{en}}[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tables?country=WORLD&energy=Electricity&year=2018 Data and statistics - World Electricity 2018] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210203224853/https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tables?country=WORLD&energy=Electricity&year=2018 |date=2021-02-03 }}, [[Internacia Energia Agentejo]], 12-an de septembro de 2020.</ref>.<br />* % = proporcio el la produktado de elektro; Suna (FV) = Suna (fotovoltaika) ; Suna (term.) = Suna (termodinamika).<br />Rim. : la IEA inkluzivas en akvelektro la produktadon de pumprezervaj centraloj, kiu ne estas renoviĝanta.</small> |} === Ĉinujo === En 2018, 26 % de la elektro produktata en [[Ĉinujo]] estis renoviĝanta (17 % akva kaj 9 % el aliaj renoviĝantaj fontoj).<ref name="AIEél">{{en}}[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tables?country=CHINAREG&energy=Electricity&year=2018 Data and statistics - China Electricity 2018] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211021193153/https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tables?country=CHINAREG&energy=Electricity&year=2018|date=2021-10-21}}, [[Internacia Energia Agentejo]], 12a de septembro 2020.</ref> === Usono === Laŭ la usona ''Energy Information Administration'', renoviĝaj fontoj liveris proksimume 11% de totala primara energikonsumado<ref name=EIAmonthlyElectricity >{{Citaĵo el la reto|url=http://www.eia.gov/totalenergy/data/monthly/pdf/sec1_5.pdf|titolo=Primary Energy Production by Source|dato=2017-07-12|eldoninto=US Energy Information Administration}}</ref> kaj 17% de la elektro produktita en [[Usono]] en 2018.<ref name=EIAmonthlyElectricity /><ref>{{Cite web|url=https://www.eia.gov/tools/faqs/faq.php?id=92|title=How much of U.S. energy consumption and electricity generation comes from renewable energy sources? - FAQ - U.S. Energy Information Administration (EIA)|website=www.eia.gov|access-date=2019-09-21}}</ref> [[Hidroelektro]] estas la plej uzata formo de elektroproduktado en la lando.<ref name=EIAmonthlyElectricity /> Usono estas la kvara plej granda produktanto de hidroelektro en la mondo post Ĉinujo, Kanado, kaj Brazilo. === Novzelando === En [[Novzelando]] 79,2 % de la produktata [[elektro]] devenas el renoviĝantaj fontoj, kiel akvofluo, vento, geotermiko kaj biomaso. === Tuvalo === En [[julio de 2009]] la [[Tuvalo|tuvala]] registaro deklaris, ke ĝi volas venigi sian tutan energiproduktadon de renoviĝantaj fontoj antaŭ la jaro 2020.<ref>{{eo}} ''(ligilo ne plu funkcias)'' [http://www.eventeo.net/web/index.php/pacifiko/natura%20medio/1614-tuvalo-antaen-al-senkarbona-energio Tuvalo : antaŭen al senkarbona energio]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Malgraŭ tio, en 2020 la renoviĝanta elektro atingis nur 8 % de la totala elektroproduktado.<ref>{{en}}[http://documents1.worldbank.org/curated/en/778441609911205874/pdf/Supporting-Tuvalu-Move-Toward-100-Percent-Renewable-Energy.pdf]</ref> == Internaciaj klopodoj == {{Ĉefartikolo|Internacia Agentejo pri Renoviĝanta Energio}} La '''Internacia Agentejo pri Renoviĝanta Energio''' ({{Lang-en|'''International Renewable Energy Agency'''}}, akronime '''IRENA''') estas [[interregistara organizaĵo]] establita en 2009 por antaŭenigi la uzon de [[renovigebla energio]] <ref>[http://www.elogit.no/id/10798.0 «FN-byrå for fornybar energi»]{{404|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, EL & IT Forbundet, 29a de januaro 2009.</ref>. En decembro 2012, IRENA havis 104 membrolandojn, dum 55 landoj subskribis la statutojn de la organizaĵo kaj estis kandidatoj por membreco <ref>[http://irena.org/Menu/Index.aspx?mnu=Cat&PriMenuID=46&CatID=67 «Updates on IRENA membership»], IRENA.</ref>. IRENA provizore estas ĉefsidejita en [[Abudabio (urbo)|Abudabio]] en la [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] <ref name="gulf2">{{cite news|newspaper=Gulf News|title=UAE to host Irena HQ|author=Abbas Al Lawati|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/environment/uae-to-host-irena-hq-1.73103|date=2009-06-29|access-date=2009-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926155150/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/environment/uae-to-host-irena-hq-1.73103|archive-date=26a de Septembro 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>. La organizaĵo havas konstantan statuson de observanto en la [[Ĝenerala Asembleo de UN]] <ref>[http://www.un.org/en/members/intergovorg.shtml «Intergovernmental Organizations»] {{Wayback|url=http://www.un.org/en/members/intergovorg.shtml|date=20121201004149}}, De forente nasjoner.</ref>. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == === Esperante === * Alvaro Motta: "Celo 7. Pagebla kaj pura energio." En Humphrey Tonkin kaj Rakoen Martens (red.), ''Gvidilo al la 17 celoj por daŭripova evoluigo de Unuiĝintaj Nacioj'', p.&nbsp;54-58. Mondial, 2020, ISBN 9781595694102 === Germane === * M. Kaltschmitt, A. Wiese kaj W. Streicher (red.): ''Erneuerbare Energien. Systemtechnik, Wirtschaftlichkeit, Umweltaspekte'', Springer Verlag, Berlin/Heidelberg, 2013, ISBN 978-3-642-03248-6 * Hermann Scheer: ''Der energethische Imperativ. Wie der vollständige Wechsel zu erneuerbaren Energien zu realisieren ist.'' Kunstmann, München, 2010, ISBN 978-3-88897-683-4 == Eksteraj ligiloj == === Angle === * [https://www.climaterealityactionfund.org Climate Reality Action Fund (estis "Repower America")] === Germane === * [http://vorort.bund.net/suedlicher-oberrhein/index.html BUND, aktiva regiona filio en la tradicio de la Popolaltlernejo Wyhler Wald, naturprotekta NRO; enkonduko en Esperanto] * [http://www.solaranlagen-portal.de Solaranlagen-Portal.de - sendependaj informoj] * [http://www.solaranlagen-photovoltaik.net Solaranlage-Photovoltaik.net - sendependaj informoj] * [http://www.solarstromerzeugung.de Solar Photovoltaikanlagen] * [http://www.hydrogeit.de Hydrogeit hydrogeit.de - sendependaj informoj (Sven Geitmann)] * [http://www.thema-energie.de thema-energie.de - sciokatalogo pri r. e. kaj energi-ŝparado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050129090026/http://www.thema-energie.de/ |date=2005-01-29 }} * [http://www.renewables-made-in-germany.com renewables-made-in-germany.com - pri germanaj firmaoj kaj produktoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050209114127/http://www.renewables-made-in-germany.com/ |date=2005-02-09 }} * [http://www.volker-quaschning.de volker-quaschning.de - pri r. e. kaj klimatoprotekto] == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commonscat=Renewable energy|n=Kategorio:Renoviĝanta energio}} * [[Daŭripovo]] * [[Daŭripova disvolviĝo]] * [[Tria industria revolucio]] * [[Energia transiro]] * [[Energifonto]] * [[Karbona neŭtraleco]] * [[Klimata justeco]] * [[Ventoenergio]] * [[Elektra aŭtomobilo]] * [[Mediprotekto]] * [[Greenpeace]] * [[Pinto de Hubbert]] * [[Rekreskanta krudmaterialo]] {{-}} == Galerio == [[Dosiero:Turbiny wiatrowe ubt.jpeg|eta|maldekstra|180ra|Ventaj turbinoj ĉe Vendsyssel en Danlando]] [[Dosiero:Solar panels on yacht at sea.jpg||eta|maldekstra|180ra|Sunpaneloj ĉe ŝipeto]] {{-}} {{Havenda artikolo|Renoviĝanta energio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Renoviĝanta energio| ]] [[Kategorio:Elektra energio]] [[Kategorio:Mediprotektado]] qduom9gm13g1a78soxdwk6y87fv9594 0 34160 9366521 9198791 2026-05-04T10:33:06Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9366521 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU-ZA|Mapo en angulo= |situo sur mapo2=Nagykanizsa|situo de2=Situa mapo de Nagykanizsa|zomo=10|tipo1=reliefo}} '''Nagykanizsa''' [nadjkaniĵa], en esperanto '''Nadjkaniĵo''', estas [[urbo]] kun titolo [[vinvilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Okcidenta Transdanubio]], en [[departemento]] [[Zala]] (havanta departementorajton), fine en [[Distrikto Nagykanizsa]], kies centro estas. [[Dosiero:Nagykanizsa City Hall 2012 1.jpg|eta|maldekstre|Urbodomo de Nagykanizsa]] [[Dosiero:Nagykanizsa4.jpg|eta|Kazerno de Nagykanizsa]] [[Dosiero:Nagykanizsa Vasember ház.jpg|eta|Malnova domo nomata "ferhomo" en Nagykanizsa]] == Historio == La urbo estis loĝata jam dum la [[neolitiko]], [[bronzepoko]], [[ferepoko]], poste [[keltoj]], romianoj kaj [[avaroj]] alvenis. La unua hungara mencio okazis en [[1245]] en formo ''ăterra Knysa'', la [[fortikaĵo]] aperis en dokumento en [[1323]]. Dum la [[mezepoko]] ĝi estas [[kamparurbeto]]. En [[1532]] la [[turkoj]] detruis, en [[1600]] okupis kaj la komunumon kaj la [[fortikaĵo]]n. Dum la turka erao ĝi estis grava loko kaj centro de regiono. En [[1690]] oni reokupis la urbon. En [[1703]] la fortikaĵo plene estis malkonstruita. Dum la historio la urbo estis ankaŭ rivalo de [[Zalaegerszeg]]. Fine de la [[19-a jarcento]] la supre menciita fervojo ekfunkciis. Prosperis la komercado, kiun la packontrakto en [[1920]] interrompis. La urbo trovis sin ne tro for de la novaj [[landlimo]]j. En la urbo funkcias teatro, 10 da bazlernejoj, 6 da mezlernejoj kaj 1 [[altlernejo]]. == Transporto == Nagykanizsa situas en [[valo]] de [[kanalo]] Principális, laŭ ĉef[[vojo]] kaj [[fervojo]] [[Budapeŝto]]-[[Balatono]]-[[Zagrebo]]-[[Adriatiko]], [[aŭtoŝoseo]] en la sama direkto preteriras.   == Vidindaĵoj == [[Urbodomo de Nagykanizsa]][[Dosiero:Alsóvárosi ferences templom (10964. számú műemlék) 3.jpg|eta|<center>Preĝejo Sankta Jozefo en Nagykanizsa]]romkatolika [[Preĝejo de Sankta Jozefo (Nagykanizsa)]] romkatolika [[Preĝejo Koro de Jesuo (Nagykanizsa)]] romkatolika [[Preĝejo Vizito de Maria (Nagykanizsa)]] romkatolika [[Preĝejo Sankta Pompilio (Nagykanizsa)]] romkatolika [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Nagykanizsa)]] romkatolika [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Nagykanizsa)]] [[Tombokapelo Inkey]] [[Kalvinana preĝejo (Nagykanizsa)]] [[Luterana preĝejo (Nagykanizsa)]] [[Hospitala kapelo (Nagykanizsa)]] == Famuloj == {{Ĉefartikolo|Listo de famuloj naskiĝintaj en Nagykanizsa}} * En Nagykanizsa naskiĝis kaj mortis: [[ornitologo]] [[Gyula Barthos]] * En Nagykanizsa naskiĝis: ** [[aktoro]]j [[Lajos Balázsovits]] kaj [[Jenő Danis]] ** [[aktorino]]j [[Ilona Bencze]] kaj [[Éva Vári]] ** [[arkitekto]] [[Ferenc Cságoly]] ** [[dramaturgo]] [[Győző Duró]] ** eklezia historiisto [[Gábor Adriányi]] ** [[fizikisto]]j [[Gábor Szabó (fizikisto)|Gábor Szabó]] kaj [[Győző Zemplén]] ** [[historiisto]]j [[Ferenc Fejtő]] kaj [[Béla Iványi]] ** [[inĝeniero]] [[Károly Kaán]] ** kalvinana [[episkopo]] [[János Kanizsai Pálfi]] ** [[kantisto]] [[Mária Zádori]] ** [[kemiisto]] [[Klára Tóth]] ** [[Ferenc Farkas (komponisto)]] ** [[kuracisto]]j [[Veronika Ádám]], [[József Babocsay]], [[Károly Pius Koller]] kaj [[József Makovitzky]] ** [[Károly Rédei (lingvisto)]] ** [[ministro]] [[Zsigmond Kunfi]] ** [[politikisto]] [[Zoltán Szántó]] ** [[reĝisoro]] [[Sándor Hevesi]] ** [[verkisto]] [[Bulcsu Bertha]] * En Nagykanizsa mortis: ** [[József Andor (arbarinĝeniero)]] ** [[episkopo]] [[Lajos Bitnitz]] ** [[instruisto]] [[Sándor Mikola]] ** [[kuracisto]] [[József Tersztyánszky]] ** [[nobela juĝisto]] [[Ferenc Viosz]] ** [[piaristoj]] [[Lajos Tóth (piaristo)|Lajos Tóth]] kaj [[Ker. János Valentini]] ** [[rabeno]] [[Ede Neumann]] ** verkisto kaj esperantisto [[János Rózsás]] == Politiko == La nuna urbestro estas ''László Balogh'' (''Fidesz-KDNP''). La urba asembleo, elektita en 2019, konsistas el 15 membroj (1 urbestro, 10 rekte elektitaj kaj 4 kompens-listaj membroj). La asembleo estas dividita en ĉi tiujn politikajn partiojn kaj aliancojn:<ref>{{cite web|title=Városi közgyűlés tagjai 2019-2024 - Nagykanizsa (Zala megye)|url=https://www.valasztas.hu/telepules-adatlap_onk2019?_onknavigacio_WAR_nvinvrportlet_formDate=32503680000000&p_p_id=onknavigacio_WAR_nvinvrportlet&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-2&p_p_col_pos=1&p_p_col_count=5&_onknavigacio_WAR_nvinvrportlet_prpVlId=294&_onknavigacio_WAR_nvinvrportlet_prpVltId=687&_onknavigacio_WAR_nvinvrportlet_prpMegyeKod=20&_onknavigacio_WAR_nvinvrportlet_prpTelepulesKod=134&_onknavigacio_WAR_nvinvrportlet_settlement=nagykanizsa|agency=valasztas.hu|access-date=2019-11-24}}</ref> {|class="wikitable" ! style="background:#ccc" |Partio ! style="background:#ccc" |Sidlokoj ! style="background:#ccc" colspan="8" |Nuna urba asembleo |- |Opozicia koalicio |style="text-align: right" |'''8''' |style="background-color: #2D68C4 |&nbsp; |style="background-color: #2D68C4 |&nbsp; |style="background-color: #2D68C4 |&nbsp; |style="background-color: #2D68C4 |&nbsp; |style="background-color: #2D68C4 |&nbsp; |style="background-color: #2D68C4 |&nbsp; |style="background-color: #2D68C4 |&nbsp; |style="background-color: #2D68C4 |&nbsp; |- |[[Fidesz]]-KDNP |style="text-align: right" |'''7''' |style="background-color: #ff8003 |&nbsp; |style="background-color: #ff8003 |&nbsp; |style="background-color: #ff8003 |&nbsp; |style="background-color: #ff8003 |&nbsp; |style="background-color: #ff8003 |&nbsp; |style="background-color: #ff8003 |&nbsp; |style="background-color: #ff8003 |&nbsp; |&nbsp; |} La opozicia koalicio konsistas el la koalicio de DK-Jobbik-LMP-MSZP-Momentum. == Esperanto == Tie okazis la [[74-a SAT-Kongreso 2001|74-a]] [[SAT-kongreso|kongreso]] de [[SAT|Sennacieca Asocio Tutmonda]] en [[2001]]. == Ĝemelurboj == * {{Flago|Ĉinio}} [[Ŝiĝjaĝŭang]], [[Ĉinio]] * {{Flago|Israelo}} [[Akko]], [[Izraelo]] * {{Flago|Kroatio}} [[Čakovec]], [[Kroatio]] * {{Flago|Aŭstrio}} [[Gleisdorf]], [[Aŭstrio]] * {{Flago|Bulgario}} [[Kazanlak]], [[Bulgario]] * {{Flago|Rumanio}} [[Covasna]], [[Rumanio]] * {{Flago|Serbio}} [[Kanjiĵa]], [[Serbio]] * {{Flago|Germanio}} [[Puchheim]], [[Germanio]] * {{Flago|Finnlando}} [[Salo (Finnlando)|Salo]], [[Finnlando]] * {{Flago|Rusio}} [[Toljatti]], [[Rusio]] == Referencoj == {{Referencoj}} * [http://mek.oszk.hu/00000/00060/html/055/pc005501.html#3 Pri Nagykanizsa] ({{hu}}) {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{hu}}) {{Hungaraj urboj kun departementrajto}} {{Gravaj hungaraj urboj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nagykanizsa| ]] [[Kategorio:Vinvilaĝoj]] a5bxto228sgr54fydk2koqshd12tnk2 0 35340 9366370 9334784 2026-05-04T08:21:24Z Sj1mor 12103 9366370 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzi kun|Luna 1}} {{Informkesto organizaĵo}} [[File:Scrapworld.png|eta|Arta vizio de artefarita planedo, kun la Tero en la fono]] [[File:Artificial planet inspiration 1.jpg|eta|Arta bildigo de artefarita planedo generita de [[DALL-E]] en 2023.]] [[File:Artificial planet by ChatGPT Image May 3, 2025, 04 29 19 PM.png|eta|Artefarita planedo, finita]] [[File:Artificial planet by ChatGPT Image May 3, 2025, 04 29 09 PM.png|eta|Artefarita planedo, konstruata]]'''Artefarita planedo<ref name=":2">{{Cite journal |last=Glover |first=D. R. |date=2013-01-01 |title=The Artificial Planet |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013JBIS...66...43G |journal=Journal of the British Interplanetary Society |volume=66 |pages=43–46 |bibcode=2013JBIS...66...43G |issn=0007-084X}}</ref>''' (ankaŭ '''planeda kopio''' kaj '''kopioplanedo''')<ref name=":3">{{Cite web |date=2014-07-28 |title=Could We Ever Build an Artificial World? |url=https://www.popularmechanics.com/space/deep-space/a10946/could-we-ever-build-an-artificial-world-17025054/ |access-date=2023-12-16 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> estas proponita ĉirkaŭstela [[megastrukturo]] kun sufiĉa maso por generi propran gravitan kampon, sufiĉe fortan por malhelpi [[Atmospheric escape|eskapon de atmosfero]],<ref name=":1" /><ref name=":0" /> kvankam la termino foje estas uzata ankaŭ por priskribi aliajn tipojn de megastrukturoj kun memsufiĉaj [[ekosistemo]]j.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> La koncepto de artefarita planedo aperas en multaj verkoj de [[sciencfikcio]]. == Scienco == === Artefarita planedo === [[Mark Hempsell]] sugestas, ke artefarita planedo povus esti konstruita en la [[Suna Sistemo]] kiel preparo por estonta [[spackoloniigo]], plej verŝajne en la [[loĝebla zono]] inter la orbitoj de [[Venuso]] kaj [[Marso]]. Ĝi povus evolui el pli malgranda artefarita [[spacloĝejo]].<ref name=":2" /><ref name=":0">{{Cite journal |last=Hempsell |first=Mark |date=2005-01-01 |title=Some Speculations on the Construction of Artificial Planets |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JBIS...58..392H |journal=Journal of the British Interplanetary Society |volume=58 |pages=392–397 |bibcode=2005JBIS...58..392H |issn=0007-084X}}</ref> Ĝia celo estus simila al tiu de aliaj [[megastrukturo]]j destinitaj kiel loĝspacoj (kiel la [[cilindro de O'Neill]]) aŭ al koloniigo (aŭ [[terraformado]]) de ekzistantaj planedoj.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Hempsell |first=Mark |date=2005-01-01 |title=Terraforming in Context of the Evolving Space Infrastructure |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JBIS...58..385H |journal=Journal of the British Interplanetary Society |volume=58 |pages=385–391 |bibcode=2005JBIS...58..385H |issn=0007-084X}}</ref><ref name=":0" /> Male al spacloĝejo, artefarita planedo estus sufiĉe granda por krei propran gravitan kampon, kiu malhelpus ke ĝia [[atmosfero]] [[Atmospheric escape|eskapu]]; la atmosfero helpus protekti la planedon kontraŭ [[radiado]] kaj [[meteorito]]j. Tamen artefarita planedo havus multe malpli favoran rilatumon inter maso kaj uzebla surfaco.<ref name=":0" /> Materialo por konstruado de artefarita planedo povus esti akirita el steloj aŭ [[gasa giganto|gasgigantoj]]<ref name=":1" /><ref name=":0" /> aŭ el [[asteroida minado|asteroidoj]].<ref name=":3" /> Sufiĉe progresinta civilizo laŭ la [[Kardaŝeva skalo]] povus uzi tiujn rimedojn por amasprodukti artefaritajn planedojn, uzante ĉirkaŭstelan fabrikon, kiu mem verŝajne estus la grandeco de granda planedo.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Konstruado de artefarita planedo estas teorie ebla, sed verŝajne postulus milojn da jaroj kaj estus ekstreme multekosta. Oni ankaŭ sugestis, ke tia entrepreno estus pli malfacila ol terraformado de ekzistantaj planedoj, kvankam ambaŭ ideoj restas nuntempe spekulativaj.<ref name=":1" /> === Aliaj konceptoj === La termino „artefarita planedo” ankaŭ estis uzata por priskribi aliajn tipojn de megastrukturoj, kiel grandaj sferaj [[kosmostacio|kosmostacioj]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> D. R. Glover difinas „artefaritan planedon” kiel „memsufiĉan, sendependan [[ekosistemo]]n en la kosmo”, rimarkante ke la grandeco de tia ento ne estas esenca kaj ke ĝi povus esti multe pli malgranda ol tio, kio tradicie estas priskribata kiel [[planedo]]. Glover vidas tian stacion kiel paŝon al la evoluo de ŝipoj kapablaj je [[interstela vojaĝo]].<ref name=":3" /> [[Paul Birch (writer)|Paul Birch]] uzas la terminon „artefarita planedo” en la senco de supramonda planedo (la termino devenas de la latinaj vortoj ''[[wiktionary:supra|supra]]'', signifanta „super”, kaj ''[[wiktionary:mundus|mundus]]'', signifanta „mondo”). Tia strukturo similus al [[Dyson-sfero]], sed kun la loĝebla surfaco ĉe la ekstera flanko (kontraste al la interna surfaco), kaj ĝi estus konstruita ĉirkaŭ masiva korpo kiel [[giganta planedo]] aŭ [[nigra truo]]. Ĝi estus subtenata per pluraj [[orbita ringo|orbitaj ringoj]].<ref name=":4">{{Cite journal |last=Birch |first=Paul |date=2006 |title=Custom Planets - or Move over Slartibartfast |url=http://www.orionsarm.com/fm_store/CEMS%20Syposium%20_Bringing%20Worlds%20to%20Life_%20at%20...pdf |journal=Paper Read to Brit. Interplan. Soc/CEMS Syposium "Bringing Worlds to Life"}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Birch |first=Paul |date=1991 |title=Supramundane Planets |url=http://buildengineer.com/www.paulbirch.net/SupramundanePlanets.pdf |journal=Journal of the British Interplanetary Society |volume=44 |pages=169–182 |bibcode=1991JBIS...44..169B |issn=0007-084X}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beech |first=Martin |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-0-387-68129-0 |title=Rejuvenating the Sun and Avoiding Other Global Catastrophes |date=2008 |isbn=978-0-387-68128-3 |series=Astronomers' Universe |pages=58 |language=en |bibcode=2008rsao.book.....B |doi=10.1007/978-0-387-68129-0}}</ref> == Fikcio kaj populara kulturo == La koncepto de „artefarita planedo” aperas en multaj verkoj de [[Science fiction on television|sciencfikcio]].<ref name=":0" /> Artefarita planedo estas la ĉefa scenejo de sciencfikciaj serioj kiel la serio ''[[Riverworld]]'' (1971–1983) de [[Philip José Farmer]],<ref>{{Cite web |last=McLellan |first=Dennis |date=2009-03-04 |title=Philip Jose Farmer dies at 91; acclaimed science fiction writer |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-mar-04-me-philip-farmer4-story.html |access-date=2023-12-16 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> la [[Well World series]] (1977–2000) de [[Jack L. Chalker]],<ref>{{Cite book |last=Hrotic |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=Sa_DAwAAQBAJ&dq=%22Artificial+planet%22+%22science+fiction%22&pg=PA133 |title=Religion in Science Fiction: The Evolution of an Idea and the Extinction of a Genre |date=2014-07-31 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4725-2745-5 |pages=133 |language=en}}</ref> kaj la trilogio ''Confluence'' (1997–1999) de [[Paul J. McAuley]].<ref>{{Cite book |last=Mann |first=George |url=https://books.google.com/books?id=HWaeBAAAQBAJ&dq=%22Artificial+planet%22+%22science+fiction%22&pg=PT331 |title=The Mammoth Encyclopedia of Science Fiction |date=2012-03-01 |publisher=Little, Brown Book Group |isbn=978-1-78033-704-3 |pages=482 |language=en}}</ref> La romano ''[[Matter (novel)|Matter]]'' (2008) de [[Iain Banks]] okazas sur [[shellworld]] (artefarita planedo kun pluraj loĝeblaj tavoloj).<ref name=":3" /><ref>{{Cite magazine |last=Baichtal |first=John |title=GeekDad Review: Matter |language=en-US |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2008/04/geekdad-review-2/ |access-date=2023-12-16 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tuttle |first=Lisa |date=2023-12-16 |title=Matter by Iain M. Banks |newspaper=[[The Times]] |language=en |url=https://www.thetimes.com/uk/science/article/matter-by-iain-m-banks-w2br9npmlmm |access-date=2023-12-16 |issn=0140-0460}}</ref> La koncepto de artefaritaj planedoj ankaŭ aperas en la franĉizo ''[[The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy]]'' kreita de [[Douglas Adams]], en kiu [[Slartibartfast|unu el la roluloj]] estas „planeddezajnisto”.<ref name=":0" /> La [[Death Star]] en la franĉizo ''[[Star Wars]]'' ankaŭ estis nomata artefarita planedo.<ref name=":3" /><ref>{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |url=https://books.google.com/books?id=obWREAAAQBAJ&dq=%22Artificial+planet%22+%22science+fiction%22&pg=PA48 |title=The Stuff of Science Fiction: Hardware, Settings, Characters |date=2022-09-27 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-4695-4 |pages=48 |language=en}}</ref> == Eblaj riskoj == La riskoj de malsukceso estas signifaj, kun eblaj neintencitaj konsekvencoj, kiuj povus aperi pro la kreo de artefaritaj planedoj, inkluzive de ekologiaj katastrofoj aŭ malsukceso de vivsubtenaj sistemoj.<ref>{{Cite web |last=Wade |first=Eddy |date=2024-12-05 |title=What If We Could Create Artificial Planets? |url=https://hypotheticallens.com/what-if-we-could-create-artificial-planets/ |access-date=2026-01-16 |website=HypotheticalLens |language=en-US}}</ref> == Referencoj == <references/> == Eksteraj ligiloj == *[https://sf-encyclopedia.com/entry/world_ships World ships] artikolo en [[The Encyclopedia of Science Fiction]] (reta eldono) *[https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/PlanetSpaceship Planet Spaceship] artikolo en [[TV Tropes]] [[Kategorio:Kosmoesploro]] tgfuzr1bzegty4pwowdqntbkyexsxpp 0 36149 9366519 9340732 2026-05-04T10:31:42Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9366519 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU-VE|tipo1=reliefo|zomo=11}} '''Sümeg''' {{prononco|ŝumeg}} estas [[urbo]] kun [[titolo]] [[vinvilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Meza Transdanubio]], en [[departemento]] [[Veszprém (departemento)|Veszprém]], en [[Distrikto Sümeg]], kies centro ĝi estas. [[Dosiero:Peter Stehlik 2009.05.09 008.JPG|eta|maldekstre|230ra|Aerfoto pri Sümeg]] == Situo == Sümeg situas sur mal[[ebenaĵo]], laŭ ĉef[[vojo]] [[Vieno]]-[[Balatono]], laŭ [[fervojo]] [[Tapolca]]-[[Celldömölk]]. [[Dosiero:Sümeg - Castle.jpg|eta|Fortikaĵo de Sümeg el supro]] == Historio == La urbo estis loĝata jam dum la [[bronzepoko]], baldaŭe [[romianoj]] loĝadis tie. Post la [[tataroj|tatara]] invado en [[1242]] la [[reĝo]] konstruigis [[fortikaĵo]]n, kiun [[episkopo]] de Veszprém pligrandigis. La fortikaĵon neniam povis okupi la [[turkoj]]. En [[1713]] la [[aŭstroj]] faris ruina la fortikaĵon. En [[1653]] [[preĝejo]] kaj [[klostro]], en [[1755]] baroka episkopa [[palaco]], en [[1757]] pli nova [[preĝejo]] konstruiĝis kaj iĝis episkopejo. En [[1816]] tombeja [[kapelo]] konstruiĝis. En [[1907]] la urbo perdis la titolon urbo ĝis [[1984]]. La urbo havas termalan banejon. == Vidindaĵoj == * [[Fortikaĵo de Sümeg]] * [[Episkopa palaco (Sümeg)]] * [[Preĝejo Ĉieliro de Jesuo (Sümeg)]] * [[Preĝejo Vizito de Maria (Sümeg)]] * [[Protestanta preĝejo (Sümeg)]] == Famuloj == * En Sümeg naskiĝis kaj mortis: [[Ferenc Magyar]], [[juĝisto]]. * En Sümeg naskiĝis: ** benediktano [[Elemér Károly Lovas]] ** [[jakobeno]] [[János Spissich]] ** [[Mihály Szegedi (jezuito)]] ** [[kuracisto]]j [[Ferenc Entz]] kaj [[József Tersztyánszky]] ** [[ministro]] [[Vilmos Vázsonyi]] ** [[piaristoj]] [[Márton Bolla]] kaj [[Lajos Tóth (piaristo)|Lajos Tóth]] ** [[politikisto]] [[Ferenc Tarányi]] ** [[redaktoro]] [[Zoltán Csáky]] ** [[reĝa juĝisto]] [[Kristóf Niczky]] ** [[teatrestro]] [[Vilmos Radó]]. == Famaj nomportantoj == * [[Ferenc Sümeghy]], nobela juĝisto * [[József Sümeghy]], [[geologo]] * [[Pál Sümegi]], geologo == Esperanto == En la komunumo naskiĝis [[Vince Tóth]] esperantisto. == Ĝemelkomunumoj == * {{Flago|Rumanio}} [[Szováta]], [[Rumanio]] * {{Flago|Germanio}} [[Aichtal]], [[Germanio]] * {{Flago|Hungario}} [[Tapolca]], [[Hungario]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Dosiero:Hungary, Sümeg Castle.jpg|eta|maldekstre|Fortikaĵo de Sümeg]] {{Romkatolikaj kermesejoj en Karpata baseno}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Vinvilaĝoj]] [[Kategorio:Sümeg]] jhk0gizltmg4a9w3hlot35dwdgmdbos 0 36368 9365937 7784644 2026-05-03T12:42:24Z Sj1mor 12103 9365937 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo | bildo = Barbebleue.jpg | bildoteksto = Blubarbo, ilustrita de [[Gustave Doré]] | kreita de = | verko = ''Contes de ma mère l'Oye'' | interpretita de = | voĉigita de = | reala nomo = | kaŝnomo = | sekso = vira | specio = | povoj = | naskiĝis = | mortis = | loĝloko = | okupo = nobelo, edzo, murdisto | titolo = | familio = edzino | amikoj = | malamiko = | parencoj = }} {{Informkesto libro}} '''Blubarbo''' estas la ĉefrolulo en samnoma [[fabelo]], devena el [[Francio]]. [[Charles Perrault]] publikigis ĝin en sia kolekto ''Contes de ma mère l'Oye'' (rakontoj de mia [[Patrino Anserino]]). S-ro Blubarbo estas nobelo, kies blua barbo timigas homojn; tamen juna virino, impresata de lia riĉeco, edziniĝas kun li. Li donas al ŝi ĉiujn ŝlosilojn de sia kastelo, sed malpermesas uzi unu, oran, kiu malŝlosas certan ĉambron. Dum foresto de la edzo la scivolema edzino tuj malfermas tiun ĉambron kaj trovas la kadavrojn de antaŭaj edzinoj. Ŝi reŝlosas la pordon, sed la ŝlosilo makuliĝis per sango, kiu montriĝas neforigebla kaj perfidas al la edzo ŝian faron. La edzo intencas mortigi ankaŭ ŝin, sed ŝiaj fratoj lastminute savas ŝin kaj mortigas Blubarbon. La rakonto baziĝas eble sur la vivo de [[Gilles de Rais]], akuzita pri multaj murdoj, aŭ de [[Henriko la 8-a (Anglio)]], sesfoje edziĝis, sesfoje vidviĝis, ne malofte propravole... La fabelo ne tiom kliŝe aludas pri "natura" scivolemo de virino aŭ "krueleco" de viro, sed ĝi pli ĝuste konsistigas lecionon por knabinoj (ontaj edzinoj) celantan instrui obei viro(j)n. Efektive, ĉio glatas en la paro, ĝis kiam ŝi malobeas. La krueleco de Blubarbo, estas nur absoluta rigoreco. Ja ŝi estis savita, sed far siaj fratoj (ja viroj) kiuj kunportis ŝin. La rezulto de ŝia kulpo "malobei" igas ŝin ne inda plu esti edzino - kies eco estas obeemo - Blubarbo celis maledzinigi ŝin per murdo, la fratoj faris tion per vidvinigo. == Blubarbo en teatroj == * [[Béla Bartók]]: [[Burgo de la duko Blubarbo]] ([[opero]]) == Blubarbo en Esperanto == === Tradukoj === === Parodioj=== Aperis en ''[[La KancerKliniko]]'' numero 118 bildstria parodio de Blubarbo, fare de [[Serge Sire]] (Fakte temas pri parodio de la [[opero]] "Ariano kaj Blubarbo" de Paul Dukas, libreto de Maurice Maeterlinck.) <br /> [http://lkk.free.fr/BRK/BB1%25.jpg Kovrilpaĝo] [http://lkk.free.fr/BRK/BB2%25.jpg Paĝo 1] [http://lkk.free.fr/BRK/BB3%25.jpg paĝo 2] [http://lkk.free.fr/BRK/BB4%25.jpg paĝo 3] {{projektoj|s=Rakontoj pri Feinoj/La Blua-Barbo}} [[Kategorio:Fabeloj]] [[Kategorio:Fikciaj nobeloj]] [[Kategorio:Fikciaj murdistoj]] [[Kategorio:Literaturaj roluloj]] [[Kategorio:Fabeloj de Charles Perrault]] 0emgm78bwo4beya3qcsry0taz5d5lm5 0 37504 9366106 7933817 2026-05-03T19:54:59Z ThomasPusch 1869 9366106 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dato de naskiĝo = ĉirkaŭ 1970 }} '''Adebayo Ola AFOLARANMI''' - (naskiĝis ĉirkaŭ [[1970]]) estas niĝeria pastoro, esperantisto, aŭtoro de la originalaj rakonto ''La Instruisto'' ([[2003]]) kaj teatraĵo ''Ronke la Ĵaluzino'' ([[2010]]). {{ĝermeto|esperantisto}} [[Kategorio:Niĝeriaj esperantistoj]] sga7rpq05d91itre8ttp9gqt0njr42i 9366108 9366106 2026-05-03T19:55:39Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Esperanto}} 9366108 wikitext text/x-wiki {{orfa|Esperanto}} {{Informkesto homo | dato de naskiĝo = ĉirkaŭ 1970 }} '''Adebayo Ola AFOLARANMI''' - (naskiĝis ĉirkaŭ [[1970]]) estas niĝeria pastoro, esperantisto, aŭtoro de la originalaj rakonto ''La Instruisto'' ([[2003]]) kaj teatraĵo ''Ronke la Ĵaluzino'' ([[2010]]). {{ĝermeto|esperantisto}} [[Kategorio:Niĝeriaj esperantistoj]] q28atxnuy9uw0qk3nmqv1qy9psww673 0 38939 9366574 8963878 2026-05-04T11:10:05Z Sj1mor 12103 9366574 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Oksidanto''' estas – en la plej larĝa senco – materialo, kiu povas akcepti [[elektrono]]jn ([[Redukto (kemio)|redukto]]), en mallarĝa senco signifas nur tiujn materialojn kiuj povas fordoni oksigenon, sed tiukaze oni povas paroli pri oksigen-transdonanto. En la unua, larĝa senco, oni nomas la oksidantojn ankaŭ kiel elektron-akceptantoj. Ekzemplo estas la [[hidrogena peroksido]] (ankaŭ oksigena akvo!) kaj ties aduktoj kiel [[natria perkarbonato]], oksigenentenaj anjonoj de trairaj metaloj en la altaj oksidiĝaj statoj kiel permanganato MnO₄⁻ (legu [[kalia permanganato]]) aŭ diĥromato Cr₂O₇²⁻, metaljonoj kiel Ce⁴⁺, anjonoj de ''haloida acido'' kiel bromato BrO₃⁻, aŭ elemento kiel [[oksigeno]], [[sulfuro]], [[fluoro]], [[kloro]], [[bromo]], [[jodo]]. La oksidanto reagas kun [[Redukto (kemio)|reduktantoj]] en [[redoksa reakcio]]. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Antioksidanto]] * Redoksa titrado * Volumetra analizo * [[Peroksido]] * [[Redukto (kemio)|Redukto]] * [[Redoksa reakcio]] [[Kategorio:Kemio]] [[Kategorio:Redoksaj reakcioj]] [[Kategorio:Oksidantoj| ]] t3zy28pd03xc5bj4ajgdwfyw39dbbuo 0 39308 9366215 7858753 2026-05-03T23:07:07Z ThomasPusch 1869 9366215 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{informkesto homo | dato de naskiĝo = en [[1925]] }} '''Rufino LOPEZ CEPERO''' estis kuba esperantisto. Li naskiĝis en [[1925]] kaj mortis la [[13-an de majo]] [[1989]] en [[Havano]], [[Kubo]], kie li estis la vicdelegito de [[UEA]]. {{bibliotekoj}} {{ĝermeto|esperantisto}} {{vivtempo|Lopez, Rufino}} [[Kategorio:Kubaj esperantistoj]] lbpqd56i1r8vyj0aip6gxve762tt96y 0 40775 9366159 9357380 2026-05-03T20:40:10Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366159 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=aro da malsanoj|la akvoŝatanta planto|Tifao}} {{Informkesto malsano}} {{Informkesto Klasifiko Internacia de Malsanoj | 01 kodo = A01.0 | 01 nomo = abdomena tifo }} '''Tifo''' estas genra nomo de diversaj kontaĝaj kaj epidemiaj [[malsano]]j, karakterizitaj per [[febro]], [[stuporo]] kaj malvigleco (ekz. [[ekzantema febro]], [[flava febro]], [[kosmopolita rekuranta febro]], [[tifoida febro]], [[paratifoj]] kaj aliaj) == Ekzantema tifo == Ekzantema tifo estas speco de tifo, karakterizita per ĝenerale [[erupcio]] kun tendenco al [[hemoragio]]j, kaŭzata de iu [[rikecio]] (''[[Rickettsia provazeki]]'', vidu artikolon [[Stanislaus von Prowazek]]) transdonanta de la [[pulo|pulaj]] kaj [[pedifo|pedifaj]] [[feko]]j al la homa [[haŭto]], de kie per la sinskrapado kaj tra la haŭtaj difektoj venas en la [[sangocirkulo]]n. La malsana [[inkubacio]] estas 10-15 [[tago]]j. La [[malsano]] komenciĝas abrupte kaj daŭras 2-3 semajnojn kun alta febro, [[kapdoloro]], ĝenerale erupcioj sur la tuta korpo. [[Dosiero:SalmonellaNIAID.jpg|eta|250ra|<center>bakterioj de la specio "''Salmonella typhi''" invadas homan ĉelon.]] == Ventra (abdomena) tifo == Ventra (abdomena) tifo estas kontaĝa malsano kun apero de daŭra alta febro, erupcioj, grandiĝo de [[lieno]], malvigleco, malpliiĝo de [[leŭkocito]]j, pliiĝo de la [[limfocito]]j. Ĝin kaŭzas plej ofte la ''[[Salmonella typhi]]'' kaj al ''[[Salmonella paratyphi]]'' A kaj B. La malsano disvastiĝas per la [[feko]] de la malsanulo aŭ sensimptoma malsanulo. Ĝi plej ofte aperas fine de [[somero]] kaj aŭtune. [[Inkubacio]] estas 10-14 tagoj. La [[bakterio]]j setlas en la [[foliklo]]j de la [[maldika intesto]] kaj tie kaŭzas gravan lokan [[inflamo]]n, [[formorto]]n, [[ulceriĝo]]n kaj tiel [[sangumo]]n, formorton de la [[intesta muro]] malsanigebla per [[kontraŭbakteria traktado]] ([[klora amfinekolo]]). == Tifoida febro == Tifoida (aŭ tifforma) febro estas epidemia malsano, kiu trafas pleje 15- ĝis 30-jarulojn; malpli ofte 1-ĝis 1 5-jarulojn. Post la 30-a jaro ĝi grade maloftiĝas. Post [[inkubacio]] aperas invadaj [[simptomo]]j: [[senapetiteco]], intensa [[soifo]], [[muskola]]j kaj [[kapdoloro]]j, [[lakso]], kelkfoje mallakso, [[vertiĝo]]j (kapturnoj), [[sendormeco]], laciĝo ktp. Sekvas kontinua [[febro]] (39-{{GdC|40}}), daŭranta 2 aŭ 3 [[semajno]]jn. [[Stuporo]], [[malvigleco]], [[surdeco]], kiuj karakterizas la staton de la paciento, dependas pli de la intenseco de la toksiĝo ol de la febro mem. La lakso estas la plej konstanta intesta simptomo, kiu daŭras ofte ĝis la senfebriĝo. [[Meteorismo]] (abdomena [[ŝvelo]], kaŭzata de intestaj gasoj), pligrandiĝo de la [[hepato]] kaj [[lieno]], [[bronkito]] kaj relative malrapida [[pulso]] estas aliaj simptomoj de tiu [[malsano]], kiu ordinare evoluas dum 20-30 tagoj. La senfebriĝo ĝenerale okazas grade, kaj la [[paciento]] resaniĝas post 3- ĝis 8-semajna [[konvalesko]]. La komplikaĵoj ne maloftas, kaj povas trafi iun ajn organon. Akcidentoj kiel interna sangelfluo kaj intesta perforado kun peritoneito, kiuj povas okazi en la kuro de la tifoida febro, estas tre gravaj kaj ofte kondukas al morto. La prognozo dependas de la antaŭa sanstato de la paciento, de ties reagokapablo kaj speciale de la aplikata kuracado. == Historio == Tifo plej ofte eksplodis dum sociaj krizoj, kiam mankis eblecoj regule plenumi sanitarajn procedurojn. {{Citaĵo |teksto = Malmultaj [[rusoj]] en la tempo de lukto de la [[blankuloj]] kontraŭ [[ruĝuloj]] evitis tiun aŭ alian tifon. "Abdominalis", "Exanthematicus" kaj "Recurrens" estis la veraj ĉefanĝeloj de la [[rusa revolucio]]. Multaj spertis ĉiujn tri tifojn. |aŭtoro = [[Vasilij Ŝulgin]] |verko = 1920<ref>{{citaĵo el libro |titolo = 1920 : [Записки] // Дни. 1920 : [Записки] |lasta = Шульгин |unua = В. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = Память |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1989 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Современник |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = 5-270-00808-4 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 384 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Мало кто из русских времен борьбы белых с красными избежали того или иного тифа. "Abdominalis", "Exanthematicus" и "Recurrens" были истинными архангелами русской революции. Многие испытали все три тифа. }} == Vidu ankaŭ == * [[Stanislaus von Prowazek]] == Referencoj == {{referencoj}} {{Medicinaj temoj}} {{Projektoj|ReVo=tif}} [[Kategorio:Bakteriaj malsanoj de homoj]] jmh9geesqf9y4pi9l2zm00avxr33so8 9366160 9366159 2026-05-03T20:40:30Z Stefangrotz 91903 9366160 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=aro da malsanoj|la akvoŝatanta planto|Tifao}} {{Informkesto malsano}} {{Informkesto Klasifiko Internacia de Malsanoj | 01 kodo = A01.0 | 01 nomo = abdomena tifo }} '''Tifo''' estas genra nomo de diversaj kontaĝaj kaj epidemiaj [[malsano]]j, karakterizitaj per [[febro]], [[stuporo]] kaj malvigleco (ekz. [[ekzantema febro]], [[flava febro]], [[kosmopolita rekuranta febro]], [[tifoida febro]], [[paratifoj]] kaj aliaj) == Ekzantema tifo == Ekzantema tifo estas speco de tifo, karakterizita per ĝenerale [[erupcio]] kun tendenco al [[hemoragio]]j, kaŭzata de iu [[rikecio]] (''[[Rickettsia provazeki]]'', vidu artikolon [[Stanislaus von Prowazek]]) transdonanta de la [[pulo|pulaj]] kaj [[pedifo|pedifaj]] [[feko]]j al la homa [[haŭto]], de kie per la sinskrapado kaj tra la haŭtaj difektoj venas en la [[sangocirkulo]]n. La malsana [[inkubacio]] estas 10-15 [[tago]]j. La [[malsano]] komenciĝas abrupte kaj daŭras 2-3 semajnojn kun alta febro, [[kapdoloro]], ĝenerale erupcioj sur la tuta korpo. [[Dosiero:SalmonellaNIAID.jpg|eta|250ra|<center>bakterioj de la specio "''Salmonella typhi''" invadas homan ĉelon.]] == Ventra (abdomena) tifo == Ventra (abdomena) tifo estas kontaĝa malsano kun apero de daŭra alta febro, erupcioj, grandiĝo de [[lieno]], malvigleco, malpliiĝo de [[leŭkocito]]j, pliiĝo de la [[limfocito]]j. Ĝin kaŭzas plej ofte la ''[[Salmonella typhi]]'' kaj al ''[[Salmonella paratyphi]]'' A kaj B. La malsano disvastiĝas per la [[feko]] de la malsanulo aŭ sensimptoma malsanulo. Ĝi plej ofte aperas fine de [[somero]] kaj aŭtune. [[Inkubacio]] estas 10-14 tagoj. La [[bakterio]]j setlas en la [[foliklo]]j de la [[maldika intesto]] kaj tie kaŭzas gravan lokan [[inflamo]]n, [[formorto]]n, [[ulceriĝo]]n kaj tiel [[sangumo]]n, formorton de la [[intesta muro]] malsanigebla per [[kontraŭbakteria traktado]] ([[klora amfinekolo]]). == Tifoida febro == Tifoida (aŭ tifforma) febro estas epidemia malsano, kiu trafas pleje 15- ĝis 30-jarulojn; malpli ofte 1-ĝis 1 5-jarulojn. Post la 30-a jaro ĝi grade maloftiĝas. Post [[inkubacio]] aperas invadaj [[simptomo]]j: [[senapetiteco]], intensa [[soifo]], [[muskola]]j kaj [[kapdoloro]]j, [[lakso]], kelkfoje mallakso, [[vertiĝo]]j (kapturnoj), [[sendormeco]], laciĝo ktp. Sekvas kontinua [[febro]] (39-{{GdC|40}}), daŭranta 2 aŭ 3 [[semajno]]jn. [[Stuporo]], [[malvigleco]], [[surdeco]], kiuj karakterizas la staton de la paciento, dependas pli de la intenseco de la toksiĝo ol de la febro mem. La lakso estas la plej konstanta intesta simptomo, kiu daŭras ofte ĝis la senfebriĝo. [[Meteorismo]] (abdomena [[ŝvelo]], kaŭzata de intestaj gasoj), pligrandiĝo de la [[hepato]] kaj [[lieno]], [[bronkito]] kaj relative malrapida [[pulso]] estas aliaj simptomoj de tiu [[malsano]], kiu ordinare evoluas dum 20-30 tagoj. La senfebriĝo ĝenerale okazas grade, kaj la [[paciento]] resaniĝas post 3- ĝis 8-semajna [[konvalesko]]. La komplikaĵoj ne maloftas, kaj povas trafi iun ajn organon. Akcidentoj kiel interna sangelfluo kaj intesta perforado kun peritoneito, kiuj povas okazi en la kuro de la tifoida febro, estas tre gravaj kaj ofte kondukas al morto. La prognozo dependas de la antaŭa sanstato de la paciento, de ties reagokapablo kaj speciale de la aplikata kuracado. == Historio == Tifo plej ofte eksplodis dum sociaj krizoj, kiam mankis eblecoj regule plenumi sanitarajn procedurojn. {{Citaĵo |teksto = Malmultaj [[rusoj]] en la tempo de lukto de la [[blankuloj]] kontraŭ [[ruĝuloj]] evitis tiun aŭ alian tifon. "Abdominalis", "Exanthematicus" kaj "Recurrens" estis la veraj ĉefanĝeloj de la [[rusa revolucio]]. Multaj spertis ĉiujn tri tifojn. |aŭtoro = [[Vasilij Ŝulgin]] |verko = 1920<ref>{{citaĵo el libro |titolo = 1920 : [Записки] // Дни. 1920 : [Записки] |lasta = Шульгин |unua = В. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = Память |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1989 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Современник |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = 5-270-00808-4 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 384 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Мало кто из русских времен борьбы белых с красными избежали того или иного тифа. "Abdominalis", "Exanthematicus" и "Recurrens" были истинными архангелами русской революции. Многие испытали все три тифа. }} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=tif}} * [[Stanislaus von Prowazek]] == Referencoj == {{referencoj}} {{Medicinaj temoj}} [[Kategorio:Bakteriaj malsanoj de homoj]] 8lggo7hqpltgd2b0ec6bq7albre85qk 0 42664 9366411 9304696 2026-05-04T08:38:14Z Sj1mor 12103 9366411 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Anuroj |koloro={{Taksonomio/koloro|besto}} |regno2 = bestoj |dosiero = Anura_Diversity.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = |regno = [[Bestoj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Amfibioj]] ''Amphibia'' |subklaso = [[Lisamfibioj]] ''Lissamphibia'' |superordo = [[Salientulo]]j ''Salientia'' |ordo = '''Anuroj''' ''Anura'' |familio = |taksono = |taksono aŭtoritato = Duméril, [[1806]] |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = |mapo de vivoteritorioj = Distribution.anura.1.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[Dosiero:Anoures.jpg|eta|300ra|Anoures]] [[Dosiero:Frog on bough.jpg|eta|rano sur branĉo]] [[Dosiero:Dendrobates azureus (Dendrobates tinctorius) Edit.jpg|eta|dekstra|250ra|Bluhaŭta specimeno de ''[[Dendrobates azureus]]''.]] [[Dosiero:Hyla_intermedia_mdmphotographer.jpg|eta|dekstre|[[Itala arborano]].]] [[Dosiero:Hyla_arborea_(Marek_Szczepanek).jpg|eta|dekstre|[[Eŭropa arborano]].]] '''Anuroj'''<ref>[http://vortaro.net/#anuroj anuroj en vortaro.net]</ref> (science: ''Anura'' el [[antikva greka]] an-, sen + oura, vosto, aŭ ''senvostaj amfibioj'') aŭ '''senvostuloj'''<ref>[http://vortaro.net/#senvostuloj senvostuloj en vortaro.net]</ref> estas la [[ordo (biologio)|biologia ordo]] de [[Karnovoruloj|karnovoraj]] mallongkorpaj senvostaj bestoj en la [[klaso (biologio)|klaso]] [[amfibioj]] kiu inkluzivas '''[[rano]]jn''' kaj '''[[bufo]]jn'''. Tamen, ne estas klara scienca distingo inter ranoj kaj bufoj. Unu familio de anuroj la [[diskolanguloj]], havas ecojn de ambaŭ ranoj kaj bufoj. La plej antikva fosilia "pra-rano" nome ''Triadobatrachus'' aperis en la komenco de [[Triaso]] de [[Madagaskaro]], sed datado per [[molekula horloĝo]] sugestas ke ties originoj povas etendi plue reen al [[Permio]], antaŭ 265 milionoj da jaroj. Ranoj estas amplekse distribuataj, game el [[tropiko]]j al [[ĉearkto|ĉearktaj]] regionoj, sed la plej granda koncentro de specidiverseco estas en tropikaj [[pluvarbaro]]j. Estas proksimume {{Unuo|4800}} registritaj specioj, ĉirkaŭkalkule 85% el vivantaj amfibiaj specioj. Ili estas ankaŭ unu el la kvin plej diversaj ordoj de [[vertebruloj]]. La korpokonsisto de plenkreska rano estas ĝenerale karakterizata de fortika korpo, elstaregaj [[okulo]]j, fenda [[lango]], membroj falditaj suben, kaj foresto de [[vosto]] ĉe plenkreskuloj. Krom vivi en nesala akvo kaj sur seka tero, la plenkreskuloj de kelkaj specioj estas adaptitaj al loĝado subtera aŭ en arboj. La haŭto de ranoj estas [[glando|glandenhava]], kun sekrecioj gamaj el malbongustegaj al venenaj. Verukenhavaj specioj de ranoj tendencas esti nomataj [[bufo]]j sed la distingo inter ranoj kaj bufoj estas bazita sur neformalaj nomigaj konvencioj koncentrataj al la verukoj pli ol al [[Taksonomio (biologio)|taksonomio]] aŭ al evolua historio; kelkaj bufoj estas pli proksime rilataj al ranoj ol aliaj bufoj. La haŭto de ranoj varias en koloro el bone-[[Kamuflado|kamuflitaj]] makulecaj bruna, griza kaj verda al tre koloraj modeloj de bril-ruĝa aŭ -flava kaj nigra por averti pri veneneco kaj [[Aposematismo|predantoforigo]]. Ranoj tipe demetas siajn [[ovo]]jn en akvo. El la ovoj eliras [[larvo]]j nomataj [[ranido]]j kiuj havas vostojn kaj internajn [[branko]]jn. Ili havas tre specializitajn asprajn buŝopartojn taŭgajn por [[herbovoruloj|herbovoraj]], [[ĉiomanĝanto|ĉiomanĝantaj]] aŭ [[planktono|planktonvorulaj]] dietoj. La [[biologia vivociklo|vivociklo]] estas kompletita kiam ili [[Metamorfozo|metamorfozas]] al plenkreskuloj. Kelkaj specioj demetas ovojn surteren aŭ rekte eksteriras al stadio de ranido. Plenkreskaj ranoj ĝenerale havas karnovoran dieton konsistantan el malgrandaj senvertebruloj, sed ekzistas ankaŭ ĉiomanĝantaj specioj kaj kelkaj manĝas fruktojn. Ranoj estas tre efikaj je konverto de tio kion ili manĝas al korpomaso. Ili krome estas tre grava manĝofonto por [[Predado|predantoj]] kaj parto de la dinamiko de [[manĝoreto]] de multaj el la [[ekosistemo]]j de la mondo. La haŭto estas [[Duontralasa membrano|duontralasebla]], kio faras ilin vundeblaj pro senakviĝo, kaj tiele ili ĉu vivas en humidaj lokoj aŭ havas specialajn adaptaĵojn por elteni sekajn habitatojn. Ranoj produktas ampleksan gamon de [[Animala komunikado|voĉoj]], ĉefe dum la [[reprodukta sezono]], kaj montras multajn diferencajn tipojn de kompleksaj [[Etologio|kutimoj]] por allogi partnerojn, por forigi predantojn kaj ĝenerale por survivi. Ranoj estas valoraj kiel manĝo de homoj kaj ankaŭ havas multajn kulturajn rolojn en [[literaturo]], [[simbolismo]] kaj [[religio]]. Ranaj populacioj malpliiĝis grave el la [[1950-aj jaroj]]. Pli ol unu triono da specioj estas konsiderataj [[Minacata specio|minacataj]] de [[formortinta|formorto]] kaj ĉirkaŭ cent dudek ŝajne iĝis formortintaj ekde la [[1980-aj jaroj]].<ref>Stuart, S. N.; Chanson, J. S.; Cox, N. A.; Young, B. E.; Rodrigues, A. S. L.; Fischman, D. L.; Waller, R. W. (2004). "Status and trends of amphibian declines and extinctions worldwide". Science 306 (5702): 1783–1786. doi:10.1126/science.1103538. PMID 15486254.</ref> La nombro de disformaĵoj inter ranoj estas malpliiĝanta kaj ĵuse konata [[fungo|funga]] malsano, nome [[Ĥitridjomikozo]], disvastiĝis tra la tuta mondo. [[Konserva biologio|Konservobiologoj]] laboras por kompreni la kaŭzojn de tiuj problemoj kaj por solvi ilin. == Taksonomio == Ĉirkaŭ 88% el la specioj de [[amfibioj]] estas [[Biologia klasigo|klasitaj]] en la [[Ordo (biologio)|ordo]] ''Anura''.<ref name="Pou92">{{cite book |title=Herpetology: Third Edition |last=Pough |first=F. H. |author2=Andrews, R. M.|author3= Cadle, J. E.|author4= Crump, M. L.|author5= Savitsky, A. H.|author6= Wells, K. D. |year=2003 |publisher=Benjamin Cummings |isbn=0-13-100849-8 |page= }}</ref> Tio inkludas ĉirkaŭ 4,810 speciojn en 33 [[Familio (biologio)|familioj]], el kiuj la [[Leptodaktiledoj]] (1,100 specioj), [[Hiledoj]] (800 specioj) kaj [[Ranedoj]] (750 specioj) estas la plej riĉaj en specioj.<ref name="Pou92"/> [[Dosiero:Bombina bombina 1 (Marek Szczepanek) tight crop.jpg|eta|maldekstra|alt=Dark-colored toad facing left|Eŭropa fajrzona bufo (''Bombina&nbsp;bombina'').]] La uzado de [[komuna nomo|komunaj nomoj]] "rano" kaj "[[bufo]]" ne havas taksonomian justigon. El klasiga vidpunkto, ĉiuj membroj de la ordo ''Anura'' estas ranoj, sed nur membroj de la familio [[Bufonedoj]] estas konsiderataj "veraj bufoj". La uzado de la termino "rano" en komunaj nomoj kutime referencas al specioj kiuj estas akvaj aŭ duon-akvaj kaj havas mildajn, malsekajn haŭtojn; la termino "bufo" ĝenerale referencas al specioj kiuj estas surteraj kun sekaj, verukhavaj haŭtoj.<ref>Cannatella, David C. (1997). "Salientia". Tree of Life Web Project. [http://tolweb.org/Salientia/] Alirita la 9an de Junio 2016.</ref><ref>{{cite book |title=Frogs |last=Badger |first=D. |author2=Netherton, J. |year=1995 |publisher=Airlife Publishing |isbn=1-85310-740-9 |page=19 }}</ref> Estas nombraj esceptoj al tiu ordigo. La Eŭropa fajrzona bufo (''Bombina bombina'') havas iom verukhavan haŭton kaj preferas akvecan habitaton<ref name=Bb>{{Citaĵo el la reto|url=http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Bombina&where-species=bombina|titolo=''Bombina bombina''|alirdato=2012-06-15|aŭtoro=Kuzmin, Sergius L.|dato=1999-09-29|verko=AmphibiaWeb|eldoninto=University of California, Berkeley}}</ref> dum la [[Panama ora rano]] (''Atelopus zeteki'') estas en la bufa familio Bufonedoj kaj havas mildan haŭton.<ref>{{cite web |url=http://www.iucnredlist.org/details/54563/0 |title=''Atelopus zeteki'' |author1=Lips, K |author2=Solís, F. |author3=Ibáñez, R. |author4=Jaramillo, C. |author5=Fuenmayor,Q. |year=2010 |work=IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.1 |accessdate=2012-08-02}}</ref> La grupo de ''Anura'' inkludas ĉiujn modernajn ranojn kaj ajnajn [[fosilio|fosiliajn]] speciojn kiuj kongruas ene de la anura difino. La karakteroj de anuraj plenkreskuloj inkludas: 9 aŭ malmultajn antaŭsakrajn [[vertebro]]jn, la esto de urostilaj formitaj aŭ fuziitaj vertebroj, sen vosto, longa kaj antaŭendekliva ilio, pli mallongaj antaŭaj membroj ol malantaŭaj, [[Radiuso (osto)|radiuso]] kaj [[ulno]] fuziitaj, [[tibio]] kaj [[fibulo]] fuziitaj, longecaj [[Astragalo (osto)|taloj]], foresto de antaŭfronta osto, esto de [[hioido|hioida plato]], [[Makzelo|malsupra makzelo]] sendenta (kun la escepto de ''Gastrotheca guentheri'') konsistanta el tri paroj de ostoj (angulospleniaj, dentaj, kaj mentomekeliaj, el kiuj tiu lasta paro forestas ĉe la klado ''Pipoidea''),<ref>Duellman, William E. {{Google books|CzxVvKmrtIgC|Biology of Amphibians|page=319}}</ref> nesubtenita lango, [[limfo|limfaj]] spacoj subhaŭtaj, kaj muskolo, nome ''protractor lentis'', ligita al la [[Kristalino|lenso de la okulo]].<ref name=ToLAnura>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tolweb.org/Anura/16963|titolo=Anura|alirdato=2012-08-08|aŭtoro=Cannatella, David|dato=2008-01-11|eldoninto=Tree of Life web project|arkivurl=https://web.archive.org/web/20121019173550/http://tolweb.org/Anura/16963|arkivdato=2012-10-19}}</ref> La anuraj larvoj aŭ ranidoj havas unusolan centran spiran [[spirtruo]]n kaj buŝopartojn konsistantaj el [[keratino|keratinecaj]] bekoj kaj dentaĵoj.<ref name=ToLAnura/> [[Dosiero:Atelopus zeteki1.jpg|eta|alt=Panamanian golden frog|[[Panama ora rano]] (''Atelopus&nbsp;zeteki'').]] Ranoj kaj bufoj estas ĝenerale klasitaj en tri subordojn: [[Malnovbatrakoj]], kiuj inkludas kvar familiojn de praranoj; [[Mezbatrakoj]], kiuj inkludas kvin familiojn de pli evoluciitaj intermezaj ranoj; kaj [[Novbatrakoj]], laŭ multe la plej granda grupo, kiu enhavas la ceterajn 24 familiojn de modernaj ranoj, inkludante plej oftajn speciojn tra la tuta mondo. La subordo de Novbatrakoj estas siavice dividita en du superfamilioj nome ''[[Hyloidea]]'' kaj ''[[Ranoidea]]''.<ref>{{Cite journal|last=Ford| first=L.S.|author2=Cannatella, D. C.| year=1993| title=The major clades of frogs| journal=Herpetological Monographs| volume=7| pages=94–117| doi=10.2307/1466954| jstor=1466954}}</ref> Tiu klasigo estas bazita sur trajtoj de [[Morfologio (biologio)|morfologio]] kiaj la nombro de vertebroj, la strukturo de la brusta [[skapolo]], kaj la morfologio de ranidoj. Kvankam tiu klasigo estas tre malferme akceptita, la rilataro inter familioj de ranoj estas ankoraŭ studota.<ref>{{Cite journal|last=Faivovich| first=J.|author2=Haddad, C. F. B.|author3= Garcia, P. C. A.|author4= Frost, D. R.|author5= Campbell, J. A.|author6= Wheeler, W. C. |title=Systematic review of the frog family Hylidae, with special reference to Hylinae: Phylogenetic analysis and revision| journal=Bulletin of the American Museum of Natural History| volume=294| pages=1–240| doi=| year=2005}}DOI 10.1206/0003-0090(2005)294[0001:SROTFF]2.0.CO;2</ref> Kelkaj specioj de anuroj pretas [[hibrido (biologio)|hibridiĝi]]. Por ekzemplo, la [[manĝebla rano]] (''Pelophylax esculentus'') estas hibrido inter ''[[Pelophylax lessonae]]'' kaj la [[ridorano]] (''P. ridibundus'').<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?where-genus=Pelophylax&where-species=esculentus|titolo=''Pelophylax esculentus''|alirdato=2012-10-12|aŭtoro=Kuzmin, S. L.|dato=1999-11-10}}</ref> La fajrventraj bufoj ''Bombina bombina'' kaj la ''B. variegata'' estas similaj laŭ inklino al hibridiĝo. Tiuj estas malpli fekundaj ol ties gepatroj, kio kondukas al [[hibrida zono]] kie la hibridoj estas hegemoniaj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://edoc.ub.uni-muenchen.de/1521/1/Koehler_Sonja.pdf|titolo=Mechanisms for partial reproductive isolation in a ''Bombina'' hybrid zone in Romania|alirdato=2012-06-05|aŭtoro=Köhler, S.|jaro=2003|verko=Dissertation for thesis}}</ref> == Biologia klasado == [[Dosiero:Korreldragende-gifkikker-3.jpg|eta|250ra|La brilaj koloroj de tiu venena grajnorano (''Oophaga granulifera'') avertas al predantoj pri sia veneneco.]] [[Dosiero:Bufo_periglenes1.jpg|eta|La [[Ora bufo]] estas konsiderata kiel formortinta.]] [[Dosiero: Latonia_seyfriedi_001.jpg|eta|Fosilia disko-langa rano el la mioceno ĉe Öhningen.]] Estas proksimume {{Unuo|5000}} specioj nune konataj de anuroj. La vivantaj anuroj estas ofte dividitaj al tri subordoj. {{Div col|cols = 2}} * Subordo [[Malnovbatrakoj]] aŭ ''[[Archaeobatrachia]]'' - 4 familioj, 6 genroj, 28 specioj ** [[Askafedoj]] ** [[Bombinatoredoj]] ** [[Diskoglosedoj]] ** [[Leiopelmatedoj]] * Subordo [[Mezbatrakoj]] aŭ ''[[Mesobatrachia]]'' - 6 familioj, 20 genroj, 168 specioj; ** [[Megofriedoj]] ** [[Pelobatedoj]] ** [[Peloditedoj]] ** [[Pipedoj]] ** [[Rinofrinedoj]] ** [[Skafiopodedoj]] * Subordo [[Novbatrakoj]] aŭ ''[[Neobatrachia]]'' - 19 familioj, 310 genroj, 4688 specioj ** [[Artroleptedoj]] ** [[Braĥicefaledoj]] ** [[Bufonedoj]] (''Bufonidae''), inter ili la genro [[bufo]]j ** [[Centrolenedoj]] ** [[Dendrobatedoj]], inter ili ekzemple la specio ''[[Dendrobates azureus]]'' ** [[Heleofrinedoj]] ** [[Hemisotedoj]] ** [[Hiledoj]] (''Hylidae'') ** [[Hiperoliedoj]] ** [[Leptodaktiledoj]] ** [[Manteledoj]] ** [[Mikrohiledoj]] ** [[Mjobatraĥedoj]] ** [[Ranedoj]] (''Ranidae''), inter ili la genro [[rano]]j ** [[Rakoforedoj]] ** [[Rinodermatedoj]] ** [[Soglosedoj]] * Krome ''[[Brachycephaloidea]]'' ** ''[[Craugastoridae]]'' *** inter kiuj ''[[Pristimantis gretathunbergae]]'' {{Div col end}} ** [[Telmatobiedoj]] *** [[Titikaka rano]], ''Telmatobius culeus'' == Morfologio kaj fiziologio == [[Dosiero:Rana skeleton.png|eta|altdekstre|alt=Skeleton of frog|Skeleto de ''[[Manĝebla rano|Pelophylax esculentus]]'' kiu montras ostojn de la kapo, vertebraron, ripojn, brustan kaj pelvan zonojn, kaj krurojn.]] Ranoj ne havas voston, escepte kiam larvoj, kaj plej havas longajn malantaŭajn krurojn, longajn maleolajn ostojn, membranhavajn fingrojn, senungajn, grandajn okulojn, kaj mildan aŭ verukhavan haŭtaĵon. Ili havas mallongajn vertebrarojn, kun ne pli ol 10 liberaj vertebroj kaj fuziitaj vostostoj.<ref name=Flam>{{Cite web|author=Flam, F.|year=1995|title=Finding earliest true frog will help paleontologists understand how frog evolved its jumping ability|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-17454183.html|publisher=Knight Ridder/Tribune News Service via HighBeam Research|accessdate=2012-06-10|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-03-08|arkivurl=https://www.webcitation.org/69zKkg1cE?url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-17454183.html|arkivdato=2012-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513111921/http://www.highbeam.com/doc/1G1-17454183.html|archivedate=2013-05-13}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-17454183.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130513111921/http://www.highbeam.com/doc/1G1-17454183.html |arkivdato=2013-05-13 }}</ref> Kiel ĉe aliaj amfibioj, [[oksigeno]] povas pasi tra ties tre trapaseblaj haŭtoj. Tiu unika trajto permesas ilin resti en lokoj sen aliro al la aero, spirante tra siaj haŭtoj.<ref name=Observer>{{Citaĵo el libro|titolo=The Observer's Book of British Wild Animals|familia nomo=Burton|persona nomo=Maurice|jaro=1972|eldoninto=Frederick Warne & Co|ISBN=0-7232-1503-0|paĝoj=204–209}}</ref> La ripoj estas malbone disvolvigitaj, kaj tiele la pulmoj estas plenigitaj per la buŝa pumpado kaj rano senigita el siaj pulmoj povas elteni siajn korpofunkciojn sen ili.<ref name=Observer/> Por ke la haŭto utilas kiel spira organo, ĝi devas resti humida. Tio faras ke ranoj tuŝeblas de variaj substancoj kiujn ili povas traafi en la medio, kelkaj el kiuj povas esti venenaj kaj povas dissolviĝi en akvofilmo kaj povas pasi al ties sangofluon. Tio povas esti unu el la kaŭzoj de la tutmonda [[Amasmortado de amfibioj|malpliiĝo en ranopopulacioj]].<ref>{{cite journal | doi = 10.1890/03-5342 | last1 = Relyea | first1 = R. A. | year = 2004 | title = The impact of insecticides and herbicides on the biodiversity and productivity of aquatic communities | journal = Ecological Applications | volume = 15 | issue = 2| pages = 618–627 }}</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1890/04-1291 | last1 = Relyea | first1 = R.A. | year = 2005 | title = The lethal impact of Roundup on aquatic and terrestrial amphibians | url = | journal = Ecological Applications | volume = 15 | issue = 4| pages = 1118–1124 }}</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1073/pnas.082121499 | last1 = Hayes | first1 = T. B. | last2 = Collins | first2 = A. | last3 = Lee | first3 = M. | last4 = Mendoza | first4 = M. | last5 = Noriega | first5 = N. | last6 = Stuart | first6 = A. A. | last7 = Vonk | first7 = A. | year = 2002 | title = Hermaphroditic, demasculinized frogs after exposure to the herbicide atrazine at low ecologically relevant doses | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 8| pages = 5476–5480 | pmid = 11960004 | pmc = 122794 | bibcode = 2002PNAS...99.5476H }}</ref><ref>{{cite journal |title=Aquatic eutrophication promotes pathogenic infection in amphibians |doi=10.1073/pnas.0707763104 |year=2007 |volume=104 |issue=40 |pages=15781–15786 |author1=Johnson, P. T. J. |author2=Chase, J. M. |author3=Dosch, K. L. |author4=Hartson, R. B. |author5=Gross, J. A. |author6=Larson, D. J. |author7=Sutherland, D. R. |author8=Carpenter, S. R. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |pmid=17893332 |pmc=2000446|bibcode=2007PNAS..10415781J }}</ref> Ranoj gamas laŭgrande el la ĵus malkovrita 7.7&nbsp;mm ''[[Paedophryne amauensis]]'' de [[Papuo-Nov-Gvineo]]<ref>{{cite news |title=Tiny frog claimed as world's smallest vertebrate |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jan/12/world-smallest-frog |newspaper=The Guardian |date=2012-01-12 |accessdate=2012-09-28}}</ref> al la 300&nbsp;mm [[goliata rano]] (''Conraua goliath'') de [[Kameruno]]. La haŭto pendas malfikse sur la korpo pro la manko de malfiksa konektohisto. Ranoj havas tri okul-''harajn'' membranojn: unu estas travidebla por protekti la okulojn subakve, kaj du varias el travideblaj al netravideblaj. Ili havas timpanon en ĉiu flanko de ties kapoj kiu utilas al aŭdado kaj, en kelkaj specioj, estas kovrataj de haŭtaĵo. Veraj bufoj tute ne havas dentojn, sed plej ranoj havas ilin, specife pedicelajn dentojn en kiuj la krono estas separata el la radiko per fibra histo. Tiuj estas ĉe la bordo de supra makzelo kaj ankaŭ estas [[vomero|vomeraj dentoj]] sur la palato de ties buŝoj. Ne estas dentoj en la malsupra makzelo kaj ranoj kutime englutas sian manĝon kiel tuto. La dentoj estas ĉefe uzataj por kapti la predon kaj teni ĝin surloke ĝis engluto, procezo helpata de la retirigo de la okuloj en la kapo.<ref>{{cite journal |last1=Levine |first1=R. P. |last2=Monroy |first2=J. A. |last3=Brainerd|first3=E. L. |title=Contribution of eye retraction to swallowing performance in the northern leopard frog, ''Rana pipiens'' |doi=10.1242/jeb.00885|pmid=15010487 |date=2004-03-15|pages=1361–1368 |issue=Pt 8|volume=207 |journal=Journal of Experimental Biology }}</ref> La afrika taŭrorano (''[[Pyxicephalus]]''), kiu predas relative grandajn animalojn kiaj musoj kaj aliaj ranoj, havas konusformajn ostoprojekciojn nomitajn odontoidaj procezoj ĉe la antaŭo de la malsupra makzelo kio funkcias kiel dentoj.<ref name="Pou92"/> [[Dosiero:Frog limbs.jpg|eta|maldekstra|Skeleto de [[taŭra rano]], montranta longajn krurostojn kaj kromajn artikojn. Ruĝaj markiloj indikas ostojn kiuj estis longecaj en ranoj kaj artikoj kiuj iĝis moveblaj. Bluaj indikas artikojn kaj ostojn kiuj ne estis modifitaj aŭ estas nur iome longecaj.]] === Piedoj kaj kruroj === La strukturo de la piedoj kaj kruroj ege varias inter ranospecioj, dependante parte ĉu ili loĝas ĉefe surgrunde, en akvo, en arboj aŭ en nestotruoj. Ranoj devas kapabli moviĝi rapide tra sia medio por kapti predojn kaj fuĝi el predantoj, kaj nombraj adaptoj helpas ilin fari tion. Plej ranoj estas bonaj saltantoj aŭ posteuloj de prauloj kiuj estis tio, kaj multo de [[muskolo|muskol]]-[[skeleto|skeleta]] [[morfologio (biologio)|morfologio]] modifiĝis tiucele. La tibio, fibulo, kaj [[tarso]]j fuziiĝis en unusola, forta [[osto]], ĉar havas la radiuson kaj la ulnon en la antaŭaj kruroj (kiuj povas absorbi la frapon de surteriĝo). La [[metatarso]]j plilongiĝis por aldoni al la kruro longon kaj permesi al la rano peliĝi kontraŭ la grundo dum pli longa tempoperiodo en la eksalto. La [[ilio]] plilongiĝis kaj formis moveblan artikon kun la [[Sakro (anatomio)|sakro]] kiu, ĉe specialistaj saltantoj kiaj ranedoj kaj hiledoj, funkcias kiel aldona krurartiko por havi plian povon en la saltoj. La vostovertebroj fuziiĝis en urostilo kiu estas retirita ene de la pelvo. Tio permesas ke la forto estu transpasata el la kruroj al la korpo dum salto.<ref name=Flam/> [[Dosiero:Rana temporaria 04 by-dpc.jpg|eta|alt=Webbed foot|Membranhava malantaŭa piedo de komuna rano <br /> (''Rana temporaria'')]] [[Dosiero:Litoria tyleri.jpg|eta|Tilera arborano (''Litoria tyleri'') havas grandajn fingrokusenetojn kaj membranhavajn piedojn.]] La muskola sistemo simile modifiĝis. La malantaŭaj kruroj de praranoj supozeble enhavis parojn de muskoloj kiuj estus agintaj male (unu muskolo por faldi la genuon, alia muskolo por etendigi ĝin), kiel estas vidata en plej el aliaj krurhavaj animaloj. Tamen, ĉe modernaj ranoj, preskaŭ ĉiuj muskoloj estis modifitaj por kontribui al la agado salti, kun nur kelkaj malgrandaj muskoloj restantaj por revenigi la kruron reen al la starta loko kaj elteni la sintenon. Ankaŭ la muskoloj estis ege pligrandigitaj, kaj la ĉefaj krurojmuskoloj respondecas pro ĉirkaŭ 17% el la totala amaso de la rano.<ref name=Frogjump>Minott, Kevin (2010-05-15). "How frogs jump". [[National Geographic]]. [www.komverse.com/2010/05/15/how-frogs-jump-nationalgeographic/] Alirita la 17an de Marto 2017.</ref> Multaj ranoj havas membranhavajn piedojn kaj la grado de membraneco estas rekte proporcia al la kvanto de tempo kiun la specio pasas en akvo.<ref name=Exploratorium>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.exploratorium.edu/frogs/mainstory/|titolo=The amazing adaptable frog|alirdato=2012-06-04|aŭtoro=Tesler, P.|jaro=1999|eldoninto=Exploratorium:: The museum of science, art and human perception|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120420180738/http://www.exploratorium.edu/frogs/mainstory/|arkivdato=2012-04-20}}</ref> La komplete akvoloĝanta [[Afrika nana rano]] (specioj de genro ''Hymenochirus'') havas tute membranhavajn fingrojn, dum tiuj de la [[Litoria caerulea|arborano de White]] (''Litoria caerulea''), nome arboloĝanta specio, estas nur kvarone aŭ duone membranhavaj.<ref>{{cite web | author=Vincent, L. | year=2001 | publisher=[[James Cook University]] | title=''Litoria caerulea'' | url=http://www.jcu.edu.au/school/tbiol/zoology/herp/Litoriacaerulea.PDF | archiveurl=https://web.archive.org/web/20040422212337/http://www.jcu.edu.au/school/tbiol/zoology/herp/Litoriacaerulea.PDF | archivedate=2004-04-22 | accessdate=2012-08-03 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2017-03-09 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20040422212337/http://www.jcu.edu.au/school/tbiol/zoology/herp/Litoriacaerulea.PDF | arkivdato=2004-04-22 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050724153827/http://www.jcu.edu.au/school/tbiol/zoology/herp/Litoriacaerulea.PDF |date=2005-07-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.jcu.edu.au/school/tbiol/zoology/herp/Litoriacaerulea.PDF |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20040422212337/http://www.jcu.edu.au/school/tbiol/zoology/herp/Litoriacaerulea.PDF |arkivdato=2004-04-22 }}</ref> La [[arborano]]j havas kusenetojn en la finoj de siaj fingrojn por helpi alkroĉado al vertikalaj surfacoj. Tiuj ne estas suĉokusenetoj, anstataŭe la surfaco konsistas el kolonaj ĉeloj kun ebenaj pintoj kun malgrandaj malplenaĵoj inter ili lubrikitaj de mukaj glandoj. Kiam la ranoj aplikas premon, la ĉeloj algluiĝas al la malregulaĵoj de la surfaco kaj la alkroĉo estas tenita pere de [[Kapilareco|surfaca tensio]]. Tio permesas la ranon grimpi sur mildaj surfacoj, sed la sistemo ne funkcias efike kiam la kusenetoj estas tro malsekaj.<ref>{{Cite journal|last=Emerson| first=S. B.|author2=Diehl, D.| year=1980| title=Toe pad morphology and mechanisms of sticking in frogs| journal=Biological Journal of the Linnean Society| volume=13| issue=3| pages=199–216| doi=10.1111/j.1095-8312.1980.tb00082.x}}</ref> En multaj arboranoj, malgranda "intermetita strukturo" en ĉiu fingro pliigas la surfacan areon tuŝantan la subtavolon. Krome, ĉar saltado tra arboj povas esti danĝera, multaj arboranoj havas taliajn artikojn kiuj permesas kaj saltadon kaj piediradon. Kelkaj ranoj kiuj loĝas alte en arboj eĉ posedas prilaboratan gradon de membraneco inter siaj fingroj. Tio permesas ke la ranoj "paraŝutas" aŭ faras kontrolatan glitadon el unu loko en la [[kanopeo]] al alia.<ref>{{Cite journal|last=Harvey|first=M. B.|author2= Pemberton, A. J.|author3=Smith, E. N. | year=2002| title=New and poorly known parachuting frogs (Rhacophoridae : ''Rhacophorus'') from Sumatra and Java| journal=Herpetological Monographs| volume=16| pages=46–92|}} doi=10.1655/0733-1347(2002)016[0046:NAPKPF]2.0.CO;2</ref> Grundoloĝantaj ranoj ĝenerale ne havas la adaptaĵojn de akvoloĝantaj kaj arboremaj ranoj. Plej havas pli malgrandajn fingrokusenojn, se estas io tia, kaj malmultan membranecon. Kelkaj nestotruaj ranoj kiaj la [[Kouĉa skafiopo]] (''Scaphiopus couchii'') havas klapecan fingretendaĵon ĉe malantaŭaj piedoj, nome tuberaĵon el [[keratino]] ofte referencata kiel ŝpato, kio helpas ili nestotrui.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_spadefoot.php|titolo=Couch's spadefoot (''Scaphiopus couchi'')|alirdato=2012-08-03|eldoninto=Arizona-Sonora Desert Museum}}</ref> Foje dum la stadio de ranidoj, unu el la disvolviĝantaj malantaŭaj kruroj estas manĝata de predanto kiel ekzemple [[libela nimfo]]. En kelkaj okazoj, plena kruro ankoraŭ kreskas, sed en aliaj ne, kvankam la rano povas ankoraŭ vivi sian normalan vivodaŭron kun nur tri kruroj. Foje, parazita [[platvermo]] (''Ribeiroia ondatrae'') elfosas en la malantaŭo de ranido, kio kaŭzas rearanĝon de la kruraj ĝermoĉeloj kaj la rano povas disvolvigi kroman kruron aŭ eĉ du.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8116000/8116692.stm|titolo=Legless frogs mystery solved|familia nomo=Walker|persona nomo=M.|dato=2009-06-25|verkaĵo=BBC News}}</ref> [[Dosiero:Ranapipiensmoulting.jpg|eta|maldekstra|[[Leoparda rano]] (''Rana pipiens'') mudanta kaj manĝanta sian haŭtaĵon.]] === Haŭto === La [[haŭto]] de rano estas protekta, havas [[spiro|spiran funkcion]], povas absorbi akvon kaj helpas kontrolon la korpotemperaturon. Ĝi havas multajn [[glando]]jn, partikularle sur la kapo kaj la dorso, kiuj ofte eksudas malbongustajn kaj venenajn substancojn. La sekrecio estas ofte glueca kaj helpas teni la haŭton malseka, protektas kontraŭ la eniro de [[ŝimo]]j kaj [[bakterio]]j, kaj faras la animalon glitiga kaj pli kapabla fuĝi el predantoj.<ref>{{cite book |title=A Natural History of Amphibians |last=Stebbins |first=Robert C. |authorlink1= |author2=Cohen, Nathan W. |year=1995 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-03281-5 |pages=10–14 }}</ref> La haŭto estas mudo|mudata post kelkaj semajnoj. Ĝi kutime elŝiriĝas en la mezo de la dorso kaj tra la ventro, kaj la rano eligas siajn brakojn kaj krurojn. La mudata haŭtaĵo estas poste movigita al la kapo kie ĝi estas rapide manĝata.<ref>{{cite journal |jstor=2456779 |pages=530–540 |last1=Frost |first1=S. W. |title=Notes on feeding and molting in frogs |volume=66 |issue=707 |journal=The American Naturalist |year=1932 |doi=10.1086/280458}}</ref> Estante malvarmsangaj, ranoj adoptas taŭgajn kondutajn modelojn por reguligi sian temperaturon. Por plivarmiĝi, ili povas moviĝi al la suno aŭ al varma surfaco; se ili trovarmiĝas, ili povas moviĝi en la ombro aŭ adoptante sintenon kiu eksponas la minimuman areon de haŭto al la aero. Tiu sinteno estas uzata ankaŭ por eviti akvoperdon kaj inkludas ke la rano kaŭras ĉe la subtavolo kun siaj manoj kaj piedoj metitajn sub siaj mentono kaj korpo.<ref name=BandN>{{cite book |title=Frogs |last=Badger |first=D. |author2=Netherton, J. |year=1995 |publisher=Airlife Publishing |isbn=1-85310-740-9 |page=27 }}</ref> La koloro de la haŭto de rano estas uzata por [[termoregulado]]. En malvarmetaj marĉokondiĉoj, la koloro estos pli malhela ol dum varma seka tago. La [[Chiromantis xerampelina|griza saŭmonesta arborano]] (''Chiromantis xerampelina'') kapablas eĉ turniĝi blanka por minimumi la ŝancon trovarmiĝi.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Amphibians and Their Ways|familia nomo=Smyth|persona nomo=H. R.|jaro=1962|eldoninto=Macmillan|ISBN=0-02-612190-5}}</ref> Multaj ranoj kapablas absorbi akvon kaj oksigenon rekte tra la haŭto, speciale ĉirkaŭ la [[pelvo|pelva areo]], sed la permeableco de la rana haŭto povas rezulti ankaŭ en akvoperdo. Glandoj situas sur la tuta korpo eksudas mukon kiu helpas teni la haŭton malseka kaj malpliigas vaporigon. Kelkaj glandoj en la manoj kaj brusto de maskloj estas specializitaj en produktado de gluecaj sekrecioj por helpi en [[ampleksumo]]. Similaj glandoj en arboranoj produktas gluecan substancon sur la gluigaj diskoj de la piedoj. Kelkaj arboranoj malpliigas akvoperdon per havado de akvimuna tavolo de haŭto, kaj kelkaj sudamerikaj specioj kovras sian haŭton per vakseca sekrecio. Aliaj ranoj havas adoptitajn kutimojn por konservi akvon, inklude eston [[Noktulo|noktula]] kaj ripozado en akvo-konserva situacio. Kelkaj ranoj povas ankaŭ ripozi en grandaj grupoj el kiu ĉiu rano premiĝas kontraŭ siaj najbaroj. Tio malpliigas la kvanton de haŭto eksponita al la aero aŭ al seka surfaco, kaj tiele malpliigas la akvoperdon.<ref name=BandN/> La Vudhaŭsa bufo (''Bufo woodhousii''), se havas aliron al akvo post estado en seka loko, sidas en malprofundaĵo por reakviĝi.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Frog Book: North American Frogs and Toads|familia nomo=Dickerson|persona nomo=M. C.|jaro=1969|eldoninto=Dover Publications|ISBN=978-0-486-21973-8}}</ref> La masklo de harrano aŭ triĥobatraĥo (''Trichobatrachus robustus'') havas [[Dermo|dermajn papilojn]] projekciantaj el ties malsupra dorso kaj femuroj, kio havigas al ĝi krispan aspekton. Ili enhavas sangotubetojn kaj oni supozas ke ili pliigas la areon de haŭto disponebla por spirado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?where-genus=Trichobatrachus|titolo=''Trichobatrachus robustus''|alirdato=2012-08-18|aŭtoro=Blackburn, D. C.|dato=2002-11-14|eldoninto=AmphibiaWeb}}</ref> Kelkaj specioj havas ostecajn platojn enmetitajn en sia haŭto, nome trajto kiu ŝajne evoluis sendepende kelkajn fojojn.<ref>{{cite journal |author1=Ruibal, Rodolfo |author2=Shoemaker, Vaughan |year=1985 |title=Osteoderms in Anurans |journal=Journal of Herpetology |volume=18 |issue=3 |pages=313–328 |jstor=1564085 |doi=10.2307/1564085}}</ref> En kelkaj aliaj specioj, la haŭto ĉe la pinto de la kapo estas kompaktigitaj kaj la konekta histo de la dermo estas kun-ostigita kun la ostoj de la kranio (eksostozo).<ref>{{cite book |title=Herpetology: An Introductory Biology of Amphibians and Reptiles |last=Vitt |first=Laurie J. |last2=Caldwell |first2=Janalee P. |year=2013 |publisher=Academic Press |isbn=9780123869203 |page=50 |url={{Google books|Gay9N_ry79kC|page=50|plainurl=yes}} }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Jared, C. |author2=Antoniazzi, M. M. |author3=Navas, C. A. |author4=Katchburian, E. |author5=Freymüller, E. |author6=Tambourgi, D. V. |author7=Rodrigues, M. T. |year=2005 |title=Head co-ossification, phragmosis and defence in the casque-headed tree frog ''Corythomantis greeningi'' |journal=Journal of Zoology |volume=265 |issue=1 |pages=1–8 |doi=10.1017/S0952836904005953 }}</ref> [[Kamuflado]] estas ofta defenda meĥanismo ĉe ranoj. Plej kamuflaj ranoj estas noktemaj; dumtage ili serĉas sintenon kie ili povas miksiĝi en la fono kaj resti sendetekte. Kelkaj ranoj havas kapablon ŝanĝi koloron, sed tio estas kutim limigita al malgranda gamo de koloroj. Por ekzemplo, la arborano de White (''Litoria caerulea'') varias inter helverda kaj bruneca laŭ la temperaturo, kaj la Pacifika arborano (''Pseudacris regilla'') havas verdajn kaj brunajn morfojn, senmakule aŭ makule, kaj ŝanĝas koloron depende el la jarepoko kaj ĝenerala fonkoloro.<ref>{{cite journal |author1=Wente, W. H. |author2=Phillips, J. B. |year=2003 |title=Fixed green and brown color morphs and a novel color‐changing morph of the Pacific tree frog ''Hyla regilla'' |journal=The American Naturalist |volume=162 |issue=4 |pages=461–473 | jstor=10.1086/378253 |doi=10.1086/378253 |pmid=14582008 }}</ref> Trajtoj kiaj verukoj kaj haŭtofaldoj estas kutime ĉe grundoloĝantaj ranoj, ĉe kiuj milda haŭto ne havigas tiom efikan kamufladon. Kelkaj ranoj ŝanĝas koloron inter nokto kaj tago, ĉar lumo kaj malsekeco stimulas la pigmentoĉelojn kaj faras ke ili etendiĝu aŭ kuntiriĝu.<ref name=Observer/> [[Dosiero:Hip-pocket Frog - Assa darlingtoni.jpg|eta|dekstre|300ra|Sakorano (''Assa darlingtoni'') kamuflita ĉe folirubo.]] === Spirado kaj cirkulado === La haŭto de rano estas permeabla al [[oksigeno]] kaj al [[karbona duoksido]], same kiel al akvo. Estas sangotubetoj ĉe la surfaco de la haŭto kaj kiam rano estas subakvo, oksigeno disiĝas rekte en la sango. Kiam ne subakve, rano spiras per procezo konata kiel buŝa pumpado. Ties pulmoj estas similaj al tiuj de homoj, sed la brustomuskoloj ne intervenas en spirado, kaj ne ekzistas [[ripo]]j aŭ [[Toraka diafragmo|diafragmo]] kiu helpu movigu la aeron enen kaj eksteren. Anstataŭe, ĝi ŝvelas sian gorĝon kaj enmetas aeron tra la naztruoj, kio en multaj specioj povas fermiĝi per valvoj. Kiam la suba muŝo estas kumpremita, aero estas pelita en la pulmoj.<ref>{{cite web |url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html |title=Vertebrate Lungs: Frog Lungs |author=Kimball, John |year=2010 |work=Kimball's Biology Pages |accessdate=2012-07-09 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-10 |arkivurl=https://www.webcitation.org/69hVI53Pg?url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html |arkivdato=2012-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120819110220/http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html |archivedate=2012-08-19 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120819110220/http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html |arkivdato=2012-08-19 }}</ref> La tute akva KAlimanta barburulo (''Barbourula kalimantanensis'') estas la unua rano konata kiu tute ne havas pulmojn.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?where-genus=Barbourula&where-species=kalimantanensis|titolo=''Barbourula kalimantanensis''|alirdato=2012-07-09|aŭtoro=Boisvert, Adam|dato=2007-10-23|verko=AmphibiaWeb|eldoninto=University of California, Berkeley}}</ref> Ranoj havas tri-ĉambrajn [[koro]]jn, trajto kiun ili kunhavas kun [[lacerto]]j.<ref name=Kimball>{{Citaĵo el la reto|url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/A/AnimalHearts.html|titolo=Animal Circulatory Systems: Three Chambers: The Frog and Lizard|alirdato=2012-07-09|aŭtoro=Kimball, John|jaro=2010|verko=Kimball's Biology Pages}}</ref> Oksigenenhava sango el pulmoj kaj sen-oksigena sango el la histoj de [[Spiro|spirado]] eniras en la koron tra separataj [[Aŭriklo (koro)|aŭrikloj]]. Kiam tiuj ĉambroj kuntiriĝas, la du sangorojoj pasas en komunan [[Ventriklo (koro)|ventriklon]] antaŭ esti pumpita tra spirala valvo al la taŭga tubeto, nome [[aorto]] por oksigenenhava sango kaj pulmarterio por sen-oksigena sango. La ventriklo estas parte dividita en mallarĝaj kavaĵoj kiuj malgrandigas la mikson de la du sangotipoj. Tiuj trajtoj permesas al ranoj havi pli altan metabolan proporcion kaj esti pli aktivaj ol alimaniere estus ebla.<ref name=Kimball/> Kelkaj specioj de ranoj havas adaptaĵojn kiuj permesas ilin survivi en oksigenmanka akvo. La rano de la [[Lago Titikaka]] (''[[Telmatobius culeus]]'') estas unu tia specio kaj havas faldecan haŭton kiu pliigas sian surfacan areon por faciligi la {{N|gasa interŝanĝo}}. Ĝi normale ne faras uzadon de siaj rudimentaj pulmoj sed ĝi foje plialtigas kaj malaltigas sian korporitmon en la lagofundo por pliigi la fluadon de akvo ĉirkaŭ ĝi.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?where-genus=Telmatobius&where-species=culeus|titolo=''Telmatobius culeus''|alirdato=2012-07-09|aŭtoro=Lee, Deborah|dato=2010-04-23|verko=AmphibiaWeb|eldoninto=University of California, Berkeley}}</ref> [[Dosiero:Frog anatomy tags.PNG|eta|maldekstre|alt=Dissekcita rano|Anatomia modelo de dissekcita rano: 1&nbsp;Dekstra atrio, 2&nbsp;Pulmoj, 3&nbsp;Aorto, 4&nbsp;Ovomaso, 5&nbsp;Kojlo, 6&nbsp;Maldekstra atrio, 7&nbsp;Ventriklo, 8&nbsp;Stomako, 9&nbsp;Hepato, 10&nbsp;Gal-veziko, 11&nbsp;Malgranda intesto, 12&nbsp;Kloako.]] === Digesto kaj ekskrecio === Ranoj havas makzelajn dentojn laŭlonge de siaj supraj makzeloj kiuj estas uzataj por teni manĝaĵon antaŭ engluti ĝin. Tiuj dentoj estas tre malfortaj, kaj ne povas esti uzataj por maĉado aŭ kaptado kaj damaĝo de lertaj predoj. Anstataŭe, la rano uzas sian gluecan, fendan langon por kapti muŝojn kaj aliajn malgrandajn moviĝantajn predojn. La lango normale kuŝas volvita en la buŝo, libera ĉe la dorso kaj ligita al la makzelo frunte. Ĝi povas esti elpafita kaj retirita je granda rapido.<ref name=Exploratorium/> Kelkaj ranoj ne havas langon kaj metas manĝaĵon en siaj buŝoj nur per siaj manoj.<ref name=Exploratorium/> La okuloj helpas en la englutado de manĝaĵoj ĉar ili povas esti retiritaj tra truoj en la kranion kaj helpas peli manĝaĵojn suben al la gorĝo.<ref name=Exploratorium/> La manĝaĵo poste moviĝas tra la [[ezofago]] en la [[stomako]]n kie la digestaj [[enzimo]]j estas aldonitaj kaj ĝi estas kirlita. Ĝi poste sekvas al la malgranda intesto ([[duodeno]] kaj [[ileo]]) kie plej de la digesto okazas. Pankreata suko el la [[pankreato]], kaj la [[galo]], produktita de la hepato kaj stokita en la gal-veziko, estas sekreciataj en la malgranda intesto, kie la fluaĵoj digestigas la manĝaĵon kaj la nutraĵoj estas absorbitaj. La manĝoruboj pasas al la granda intesto kie la troa akvo estas forigita kaj la restaĵoj estas pasataj tra la [[kloako]].<ref>{{cite web |url=http://www.tutorvista.com/biology/frog-digestive-system-diagram |title=Frog Digestive System |year=2010 |publisher=TutorVista.com |accessdate=2012-08-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-10 |arkivurl=https://archive.is/20130204222850/http://www.tutorvista.com/biology/frog-digestive-system-diagram |arkivdato=2013-02-04 |archiveurl=https://archive.is/20130204222850/http://www.tutorvista.com/biology/frog-digestive-system-diagram |archivedate=2013-02-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.tutorvista.com/biology/frog-digestive-system-diagram |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-10 |arkivurl=https://archive.is/20130204222850/http://www.tutorvista.com/biology/frog-digestive-system-diagram |arkivdato=2013-02-04 }}</ref> Kvankam adaptitaj al la sutera vivo, ranoj similas al la {{J|nesalakva fiŝo}} en sia nekapablo konservi la korpakvon efektive. Kiam ili estas surtere, multa akvo perdiĝas pro vaporado tra la haŭto. La ekskrecia sistemo estas simila al tiu de mamuloj kaj estas du [[reno]]j kiuj forigas nitrogenajn produktojn el la sango. Ranoj produktas grandajn kvantojn de dissolvita [[urino]] por forigi la venenajn produktojn el la renaj tubetoj.<ref name=Doritexcretion>{{cite book |title=Zoology |last=Dorit |first=R. L. |author2=Walker, W. F.|author3=Barnes, R. D. |year=1991 |publisher=Saunders College Publishing |isbn=0-03-030504-7 |page=849 }}</ref> La nitrogeno estas ekskreciata kiel [[amoniako]] fare de ranidoj kaj akvaj ranoj sed ĉefe kiel [[ureo]], malpli venena produkto, fare de plej surteraj plenkreskuloj. Kelkaj specioj de arborano kun malmulta aliro al akvo ekskrecias la eĉ malpli venenan [[ureata acido|ureatan acidon]].<ref name=Doritexcretion/> La urino passs laŭlonge de paraj [[uretero]]j al la [[urina veziko]] el kiu ĝi estas forigita periode al la kloako. Ĉiuj korporubaĵoj eliras el la korpo tra la kloako kiu finas en kloaka elirejo.<ref name=TutorVista>{{cite web |url=http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php |title=Frog's internal systems |year=2010 |publisher=TutorVista.com |accessdate=2012-06-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-10 |arkivurl=https://www.webcitation.org/69hVKJpSA?url=http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php |arkivdato=2012-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120422153938/http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php |archivedate=2012-04-22 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120422153938/http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php |arkivdato=2012-04-22 }}</ref> === Reprodukta sistemo === [[Dosiero:BennyTrapp Hyla intermedia Italien.jpg|eta|240ra|Itala arborano (''[[Hyla intermedia]]'') kun pufigita [[voĉosako]], kiu estas uzata de maskloj ĉefe dum la [[reprodukta sezono]].]] Ĉe la maskla rano, la du [[testiko]]j estas ligitaj al la renoj kaj [[spermo]] pasas al la renoj tra fajnaj tuboj nome spermo-duktoj aŭ eferentaj duktoj. Ĝi poste vetura tra la ureteroj, kiuj estas logike konataj kiel urinogenitaj duktoj. Ne estas [[peniso]], kaj la spermo estas eligita el la kloako rekte sur la ovojn kiam la ino demetas ilin. La ovarioj de la ranino estas apud la renoj kaj la ovoj pasas laŭ paro de ovoduktoj kaj tra la kloako al la ekstero.<ref name=TutorVista/> Kiam la ranoj pariĝas, la masklo grimpas surdorse de la ino kaj per siaj antaŭaj kruroj ĉirkaŭas ŝian korpon, ĉu malantaŭ ŝiaj antaŭaj kruroj aŭ ĝuste antaŭ ŝiaj malantaŭaj kruroj. Tiu sinteno estas nomita [[ampleksumo]] kaj povas pludaŭri eĉ dum kelkaj tagoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://allaboutfrogs.org/weird/general/cycle.html|titolo=Life cycle of a frog|alirdato=2012-08-04|aŭtoro=Dorota|jaro=2006|verko=Frogland}}</ref> La maskla rano havas kelkajn hormon-dependajn [[Duarangaj seksaj karakteroj|duarangajn seksajn karakterojn]]. Tiuj povas esti la disvolvigo de specialaj kusenetoj sur siaj dikfingroj en la reprodukta sezono, por doni al li firman kaptokapablon.<ref>{{cite web |url=http://www2.southeastern.edu/Academics/Faculty/dsever/SeverandStaub.pdf |title=Hormones, sex accessory structures, and secondary sexual characteristics in amphibians |author1=Sever, David M. |author2=Staub, Nancy L. |pages=83–98 |work=Hormones and Reproduction of Vertebrates&nbsp;– Vol 2: Amphibians |accessdate=2012-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514085053/http://www2.southeastern.edu/Academics/Faculty/dsever/SeverandStaub.pdf |archivedate=2013-05-14 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www2.southeastern.edu/Academics/Faculty/dsever/SeverandStaub.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130514085053/http://www2.southeastern.edu/Academics/Faculty/dsever/SeverandStaub.pdf |arkivdato=2013-05-14 }}</ref> La brakumo de la maskla rano dum la ampleksumo stimulas la inon ovodemeti, kutime volvita en gelateno, kiel [[frajo]].<ref name=TutorVista/> En multaj specioj la masklo estas pli malgranda kaj svelta ol la ino. Maskloj havas voĉajn kordojn kaj faras gamon de kvakoj, partikulare en la reprodukta sezono, kaj en kelkaj specioj ili havas ankaŭ [[voĉosako]]jn por amplifi la sonon.<ref name=TutorVista/> === Nervosistemo === La ranoj havas tre disvolvigitan nervosistemon kiu konsistas el cerbo, spina kordo kaj nervoj. Multaj partoj de la rana cerbo korespondas kun tiuj de homoj. Ĝi konsistas el du flarloboj, du cerbaj hemisferoj, pineala glando, du vidloboj, cerbeto kaj mjela plilongigo. Muskolara kunordigo kaj sinteno estas kontrolata de la [[cerbeto]], kaj la [[mjela plilongigo]] regulas spiradon, digeston kaj aliajn aŭtomatajn funkciojn.<ref name=TutorVista/> La relativa grando de la [[cerbeto]] en ranoj estas multe pli malgranda ol ĝi estas en homoj. Ranoj havas dek parojn de [[Cerba nervo|cerbaj nervoj]] kiuj pasas informaron el la ekstero rekte al la cerbo, kaj dek parojn de [[Spina nervo|spinaj nervoj]] kiuj pasas informaron el la pintoj de la cerbo tra la spina kordo.<ref name=TutorVista/> Kontraste, ĉiuj [[amniotoj]] (mamuloj, birdoj kaj reptilioj) havas dekdu parojn de kraniaj nervoj.<ref>{{cite web |url=http://tolweb.org/Amniota |title=Amniota |author1=Laurin, Michel |author2=Gauthier, Jacques A. |year=2012 |publisher=Tree of Life Web Project |accessdate=2012-08-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://tolweb.org/Amniota |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120204215124/http://tolweb.org/Amniota |arkivdato=2012-02-04 }}</ref> [[Dosiero:Groene kikker achter Bekaert-draad-detail oog.jpg|eta|maldekstra|Detalo de rana kapo montranta okulon, naztruon, buŝon kaj timpanon.]] === Vidkapablo === La okuloj de plej ranoj estas situaj ĉe ĉiu flanko de la kapo ĉe la pinto kaj projekcias eksteren kiel duonsferaj elstaraĵoj. Ili havigas [[Duokula vidkapablo|duokulan vidkapablon]] al kampo de 100° antaŭe kaj al totala vidkampo de preskaŭ 360°.<ref name=Howard>{{cite book |title=Binocular Vision and Stereopsis |last=Howard |first=Ian, P. |author2=Rogers, Brian J. |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=0195084764 |page=651 |url={{Google books|I8vqITdETe0C|page=651|plainurl=yes}} }}</ref> Ili povas estis la nura parto de por la cetero enakva rano kiu estas eksterakve. Ĉiu okulo havas fermeblajn suprajn kaj malsuprajn palpebrojn kaj [[niktito]]n kiu havigas plian protekton, speciale kiam la rano naĝas.<ref name=Badger>{{cite book |title=Frogs |last=Badger |first=David |author2=Netherton, John |year=1995 |publisher=Airlife Publishing Ltd |isbn=1-85310-740-9 |pages=31–35 }}</ref> Membroj de la akva familio de [[Pipedoj]] havas la okulojn situaj ĉe la kapopinto, loko pli bone taŭga por detektado de predo en la supra akvo.<ref name=Howard/> La [[iriso]]j montras gamon de koloroj kaj la pupiloj gamon de formoj. La [[komuna bufo]] (''Bufo bufo'') havas orkolorajn irisojn kaj horizontalajn fendecajn pupilojn, la [[Agalychnis callidryas|ruĝokula arborano]] (''Agalychnis callidryas'') havas vertikalajn fendopupilojn, la [[Filobatoj|venenaj sagetranoj]] havas malhelajn irisojn, la [[fajrventraj bufoj]] (specioj de la genro ''Bombina'') havas triangulajn pupilojn kaj la [[Dyscophus antongilii|tomatoranoj]] (specioj de la genro ''Dyscophus'') havas cirklajn pupilojn. La irisoj de la [[suda bufo]] (''Anaxyrus terrestris'') havas bildomodelon kiu celas miksiĝi kun la ĉirkaŭa kamufla haŭto.<ref name=Badger/> La aldistanca vidkapablo de rano estas pli bone ol ties deproksima vidkapablo. Alvokantaj ranoj tuj silentiĝos kima ili vidas entrudulon aŭ eĉ nur moviĝantan ombron, sed ju pli proksima estas objekto, malplej facile ĝi estas vidata.<ref name=Badger/> Kiam rano pafas sian langon por kapti insekton ĝi estas reagante al malgranda moviĝanta objekton kiun ĝi ne povas vidi bone kaj ĝi devas bone lokigi antaŭfare precize ĉar iliaj okuloj fermiĝas kiam la lango estas etendita.<ref name=Exploratorium/> Ĉu rano vidas kolore estas debatata sed oni montris ke ĝi respondas pozitive al la blua lumo, eble ĉar tiu koloro estas asocia kun akvejoj kiuj povas havigi rifuĝon kiam la rano sentas sin minacita.<ref>{{cite book |title=Vision in frogs |last=Muntz |first=W. R. A. |author2=Scientific American Offprints |year=1964 |publisher=W. H. Freeman |asin=B0006RENBO |page=10 |url=http://www.worldcat.org/title/vision-in-frogs/oclc/15304238 }}</ref> === Aŭdkapablo === [[Dosiero:Synchrotron microtomography of Atelopus franciscus head - pone.0022080.s003.ogv|eta|Surfaca bildo de la kapo de la rano ''[[Atelopus franciscus]]'', kun orelpartoj markitaj.]] Ranoj povas aŭdi kaj en aero kaj sub akvo. Ili ne havas eksterajn orelojn; la orel-[[miringo|membranoj]] estas rekte eksponitaj aŭ povas esti kovrataj per tavolo de haŭto kaj estas videblaj kiel cirkla areo ĝuste malantaŭ la okulo. La grando kaj distanco el la orelmembranoj rilatas al la [[frekvenco]] kaj [[ondolongo]] je kiu la rano alvokas. En kelkaj specioj kiaj la [[taŭrorano]], la grando de la membrano indikas la sekson de la rano; maskloj havas membranojn kiuj estas pli grandaj ol ties okuloj dum ĉe inoj, la okuloj kaj membranoj estas multe samgrandaj.<ref name=Neth38>{{cite book |title=Frogs |last=Badger |first=David |author2=Netherton, John |year=1995 |publisher=Airlife Publishing |isbn=1-85310-740-9 |page=38 }}</ref> [[Bruo]] kaŭzas ke la membrano vibras kaj la [[sono]] estas transigita al la meza kaj interna orelo. La meza orelo enhavas duoncirklajn kanalojn kiuj helpas kontroli [[ekvilibro]]n kaj orientadon. En la interna orelo, la aŭdoharaj ĉeloj estas aranĝitaj en du areoj de la [[koĥleo]], nome la bazaj [[papilo]]j kaj la amfibiaj papiloj. La unuaj detektas altajn frekvencojn kaj la lasta malaltajn frekvencojn.<ref name=Cohen>{{cite book |title=A Natural History of Amphibians |last1=Stebbins |first1=Robert C.|authorlink1= | last2=Cohen|first2= Nathan W. |year=1995 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-03281-5 |pages=67–69 }}</ref> Ĉar la koĥleo estas mallonga, ranoj uzas elektran [[meĥanismo]]n por etendi siajn kampojn de aŭdeblajn frekvencojn kaj helpi diskriminacii diferencajn sonojn.<ref>{{cite journal |author1=Armstrong, Cecilia E. |author2=Roberts, William M. |year=1998 |title=Electrical properties of frog saccular hair cells: distortion by enzymatic dissociation |journal=Journal of Neuroscience |volume=18 |issue=8 |pages= 2962–2973 |url=http://www.jneurosci.org/content/18/8/2962.full |pmid=9526013 }}</ref> Tiu aranĝo ebligas la detektadon de teritoriaj kaj reproduktaj alvokoj de la [[Samspecieco|samspecianoj]]. En kelkaj specioj kiuj loĝas en aridaj regionoj, la sono de [[ŝtormo]] aŭ forta [[pluvo]] povas eligi ilin el dormanta stato.<ref name=Cohen/> Rano povas esti alarmita pro neatendita bruo sed ĝi kutime faras nenian agon ĝis ĝi lokigis la fonton de la sono pervide.<ref name=Neth38/> === Alvoko === [[Dosiero:Dendropsophus microcephalus - calling male (Cope, 1886).jpg|eta|Masklo de ''[[Dendropsophus microcephalus]]'' montranta sian voĉosakon dum sia alvokado.]] [[Dosiero:Atelopus franciscus male territorial call - pone.0022080.s002.oga|eta|Averta alvoko de masklo de ''[[Atelopus franciscus]]''.]] La alvoko aŭ kvako de rano estas unika de ĝia specio. Ranoj kreas tiun sonon per pasado de aero tra la [[laringo]] en la gorĝon. En plej el la ranalvokoj, la sono estas amplifita de unu aŭ pliaj voĉosakoj, membranoj de haŭto sub la gorĝo aŭ ĉe la angulo de la buŝo, kiuj etendas dum la amplifado de la alvoko. Kelkaj ranalvokoj estas tiom laŭtaj ke ili povas esti aŭdataj ĝis el unu mejlon for.<ref>{{cite web |url=http://www.dnr.state.oh.us/Home/species_a_to_z/SpeciesGuideIndex/bullfrog/tabid/6576/Default.aspx |title=Bullfrog |publisher=Ohio Department of Natural Resources |accessdate=2012-06-19 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-14 |arkivurl=https://www.webcitation.org/69hVKwdds?url=http://www.dnr.state.oh.us/Home/species_a_to_z/SpeciesGuideIndex/bullfrog/tabid/6576/Default.aspx |arkivdato=2012-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120818105255/http://www.dnr.state.oh.us/Home/species_a_to_z/SpeciesGuideIndex/bullfrog/tabid/6576/Default.aspx |archivedate=2012-08-18 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.dnr.state.oh.us/Home/species_a_to_z/SpeciesGuideIndex/bullfrog/tabid/6576/Default.aspx |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120818105255/http://www.dnr.state.oh.us/Home/species_a_to_z/SpeciesGuideIndex/bullfrog/tabid/6576/Default.aspx |arkivdato=2012-08-18 }}</ref> Ranoj de la genroj ''[[Heleioporus]]'' kaj ''[[Neobatrachus]]'' ne havas voĉosakojn sed povas tamen produkti laŭtan alvokon. Ties [[buŝo|buŝa kavaĵo]] estas pligrandigita kaj kupolforma, kaj funkcias kiel resonejo kiu amplifas la sonon. Specioj de ranoj kiuj ne havas voĉosakojn kaj kiuj ne havas laŭtan alvokon tendencas loĝi en areoj ĉe konstanta bruo, fluanta akvo. Ili bezonas uzi alternativajn rimedojn por komuniki. La [[Ascaphus truei|marborda vostorano]] (''Ascaphus truei'') loĝas en montorojoj de Nordameriko kaj ne havas voĉon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.californiaherps.com/frogs/pages/a.truei.html|titolo=''Ascaphus truei'': Coastal Tailed Frog|alirdato=2012-06-19|aŭtoro=Nafis, Gary|jaro=2012|eldoninto=California Herps}}</ref> La ĉefa tialo por alvoko estas ebligi ke la masklaj ranoj allogu partneron. Maskloj povas alvoki individue aŭ povas esti ĥoro de sonoj kie nombraj maskloj koincidas en reproduktejoj. Inoj de multaj ranospecioj, kiaj la [[ordinara arborano]] (''Polypedates leucomystax''), respondas al la masklalvokoj, kio funkcias por plifortigi la reproduktan aktivecon en reprodukta kolonio.<ref>{{Cite journal|last=Roy| first=Debjani| year=1997| title=Communication signals and sexual selection in amphibians| journal=Current Science| volume=72| pages= 923–927 | url=http://www.ias.ac.in/jarch/currsci/72/00000944.pdf |format=PDF }}</ref> Raninoj preferas masklojn kiuj produktas sonojn de pli granda intenseco kaj pli malalta frekvenco, atributoj kiuj elstaras el ranaro. La tialo por tio ŝajne estas montri la propran forton, la masklo montras sian bonfarton por produkti pli bonkvalitajn idarojn.<ref>{{cite journal |author=Gerhardt, H. C. |year=1994 |title=The evolution of vocalization in frogs and toads |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=25 |pages=293–324 |doi=10.1146/annurev.es.25.110194.001453 }}</ref> Diferenca alvoko estas elsendata de masklo aŭ nericevema ino kiam ŝi estas rajdata de masklo. Tiu estas distinga ĉirpada sono kaj estas akompanata de vibrado de la korpo.<ref name=Badger3>{{cite book |title=Frogs |last=Badger |first=David |authorlink= |author2=Netherton, John |year=1995 |publisher=Airlife Publishing Ltd |isbn=1-85310-740-9 |pages=39–44 }}</ref> Arboranoj kaj kelkaj ne-akvaj specioj havas pluvalvokon kiun ili faras surbaze de humideco antaŭ pluvo.<ref name=Badger3/> Multaj specioj havas ankaŭ teritorian alvokon kiu estas uzata por forigi aliajn masklojn. Ĉiuj el tiuj alvokoj estas elsendataj havante fermitan buŝon.<ref name=Badger3/> Danĝeralvoko, elsendata de kelkaj ranoj kiam ili estas en danĝero, estas produktita havante malfermitan buŝon rezulte en pli altatona alvoko. Ĝi estas tipe uzata kiam la rano estas kaptata de predanto kaj povas utili por forigi aŭ disorientigi la atakanton tiele ke ĝi liberigas la ranon.<ref name=Badger3/> Multaj specioj de ranoj havas profundajn alvokojn. La kveko de la amerika [[Taŭra rano]] (''Rana catesbiana'') estas foje skribita anglalingve kiel "jug o' rum".<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Jug-o-Rum: Call of the Amorous Bullfrog|familia nomo=Hilton|persona nomo=Bill Jr.|jaro=1986|publikaĵo=The Piedmont Naturalist|volumo=1|eldoninto=Hilton Pond Center for Piedmont Natural History}}</ref> La [[Pacifika arborano]] (''Pseudacris regilla'') produktas la [[Onomatopeo|onomatopean]] "ribbit" ofte aŭdata en filmoj.<ref>{{cite web |url=http://www.beachwatchers.wsu.edu/island/essays/TreeFrogs.htm |title=The RRRRRRRRiveting Life of Tree Frogs |last=Nash |first=Pat |date=Februaro 2005 |accessdate=2012-08-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120309105032/http://www.beachwatchers.wsu.edu/island/essays/TreeFrogs.htm |arkivdato=2012-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309105032/http://www.beachwatchers.wsu.edu/island/essays/TreeFrogs.htm |archivedate=2012-03-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.beachwatchers.wsu.edu/island/essays/TreeFrogs.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120309105032/http://www.beachwatchers.wsu.edu/island/essays/TreeFrogs.htm |arkivdato=2012-03-09 }}</ref> Aliaj literumadoj de ranalvokoj estas "brekekekex koax koax", nome alvoko de [[Ridorano]] (''[[Pelophylax ridibundus]]'') en ''La ranoj'', de antikva greka komedia dramo de [[Aristofano]].<ref>{{cite web |url=http://records.viu.ca/~johnstoi/aristophanes/frogs.htm |title=The Frogs |author=Aristophanes |accessdate=2012-06-19 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120513143510/http://records.viu.ca/~johnstoi/aristophanes/frogs.htm |arkivdato=2012-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513143510/http://records.viu.ca/~johnstoi/aristophanes/frogs.htm |archivedate=2012-05-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://records.viu.ca/~johnstoi/aristophanes/frogs.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120513143510/http://records.viu.ca/~johnstoi/aristophanes/frogs.htm |arkivdato=2012-05-13 }}</ref> === Torporo === [[Dosiero:American toad - Bufo americanus - 3.JPG|eta|maldekstre|250ra|La [[Amerika bufo]] estas unu el multaj specioj de Anuroj kiuj torporas.]] Dum tre malfacilaj vivkondiĉoj, kelkaj ranoj eniras al stato de [[torporo]] kaj restas neaktivaj dum monatoj. En pli malvarmaj regionoj, multaj specioj de ranoj [[Vintra dormo|vintrodormas]] vintre. Tiuj kiuj loĝas surtere kiel la [[Amerika bufo]] (''Bufo americanus'') elfosas truon kaj faras vintrumejon en kiu kuŝas [[Dormiĝo|dormetanta]]. Alia, malpli efika elfosanto, trovas fendon aŭ enterigas sin en sekaj folioj. Akvaj specioj kiaj la [[Taŭra rano]] (''Rana catesbeiana'') normale sinkas en la fundo de flako kie ili kuŝas, duonenmetitaj en koto sed ankoraŭ kapablas aliri al la oksigeno dissolvita en akvo. Ties metabolo malrapidiĝas kaj ili vivas el siaj energirezervoj. Kelkaj ranoj povas eĉ survivi frostigitaj. Glacikristaloj formiĝas sub la haŭto kaj en la korpokavaĵo sed la esencaj organoj estas protektataj el frostado per alta koncentrado de glukozo. Ŝajne senviva, frostigitarano povas re-ekspiradi kaj la koro povas restarti kiam la kondiĉoj revarmiĝas.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=how-do-frogs-survive-wint|titolo=How do frogs survive winter? Why don't they freeze to death?|alirdato=2012-06-15|aŭtoro=Emmer, Rick|dato=1997-11-24|eldoninto=[[Scientific American]]}}</ref> Aliflanke, la [[stria truorano]] (''Cyclorana alboguttata'') regule torpore somerumas dum la varma, seka sezono en Aŭstralio, survivante en dormanta stato sen aliro al manĝo aŭ akvo dum naŭ aŭ dek monatoj de la jaro. Ĝi nestotruas subgrunde kaj buliĝas ene de protekta [[Pupo (zoologio)|kokono]] formata de sia eligita haŭtaĵo. Esploristoj de la [[Universitato de Kvinslando]] troviĝis ke dum tiu torpora somerumado, la [[metabolo]] de la rano estas ŝanĝita kaj la operacia efikeco de la [[mitokondrio]] pliiĝas. Tio signifas ke la limigita kvanto de energio disponebla por la komateca rano estas uzata en pli efika maniero. Tiu surviva meĥanismo estas utila nur por animaloj kiuj restas komplete nekonsciaj dum etenda tempoperiodo kaj kies energiaj postuloj estas malaltaj ĉar ili estas malvarmsangaj kaj ne bezonas generi varmon.<ref>{{cite journal |author1=Kayes, Sara M. |author2=Cramp, Rebecca L. |author3=Franklin, Craig E. |year=2009 |title=Metabolic depression during aestivation in ''Cyclorana alboguttata'' |journal=Comparative Biochemistry and Physiology&nbsp;– Part A: Molecular & Integrative Physiology |volume=154 |issue=4 |pages=557–563 |doi=10.1016/j.cbpa.2009.09.001 }}</ref> Alia esplorado montris ke, por havigi tiujn energiajn postulojn, muskoloj atrofias, sed la muskoloj de la antaŭaj kruroj prefere ne estas tuŝitaj de tio.<ref>{{cite journal |author1=Hudson, N. J. |author2=Lehnert, S. A. |author3=Ingham, A. B. |author4=Symonds, B. |author5=Franklin, C. E. |author6=Harper, G. S. |year=2005 |title=Lessons from an estivating frog: sparing muscle protein despite starvation and disuse |journal= AJP: Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=290 |issue=3 |pages = R836–R843 | doi = 10.1152/ajpregu.00380.2005 | pmid = 16239372 }}</ref> Oni trovis ranojn kiuj havas suprajn kritikajn temperaturojn de ĉirkaŭ 41 gradojn Celsius.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Environmental Physiology of Animals|familia nomo=Wilmer|persona nomo=Pat|jaro=2009|eldoninto=Wiley|ISBN=9781405107242|paĝoj=188}}</ref> == Movmanieroj == == Vivohistorio == [[Dosiero:Greenfrog life stages.svg|eta|dekstre|Vivociklo de ''Rana clamitans'' aŭ ''Lithobates clamitans''.]] La plimulto de anuroj serĉas akvon por tie demeti sian [[frajo]]n kaj la larvoj vivas enakve ĝis sia metamorfozo. La subfamilio [[Brachycephaloidea]] demetas sur tero ovojn, ene de kiuj la larvoj evoluas rekte en ranetojn, kaj almenaŭ unu specio (''[[Limnonectes larvaepartus]]'') estas vivnaska. == Defendado == == Distribuado kaj konservostatuso == == Homa uzado == == En homa kulturo == == En Esperanto aperis == * [[Frank van Hertrooij]], ''[https://scivolemo.wordpress.com/2021/01/31/verdaj-akrobatoj/ Verdaj Akrobatoj]'' ĉe la blogo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]], 31-a de januaro 2021 == Vidu ankaŭ == * [[Arborano]] * [[Goljata rano]] * [[Listo de ranaj specioj]] * [[Pojkilotermaj bestoj]] == Bildaro == <gallery> Dosiero:Frogspawn closeup.jpg Dosiero:Tadpoles 10 days.jpg Dosiero:Frog-Zhe.jpg Dosiero:Green-leopard-frog-in-swamp.jpg </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj|ReVo=anur}} == Eksteraj ligiloj == * http://www-itg.lbl.gov/ITG.hm.pg.docs/Whole.Frog/Whole.Frog.html * http://raysweb.net/specialplaces/pages/frogsdecline.html Malapero de ranoj * http://www.thelilypad.org {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220214005227/http://www.thelilypad.org/ |date=2022-02-14 }} {{Portalo|Zoologio}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Frog|revizio=768704692}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Anuroj| ]] 4tlm1pmnx2io5k8cim0kt3g6o6n1etp 1 43502 9366423 8177283 2026-05-04T08:47:13Z Sj1mor 12103 /* Kontrolo */ nova sekcio 9366423 wikitext text/x-wiki Ne nepre. Mi aŭdis (kaj probable mem uzis) "esperantiĝi" sinonime je "esperantistiĝi". - [[Uzanto:Jorge CAMACHO|jc]] Tiu ĉi nomo (esperantigo) ŝajnas al mi ne konvena: simile kiel "rekatoligo", rilate al lingvoj - rusigo, germanigo, ĉeĥigo, francigo, angligo... de homoj. Kiaj estus tiaj homoj? Ĉu ili kondutus laŭ manieroj de la menciitaj lingvoj aŭ laŭ maniero de ties landoj, laŭ vivmanieroj ktp. "Esperantigi" rilate al homoj ŝajnas al mi jene: perforte fari, ke iu alia igu esperanta. Pli bone eble estus "esperantiĝo". Povas esti esperantigita versio de artikolo, de libro, sed provu imagi esperantigitan version de homo. [[Vikipediisto:Petr Tomasovsky|Petro]]. 8. Jun 2005 15.09 (UTC) Esperantigo ne estas pli perforta ol esperantistigo. Kelkaj esperantuloj esperantigas siajn infanojn, lingve denaskigas ilin, tamen ne nepre faras ilin esperantistoj. Cetere, en Vikipedio mem: [[Vikipedio:Vikipediistoj laŭ esperantiĝo]] - [[Uzanto:Jorge CAMACHO|jc]] == A-finaĵo por virinaj nomoj == {{@|HaleBopp}} Mi vidis ke vi aldonis la frazon "Estas notinde krome, ke la A-finaĵo, ofte uzata kun virinaj nomoj (vidu la ĉi-postajn ekzemplojn), estas tute neracia kaj kontraŭfundamenta, kaj sekve evitinda". Kiu diris tion? Mi ne vidas tion en la fontojn citatajn ĉi tie.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 06:41, 31 Dec. 2015 (UTC) :Saluton, Kiel klarigite en la du ligiloj "neracia" ĉar la kutimo de a-finaĵo estas nur tiu de kelkaj kulturoj, kaj ĉar eĉ en tiuj kulturoj estas viraj nomoj kun a-finajo, kaj do tio estas nelogika kaj netaŭga por lingvo kun internacia celo. "Kontraŭfundamenta", relegu PMEG "''uzi Esperantan A-finaĵon en vorto, kiu el ĉiuj vidpunktoj estas O-vorto, estas stranga rompo de la simpla Esperanta gramatiko. La Fundamento uzas virinajn nomojn kun O-finaĵo.''". Kaj "evitinda" pro la du antaŭaj kialoj . A-nomoj por virinoj ne estas malpermesitaj, precipe se la originala nomo estas a-finaĵa, sed por plene esperantigi virinajn nomojn, a-finaĵo ne estas nepra, kaj o-finaĵo preferindas. [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] 10:44, 31 Dec. 2015 (UTC) ::{{@|HaleBopp}} Dankon pro via respondo. Mi ankoraŭ ne trovas la vorton "evitinda". Ĉu vi povas skribi iom pli malforte? Mi konsentas kun la ideo "A-nomoj por virinoj ne estas malpermesitaj, precipe se la originala nomo estas a-finaĵa, sed por plene esperantigi virinajn nomojn, a-finaĵo ne estas nepra, kaj o-finaĵo preferindas".--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 19:28, 31 Dec. 2015 (UTC) :::Konsentite, mi reverkas pli milde kaj pli detale tiun parton. [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] 21:47, 31 Dec. 2015 (UTC) == Fonto kaj listo == Ĉu estas aŭtorita fonto-listo publike alirebla de esperantigitaj nomoj de gravaj perosnoj en la historio? Eble indas krei tiun kategorioN de homo kun esperantigitaj nomoj [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 09:29, 10 dec. 2022 (UTC) == Ĉu ĉiuj propraj nomoj devus esti esperantigita? == Kiel vi opinias? Laŭ vi ĉu absolute ĉiuj propraj nomoj devus esti esperantigita? Mi trovas ke tio povas pli-faciligi la kompreno inter esperantistoj kaj eviti ambiguaĵoj. [[Uzanto:Yassine Mehdi|Yassine Mehdi]] ([[Uzanto-Diskuto:Yassine Mehdi|diskuto]]) 10:57, 27 jun. 2023 (UTC) == Kontrolo == Eĉ la nuna titolo, "Esperantigo de homoj", strangas, ĉar oni traktas Esperantigo de nomoj de homoj! @[[Uzanto:Administrantoj|Administrantoj]] (@[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], @[[Uzanto:Kani|Kani]], @[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] kaj aliaj kiuj eble mi ne konas) Ĉu vi pace vivas kun tiu artikolo? mi konstatis ke iu @[[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] aldonas ligilojn al ĝi. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:47, 4 maj. 2026 (UTC) 3xjgph0vh899eumh3jw3lxb22jjphfo 0 43627 9366201 9352714 2026-05-03T22:34:41Z ThomasPusch 1869 9366201 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto homo}} '''Modesto GIULIANI''' (naskiĝis en [[1914]], mortis en [[2000]]) estis [[Argentino|argentina]] esperantisto kaj [[delegito de UEA]] en Ucacha, [[provinco Kordobo (Argentino)|provinco Kordobo]] de [[Argentino]]. {{Ĝermeto|Esperantisto}} {{vivtempo|GIULIANI, Modesto}} [[Kategorio:Argentinaj esperantistoj]] 61thtt79991rka9ileetnz1nndt2isq 9366202 9366201 2026-05-03T22:35:40Z ThomasPusch 1869 9366202 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto homo |dato de naskiĝo = en [[1914]] |dato de morto = en [[2000]] }} '''Modesto GIULIANI''' (naskiĝis en [[1914]], mortis en [[2000]]) estis [[Argentino|argentina]] esperantisto kaj [[delegito de UEA]] en Ucacha, [[provinco Kordobo (Argentino)|provinco Kordobo]] de [[Argentino]]. {{Ĝermeto|Esperantisto}} {{vivtempo|GIULIANI, Modesto}} [[Kategorio:Argentinaj esperantistoj]] d2825n5cr66eo6pmk01tllrkmev2s6r 9366203 9366202 2026-05-03T22:42:54Z ThomasPusch 1869 9366203 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto homo |dato de naskiĝo = en [[1914]] |dato de morto = en [[2000]] }} '''Modesto GIULIANI''', je plena nomo ''Modesto Alberto GIULIANI'' (naskiĝis en [[1914]], mortis en [[2000]]) estis [[Argentino|argentina]] esperantisto kaj instruisto respektive ekde 1980 emerita instruisto. Li estis [[delegito de UEA]] en Ucacha, [[provinco Kordobo (Argentino)|provinco Kordobo]] de [[Argentino]].<ref>ekzemple en la [[Jarlinro de UEA]], eldono [[1995]], paĝo 100</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermeto|Esperantisto}} {{vivtempo|GIULIANI, Modesto}} [[Kategorio:Argentinaj esperantistoj]] 3slzerf600ksxk6zhsr2ur81f3aldg7 9366204 9366203 2026-05-03T22:43:08Z ThomasPusch 1869 9366204 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto homo |dato de naskiĝo = en [[1914]] |dato de morto = en [[2000]] }} '''Modesto GIULIANI''', je plena nomo ''Modesto Alberto GIULIANI'' (naskiĝis en [[1914]], mortis en [[2000]]) estis [[Argentino|argentina]] esperantisto kaj instruisto respektive ekde 1980 emerita instruisto. Li estis [[delegito de UEA]] en Ucacha, [[provinco Kordobo (Argentino)|provinco Kordobo]] de [[Argentino]].<ref>ekzemple en la [[Jarlibro de UEA]], eldono [[1995]], paĝo 100</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermeto|Esperantisto}} {{vivtempo|GIULIANI, Modesto}} [[Kategorio:Argentinaj esperantistoj]] f5v614ixpe6uwznofkzrls4wowch73n 9366205 9366204 2026-05-03T22:43:25Z ThomasPusch 1869 /* Referencoj */ 9366205 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto homo |dato de naskiĝo = en [[1914]] |dato de morto = en [[2000]] }} '''Modesto GIULIANI''', je plena nomo ''Modesto Alberto GIULIANI'' (naskiĝis en [[1914]], mortis en [[2000]]) estis [[Argentino|argentina]] esperantisto kaj instruisto respektive ekde 1980 emerita instruisto. Li estis [[delegito de UEA]] en Ucacha, [[provinco Kordobo (Argentino)|provinco Kordobo]] de [[Argentino]].<ref>ekzemple en la [[Jarlibro de UEA]], eldono [[1995]], paĝo 100</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{bibliotekoj}} {{Ĝermeto|Esperantisto}} {{vivtempo|GIULIANI, Modesto}} [[Kategorio:Argentinaj esperantistoj]] 4ly1gxrsesmxl4dfo1igk8ccc2vf0ej 0 43676 9366121 8565485 2026-05-03T20:15:08Z ThomasPusch 1869 {{ĝermeto}} 9366121 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Vladimir SILJANOVSKI''' (1936-1999)?, kursgvidinto, E-populariginto en [[Skopje]] ([[Makedonio]]), iama delegito pri [[stomatologio]], mortis la 14-an de aprilo. {{ĝermeto}} [[Kategorio:Makedonaj esperantistoj|Siljanovski, V]] gehq4dxdiqhujk1m6jmm10mehveglkc 9366217 9366121 2026-05-03T23:11:07Z ThomasPusch 1869 9366217 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dato de naskiĝo = [[1936]] }} '''Vladimir SILJANOVSKI''' (1936-1999), kursgvidinto, E-populariginto en [[Skopje]] ([[Makedonio]]), iama delegito pri [[stomatologio]], mortis la 14-an de aprilo 1999. {{ĝermeto}} [[Kategorio:Makedonaj esperantistoj|Siljanovski, V]] lt4pdzj25kq1csii3rja9b64wo0h6ad 0 43706 9366116 6617479 2026-05-03T20:11:31Z ThomasPusch 1869 {{ĝermeto}} 9366116 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Dini KAPEERT''' (1917- mortis la 28-an de julio 2001 en [[Amsterdamo]]) estis dumviva membro, regula ano de [[Societo Zamenhof]]. {{ĝermeto}} {{vivtempo|Kapeert, Dini}} [[Kategorio:Nederlandaj esperantistoj]] lc3gsmaucuiatr2yt7tven82vejd35i 0 45176 9366172 8739619 2026-05-03T20:51:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366172 wikitext text/x-wiki {{informkesto filozofo | dato de naskiĝo = [[1079]] }} [[Dosiero:Heloïse et d'Abélard.jpg|eta|240px|La amo inter [[Abelardo kaj Heloiza]]]] '''Petro Abelardo'''<ref>[[Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]]: [http://vortaro.net/#Abelardo Abelard/o]</ref> ({{lang-fr|Pierre {{etmajuskloj|Abélard}}}}, {{lang-la|Petrus {{etmajuskloj|Abaelardus}}}}; naskiĝis en [[1079]], mortis la {{daton|21|aprilo|1142}}) estis [[francio|franca]] [[filozofo]], [[teologo]] kaj [[poeto]]. Li kelkfoje ricevis malaprobon flanke de la [[katolikismo|katolika]] [[eklezio]] pro siaj - laŭdire - [[herezo|herezaj]] ideoj. == Vivo == [[Dosiero:Abelard and Heloise.jpeg|eta|maldekstra|200px|Ambaŭ geamantoj en [[manuskripto]] el la [[14-a jarcento]] pri ''{{lang|fr|Roman de la Rose}}'', [[Chantilly]], musée Condé.]] === Junaĝo === Abelardo naskiĝis en 1079 en la vilaĝo Le Pallet, kuŝanta 16 kilometrojn norde de [[Nanto (Francio)|Nanto]], en [[Francio]]. Devena el nobela familio, li rezignis pri siaj rajtoj de unuenaskito por dediĉi sin al [[kariero]] [[kleriko|klerika]] - por havi la eblon daŭre studadi. Unue li studis ĉe fama ano de [[nominalismo]], Roscelino de [[Compiègne]], poste - ekde [[1100]] - ĉe ano de [[realismo]], Guillaume de [[Champeaux]] en [[Parizo]], kie en mallonga tempo li fariĝis magistro. La datoj de lia studo pri [[matematiko]] ne certas. Li malfermis unu post la alia du lernejojn pri [[dialektiko]], en [[Melun]], poste en [[Corbeil-Essonnes|Corbeil]]. Sed jam baldaŭ, en [[1102]], malsana, li retiriĝis al siaj parencoj en [[Bretonio]]. En [[1108]], resaniĝinte, li reiris al [[Parizo]], kie sur la monteto de ''Sankta Geneviève'' li malfermis sian trian lernejon. En sia instruado filozofia li sin montris sufiĉe kritika kontraŭ siaj profesoroj. En [[1113]] ambaŭ liaj gepatroj eniris la [[monaĥejo|monaĥan]] vivon. Samjare li mallonge restis en [[Laon]] por sekvi la [[teologio|teologiajn]] kursojn de [[Anselmo]] de Laon; baldaŭ pro envio de la konkursanoj, li foriris, kaj en [[1114]] li ricevis la [[katedro]]n pri [[teologio]] kaj [[dialektiko]] ĉe [[Notre Dame]] en [[Parizo]]. === Renkontiĝo kun Heloiza === En [[1117]], dum plena sukceso en sia vivo, li renkontis [[Heloiza]]n. El ilia amrilato, post kaŝa [[geedziĝo]], naskiĝis filo nomata Astrolabo ({{lang-la|Astrolabius}}), laŭ la scienca instrumento [[astrolabo]]). Fakte, ĉar Abelardo estis nek [[monaĥo]] nek [[pastro]], estis nenia malhelpo kontraŭ plenpublika geedziĝo, sed Heloiza tion ne volis, ĉar ŝi timis ke tio povus noci lian karieron [[universitato|universitatan]]. Ilia rilato finiĝis tragedie: en [[1118]] li estis [[kastrado|kastrita]] de senditoj de Fulbert, la onklo de Heloiza. La juna virino retiris sin en la monaĥinejon de [[Argenteuil]], Abelardo en la [[monaĥejo]]n de [[Saint-Denis]]. === Posta vivo === En la [[koncilio]] de Soissons ([[1121]]) oni kondamnis lian grandan verkon ''Kristana Teologio'', specife la paragrafon pri raciisma interpreto de la [[Triunuo]]. Post tio li ekloĝis en [[Quincey]], esperante vivi kiel [[ermito]], sed la granda alfluado de [[studento]]j tion malhelpis. Li do konstruigis tie [[preĝejo]]n kaj plurajn loĝejojn nomitajn Oratorio de la Parakleto ({{lang-fr|Oratoire du Paraclet}}). Sekvis problemoj kun [[Bernardo de Clairvaux]]; Abelardo, laŭ propraj vortoj jam pripensis ekiri en paganan landon, kiam oni proponis al li fariĝi abato de monaĥejo, kiu travivis problemojn. Li akceptis, sed baldaŭ la tieaj monaĥoj eĉ provis veneni lin. [[Dosiero:AbelardHeloiseTomb.jpg|eta|maldekstra|240px|Kunmetita bildo pri la tombo de Abelardo kaj Heloiza kun pluraj detaloj.]] En [[1128]] Heloiza, jam abatino, kaj ŝiaj monaĥinoj estis forpelita el la monaĥinejo kaj Abelardo proponis al ili loĝejon en la Oratorio de la Parakleto. Rumoroj disvastiĝis pri ilia rilato. Pri la lastaj jaroj de lia vivo ekzistas nur malmulte da informoj: li instruis plurloke, havis ankoraŭ famajn lernantojn - ekzemple [[Johano de Salisbury]] kaj [[Arnoldo de Brescia]]. Li verkis multe, precipe pri filozofiaj temoj. === Denunco kaj morto === Post denunco de [[Guillaume de Saint-Thierry]], la fama monaĥo [[Bernardo de Clairvaux]] estigis kampanjon por kondamnigi Abelardon; tio funkciis, kaj lin kondamnis la [[koncilio]] de [[Sens]] en [[1141]]. Poste li ekiris al [[Romo]] por apelacii al la papo. Survoje, en la fama [[Abatejo de Cluny|monaĥejo de Cluny]] la tiea abato [[Petro la Venerinda]] konvinkis lin repaciĝi kun Bernardo de Clairvaux. Abelardo mortis en 1142 en [[Saint-Marcel (Saône-et-Loire)|Saint Marcel]] apud [[Chalon-sur-Saône]]. == Ĉefverkoj == === Verkoj pri amo === [[Dosiero:Abaelard.jpg|eta|dekstra|200px|''{{lang|la|Apologia contra Bernardum}}'', paĝo el Clm. 28363 (12a jc), de Abelardo.]] Al [[literaturhistorio]] aparte gravas la tragika historio pri la amo de Abelardo kaj Heloiza. Konserviĝis pluraj leteroj de la amantoj, kvankam iuj opinias, ke ĉiujn leterojn verkis Abelardo mem. Precipe fama estas lia [[aŭtobiografio]]. * ''Historio de domaĝo'' ({{lang|la|Historia calamitatum}}) - kiu temas pri liaj unuaj 50 jaroj. === Filozofiaj-teologiaj verkoj === Jen liaj verkoj pri filozofio kaj teologio, ĉiuj en [[latino]]: * ''Logiko por komencantoj'' ({{lang-la|Logica Ingredientibus}}, antaŭ 1121) * ''Dialektiko'' ({{lang-la|Dialectica}}, 1115–1116) * ''Glosaro pri [[Porfirio]]'' ({{lang-la|Glossae in Porphyrium}}, ĉ. 1120) * ''Traktaĵo pri intelekto'' ({{lang-la|Tractatus de intellectibus}}) * ''Kristana teologio'' ({{lang-la|Theologia christiana}}) * ''Enkonduko en teologion'' ({{lang-la|Introductio ad theologiam}}) * ''[[Sic et Non|Jes kaj ne]]'' ({{lang-la|Sic et non}}). Tio estas kolekto de citaĵoj el gravaj kristanaj aŭtoroj pri filozofio kaj kristana teologio. La verko estas aranĝita laŭ 158 demandoj; al ĉiu demando la verko citas jesajn kaj neajn opiniojn. * ''Komparoj aŭ dialogo inter [[filozofo]], [[judo]] kaj [[kristano]]'' ({{lang-la|Collationes sive Dialogus inter Philosophum, Iudaeum et Christianum}}, 1136–1139). Tiu verko estas religi-historie tre grava: li prezentas kvazaŭ vizian programon pri renkontiĝo interreligia. * ''Etiko'' ({{lang-la|Ethica}}, antaŭ 1140), ankaŭ konata kiel ''Konu Vin Mem'' ({{lang-la|Scito te ipsum}}), estas verko pri [[etiko]], unu el liaj ĉefverkoj. == Idearo == En la [[19-a jarcento]] kelkaj anoj de [[raciismo]], ekzemple [[Renan]], provis kvazaŭ akapari Abelardon por ilia filozofia [[skolo]]. Ili vidis en li [[12-a jarcento|12a-jarcentan]] [[heroldo]]n de [[klerismo]] aŭ ''[[Jarcento de la Lumoj]]''. Sed oni ne forgesu, ke Abelardo estis filo de sia propra epoko. Li neniam estis ekzemple kontraŭ-eklezia, kontraŭ-religia. Tio, kion li serĉis, estis ia scienca [[metodiko]], uzebla ankaŭ por teologiaj demandoj. En sia ''[[Sic et Non]]'' (''Jes kaj ne'') per kontraŭmetado de kontrastaj citaĵoj el ekleziaj saĝuloj, kiujn efektive li alte taksis, li nur klopodis trovi, kie estas la limoj, inter kiuj eblas rezonadi. Li ne estis "klerigita" [[Agnostikismo|agnostikulo]] aŭ simile. Abelardo instigis al diskutado kiel eble plej malferma. La leĝojn de sia fako - la [[logiko]] - li aplikas al la uzado de la lingvo je ĉiu nivelo. Ankaŭ lia partoprenado en la batalo ĉirkaŭ la [[Universalia]] apartenas al tio ĉi. Eble nur en unu temo li vere estis originala: la etiko. Lia ''scito teipsum'' (= konu vin mem, laŭ la praa tezo de la [[orakolo de Delfo]]j) li kontraŭas la kvazaŭ aŭtomatan kredon, ke [[peko]] estas nura fakta transpaŝo de la [[leĝo]] de [[Dio]]. Laŭ Abelardo gravegas ne nur, ĉu efektive tiun leĝon oni transiris, sed ankaŭ kun kia intenco: eĉ [[Judaso]], perfidante Jesuon, povus esti tute sincera kaj en tio tute justa! Gravas la intenco, la tiumomenta scio pri la cirkonstancoj ktp. Peko, laŭ li, ne estas nur klara, difinita ago, sed vera peko estas la homa intenco, la malŝato pri Dio kiel leĝodonanto. == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == [[Dosiero:Christophe Civeton - Das Grabmal von Abaelard und Heloise.jpg|eta|dekstra|240px|Desegnaĵo el la [[19-a jarcento]] de la tombo de Abelardo kaj Heloiza]] * http://www.fordham.edu/halsall/basis/abelard-histcal.html <!-- en:The Story of My Misfortunes en->eo:La (Etaĝo, Historio) (da, de) (My, Mia) _Misfortunes_ ko:영문 번역본 --> * http://plato.stanford.edu/entries/abelard/ <!-- en:Pierre Abélard es:Pierre Abélard --> * http://abelard.chez-alice.fr/Tanslation.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060129015946/http://abelard.chez-alice.fr/Tanslation.htm |date=2006-01-29 }} <!-- en:The successive tombs of Abélard and Héloïse en->eo:La _successive_ _tombs_ (da, de) _Abélard_ kaj _Héloïse_ --> * http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20050505.shtml <!-- en:Abelard and Heloise en->eo:_Abelard_ kaj _Heloise_ --> * http://www.abelard.org/abelard/abel-hi.htm <!-- en:Pierre (Peter) Abelard of Le Pallet, introduction en->eo:_Pierre_ (_Peter_) _Abelard_ (da, de) _Le_ _Pallet_, _introduction_ --> * http://www.abelard.org/ <!-- en:abelard.org --> * http://www.abelard.org/france/le-pallet.php <!-- en:Le Pallet, birthplace of Pierre Abelard, in pictures en->eo:_Le_ _Pallet_, _birthplace_ (da, de) _Pierre_ _Abelard_, (in, en) bildoj --> * http://www.kul.lublin.pl/efk/hasla/a/abelard.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050214140114/http://www.kul.lublin.pl/efk/hasla/a/abelard.html |date=2005-02-14 }} <!-- pl:- hasło "Powszechnej Encyklopedii Filozofii" --> * http://www002.upp.so-net.ne.jp/tetsu/shumi/kouz4.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061008043620/http://www002.upp.so-net.ne.jp/tetsu/shumi/kouz4.html |date=2006-10-08 }} * http://classiclit.about.com/library/bl-etexts/pabelard/bl-pabel-historia-french.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121114111418/http://classiclit.about.com/library/bl-etexts/pabelard/bl-pabel-historia-french.htm |date=2012-11-14 }} <!-- la:Historia calamitatum mearum la->eo:(Historio, Vikipediista diskuto:Rob Hooft) _calamitatum_ _mearum_ --> * http://wikisource.org/wiki/Dialogus_inter_philosophum%2C_iudaeum_et_christianum {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051219084746/http://wikisource.org/wiki/Dialogus_inter_philosophum,_iudaeum_et_christianum |date=2005-12-19 }} <!-- fr:Dialogus inter philosophum, iudaeum et christianum --> * http://www.science.uva.nl/~seop/entries/abelard/ <!-- de:} --> * http://www.bautz.de/bbkl/a/abaelard_p.shtml <!-- de:} --> * http://www.abaelard.de <!-- de:Exzellentes Webangebot zu Abaelard von Werner Robl, mit vielen Quellentexten --> * http://www.uni-rostock.de/fakult/philfak/fkw/iph/strobach/veranst/mittelalter/sicetnon.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060202012138/http://www.uni-rostock.de/fakult/philfak/fkw/iph/strobach/veranst/mittelalter/sicetnon.html |date=2006-02-02 }} <!-- de:Einige Beispiele aus ''Sic et Non'' --> * http://www.abaelard.de/abaelard/Main.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060116102532/http://www.abaelard.de/abaelard/Main.htm |date=2006-01-16 }} <!-- it:Opere di Abelardo --> * http://www.letteraturaestile.com/aaaa_autori/100_e_antecedenti/abelardo_pietro.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060506165739/http://www.letteraturaestile.com/aaaa_autori/100_e_antecedenti/abelardo_pietro.asp |date=2006-05-06 }} * http://www.abelard.org <!-- ko:http://www.abelard.org --> * http://www.abelard.org * http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Pierre_Abelard <!-- ko:http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Pierre_Abelard --> * http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Pierre_Abelard {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Abelardo, Petro}} [[Kategorio:Benediktanaj abatoj]] [[Kategorio:Homoj de Loire-Atlantique]] [[Kategorio:Entombigitoj en la tombejo Père-Lachaise]] [[Kategorio:Eŭnukoj]] [[Kategorio:Benediktanaj filozofoj]] [[Kategorio:Filozofoj de la 12-a jarcento]] [[Kategorio:Filozofoj pri lingvo]] [[Kategorio:Francaj benediktanoj]] [[Kategorio:Francaj lingvistoj]] [[Kategorio:Francaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Katolikaj filozofoj]] [[Kategorio:Katolikaj teologoj]] [[Kategorio:Logikistoj]] [[Kategorio:Mezepokaj komponistoj]] [[Kategorio:Mezepokaj poetoj]] [[Kategorio:Mezepokaj teologoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj de la 12-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj poetoj]] [[Kategorio:Francaj filozofoj]] [[Kategorio:Latinlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Skolastikistoj]] n13tmjk3qvv837wx2ugs2q5d3aimhpx 0 47264 9366589 9257258 2026-05-04T11:39:29Z Sj1mor 12103 9366589 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Nacia Spirita Asembleo''' (NSA) estas la plej alta institucio de la [[Bahaa Kredo]] je la nacia nivelo. "Spirita Asembleo" estas termino donita de ''[['Abdu'l-Bahá]]'' por la konsilantaroj, kiuj funkcias je la loka kaj nacia niveloj. == Strukturoj == En Sia ''[[Kitáb-i-Aqdas]]'', ''[[Bahá'u'lláh]]'' instalis la institucion de la "Domo de Justeco". Li priskribis la funkciojn de la "Lokaj Domoj de Justeco" kaj la Internacia aŭ [[Universala Domo de Justeco]]. Spiritaj Asembleoj estas konsiderataj kiel embrioj de la institucio de la "Domo de Justeco". En Sia "Volo kaj Testamento" '' 'Abdu'l-Bahá'' enkondukis la Duajn, aŭ "Naciajn Spiritajn Asembleojn". "Nacia Spirita Asembleo" havas naŭ membrojn, kiuj estas ĉiujare elektitaj per duŝtupa procedo: unue ĉiuj membroj de la bahaa komunumo de difinitaj balotregionoj elektas per sekreta balotado sen kandidatoj - ĉiuj plenaĝaj membroj rajtas elekti kaj estas elekteblaj - certan nombron (kiu varias laŭlande depende de la grandeco de la lando kaj ĝia bahaa komunumo) da delegitoj por la jara konvento de la nacia bahaa komunumo. Tiuj delegitoj siavice dum la konvento, kiu okazas ĉiujare dum la Festoperiodo de Rezvan (''Rid&#803;ván''), elektas la naŭ membrojn de la Nacia Spirita Asembleo. Ankaŭ tiuj elektoj okazas sen starigo de kandidatoj kaj sen ajna propaganda kampanjo antaŭ la balotoj. Ĉiu delegito donas naŭ voĉojn por la naŭ homoj kiujn li/ŝi konsideras plej bone kvalifikitaj por la ofico; principe elekteblaj estas ĉiuj plenaĝaj (t.e. laŭ provizora regulo ĉiuj 21-jaraĝaj) membroj de la tuta nacia bahaa komunumo. Elektitaj estas tiuj naŭ, kiuj ricevis la plej multajn voĉojn. La plej grava trajto de la bahaa elekto-sistemo verŝajne estas, ke ĝi ne permesas la leviĝon de individuaj gvidantoj, kiuj tra la historio kaŭzis grandan malutilon al la socio pro sia "''hybris''" (sento de supereco) kaj konfliktoj inter egoismaj interesoj kaj la bonfarto de la socio kiel tuto. La socio ĉiam estas en granda danĝero pro reĝoj, diktatoroj, pastroj kaj eĉ grandaj politikistoj en demokratioj. Kelkaj el la trajtoj de la Bahaa Administracio, kiuj ekskludas la aperon de individuaj gvidantoj estas : * 1) la malpermeso de kandidatigo kaj elekto-kampanjoj. * 2) la nerekta elekto de la du pli altaj niveloj de la administracio, kiu igas grandskalan reklamadon por unuopuloj multe malpli necesa, ol en la kazo de rektaj elektoj. * 3) la instruo, ke elektantoj voĉdonu por tiuj, kiuj havas spiritajn kvalitojn (kiel humileco kaj malegoismo) same kiel administrajn kapablojn kaj servo-pretecon. * 4) la fakto, ke decidoj faritaj de elektitaj asembleoj estas konfidencaj rilate al la voĉdonado de unuopaj membroj. * 5) la fakto, ke membroj de elektitaj asembleoj havas apartan staton en la komunumo nur kiam ili funkcias kiel asembleo, sed ne kiam ili elpaŝas kiel individuoj. Plie estas menciinde, ke la prezidanto de spirita asembleo ĉefe rolas kiel kunordiganto kaj ne uzas sian pozicion por akiri pli da influo en diskutado ol aliaj asembleanoj. En la kazo de la Universala Domo de Justeco, la prezidanteco ofte ŝanĝiĝas, kaj la nomo de la prezidanto ne estas sciigata al la publiko por eviti la eblecon, ke iu povus esti elstarigita kiel la "ĉefo" de la Bahaa mondo. Dua grava aspekto de la bahaa elekto-sistemo estas, ke ĝi akcelas diversecon en la kultura fono de tiuj, kiuj estas elektitaj al regantaj organoj. La postulo, ke ĉiu elektanto voĉdonu naŭ nomojn, fokusigas la atenton al la respondeco de la unuopa elektanto por la konsisto de la tuta asembleo anstataŭ al la voĉdono por malmultaj individuoj, kaj tiu ĉi fokusigo estas neeviteble influata per la instruoj pri unueco kaj diverseco : ju pli granda la diverseco, des pli granda la riĉeco de la komunumo, same kiel ĝardeno kun multe da malsamaj floroj estas multe pli bela ol ĝardeno kun nur unu speco aŭ unu koloro. Bona ekzemplo por tia diverseco estas la Nacia Spirita Asembleo de Usono de 1985, kiu konsistis - laŭ la rasoj - el kvar nigruloj, du blankuloj, unu aziano, unu indiĝena amerikano kaj unu perso; kaj - laŭ la sekso - kvar virinoj kaj kvin viroj. Ili devenas de plej diversaj regionoj kaj profesiaj fakoj. Tiu ĉi rezulto, kiu eble estas unika por elektita organo en Usono, estis atingita sen ia regularo pri kvotoj. La tendenco al diverseco estas fortigita per la direktivo, ke okaze de voĉo-egaleco "prioritato devas esti donita senhezite al tiu flanko, kiu reprezentas minoritaton". Fine estas rimarkinde, ke la voĉdona sistemo bahaa havas la latenton forigi tiun antikvan problemon pri tio, kiu estu la ĝusta ekvilibro inter kontinueco kaj ŝanĝiĝo en registaro, t.e. kiel adaptiĝi al ŝanĝiĝantaj kondiĉoj sen maltrankvilo kaj malefikeco rezultanta el subitaj rompoj en la kontinueco. Antaŭ-demokratiaj sistemoj ĉiam riskis misregadon, kiam unuopulo aŭ grupo tenis la potencon por longa periodo, kaj akrajn konfliktojn, kiam la reganto mortis aŭ la reĝimo fariĝis netolerebla. Ankaŭ la nuntempaj demokratioj ofte ne atingas la ĝustan ekvilibron kaj suferas, kiam unu politika partio longtempe dominas aŭ kiam okazas plena eksoficigo de registaraj oficistoj sekve de potenco-perdo de la reganta partio. Regado fare de asembleoj, oftaj elektoj kaj la neekzisto de subgrupiĝoj estas karakterizaĵoj de la Bahaa Administracio, kiuj tendencas krei situaciojn, en kiuj kontinua membreco en reganta organo estas ekvilibrigita per nova membreco. [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bahaa-administracio-U.htm] == Funkcioj == La "Nacia Spirita Asembleo" gvidas la bahaan komunumon de sia lando kaj mastras ĝiajn aferojn. Tiucele ĝi povas nomumi homojn aŭ krei organojn por plenumi taskojn. Ĝi havas aŭtoritaton super individuoj, administraj organoj kaj [[Loka Spirita Asembleo|"Lokaj Spiritaj Asembleoj"]] de sia lando, sed devas pravigi siajn decidojn kaj agojn nur al la Universala Domo de Justeco. La decidojn prenas la NSA-o laŭ triŝtupa procedo : * 1) interkonsiliĝo * 2) voĉdono * 3) unueco en la efektivigo de decido Sur ĉiuj niveloj de la Bahaa administracio oni praktikas ĉiuflankan interkonsiliĝon por altigi la probablecon de kiel eble plej bonaj decidoj. La unua principo de la [[Bahaa interkonsiliĝo]] estas ĉiuflanka partopreno por profiti el kiel eble plej larĝa amplekso de sperto kaj saĝeco. Ĉiuj membroj de administra organo, ne nur la prezidanto, devas atenti, ke ĉiu ĉeestanto havu la saman ŝancon kontribui. Ĉiu estas kuraĝigita paroli senĝene, sed trankvile kaj ĝentile. La dua principo estas objektiveco kaj malligiteco. La diskuto okazu laŭ logika sinsekvo : Unue oni preĝas por harmoniigi la tonon kaj perspektivon, kaj poste sekvas la normalaj paŝoj de scienca esploro : Konstati la precizan naturon de la problemo, kolekti la koncernajn faktojn, konsenti pri la spiritaj aŭ administraj principoj ligitaj al ĝi, elĉerpa kaj senĝena diskutado, oferti kaj voĉdonigi decidon, kaj fine agadi por la efektivigo de la decido. Ĉiuj sentu, ke la proponitaj ideoj apartenas al la tuta komunumo, sed ne al tiu, kiu prezentis ilin kiel la unua; fakte povas okazi, ke iu partoprenanto parolas kontraŭ sian originalan sugeston, se li poste aŭdas pli konvinkan proponon. La tria principo estas la neceso de unueco en la efektivigo de decido. Decidoj povas esti farataj per voĉdono de la plimulto, sed la Bahaanoj estas instigitaj strebi al unuanimeco. En la kazo de majoritata decido la minoritato tamen tutkore subtenu la realigon de la decido kaj ne klopodu vanigi ĝin, ĉar tio kaŭzos nur malkonsenton kaj subfosus la unuecon de la komunumo, kiun oni konsideras multe pli esenca ol la evito de ebla eraro por difinita tempo. Se oni sekvis la ĝustan procedon de interkonsiliĝo, la ŝanco de erara decido devus esti malgranda. Ĉiukaze tiaj eraroj povas esti reviziitaj, se plua interkonsiliĝo estas okazigita rezulte de adekvata [[apelacio]], unue ĉe la organo farinta la decidon, kaj - se tio malsukcesas - poste pere de pli altaj instancoj. [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bahaa-administracio-U.htm] "Naciaj Spiritaj Asembleoj" havas ankaŭ la rolon elekti la "Universalan Domon de Justeco". Ĉiuj membroj de la Asembleo havas apartan voĉdonon en sekreta baloto dum la Internacia Konvento, kiu okazas ĉiun kvinan jaron. Tial la elekto de la "Universala Domo de Justeco" estas tri-nivela procedo, kiel klarigita en la "Volo kaj Testamento" de '' 'Abdu'l-Bahá''. == Historio == '''Naskiĝjaro de la Bahaaj "Naciaj Spiritaj Asembleoj" ''' [http://bahai-library.com/asia-pacific/Notes%20on%20Research/national_spiritual_assemblies.htm] :Jaroj = NSA :1953 = 12 :1963 = 56 :1973 = 113 :1979 = 125 :1988 = 148 :1995 = 174 :1998 = 179 :2001 = 182 * [[1923]]: [[Britaj Insuloj]], [[Germanio]] (kun Aŭstrio), [[Barato]] (kun Pakistano kaj Birmo) * [[1924]]: [[Egiptio]] (kun Sudano) * [[1925]]: [[Usono]] (kun Kanado) * [[1931]]: [[Irako]] * [[1934]]: [[Aŭstralio]] (kun Nov-Zelando), [[Irano]] * [[1948]]: [[Kanado]] * [[1953]]: Italio kun Svislando * [[1956]]: Centra kaj Orienta [[Afriko]] (Belga Kongolando, Komoroj, ...), Nord-Okcidenta Afriko, Sud-Okcidenta Afriko * [[1957]]: [[Alasko]], [[Arabio]], [[Nov-Zelando]], [[Pakistano]] :Nord-Orienta Azio ([[Japanio]]) :Sud-Orienta Azio :Meksiko kun la Respublikoj de [[Centra Ameriko]] :[[Grandaj Antiloj]] :Ŝtataro de Brazilo/Peruo/Kolombio/Ekvadoro/Venezuelo :Ŝtataro de Ĉilio/Argentino/Urugvajo/Paragvajo/Bolivio :[[Skandinavio]] kun Finnlando :Landoj de [[Benelukso]] :Hispanio kun Portugalio * [[1958]]: [[Francio]] * [[1959]]: [[Aŭstrio]], [[Birmo]], [[Suda Pacifiko]], [[Turkio]] * [[1961]]: [[Bolivio]], [[Ĉilio]], [[Kolombio]], [[Kostariko]], [[Kubo]], [[Dominika Respubliko]], [[Ekvadoro]], [[Salvadoro]], [[Gvatemalo]], [[Haitio]], [[Honduraso]], [[Jamajko]], [[Meksiko]], [[Nikaragvo]], [[Panamo]], [[Paragvajo]], [[Peruo]], [[Urugvajo]], [[Venezuelo]], [[Brazilo]], [[Argentino]], * [[1962]]: [[Belgio]], [[Cejlono]], [[Danio]], [[Finnlando]], [[Nederlando]], [[Luksemburgo (lando)|Luksemburgo]], [[Norvegio]], [[Portugalio]], [[Hispanio]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Italio]] * [[1964]]: [[Koreio]], [[Tajlando]], [[Vjetnamio]], [[Indonezio]], [[Malajzio]], [[Filipinoj]], [[Havajo]], [[Kenjo]], [[Tanganjikio]] kun [[Zanzibaro]], [[Ugando]] kun Centra Afriko * [[1966]]: [[Brunejo]] * [[1967]]: Insuloj Gilbert kaj Ellice ([[Tuvalo]] kaj [[Kiribato]]), Sudorienta Arabio, [[Tajvano]], [[Laoso]], [[Sikimo]], [[Belizo]], [[Alĝerio]] kun [[Tunizio]], [[Kameruno]], Svazilando/Lesotho/Mozambiko, [[Zambio]], Alvetaj/Deventaj/Virginaj insuloj * [[1969]]: [[Papuo-Nov-Gvineo]], [[Burundio]] * [[1970]]: [[Tongo]] kun Kukinsuloj, [[Samoo]], [[Kongo Kinŝasa]], [[Ganao]], [[Benino|Dahomeo]], Togo kun Niĝerio, [[Malavio]]; Botswana kun Gambio, Senegalo, Portugala Gvineo kun Kabo-verdo, [[Gujano]], [[Proksima Oriento]] * [[1972]]: [[Ruando]], [[Singapuro]], [[Nepalo]], [[Barbado]] kun [[Alventaj Insuloj]] * [[1974]]: [[Honkongo]], Sudorienta Arabio * [[1975]]: [[Jordanio]], [[Niĝero]], [[Senegalo]], [[Sieraleono]], [[Togolando]] * [[1977]]: [[Grekio]], [[Surinamo]] kun franca Gujano, [[francaj Antiloj]], [[Mar%C5%9Daloj|Marshall Insuloj]], [[Burkino]], [[Vanuatuo|Novaj Hebridoj]], [[Malio]] * [[1978]]: [[Bahamo]], [[Kipro]], [[Maŭritanio]], [[Marianoj]] * [[1980]]: [[Transkejo]] * [[1981]]: [[Barbado]], [[Bermudoj]], [[Bocvano]], [[Namibio]] kun sudokcidenta Afriko, [[Deventaj Insuloj]], [[Tuvalo]] * [[1983]]: [[Sankta Lucio]], [[Dominiko]], [[Ugando]] (restarigita), [[Nepalo]] (restarigita) * [[1984]]: [[Kabo-Verdo]], [[Ekvatora Gvineo]], [[Gabono]], [[Franca Gujano]], [[Sankta_Vincento_kaj_Grenadinoj|Grenadinoj]], [[Martiniko]], Insuloj [[Andamanoj]] kaj [[Nikobaroj]], [[Sankta_Vincento_kaj_Grenadinoj|Sankta Vincento]], [[Jemeno]], [[Kanarioj]] * [[1985]]: [[Kukinsuloj]], [[Pala%C5%ADo|Okcidentaj Karolinaj Insuloj]], [[Ciskei]], [[Malio]] (restarigita), [[Mozambiko]] * [[1987]]: [[Zairo]] (restarigita) * [[1989]]: [[Makao]], [[Gvineo Bisaŭa]] * [[1991]]: [[Ĉeĥoslovakio]], [[Rumanio]] kaj [[Sovetunio]] * [[1992]]: [[Gronlando]], [[Azerbajĝano]], [[Ukrainio]], [[Bulgario]], [[Albanio]], [[Pollando]], [[Hungario]], [[Respubliko Kongo]] :Belorusio kun Moldavio :Rusio kun Kartvelio kaj Armenio :[[Centra Azio]] :[[Baltio|Baltaj Ŝtatoj]] * [[1994]]: [[Kamboĝo]], [[Kazaĥio]], [[Mongolio]], [[Taĝikio]], [[Kirgizio]], [[Uzbekio]], [[Turkmenistano]] :[[Slovenio]] kun [[Kroatio]] * [[1995]]: [[Eritreo]], [[Armenio]], [[Kartvelio]], [[Belorusio]], [[Sicilio]], Federacio de [[Rusio]], [[Sudafriko]] kun Ciskei/Bophuthatswana/Trankei * [[1996]]: [[Sao-Tomeo kaj Principeo]], [[Moldavio]] (malaperas Ruando kaj Burundio) * [[1997]]: [[Ruando]] (restarigita) * [[1998]]: [[Sabaho]] (Malajzio), [[Saravako]] (Malajzio), [[Slovakio]], [[Liberio]] (restarigita) * [[1999]]: [[Latvio]], [[Litovio]], [[Respubliko_de_Makedonio|Makedonio]] * [[2001]]: [[Indonezio]] (restarigita), == Referencoj == * "Bahá'í Administration (Bahaa Administrado), de ''<u>Sh</u>o<u>gh</u>i Effendi'', Bahá'í Publishing Trust, Wilmette, Illinois, USA, ISBN 0-87743-166-3 * "Principles of Bahá'í Administration" (Principoj de Bahaa Administrado), de ''<u>Sh</u>o<u>gh</u>i Effendi'', Bahá'í Publishing Trust, 4th ed., London, UK, ISBN 0-900125-13-6 == Eksteraj ligiloj == * [http://bahai-library.com/asia-pacific/Notes%20on%20Research/national_spiritual_assemblies.htm Kronologia rigardo al la formiĝoj de la Naciaj Spiritaj Asembleoj bahaaj (angle)] * [http://bahai-library.org/published.uhj/ridvan/ Leteroj de la UDJ al la bahaanoj okaze de la festoperiodo de Rezvan] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061004055536/http://bahai-library.org/published.uhj/ridvan/ |date=2006-10-04 }} * [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bahaa-administracio-U.htm "Justeco en regado kaj administrado: tria dimensio de monda paco" de John Huddleston] * [http://bahaikipedia.org/Category:National_Spiritual_Assemblies Ĝisdatigita listo] de la NSA bahaaj. {{Unua}} [[Kategorio:Bahaismo]] [[Kategorio:Administra Ordo]] boe3tyjspo9pn8ow5yl4o269fkwwxay 0 47315 9366509 9173757 2026-05-04T10:27:35Z Sj1mor 12103 /* Nova etapo post la UK-oj en Pekino kaj Varsovio */ 9366509 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}La '''Bahaa Esperanto-Ligo''' ('''BEL''') estas la oficiala organizaĵo de bahaanoj, kiuj estas Esperantistoj. Ĝi estas fondita je la [[19-a de marto]] [[1973]] kun la aprobo de la [[Universala Domo de Justeco]]. == Bahaa principo de Internacia Help-Lingvo == Bahaanoj per diversaj aktivecoj subtenas kaj antaŭenigas klopodojn por efektivigi la enkondukon de internacia helpa lingvo. Signifan eron de tiuj aktivecoj formas tiuj kadre de la movado por la Lingvo Internacia Esperanto. Je tiuj agadoj bahaanoj sin bazas sur la eldiroj de la kvar centraj personecoj de la [[Bahaa Kredo]] : ''[[Báb]]'', ''[[Bahá'u'lláh]]'', ''[['Abdu'l-Bahá]]'' kaj [[Shoghi Effendi|''<u>Sh</u>o<u>gh</u>i Effendi'']], kaj krome sur la klarigoj de la nuna gvida institucio, la Universala Domo de Justeco. ''Bahá'u'lláh'', en [[Kitáb-i-Aqdas|Sia "Plej Sankta Libro"]], skribis: "Ho membroj de la parlamentoj tra la mondo ! Elektu vi ununuran lingvon por la uzo fare de ĉiuj surtere kaj adoptu vi same skribon komunan. Dio, vere, igas evidenta al vi el kio vi profitos kaj ebligos al vi esti sendependaj de aliaj. Li, vere, estas la Plej Malavara, la Ĉion-Scia, la Ĉion-Konanta. Tio ĉi kaŭzos unuecon, se nur tion kapablus vi kompreni, kaj montriĝos la plej granda ilo por antauenigi harmonion kaj civilizacion, ho ke tion vi perceptu!" (''Bahá'u'lláh'', ''[[Kitáb-i-Aqdas]]'', verso 189) Dum parolado en kunveno de la esperantistoj en [[Stutgarto]], [[Germanio]], je la [[5-a de aprilo]] [[1913]] '' 'Abdu'l-Bahá'' diris : "La modernaj nacioj havas tre multajn malpacojn kaj konfliktojn inter si, kies kaŭzoj plej ofte devenas de malkompreno pro diverseco de lingvo. El tio naskiĝis la ideo de la internacia lingvo. Tiu ĉi efikus pli forte ol patriotismo aŭ rasa sento. [[Bahá'u'lláh]], kiu aperis en la oriento, deklaris, ke estas necese serĉi unuecan lingvon, por ke tiu ĉi internacia helplingvo fariĝu la plej forta kunligilo inter la diversaj nacioj, forigonte la malkomprenojn inter la popoloj. ... Tial estas la plej bona solvo, fondi unu helplingvon, uzebla por ĉiuj popoloj. "Kiel bela kaj mirinda estus interkompreniĝo per unu lingvo. Tiam la oriento kaj okcidento povus unuiĝi kaj ni estus kvazaŭ kiel unu nacio. "Tial ni ĉiuj propagandu Esperanton, por ke devenu granda amikeco inter la homoj. ... Ni devas labori kaj klopodi, ke tiu ĉi lingvo fariĝu parto de la instruado en ĉiuj publikaj lernejoj. Estas absoluta devo de ĉiu nuntempano, ke li akcelu la ellernadon de la ĝenerala helplingvo. Ĉar tiu lingvo estos la rimedo por altigi la signon de l' paco kaj de l' frateco inter ĉiuj."'' (el: [['Abdu'l-Bahá]] : « Sameco de la lingvoj kiel rimedo por la unuigo de la homaro » - parolado en kunveno de la esperantistoj en Stutgarto, Germanio, la 5-an de aprilo 1913) == Unuaj aperoj de Esperanto en la Bahaa Komunumo == La unua mencio de la Bahaa Kredo en esperanta periodaĵo okazis eble en "[[Amerika Esperantisto]]". Troviĝas en n-ro 84, dec. [[1911]], de ''"[[The British Esperantist]]"'' artikolo referencanta: "laŭ '[[Amerika Esperantisto]]'. Tiu artikolo prezentas Bahaismon kiel religi(anoj)unuigan movadon kaj redonas leteron de 'Abdu'l-Bahá". En [[1913]] kaj [[1914]] pli ofte aperas artikoloj ligitaj al la vojaĝoj de '' 'Abdu'l-Bahá'' tra okcidenta [[Eŭropo]] kaj norda [[Ameriko]]. Almenaŭ du el Liaj paroladoj antaŭ esperantistaj kunvenoj, tiuj en [[Edinburgo]] (je la [[7-a de januaro]] [[1913]]) kaj en Stutgarto (je la [[5-a de aprilo]] [[1913]]), aperis en esperantaj gazetoj. Evidente la Esperanto-movado, kiel ankaŭ aliaj, atentis pri la proklamado de Bahaismo fare de '' 'Abdu'l-Bahá'' dum Liaj historiaj vojaĝoj tra la Okcidento, kaj jam tiutempe unuaj bahaanoj aktivis helpe de Esperanto kaj pere de la esperantaj periodaĵoj. '' 'Abdu'l-Bahá'' tamen ne nur per Siaj rektaj kontaktoj al esperantistoj atentigis bahaanojn pri la [[Esperanto]]-movado kaj ilin kuraĝigis lerni la lingvon kaj kunlabori kun esperantistoj en la Okcidento. Per Siaj kuraĝigoj Li ankaŭ forte subtenis la penetron de Esperanto en [[Irano|Iranon]] kaj [[Mezazio]]n, kie ekzemple en la tridekaj jaroj en la bahaa lernejo en [[Aŝĥabado]] ([[Turkmenio]]), Esperanto estis regula studobjekto. Krome tiuj bahaanoj, kiuj portis la Kredon al Orienta [[Azio]], al [[Japanio]] kaj [[Ĉinio]], estis aktivaj esperantistoj kaj ankaŭ tie aktivis ne nur per sed ankaŭ por la lingvo. == [[La Nova Tago]] == 1925 estas la jaro inaŭguranta la jardekon de la probable ĝis hodiaŭ plej intensa agado de bahaanoj en Esperantio. En la pri-UK-a raporto en la revuo [[Esperanto (revuo)|Esperanto]] (n-ro 300-301, 8-9, aŭg./sep. 1925) tekstas i.a.: "La du kunvenoj en la baha-Oficejo estis eble plej interesaj el la fakaj, ne nur pro la intereso, kiun elvokis la ideoj mem de Bahaismo, ankaŭ pro la ĝenerala simpatio kaj partopreno de konataj samideanoj..." Apud la aktivecoj de bahaaj esperantistoj dum kaj ekster la Universalaj Kongresoj, tiutempe klare elstaras la fondo de la gazeto kaj eldonejo "[[La Nova Tago]]" en 1925. "La Nova Tago - La Internacia Bahaa Esperanto-Gazeto", tiel ĝia plena titolo, estis fondita fare de bahaanoj, [[Friedrich Gerstner]] kaj d-ro [[Hermann Grossmann]], en [[Hamburgo]], Germanio, kaj en ĝia stabo dum la sekvaj jaroj kunlaboris i.a. [[Martha Root]], [[Lidia Zamenhof]], [[John Esslemont]], [[Auguste Forel]] (la fama svisa scienculo), [[Vuk Echtner]] kaj kiel lingva kontrolanto la plej multan tempon prof. [[Paul Christaller]]. Probable profunde konvinkitaj pri la rekta respondo de Esperanto al la bahaa postulo de internacia helpa lingvo kaj pri ties sekva pluprospero kaj plia disvastiĝo, la fondintoj de tiu unua internacia bahaa gazeto celis ne nur krei interligilon por la rapide disvolviĝanta bahaa mondo, sed ja ankaŭ ilon por proksimigi la esperantistaron al la Bahaa Kredo. Esence jam tiam bahaa Esperanto-agado estis same dudirekta kiel ĝi restis ĝis hodiaŭ F. Gerstner skribis en la unua n-ro de la 2a jarkolekto: "Ni volas ... 1. konigi al la Esperantistaro la ideojn de la Baha'i-Movado kaj 2. disvastigi la Esperantismon en Baha'i-rondoj". Dum pluraj jaroj "La Nova Tago" sufiĉe bone prosperis. Sed post kriza jaro - inter marto 1934 kaj marto 1935 neniu numero aperis - la gazeto sukcesis nur dum unu jaro releviĝi antaŭ ol venis la malpermeso en [[Nazia Germanio]] de Esperanto en 1936 - kaj sekvajare ankaŭ de la Bahaa Kredo - fare de la nazioj. == Post la Dua mondmilito == Post la Dua mondmilito ankaŭ en la bahaa komunumo Esperanto suferis periodon de nur malrapida refortiĝo. Post tia uragano nur jen kaj jen reekfloris vivsignoj. La unua postmilita Universala Kongreso en [[1947]] en [[Berno]], [[Svisio]], ekzemple ricevis bahaajn salutojn, laŭ kongresa raporto en la revuo [[Esperanto (revuo)|Esperanto]], "per telegramoj plejparte en Esperanto, de la Bahaa movado en [[Kairo]], de la Gardanto ''<u>Sh</u>o<u>gh</u>i Effendi Rabbáni'' en [[Ĥajfo]] ([[Israelo]]), de Rowhani en [[Teherano]], de [[Adelajdo]], [[Romo]], [[Nov-Delhio]], Nederlandaj Bahaanoj en [[Amsterdamo]], de [[Stokholmo]], [[Oslo]] kaj fine de la Britaj kaj Belgaj Bahaanoj" (n-ro 503, p. 129). Krome ek de marto [[1947]] la Internacia Bahaa Oficejo en [[Ĝenevo]] eldonis regule bultenon, la "Bahaaj Informoj", kiu aperis en entute 14 numeroj ĝis oktobro [[1949]] kaj estis ĉefe direktita al la nebahaaj esperantistoj por ilin interesigi pri Bahaismo. La ĉesigo de tiu bulteno estas probable ne nur indiko pri relative magraj tiurilataj sukcesoj, sed verŝajne ankaŭ pri tio, ke post la Dua mondmilito la nordamerika bahaa komunumo, kiu estis jam de la komenco de la jarcento kune kun la irana la plej potenca kaj plej grava en la tutmonda bahaanaro, fariĝis ĉiam pli influa - kaj kun ĝi la angla lingvo. Postmilite la emfazo en la bahaa komunumo estis plene metita al kiom eble vasta tutmonda etendiĝo kaj establiĝo. Dum tiuj jardekoj la bahaanaro fariĝis vere tutmonda komunumo kaj tiun disvastigon plejparte efektivigis la nordamerikaj bahaanoj. Tiuj ja uzis sian anglan lingvon respektive lernis la lingvojn de la landoj, al kiuj ili portis la Kredon. Esperanto probable ankaŭ tial en tiu procezo malgravis, ĉar la landoj celitaj plejparte apartenis al la t.n. Tria Mondo, kien ankaŭ Esperanto dume estis apenaŭ penetrinta. Tie kaj jene kelkaj bahaaj esperantistoj ja provis vivteni la kontakton inter la movadoj kaj utiligi Esperanton kiel forumon por disvastigi Bahaismon, sed veran reputacion la lingvo regajnis nur en la okdekaj jaroj, kiam evidentiĝis ke ĝi povus funkcii kiel pleje taŭga ilo por trapenetri la "feran kurtenon" kaj tiel atingi tutan mondoparton, kien sola la komunumo ankoraŭ ne estis sukcesinta porti sian torĉon. En la okdekaj jaroj precipe en Eŭropo bahaanoj sufiĉe amase eklernis Esperanton. Tion aparte spronis letero de la Universala Domo Justeco de la [[17-a de septembro]] [[1986]], kiu i.a. tekstas: "Ni opinias, ke enkadre de siaj porpacaj klopodoj la bahaanoj de Eŭropo bone farus, se ili pliintensigus sian kunlaboradon kun la Esperanto Movado, kaj ni kuraĝigas la bahaanojn, kiuj emas asisti ĉi-kampe, lerni Esperanton kaj aktive partopreni la aktivecojn de tiu Movado. Kvankam kaj '' 'Abdu'l-Bahá'' kaj ''<u>Sh</u>o<u>gh</u>i Effendi'' ambaŭ klare diris, ke neniel estas certe, ke Esperanto fine elektiĝos kiel la internacia helpa lingvo de la mondo, '' 'Abdu'l-Bahá'' tamen, kiel vi scias, kuraĝigis la amikojn en la Oriento kaj en la Okcidento ĝin lerni kiel praktikan paŝon antaŭen je la proklamado de la koncepto de adopto de internacia helpa lingvo por rompi la barojn al la interkompreniĝo de la popoloj. La adeptoj de ''Bahá'u'lláh'' kunlaboras kun multaj diversaj individuoj kaj asocioj je la antaŭenigo de projektoj por ekonomia kaj socia evoluo kaj cele al la establo de monda paco. Tial estus bone se kelkaj el ili, komprenante la gravecon de tio, aktive kunlaborus kun la esperantistoj, kiuj, kiel ili konstatos, dividas multajn de iliaj idealoj". La rezulto estis sufiĉa entuziasmo kaj sindediĉo de eble centoj da bahaanoj, kiuj dum la sekvaj jaroj efektive sukcesis altiri al la Kredo tutan aron el la orienteŭropaj esperantistoj, tiel ke la bazon de la nunaj tieaj komunumoj signife kunformas esperantistoj. La fenomeno estis tamen iom pajlofajra : baldaŭ jam [[Esperanto]] ree perdis signifon ene de la bahaa komunumo, ĉar la baza bahaa literaturo rapide estis tradukita ankaŭ al la orienteŭropaj lingvoj kaj kun la sendependiĝo de la tieaj bahaaj komunumoj en ili ekregis la naciaj lingvoj. == Organizado dum 20aj kaj 30aj jaroj == En la dudekaj kaj tridekaj jaroj estis precipe individuoj kiel Martha Root, Lidia Zamenhof kaj Hermann Grossmann, la fondinto de la bahaa Esperanto-gazeto kaj -eldonejo "La Nova Tago", kiuj organizis la reprezentiĝon de la Bahaa Kredo en la Esperanto-movado. Post la Dua mondmilito mallonge tion klopodis fari la Ĝeneva oficejo de la [[Bahaa Internacia Komunumo]]. Sed dum la kvindekaj kaj sesdekaj jaroj daŭris tia agado denove per precipe la engaĝiĝo de individuoj kiel [[Adelbert Mühlschlegel]] kaj [[Roan Orloff-Stone]]. Por doni pli firman bazon al tiu agado estis nur konsekvence ke fondiĝis komence de sepdekaj jaroj Bahaa Esperanto-Ligo (BEL), kiu tamen radikas en la longtradiciaj rilatoj inter bahaanoj kaj esperantistoj. == Historio de BEL == === La Fondiĝo de BEL === Estas indikoj ke la ideo pri fondo de ia asocio de bahaaj esperantistoj leviĝis jam komence de la sesdekaj jaroj kaj precipe antaŭ la [[1966]]-a UK en Budapeŝto. Tiuj ĉi klopodoj estas ligitaj al la persono de [[Adelbert Mühlschlegel]], sed restis sen konkretaj rezultoj. Estis nur post kiam en [[Brazilo]] [[Paŭlo Amorim Cardoso]] en [[1971]] estis akceptinta la Kredon, ke per liaj klopodoj, kaj helpe de precipe [[Roan Orloff-Stone]], [[Usono]], la ideo fariĝis projekto, kiu relative rapide jam realiĝis. Per letero de julio [[1971]] Cardoso skribis, tiam nome de kaj kiel sekretario de la bahaa [[Loka Spirita Asembleo]] de [[Fortalezo]], [[Brazilo]], ke "ni celas fondi Bahaan Internacian Esperanto-Asocion". Li aldonis skizon de statuto, kiu difinis kiel celojn de la fondota asocio eldonadon de bahaa literaturo en Esperanto kaj la disvastigon de la Kredo inter la esperantistoj kaj de la lingvo Esperanto inter la bahaanoj. Aldonita al lia letero estis listo kun sume 18 nomoj de bahaaj esperantistoj en Brazilo (8), [[Barato]] (1), [[Hispanio]] (1), Irano (1), [[Portugalio]] (1) kaj Usono (6). La letero de Cardoso estis supozeble skribita al ĝuste tiuj personoj. Sed estis almetita krome ankoraŭ listo de pliaj 47 adresoj en 13 landoj, preskaŭ la duono el Usono, kompilita de Roan Orloff-Stone. Krome Cardoso komencis verki sub la nomo "Komuna Bahaa Letero" cirkuleron, kiu poste fariĝis la unua organo de la Ligo. Estis dum la [[57-a UK]] en [[1972]] en [[Portlando]] (Usono), ke kunvenis la naŭ partoprenantaj bahaanoj kaj decidis submeti peton al la Universala Domo de Justeco, ke ĝi aprobu la fondon de asocio de bahaaj esperantistoj. La Universala Domo de Justeco, post konsulto de la [[Manoj de la Afero|"Mano de la Afero de Dio"]] [[Adelbert Mühlschlegel]], kiu estis laŭ la Universala Domo de Justeco "entuziasma" pri tiu propono, donis sian aprobon per letero datita per la [[19-a de marto]] [[1973]] (18.19.129 de la [[Bahaa Kalendaro|Bahaa Epoko]]): jen la naskiĝdato de Bahaa Esperanto-Ligo. Per la 5a n-ro (aprilo [[1973]]) de "Komuna Bahaa Letero" estis diskonigata al la kolektitaj adresoj de bahaanoj-esperantistoj la aprobo de la [[Universala Domo de Justeco]]. Ankaŭ jam estis dissenditaj aliĝiloj kaj balotiloj por la elekto de unua estraro. Tiu elekto sekvis la modelon de la bahaaj spiritaj asembleoj (ĉiu membro voĉdonis por naŭ nomoj el ĉiuj membroj sen kandidatiĝoj). Per aparta letero de la [[30-a de julio]] (kiu tamen portas nur la daton laŭ la [[Bahaa Kalendaro]]: 18an de ''Kalimát'' 130) estis diskonigita la rezulto de tiu elekto, en kiu voĉdonis 30 personoj: s-ro [[Paŭlo Amorim Cardoso]] (Brazilo), s-ino [[Roan Orloff-Stone]] (Usono), s-ro Habib Taherzadeh (Israelo, [[Bahaa Mondcentro]]), s-ro Adelbert Mühlschlegel (Svisio), s-ro Badiollah Samimy (Irano), s-ro [[Manuel de Freitas]] (Portugalio), s-ro S.C. Gupta (Barato), s-ro Chagzin Kim ([[Suda Koreio]]), s-ino [[Leonora Stirling Armstrong]] (Brazilo). La oficperiodo de la estraro estis fiksita al tri jaroj. Per n-ro 9 (novembro 1973) de "Komuna Bahaa Letero" estis informite, ke "BEL posedas 73 membrojn el 14 landoj: [[Argentino]] 1, [[Aŭstrio]] 1, Brazilo 24, Germanio 1, Hispanio 3, [[Italio]] 2, Irano 4, Israelo 1, [[Kanado]] 4, Koreio 1, [[Nederlando]] 1, Portugalio 2, Svisio 1, Usono 27". Kaj en la sekva 10a n-ro (januaro [[1974]]) estis anoncita: "Jen la unua estraro de nia jam karega Bahaa Esperanto-Ligo: Kunordiganto: Adelbert Mühlschlegel el Germanio, Vickunordiganto: Habib Taherzadeh el Israelo, Sekretario: Paulo Amorim Cardoso el Brazilo, Vicsekretariino: Roan U. Orloff Stone el Usono, Kasisto: Manuel Freitas el Portugalio, Vickasisto: Leonora Stirling Armstrong el Brazilo". Krome estis anoncite, ke laŭ pli frua decido ĉiuj tiuj membriĝintaj ĝis la formiĝo de tiu unua estraro aŭtomate fariĝus fondaj membroj de BEL; estis 80 membroj en 17 landoj. === Unuaj aktivecoj === La unuaj aktivecoj de la Ligo estis, apud la kolekto de membroj, la eldono de unuaj simplaj bahaaj materialoj en Esperanto kaj traktado pri la esperantigo de bahaaj terminoj kiel ekz. la 19 monatonomoj de la bahaa kalendaro (aldone al la 15a n-ro de "Komuna Bahaa Letero" de majo [[1975]] troviĝis kalendaro, laŭ kiu eblis paralele uzi la bahaan kaj la gregorian kalendarojn). Ankaŭ la Ligo submetis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] peton fariĝi kunlaboranta faka asocio (kiu efektiviĝis la sekvan jaron dum la UK). Malgraŭ ĉiaj atingoj la unuaj jaroj por la nova Ligo estis sufiĉe malfacilaj. Precipe pro la disĵetiteco de ne nur la membraro sed ankaŭ la estraranoj la agado limiĝis al tiu de unuopuloj kaj multo koncentriĝis ĉe la sekretario. La unua estis P.A. Cardoso, Brazilo. Apud li plej grava por la disvolviĝo de la Ligo estis Roan Orloff-Stone, Usono, kiu partoprenis ĉiujn UK-ojn inter [[1976]] kaj [[1988]]. La Ligo tiel povis helpe de tiu ĝia motoro kaj kelkaj kromaj membroj kutime reprezenti Bahaismon ĉe la UK-j. En [[1976]] BEL faris provon revivigi "La Nova Tago". Kun la tempindiko "Splendoro 133" (marto [[1976]]) aperis la unua, seppaĝa numero, en kiu klarigatas ke la BEL-anoj en Fortalezo lanĉis ĝin "en sia Nova Fazo" kiel oficialan organon de BEL direktitan ankaŭ al la ĝenerala esperantistaro. Pliaj numeroj tamen ne aperis. Sed daŭris iom ankoraŭ la komence unupaĝa kaj ek de la 12a numero dupaĝa "Komuna Bahaa Letero", de kiu probable aperis entute 20 numeroj. Sekvis ĝin du numeroj de t.n. "Bahaaj Noticoj", kiujn evidente ankaŭ Cardoso redaktis. Same kiel antaŭe Cardoso, la lin en [[1976]] sekvanta sekretario, [[John T. Dale]], Usono, signife difinis la trajtojn de la Ligo. Per multaj elanoj li kontribuis ideojn pri la plua evoluado de la Ligo kaj iniciatis kelkajn, ĉefe eldonajn projektojn. Ankaŭ li transprenis la redaktadon de la bulteno de la Ligo, al kiu li donis la nomon "BELmonda Letero" (kiu ĝis hodiaŭ restis krom fariĝinte en [[1994]] "La BELmonda Letero"), sed konservis la nombradon de ties antaŭintoj, tiel ke la unua numero fariĝis la 23a! Tiu aperis probable (klara indiko mankas) en aprilo [[1978]], do preskaŭ jaron post la lasta "Komuna Bahaa Letero". Aperis post tiu unua, kvarpaĝa numero tamen nur ankoraŭ du numeroj, ambaŭ sen tempindiko sed probable en [[1979]], sub la redaktado de Dale. N-ro 24 estis 16-paĝa kaj n-ro 25 eĉ 60-paĝa. Tiu ĉi lasta inkluzivis tradukojn de novaĵ-artikoloj sciencaj kaj pri la Unuiĝintaj Nacioj, originalajn kaj tradukitajn poemojn kaj prozaĵojn, tradukojn de preĝoj kaj meditaĵoj de ''Bahá'u'lláh'' raportojn de diversaj personoj, radio-programan skripton pri la Kredo, artikolon pri la institucio de la [[Mashriqu'l-Adhkar|''Ma<u>sh</u>riqu'l-A<u>dh</u>kár'']] (pr.: maŝrekol'-askar'; bahaa preĝejo), leterojn al la redaktisto, anoncojn pri novaj eldonaĵoj, kaj ilustraĵojn. === Malfaciloj, aspiroj kaj atingoj === La Ligo daŭre suferis pro la disĵetiteco de la membraro kaj tio ke eĉ la estraranoj la plej multajn anojn tute ne konis persone. En [[1979]] oni devis ankaŭ ĉesigi kontakton kun la bahaaj esperantistoj en Irano (sur la balotlisto en [[1976]] estis 16 irananoj), kiuj, post la t.n. "islama revolucio" en tiu jaro, estus endanĝerigitaj per korespondado kun la Okcidento. Unu el la ĉefaj taskoj, kiujn donis al si John Dale kiel sekretario de BEL "estis korekti la oftegajn miskomprenojn inter la bahaanoj mem pri Esperanto". Li trovis, ke la plej multaj bahaanoj favoris aŭ la anglan kiel estontan mondlingvon aŭ, malgraŭ ke eble favoraj al Esperanto, ne emis ĝin lerni kaj uzi antaŭ ol la Universala Domo de Justeco rekte petus tion. "Por alfronti tiajn miskomprenojn kaj malhelpojn al la laboro de la BELanoj, mi komencis krei diversajn aferojn: :(1) Kompilaĵon de la Bahaaj Skribaĵoj pri Esperanto kaj la lingva problemo… :(2) Kolekti diversajn historiajn bahaajn esperantajn dokumentojn kaj tradukojn en Esperanto de diversaj bahaaj tekstoj... :(3) Krei informfoliojn kaj bazajn dokumentojn en la angla kaj la esperanta lingvoj, kiuj estus helpaj al la disvastigo de BEL inter la bahaanoj kaj esperantistoj". La reeldono en [[1978]] de la reviziita, ampleksigita kaj apendicita jam fare de Martha Root iniciatita kaj fare de Lidia Zamenhof plenumita traduko de "''Bahá'u'lláh'' kaj la nova epoko" de John E. Esslemont, la plej grava kaj plej disvastiĝinta enkonduko al Bahaismo, estis certe unu el plej grandaj atingoj de tiu periodo. Krome estis eldonitaj en [[1976]] trilingve (portugale, hispane kaj esperante; ĝi ankaŭ aperis en sia angla originalo) la broŝuro "Unueco kaj universala lingvo" verkita de John Dale, en [[1977]] la broŝuro "Bahaaj Respondoj" kaj en [[1981]] la "[[Kaŝitaj Vortoj]]", unu el la centraj verkoj de ''Bahá'u'lláh''. En [[1979]] Dale sendis leteron kun ekzemplero de BELmonda Letero al ĉiuj [[Nacia Spirita Asembleo|Naciaj Spiritaj Asembleoj]] en la mondo por anonci al tiuj la ekziston de BEL kaj komenci kunlaboron kun naciaj grupoj. Dale ankaŭ skribis leteron al la Universala Domo de Justeco petante ke ĝi "konsideru la dumtempan, eksperimentan adopton de Esperanto en iu maniero por pli forte instigi al la Bahaanoj lerni la lingvon". Similon jam pli frue estis farinta Cardoso. Sed tiuj klopodoj restis senfruktaj. La Universala Domo de Justeco konservis sian politikon ne entrepreni ian oficialan, eĉ se nur "eksperimentan" enkondukon de Esperanto ene de la bahaanaro emfazante, ke kion bahaanoj subtenu estas pli la principo de internacia helpa lingvo ol iun ajn konkretan lingvon – malgraŭ ĉian favoron donitan al Esperanto. Cardoso ŝajne iom post iom seniluziiĝis per la senfrukteco de siaj tiurilataj esperoj kaj kelkajn jarojn poste forlasis la Kredon (la trian estraron de [[1980]] li tamen servis ankoraŭ kiel prezidanto). === Nova etapo post la UK-oj en Pekino kaj Varsovio === [[Dosiero:Salono Lidja Zamenhof Bjalistoko.jpg|eta|Salono Lidja Zamenhof en la [[Porinfana Hospitalo Ludoviko Zamenhof]] en [[Bjalistoko]], kies ekipaĵojn sponsoris Bahaa Esperanto-Ligo]] Ek de la dua duono de la okdekaj jaroj, kiam la agadcentra torĉo pli kaj pli transiris de Ameriko al okcidenta Eŭropo, precipe Germanio, la Ligo spertis signifan antaŭenpuŝon. Tion multe helpis, ke tiutempe Esperanto ene de la bahaa komunumo akiris la reputacion de "enirbileto" al la landoj malantaŭ la t.n. "Fera Kurteno", kien la Kredo dum la pasintaj jardekoj ne povis penetri. Tiurilate grave rolis la UK [[1986]] en [[Pekino]], kiun partoprenis pli ol deko da BELanoj el preskaŭ sammulte da landoj, kaj la jubilea UK [[1987]] en [[Varsovio]], kiun partoprenis la probable plej multaj bahaanoj iam ĉeestintaj UK-n: ĉirkaŭ kvindek el preskaŭ 20 landoj. Apud la centra Ligo dum kelkaj jaroj funkciis bahaaj Esperanto-komitatoj resp. BEL-sekcioj en Germanio, Usono, [[Britio]] kaj Svisio (en 1993 aldoniĝis [[Bulgario]]). Post la IJK en [[Krakovo]] en [[1987]] dum kelkaj jaroj la Ligo eĉ povis starigi junularan sekcion JuBEL, kiu sukcesis dum manpleno da sinsekvaj IJK-j certigi partoprenon de kelkaj junaj esperantistoj bahaanoj kaj enigon de bahaaj eroj en la kongresajn programojn. Kaj BEL povis ankaŭ fine de la okdekaj kaj komence de la naŭdekaj jaroj organizi serion da t.n. BELaj Tagoj, plurtagaj seminarioj en Esperanto pri la Kredo, de kiuj tri okazis en [[Pollando]] kaj po unu en [[Slovakio]] kaj Bulgario. En [[1992]] la pola redaktoro kaj tiama vicprezidanto de UEA [[Roman Dobrzynski]] prezentis dum la UK en [[Vieno]] la esperantan version de sia filmo pri Bahaismo kaj ĝia mondcentro en Ĥajfo, Israelo, sub la titolo "La ŝafejo de la naŭa Profeto". Prosperis ankaŭ la eldonado: Aperis la du belaj, multkoloraj broŝuroj "La Vojo al Paco" kaj "La Bahaa Kredo", traduko de la tre grava "La Promeso de Monda Paco" (kio estas "mesaĝo de la Universala Domo de Justeco al la popoloj de la mondo" okaze de la [[Internacia jaro de paco|Internacia Jaro de Paco]]). En [[1989]] BEL kunrealigis la esperantan eldonon de la konata kompilaĵo de [[O.P. Ĝai]] "Unueco en diverseco. La unusola vero en la skriboj de ĉiuj religioj". En [[1992]] estis krome eldonita mezampleksa kolekto de bahaaj preĝoj kaj en [[1994]] 60-paĝa kompilaĵo el la skriboj de ''Bahá'u'lláh'' sub la titolo "Perloj de l'Saĝo". La "[[BELmonda Letero]]" baldaŭ post la ambiciaj provoj de John T. Dale ĝin pli vaste utiligi kaj pluevoluigi ree ŝrumpis al modesta du- ĝis sespaĝa bulteno. Mallonge ĝi havis du diversajn usonajn redaktistinojn antaŭ ol ĝian redaktadon ek de probable n-ro 9 (klara indiko mankas) transprenis la tiutempa sekretariino Roan Orloff-Stone, kiu ĝin redaktis ĝis n-ro 20. Ek de la n-ro "januaro-marto [[1987]]" la "BELmonda Letero » estis redaktata de [[June K. Fritz]], Usono, kaj aperis tre regule kvarfoje jare ampleksante inter kvar kaj, plej ofte, ses tre dense skribitajn paĝojn. Tiel daŭras ankaŭ ek de kiam en [[1994]] ĝia redaktado transiris al [[Bernhard Westerhoff]] (n. en 1962, ekde 1992 sekretario de Bahaa Esperanto-Ligo, kiu laboras kiel oficisto en la sekretariejo de la Nacia Spirita Asembleo de la Bahaanoj de Germanio, Germanio), kiu komencis indiki numerojn, komencante la nombradon je la unua "BELmonda Letero" eldonita fare de Dale (tiel ke li komencis redaktadon de n-ro 51, vintro 1994-95, 151 BE / 4). La "BELmonda Letero" daŭre funkcias sole kiel interna informilo entenanta membrarajn informojn, gravajn adresojn, estrarajn komunikojn, novaĵojn pri membraj aktivecoj en unuopaj landoj kaj erojn el la bahaaj skriboj. Ĝin ricevas aŭtomate ĉiuj BEL-membroj kaj ĝi ne aboneblas. Per ĝi BEL sukcesis krei firman bazon de interna informado sed ankoraŭ ne reatingis la staton de la periodo de "La Nova Tago", kiu estis organo, eble eĉ ĉefe, ankaŭ por ekstera informado kaj por propagando de la Kredo. === Aktuale === La membraro de BEL dum la jaroj iom post iom kreskis ĝis super 400, sed post reviziado komence de la naŭdekaj jaroj preskaŭ duoniĝis - por realtiĝi ĝis denove pli ol 410 membroj en pli ol 64 landoj. Sed rea severa reviziado de la membraro en 2015 rezultigis denove duonigon, tiel ke la aktuala membronombro iom superas 200 - en tamen ankoraŭ pli ol 50 landoj. Plej multnombraj la anoj vivas en Germanio, Usono, Aŭstralio, Hispanio kaj Rusio. La Ligo dekomence sin financas per libervolaj donacoj de siaj membroj kaj neniam aplikis kotizsistemon. Krome ĝi ricevas foje subtenojn de unuopaj Naciaj Spiritaj Asembleoj aŭ de aliaj bahaaj instancoj. Montriĝis dum la jaroj ke estas tro granda peno kaj neoportune fari ĉiun trian jaron elekton por la estraro de BEL. Sekve la estraro iniciatis modifojn de sia statuto, kio akiris la aprobon de la Universala Domo de Justeco. Tiel nun ĉiun trian jaron - paralele al UEA - estas enstalita nova estraro tiamaniere ke la eliranta estro proponas la konsiston de la nova, inkluzive de la oficoj, al la germana bahaa Nacia Spirita Asembleo, sub kies jurisdikcio BEL nun daŭre funkcias, por aprobo tiel ke interkonsente kun ĝi la estraro estas nomumita. BEL dum la lastaj jaroj sin koncentris je aktiva partopreno de la UK-oj kaj foja artikolado en la esperanta gazetaro kaj la eldonado de kelkaj gravaj dokumentoj, ĉu komplete kiel en [[1986]] "La Promeso de Monda Paco" kaj en [[1992]] "Bahá'u'lláh" aŭ per resumaj faldfolioj, kiel en [[1996]] "La prospero de la homaro" kaj "Turnopunkto por ĉiuj nacioj". Ankaŭ BEL foje informas ene de la bahaa komunumo diversmaniere pri la lingvo kaj movado esperanta. Okaze de la 25-jariĝo de la Ligo aperis fine de [[1997]] ampleksa broŝuro "Bahaismo kaj Esperanto. Festlibro okaze de la dudekkvinjariĝo de Bahaa Esperanto-Ligo". En tiu bele ilustrita broŝuro BEL retrorigardas la longan historion de la kontakto kaj kunlaboro inter bahaanoj kaj esperantistoj. Post salutvortoj de la prezidantoj de UEA kaj de BEL enkondukas la broŝuron eseo "La movadoj bahaa kaj esperanta - ĉu suspektemaj inter si samideanoj?" de Bernhard Westerhoff. Post tiu du eseoj de Lidia Zamenhof ("Kiel mi ekkredis" kaj "La Vojoj de Dio") testas kiel la plej juna Zamenhof-filino trovis sian spiritan hejmon en Bahaismo. Kelkaj esencaj bahaaj tekstoj pri internacia lingvo kaj pri Esperanto - inter tiuj ankaŭ aktuala bahaa propono al UN enkonduki internacian helpan lingvon - ilustras la bahaan sintenon al la demando. Kaj ampleksa artikolo prilumas la historion de la kontaktoj inter bahaanoj kaj la E-movado, skizas la biografiojn de eminentaj bahaaj esperantistoj kaj dokumentas la disvolviĝon de BEL. Enkonduko en la originoj, evoluo, bazaj instruoj, celoj kaj aktivecoj de la bahaa komunumo kaj superrigardo pri la bahaa literaturo aperinta en Esperanto kompletigas la bele ilustritan, 60-paĝan broŝuron. De tiu broŝuro aperis sub la titolo "Bahaismo kaj Esperanto. La Bahaa Religio kaj ĝiaj rialtoj al Esperanto" en 2009 nova versio. Same en 2009 BEL povis aperigi plene reviziitan tradukon de "La Kaŝitoj Vortoj" de Bahá'u'lláh. Grava longjara projekto de BEL estis ampleksa kompilaĵo, iniciatita jam fare de John Dale, el la bahaaj skriboj kaj kelkaj kromaj fontoj pri la principo de internacia helpa lingvo kaj la uzo de la araba, la persa, la angla, Esperanto kaj aliaj planlingvoj kiel eblaj internaciaj helplingvoj. Ĝi fine realiĝis per la apero en 2015 de "The Greatest Instrument for Promoting Harmony and Civilization" en la angla kaj de ties traduko en 2019 sub la titolo "La Plej Granda Rimedo por antaŭenigi harmonion kaj civilizacion". == Fontoj == * [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bel-U.htm Tiu ĉi artikolo] estas redaktita kaj devenas de la oficiala paĝaro de la Bahaa Esperanto-Ligo, kaj ne havas kopirajton. * [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bil-U.htm Bahaismo kaj Internacia Lingvo] * [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/be-U.htm Bahaanoj kaj Esperantistoj] * ''La BELmonda Letero'' (n-ro 84, 1/2005) == Vidu ankaŭ == * [[Paulo Amorim Cardoso]], fondinto de BEL == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} * (en + subteksto en eo) ''[https://www.youtube.com/watch?v=cRfnqSGfJc0 The Bahá’í World Centre]'' {{Unua}} [[Kategorio:Bahaismo]] [[Kategorio:Esperanto kaj Bahaismo|!]] [[Kategorio:Religiaj Esperanto-asocioj]] ecsofi70r13ni96noceqp18z2bzvvoh 0 47657 9366538 9365836 2026-05-04T10:54:01Z Sj1mor 12103 9366538 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Siedekurven_white.svg|eta|Brulanta temperaturo de diversaj brulaĵoj]] '''Brulaĵo''' (nomata ankaŭ '''fuelo'''<ref>La vorto [[fuelo]] en Esperanto estas disputata, neoficiala vorto. PIV en sia aktuala eldono de 2020 [https://vortaro.net/#fuelo_kd mencias ĝin] kiel teknologia fakvorto ekvivalenta al "brulaĵo", kaj [[Reta Vortaro]] [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#fuel.0o dokumentigas ĝin] kiel reale uzatan vorton, kun indiko ke "brulaĵo" estas preferinda.</ref> aŭ '''bruligaĵo''') estas materialo, kiu produktas [[energio]]n per [[Fiziko|fizikaj]] aŭ [[Kemio|ĥemiaj]] [[Reakcio|reakcioj]]. La vorto ''brulaĵo'' estas pli uzata por [[kemia reakcio|ĥemiaj reakcioj]], ĉefe [[Oksidigo|oksidigado]], sed aliaj vortoj povas esti konsiderataj sinonimoj en pli ampleksa senco. Kiam la procezo okazas en [[motoro]], oni ankaŭ uzas la vorton ''karburaĵo''. Oni distingas ankaŭ nuancojn inter la terminoj '''brulaĵo''' kaj '''bruligaĵo''': * ''brulaĵo'' rilatas al materialo kiu povas bruli (laŭ [[NPIV]]<ref>http://vortaro.net/#Brulaĵo</ref>), * dum '' bruligaĵo'' rilatas al materialo kiu povas produkti [[varmo]]n (laŭ [[ReVo]]<ref>{{ReVo|Brul|Bruligaĵo}} [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#brul.0igajxo] pro la fakto ke la verbo "bruli" estas ne tranzitiva.</ref>). Kiam substanco kongruas kaj al unu difino kaj al la alia, la du terminoj estas sinonimoj. '''Fuelo''' estas kemia materio, kies energienhavon oni plejofte utiligas per [[Brulo|bruligo]] aŭ aliaj energitransmutaciaj formoj por produkti [[energio]]n aŭ forpeladon en teknikaj sistemoj. Fuelojn oni uzas ofte en formoviloj (veturilo, ŝipo, raketo). Ĉar ili estas kunprenendaj, oni plejofte utiligas materiojn kun alta energidenseco. Oni ankaŭ uzas tiujn esprimojn en la okazo de [[nuklea energio]], do pri la termino [[nuklea fuelo]] aŭ nuklea brulaĵo, por nomi [[uranio]]n aŭ [[plutonio]]n, kvankam striktasence neniu brulado okazas en tiu procezo. [[Dosiero:Coal.jpg|eta|dekstra|220ra|Peco de terkarbo.]] == Listo de brulaĵoj == [[Dosiero:Fireplace, Wood fire, Rostov-on-Don, Russia.jpg|eta|220px|Ligno[[fajro]] en [[kameno]].]] === Solidaj === * [[Ligno]] * [[Lignokarbo]] * [[Torfo]] * [[Terkarbo]] * [[Koakso]] [[Dosiero:KraftstoffpreiseNormalbenzinDeutschland.png|eta|dekstra|220px|Evoluo de la prezoj de karburaĵoj en Germanio depost [[1950]].]] === Likvaj === * [[Benzino]] * Dizeloleo kaj [[Biodizeloleo]] * [[Etanolo]] * [[Mazuto]] * [[Petrolo]] [[Dosiero:Burning gas01.jpg|eta|Brula tergaso.]] === Gasaj === * [[Hidrogeno]] * [[Metano]] * [[Propano]] * [[Tergaso]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Nuklea fuelo]] aŭ nuklea brulaĵo * [[Biobrulaĵo]] * [[Biomaso]] * [[Brulo]] * [[Brulaĵĉelo]] * [[Brulbombo]] * [[Brulbotelo]] * [[Fajro]] * [[Hidrokarbono]] * [[Kondiĉa fuelo]] * [[Oksidigo]] * [[Oktana indico]] * [[Benzinstacio]] * [[Fuelpumpilo]] * [[Kanistro]] == Bibliografio == {{Projektoj|ReVo=brul.0igajxo|ReVo titolo=Bruligaĵo}} * {{eo}} Georgiev, Evgeni 2013 : Gasojlo el lignaj defalaĵoj, ''Monato'', 34/01, 20. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Brulaĵoj| ]] [[Kategorio:Energio]] 5x20207utqf7wjj4ifkhiwnuuytrl53 0 50015 9366273 9352716 2026-05-04T06:03:18Z ThomasPusch 1869 {{orfa}} {{ĝermeto}} 9366273 wikitext text/x-wiki Tiu ĉi artikolo montras '''liston de urboj de [[Sejŝeloj]]''' * [[Anse Boileau]] * [[Anse Royal]] * [[Cascade]] * [[Takamaka]] * [[Viktorio (Sejŝeloj)]] == Vidu ankaŭ == {{Urboj}} {{Projektoj}} {{orfa}} {{ĝermeto}} [[Kategorio:Urboj de Sejŝeloj]] [[Kategorio:Listoj]] ei5pvkrp73mxa0k3ojijgsycnmj1ocm 9366274 9366273 2026-05-04T06:03:40Z ThomasPusch 1869 9366274 wikitext text/x-wiki Tiu ĉi artikolo montras '''liston de urboj de [[Sejŝeloj]]''' * [[Anse Boileau]] * [[Anse Royal]] * [[Cascade]] * [[Takamaka]] * [[Viktorio (Sejŝeloj)]] == Vidu ankaŭ == {{Urboj}} {{Projektoj}} {{ĝermeto}} [[Kategorio:Urboj de Sejŝeloj]] [[Kategorio:Listoj]] rmmdn6g4brmrzrhdsudiyp4hnk95mj8 0 52040 9365952 9091640 2026-05-03T13:35:11Z ThomasPusch 1869 9365952 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Centrale-nucleaire-civaux.jpg|300ra|dekstra|eta|Nuklea centralo apud [[Civaux]] (departemento [[Vienne (departemento)|Vienne]]). En la foto videblas [[malvarmiga turo]] kaj aliaj konstruaĵoj.]] '''Nuklea centralo''' (aŭ '''atomkerna centralo''') estas industria instalaĵo en kiu oni uzas la [[nuklea energio|energion]] produktitan en la [[atomkerno|atomkerna]] [[fisio]] por produkti [[elektro]]n. La centralo normale konsistas en unu [[nuklea reaktoro]] plus la aldonaj instalaĵoj, kiuj ĝenerale estas similaj al la ceteraj termikaj [[povumcentralo|centraloj]]. Nukleaj centraloj estas kritikataj pro la fakto, ke ili postlasas atoman rubaĵon, kiun necesas gardi en sekuraj kondiĉoj dum jarcentoj aŭ eĉ pli longe. Aldone, ili estas kritikataj pro la risko, ke okazu akcidento en ili, kiu povas rezulti en grandega katastrofo, kiel la [[katastrofo de Ĉernobilo]]. En kutima lingvaĵo, oni ofte nomas la nukleajn centralojn simple "atomcentralo". Sed tio estas principe erara, ĉar ja ankaŭ la [[Kemio|ĥemiaj]] procezoj okazas en la atomoj, kaj pli precize en ties [[atomkerno|kernoj]] (la nukleoj). == Bazaj konceptoj == La procezo baziĝas sur la fama reakcio, kiu ligas la [[maso]]n kaj la [[energio]]n: '''E = m c²'''. Tio estas, en la nuklea reakcio, dum la fisio de la fisiebla materialo, oni perdas parton de la maso kiu konvertiĝas en energion. Tiu termika energio estas transigata al alia materialo, kiu, post konvenciaj procezoj en [[turbino]]j, generas la elektron. La fisiebla krudmaterialo estas ĝenerale [[uranio]], kvankam ankaŭ eblas uzo de [[plutonio]] kaj [[torio]]. La uranio de la naturo ne estas facile fisiebla, tial estas necese, ke la [[neŭtrono]]j kaŭzantaj la fision estu malrapidigataj; tiu procezo nomiĝas ''moderigado''. Tipaj moderigantoj estas akvo kaj grafito. La normala (malpeza) akvo estas bona moderiganto, sed ĝi ne permesas la daŭrigeblan fision de la natura uranio. Tial, la reaktoroj uzantaj akvon bezonas ke la uranio estu riĉigata en sia [[izotopo]] uranio-235. Se la akvo konsistas el atomoj kun la izotopo de la hidrogeno [[deŭterio]] (peza akvo), tiu riĉigado ne estas necesa. Alia faktoro kiu povas varii estas la materialo, kiu portas la varmon el la kerno de la reaktoro al la parto produktanta energion. == Tipoj de centraloj == [[Dosiero:Nuclear_power_plant-pressurized_water_reactor-PWR.png|eta|300px|'''Premakva centralo''' (''PWR'') 1- Enfermitejo. <br />2- [[Malvarmiga turo]]. 3- [[Nuklea reaktoro]]. 4- [[Reguliga stango|Reguligaj stangoj]]. 5- Premilo. 6- [[Vaporkaldrono]]. 7- [[Nuklea brulaĵo]]. 8- [[Turbino]]. 9- [[Generatoro]]. 10-[[Transformatoro]]. 11-[[Kondensilo (vaporo)|Kondensilo]]. 12-[[Vaporo]]. 13- [[Likvo]]. 14- Ena [[aero]]. <br />15- Fora [[Humideco|humida]] aero. 16- [[Riverego]] (aŭ [[maro]]). <br />17- Malvarmiga akvocirkulado. 18- Primara cirkulado. 19- Sekundara cirkulado. 20- [[Akvovaporo]]. <br />21- Likvo[[pumpilo]]. ]] Laŭ tiuj faktoroj, oni povas klasifiki la nukleajn centralojn laŭ jenaj tipoj: * Centraloj de malpeza akvo (LWR, laŭ la angla [[siglo]] pri ''Light-water reaktor''): la moderigilo kaj la malvarmigilo estas pura normala [[akvo]]. Depende ĉu tiu akvo bolas aŭ ne, oni faras diferencon inter: ** [[Bolakva reaktoro|Bolakvaj centraloj]] (BWR, angla siglo pri ''Boiling water reaktor''): la akvo bolas kaj la vaporo forportas la varmon ** [[Premakva reaktoro|Premakvaj centraloj]] (PWR, angla siglo pri ''Pressurized water reaktor''): la akvo estas premata tiel ke ĝi ne bolas, kaj la likva akvo portas la varmon. * Centraloj de grafito: la moderigilo estas la [[grafito]] (karbono pura). La malvarmigilo povas esti akvo aŭ gaso, depende de la tipo de centralo. * Centraloj de [[peza akvo]] (HWR, angla siglo pri ''Heavy water reaktor''). Aliaj, ĉefe eksperimentaj centraloj estas: * Centraloj de [[Regenera reaktoro#Tipoj_de_supergeneraj_reaktoroj|rapidaj supergeneraj reaktoroj]]: ne ekzistas moderigilo, kaj oni uzas rapidajn neŭtronojn; tio postulas tre riĉigitan uranion. * [[Nuklea energio#Nuklea_fuzio_(fandado)|Fuziocentralo]]: tio estas nur koncepto, en kiu oni uzus la [[fuzio]]n de malpezaj elementoj ([[hidrogeno]] aŭ [[heliumo]]) por produkti energion. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.iaea.org/cgi-bin/db.page.pl/pris.charts.htm Nukleaj centraloj en la mondo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120121095022/http://www.iaea.org/cgi-bin/db.page.pl/pris.charts.htm |date=2012-01-21 }} * [http://vorort.bund.net/suedlicher-oberrhein/index.html BUND, naturprotekta NRO en la tradicio de la Popolaltlernejo Wyhler Wald (popolaj protestoj malhelpis AC-on je la Supra Rejno). Enkonduko en 6 lingvoj inkl-e Esperanto !] == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commons=Nuclear power plant|q=Nuklea centralo}} * [[Ĉernobilo]] * [[Nuklea akcidento de Ĉernobilo]] * [[Nuklea aŭ radiada akcidento]] * [[Nuklea energio]] * [[Radioaktiveco]] * [[Radioizotopa termoelektra generatoro]] * [[Regenera reaktoro]] * [[Renoviĝanta energio]] * [[Termoelektra centralo]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj| ]] cuiu76pl7dwbmf026at1q1w81u9kmnr 9366546 9365952 2026-05-04T10:55:58Z Sj1mor 12103 9366546 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Centrale-nucleaire-civaux.jpg|300ra|dekstra|eta|Nuklea centralo apud [[Civaux]] (departemento [[Vienne (departemento)|Vienne]]). En la foto videblas [[malvarmiga turo]] kaj aliaj konstruaĵoj.]] '''Nuklea centralo''' (aŭ '''atomkerna centralo''') estas industria instalaĵo en kiu oni uzas la [[nuklea energio|energion]] produktitan en la [[atomkerno|atomkerna]] [[fisio]] por produkti [[elektro]]n. La centralo normale konsistas en unu [[nuklea reaktoro]] plus la aldonaj instalaĵoj, kiuj ĝenerale estas similaj al la ceteraj termikaj [[povumcentralo|centraloj]]. Nukleaj centraloj estas kritikataj pro la fakto, ke ili postlasas atoman rubaĵon, kiun necesas gardi en sekuraj kondiĉoj dum jarcentoj aŭ eĉ pli longe. Aldone, ili estas kritikataj pro la risko, ke okazu akcidento en ili, kiu povas rezulti en grandega katastrofo, kiel la [[katastrofo de Ĉernobilo]]. En kutima lingvaĵo, oni ofte nomas la nukleajn centralojn simple "atomcentralo". Sed tio estas principe erara, ĉar ja ankaŭ la [[Kemio|ĥemiaj]] procezoj okazas en la atomoj, kaj pli precize en ties [[atomkerno|kernoj]] (la nukleoj). == Bazaj konceptoj == La procezo baziĝas sur la fama reakcio, kiu ligas la [[maso]]n kaj la [[energio]]n: '''E = m c²'''. Tio estas, en la nuklea reakcio, dum la fisio de la fisiebla materialo, oni perdas parton de la maso kiu konvertiĝas en energion. Tiu termika energio estas transigata al alia materialo, kiu, post konvenciaj procezoj en [[turbino]]j, generas la elektron. La fisiebla krudmaterialo estas ĝenerale [[uranio]], kvankam ankaŭ eblas uzo de [[plutonio]] kaj [[torio]]. La uranio de la naturo ne estas facile fisiebla, tial estas necese, ke la [[neŭtrono]]j kaŭzantaj la fision estu malrapidigataj; tiu procezo nomiĝas ''moderigado''. Tipaj moderigantoj estas akvo kaj grafito. La normala (malpeza) akvo estas bona moderiganto, sed ĝi ne permesas la daŭrigeblan fision de la natura uranio. Tial, la reaktoroj uzantaj akvon bezonas ke la uranio estu riĉigata en sia [[izotopo]] uranio-235. Se la akvo konsistas el atomoj kun la izotopo de la hidrogeno [[deŭterio]] (peza akvo), tiu riĉigado ne estas necesa. Alia faktoro kiu povas varii estas la materialo, kiu portas la varmon el la kerno de la reaktoro al la parto produktanta energion. == Tipoj de centraloj == [[Dosiero:Nuclear_power_plant-pressurized_water_reactor-PWR.png|eta|300px|'''Premakva centralo''' (''PWR'') 1- Enfermitejo. <br />2- [[Malvarmiga turo]]. 3- [[Nuklea reaktoro]]. 4- [[Reguliga stango|Reguligaj stangoj]]. 5- Premilo. 6- [[Vaporkaldrono]]. 7- [[Nuklea brulaĵo]]. 8- [[Turbino]]. 9- [[Generatoro]]. 10-[[Transformatoro]]. 11-[[Kondensilo (vaporo)|Kondensilo]]. 12-[[Vaporo]]. 13- [[Likvo]]. 14- Ena [[aero]]. <br />15- Fora [[Humideco|humida]] aero. 16- [[Riverego]] (aŭ [[maro]]). <br />17- Malvarmiga akvocirkulado. 18- Primara cirkulado. 19- Sekundara cirkulado. 20- [[Akvovaporo]]. <br />21- Likvo[[pumpilo]]. ]] Laŭ tiuj faktoroj, oni povas klasifiki la nukleajn centralojn laŭ jenaj tipoj: * Centraloj de malpeza akvo (LWR, laŭ la angla [[siglo]] pri ''Light-water reaktor''): la moderigilo kaj la malvarmigilo estas pura normala [[akvo]]. Depende ĉu tiu akvo bolas aŭ ne, oni faras diferencon inter: ** [[Bolakva reaktoro|Bolakvaj centraloj]] (BWR, angla siglo pri ''Boiling water reaktor''): la akvo bolas kaj la vaporo forportas la varmon ** [[Premakva reaktoro|Premakvaj centraloj]] (PWR, angla siglo pri ''Pressurized water reaktor''): la akvo estas premata tiel ke ĝi ne bolas, kaj la likva akvo portas la varmon. * Centraloj de grafito: la moderigilo estas la [[grafito]] (karbono pura). La malvarmigilo povas esti akvo aŭ gaso, depende de la tipo de centralo. * Centraloj de [[peza akvo]] (HWR, angla siglo pri ''Heavy water reaktor''). Aliaj, ĉefe eksperimentaj centraloj estas: * Centraloj de [[Regenera reaktoro#Tipoj_de_supergeneraj_reaktoroj|rapidaj supergeneraj reaktoroj]]: ne ekzistas moderigilo, kaj oni uzas rapidajn neŭtronojn; tio postulas tre riĉigitan uranion. * [[Nuklea energio#Nuklea_fuzio_(fandado)|Fuziocentralo]]: tio estas nur koncepto, en kiu oni uzus la [[fuzio]]n de malpezaj elementoj ([[hidrogeno]] aŭ [[heliumo]]) por produkti energion. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.iaea.org/cgi-bin/db.page.pl/pris.charts.htm Nukleaj centraloj en la mondo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120121095022/http://www.iaea.org/cgi-bin/db.page.pl/pris.charts.htm |date=2012-01-21 }} * [http://vorort.bund.net/suedlicher-oberrhein/index.html BUND, naturprotekta NRO en la tradicio de la Popolaltlernejo Wyhler Wald (popolaj protestoj malhelpis AC-on je la Supra Rejno). Enkonduko en 6 lingvoj inkl-e Esperanto !] == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commons=Nuclear power plant|q=Nuklea centralo}} * [[Ĉernobilo]] * [[Nuklea akcidento de Ĉernobilo]] * [[Nuklea aŭ radiada akcidento]] * [[Nuklea energio]] * [[Radioaktiveco]] * [[Radioizotopa termoelektra generatoro]] * [[Regenera reaktoro]] * [[Renoviĝanta energio]] * [[Termoelektra centralo]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj| ]] tex9eblu687irut0j4x6ba7rkre3ix2 0 54217 9366463 6206136 2026-05-04T09:11:21Z RG72 11847 9366463 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | tipo=urbo&nbsp; | nomo=Iŝim | lando=[[Rusio]] | statuso=Urbo | flago= | blazono=Coat of Arms of Ishim (Tyumen oblast).png | devizo= | patrono= | mapo= | bildo= | latitudo=56/07/00/N | longitudo=69/30/00/E | regiono-ISO=RU-TYU | situo de=Situo de Iŝim (urbo) en [[Tjumena provinco]] | situo sur mapo2=Ruslando | situo de2=Situo de Iŝim (urbo) en [[Rusio]] | ŝtato= | regiono= | mikroregiono= | provinco=[[Tjumena provinco]] | departemento= | distrikto=[[Ĉefurbo]] de [[Iŝimska distrikto]] | distriktaro= | kantono= | fondo=[[1670]] | registaro= | estro=Sergej Putmin | alto= | areo= 46.1 | loĝantaro=63985 | loĝantaro-stato=[[2008]] | denso= | HDI= | interkom= | ĝemel= | horzono=[[UTC]] +5 (+6 somere) | pk= | tel=+7 34551 | aŭto=72 | kodo=71405 | laŭ=[[OKATO]] | TTTejo=http://ishim.t-l.ru/ }} '''Iŝim''' ({{lang-ru|Ишим}}) estas [[urbo]] en [[Tjumena provinco]] en [[Rusio]]. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 71405. La urbo estis fondita en jaro [[1670]]. Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro [[1782]]. La interurba telefona kodo estas 34551, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005). Diferenco de la loka kaj [[moskva tempo|moskva]] tempoj estas 2 horoj (en jaro 2005). Geografiaj koordinatoj de la urbo estas {{Koordinato|NS=56/07/0/N|EW=69/30/0/E|text=/|name=Iŝim (urbo)|region=RU-TYU|type=city}}. La urbo estas sur maldekstra bordo de rivero [[Iŝim (rivero)|Iŝim]] ({{lang|ru|Ишим}}) (kiu enenfluas en riveron [[Irtiŝ]] ({{lang|ru|Иртыш}})). En la urbo estas fervoja stacio. En jaro [[1959]] la urbo havis 47,8 mil loĝantojn. En jaro [[2002]] la urbo havis 67,8 mil loĝantojn. == Historio == Meze de la 19-a jarcento loĝantoj de la urbo estis moknomataj "patkukuloj" ({{l-ru|блинники}}), ĉar Iŝimo estis fifama fabrikejo de falsaj bankbiletoj, ĵargone nomataj "patkukoj"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 299 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://esperanto.wunderground.com/cgi-bin/findweather/getForecast?query=ishim&wuSelect=WEATHER La vetero en Iŝim] {{eo}} * {{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/la-kavaliro-en-kirasa-felo-sorto-de-la.html | titolo = La kavaliro en kirasa felo | titolo-aldono = sorto de la siberia trajno | alirdato = 2017-09-17 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2010-11-07 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170917153400/http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/la-kavaliro-en-kirasa-felo-sorto-de-la.html | arkivdato = 2017-09-17 | citaĵo = }} ''(historio de la kirastrajno, konstruita en la urbo dum la Dua mondmilito)'' == Referencoj == {{Referencoj}} {{Urboj de Tjumena provinco}} [[kategorio:Urboj de Tjumena provinco]] e4nltqoy9hq4g8uv0k1fk8nbpgydmty 0 55347 9366298 9125241 2026-05-04T06:36:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366298 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Aisne | insigno = Blason département fr Aisne.svg | insignogrando = 100 | mapo = Département 02 in France.svg | regiono = [[Hauts-de-France]] | numero = 02 | prefektejo = [[Laon]] | subprefektejoj = [[Château-Thierry]]<br/>[[Saint-Quentin]]<br/>[[Soissons]]<br/>[[Vervins]] | prezidanto = Nicolas Fricoteaux (ekde 2015,<br/>reelektita en 2021) | prefekto = Thomas Campeaux<br/>(ekde junio 2021) | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | areo = 7369 | arondismentoj = 5 | kantonoj = 21 | interkomunumoj = 19 | komunumoj = 799 (stato de 2023) | zomo = 7 }} '''Aisne''' [{{IFA|ɛn}}] estas unu el la [[Francaj departementoj|departementoj]] de la [[Francio|franca]] [[Francaj regionoj|regiono]] [[Hauts-de-France]]. Ĝi etendiĝas sur {{unuo|7369|km|2}} kaj havas {{formatnum:540067}} loĝantojn. La ĉefurbo estas [[Laon]]. La departemento laŭ la stato de 2023 enhavas [[Komunumoj de Aisne|799 komunumojn]] en [[Kantonoj de Aisne|21 kantonoj]]. Antaŭ administra reformo de 2013-2015 ankoraŭ temis pri 805 komunumoj en 42 kantonoj, iom antaŭe eĉ estis 57 kantonoj. == [[Arondismento]]j == La departemento dividiĝas al kvin [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[Arondismento Château-Thierry|Château-Thierry]] * [[Arondismento Laon|Laon]] * [[Arondismento Saint-Quentin|Saint-Quentin]] * [[Arondismento Soissons|Soissons]] * [[Arondismento Vervins|Vervins]] == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Aisne]] * [[Kantonoj de Aisne]] * [[Francaj departementoj]] == Eksteraj ligiloj == * http://www.aisne.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060125031738/http://www.aisne.pref.gouv.fr/ |date=2006-01-25 }} * http://www.cg02.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110720211450/http://www.cg02.fr/ |date=2011-07-20 }} * http://www.evasion-aisne.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160815003324/http://www.evasion-aisne.com/ |date=2016-08-15 }} {{Projektoj}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Navigilo Francio}} {{departemento Aisne}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Aisne| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] jobm2zbpc64qbvdhhn284f01e3sljsx 0 57302 9366454 9277866 2026-05-04T09:03:30Z Sj1mor 12103 /* Rezultoj de la misio */ 9366454 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO= |situo sur mapo= |zomo=13 }} [[Dosiero:Apollo 11 first step.jpg|eta|dekstre|La unua homa paŝo sur la luno, Neil Armstrong]] La [[Usono|usona]] misio '''Apollo 11''' estis la kvina homportanta misio de [[Projekto Apollo]], kaj la unua kiu [[luno|surlunigis]] homojn, kaj reveturigis ilin sekure al la [[tero]], en julio [[1969]]. {{Citaĵo |teksto = Tiu ĉi estas unu eta paŝo por homo, unu granda salto por la homaro. |aŭtoro = Neil Armstrong |verko = |origina teksto = That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind. }} La ŝipanaro estis: * [[Neil Armstrong]], komandanto. * [[Michael Collins (kosmonaŭto)|Michael Collins]], piloto de la regokupeo. * [[Buzz Aldrin|Edwin «Buzz» Aldrin]], piloto de la lunoveturilo. == De la tero al la luno == La misio Apollo 11 lanĉiĝis el la ''[[Kennedy Space Center]]'', tradukite «[[Kosmocentro]] Kennedy», la {{daton|16|julio|1969}} je 13:32:00.<ref group="k">Notu ke ĉiuj datoj kaj horoj estas laŭ [[UTC]], krom se kontraŭe notita.</ref> Post unu kaj duono [[orbito]]j de la [[tero]], la tria [[etaĝo (raketo)|etaĝo]] de la [[Saturn (raketo)|Saturn]]-5 raketo brulis dum ses minutoj, lanĉante la kosmoŝipon [[Apollo (kosmoŝipo)|Apollo]] al la luno, kaj poste disiĝante sin de la kosmoŝipon. Plane, oni elektis kiel surluniĝejo la sudan Maron Trankvileco, 20 km sud-okcidente de [[kratero]] ''Sabine D'', ĉar antaŭaj misioj (surlunaj sondiloj ''[[Ranger 8]]'', ''[[Surveyor 5]]'' , kaj orbitantaj mapigantaj sondiloj ''[[Lunar Orbiter]]''), bildigis ĝin kiel relative ebena surfaco, kiu verŝajne ne kaŭzus problemojn kun surluniĝo aŭ [[eksterveturila agado|eksterveturilaj agadoj]] (EVA-oj). La kosmoŝipo alvenis, senprobleme, en lunan orbiton la {{daton|19|julio}} je 17:21:50. La sekvantan tagon, je 18:11:53 la lunoveturilo ''Eagle'' [igl], tradukite «Aglo», disiĝis de la rego/servokupeo ''Columbia'' [kolumbia], «Kolumbio». La ŝipanaro de la lunveturilo estis Armstrong kaj Aldrin. Collins restis en la rego/servokupeo, aŭ "patrinoŝipo". Baldaŭ post la disiĝo, Armstrong kaj Aldrin ŝaltis la motoron de la lunveturilo, kaj komencis la descendon. Ili baldaŭ rimarkis, ke pro malgrandaj ŝanĝoj de direkto dum la disiĝo, la enŝipa komputilo nun celis surluniĝejon 4,5 km okcidente de la planita loko. Malfeliĉe, tiu loko estis en kratero kies surfaco estis kovrita de grandaj rokoj. Armstrong devis permane stiri la lunveturilon preter la kratero, kie li surluniĝis sur ebenan surfacon, la {{daton|21|julio|1969}} je 20:17:40. Malpli ol 30 sekundoj da descenda brulaĵo restis. == Sur la luno == [[Dosiero:Apollo11-Aldrin-Ausstieg.jpg|eta|180px|maldekstre|Buzz Aldrin eliris lunoveturilon ''Eagle''.]] La unuaj vortoj kiujn Armstrong sendis el la surfaco de la luno estis ''Contact light'', esperante «Lumo de kontakto (ekbrilas)», sekvataj de ''Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed'', aŭ esperante «Houston, Bazo Trankvileco ĉi tie. La ''Eagle'' estas surluniĝita. La unua misia celo atingiĝis». Ses kaj duono horoj post la surluniĝo, 21 julio 1969 je 02:56:15, Armstong iĝis la unua homo piediri sur la luno, kaj diris la mondfamajn vortojn citatajn je la komenco de la artikolo. Aldrin sekvis lin 13 minutoj poste, kaj la duo pasigis du kaj duono horojn fotografante kiun ili vidis, kolektante rokoj, kaj borante specimenojn el la grundo. Ili hisis la usonan flagon, kaj formetis la eksperimentaron ''Early Apollo Scientific Experiment Package (EASAP)'', kaj starigis duan televidan kameraon sur stativo 12 m for de la lunoveturilo. La televidan elsendon vidis almenaŭ 600 milionoj da homoj sur la Tero. Poste ili havis [[radiotelefono|radiotelefonan]] konversacion kun tiama usona prezidento [[Richard Nixon]]. Je 05:11:13 la du astronaŭtoj reeniris la lunoveturilon, kunportante ĉ. 21 kg da lunosurfaca materialo. == Reveno al la tero == Post eniro en la lunoveturilo, la astronaŭtoj malpezigis la ascendo-etaĝon, elĵetante iliajn vivapogantajn dorsosakojn, lunajn eksterŝuojn, unu fotilon, kaj aliajn ekipaĵojn. Ili lanĉis el la luno la 21-an de julio je 17:54:01, forlasante la descendo-etaĝon sur la luno. Je 21:34:00 ili kuplis la lunoveturilon kun la patrinoŝipo, kaj je 00:01:01 la sekvantan tagon, ili elĵetis la lunoveturilon. 5 horoj pli malfrue, la tri astronaŭtoj komencis ilian proksimume 3-tagan vojaĝon reen al la tero. La {{daton|24|julio|1969}}, je 16:21:13, la regokupeo de la patrinoŝipo ''Columbia'' disigis de la servokupeo, kaj falis al la tero (malrapidiĝante sin per paraŝutoj), kaj surmariĝis en la Oceano [[Pacifiko]], kie ĝin kaj ĝiajn astronaŭtojn savis usona mararmea ŝipo ''USS Hornet'' [hornet]. La surmariĝejo estis ĉe {{koordinatoj gm|13|19|N|169|09|U}}. == Rezultoj de la misio == [[Dosiero:Apollo11Plaque.jpg|eta|Memortabelo sur la luno.]] Laŭ NASA «Ĉiuj misiaj celoj estis plenumitaj. Armstrong iĝis la unua homo piediri sur la luno je la 20-a de Julio ([[EDT]]), sekvata de Aldrin; Collins restis en la orbitanta RSK (rego/servokupeo). La ŝipanaro kolektis 21 kg da luna surfaca materialo reporti por analizo, kaj faris aliajn sciencajn kaj fotografajn taskojn dum ilia 2-hora [[eksterveturila agado|EVA-o]]».<ref>http://history.nasa.gov/SP-4012/vol3/table2.39.htm</ref> La du surlunaj piedirantoj forlasis sur la luno, inter aliaj, sciencajn eksperimentarojn, usonan flagon, la descendo-etaĝon de la lunoveturilo, kaj memortabulon. Gravurita sur la memortabulo estis du bildoj de la Tero (Okcidenta kaj Orienta hemisferoj), la subskriboj de la tri astronaŭtoj kaj tiu de prezidento [[Richard Nixon]], kaj la vortoj: :''Ĉi tie homoj el planedo Tero :''Unufoje piediris sur la Lunon :''Julio 1969 p.K. :''Ni venis pace por tuta homaro == Komentoj == <references group="k"> </references> == Fontoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commons=Apollo 11}} * [[Listo de surlunaj piedirintoj]] * [[Projekto Apollo]] * [[Apollo (kosmoŝipo)|Kosmoŝipo Apollo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://history.nasa.gov/SP-4012/vol3/table2.39.htm Datumtabeloj pri Apollo 11 (el NASA)] {{en}} * http://www.hq.nasa.gov/alsj/frame.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040618191651/http://www.hq.nasa.gov/alsj/frame.html |date=2004-06-18 }} <!-- en:NASA: ''Apollo'' Lunar Surface Journal en->eo:NASA: ''Apolono'' Luna Surfaco (Ĵurnalo, Revuo) --> * http://www.astronautix.com/flights/apollo11.htm <!-- en:''Apollo 11'' entry in Encyclopedia Astronautica en->eo:_Apollo_ Dek unu _entry_ _in_ _Encyclopedia_ _Astronautica_ eo:''Apollo 11'' (termo, koeficiento, elemento) en Enciklopedio _Astronautica_ --> {{Programo Apollo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Programo Apollo]] pkrrz30tazsvuv0g5mt6p7pfj6u9zlb 0 62039 9366548 9163260 2026-05-04T10:56:27Z Sj1mor 12103 9366548 wikitext text/x-wiki {{merge|Elektrejo}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Dreischluchtendamm hauptwall 2006.jpg|eta|dekstra|300ra|La akvo[[baraĵo Tri Gorĝoj]] estas klara ekzemplo de [[akvoelektrejo]].]] '''[[Elektrejo]]'''<ref>{{ReVo|elektr.0ejo|elektrejo}}</ref> estas instalaĵo por produktado de [[elektra energio]]. La termino estas neŭtrala rilate grandecon kaj metodon. Pri grandaj kaj centraj instalaĵoj, pri kiuj temas ĉi-tie, ankaŭ uzatas la esprimo '''elektrocentralo'''<ref>{{ReVo|centra1.elektro0o|elektrocentralo}}</ref> aŭ simple la samsignifa (sed plursignifa) esprimo '''centralo'''<ref>{{ReVo|centra1|centralo}}</ref>. == Specoj de elektrejoj == Produktado de elektra energio povas okazi laŭ pluraj metodoj: * La ekzistanta mekanika [[kineta energio|mov-]] aŭ [[potenciala energio]] transformiĝas per [[generatoro]]j al [[elektra energio]] (ekz.: [[akvocentralo]], [[ventocentralo]], [[maronda centralo]], [[tajdocentralo]]). * El [[varmo]] per transformiga maŝino produktiĝas mekanika energio kaj tio transformiĝas al elektra energio. La varmo povas esti produktata per la bruligo de [[terkarbo]], [[petrolo]] aŭ [[tergaso]] (''termikaj povumcentraloj''), aŭ per la [[fisio]] de [[atomkerno]]j ([[atomkerna centralo]]). * Certaj energiformoj transformiĝas rekte al elektra energio (ekz. [[sunĉelo]]j). * El la kemia energio de [[brulaĵo]] per [[fuelpilo]]. Kreskantan signifon havas intertempe la produktado de elektro en pli malcentraj instalaĵoj; plej konataj estas la [[sunpanelo]]j, sed kreskis ankaŭ la nombro kaj instalita povumo de malgrandaj elektrejoj kun motoroj, kiuj uzas [[biogaso]]n aŭ plant-[[oleo]]n. En la pasintaj jardekoj oni kreis instalaĵojn por la '''samtempa produktado de [[elektro]] kaj [[varmo]]''' ; tiuj kutime estas relative malgrandaj, ĉar necesas liveri la varmon al relative proksima varmo-uzanto, ekzemple loĝdomoj. La tradicia centralo kontraste ne uzas la varmon, sed nur forigas ĝin. Alilingvaj terminoj por tiu proceduro (kiun oni povus nomi esperante ''kun-generado'') estas ''Cogeneration'' (angle), ''Cogeneración'' (hispane), ''Cogénération'' (france) aŭ ''Kraft-Wärme-Kopplung'' / ''Blockheizkraftwerk'' (germane). Elektrejo povas uzi [[generilo]]n, se estas mekanika energio. Sed estas diversaj eblecoj, senpere de turniĝaj maŝinoj, produkti elektran kurenton, ekzemple el lumo ([[sunpanelo]]) aŭ el kemia energio ([[fuelpilo]]). Ekzistas projektoj por centraloj, kiuj uzos la [[fuzio]]n de [[atomkerno]]j, sed ili estas nun en eksperimenta fazo (vidu [[ITER]]). Oni volas ekkonstrui unu en Francio ([[Cadarache]]). La planata centralo - laŭ la kalkuloj - havus [[povumo]]n je 500 [[megavato]]j. == Vortdeveno == La termino ''"centralo"'', kiu ankaŭ en Esperanto havas interalie la signifon "elektrejo", ekestis fine de la [[19-a jarcento]], kiam pli grandaj (centraj) instalaĵoj transprenis la produktadon de elektro, kiu estis ĝis tiam produktita en pli malgranda kaj malcentra maniero. La [[generilo]]j en la komenca periodo de elektro estis ligitaj al malgrandaj vapormaŝinoj aŭ motoroj, kiuj funkciis per [[gaso]] kaj troviĝis en la kelo de domoj. Iuj domoj, nome teatroj, kasteloj kaj muzeoj, havis propran instalaĵon. Pro teknikaj kialoj, tamen, la ofte uzata [[kontinua kurento]] ne toleris longdistancan transporton. La kreskiĝanta bezono da kurento kaj la ŝanĝo de la brulmaterialo al la pli malmultekosta [[karbo]] gvidis al pli grandaj generatoroj, kiuj unue estis je la rando de la urboj, kaj poste preferinde apud la minejoj. La enkonduko de [[alterna kurento]] ekpermesis, per uzo de [[transformatoro]], la malligon de produktado kaj uzado. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|n=Kategorio:Elektrostacioj}} * [[Suncentralo#Fotovoltaika centralo|Fotovoltaika centralo]] * [[Hidroelektra centraleto]] * [[Hidroelektra centralo]] * [[Termoelektra centralo]] ** [[Nuklea centralo]] ** [[Geoterma centralo]] ** [[Gaselektrejo]] (temas pri tergaso) ** [[Karbelektrejo]] ** [[Brunkarbelektrejo]] ** [[Torfelektrejo]] * [[Ventocentralo]] * [[Vortica elektra centralo]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Elektra energio]] [[Kategorio:Elektrocentraloj| ]] [[Kategorio:Elektrotekniko]] 53sieoosurms4b4nqklkhm1nnyczr25 0 70433 9366016 8327133 2026-05-03T15:31:07Z Cromenio 253333 9366016 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Italio | blazono = Limatola-Stemma.png | regiono = {{Italio CAM}} | provinco = {{Italio BN}} | latitudo_gradoj = 41 | latitudo_minutoj = 9 | latitudo_sekundoj = 0 | latitudo_direkto = N | longitudo_gradoj = 14 | longitudo_minutoj = 24 | longitudo_sekundoj = 0 | longitudo_direkto = E | koord_X_en_mapo = 191 | koord_Y_en_mapo = 196 | alto = | areo = 18 | subdividaĵoj = | najbaraj_komunumoj = [[Caiazzo]] (CE), [[Caserta]] (CE), [[Castel Campagnano]] (CE), [[Castel Morrone]] (CE), [[Dugenta]], [[Piana di Monte Verna]] (CE) kaj [[Sant'Agata de' Goti]] | nomo_de_loĝantoj = | patrono = | festo = | retpaĝo = {{oficiala retejo}} | mapo = CAM-Mappa.png | mapamplekso = 300 }} '''{{PAĜONOMO}}''' estas [[komunumo]] de [[Italio]]. Ĝi situas en la [[Regionoj kaj provincoj de Italio|regiono]] [[Kampanio]] kaj la [[provinco Benevento]]. Fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². <!-- Kristana patrono estas la sankta [[ ]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago. --> Najbaras la komunumoj [[Caiazzo]] (CE), [[Caserta]] (CE), [[Castel Campagnano]] (CE), [[Castel Morrone]] (CE), [[Dugenta]], [[Piana di Monte Verna]] (CE) kaj [[Sant'Agata de' Goti]]. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{it}}) [[Dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|400px|{{centre|komunuma impreso}}]] {{Projektoj}} {{Provinco Benevento}} {{Ĝermo|Italio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Italio]] [[Kategorio:Komunumoj de Kampanio]] [[Kategorio:Komunumoj de Provinco Benevento]] mz1iryalpr7ugfhm9udhlurx0d5123n 0 70509 9366552 9261896 2026-05-04T10:57:13Z Sj1mor 12103 9366552 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Gorskii_04414u.jpg|eta|dekstra|200ra|Generatoroj en malnova [[akvoelektrejo]].]] [[Dosiero:Portable electrical generator angle.jpg|eta|dekstra|200ra|[[Transportebla generatoro|Generatoro]] nutrata per bruligaĵo.]] '''Generilo''' aŭ '''generatoro'''<ref>{{ReVo|genera2|generatoro}}</ref> aŭ pli precize '''[[elektra generatoro]]''' estas [[aparato]] aŭ [[maŝino]], kiu produktas [[konstanta kurento|konstantan]] aŭ [[alterna kurento|alternan]] [[elektra kurento|elektran kurenton]] de alta aŭ malalta [[frekvenco]] aŭ [[tensio]]. Temas esence pri ilo, kiu transformas [[mekanika energio|mekanikan]], [[luma energio|luman]], [[ĥemia energio|ĥemian]] aŭ (plej malofte) [[termika energio|termikan energion]] en [[elektra energio|elektran]]. == Historio == La unuaj aparatoj por liveri konstantan elektran kurenton estis inventitaj dum la [[19-a jarcento]]. En [[1831]] la [[britio|brita]] [[fizikisto]] [[Michael Faraday]] publikigis sian verkon pri elektromagneta [[indukto]], tio estas la principo, sur kiu baziĝas ĉiuj generiloj. En [[1841]] la samfakulo [[Franz Ernst Neumann]] inventis la unuan [[dinamo]]n, tio estas, maŝino kiu per rotacia indukto aliformigas energion mekanikan en elektran, sub formo de konstanta kurento. Pro la malfacileco transporti elektran kurenton trans longaj distancoj, oni sekve inventis la [[alternatoro]]n kaj la [[transformatoro]]n. Oni unue provizis energion al tiuj ĉi antikvaj generiloj per [[vapormaŝino]]j, kaj poste per [[motoro]]j, akvo[[turbino]]j kaj vento[[turbino]]j. Nuntempe, ankaŭ populariĝas [[sunpanelo]]j, tio estas, iloj kiuj kapablas ekspluati sunenergion. == Specoj de generatoroj == * Mekanikaj generiloj: energio fontas el [[mekanika energio]]. Tiaj generiloj konsistas el alternatoroj kuplitaj al [[turbino]]j, ekzemple en [[akvoelektrejo]]j aŭ [[ventelektrigilo]]j. * Ĥemiaj generiloj: energio fontas el [[ĥemia reakcio|ĥemiaj reakcioj]]. La plej komunuza ekzemplero de tiaj generiloj estas [[pilo]]j. * Sungeneriloj: energio fontas el suna radiado ([[sunpanelo]]j). * Radioaktivecaj generiloj: energio fontas el [[diseriĝa vico|diseriĝo]] de [[izotopo|radioaktivaj izotopoj]], kiuj eligas [[partiklo]]jn kaj energion. Eblas ekspluati la mekanikan energion de la [[elektra ŝargo|ŝargitaj]] partikloj, aŭ profiti la varmecon produtikan de la defalo. [[Radioizotopa termoelektra generatoro|Radioizotopaj termoelektraj generiloj]] estas la plej oftaj tiaj generiloj, kaj ĉefe uzatas por vivteni [[kosmosondilo]]jn kiuj celas regionojn de la [[sunsistemo]] tro malproksimaj de la [[Suno]], por ke [[sunpanelo]]j povu provizi sufiĉan kvanton da energio. * Piezoelektraj generiloj: ili baziĝas je la principo de [[piezoelektro]], laŭ kiu kelkaj nekondukaj [[kristalo]]j, okaze de mekanika premo, estigas [[tensio]]n inter siaj du ekstremoj. Tiu ĉi fenomeno uzatas ekzemple en kuirejaj [[sparkilo]]j. == Ideala generatoro == [[Dosiero:Real voltage source.png|eta|dekstra|200ra|Skemo pri reala generatoro de tensio]] [[Dosiero:Real current source.png|eta|dekstra|200ra|Skemo pri reala generatoro de kurento]] En la analizo de [[elektra cirkvito|elektraj cirkvitoj]] oni ofte supozas, ke generiloj estu idealaj, tio estas, ke ili kapablu liveri ĉiun ajn tension aŭ kurenton kaj ke ilia ena [[rezistanco]] nulu, sendepende de la cetera aparataro. En la praktiko, generatoroj havas enan rezistancon malgrandan sed ne nulan, kaj ili kapablas liveri konstantan [[tensio]]n kaj [[kurento]]n nur en difinitaj kondiĉoj. Reala generatoro de tensio analizeblas kiel seria kunmeto de ideala generatoro kaj [[rezistilo]], dum reala generatoro de kurento imageblas kiel paralela kunmeto de ideala generatoro kaj rezistilo. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Alternatoro]] * [[Dinamo]] * [[Elektra maŝino]] * [[Elektrejo]] * [[Elektrocentralo]] * [[Elektromotoro]] * [[Generatora grupo]] * [[Kajta generatoro]] * [[Transportebla generatoro]] * [[Ventogeneratoro]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Generatoroj| ]] 4352toeuhab7y6japhyaiw8ke53yff1 0 73249 9366292 8966363 2026-05-04T06:24:46Z Vale93b 83609 9366292 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Italio | nomo = Teglio | blazono = [[Dosiero:Teglio-Stemma.svg|90ra]] <!-- vere ekzistas --> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | regiono = {{Italio LOM}} | provinco = {{Italio SO}} | latitudo_gradoj = 46 | latitudo_minutoj = 10 | latitudo_sekundoj = 0 | latitudo_direkto = N | longitudo_gradoj = 10 | longitudo_minutoj = 4 | longitudo_sekundoj = 0 | longitudo_direkto = E | koord_X_en_mapo = 87 | koord_Y_en_mapo = 34 | alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}} | areo = 115 | kvanto_de_loĝantoj = {{WikidataLoĝantaro}} (en {{WikidataLoĝantaroDato}}) | denso_de_loĝantoj = 42 | subdividaĵoj = Tresenda | najbaraj_komunumoj = [[Aprica]], [[Bianzone]], [[Castello dell'Acqua]], [[Chiuro]], [[Corteno Golgi]] (BS), [[Paisco Loveno]] (BS), [[Ponte in Valtellina]], [[Schilpario]] (BG), [[Valbondione]] (BG), [[Villa di Tirano]] kaj [[Vilminore di Scalve]] (BG) | poŝtkodo = 23036 | telefona_kodo = 0342 | ISTAT_kodo = 014065 | imposta_kodo = L084 | nomo_de_loĝantoj = ''tellini'' | patrono = [[Eŭfemia de Kalcedono]] |festo = [[16-a de septembro]] |retpaĝo = {{oficiala retejo}} | mapo = LOM-Mappa.png | mapamplekso = 300 }} '''Teglio''' estas [[komunumo]] de [[Italio]]. Ĝi apartenas al la regiono [[Lombardio]] kaj al la [[provinco Sondrio]]. Fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Najbaraj komunumoj estas [[Aprica]], [[Bianzone]], [[Castello dell'Acqua]], [[Chiuro]], [[Corteno Golgi]] (BS), [[Paisco Loveno]] (BS), [[Ponte in Valtellina]], [[Schilpario]] (BG), [[Valbondione]] (BG), [[Villa di Tirano]] kaj [[Vilminore di Scalve]] (BG). Kristana patrono estas la sankta [[Eŭfemia de Kalcedono]], kies memortago, la [[16-a de septembro]], sekve estas la komunuma festotago. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{it}}) [[Dosiero:San Gottardo - Teglio - SO - ITA.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la katolika kirko de [[sankta Gotardo]]}}]] [[Dosiero:CORTILE Palazzo Besta.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la renesanca palaco ''Besta''}}]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|Italio}} [[Kategorio:Komunumoj de Italio]] [[Kategorio:Komunumoj de Lombardio]] [[Kategorio:Komunumoj de Provinco Sondrio]] 2khncbg26enge9e97mm6na4m17nl4u0 8 80697 9366069 9322971 2026-05-03T18:41:06Z KuboF Hromoslav 3056 malplenigo post fino de [[Projekto:VikiPrintempo COE 2026]] 9366069 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 82253 9366196 9241140 2026-05-03T22:18:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366196 wikitext text/x-wiki La '''abĥaza alfabeto''' estas etendo de la [[cirila alfabeto]] uzata por skribi la [[Abĥaza lingvo|abĥazan lingvon]]. == Historio == Kvankam [[abĥaza lingvo]] estas unu el plej antikvaj en la mondo kaj [[Abĥazio]] estas tre olda [[civilizo]], estas neniuj pruvoj de ekzisto de iu aparta skribsistemo por la abĥaza antaŭ la lando estis okupita fare de [[Rusio]] en 1860-aj jaroj. Tio okazis pro tio, ke abĥaza lingvo estas tradicie lingvo de malaltaj sociaj niveloj. Dum [[mezepoko]] abĥaza [[monarkio]] estis kelkfoje aneksita al [[Kartvelio]]. Pro tio abĥazaj registoj kaj nobeloj eventuale ekuzis la [[kartvela lingvo|kartvelan]] lingvon kaj skribon kiel ofician. Krom kartvela lingvo, inter abĥazaj nobeloj estis tre popularaj la [[greka lingvo|greka]] kaj la [[turka lingvo|turka]]. Greka dum longa tempo estis plej moda literatura kaj religia lingvo, kaj poste ĝin anstataŭigis en tiu rolo la kartvela. La simpla popolo, tamen, plej ofte estis nealfabetaj kaj ilian lingvaĵon tiuj lingvoj ne tre influis. Unua varianto de skribsistemo por abĥaza lingvo estas kreita en [[1862]] fare de rus-germana lingvisto Peter von Uslar ([[ruse]] Пётр Карлович Услар, Pjotr Karloviĉ Uslar). Ĝi baziĝis sur [[cirila skribo]] kaj konsistis de 37 [[litero]]j. En jaro [[1909]] ĝi estas modifita fare de Aleksej Ĉoĉua kaj la nombro de literoj iĝis 55. Post [[Oktobra Revolucio]] registaro de [[Sovetunio]] ukazis krei novajn alfabetojn por lingvoj de la Unio surbaze de [[latina skribo]]. Por la abĥaza tia alfabeto estas kreita fare de [[Nikolaj Marr]], kaj li nomis ĝin '''abĥaza analitika alfabeto'''. Alfabeto de Marr konsistis de 77 literoj, kaj ne estis vere uzebla. En 1928 oni antstataŭigis ĝin per alia latinida alfabeto. En [[1938]] por la abĥaza estis kreita alfabeto surbaze de [[kartvela skribo]]. Nur post morto de [[Stalin]] oni ree kreis cirilan alfabeton por la abĥaza. Tiel okazas, ke tiu alfabeto estis plej uzebla kaj oni uzas ĝin ĝis nun, kvankam ekde 1990-aj jaroj estas multaj sciencistoj proponis diferajn variantojn de latinida abĥaza skribo. == Tabelo de abĥazaj alfabetoj kaj transskriboj == En la tabelo estas: # Nuntempe uzata cirila alfabeto # [[IFA]]-transskribo<ref>Hewitt G. Introduction to the Study of the Languages of the Caucasus. München: Lincom, 2004: p 260—263</ref> # Alia varianto de IFA-transskribo laŭ B.Comrie<ref name=Comrie>Comrie B. Adaptations of the Cyrillic Alphabet // Daniels P.T., Bright W. (eds.) The World’s Writing Systems. New York: Oxford University Press, 1996: p 717</ref>. Ĝi estas uzata fare de multaj lingvistoj, sed vere havas kelkajn erarojn (markitaj flave en la tabelo). # Transskribo de projekto [http://titus.uni-frankfurt.de TITUS]. # Transskribo laŭ [[ISO]] 9:1995. # Transskribo laŭ Comrie<ref name=Comrie />. # Propono de nova latinida abĥaza alfabeto fare de Hewitt<ref>Hewitt G. Introduction to the Study of the Languages of the Caucasus. München: Lincom, 2004: p 278—279</ref> # ''Abĥaza analitika alfabeto'' fare de N.Marr<ref>Марр Н. Я. Абхазский аналитический алфавит. Л., 1926 («Труды яфетского семинария», I).</ref> (1926—1928) — '''aldonenda el bildo''' # Latinida alfabeto de jaroj 1928—1938 — '''aldonenda el bildo''' # Kartvelida abĥaza alfabeto de jaroj 1938—1954 # Alfabeto de A.Ĉoĉua — '''aldonenda el bildo''' Aliaj variantoj troveblas en paĝaro [http://transliteration.eki.ee Transliteration of Non-Roman Scripts.] {{ref-en}} {| CELLSPACING="0" BORDER="2" WIDTH="100%" style="border-collapse: collapse" bordercolor="#111111" cellpadding="2" | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''1''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''2 IFA''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''3 Comrie''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''4 TITUS''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''5 ISO''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''6 Comrie''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''7 Hewitt''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''8 Marr''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''9 lat.''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''10 kart.''' | BGCOLOR="#CCFF66" align="center" | '''11 Ĉoĉua''' |- | align="center" | А а | align="center" | a | align="center" | [a] | align="center" | a | align="center" | a | align="center" | a | align="center" | a | align="center" | a | align="center" | A a | align="center" | ა | align="center" | а |- | align="center" | Б б | align="center" | b | align="center" | [b] | align="center" | b | align="center" | b | align="center" | b | align="center" | b | align="center" | b | align="center" | B в | align="center" | ბ | align="center" | б |- | align="center" | В в | align="center" | v | align="center" | [v] | align="center" | v | align="center" | v | align="center" | v | align="center" | v | align="center" | v | align="center" | | align="center" | ვ | align="center" | |- | align="center" | Г г | align="center" | g | align="center" | [g] | align="center" | g | align="center" | g | align="center" | g | align="center" | g | align="center" | g | align="center" | | align="center" | გ | align="center" | г |- | align="center" | Гь гь | align="center" | {{IFA|gʲ}} | align="center" | [g^j] | align="center" | g' | align="center" | g' | align="center" | g' | align="center" | gi | align="center" | | align="center" | | align="center" | გჲ | align="center" | |- | align="center" | {{IFA|Ҕ ҕ}} | align="center" | {{IFA|ɣ ~ ʁ}} | align="center" | [{{IFA|ɣ}}] | align="center" | {{IFA|ɣ}} | align="center" | ğ | align="center" | ġ | align="center" | {{IFA|ǧ}} | align="center" | ğ | align="center" | | align="center" | ღ | align="center" | {{IFA|ҕ}} |- | align="center" | {{IFA|Ҕь ҕь}} | align="center" | {{IFA|ɣʲ ~ ʁʲ}} | align="center" | [{{IFA|ɣ}}^j] | align="center" | {{IFA|ɣ}}' | align="center" | ğ' | align="center" | ġ' | align="center" | {{IFA|ǧi}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | ღჲ | align="center" | |- | align="center" | Д д | align="center" | d | align="center" | [d] | align="center" | d | align="center" | d | align="center" | d | align="center" | d | align="center" | d | align="center" | D d | align="center" | დ | align="center" | д |- | align="center" | Дә дә | align="center" | {{IFA|dʷ}} [db] | align="center" | [d^w] | align="center" | d˚ | align="center" | dã | align="center" | d˚ | align="center" | du | align="center" | | align="center" | | align="center" | დ º | align="center" | д' |- | align="center" | Џ џ | align="center" | {{IFA|ɖʐ}} | align="center" | [{{IFA|dʐ}}] | align="center" | {{IFA|ǯ}} | align="center" | {{IFA|d̂}} | align="center" | {{IFA|ǰ}} | align="center" | {{IFA|c̄}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | ძ_ə | align="center" | |- | align="center" | Џь џь | align="center" | {{IFA|ʤ}} | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʥ}}] | align="center" | {{IFA|ǯ}}' | align="center" | {{IFA|d̂}}' | align="center" | {{IFA|ǰ}}' | align="center" | c | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჯ | align="center" | |- | align="center" | Е е | align="center" | {{IFA|ɛ}} | align="center" | [e] | align="center" | e | align="center" | e | align="center" | e | align="center" | e | align="center" | e | align="center" | | align="center" | ე | align="center" | е |- | align="center" | {{IFA|Ҽ ҽ}} | align="center" | {{IFA|ʈʂ}} | align="center" | [{{IFA|ʦ̨}}] | align="center" | č | align="center" | č | align="center" | ċ | align="center" | {{IFA|ç̄}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჩ_ə | align="center" | |- | align="center" | {{IFA|Ҿ ҿ}} | align="center" | {{IFA|ʈʂ}}’ | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʦ}}’] | align="center" | č̣ | align="center" | {{IFA|č̦}} | align="center" | {{IFA|ḉ}} | align="center" | {{IFA|ç̄}}’ | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჭ_ə | align="center" | |- | align="center" | Ж ж | align="center" | {{IFA|ʐ}} | align="center" | [{{IFA|ʐ}}] | align="center" | ž | align="center" | ž | align="center" | ž | align="center" | j {{IFA|̄}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჟ_ə | align="center" | ж |- | align="center" | Жь жь | align="center" | {{IFA|ʒ}} | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʑ}}] | align="center" | ž' | align="center" | ž' | align="center" | ž' | align="center" | j | align="center" | j | align="center" | | align="center" | ჟ | align="center" | |- | align="center" | Жә жә | align="center" | {{IFA|ʒʷ}} | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʐ}}^w] | align="center" | ž˚ | align="center" | žã | align="center" | ž˚ | align="center" | ju | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჟº | align="center" | |- | align="center" | З з | align="center" | z | align="center" | [z] | align="center" | z | align="center" | z | align="center" | z | align="center" | z | align="center" | z | align="center" | | align="center" | ზ | align="center" | з |- | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|Ҙҙ}} | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|ʑ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- | align="center" | {{IFA|Ӡ ӡ}} | align="center" | {{IFA|ʣ}} | align="center" | [{{IFA|ʣ}}] | align="center" | {{IFA|ʒ}} | align="center" | źã | align="center" | {{IFA|ʒ}} | align="center" | dz | align="center" | | align="center" | | align="center" | ძ | align="center" | {{IFA|ʒ}} |- | align="center" | {{IFA|Ӡә ӡә}} | align="center" | {{IFA|ʥʷ}} | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʣ}}^w] | align="center" | {{IFA|ʒ˚}} | align="center" | źã' | align="center" | {{IFA|ʒ˚}} | align="center" | ĉu | align="center" | | align="center" | | align="center" | ძº | align="center" | |- | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|Ӡ}}’ {{IFA|ӡ}}’ | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|ʥ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | ĉ | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- | align="center" | И и | align="center" | i:, j, jə | align="center" | [i, j] | align="center" | i, j | align="center" | i | align="center" | i | align="center" | y, yı, ıy | align="center" | i, y | align="center" | | align="center" | ი | align="center" | i |- | align="center" | К к | align="center" | k’ | align="center" | [k’] | align="center" | {{IFA|ḳ}} | align="center" | k | align="center" | k | align="center" | k’ | align="center" | k | align="center" | | align="center" | კ | align="center" | к |- | align="center" | Кь кь | align="center" | {{IFA|kʲ}}’ | align="center" | [k^j’] | align="center" | {{IFA|ḳ}}' | align="center" | k' | align="center" | k' | align="center" | k’i | align="center" | | align="center" | | align="center" | კჲ | align="center" | |- | align="center" | Қ қ | align="center" | {{IFA|kʰ}} | align="center" | [k] | align="center" | k | align="center" | ķ | align="center" | ķ | align="center" | k | align="center" | | align="center" | | align="center" | ქ | align="center" | ӄ |- | align="center" | Қь қь | align="center" | {{IFA|kʲʰ}} | align="center" | [k^j] | align="center" | k' | align="center" | ķ' | align="center" | ķ' | align="center" | ki | align="center" | | align="center" | | align="center" | ქჲ | align="center" | |- | align="center" | {{IFA|Ҟ ҟ}} | align="center" | q’ | align="center" | [q’] | align="center" | {{IFA|q̇}} | align="center" | {{IFA|k̄}} | align="center" | {{IFA|k̄}} | align="center" | q’ | align="center" | q | align="center" | | align="center" | ყ | align="center" | q |- | align="center" | {{IFA|Ҟь ҟь}} | align="center" | {{IFA|qʲ}}’ | align="center" | [q^j’] | align="center" | {{IFA|q̇}}' | align="center" | {{IFA|k̄}}' | align="center" | {{IFA|k̄}}' | align="center" | q’i | align="center" | | align="center" | | align="center" | ყჲ | align="center" | |- | align="center" | Л л | align="center" | l | align="center" | [l] | align="center" | l | align="center" | l | align="center" | l | align="center" | l | align="center" | l | align="center" | | align="center" | ლ | align="center" | л |- | align="center" | М м | align="center" | m | align="center" | [m] | align="center" | m | align="center" | m | align="center" | m | align="center" | m | align="center" | m | align="center" | | align="center" | მ | align="center" | м |- | align="center" | Н н | align="center" | n | align="center" | [n] | align="center" | n | align="center" | n | align="center" | n | align="center" | n | align="center" | n | align="center" | | align="center" | ნ | align="center" | н |- | align="center" | О о | align="center" | o | align="center" | [o] | align="center" | o | align="center" | o | align="center" | o | align="center" | o | align="center" | o | align="center" | | align="center" | ო | align="center" | o |- | align="center" | {{IFA|Ҩ ҩ}} | align="center" | {{IFA|ɥ}} (< {{IFA|ʕʷ}}) | align="center" | [{{IFA|ɥ}}] | align="center" | ʿ˚ / ω | align="center" | ò | align="center" | ọ | align="center" | yu | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჳ | align="center" | |- | align="center" | П п | align="center" | p’ | align="center" | [p’] | align="center" | {{IFA|ṗ}} | align="center" | p | align="center" | p | align="center" | p’ | align="center" | p | align="center" | | align="center" | პ | align="center" | п |- | align="center" | {{IFA|Ҧ ҧ}} | align="center" | {{IFA|pʰ}} | align="center" | [p] | align="center" | p | align="center" | {{IFA|ṕ}} | align="center" | {{IFA|ṗ}} | align="center" | p | align="center" | φ | align="center" | | align="center" | ფ | align="center" | {{IFA|ҧ}} |- | align="center" | Р р | align="center" | r | align="center" | [r] | align="center" | r | align="center" | r | align="center" | r | align="center" | r | align="center" | r | align="center" | | align="center" | რ | align="center" | р |- | align="center" | С с | align="center" | s | align="center" | [s] | align="center" | s | align="center" | s | align="center" | s | align="center" | s | align="center" | s | align="center" | | align="center" | ს | align="center" | с |- | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|Ҫҫ}} | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|ɕ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- | align="center" | Т т | align="center" | t’ | align="center" | [t’] | align="center" | {{IFA|ṭ}} | align="center" | t | align="center" | t | align="center" | t’ | align="center" | t | align="center" | | align="center" | ტ | align="center" | т |- | align="center" | Тә тә | align="center" | {{IFA|tʷ}}’ [tp’] | align="center" | [t^w’] | align="center" | {{IFA|ṭ˚}} | align="center" | tã | align="center" | t˚ | align="center" | t’u | align="center" | | align="center" | | align="center" | ტ º | align="center" | |- | align="center" | {{IFA|Ҭ ҭ}} | align="center" | {{IFA|tʰ}} | align="center" | [t] | align="center" | t | align="center" | ţ | align="center" | ţ | align="center" | t | align="center" | | align="center" | | align="center" | თ | align="center" | |- | align="center" | {{IFA|Ҭә ҭә}} | align="center" | {{IFA|tʷ}} [{{IFA|tpʰ}}] | align="center" | [t^w] | align="center" | t˚ | align="center" | ţã | align="center" | ţ˚ | align="center" | tu | align="center" | | align="center" | | align="center" | თ º | align="center" | |- | align="center" | У у | align="center" | w, wə, u: | align="center" | [w, u] | align="center" | w, u, ˚ | align="center" | u | align="center" | u | align="center" | w, wı, ıw | align="center" | u, w | align="center" | | align="center" | უ | align="center" | у |- | align="center" | Ф ф | align="center" | f | align="center" | [f] | align="center" | f | align="center" | f | align="center" | f | align="center" | f | align="center" | f | align="center" | | align="center" | ? | align="center" | ф |- | align="center" | Х х | align="center" | x ~ χ | align="center" | [x] | align="center" | x | align="center" | h | align="center" | x | align="center" | x | align="center" | | align="center" | | align="center" | ხ | align="center" | х |- | align="center" | Хь хь | align="center" | {{IFA|xʲ ~ χʲ}} | align="center" | [x^j] | align="center" | x' | align="center" | h' | align="center" | x' | align="center" | xi | align="center" | | align="center" | | align="center" | ხჲ | align="center" | |- | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | Х’ х’ | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|χ ~ χˁ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- | align="center" | Ҳ ҳ | align="center" | ħ | align="center" | [ћ] | align="center" | {{IFA|ḥ}} | align="center" | {{IFA|h̦}} | align="center" | {{IFA|x̨}} | align="center" | h | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჰ | align="center" | |- | align="center" | Ҳә ҳә | align="center" | {{IFA|ħʷ}} | align="center" | [ћ^w] | align="center" | {{IFA|ḥ˚}} | align="center" | {{IFA|h̦ã}} | align="center" | {{IFA|x̨˚}} | align="center" | hu | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჰº | align="center" | |- | align="center" | Ц ц | align="center" | {{IFA|ʦʰ}} | align="center" | [{{IFA|ʦ}}] | align="center" | c | align="center" | c | align="center" | c | align="center" | ts | align="center" | | align="center" | | align="center" | ც | align="center" | ц |- | align="center" | Цә цә | align="center" | {{IFA|ʨʷʰ}} | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʦ}}^w] | align="center" | c˚ | align="center" | cã | align="center" | c˚ | align="center" | {{IFA|ç̂u}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | ცº | align="center" | |- | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | Ц’ ц’ | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|ʨʰ}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | |- | align="center" | {{IFA|Ҵ ҵ}} | align="center" | ts’ | align="center" | [{{IFA|ʦ}}’] | align="center" | c̣ | align="center" | {{IFA|c̄ã}} | align="center" | {{IFA|c̅}} | align="center" | ts’ | align="center" | | align="center" | | align="center" | წ | align="center" | |- | align="center" | {{IFA|Ҵә ҵә}} | align="center" | {{IFA|ʨʷ}}’ | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʦ}}^w’] | align="center" | c̣˚ | align="center" | {{IFA|c̄}} | align="center" | {{IFA|c̅˚}} | align="center" | {{IFA|ç̂’u}} | align="center" | | align="center" | | align="center" | წº | align="center" | |- | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|Ҵ}}’ {{IFA|ҵ}}’ | BGCOLOR="#C0C0C0" align="center" | {{IFA|ʨ}}’ | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | | align="center" | {{IFA|ҵ}} |- | align="center" | Ч ч | align="center" | {{IFA|ʧʰ}} | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʨ}}] | align="center" | č' | align="center" | č | align="center" | č | align="center" | ç | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჩ | align="center" | ч |- | align="center" | {{IFA|Ҷ ҷ}} | align="center" | {{IFA|ʧ}}’ | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʨ}}’] | align="center" | č̣' | align="center" | {{IFA|c̦}} | align="center" | {{IFA|č̨ ç ̌}} | align="center" | ç’ | align="center" | | align="center" | | align="center" | ჭ | align="center" | |- | align="center" | Ш ш | align="center" | {{IFA|ʂ}} | align="center" | [{{IFA|ʂ}}] | align="center" | š | align="center" | š | align="center" | š | align="center" | {{IFA|ş̄}} | align="center" | ш | align="center" | | align="center" | შ_ə | align="center" | |- | align="center" | Шь шь | align="center" | {{IFA|ʃ}} | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ɕ}}] | align="center" | š' | align="center" | š' | align="center" | š' | align="center" | ş | align="center" | | align="center" | | align="center" | შ | align="center" | |- | align="center" | Шә шә | align="center" | {{IFA|ʃʷ}} | BGCOLOR="#ffff00" align="center" | [{{IFA|ʂ}}^w] | align="center" | š˚ | align="center" | šã | align="center" | š˚ | align="center" | şu | align="center" | | align="center" | | align="center" | შº | align="center" | |- | align="center" | Ы ы | align="center" | {{IFA|ɨ}} | align="center" | [ə] | align="center" | ə | align="center" | y | align="center" | y | align="center" | ı | align="center" | ə | align="center" | | align="center" | | align="center" | |} [[Dosiero:Abhaz alphabet chochua.JPG|eta|500px|dekstra|Alfabeto fare de A.Ĉoĉua (el aboco de jaro [[1925]])]] [[Dosiero:Abkhaz alphabet by Marr.jpg|eta|500px|dekstra|''abĥaza analitika alfabeto'' de N.Marr (1926-1928)]] [[Dosiero:Abkhaz alph 28-38.jpg|eta|500px|dekstra|Abĥaza latinida alfabeto de jaroj 1928-1938]] '''Notoj''': * Per [[komo]] estas listigitaj diferaj fonemoj, markitaj per unu litero * Per tildo (~) estas listigitaj [[alofono]]j de sama fonemo * Per griza fono estas markitaj fonemoj, kiuj aŭdeblas nur en bziba dialekto == Moderna alfabeto == En moderna abĥaza cirila alfabeto [[dulipa konsonanto|dulipaj]] variantoj de sonoj estas markitaj per litero ''cirila ŝva'' — '''ә'''. Kelkaj el ili estas agnoskitaj kiel apartaj literoj kaj havas apartan lokon en alfabeto, sed kelkaj aliaj (гә, {{IFA|ҕә}}, {{IFA|ҙә}}, кә, қә, {{IFA|ҟә}}, {{IFA|ҫә}}, хә, х’ә) ne havis. Tio okazis pro tio, ke antaŭe ili estas markitaj ne per '''ә''', sed per '''у''': гу, {{IFA|ҕу}}, ку, қу, {{IFA|ҟу}}, ху. En okazoj kiam necesis marki disan prononcon de grafemoj (ekz. ne /{{IFA|gʷ}}/, sed /gw/) oni uzis signon '''‘''': г‘у. En kartvelida abĥaza alfabeto ankaŭ estis uzata signo, simila al malgranda ''ŝva''. [[Palata konsonanto|Palataj konsonantoj]] estas markitaj per rusa ''mola signo'' ('''ь'''). Malsimile al la rusa, en abĥaza lingvo ili ĉiuj havas apartajn lokojn en alfabeto. Longa vokalo /aː/ estas markita per digrafo ''аа'' kaj longa /eː/ per ''еи''. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Ligoj == * [http://www.fuadiye.com/Anban.html Paĝaro pri abĥazaj cirilaj kaj latinaj alfabetoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140218151724/http://www.fuadiye.com/Anban.html |date=2014-02-18 }} kun bildoj, aŭdio-dosieroj kaj [[turka]]j tradukoj * [http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-abkhaz.html Ekzemploj de abĥazaj skriboj de 19-20 jarcentoj] * [http://www.amsi.ge/istoria/div/gvanc_rus.html '''Теимураз Гванцеладзе:''' «''Из истории перехода абхазского книжного языка на грузинскую графику''»] == Literaturo == * Бгажба Х.С. Бзыбский диалект абхазского языка (Исследование и тексты). – Тбилиси: Издательство Академии Наук Грузинской ССР. 1964. С. 409-415. [http://linguarium.iling-ran.ru/scripts/abkhaz_gif.shtml Tabelo de abĥazaj alfabetoj el la libro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080901223507/http://linguarium.iling-ran.ru/scripts/abkhaz_gif.shtml |date=2008-09-01 }} * Марр Н. Я. Абхазский аналитический алфавит. Л., 1926 («Труды яфетского семинария», I). * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. Т. 1: Абх. язык. Тифлис, 1887 (вопроизв.: Сухум, 2002) * Abhaasi / Abkhaz / Апсуа Apsua. Eesti Keele Instituut / Institute of the Estonian Language. KNAB: Kohanimeandmebaas / Place Names Database, 2003-03-28. [http://www.eki.ee/knab/lat/kblab.pdf pdf] * [http://transliteration.eki.ee/pdf/Abkhaz.pdf Abkhaz] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927010129/http://transliteration.eki.ee/pdf/Abkhaz.pdf |date=2007-09-27 }} // Transliteration of Non-Roman Scripts. * [http://lcweb.loc.gov/catdir/cpso/roman.html ALA-LC Romanization Tables: Transliteration Schemes for Non-Roman Scripts] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040604071405/http://lcweb.loc.gov/catdir/cpso/roman.html |date=2004-06-04 }}. Randal K. Berry (ed.). Library of Congress, 1997. * Comrie B. Adaptations of the Cyrillic Alphabet // Daniels P.T., Bright W. (eds.) The World’s Writing Systems. New York: Oxford University Press, 1996. * Gippert J. Caucasian Alphabet Systems Based Upon the Cyrillic Script. (TITUS), no date. [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/kaukschr.pdf pdf]. * Hewitt G. Introduction to the Study of the Languages of the Caucasus. München: Lincom, 2004 * ISO 9:1995. Information and documentation — Transliteration of Cyrillic characters into Latin characters — Slavic and non-Slavic languages. International Organization for Standardization, 1995. * Latiniseeritud nimede hääldusjuhiseid/Guide to the Pronounciation of Romanized Names. KNAB: Kohanimeandmebaas. Eesti Keele Instituut, 1998. [[Kategorio:Cirila alfabeto]] [[Kategorio:Abĥazio]] sts4wm0gx61ctumvm9tiniryyb3d2ur 0 88947 9366479 8473581 2026-05-04T09:30:23Z RG72 11847 9366479 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=RU}} '''Tara''' ({{Lang-ru|Тара}}) estas [[urbo]] en [[Omska provinco]] en [[Rusio]]. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 52415. La urbo estis fondita en jaro [[1669]]. Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro [[1782]]. La interurba telefona kodo estas 38171, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005). Diferenco de la loka kaj [[moskva tempo|moskva]] tempoj estas 3 horoj (en jaro 2005). Geografiaj koordinatoj de la urbo estas {{Koordinatoj gm|56|54|N|74|22|E}}. La urbo estas sur maldekstra bordo de rivero [[Irtiŝ]] (Иртыш) ĉe enefluo en ĝin dedekstre de rivero [[Tara (rivero)|Tara]] (Тара). Traduko de nomo de la rusa urbo estas "[[taro]]". Deveno de la nomo estas de la [[tjurka lingvo]] kaj la traduko estas "mallarĝa". En jaro [[1959]] la urbo havis 20,6 mil loĝantojn. En jaro [[2002]] la urbo havis 26,9 mil loĝantojn. == Historio == Meze de la 19-a jarcento loĝantoj de la urbo estis moknomataj "palisumuloj" ({{l-ru|коловичи}}), ĉar pluraj urbanoj estis [[Palisumo|palisumitaj]] en la 18-a jarcento kiel fervoraj [[malnovritanoj]] aŭ partoprenintoj de la ribelo en 1721<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 299 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Urboj de Omska provinco]] gm5poa7l9no7avcgietbjv55y87c9lq 0 96464 9366465 9227873 2026-05-04T09:16:02Z RG72 11847 9366465 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=RU}} '''Turinsko''' ({{lang-ru|Туринск}}) estas [[urbo]] en [[Sverdlovska provinco]], [[Rusio]]. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 65254501. La urbo estis fondita en jaro [[1600]]. La interurba telefona kodo estas 34349, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005). Diferenco de la loka kaj [[moskva tempo|moskva]] tempoj estas 2 horoj (en jaro 2005). Geografiaj koordinatoj de la urbo estas {{Koordinatoj gm|58|02|N|63|42|E|montru=entekste}}. La urbo estas sur dekstra bordo de rivero [[Tura]] (baseno de rivero [[Obj]]), apud enenfluo en ĝin de rivero [[Jarlinka]] ({{lang-ru|Ярлынка}}). En la urbo estas fervoja stacio Turinsk-Uralskij ({{lang-ru|Туринск-Уральский}}). En jaro [[1959]] la urbo havis 18,8 mil loĝantojn. En jaro [[2002]] la urbo havis 19,3 mil loĝantojn. == Historio == Meze de la 19-a jarcento loĝantoj de la urbo estis moknomataj "hejmbranduloj" ({{l-ru|самосадошники}}) (pro hejma farado de brando)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 299 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Famuloj == * [[Dmitrij Misin]], fizikisto == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Urboj de Sverdlovska provinco]] lrr9maplqza43x3axif5c05f0u4fymr 3 97530 9366023 9365241 2026-05-03T16:40:11Z ~2026-26792-55 256288 9366023 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) Cu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on: https://eo.wikipedia.org/wiki/Melalahti qdxg6t6jxn4hi4dufkugkadn3gwr4cb 9366024 9366023 2026-05-03T16:44:12Z ~2026-26792-55 256288 9366024 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) Cu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on: https://eo.wikipedia.org/wiki/Melalahti En tiu dokumento oni mencias lin: https://yle.fi/a/20-78895. Kiu telefonas? Nun tio estas la ministro pri la eksteraj aferoj, [[Keijo Korhonen]]. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) Vidu ankaŭ finnlandiĝo 24u45u2tp6e7da4e28o5rntsm5t7jao 9366029 9366024 2026-05-03T17:08:28Z ThomasPusch 1869 /* Navigiloj pri municipoj de Brazilo */ 9366029 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) == Melalahti == Ĉu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on en la paĝo [[Melalahti]]? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Mencii tiun sinjoron Korhonen estas tute en ordo. Sed '''ne en ordo''' estas stulte ripeti la informon pri mikroklimato, kiu jam estis du frazojn pli frue. "La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. ... En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu." Kiu idiotaĵo estus tio??? 7ofmfw28xaygep56b81r3d85t61ufn4 9366174 9366029 2026-05-03T20:52:03Z Näin on näreet 255377 /* Fritschen */ nova sekcio 9366174 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) == Melalahti == Ĉu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on en la paĝo [[Melalahti]]? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Mencii tiun sinjoron Korhonen estas tute en ordo. Sed '''ne en ordo''' estas stulte ripeti la informon pri mikroklimato, kiu jam estis du frazojn pli frue. "La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. ... En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu." Kiu idiotaĵo estus tio??? == Fritschen == Cxu ekzistas esperanto nomo por tio: https://de.wikipedia.org/wiki/Klein_Fritzchen. Pri tiu knabo estas en multaj lando sxercxo: "Fritschen/Little Johnny/Pikku-Kalle/Juku ktp. diris al sia panjo: "Mi devas urini." Panjo diris: "Malbele diri urini. Diru ekzemple, ke vi devas kanti. Poste li diris al sia avino tiel, kaj la avino diris "kantu mallaute al mia orelo". Ne estas nur finna specialeco. Homoj el Svedio kaj Kosovo diris, ke malnova sxerco. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) 5yo4i66k6mgz3ggftv8xng6c44npimv 9366199 9366174 2026-05-03T22:30:53Z ThomasPusch 1869 /* Melalahti */ 9366199 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) == Melalahti == Ĉu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on en la paĝo [[Melalahti]]? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Mencii tiun sinjoron Korhonen estas tute en ordo. Sed '''ne en ordo''' estas stulte ripeti la informon pri mikroklimato, kiu jam estis du frazojn pli frue. "La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. ... En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu." Kiu idiotaĵo estus tio??? ThomasPusch 17:08, 3 maj. 2026 (UTC) == Fritschen == Cxu ekzistas esperanto nomo por tio: https://de.wikipedia.org/wiki/Klein_Fritzchen. Pri tiu knabo estas en multaj lando sxercxo: "Fritschen/Little Johnny/Pikku-Kalle/Juku ktp. diris al sia panjo: "Mi devas urini." Panjo diris: "Malbele diri urini. Diru ekzemple, ke vi devas kanti. Poste li diris al sia avino tiel, kaj la avino diris "kantu mallaute al mia orelo". Ne estas nur finna specialeco. Homoj el Svedio kaj Kosovo diris, ke malnova sxerco. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) rrvobhfj7vdue1rql868cl0p08pwijt 9366200 9366199 2026-05-03T22:31:17Z ThomasPusch 1869 /* Fritschen */ 9366200 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) == Melalahti == Ĉu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on en la paĝo [[Melalahti]]? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Mencii tiun sinjoron Korhonen estas tute en ordo. Sed '''ne en ordo''' estas stulte ripeti la informon pri mikroklimato, kiu jam estis du frazojn pli frue. "La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. ... En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu." Kiu idiotaĵo estus tio??? ThomasPusch 17:08, 3 maj. 2026 (UTC) == Fritschen == Cxu ekzistas esperanto nomo por tio: https://de.wikipedia.org/wiki/Klein_Fritzchen. Pri tiu knabo estas en multaj lando sxercxo: "Fritschen/Little Johnny/Pikku-Kalle/Juku ktp. diris al sia panjo: "Mi devas urini." Panjo diris: "Malbele diri urini. Diru ekzemple, ke vi devas kanti. Poste li diris al sia avino tiel, kaj la avino diris "kantu mallaute al mia orelo". Ne estas nur finna specialeco. Homoj el Svedio kaj Kosovo diris, ke malnova sxerco. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) 3i14vymtjw08c4x7vh0ouqzbuazze3e 9366221 9366200 2026-05-03T23:31:30Z Näin on näreet 255377 9366221 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) == Melalahti == Ĉu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on en la paĝo [[Melalahti]]? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Mencii tiun sinjoron Korhonen estas tute en ordo. Sed '''ne en ordo''' estas stulte ripeti la informon pri mikroklimato, kiu jam estis du frazojn pli frue. "La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. ... En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu." Kiu idiotaĵo estus tio??? ThomasPusch 17:08, 3 maj. 2026 (UTC) == Fritschen == Cxu ekzistas esperanto nomo por tio: https://de.wikipedia.org/wiki/Klein_Fritzchen. Pri tiu knabo estas en multaj lando sxercxo: "Fritschen/Little Johnny/Pikku-Kalle/Juku ktp. diris al sia panjo: "Mi devas urini." Panjo diris: "Malbele diri urini. Diru ekzemple, ke vi devas kanti. Poste li diris al sia avino tiel, kaj la avino diris "kantu mallaute al mia orelo". Ne estas nur finna specialeco. Homoj el Svedio kaj Kosovo diris, ke malnova sxerco. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) Panjo diris, ke mi ne plu sxercxu al Jormaj kaj Yrjöj pri ilia nomo. Lau sxi la nomo estas parto de homa identiteto kaj tia povas vere dolorigi mense, ke iu sxercxas pri la afero. Unu Yrjö kolerigis al mi vere multe pri la demando "yrjöttääkö?" (cxu vi havas neceson vomi?). Unu Jorma diris, ke kiam li naskigxis (1950-aj jaroj) estis ofta doni por knabo la nomo Jorma kaj tio ne havis neniun vulgarecon - li miras, el kio la nova signifo igxis d4l9kzxumkk99enbd8g3v2is0hscrbe 9366230 9366221 2026-05-04T01:05:56Z ~2026-27029-12 256305 9366230 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) == Melalahti == Ĉu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on en la paĝo [[Melalahti]]? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Mencii tiun sinjoron Korhonen estas tute en ordo. Sed '''ne en ordo''' estas stulte ripeti la informon pri mikroklimato, kiu jam estis du frazojn pli frue. "La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. ... En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu." Kiu idiotaĵo estus tio??? ThomasPusch 17:08, 3 maj. 2026 (UTC) == Fritschen == Cxu ekzistas esperanto nomo por tio: https://de.wikipedia.org/wiki/Klein_Fritzchen. Pri tiu knabo estas en multaj lando sxercxo: "Fritschen/Little Johnny/Pikku-Kalle/Juku ktp. diris al sia panjo: "Mi devas urini." Panjo diris: "Malbele diri urini. Diru ekzemple, ke vi devas kanti. Poste li diris al sia avino tiel, kaj la avino diris "kantu mallaute al mia orelo". Ne estas nur finna specialeco. Homoj el Svedio kaj Kosovo diris, ke malnova sxerco. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) Panjo diris, ke mi ne plu sxercxu al Jormaj kaj Yrjöj pri ilia nomo. Lau sxi la nomo estas parto de homa identiteto kaj tia povas vere dolorigi mense, ke iu sxercxas pri la afero. Unu Yrjö kolerigis al mi vere multe pri la demando "yrjöttääkö?" (cxu vi havas neceson vomi?). Unu Jorma diris, ke kiam li naskigxis (1950-aj jaroj) estis ofta doni por knabo la nomo Jorma kaj tio ne havis neniun vulgarecon - li miras, el kio la nova signifo igxis Se samtempe ricevas voman malsanon ĉiuj lernantoj en lerneja klaso de klasinstruisto nome Yrjö kaj saman ricevas aliaj instruistoj en la lernejo, ĉu oni reale povas suspekti, ke la nomo estas la kaŭzo? r7w5pq27f70a0su6byuvgpx0zgzeuvy 0 97595 9366562 9243702 2026-05-04T11:00:49Z Sj1mor 12103 9366562 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Chernobylreactor 1 wpd.jpg|eta|Reaktoro n-o 4 en Ĉernobilo septembro 2006.]] [[Dosiero:Chernobyl placement.svg|eta|La pozicio de la nuklea centralo proksime de la urbo Pripjato.]] [[Dosiero:ChernobylMIR.jpg|eta|Satelitofoto de la regiono de 1997.]] La '''nuklea akcidento''' (kelkfoje ankaŭ nomata '''katastrofo''') '''de [[Ĉernobilo]]''' okazis la [[26-an de aprilo]] [[1986]] en la [[nuklea centralo de Ĉernobilo|nuklea centralo ''Lenino'']] en [[Ukraina SSR]] ([[Sovetunio]]). Iuj komparas ĝin kun la [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki|atombombaj eksplodoj en Hiroŝima aŭ Nagasako]], eĉ asertas, ke ĝi estis "pli ol tricentoble pli forta" - sed tiu aserto estas senbaza, ja en Ĉernobilo okazis ne nuklea, sed vapora eksplodo pro varmigo pro nekontrolata [[Nuklea reakcio|nuklera reakcio]], kun elĵeto de radioaktivaj substancoj. La kompleta vero pri tiu afero estas hodiaŭ ne jam konstatebla, kaj eble neniam estos. == Lokiĝo == La nuklea centralo situas en Ukrainio, ĉe komunumo [[Pripjat]]j, je 16&nbsp;km nordokcidente de [[Ĉernobilo]] kaj je 104&nbsp;km de [[Kievo]], apud la [[Belorusio|belorusia]] landlimo. Ĝi konsistis el kvar [[reaktoro]]j, po 1000 [[vatto|megavattoj]], kiujn oni ekfunkciigis inter [[1977]] kaj [[1983]]. == Kaŭzoj == Ekzistas du konfliktantaj teorioj pri la kaŭzoj de la akcidento. * La unua aperis en [[aŭgusto]] [[1986]] kaj premisas ke la akcidenton kaŭzis nur la ĉernobilaj fakuloj, aŭ eĉ simpla deĵoranto, kiuj volis ekfunkciigi sekuran sistemon, du jarojn post la ekfunkcio de la centralo. La fakulo(j) malŝaltis la rezervan akvomalvarmigan sistemon de la [[reaktoro]], la alarmigilojn, la energioreguligan sistemon kaj eltiris preskaŭ ĉiujn [[Reguliga stango|reguligajn stangojn]] el la reaktora kerno, dum oni plufunkciigis la reaktoron je 7%-a efikeco. Ili plugravigis tiujn erarojn (pekojn) kaj tio kondukis al tio, ke ili perdis la regon pri la [[ĉenreakcio]] en la reaktora [[kerno]]. Laŭplane necesis registri karakterizojn de estingata reaktoro, sed la deĵoranto forgesis ĝustatempe ŝalti la registrilojn, kaj, timante punon pro neplenumo de eksperimento, li intence malŝaltis ĉiujn sekursistemojn por rapide plifortigi la reaktoron, por poste denove poiomete estingi ĝin, registrante la parametrojn. Tamen la ĉenreakcio iĝis nekontrolata. * La dua teorio, proponita de Valerij Legasov en [[1991]], imputas la katastrofon al difekto de la reaktora dezajno, precipe de la reguligaj stangoj. * Ambaŭ komisionoj estis sub la influo de gravaj [[premgrupo]]j, inkluzive la reaktorkonceptistojn, la centraldungitaron kaj la sovetian registaron. Kelkaj sendependaj fakistoj nun kredas ke neniu teorio tute pravas. == Akcidento == [[Dosiero:Tchernobyl radiation 1996 eo.svg|eta|400ra|{{centre|Mapo de la plej radiitaj lokoj per Cezio-137 en 1996 pro la nuklea akcidento en la centralo de Ĉernobilo}}]] La [[26-an de aprilo]] iom post meznokto, je 01:23:58 (ukraina horo), okazis eksplodoj kaj grandega fajrobulo en la kvara reaktoro kaj ĝi forĵetis la malpezmetal- kaj betonkovraĵon ([[tegmento]]n) aeren, por poste refali sur la reaktorkernon, ĝin rompante. En kvin sekundoj, ĝia potenco pli ol miloble kreskis.<ref>Laŭ la atesto de Vasilij Nesterenko, vidita en la verko ''La silencoj de Ĉernobilo''</ref> Du minutojn pli poste (01:26 h) fajra alarmo estis aktivigata, du pliajn minutojn poste (01:28 h) alvenas la centrala fajrobrigado kaj naŭ minutojn pli poste (01:35 h) aldone la publika fajrobrigado el la proksima urbo Pripjatj, kiu distancas je 3 kilometroj. La respondecaj teknikistoj ne tuje kaptis la akcidentan amplekson. Ankoraŭ je la kvara horo, Viktor Briuĥanov, la centrala estro, telefonis al la rusa ministro pri energio deklarante ke la reaktorkerno verŝajne ne suferis damaĝon.<ref>Laŭ la libro de Nicolas Werth ''La Rakonto''</ref> Tial fronte al la vigla fajro la centralaj kaj urbaj fajrobrigadanoj intervenis sen ajna protekto kontraŭ [[joniga radiado]], kun nuraj kutimaj fajroprotektaj ekipaĵoj: [[Katuno|katunaj]] [[vesto]]j kaj [[pantalono]]j, [[ganto]]j, [[boto]]j kaj [[Plasto|plastaj]] [[kasko]]j. Nek [[dozometro]]j, nek kontraŭradiaj vestoj, ili ja neniel sciis pri radiadoj, kaj kiel sin protekti kontraŭ tiujn.<ref>''La Ĉernobila Ruiniĝo'' filmdokumento de K. Langbein, J. Kamienski, M.F. Han, L. Antonienko, S. Toshida</ref> La fajron oni rapide sufokis, sed ankaŭ hororan vidon oni konstatas: la reaktoro estas fendita kaj ĝia [[grafito]] miksita kun la reakcia [[nuklea brulaĵo]] formas [[magmo]]n kiu haladzas atmosferen fumnubon saturita je radioaktivaj eroj (ĝis 1 kilometro alte). == Loĝantara transloĝigo == La komisionon pri likvidado de la sekvoj de la akcidento estris la vic-prezidanto de la Konsilio de ministroj de Sovetunio [[Boris Ŝĉerbina]]. En la unua telefona interparolo li provis konvinki la registarestron ''Nikolaj Riĵkov'', ke la ministro pri energetiko kaj elektrigado ''Anatolij Majorec'' kiu jam troviĝis surloke sukcesos fari ĉion memstare, sed Riĵkov insistis, do li obeis. La {{daton|26|4|1986}} li flugis el Moskvo per sia aviadilo [[Jakovlev Jak-40]] al [[Kievo]], de kie sekvis al la urbo [[Pripjat]], al kiu li venis je la 19-a horo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = В пламени жизни: Книга воспоминаний о Борисе Евдокимовиче Щербине |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1999 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Изд-во Ю. Мандрики |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930200351 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 234-236 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tie li ordonis evakuadon, komencitan sekvan tagon je la 2-a tage. Tiutempe en Pripjat loĝis pli ol 50 mil homoj, el kiuj duono estis kunlaborantoj de la nuklea centralo, ĝiaj konstruantoj kaj iliaj familianoj. La urbo estis komforta kaj prospera, tie estis registritaj ĉirkaŭ 12 mil personaj aŭtoj, salajroj estis duoble pli altaj ol averaĝe en la lando<ref>{{citaĵo el libro |titolo = В пламени жизни: Книга воспоминаний о Борисе Евдокимовиче Щербине |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1999 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Изд-во Ю. Мандрики |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930200351 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 238 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fakuloj raportis ke radiada fono ene de la urbo estis averaĝe 0,5 rentgenojn hore, do ĉiutage loĝantoj ricevis po 12 rentgenojn dum la akceptebla dumviva maksimumo por fakuloj en la atoma industrio estas 25 rentgenoj, post kio sekvas dumviva kuracado kaj observado. Tamen oni ne tuj informis la urbanojn, ĉar tio povintus estigi panikon kaj sekvigi ĥaosan amasan fuĝon en multnombraj personaj aŭtoj, per kiuj homoj forportus la aĵojn, jam kontaĝitajn de la radiado<ref>{{citaĵo el libro |titolo = В пламени жизни: Книга воспоминаний о Борисе Евдокимовиче Щербине |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1999 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Изд-во Ю. Мандрики |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930200351 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 238-239 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Do la komisiono promesis al la loĝantoj ke ili revenos post kelkaj tagoj. La alparolo estis aŭdigita pere de [[loka radio]] je la 10-a matene la {{daton|27|4}}, dimanĉe kaj poste ripetiĝis ĉiuhore. Afiŝoj kun la sama teksto aperis tra la urbo. La evakuado komenciĝis je la 14-a kaj post 40 minutoj la urboj senhomiĝis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = В пламени жизни: Книга воспоминаний о Борисе Евдокимовиче Щербине |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1999 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Изд-во Ю. Мандрики |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930200351 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 241-242 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Poste estis evakuitaj loĝantoj de la proksimaj areoj je radiuso unue 10, poste 30&nbsp;km de la nuklea stacio. Li longan tempon restis surloke, gvidante estingadon de la stacio, konstruadon de ŝirmilo super la kvara energobloko, relanĉon de aliaj energoblokoj kaj konstruadon de la nova urbo [[Slavutiĉ]]. Komence la oficistoj provis kaŝi la situon, sed la 28-an de aprilo, la svedaj observaj stacioj mezuris nenormale grand-radioaktivajn ventofluojn kaj ili postulis klarigon fare de la soveta registaro, kiu rekonis la fakton pri akcidento de la ĉernobila nuklea centralo. La danĝero de [[radioaktiva poluado]] kaŭzis internacian indignon. Nur la 4-an de majo oni povis bridi la radiantan varmon kaj [[radioaktiveco]]n el la reaktora kerno. Sovetunio sciigis publike pri la akcidento nur la [[6-an de majo]]. Dum la sama jaro, oni provis izoli la forte radiantan reaktoran kernon per [[Betono|betona]] ''[[sarkofago]]''. Laŭ registaraj fontoj, la ĉernobila akcidento kaŭzis tujan morton de pli ol 30 homoj. Du el ili mortis pro la eksplodo kaj la fajro, 29 mortis pro radioaktiva radiado. Suferis ĉ. 200 homoj je radi-malsano, multaj el ili pli poste mortis. La aeron poluis 8 tunoj da radioaktiva materialo, kiu kaŭzis pli grandan radioaktivadon ol la [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki|atombomboj de Hiroŝimo kaj Nagasaki.]] Parton de la radiantaj materialoj la vento forportis super [[Belorusio]]n kaj [[Ukrainio]]n, en okcidentan direkton. Oni mezuris pligrandiĝantan radioaktivadon en [[Italio]] kaj [[Francio]] (kvankam la pariza registaro tute negis tion) kaj eĉ en [[Nord-Ameriko]]. Nuntempe en kelkaj areoj de [[Skotlando]], ŝafaĵoj restas nemanĝeblaj pro la troa radioaktiva proporcio, konsekvenca de la ĉernobila nubo. La efikoj je la [[medio]] estis treege gravegaj proksime al la ĉernobila bazo: la [[grundo]] kaj la [[grundakvo]] grave poluiĝis en areo de 32&nbsp;km kaj oni devis forloĝigi ĉ. 135.000 loĝantojn el la 780&nbsp;km²-a ĉirkaŭo. En la sekvaj jaroj post la akcidento, naskiĝis multaj monstrenaskitoj (misformituloj), ekz. kun membro- kaj kranio-miskreskoj aŭ/kaj blinde. Oni devas alkalkuli plurmil da kanceraj mortoj pro la aerodisvastigitaj radioaktivaĵoj. La akcidento de Ĉernobilo estis plago por la atomcentrala programo de Sovetunio kaj en multaj landoj de Eŭropo fortigis la reziston kontraŭ la nukleaj centraloj. == Viktimoj == Pluraj organizaĵoj (registaraj, ne-registaraj kaj UN-aj) eldonis kontraŭdirajn recenzojn pri la viktimkiomoj. La nuklea demando ankoraŭ estas tre tikla nuntempe, pro la venonta nova generacio de reaktoroj burĝonanta tutmonde. Kio certas, tio estas ke neniam iu scios la precizan veron. === Laŭ [[IAEO]] kaj [[Monda Organizaĵo pri Sano|MOS]] === La Internacia AtomEnergia Organizo, [[UN|UN-a]] proparolanto pri [[nuklea energio]], aperigis la [[5-an de septembro]] [[2005]] raporton en kiu legeblas: <br /> ''Sume, eble 4.000 homoj mortos pro kontaktiĝo al la radiado depost la akcidento kaj 47 viktimoj tuje mortis. Tiu bilanco estas do multe malpli grava ol la antaŭaj konjektoj kiuj konsideris plurajn dekmilojn da eblaj mortoj.'' ''La travivaj ŝancoj por la kuracatoj kiuj suferas tiroidajn kancerojn estas po 99%.'' Aldone, la raporto konkludas ke ''nenia signo nek probablo indikas fekundproblemojn aŭ heredajn misformaĵojn depost la radioaktiva submetito.'' Krome, la referaĵo atentigas ke ''la popola emo estas atribui ĉiajn siajn malsanojn al la radioaktiva submetado'' kaj emfazas ke ''la psikan sanon de la lokaj loĝantoj ĉio-ĉi influis'' kaj konsekvence ''ili ne sufiĉe konfidis sian propran sanstaton kaj havis troajn timojn pri sia vivadtempo''. Michael Repacholi, delegito de l' Monda Organizaĵo pri Sano, deklaris ke ''La akcidentefektoj pri sano estis teruraj, sed finfine la efektoj ĉe homara sano estas fore malpli gravaj ol la tujaj konjektoj.'' Laŭ 1998-a studo de la MOS, el 17.000 likvidantoj (tiuj kiujn oni ordonis/petis manipuli proprariske la kernajn radioaktivegajn erojn por ĉesiĝi ties disseminadon. Tien oni sendis homojn ĉar robotoj ne povis elteni la radioaktivecon). Mortis 212. En aprilo 2006, oni eldonis definitivan version de tiu raporto kiu malakrigis la dirojn kaj indikis ''ke tiuj taksoj estas tre necertaj''. [[Kofi Annan]] parolis pri sep milionoj da trafitaj homoj.<ref>« Chernobyl is a word we would all like to erase from our memory. [But] more than seven million of our fellow human beings do not have the luxury of forgetting. [...] 3 million children require treatment and many will die prematurely. »</ref> === Laŭ [[Greenpeace]] kaj ceteraj [[NRO]]j === Vladimir Tĉuprov, prezidento de la rusa sekcio de Greenpeace (Verda paco), deklaris ke ''tiu recenzo nur celis ideologie subteni la rusan baldaŭan konstruon de 30 novaj nukleaj reaktoroj dum po 75% da rusoj malakceptas tiajn enradikigojn apud siaj hejmoj''. Angelika Claussen, prezidento de la germana sekcio de la [[IPPNW]] (International Physicians for the Prevention of Nuclear Warfare - Internacia kuracistaro por evito de nuklea milito), deklaris ke tiuj ciferoj ''estas subtaksitaj kaj tute malpravaj''. Laŭ IPPNW ''Pli ol 10.000 viktimojn tiroidaj kanceroj trafis kaj 50.000 pliajn kazojn oni atendas. Tuteŭrope, oni konstatis proksimume 10.000 misformajn (monstrajn) bebojn kaj 5.000 suĉinfanajn forpasojn''. Cetere, ili klamas ke ''tre cinikas riproĉi al rusaj, belorusaj kaj ukrainaj popoloj viktiman pensmanieron kaj ilin konsili pli bone nutri kaj plisanigi iliajn vivmanierojn''. La ekologia kaj kontraŭatoma [[NRO]] Greenpeace forte kritikis tiun recenzon kaj ties metodon kaj prezentis bilancon kiu taksas proksimumajn 293.000 mortojn inter 1990 kaj 2004 en nuraj [[Ukrainio]], [[Rusio]] kaj [[Belorusio]]. Ili ankaŭ deklaris, ke la plej horora aĵo kiu rezultis de la reaktora eksplodo de Ĉernobilo, tiu ne estis radioaktiveco, sed mensogo. == La institucio por Ĉernobilo kaj la projekto de konstruo de ŝirmo == La institucio por la ŝirmo ĉernobila ''(Chernobyl Shelter Fund)'' estis kreita en [[1997]] dum la kunigo [[G7|G8]] en [[Denvero (Koloradio)|Denvero]] por krei la fondaĵon de konstruo de ŝirmo ''Shelter Implementation Fund''. La projekto de konstruo de ŝirmo ''Shelter Implementation Plan'' celas la transformon de la loko en sendanĝeran lokon per stabiligo de la sarkofago, kaj poste per la konstruo de ''New Safe Confinement'' (NSC). Unua kosto por ''SIP'' estis 768 milonoj de usonaj dolaroj. ''SIP''-on kondukis la industria grupo ''Bechtel'', ''Battelle'', kaj ''Electricité de France''. La koncepto por ''NSC'' konsistas el tegmento arka, konstruita for de la ŝirmo por protekti ĝin kontraŭ fortaj radiadoj. Tiu tegmento estos ŝovita super la sarkofago. ''NSC'' estos la plej granda movebla strukturo konstruita. En la eko de [[2008]] ĝi estos konstruita laŭ la projekto. Dimensioj Larĝo: 270 m Alto: 100 m Longo: 150 m == La reakiro de la ekologiaj, sociaj, ekonomiaj konsekvencoj de la katastrofo == La programo de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] por la disvolviĝo lanĉis en 2003 apartan programon por la disvolviĝo de regionoj afektataj de la akcidento. Bazita sur la raporto de la Unuiĝintaj nacioj, « La konsekvencoj de la nuklea akcidento de Ĉernobilo, por strategio de reakiro » (2002), la Programo de Reakiro kaj Disvolviĝo de la Regionoj afektitaj de Ĉernobilo ''(Chernobyl Recovery and Development Programme, CRDP)'' instigas la daŭripovan disvolviĝon de tiuj regionoj. Ekde 2003, 190 projektoj de disvolviĝo kreiĝis en la fakoj de edukado, sano, naturmedio kaj juneco en la 4 regionoj la plej afektitaj: Kijevka, Rivnijenska, Ĉernihiska kaj Ĵitomirska. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Literaturo== *'''Ĉernobil'''. [[Jurij Ŝĉerbak]]. Tradukis E. Ŝevĉenko, A. Ĵuravljov. Moskva. 1990. 398 paĝoj. Klarigo: Fascina prezento de la homa fono al la nuklea akcidento en 1986. * Zhores A. Medvedev: ''The Legacy of Chernobyl'', W. W. Norton & Company, 1992. ISBN 978-0393308143. * Mateusz Kudła, [http://fakty.tvn24.pl/reportaze,65/ostatnie-spojrzenie-na-czarnobyl-wkrotce-elektrownia-zostanie-zamknieta-w-sarkofagu,470153.html ''Ostatnie spojrzenie na Czarnobyl. Wkrótce elektrownia zostanie zamknięta w sarkofagu''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160427144409/http://fakty.tvn24.pl/reportaze,65/ostatnie-spojrzenie-na-czarnobyl-wkrotce-elektrownia-zostanie-zamknieta-w-sarkofagu,470153.html |date=2016-04-27 }} La lasta rigardo al Ĉernobil. Baldaŭ la elektrejo estos fermita en [[sarkofago]] Fakty TVN. * [[Kate Brown]], ''Czarnobyl. Instrukcje przetrwania'' (Ĉernobilo. Instrukcioj por travivi), el la [[angla]] [[pola|poligis]] Tomasz S. Gałązka, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2019, p.&nbsp;496 ISBN 978-83-8049-840-2 == Vidu ankaŭ == * [[Nuklea centralo de Ĉernobilo]] * [[dosiero:Wikiquote-logo-eo.svg|20ra]] teksto [[q:Nuklea akcidento de Ĉernobilo|Nuklea akcidento de Ĉernobilo]] en [[vikicitaro]] * [[Ĉernobilo]] * [[Ruĝa Arbaro]] * [[Nuklea akcidento de Fukuŝima-Dajiĉi]] en la [[Nuklea centralo Fukuŝimo 1]] de 2011 == Eksteraj ligiloj == * (ruse, angle, france, hispane) [http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2005/pr38/ru/index.html Bilanco de la Monda Organizaĵo pri Sano] ([[Monda Organizaĵo pri Sano|MOS]]), 2005 *[http://kontakto.tejo.org/2016/04/la-kasita-katastrofo-kontakto-20162-en.html La kaŝita katastrofo], [[Kontakto (revuo)|Kontakto]], 2016:2 *[http://www.spaceman.ca/gallery/albums/chernobyl/sar.avi filmeto el la interno de la sarkofago (2002)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060502112506/http://www.spaceman.ca/gallery/albums/chernobyl/sar.avi |date=2006-05-02 }} {{malvarma milito}} {{-}} {{projektoj}} {{leginda}} {{ADLS|2013|23}} [[Kategorio:Nuklea akcidento de Ĉernobilo| ]] [[Kategorio:Katastrofoj en 1986]] [[Kategorio:Katastrofoj en Ukrainio]] [[Kategorio:Industriaj katastrofoj]] [[Kategorio:Katastrofoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Nukleaj akcidentoj]] [[Kategorio:Nukleaj centraloj]] [[Kategorio:1986 en Ukrainio]] pgesknf8csijcxbsngmnkl6ghfz66us 9366572 9366562 2026-05-04T11:05:34Z Sj1mor 12103 9366572 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=UA|zomo=13}} [[Dosiero:Chernobylreactor 1 wpd.jpg|eta|Reaktoro n-o 4 en Ĉernobilo septembro 2006.]] [[Dosiero:Chernobyl placement.svg|eta|La pozicio de la nuklea centralo proksime de la urbo Pripjato.]] [[Dosiero:ChernobylMIR.jpg|eta|Satelitofoto de la regiono de 1997.]] La '''nuklea akcidento''' (kelkfoje ankaŭ nomata '''katastrofo''') '''de [[Ĉernobilo]]''' okazis la [[26-an de aprilo]] [[1986]] en la [[nuklea centralo de Ĉernobilo|nuklea centralo ''Lenino'']] en [[Ukraina SSR]] ([[Sovetunio]]). Iuj komparas ĝin kun la [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki|atombombaj eksplodoj en Hiroŝima aŭ Nagasako]], eĉ asertas, ke ĝi estis "pli ol tricentoble pli forta" - sed tiu aserto estas senbaza, ja en Ĉernobilo okazis ne nuklea, sed vapora eksplodo pro varmigo pro nekontrolata [[Nuklea reakcio|nuklera reakcio]], kun elĵeto de radioaktivaj substancoj. La kompleta vero pri tiu afero estas hodiaŭ ne jam konstatebla, kaj eble neniam estos. == Lokiĝo == La nuklea centralo situas en Ukrainio, ĉe komunumo [[Pripjat]]j, je 16&nbsp;km nordokcidente de [[Ĉernobilo]] kaj je 104&nbsp;km de [[Kievo]], apud la [[Belorusio|belorusia]] landlimo. Ĝi konsistis el kvar [[reaktoro]]j, po 1000 [[vatto|megavattoj]], kiujn oni ekfunkciigis inter [[1977]] kaj [[1983]]. == Kaŭzoj == Ekzistas du konfliktantaj teorioj pri la kaŭzoj de la akcidento. * La unua aperis en [[aŭgusto]] [[1986]] kaj premisas ke la akcidenton kaŭzis nur la ĉernobilaj fakuloj, aŭ eĉ simpla deĵoranto, kiuj volis ekfunkciigi sekuran sistemon, du jarojn post la ekfunkcio de la centralo. La fakulo(j) malŝaltis la rezervan akvomalvarmigan sistemon de la [[reaktoro]], la alarmigilojn, la energioreguligan sistemon kaj eltiris preskaŭ ĉiujn [[Reguliga stango|reguligajn stangojn]] el la reaktora kerno, dum oni plufunkciigis la reaktoron je 7%-a efikeco. Ili plugravigis tiujn erarojn (pekojn) kaj tio kondukis al tio, ke ili perdis la regon pri la [[ĉenreakcio]] en la reaktora [[kerno]]. Laŭplane necesis registri karakterizojn de estingata reaktoro, sed la deĵoranto forgesis ĝustatempe ŝalti la registrilojn, kaj, timante punon pro neplenumo de eksperimento, li intence malŝaltis ĉiujn sekursistemojn por rapide plifortigi la reaktoron, por poste denove poiomete estingi ĝin, registrante la parametrojn. Tamen la ĉenreakcio iĝis nekontrolata. * La dua teorio, proponita de Valerij Legasov en [[1991]], imputas la katastrofon al difekto de la reaktora dezajno, precipe de la reguligaj stangoj. * Ambaŭ komisionoj estis sub la influo de gravaj [[premgrupo]]j, inkluzive la reaktorkonceptistojn, la centraldungitaron kaj la sovetian registaron. Kelkaj sendependaj fakistoj nun kredas ke neniu teorio tute pravas. == Akcidento == [[Dosiero:Tchernobyl radiation 1996 eo.svg|eta|400ra|{{centre|Mapo de la plej radiitaj lokoj per Cezio-137 en 1996 pro la nuklea akcidento en la centralo de Ĉernobilo}}]] La [[26-an de aprilo]] iom post meznokto, je 01:23:58 (ukraina horo), okazis eksplodoj kaj grandega fajrobulo en la kvara reaktoro kaj ĝi forĵetis la malpezmetal- kaj betonkovraĵon ([[tegmento]]n) aeren, por poste refali sur la reaktorkernon, ĝin rompante. En kvin sekundoj, ĝia potenco pli ol miloble kreskis.<ref>Laŭ la atesto de Vasilij Nesterenko, vidita en la verko ''La silencoj de Ĉernobilo''</ref> Du minutojn pli poste (01:26 h) fajra alarmo estis aktivigata, du pliajn minutojn poste (01:28 h) alvenas la centrala fajrobrigado kaj naŭ minutojn pli poste (01:35 h) aldone la publika fajrobrigado el la proksima urbo Pripjatj, kiu distancas je 3 kilometroj. La respondecaj teknikistoj ne tuje kaptis la akcidentan amplekson. Ankoraŭ je la kvara horo, Viktor Briuĥanov, la centrala estro, telefonis al la rusa ministro pri energio deklarante ke la reaktorkerno verŝajne ne suferis damaĝon.<ref>Laŭ la libro de Nicolas Werth ''La Rakonto''</ref> Tial fronte al la vigla fajro la centralaj kaj urbaj fajrobrigadanoj intervenis sen ajna protekto kontraŭ [[joniga radiado]], kun nuraj kutimaj fajroprotektaj ekipaĵoj: [[Katuno|katunaj]] [[vesto]]j kaj [[pantalono]]j, [[ganto]]j, [[boto]]j kaj [[Plasto|plastaj]] [[kasko]]j. Nek [[dozometro]]j, nek kontraŭradiaj vestoj, ili ja neniel sciis pri radiadoj, kaj kiel sin protekti kontraŭ tiujn.<ref>''La Ĉernobila Ruiniĝo'' filmdokumento de K. Langbein, J. Kamienski, M.F. Han, L. Antonienko, S. Toshida</ref> La fajron oni rapide sufokis, sed ankaŭ hororan vidon oni konstatas: la reaktoro estas fendita kaj ĝia [[grafito]] miksita kun la reakcia [[nuklea brulaĵo]] formas [[magmo]]n kiu haladzas atmosferen fumnubon saturita je radioaktivaj eroj (ĝis 1 kilometro alte). == Loĝantara transloĝigo == La komisionon pri likvidado de la sekvoj de la akcidento estris la vic-prezidanto de la Konsilio de ministroj de Sovetunio [[Boris Ŝĉerbina]]. En la unua telefona interparolo li provis konvinki la registarestron ''Nikolaj Riĵkov'', ke la ministro pri energetiko kaj elektrigado ''Anatolij Majorec'' kiu jam troviĝis surloke sukcesos fari ĉion memstare, sed Riĵkov insistis, do li obeis. La {{daton|26|4|1986}} li flugis el Moskvo per sia aviadilo [[Jakovlev Jak-40]] al [[Kievo]], de kie sekvis al la urbo [[Pripjat]], al kiu li venis je la 19-a horo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = В пламени жизни: Книга воспоминаний о Борисе Евдокимовиче Щербине |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1999 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Изд-во Ю. Мандрики |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930200351 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 234-236 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tie li ordonis evakuadon, komencitan sekvan tagon je la 2-a tage. Tiutempe en Pripjat loĝis pli ol 50 mil homoj, el kiuj duono estis kunlaborantoj de la nuklea centralo, ĝiaj konstruantoj kaj iliaj familianoj. La urbo estis komforta kaj prospera, tie estis registritaj ĉirkaŭ 12 mil personaj aŭtoj, salajroj estis duoble pli altaj ol averaĝe en la lando<ref>{{citaĵo el libro |titolo = В пламени жизни: Книга воспоминаний о Борисе Евдокимовиче Щербине |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1999 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Изд-во Ю. Мандрики |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930200351 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 238 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fakuloj raportis ke radiada fono ene de la urbo estis averaĝe 0,5 rentgenojn hore, do ĉiutage loĝantoj ricevis po 12 rentgenojn dum la akceptebla dumviva maksimumo por fakuloj en la atoma industrio estas 25 rentgenoj, post kio sekvas dumviva kuracado kaj observado. Tamen oni ne tuj informis la urbanojn, ĉar tio povintus estigi panikon kaj sekvigi ĥaosan amasan fuĝon en multnombraj personaj aŭtoj, per kiuj homoj forportus la aĵojn, jam kontaĝitajn de la radiado<ref>{{citaĵo el libro |titolo = В пламени жизни: Книга воспоминаний о Борисе Евдокимовиче Щербине |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1999 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Изд-во Ю. Мандрики |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930200351 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 238-239 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Do la komisiono promesis al la loĝantoj ke ili revenos post kelkaj tagoj. La alparolo estis aŭdigita pere de [[loka radio]] je la 10-a matene la {{daton|27|4}}, dimanĉe kaj poste ripetiĝis ĉiuhore. Afiŝoj kun la sama teksto aperis tra la urbo. La evakuado komenciĝis je la 14-a kaj post 40 minutoj la urboj senhomiĝis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = В пламени жизни: Книга воспоминаний о Борисе Евдокимовиче Щербине |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1999 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Изд-во Ю. Мандрики |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930200351 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 241-242 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Poste estis evakuitaj loĝantoj de la proksimaj areoj je radiuso unue 10, poste 30&nbsp;km de la nuklea stacio. Li longan tempon restis surloke, gvidante estingadon de la stacio, konstruadon de ŝirmilo super la kvara energobloko, relanĉon de aliaj energoblokoj kaj konstruadon de la nova urbo [[Slavutiĉ]]. Komence la oficistoj provis kaŝi la situon, sed la 28-an de aprilo, la svedaj observaj stacioj mezuris nenormale grand-radioaktivajn ventofluojn kaj ili postulis klarigon fare de la soveta registaro, kiu rekonis la fakton pri akcidento de la ĉernobila nuklea centralo. La danĝero de [[radioaktiva poluado]] kaŭzis internacian indignon. Nur la 4-an de majo oni povis bridi la radiantan varmon kaj [[radioaktiveco]]n el la reaktora kerno. Sovetunio sciigis publike pri la akcidento nur la [[6-an de majo]]. Dum la sama jaro, oni provis izoli la forte radiantan reaktoran kernon per [[Betono|betona]] ''[[sarkofago]]''. Laŭ registaraj fontoj, la ĉernobila akcidento kaŭzis tujan morton de pli ol 30 homoj. Du el ili mortis pro la eksplodo kaj la fajro, 29 mortis pro radioaktiva radiado. Suferis ĉ. 200 homoj je radi-malsano, multaj el ili pli poste mortis. La aeron poluis 8 tunoj da radioaktiva materialo, kiu kaŭzis pli grandan radioaktivadon ol la [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki|atombomboj de Hiroŝimo kaj Nagasaki.]] Parton de la radiantaj materialoj la vento forportis super [[Belorusio]]n kaj [[Ukrainio]]n, en okcidentan direkton. Oni mezuris pligrandiĝantan radioaktivadon en [[Italio]] kaj [[Francio]] (kvankam la pariza registaro tute negis tion) kaj eĉ en [[Nord-Ameriko]]. Nuntempe en kelkaj areoj de [[Skotlando]], ŝafaĵoj restas nemanĝeblaj pro la troa radioaktiva proporcio, konsekvenca de la ĉernobila nubo. La efikoj je la [[medio]] estis treege gravegaj proksime al la ĉernobila bazo: la [[grundo]] kaj la [[grundakvo]] grave poluiĝis en areo de 32&nbsp;km kaj oni devis forloĝigi ĉ. 135.000 loĝantojn el la 780&nbsp;km²-a ĉirkaŭo. En la sekvaj jaroj post la akcidento, naskiĝis multaj monstrenaskitoj (misformituloj), ekz. kun membro- kaj kranio-miskreskoj aŭ/kaj blinde. Oni devas alkalkuli plurmil da kanceraj mortoj pro la aerodisvastigitaj radioaktivaĵoj. La akcidento de Ĉernobilo estis plago por la atomcentrala programo de Sovetunio kaj en multaj landoj de Eŭropo fortigis la reziston kontraŭ la nukleaj centraloj. == Viktimoj == Pluraj organizaĵoj (registaraj, ne-registaraj kaj UN-aj) eldonis kontraŭdirajn recenzojn pri la viktimkiomoj. La nuklea demando ankoraŭ estas tre tikla nuntempe, pro la venonta nova generacio de reaktoroj burĝonanta tutmonde. Kio certas, tio estas ke neniam iu scios la precizan veron. === Laŭ [[IAEO]] kaj [[Monda Organizaĵo pri Sano|MOS]] === La Internacia AtomEnergia Organizo, [[UN|UN-a]] proparolanto pri [[nuklea energio]], aperigis la [[5-an de septembro]] [[2005]] raporton en kiu legeblas: <br /> ''Sume, eble 4.000 homoj mortos pro kontaktiĝo al la radiado depost la akcidento kaj 47 viktimoj tuje mortis. Tiu bilanco estas do multe malpli grava ol la antaŭaj konjektoj kiuj konsideris plurajn dekmilojn da eblaj mortoj.'' ''La travivaj ŝancoj por la kuracatoj kiuj suferas tiroidajn kancerojn estas po 99%.'' Aldone, la raporto konkludas ke ''nenia signo nek probablo indikas fekundproblemojn aŭ heredajn misformaĵojn depost la radioaktiva submetito.'' Krome, la referaĵo atentigas ke ''la popola emo estas atribui ĉiajn siajn malsanojn al la radioaktiva submetado'' kaj emfazas ke ''la psikan sanon de la lokaj loĝantoj ĉio-ĉi influis'' kaj konsekvence ''ili ne sufiĉe konfidis sian propran sanstaton kaj havis troajn timojn pri sia vivadtempo''. Michael Repacholi, delegito de l' Monda Organizaĵo pri Sano, deklaris ke ''La akcidentefektoj pri sano estis teruraj, sed finfine la efektoj ĉe homara sano estas fore malpli gravaj ol la tujaj konjektoj.'' Laŭ 1998-a studo de la MOS, el 17.000 likvidantoj (tiuj kiujn oni ordonis/petis manipuli proprariske la kernajn radioaktivegajn erojn por ĉesiĝi ties disseminadon. Tien oni sendis homojn ĉar robotoj ne povis elteni la radioaktivecon). Mortis 212. En aprilo 2006, oni eldonis definitivan version de tiu raporto kiu malakrigis la dirojn kaj indikis ''ke tiuj taksoj estas tre necertaj''. [[Kofi Annan]] parolis pri sep milionoj da trafitaj homoj.<ref>« Chernobyl is a word we would all like to erase from our memory. [But] more than seven million of our fellow human beings do not have the luxury of forgetting. [...] 3 million children require treatment and many will die prematurely. »</ref> === Laŭ [[Greenpeace]] kaj ceteraj [[NRO]]j === Vladimir Tĉuprov, prezidento de la rusa sekcio de Greenpeace (Verda paco), deklaris ke ''tiu recenzo nur celis ideologie subteni la rusan baldaŭan konstruon de 30 novaj nukleaj reaktoroj dum po 75% da rusoj malakceptas tiajn enradikigojn apud siaj hejmoj''. Angelika Claussen, prezidento de la germana sekcio de la [[IPPNW]] (International Physicians for the Prevention of Nuclear Warfare - Internacia kuracistaro por evito de nuklea milito), deklaris ke tiuj ciferoj ''estas subtaksitaj kaj tute malpravaj''. Laŭ IPPNW ''Pli ol 10.000 viktimojn tiroidaj kanceroj trafis kaj 50.000 pliajn kazojn oni atendas. Tuteŭrope, oni konstatis proksimume 10.000 misformajn (monstrajn) bebojn kaj 5.000 suĉinfanajn forpasojn''. Cetere, ili klamas ke ''tre cinikas riproĉi al rusaj, belorusaj kaj ukrainaj popoloj viktiman pensmanieron kaj ilin konsili pli bone nutri kaj plisanigi iliajn vivmanierojn''. La ekologia kaj kontraŭatoma [[NRO]] Greenpeace forte kritikis tiun recenzon kaj ties metodon kaj prezentis bilancon kiu taksas proksimumajn 293.000 mortojn inter 1990 kaj 2004 en nuraj [[Ukrainio]], [[Rusio]] kaj [[Belorusio]]. Ili ankaŭ deklaris, ke la plej horora aĵo kiu rezultis de la reaktora eksplodo de Ĉernobilo, tiu ne estis radioaktiveco, sed mensogo. == La institucio por Ĉernobilo kaj la projekto de konstruo de ŝirmo == La institucio por la ŝirmo ĉernobila ''(Chernobyl Shelter Fund)'' estis kreita en [[1997]] dum la kunigo [[G7|G8]] en [[Denvero (Koloradio)|Denvero]] por krei la fondaĵon de konstruo de ŝirmo ''Shelter Implementation Fund''. La projekto de konstruo de ŝirmo ''Shelter Implementation Plan'' celas la transformon de la loko en sendanĝeran lokon per stabiligo de la sarkofago, kaj poste per la konstruo de ''New Safe Confinement'' (NSC). Unua kosto por ''SIP'' estis 768 milonoj de usonaj dolaroj. ''SIP''-on kondukis la industria grupo ''Bechtel'', ''Battelle'', kaj ''Electricité de France''. La koncepto por ''NSC'' konsistas el tegmento arka, konstruita for de la ŝirmo por protekti ĝin kontraŭ fortaj radiadoj. Tiu tegmento estos ŝovita super la sarkofago. ''NSC'' estos la plej granda movebla strukturo konstruita. En la eko de [[2008]] ĝi estos konstruita laŭ la projekto. Dimensioj Larĝo: 270 m Alto: 100 m Longo: 150 m == La reakiro de la ekologiaj, sociaj, ekonomiaj konsekvencoj de la katastrofo == La programo de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] por la disvolviĝo lanĉis en 2003 apartan programon por la disvolviĝo de regionoj afektataj de la akcidento. Bazita sur la raporto de la Unuiĝintaj nacioj, « La konsekvencoj de la nuklea akcidento de Ĉernobilo, por strategio de reakiro » (2002), la Programo de Reakiro kaj Disvolviĝo de la Regionoj afektitaj de Ĉernobilo ''(Chernobyl Recovery and Development Programme, CRDP)'' instigas la daŭripovan disvolviĝon de tiuj regionoj. Ekde 2003, 190 projektoj de disvolviĝo kreiĝis en la fakoj de edukado, sano, naturmedio kaj juneco en la 4 regionoj la plej afektitaj: Kijevka, Rivnijenska, Ĉernihiska kaj Ĵitomirska. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Literaturo== *'''Ĉernobil'''. [[Jurij Ŝĉerbak]]. Tradukis E. Ŝevĉenko, A. Ĵuravljov. Moskva. 1990. 398 paĝoj. Klarigo: Fascina prezento de la homa fono al la nuklea akcidento en 1986. * Zhores A. Medvedev: ''The Legacy of Chernobyl'', W. W. Norton & Company, 1992. ISBN 978-0393308143. * Mateusz Kudła, [http://fakty.tvn24.pl/reportaze,65/ostatnie-spojrzenie-na-czarnobyl-wkrotce-elektrownia-zostanie-zamknieta-w-sarkofagu,470153.html ''Ostatnie spojrzenie na Czarnobyl. Wkrótce elektrownia zostanie zamknięta w sarkofagu''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160427144409/http://fakty.tvn24.pl/reportaze,65/ostatnie-spojrzenie-na-czarnobyl-wkrotce-elektrownia-zostanie-zamknieta-w-sarkofagu,470153.html |date=2016-04-27 }} La lasta rigardo al Ĉernobil. Baldaŭ la elektrejo estos fermita en [[sarkofago]] Fakty TVN. * [[Kate Brown]], ''Czarnobyl. Instrukcje przetrwania'' (Ĉernobilo. Instrukcioj por travivi), el la [[angla]] [[pola|poligis]] Tomasz S. Gałązka, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2019, p.&nbsp;496 ISBN 978-83-8049-840-2 == Vidu ankaŭ == * [[Nuklea centralo de Ĉernobilo]] * [[dosiero:Wikiquote-logo-eo.svg|20ra]] teksto [[q:Nuklea akcidento de Ĉernobilo|Nuklea akcidento de Ĉernobilo]] en [[vikicitaro]] * [[Ĉernobilo]] * [[Ruĝa Arbaro]] * [[Nuklea akcidento de Fukuŝima-Dajiĉi]] en la [[Nuklea centralo Fukuŝimo 1]] de 2011 == Eksteraj ligiloj == * (ruse, angle, france, hispane) [http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2005/pr38/ru/index.html Bilanco de la Monda Organizaĵo pri Sano] ([[Monda Organizaĵo pri Sano|MOS]]), 2005 *[http://kontakto.tejo.org/2016/04/la-kasita-katastrofo-kontakto-20162-en.html La kaŝita katastrofo], [[Kontakto (revuo)|Kontakto]], 2016:2 *[http://www.spaceman.ca/gallery/albums/chernobyl/sar.avi filmeto el la interno de la sarkofago (2002)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060502112506/http://www.spaceman.ca/gallery/albums/chernobyl/sar.avi |date=2006-05-02 }} {{malvarma milito}} {{-}} {{projektoj}} {{leginda}} {{ADLS|2013|23}} [[Kategorio:Nuklea akcidento de Ĉernobilo| ]] [[Kategorio:Katastrofoj en 1986]] [[Kategorio:Katastrofoj en Ukrainio]] [[Kategorio:Industriaj katastrofoj]] [[Kategorio:Katastrofoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Nukleaj akcidentoj]] [[Kategorio:Nukleaj centraloj]] [[Kategorio:1986 en Ukrainio]] krthkyut2rbtmfibuccp78pupbapky3 0 108882 9366234 9295832 2026-05-04T01:16:42Z ~2026-27029-12 256305 /* Vidu ankaŭ */ 9366234 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj|dato = novembro 2012}} [[Dosiero:Bonsai IMG 6404.jpg|eta|Bonsajo]] [[Dosiero:Bonsai IMG 6426.jpg|eta|Bonsajo]] [[Dosiero:Bonsai IMG 6427.jpg|eta|Bonsajo]] [[Dosiero:Ginkgo, 1926-2007.jpg|eta|dekstra|[[Ginko]] kiel '''bonsajo''']] '''Bonsajo''' estas malnova [[arto]] de [[miniaturo|miniaturigo]] de [[arbo]]j kaj ties kulturado en [[florpoto]]j. Bonsajo similas laŭ grandeco al ordinara ĉambrofloro, sed laŭ proporcioj al normala arbo. Fakte bonsajo estas "preciza", sed malgrandigita kopio de arbo, elkreskinta en naturkondiĉoj. == Bonsajo kaj ĝia ĝenerala priskribo == Bonsajo, traduko el la japana 盆栽 [bonsai], signifas "kreskaĵon en plata ujo". Kiel devena lando de bonsajo estis erare konsiderata [[Japanio]], sed fakte la arto de kulturado de miniaturaj arboj en ujoj aperis en malnovepoka [[Ĉinio]] proksimume antaŭ 2 mil jaroj. La arto kulturi bonsajojn venis en Japanion nur en la [[6-a jarcento]], kune kun [[budhismo]]. Ĉi tie la arto de kulturado de bonsajoj ricevis pluan evoluon. Kaj ĝuste de tie ĉi ĝi komencis sian venkan marŝon tra la tuta mondo. Japanio surprenis rolon de peranto inter Ĉinio kaj Okcidento. Ĝuste en la lando de eliranta suno estis maniero de kulturado de bonsajoj plibonigita kaj reguligita. La arto de moderna kulturado de bonsajoj estiĝis komence de la [[20-a jarcento]]. La ĉefa celo de tiu ĉi arto estas helpe de senĉesa serĉado de novaj [[formo]]j krei el ordinaraj kaj ekzotikaj arboj, kulturitaj en naturkondiĉoj, bonsajon. Diference de tradicia, ĉina, estas por japana bonsajo karakteriza pli granda eleganteco. Same kiel la ceteraj specioj de la orienta arto estas ankaŭ la japana bonsajo ne nur komplekso de operacioj je kulturigo de miniatura arbo en ujo. Tio estas en la fakto la tuta [[filozofio]], kiu de homo zorganta pri bonsajoj postulas kaj metas certajn postulojn al ties persono, nome precipe justecon, saĝecon, korecon, diskretecon. Sed homo ekster Japanio povas tre malfacile kompreni la japanan filozofion, tamen por atingi sukceson estas minimume bezone, por ke li kondutu al bonsajo serioze montrante al ĝi maksimuman [[amo]]n kaj atentemon. Dum ĝusta kaj zorgema kulturado ĝi povas vivi centojn da jaroj fariĝinte simbolo kuniganta la tutajn [[generacio]]jn. Tradicia bonsajo devas respondi al jenaj postuloj: * La [[trunko]]: ĝi devas esti forta, kun videble emfazita bazo de [[radiko|radika]] sistemo. * Linioj de [[branĉo]]j: ili devas esti klaraj kaj akraj. * La trunko kaj la branĉoj: ili prezentas [[skeleto]]n de la [[kreskaĵo]] kaj ili devas esti eĉ tra la folioj bone kaj klare videblaj. * Bonsajo devas esti kongrua kun arbo de la sama specio, elkreskanta en naturkondiĉoj. * Ujo: ĝi devas havi simplan formon kaj neokulfrapan [[koloro|kolorigon]]. * La arbo kaj la ujo: ili devas esti en kompozicia kongruo. == Divido de bonsajoj == [[Dosiero:Morus-bonsajo.jpg|eta|dekstre|Morus-bonsajo en 9a de Marto 2021, en korto de Ekstremaduro, Sudokcidenta Hispanio.]] [[Dosiero:123moruso.jpg|eta|dekstre|La sama [[Moruso|morusa]] bonsajo tri semajnojn poste, nome en 30a de Marto 2021.]] Bonsajoj dividiĝas laŭ formo kaj [[dimensio]]: === Bonsajo kaj ĝia dimensio === Klasifikado de bonsajoj laŭ dimensio estas tre relativa. Ekzistas sekvantaj specioj de bonsajoj: * grandaj: 60 – 120&nbsp;cm; * mezaj: 30 – 60&nbsp;cm; * malgranda: 15 – 30&nbsp;cm; * miniaturaj: 5 – 15&nbsp;cm, inter kiuj oni distingas la t.n. "bonsajo kun [[dorno]]" (5 – 15&nbsp;cm) kaj "infana bonsajo" (7,5 – 15&nbsp;cm). La altecon de kreskaĵo ni mezuras de randoj de ujo aŭ de la bazoj de radikoj ĝis la plej alta punkto de kreskaĵo. La plej popularaj estas "[[pupo (ludilo)|pupaj]]" bonsajoj, de malgranda kaj miniatura dimensioj, kies beleco kaj fragileco kaŭzas spontanean ekstremon. Ni nome vidas, ke la arbeto estas vera kaj ĝi havas fortan trunkon kaj belegan arbokronon, sed ree ni konscias, ke tiu arbo ne apartenas en nian [[mondo]]n de grandaj objektoj, sed en nekonatan, [[fantazio|fantazian]] landon [[Liliputo]]. Ne estas konvene per deviga vojo ŝanĝi arbeton de granda aŭ meza dimensioj en miniaturan. Plej bone estas tuj akiri bonsajon de postulata dimensio aŭ kulturi ĝin per propraj fortoj. Por miniaturaj bonsajoj plej bone taŭgas kreskaĵoj kun malgrandaj folioj kaj branĉetoj (ekz. [[bukso]], [[cipreso]], [[mirto]], [[olivarbo]], [[ramnacoj|ramno]], [[ulmo]]). La kulturado de miniatura bonsajo en la praktiko ne diferenciĝas de la kulturado de arbeto de pli granda dimensio. Malgraŭ tio ekzistas kelkaj diferencoj de formado: * pli malalta bazo (sole 2 ĝis 3 branĉoj); * la unuaj 2 ĝis 3 jaroj oni rekomendas kulturi bonsajon en granda ujo, por ke formiĝu forta trunko; * estas bezone bonsajon pli multe humidigi (sed ni ne devas la kreskaĵon trosekigi!); * ni replantas bonsajon ĉiun [[printempo]]n, dum la replantado ni apartigas trokreskintajn kaj "harajn" radikojn; * ni [[sterko|sterkas]] bonsajon per malforta koncentraĵo de sterkaĵoj. === Bonsajo kaj ĝiaj formoj === Klasifiko de specioj de bonsajoj, 樹形 [ĵukei] lit. ''formo de arbo'', laŭ ties formo estis farita de japanaj [[dezajno|dezajnistoj]]. Tial en la klasifikado oni uzas japanajn nomojn. ==== Chokkan ==== [[Dosiero:Bonsai streng aufrechte Form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Chokkan]] '''''Chokkan''''' 直幹 [ĉokkan] lit. ''rekta trunko'', estas bonsajo, kiu havas simetrian vertikalan formon, tio signifas rektan vertikalan trunkon en formo de [[konuso]] regule kovrita per branĉoj. ==== Moyogi ==== [[Dosiero:Bonsai locker aufrechte form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Moyogi]] '''''Moyogi''''' 模様木 [mojo:gi] lit. ''muaro-arbo'', estas bonsajo, kiu havas nesimetrian vertikalan formon, tio signifas konusforman trunkon kun negranda kliniĝo al la bazo kaj maksimume kun tri negrandaj kurbiĝoj, regule kovritaj per branĉoj. ==== Shakan ==== [[Dosiero:Bonsai geneigte form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Shakan]] '''''Shakan''''' 斜幹 [ŝakan] lit. ''klinigita trunko'' estas bonsajo, kiu havas klinigitan formon, tio signifas klinitan trunkon, pinton kaj la radikan sistemon turnigita en kontraŭdirekto ol kian havas la bazo de trunko, la forta radika sistemo. ==== Fukinagasi ==== [[Dosiero:Bonsai windgepeitschte form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Fukinagasi]] '''''Fukinagashi''''' 吹流し [fukinagaŝi] ''vento-drivo'' estas bonsajo, kiu havas fleksitan formon, tio signifas klinigitan trunkon, precipe ĉe la pinto kun la branĉoj, direktita al flanko de la kliniĝo. ==== Hokidachi ==== [[Dosiero:Bonsai besen form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Hokidachi]] '''''Hokidachi''''' ホウキ立ち [ho:kidaĉi] ''balailo-staro'' estas bonsajo, kiu havas ventumilan formon, tio signifas rektan trunkon, disbranĉigitan ĝis [[ventumilo]]. ==== Kengai ==== [[Dosiero:Bonsai kaskaden form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Kengai]] '''''Kengai''''' 懸崖 lit. ''krutaĵo'' estas bonsajo, kiu havas vertikalan aŭ [[grado|gradsimilan]] formon, tio signifas kurbigitan trunkon kaj branĉojn, pendigitaj suben, trans la rando de ujo. ==== Han-kengai ==== [[Dosiero:Bonsai Halbkaskaden Form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Han Kengai]] '''''Han-kengai''''' 半懸崖 lit. ''duon-krutaĵo'' estas bonsajo, kiu havas duonvertikalan aŭ [[kaskado|duonkaskadan]] formon, tio signifas la trunkon kaj la branĉojn horizontalaj rilate al la rando de ujo. ==== Ishitsuki ==== [[Dosiero:Bonsai auf felsen form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Ishitsuki]] '''''Ishitsuki''''' 石付き　[iŝicuki] lit. ''ŝtono-kuno'' estas bonsajo, kiu havas [[roko|rokformon]], tio signifas la radikoj de kreskaĵo ĉirkaŭas [[ŝtono]]jn, kiuj estas en la tero. ==== Sokan ==== [[Dosiero:Bonsai Doppelstamm Form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Sokan]] '''''Sokan''''' 双幹 [so:kan] ''dutrunko'' estas bonsajo, kiu havas duoblan formon, tio signifas 2 trunkojn, de diversa alteco kaj grandeco, elkreskantaj el unu radiksistemo. ==== Sankan ==== '''''Sankan''''' 三幹 [sankan] ''tritrunko'' estas bonsajo, kiam el unu radika sistemo elkreskas 3 trunkoj. ==== Kabudachi ==== '''''Kabudachi''''' 株立ち [kabudaĉi] ''stumpo-stara'' estas bonsajo, kiu havas plurtrunkan formon, tio signifas kreskaĵo kun kelke da trunkoj de diversa dikeco, simila al [[arbedo]]. Nombro de trunkoj estas malpara. ==== Yose-ue ==== [[Dosiero:Bonsai wald form.png|50ra|dekstra|Bonsajo Yose-ue]] '''''Yose-ue''''' 寄せ植え [joseue] ''korekte planto'' estas nomita [[arbaro|arbara]] komponaĵo, tio signifas multe da arboj de diversa dimensio kaj aĝo en unu ujo. ==== Ikadabuki ==== '''''Ikadabuki''''' 筏吹き ''floso-burĝono'' estas bonsajo, kiu havas formon de [[katamarano]], tio signifas la trunko kuŝanta sur aŭ en grundo, kun vertikalaj branĉoj kreskantaj supren. La kreskaĵo aspektas kiel arbara komponaĵo el kelke da arboj. == Ĝardenaj kaj ĉambraj bonsajoj == [[Dosiero:bonsai_IMG_6425.jpg|dekstra|eta|250ra|Bonsajo]] La kulturado de ĉambraj bonsajoj en kondiĉoj de milda [[klimato|klimata]] zono estas kunigita kun grandaj malfacilaĵoj, ĉar tiuokaze kreskaĵoj ne eltenos longan vicon da jaroj. Pli sukcesa estas la kulturado de ĝardena bonsajo, kiu estas lokigita en freŝa [[aero]]. La ĝardena bonsajo suferas, se ĝi longtempe troviĝas en ĉambraj kondiĉoj, ĉar ĉambra aero estas por ĝi tro seka kaj varma. Sed se ni kulturas tiun ĉi kreskaĵon sur freŝa aero, problemoj estiĝas nur rare. Somere ni devas la ĝardenan bonsajon iom ombrigi antaŭ rektaj sunradioj kaj vintre ŝirmi ĝin kaj kaŝi ĝin antaŭ [[pluvo]], [[vento]] kaj [[neĝo]]. La fruktodonajn kaj kreskantajn bonsajojn ni ĉiam starigos por kelke da horoj sur bone lumigita loko. Al ĝardenaj bonsajoj apartenas ekz. [[junipero|ĉinia junipero]], [[cipreso]], [[cidonio|japana cidonio]], [[cedro|japana cedro]] kaj [[pino|arbara pino]] kaj ankaŭ [[acero]] kaj [[ulmo]]. En la fakto eblas kian ajn kreskaĵon ekkulturi kiel ĝardenan bonsajon. La ideo krei ĉambrajn bonsajon naskiĝis ne en Oriento, sed en Okcidento, nome en [[Germanio]]. La ĉambra bonsajo estas pli rezistema ol la ĝardena bonsajo. Tamen la ĉambra bonsajo postulas pli altan humidecon de la aero, tial oni rekomendas teni la bonsajon en sufiĉa distanco de hejtaparatoj. La ĉambra bonsajo estas ankaŭ inklina je trablovo. == Ĉambra bonsajo kaj kondiĉoj de zorgo pri ĝi == Laŭ pretendeco de kulturado ni povas starigi la ĉambran bonsajon je la sama nivelo kun tiuj plej pretendemaj ĉambraj kreskaĵoj. Pro malbona kulturado la bonsajo aŭ pereos aŭ ĝi perdos sian belecon fariĝante ordinara ĉambra kreskaĵo, sed neniuokaze miniatura arbeto. Bonsajoj plejparte apartenas al [[tropiko|tropikaj]] kaj [[subtropiko|subtropikaj]] kreskaĵoj. El tio rezultas, ke se ni ne havas tiujn kondiĉoj laŭ [[naturo]], ni devas krei tiujn ĉi kondiĉojn per artefarita maniero. Se vi ne estas certaj, ke vi povos doni al bonsajo ĉion ĝustan kaj postulatan por ties sukcesa kaj ĝusta kresko, estas pli bone anticipe rezigni pri la ideo kulturi bonsajon. === Bonsajo kaj luma reĝimo === La tempo de daŭro de [[lumo|lumtago]] en la milda zono estas pli mallonga ol en [[tropiko]]j aŭ [[subtropiko]]j, tial sen sufiĉa lumigo bonsajo neniam havos sufiĉe da [[lumo]]. La manko de sunlumo estas precipe karakteriza por [[vintro|vintra]] parto de la [[jaro]]. Diversaj specioj de bonsajoj postulas diversajn kondiĉojn de lumigo. Kiam ni estos elektantaj starlokon por la bonsajo, ni priatentas pluajn parametrojn de lumigo: * mondparton ([[nordo]], [[sudo]], [[okcidento]], [[oriento]]); * distancon de [[fenestro]]j (sur [[parapeto]] de fenestro, en ĉirkaŭaĵo de fenestroj malantaŭ [[kurteno]], en ĉirkaŭaĵo de fenestroj sen kurteno, en profundaĵo de la [[ĉambro]]); * angulon de falo de sunradioj; * dislokigon de najbaraj ĉambraj kreskaĵoj; * ekziston de eksteraj [[obstakloj]] por sunlumo (proksime starantaj najbaraj [[konstruaĵo]]j, densaj arboj); * [[koloro]]n de la [[muro]]j kaj la parapeto. Estas bezone memori, ke kurtenoj intensive absorbas sunradiojn. Tial, se bonsajo estas lokigita malantaŭ la kurteno, ni devas levadi la kurtenon dum la tago aŭ forŝovi ĝin flanken, por ke la sunlumo povu lumigi la ĉambran bonsajon. Se temas pri la angulo de falo de sunradioj, la kresko de bonsajo estas pli intensa, se ĝi havas sian postenon sur maldekstra flanko de orienta fenestro aŭ sur dekstra flanko de okcidenta fenestro. La mankon de lumo ni devas anstataŭi helpe de aparatoj de artefarita lumigo. Sed ne estas konvene uzi la artefaritan lumigon dum la tuta jaro, ĉar tio povas malfavore agadi al bonsajo. Vintre kaj ankaŭ dum sereniĝintaj tagoj estas sufiĉa lumigo bezonata. Por tiuj ĉi celoj estas uzataj fluoreskantaj [[lampo]]j, [[hidrargo|hidrargaj]] [[ampolo]]j de alta premo kaj ampoloj [[halogeno|halogenaj]]. Kutimajn ampolojn estas pli bone ne uzi, ĉar ili liberigas lumon, kiu estas de taglumo tre malproksima, kaj ties varmo agadas al la kreskaĵo malfavore. Ankaŭ efikeco de ampoloj estas nesufiĉa. Plej bone taŭgas lampoj de lumtago, kiuj havas altan efikecon kaj ili estas komfortaj. Por lumigi bonsajon oni rekomendas lampoj je povumo 18 [[vato|W]] kaj 40 W. Instalonte lampojn por aldona lumigo de bonsajo ni devas respekti la jenajn preskribojn: * ju pli proksime la lampo estas instalita, des pli efektive ĝi agadas. Sed ni ne devas forgesi ankaŭ ties varman [[radio|radiadon]]; * la tuta lumo de la lampo devas celi al la kreskaĵo; * je ĉiu kvadrata metro de lumigita surfaco devas esti minimume 70 W. Dume oni supozas, ke la lampo estas malproksima de la kreskaĵo 25 – 50&nbsp;cm; * dum vintra tempo ni devas plialtigi la lumigon je 4 ĝis 5 [[horo]]j. === Bonsajo kaj varma reĝimo === La subtropikaj specioj de bonsajoj ([[mirto]], [[olivarbo]], [[granatujo]], [[oficina rosmareno]]) bezonas esti vintre tenataj dum [[temperaturo]] de 5 ĝis {{GdC|15}} kaj [[somero|somere]] esti elportataj je freŝa aero ([[balkono]], [[teraso]] ks.). La tropikajn speciojn de bonsajo ni devas dum la tuta jaro teni ĉe temperaturo de 18 ĝis {{GdC|25}}. La tropikajn kreskaĵojn ne estas konvene meti sur parapeton, se ne estas sub ĝi lokigita hejtsistemo. Ju pli alta estas temperaturo, en kiu ni tenas la bonsajon, des pli multe da lumo, [[akvo]] kaj vivtenaĵoj la bonsajo bezonas. Ju pli malalta estas temperaturo, des pli malmulte abunda devas esti verŝaĵo kaj sterkaĵo. === Bonsajo kaj humideco de aero === La humideco en urbaj spacoj estas kutime por bonsajo nesufiĉa. Kiel ni povas solvi tiun ĉi problemon? La plej multekosta, sed ne la plej efika, maniero por reteni la optimuman humidecon de aero estas elektra humidigilo de aero. Sed humidigiloj havas la tutan vicon da difektoj, ili havas tro grandajn eksterajn dimensiojn, multekostan priservon, bruegan efekton ktp. Malpli multekosta maniero estas lokigi bonsajon en platan ujon aŭ sur [[plado]] el artefarita [[materio]], kiujn ni plenigos per akvo. Sur la fundo de la ujo aŭ plado ni devas meti malgrandajn ŝtonetojn aŭ [[krado|kradeton]] kaj sur ili [[argilo|argilan]] [[poto]]n kun la bonsajo starigi. La kvanton de akvo ni poste devas reteni je la sama nivelo. La efektiveco de tiu ĉi maniero de humidigado de aero plialtiĝos, se ni starigos la ujon kun akvo super varmigsistemo. Por plialtigi la humidecon de aero oni rekomendas priŝpruci la kreskaĵon per akvo. Sed tiu ĉi proceduro alportas nur mallongtempan efekton, tial ni devas regule ripeti ĝin. Ni devas fari la priŝprucadon antaŭtagmeze, por ke la kreskaĵo havu tempon sekiĝi ĝis [[vespero]]. === Bonsajo kaj ĝia priverŝado === Teraĵo en la ujo, en kiu ni kulturas la bonsajon, devus esti senĉese humida, ne seka, sed ne ankaŭ tro malseka. La sekecon de la [[grundo]] ni povas difini je tuŝo aŭ el ties kolorigo. Seka "[[krusto]]" sur surfaco de la teraĵo ne signifas, ke la teraĵo estas seka ĝisfunde. La akvo devas atingi ĝis la fundo de ujo. Dum malbona tralaseco de la teraĵo ni devas priverŝadon 2 ĝis 3 foje ripeti, ĝis kiam en la teraĵo ne humidiĝos ĉiu "[[sablo|sablero]]". Somere bonsajo bezonas pli da akvo ol vintre, kio estas kunigita kun ties pli intensa kresko. La subtropikajn kreskaĵojn ni priverŝas se eblas malofte, la teraĵo devus esti relative seka. La tropikaj kreskaĵoj ne toleras priverŝadon per malvarma akvo. La plej bona akvo por priverŝado estas akvo "ripozita" en trankvilo dum kelkaj horoj. Ni povas uzi ankaŭ akvon el akvokondukilo, sed tiun ni lasos verŝonte kelke da horojn ripozi. La akvo tiel akiros ĉambran temperaturon kaj sedimentiĝas en ĝi malpuraĵo kaj mekanikaj malpuraĵoj. === Grundo por bonsajo === Teraĵo destinita por ĉambraj kreskaĵoj ne taŭgas por bonsajoj. Tia teraĵo kutime enhavas grandan kvanton de la plej malgrandaj partoj. Ekstremokaze ni povas uzi ĝin kiel aldonaĵo al baza teraĵo. Ekzistas tri specoj de grunda miksaĵo por bonsajo: # 2 skaloj da [[argilo]], 2 skaloj da [[humo]] kaj 2 skaloj da fajnegrajna [[gruzo]] aŭ [[ŝtono|ŝtonaj]] pecetoj (ekstremokaze krudegrajna [[sablo]]); # 3 skaloj da argilo, 5 skaloj da humo kaj 2 skaloj da gruzo; # 1 skalo da argilo, 5 skaloj da humo kaj 2 skaloj da gruzo. Kiel humon ni povas uzi [[folio|folian]] humon kaj ankaŭ putriĝintan [[konifero]]n, [[torfo]]n, putriĝintan arboŝelon kaj ankaŭ kvalitan [[kompoŝto]]n kun alta enhavo de humo. Ni povas aldoni en grundan miksaĵon iom organikaj sterkaĵoj, ekz. [[korno|kornaj]] eroj, [[fiŝo|fiŝan]] aŭ [[osto|ostan]] [[faruno]]n, [[kolzo|kolzajn presitaĵojn]], nome en proporcio 3 [[gramo]]j da sterkaĵo je 1 [[kilogramo]] da grundo. Ĉiujn elementojn ni zorgeme kunmiksos varmigante ilin en poto dum 15 [[minuto]]j dum temperaturo {{GdC|100}}. Dum tia ĉi prilaborado de la grundo ni neniigos ĉiujn [[semo]]jn de [[herbo]]j kaj la plej diversajn malsanojn. La unuaj du miksaĵoj havas neŭtralan staton de acideco, la tria grunda miksaĵo diferenciĝas de ili per sia plialtigita acideco. Malaltigi la acidecon de grundo ni povas per aldono de [[kalcio]], kiun ni almiksos al la organika sterkaĵo. La plialtigitan acidecon malaltigas ankaŭ torfo aŭ putriĝinta konifero. == Bonsajo kaj ĝia kultivado == === Kultivado de bonsajoj el semoj === [[Dosiero:BonsaiTridentMaple.jpg|dekstra|250ra|eta|Bonsajo]] El semoj oni kulturas tropikajn kaj subtropikajn kreskaĵojn. Granda kvanto de semoj, kiuj enhavas firman ŝelon, plantonte subiĝas al tavoligo. Plej ofte oni iom tranĉos, trapikos la ŝelon aŭ praktikas akvan reguligon, tio signifas, ke semoj estas metataj en varman akvon por la tuta tago. Tiujn ĉi semojn estas poste necese senprokraste enplanti, ĉar ili rapide perdas sian ĝermecon. Ni devas enplanti proksimume 2 oble pli da semoj ol ni planas, ĉar ne ĉiu semo ĝiskreskas ĝis plenkreska kreskaĵo. Kaŭzoj de pereo de semoj estas diversspecaj: nesterila teraĵo, malfavora jarsezono, malbonaj kondiĉoj por kulturado ktp. Oni rekomendas planti semojn en grundon, kiu konsistas el 2 skaloj da [[humo]] kaj 1 skalo da [[sablo]]. Ni neniuokaze alsterkas la grundon, sed ni devas desinfekti ĝin per varma vaporo! La sterilan grundon ni sekigas trakribrante ĝin tra [[kribrilo]], kiu havas truon pli malgrandan ol 5&nbsp;mm en diametro. Por semado de semetoj oni uzas ĉiun ujon je profundaĵo 5&nbsp;cm kun dren-aperturo. Uzonte ni lavos la ujon desinfektante ĝin per specialaj rimedoj, poste ni zorgeme priverŝos ĝin kaj ni forigos restaĵojn de purigrimedoj. Por ilia pli bona lumigo estas bone planti semojn unu de la alia kun sufiĉe granda intervalo. Grandajn semojn ni plantas unuope, etajn semojn ni regule dispolvigas, anticipe ni kunmiksos ilin kun duobla porcio de malprofunda seka sablo. Kiam ili estas plantintaj, ni alpresos ilin per tabuleto kaj superŝutos per malprofunda grundo, je forto 2 ĝis 3 pli granda ol estas dimensio de la semetoj. Sed la semojn, kiuj ŝatas kaj bezonas lumon, ni ne superŝutas. La ujon kun la plantitaj semoj ni kovros per [[vitro]] aŭ [[travideblo|travidebla]] kovrilo, kiu ebligas konservi humidecon kaj sekurigas aliron de lumo al la semoj. Ni devas lokigi la ujon tiel, por ke eĉ en la malplej varma periodo ĝi havu sufiĉan alŝovon de varmo, ekz. ĉe [[radiatoro]] ĉe [[centra hejtado]]. Optimuma temperaturo por plimulto da bonsajoj estas 20 ĝis {{GdC|25}} (sed ne pli alta!). La semetoj devas esti ŝirmataj de rektaj sunradioj. Ni devas gardi la teraĵon, por ke ĝi estu nek sekiĝinta nek tro humida. Manko de humideco kaj ankaŭ ties troeco damaĝas al la semoj. Tuj kiam la semoj estos ekĝermintaj, ni devas levi la kovrilon, por ke ni certigu aliron de aero. Sed post 2 ĝis 3 tagoj ni forigos la kovrilon. Kiam la [[tigo]]j iom estos elkreskintaj, havante 3 ĝis 4 folietojn, ni devas replanti ilin en novan argilan poton, plenigita per freŝa grundo. La tigojn oni plantas unu de la alia en distanco 3 ĝis 4&nbsp;cm. Samtempe oni iom tranĉos la [[radiko]]jn kaj enprofundigos en la grundon je nivelo de la unua paro de folietoj. Multfoja replantado en periodo de 4 ĝis 8 semajnoj (depende de la jarsezono) helpas formigadon de riĉa kaj bone evoluiĝinta radika sistemo de junaj kreskaĵoj. Post 6 ĝis 8 semajnoj post la replantado ni povas la grundon iom sterki. === Bonsajo kaj ĝia stikado === Apartigitajn tigojn, akiritaj sekve de formigado de bonsajo, ni povas uzi por [[stikado]]. Por tiu ĉi maniero de multigado de bonsajo estas konvene uzi junajn kaj elastajn stikaĵojn, en longeco 5 ĝis 10&nbsp;cm. Ni devas fortranĉi ilin per akra tranĉilo, sub lasta paro de [[folio]]j. En suba parto de la stikaĵo ni atenteme apartigos foliojn, por ke ni ne difektu surfacon de la stikaĵo. Teraĵo por plantado de stikaĵoj estas la sama, kiel por semoj. La ujo devas havi proksimume profundaĵon 6&nbsp;cm. La greftaĵojn ni enplantas malprofunde, proksimume 1 ĝis 1,5&nbsp;cm, kaj en humidigitan grundon. Ni plantas ilin vertikale atentante, ke la greftaĵoj ne falu. Distanco inter unuopaj plantaĵoj dependas de ties dimensio, sed ĉiuokaze ili devas reciproke tuŝi unu la alian. Plantinte la stikaĵojn ni surverŝos la grundon kaj la ujon ni kovros per vitro aŭ per plastaĵo. Optimuma temperaturo por stikaĵoj de tropikaj kreskaĵoj estas 20 ĝis {{GdC|25}}, por stikaĵoj de subtropikaj kreskaĵoj estas 14 ĝis {{GdC|20}}. Tuj kiam aperos tigoj, ni levos la kovrilon kaj kiam 1 tago estos pasinta, ni forigos la kovrilon. === Bonsajo kaj multigado per aeraj tranĉaĵoj === Tio estas olda maniero, kiu estas uzata por kulturado de la plej diversaj specioj de [[fikuso]]j. Kun ties helpo eblas krei el granda kreskaĵo bonsajon. Bazo por estonta bonsajo servas granda disbranĉiĝinta kreskaĵo kun nodetoj, kiuj estas konvenaj por kreigo de nodeto de bonsajo. Sed la diametro de nodeto ne devas superi 3&nbsp;cm. En la loko de apartigo de la nodeto de trunko kreiĝos al granda kreskaĵo noĉo. Ekzistas tri manieroj de apartigo de trunko: # la lokon de apartigo oni ĉirkaŭvolvos 1 ĝis 2 foje per nerustiĝema [[drato]], trans kiu oni poste per greftilo faros kelke da laŭlongaj noĉoj, kun profundaĵo ĝis ligna parto de la trunko; # en loko de apartigo oni faros ĉirkaŭ la nodeto unu noĉon je larĝeco 1&nbsp;cm; # sur la perimetro de trunko oni faros en la loko de apartigo per akra greftilo 2 ĝis 3 transversajn noĉojn, je longeco 1 ĝis 2&nbsp;cm, en direkto de la surfaco ĝis la mezo de trunko, kaj poste oni certigos la noĉon en malfermita pozicio helpe de ŝtonoj aŭ tabuletoj. Kiam ni estos farintaj la noĉojn per kia ajn maniero, ni superŝutos ilin per biohumo, kiu enhavas por kreskaĵo gravajn hormonojn de kresko kaj ĉirkaŭmetos ĉirkaŭ ili [[musko]]n aŭ [[torfo]]n, kaj poste ni ĉirkaŭvolvos ilin per [[polietileno]]. Ni devas reteni la muskon kaj la torfon en humida stato. Post 1,5 ĝis 2,5 monatoj, laŭ jarsezono kaj aspekto de la kreskaĵo, ekĝermos sub la musko aŭ torfo radiketoj. Nun ni devos apartigi la nodeton de la trunko, nome sub la loko, kie la radiketoj ekĝermis kaj atenteme enplanti en ujon plenigita per teraĵo. Ni samtempe devas atenti, por ke ni ne damaĝu muskajn aŭ torfan ĉirkaŭvolvon. Ni devas la junan kreskaĵon dum la unua [[semajno]], ĝis kiam ties radika sistemo ne firmiĝos, ŝirmi antaŭ malfermita sunspaco kaj trablovo. Ni replantas la kreskaĵon en novan ujon sole unufoje dum la [[jaro]]. === Bonsajo kaj konvenaj florpotoj kaj ujoj === Ni povas uzi por bonsajo kiel specialajn platajn ujojn, tiel ankaŭ kutimajn [[florpoto]]jn el [[argilo]] aŭ el artefarita [[materio]]. Sed pli bone estas preferi [[ceramiko|ceramikan]] ujon. Dum humidigado ni devas memori, ke argila florpoto ensorbas en sin certan kvanton de humidaĵo. Tial devas esti la humidigado de kreskaĵo en argila florpoto pli abunda ol en florpoto el artefarita materio. Sendepende de la materialo de florpoto, devas esti en ĝi sufiĉe granda dren-aperturo. Formo kaj volumeno de la ujo dependas de specio de kreskaĵo. La plataj ujoj estas pli bonaj ol profundaj, ĉar ties formo helpas formigadon de plata radika sistemo de bonsajo. La alteco de surfaco de ujo devas egali minimume al la dikeco de trunko. La longeco de ujo devas respondi proksimume al 2/3 de alteco de kreskaĵo. La formo de plata ujo povas esti diversspeca – kvareĝa, [[rondo|rondforma]], [[elipso|elipsa]], [[triangulo|triangula]], multangula ktp. Bonsajo ŝatanta humidecon bezonas esti surverŝata abunde (ekz. [[mirto]]) kaj estas pli konvene kulturi ĝin en profundaj ujoj. En ujoj kun alta surfaco ankaŭ kreskaĵoj de vertikala formo aspektas tre efekte. Ju pli plata ujo estas, des pli multe da akvo bonsajo bezonos dum surverŝado kaj des pli mallongaj ankaŭ la intervaloj estos inter unuopaj surverŝaĵoj. Por kreskaĵoj [[floro|florantaj]] kaj kreskaĵoj kun klaraj aŭ [[griza|griz]][[verda]]j folioj plej bone taŭgas ujoj de klaraj nuancoj. Por bonsajoj kun malhele [[verda]]j folioj kaj ankaŭ por tiuj, ĉe kiuj la malhela trunko kaj ties branĉoj superas super kvanto de folioj, estas konvenaj ujoj de malhele [[griza]], malhele [[bruna]] kaj malhele [[blua]] koloro. En la unua okazo oni preferas ujojn kolorigitaj per [[glazuro]], en alia okazo devus esti uzeblaj florpotoj sen glazuro. ==== Plantado ==== Fine ni do la plantaĵojn kaj tigojn plantas en daŭran argilan ujon. Ĉe plantaĵoj ni apartigas flankajn radiketojn kaj ĉe tigoj tro longajn radikojn pritranĉas. Dimensio de florpoto aŭ ujo havas grandegan signifon. Ties elekto dependas de la alteco de [[pedunklo]] kaj la grandeco de radika sistemo. Se la ujo estos tro granda aŭ tro malgranda, la kreskaĵo neniam kreos optimuman postulatan radikan sistemon. La supra diametro de la ujo devas esti 7 ĝis 12&nbsp;cm. Enplantonte ni egaligos la fundon de la ujo kaj surmetos per maldika tavolo de grundo. Ni distiros la radikojn de la plantaĵo kaj tiel ĉi reguligita ni enmetos ĝin en la argilan ujon. Ni surŝutos post tio inter la radiketojn fundamenton de grundo, kiun ni zorgeme egaligos kaj modere alpremos per la [[fingro]]j. Kiam la argila poto estas plenigita per la grundo, ni zorgeme estus frapontaj sur ĝi, por ke eventualaj malplenaj lokoj malaperu. En okazo de bezono ni poste iom da teraĵo ankoraŭ aldonos en la ujon. Ni devas lasi por surverŝado inter muro de la ujo kaj kalkano de la kreskaĵo sufiĉan interspacon. === Bonsajo kaj ĝia replantado === En la paso de la unua jaro ni lasas bonsajon libere kreski. Sed dum sekvantaj 5 ĝis 7 jaroj estas jam bezone bonsajon replanti, nome komence ĉiujare kaj poste ĉiun duan jaron. La replantadon ni realigas kutime printempe. Ĝuste en tiu ĉi periodo bonsajo kapablas facile rezisti al [[ŝoko]] pro la replantado, ĉar ĝi ricevas sufiĉon da [[varmo]] kaj [[lumo]] por bezonata redukto de forto kaj por adapto al nova medio. Ni devas dum la replantado apartigi ĉiujn [[malsano|malsanajn]] kaj [[morto|mortintajn]] radiketojn. Kreskaĵojn kun la malsana radika sistemo oni rekomendas replanti en grundon kun granda enhavo de gruzo. La radika sistemo sekve de supertroa surverŝado aŭ dum alsterkado kutime suferas. Ni replantas bonsajon jene: :– Ni ĉesos bonsajon proksimume 1 ĝis 2 tagoj antaŭ replanto verŝi, ĉar sekaj radiketoj estas pli facile elpreneblaj el la ujo kaj ili estas pli bone purigeblaj de grundo. En la tago de replanto estas necese anticipe prepari novan ujon, freŝan kaj konvenan grundon kaj ankaŭ bezonatajn ilojn. :– Ni devas la novan ujon lavi, desinfekti kaj zorgeme priverŝi. Ne estas konvene reuzi la malnovan ujon. Ni fermos dren-aperturon en la ujo. Kiam ni havos ĉion preparita, ni alpaŝos al la replantado. Ni realigos la replantadon rapide, sen malfruiĝo, ĉar la radikoj estas nekutime sentemaj kaj ili ne devas subiĝi al longa agado de aero kaj sunlumo. Estas bezone levi la kreskaĵon, firme teni, per tranĉilo fari ĉirkaŭ la perimetro de ujo, sed atente rilate al la radikoj, tranĉon kaj elpreni la bonsajon el ujo eĉ kun la teraĵo tenanta sur ties radikoj. Ni devas forigi la teraĵon ĉirkaŭ la radikoj je 1/3, kaj nome simetrie en ĉiuj partoj. La maljunajn kaj malsanajn radikojn ni samtempe fortranĉos kaj la sanajn radikojn ni mallongigos je iom. Surfaco de tranĉo ĉe fortaj radikoj devas celi suben. Poste ni ĉirkaŭmetos la fundon de preparita ujo per freŝa grundo. La kreskaĵon ni lokigos en la ujon kun bone dismetitaj radikoj. Replantante bonsajon en ujo ni devas konservi la sekvantajn regulojn: # Bonsajon ni plantas ĉiam rekte meze de ronda, kvadrata kaj multangula plata ujo aŭ en alta ujo por kaskada aŭ duonkaskada bonsajo. # Bonsajon ni plantas en rektangula kaj ovala ujo ne tute meze, sed iom ekster la mezo kaj malantaŭ linio, kiu kondukas tra la mezo. Bonsajon de asimetria formo estas bone lokigi al rando de ujo, dum bonsajo de simetria formo lokigi proksime de la mezo. Radikoj de bonsajo devas esti super la surfaco de teraĵo videblaj, sed ne estas bezone lokigi ilin tro alte. Bonsajon kun malforta radika sistemo oni rekomendas fiksi en ujo helpe de drato, tratirita tra dren-aperturo de la ujo kaj fiksita sub florpoto per malgranda ligna stangeto. Post tio, kiam ni lokigos ĝuste la kreskaĵon, ni plenigos la argilan ujon per teraĵo. Por ke pleniĝu malplenaj lokoj en la teraĵo, ni atenteme per la fingroj alpremos la grundon inter la radikoj kaj laŭlonge laŭ la florpoto. Ni atenteme priverŝos la replantitan kreskaĵon per akvo ĝis tiu tempo, ĝis kiam la akvo ne fluos el la dren-aperturo. Ni starigos la florpoton kun la bonsajo sur klare lumigita loko kaj kiel eble plej malproksime de ebla trablovo. Post 4 ĝis 5 semajnoj la bonsajo kreos novan radikan sistemon. == Bonsajo kaj ĝia formigado == === Pritranĉado de branĉoj kaj tigoj === Bonsajon estas plej bone pritranĉi printempe aŭ somere, kiam la kreskaĵo eniras en periodon de aktiva kresko. Tiujn bonsajojn, kiuj kreskas en la paso de la tuta jaro, ni povas pritranĉi kiam ajn. sed ni devas memori, ke tia ĉi kreskaĵo estas en vintra periodo tre malfortigita. Ni pritranĉas la fortajn tigojn oblikve kaj senpere super la burĝono. La malfortajn burĝonojn ni pritranĉas horizontale, en direkto de kresko kaj super la burĝono. La junajn kaj molajn tigojn ni povas pinĉi per ungoj. Se ni lasos la junan kreskaĵon sen pritranĉado, ĝi kreskos supren kaj ĝi ĉesos branĉiĝi. Por ke ni do devigu la arbeton branĉiĝi, ni devas pritranĉi ĝin al postulata formo kaj alteco de la kreskaĵo. Samtempe la alteco de trunko devas konsisti el ĉirkaŭ 1/3 de alteco de la tuta kreskaĵo. Ĉe plimulto de bonsajoj ĉiam kiel la unuaj elkreskas burĝonoj sur kapo de la arbo, kiuj ankaŭ destinas vertikalan kreskon de la arbo. Se ni apartigos la burĝonon sur la kapo de arbo, ties funkcio transprenos unu el flankaj burĝonoj, kiu estas lokigita pli alte ol la restantaj. Dum pritranĉado de tigo ni devas konsideri la direkton de kresko, kiun la burĝono montras. Ni komencas pritranĉi la kreskaĵon jam en tiu stadio, kiam ĝi havas 4 ĝis 5 foliojn. La tigon ni pritranĉas, kiam ĝi havas 1 ĝis 2 foliojn, sed per tio ni haltigas kreskon de branĉo kaj tigo en longecon. Grandan signifon havas lasta lasita burĝono sur la tigo. Por ĝuste kreskinta bonsajo havas unuvican signifon la linio de trunko kaj branĉoj, kiuj estas vidotaj tra foliaro. Formigante la kreskaĵon estas necese same atenti „negativajn zonojn“ (malplenecoj) inter branĉoj, samkiel formon de trunko. Malgraŭ tio, ke bonsajo devas esti bela kaj harmonia el ĉiuj flankoj, la plej grandan atentemon ja nur allogas ties ĉefa, frunta flanko. Estas bezone eviti de sekvantaj variantoj de dislokigado de branĉoj: * branĉoj en unu alteco unu kontraŭ la alia; * grupiĝo de kelke da branĉoj en unu alteco (samtempe la trunko malhavas la branĉojn); * kelke da branĉoj, lokigitaj en unu flanko de trunko unu sub la alia; * branĉoj, celitaj vertikale supren aŭ vertikale suben. Antaŭ tio, ol ni apartigos unu aŭ du branĉojn, oni rekomendas kovri la branĉojn per la polmo aŭ folio de papero, por ke ni konstatu, ĉu la fortranĉo de branĉoj vere montriĝos pozitive en la aspekto de kreskaĵo. Ju pli altan kreskaĵon ni planas, des pli multe da tempo la procedo de pritranĉado mem prenas. ==== Pritranĉado de pino kaj cipreso ==== Procedo de pritranĉado de bonsajo okazas same kiel ĉe ceteraj specioj de kreskaĵoj, tamen pritranĉado de [[pino]] kaj [[cipreso]] (''Cupressus macrocarpa'') havas siajn apartaĵojn. Juna [[tigo]] de pino nomiĝas "[[kandelo]]". Sur la finaĵo de "kandelo" formiĝas pinta [[burĝono]] kun kvanto de apudaj burĝonoj. Se estas necese malrapidigi kreskon de branĉoj en longecon, ni devas ankoraŭ antaŭ ekkresko de [[konifero]]j per la fingroj pinĉi la fortan "kandelon" mem. Je fino de ĉiu tigo oni lasas 1 ĝis 2 "kandelojn", kiuj mallongiĝas je ¼ aŭ 1/3. Sole sekve de tiuj ĉi disponoj ni povas akiri densan koniferon. [[Aŭtuno|Aŭtune]] oni ĉiam malnovajn "kandelojn" kaj malnovan koniferon pinĉas, nome precipe sur la pinto de kreskaĵo, sur ĉiu tigo oni lasas proksimume 7 ĝis 10 paroj de konifero. Tio ĉi certigos aliron de lumo ankaŭ por la interna parto de arbokrono. Simila procedo taŭgas ankaŭ por tigoj de cipreso. ==== Metodo linnan‘ ==== Tiu ĉi metodo de pritranĉado de kreskaĵoj estiĝis fine de la [[19-a jarcento]] en [[Ĉinio]], en urbeto [[Linnan‘]]. Inventintoj de tiu ĉi metodo estis [[monaĥo]]j de budhisma monaĥejo, kiuj aprezis bizaran kaj nodan formon de [[arbo]]j, kreskantaj en [[montaro]]j, kaj ili decidiĝis ekkulturi kreskaĵojn de simila formo, sed per artefarita vojo, kio sukcesis al ili. La formigadon de noda bonsajo oni faras per regula pritranĉado de pintaj burĝonoj, kiuj difinas direkton de kresko de kreskaĵo. Kiam la kreskaĵo havos sufiĉe da forto, ni devas fortranĉi ĝian trunketon super tiu ĉi burĝono, kiu difinas direkton de kresko. Post ia tempo, kiam la fortranĉita tigo elkreskos kaj denove plifortiĝos, ni denove fortranĉos la tigon super tiu ĉi burĝono, kiu montras jam iom ŝanĝitan direkton de kresko. Oni faras la pritranĉadon kelkfoje, sekve de kio la kreskaĵo akiras interesan kaj naturan aspekton. Principa negativo de tiu ĉi metodo de la formigado de bonsajo apartenas tempo de daŭro (preskaŭ kelke da jaroj) kaj altaj postuloj por lumaj kondiĉoj. ==== Bonsajo kaj pritranĉado de aeraj radikoj ==== Multe da tropikaj kreskaĵoj ellasas aerajn radikojn. Sed ne ĉiujn ni devas apartigi. Parton de radikoj eblas direktigi vertikale suben kaj superŝuti per teraĵo. La donita operacio helpos krei bizaran formon de bonsajo. === Bonsajo kaj ĝia formigado helpe de drato === Metodo de formigado de bonsajo helpe de [[drato]] estas relative nova. Ĝi aperis nur en la [[20-a jarcento]]. Baza maniero estis antaŭ tio formigado de bonsajo per "fortranĉado", kiu gvidis al postulata efekto nur post paso de multaj jaroj. Eluzo de drato ebligas krei bizarajn formojn de bonsajo. Por formigado per drato estas konvenaj ĉiuj [[trunko]]j, [[branĉo]]j kaj [[tigo]]j, ĝis kiam ili estas ankoraŭ elastaj, sed ili jam komencas fortiĝi. La elstecon de kreskaĵo ni provas permane, sed atenteme, por ke ni ne rompu ĝin. Se bonsajo dum tiu ĉi provo iom rompos, ni devas almeti sur la lokon de rompo pecon de [[gumo]] kaj kunligi ambaŭ partojn de kreskaĵo. Ĉiokaze estas pli bone rifuzi la korekton de formo de bonsajo. La plej favora periodo por korekto de formo de bonsajo helpe de drato estas [[printempo]], kiam fleksigo de branĉoj kaj trunko, kiuj gvidas al ŝanĝo de internaj ĉelaj kunigoj, la kreskaĵo toleras tre bone. Per drato ĉirkaŭvolvataj partoj de kreskaĵo ŝanĝas direkton de kresko kaj ili restas en donita pozicio ankaŭ post tio, kiam ni forigos la draton. La drato devas esti el [[aluminio]] aŭ el [[kupro]]. Oni preferas kupran draton, ĉar aluminia drato estas sur malhela [[ŝelo]] bone videbla. La drato devus havi 1/3 de longeco de tiu parto de la arbo, kiun ni volas ĉirkaŭvolvi. Ni devas senpere ĉirkaŭvolvi la draton tiel, por ke unuopaj kaneloj faru kun la ĉirkaŭvolvata branĉo angulon 45°. Samtempe ni observas, por ke ne okazu damaĝigo de ŝelo, foliaro kaj tigoj. Kreskaĵon kun fajna ŝelo ni unue ĉirkaŭvolvos per premita [[papero]] kaj nur poste per drato, por ke ni ne vundu la surfacon de kreskaĵo. Se unu drato por alidirektado de kresko kaj formigado de bonsajo ne sufiĉos al ni, ni uzos trankvile ankoraŭ unu. Dum la formigado ni ĉiam per unu [[mano]] firme alpremos la draton al la bonsajo kaj per la alia mano ni zorgeme volvas la draton sur la trunkon. Samtempe ĉiun faritan kanelon ni kaptos per la unua mano. La suban finaĵon de la drato ni firme sekurigos ĉe la bazo aŭ sur ĉefa aŭ forta branĉo de la kreskaĵo. Ni volvas la draton direkte de sube supren el la trunko kaj ankaŭ de la trunko ĝis pintoj de grandaj kaj fortaj branĉoj. La branĉoj, kiuj troviĝas kontraŭ si, ni povas ĉirkaŭvolvi per unu drato. Se poste ni volas fleksigi suben aŭ direktigi supren, ni volvas la draton sur la branĉon turnigante en bezonata direkto. Ni lasos la draton sur la kreskaĵo proksimume de 1 [[monato]] sur fajnaj branĉoj ĝis 6 monatoj por la trunko kaj fortaj branĉoj. Se la drato komencos enkreski per la ŝelo, ni devas senprokraste forigi ĝin, senpardone por tio, ĉu la arbeto akceptis la postulatan formon aŭ ne. En mala kazo restas sur la ŝelo [[cikatro]]j, kiuj malbonigas eksteran aspekton de bonsajo. Post paso de kelke da semajnoj ni povas ripeti la ĉirkaŭvolvadon. Forigadon de la drato oni faras en mala direkto ol ĉirkaŭvolvigadon. Sed estas ankaŭ bezone fari tion tre zorgeme, por ke ni ne damaĝigu la kreskaĵon. === Bonsajo kaj ĝia formigado sen drato === Ni povas formigi bonsajon ankaŭ per aliaj manieroj, ekzemple helpe de ŝarĝo aŭ per stangetoj. Por ke ni ne damaĝu la ŝelon de kreskaĵo, ni devas meti sub stangetojn guman submetaĵon. === Bonsajo kaj malgrandigado de dimensioj de iliaj folioj === Iam dimensio de folio ne respondas al malgranda alteco de bonsajo. Ĉiokaze ni devas la foliojn malgrandigi per artefarita maniero. En periodo de malfrua printempo oni pritranĉas foliojn kaj molajn finaĵojn de tigoj. Sed [[petiolo]]j de folioj oni lasas sur bonsajo. Bonsajo komencos post tio ĉirkaŭkreski per novaj folioj, kiuj jam havas pli malgrandan dimension. Ni povas uzi la artefaritan malgrandigadon de folioj nur tiam, se bonsajo respondas al jenaj postuloj: * ĝi havas sanan radikan sistemon; * tio estas jam plenkreska kreskaĵo kun fina formo; * ĝi havas riĉajn foliojn kaj kapablecon doni novajn foliojn; * oni kulturas ĝin en bonaj kondiĉoj (sur ombrigita loko kaj dum ĝusta surverŝado). === Bonsajo kaj plifortigo de ĝia trunko === Sen interveno de homo ĉiu trunko mem atingos pli frue aŭ pli malfruenecesan dikecon. Sed ni povas tiun ĉi procedon plirapidigi. Ekzistas kelke de tiuj ĉi manieroj: :1. Por junaj kreskaĵoj: ::La unuaj 3 ĝis 5 jaroj ni ĉiujare replantas junajn arbetojn en grandan florpoton kaj kiam tiu ĉi tempo estos pasinta, ni plantas ili en platan ujon. Tio ĉi gvidas al natura plifortigo de la trunko. :2. Por junaj kaj elastaj kreskaĵoj kaj kreskaĵoj sen firma ŝelo: ::Proksimume unufoje dum semajno en periodo de aktiva kresko ni movas per la suba parto de trunko en la plej diversajn direktojn, sekve de kio la trunko difektiĝos kaj plifortiĝos. :3. Por kreskaĵoj kun glata trunko: ::Suban parton de trunko ni libervole ĉirkaŭvolvas per drato. Kiam la trunko komencos ĉirkaŭkreski per ŝelo, ni forigos la draton. Sekve de tiu ĉi operacio estiĝas tuberoj, kiuj malaperos post 3 ĝis 5 jaroj. :4. En raraj okazoj: ::Ĉirkaŭ kolo de radikoj ni firme ligos dratan maŝon lasante ĝin ĝis tiu tempo, kiam ĉesigo de suko, kiu elfluas el la arbo, kaŭzos plifortigon de la trunko. Sed tiu ĉi maniero kondukas al malplifortigo de radikoj. :5. Al plifortigo de la trunko povas gvidi neapartigitaj branĉoj de granda dimensio en la suba parto de arbo, tamen tiu ĉi rapida plifortigo de la trunko kondukos al estiĝo de fajnaj branĉoj. == Bonsajo kaj ĝiaj netradiciaj komponaĵoj == === Alplantado === Por ke tero sub bonsajo aspektu nature, oni alplantas sufiĉe ofte al bonsajo muskojn aŭ herbo. Sed bedaŭrinde en ĉambraj kondiĉoj muskoj kreskas tre malmulte. En la ĉirkaŭaĵon de bonsajo ni povas lokigi malgrandan peceton de [[herbo]], kiun ni metas sur bazon de la teraĵo kaj regule ni priverŝas ĝin klopodante senĉese konservi ties humidecon. Samtempe estas grave lasi peceton de grundo malfermita, por ke ni povu observi staton de la teraĵo. Dum adekvata temperaturo la herbo komencas kreski. Ni devas regule tondi la herbon, alie ĝi absorbos el la ero ĉiun akvon kaj mineralojn. Al kelkaj specioj de bonsajoj ni povas aldoni [[ŝtono]]jn, [[gruzo]]n kaj [[sablo]]n. === Bonsajo kaj ĝia grupa plantado (arbaro) === Por grupa plantado estas plej konvenaj bonsajoj kun malgrandaj folioj, kiujn ni plantas en platan ujon, longa 25 ĝis 40&nbsp;cm, [[ovalo|ovala]] aŭ rektangula formo. Ni aranĝas [[arbaro|arbaran]] komponaĵon el plenkreskaj, 5 ĝis 10 jaraj kreskaĵoj, plantitaj komune kun la junaj. Ni plantas en unu ujon kreskaĵojn de unu specio kaj de la sama formo. Por dono de natura efekto oni rekomendas elekti malparan nombron de kreskaĵoj, sed malpli ol 10. Ni devas eviti de simetria aŭ rektangula dislokado de kreskaĵoj kaj ankaŭ de enplantado de 2 kreskaĵoj en vicon. Ĉiuj kreskaĵoj devas per la alteco kaj per la aĝo diferenciĝi. Plej bele estas, kiam la plej alta kaj la plej maljuna arbeto havas tiun plej fortan trunkon, kaj la plej malalta kaj la plej juna arbeto la trunkon plej malfortan. Egajn arbetojn, kutime, oni lokiĝas en meza akso kaj tiuj plej malfortaj arbetoj nur malantaŭe. Krom tio, oni rekomendas planti pli fortajn arbetojn pli supren, super la ceteraj. Tiel ĉi kreiĝas [[naturo|natura]] [[tereno]]. Por la grupa plantado ni unue ekkulturos unuopajn arbetojn en diversaj ujoj aparte. Enplantonte la kreskaĵojn en unu ujon oni pritranĉos iliajn radikojn nur por tiom, por ke la kreskaĵoj povu lokiĝi proksime unu de la alia. Kiam la komponado kaj la plantado de kreskaĵoj finiĝos, oni faras rezultajn pritranĉadon de branĉoj. Oni replantas la grupan komponaĵon ĉiun 1 ĝis 2 jaroj. Farante tion ni ĉiam la kreskaĵoj unu post a alia elprenas aparte, pritranĉas kaj replantas en freŝan grundon. Mankoj de la grupa plantado: # neebleco zorgi pri ĉiu bonsajo aparte. # okaze de [[malsano]] de unu bonsajo estiĝas minaco de [[infekto]] de la tuta komponaĵo. ==== Roka plantado ==== Ni distingas 2 specojn de rokaj komponaĵoj, kiuj kreas diversajn estetikajn efektojn: # plantado de kreskaĵoj sur ŝtonon (ĉiokaze el komponaĵ-centro eliras kreskaĵo). # plantado de kreskaĵoj en kavaĵon en ŝtono (el komponaĵ-centro eliras ŝtono). Laŭ speco de roka plantado oni metas apartajn pretendojn aŭ por kreskaĵo aŭ por ŝtono. ===== Bonsajo sur ŝtono ===== Bonsajo devas havi longajn kaj fortajn radikojn kaj [[ŝtono]] devas esti krevinta kaj kun [[kanelo]]j, en kiujn eblas lokigi la [[radiko]]jn. Oni lokigas la kreskaĵon sur ŝtono tiel, por ke la radikoj troviĝu en teraĵo sub la ŝtono. Ni fiksas la kreskaĵon sur la ŝtono kaj la ŝtono ni metas en platan ujon. Ni surŝutos ĉirkaŭ la ŝtono la teraĵon. Ni disigos la radikojn sur la fundo de la ujo kaj superŝutos per la teraĵo. Por ke la radikoj estu senĉese humidaj, ni metos sur la ŝtono [[polietileno]]n. Spaco inter la ŝtono kaj la polietileno ni plenigos per sablo konservante tiel humidecon. Post kelke da monatoj, kiam la radikoj sufiĉe elkreskos kaj enradikiĝos en la grundo, ni forigos la sablon kun la polietileno. Se la radikoj ne havas sufiĉan longecon, por ke ili ĉirkaŭu la ŝtonon kaj atingu ĝis la [[grundo]], ni lokigos la kreskaĵon en pakumon el plastikaĵo aŭ en [[ligno|ligna]] ujo, kiu konsistas el horizontalaj tabuletoj, kiujn ni povos forigadi. La alteco de pakumo aŭ ujo devas respondi al la alteco de ŝtono, la larĝeco de pakumo aŭ ujo devas esti iom pli larĝa ol estas la larĝeco de ŝtono. En tiaj rezervujoj la radikoj kreskos suben. Ĉiun 2-an aŭ 3-an [[monato]]n ni detranĉos de la pakumo strieton kaj ni forigos el la ujo supran vicon de tabuletoj. Ni forigas komune kun ili tavolon de grundo. Samtempe ĉiam montriĝos parto de radika sistemo. Kiam la radikoj atingos la fundon, ni elprenos la kreskaĵon, dislokigos ĝin sur la ŝtono, kiun ni metos en platan ujon kaj ĉirkaŭmetas per grundo. ===== Bonsajo kaj ĝia plantado en kavaĵon de ŝtono ===== [[Dosiero:Bonsai.jpg|dekstra|eta|250ra|Bonsajo]] Por plantado de bonsajo ni bezonas belan [[ŝtono]]n kun granda kaj evidenta kavaĵo. Ni metos la ŝtonon en la ujon tiel, por ke la kavaĵo estu el flanko, kio aldonos al la komponaĵo interesan kaj asimetrian aspekton. Se estas kelke da kavaĵoj, ni metos la ŝtonon tiel, ke ĉiuj kavaĵoj aperu en antaŭ parto de la komponaĵo. Okaze de bezono ni povas pligrandigi la kavaĵon helpe de [[martelo]] kaj [[ĉizilo]]. Ni algluos en la kavaĵon dratmaŝojn, al kiuj ni pli poste alfiksos la kreskaĵon. Ni pritranĉos la radikojn de kreskaĵo ĝis grandeco de la kavaĵo. Por la plantado estas uzata miksaĵo el la samaj partoj de [[grundo]] kaj [[torfo]]. Ni ŝmiros per tiu ĉi miksaĵo la kavaĵon en la ŝtono kaj poste ni ekplantos en ĝin la bonsajon kaj fiksos al la dratmaŝo. La kavaĵon ni tute plenigos per la grundo. Sur supran parton de la teraĵo ni metos tavolon de torfo, por ke ni malebligu ellavadon de tero dum surverŝigado. Ni fiksos neokulfrape la torfon per drathoketoj aŭ alfiksaĵoj. La ŝtonojn ni metas en platan ujon. Ni povas plenigi la ujon per akvo, kio kreos impreson de "[[lago|mini lageto]]", kaj pleje ankaŭ plialtigos la humidecon de aero. Ni ne replantas bonsajon en la ŝtono. Ĉiujare suprajn tavolojn de la malnova grundo en la kavaĵo ni interŝanĝos kun la nova. Ni surverŝas ĝin tre atenteme. ===== Bonsajo kaj terena plantado ===== Diference de la arbara komponaĵo dominas en pejzaĝa komponaĵo malkovrita spaco, la t.n. [[valo]], arbarhakejoj, herbejoj. Ni plantas bonsajojn en platan ujon, de [[ovalo|ovala]] aŭ rektangula formo, ne tro proksime unu de la alia metante inter ili ŝtonojn. Oni rekomendas eluzi kreskaĵojn kun malgrandaj folioj kaj mallonga konifero. En unu ujon ni plantas kreskaĵojn de unu specio en aĝo de 2 ĝis 5 jaroj. Elektante ŝtonon ni konservas la jenajn postulojn: # ĉiuj ŝtonoj de unu komponaĵo devas esti de la sama speco, sed de diversa dimensio; # ni preferas ŝtonojn de natura aspekto, t.e. krevintajn, kun tranĉaĵoj kaj kun [[desegnaĵo]]; # unue ni metas la plej grandan ŝtonon; # ni metas ŝtonojn per pli interesa flanko antaŭen kaj iom ni surŝutos ilin per grundo, por ke ili aldonu al la komponaĵo naturan aspekton de pejzaĝo; # ŝtonojn nek kreskaĵojn ne estas konvene meti en [[rivero]]n; # se ŝtonoj renkontiĝas kun kreskaĵo, dislokigi ilin al pli proksima meza akso; # se ŝtonoj bildigas dorson de monto aŭ montaro, ni dislokigos ilin sur malantaŭa ebenaĵo; # ne elekti paran nombron de ŝtonoj kaj eviti de ilia simetria dislokigo, kio rilatas ankaŭ al kreskaĵoj. Ni replantas tiuj ĉi pejzaĝajn komponaĵojn ĉiun duan jaron. == Kiel ĝuste aĉeti pretan bonsajon == Bonsajo kaj ĝia kulturado estas pretendema laboro, postulanta certajn kutimojn. Per malĝusta decido aŭ pli malfrua surverŝaĵo ni povas klopodon de kelke da monatoj aŭ eĉ jaroj tute neniigi. Krom tio, la rezultojn de propra laboro ni ekvidos nur post longa tempo. Por ke ni havu bonsajon laŭ nia imago tute preta, ni bezonas minimume 4 ĝis 5 jaroj. Tiom da tempo estas bezone tial, por ke forta trunko havu tempon por kreiĝi. Ĉiuj ĉi kaŭzoj devigas nin, por ke ni prefere aĉetu jam maturiĝantan bonsajon, kiu estas preskaŭ preta. Ekzistas du variantoj de aĉeto de bonsajo: # aĉeto de preta arbeto en aĝo 2 ĝis 3 jaroj, kiun ni poste pritranĉas kaj replantas en platan ujon. # aĉeto de preta bonsajo. Aĉetante kutiman ĉambran kreskaĵon ni atentas ecojn por formigado de bonsajo bezonaj: # belega arbokrono; # forta trunko; # bona radika sistemo; # sana aspekto de kreskaĵo. Aĉetante bonsajon ni ekcelu nian atentemon precipe al: # bonan radikan sistemon; # sanan aspekton de bonsajo; # formon kaj eksterajn preferencojn de bonsajo. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commons=Bonsai|commonscat=Bonsai|ReVo=bonsaj}} <!--{{Projektoj|commons=Japanese garden}}--> * [[Arbo]] * [[Arbaro]] * [[Arbedo]] * [[Arbusto]] * [[Elfarbaro]] * [[Bonsai Kitten]] {{ADLS|2006|27}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Japana arto]] [[Kategorio:Plantoj]] qxjmiu6wx1jzikgcbgt3zt1etuo3375 1 114834 9366593 5980682 2026-05-04T11:52:04Z Sj1mor 12103 /* Asertoj senfontaj */ nova sekcio 9366593 wikitext text/x-wiki Mi volis aldoni tradukojn el Sienkiewicz, kiujn mi trovis en Lingvo Internacia, nome *''Estu benita!'' (tr. D. Piskunov, Lingvo Internacia, 1902, p. 73-75) *''Mia pentraĵo'' (tr. A. Grabowski, Lingvo Internacia, 1911, p. 26-27) sed la filtrilo rifuzis la novaĵon akcepti, ĉar apude estas ligilo al retejo de Noveloj, kiu kaŭzas tiun problemon. 1.7.2006 [[Miroslav MALOVEC|Mirek]]. Diskuto pri esperantigado de nomon ĉe Libera Folio ne estas referenco por la nomo Ŝenkjeviĉ. Ŝajnas, ke la vikipediisto mem elpensis ĝin. --[[Uzanto:Lohengrin|Lohengrin]] ([[Uzanto-Diskuto:Lohengrin|diskuto]]) 07:04, 5 aŭg. 2016 (UTC) == Asertoj senfontaj == "Dum la lastaj 20 jaroj lia historia romano ''[[Quo vadis?]]'' estis eldonata du mil fojojn en la mondo." Fontoj? kiuj lastaj? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:52, 4 maj. 2026 (UTC) okr1792h00qbksd90ykoxvx0y4wjjp6 0 125474 9366157 9365896 2026-05-03T20:39:03Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366157 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dosiero = Sabira.jpg |dato de naskiĝo = [[1969]] }} '''Sabira STÅHLBERG,''' iam Sabira Shun (naskiĝis en [[1969]] en [[Helsinko]], [[Finnlando]]) estas [[Aziologio|aziologo]], [[Esplorado|esploristo]], plurlingva kaj multkultura [[tradukisto]] kaj [[Eldonejo|eldonisto]] kaj la plej [[Poligloto|poliglota]] [[verkisto]] de nuntempa literaturo tutmonde<ref name=":0">(en) Johanna Domokos: "''[https://balticnordic.hypotheses.org/files/2022/01/05.Domokos.pdf On semantic and semiotic multilingualism in earlier and latest works of Sabira Ståhlberg and Tzveta Sofronieva]''" (Pri semantika kaj semiotika plurlingveco en pli fruaj kaj plej novaj verkoj de Sabira Ståhlberg kaj Tzveta Sofronieva), Revista Română de Studii Baltice şi Nordice / The Romanian Journal for Baltic and Nordic Studies, ISSN 2067-1725, Vol. 13, Issue 1 (2021): pp. 29-46. Submitted: 4 June 2021; Published: 15 August 2021 DOI: 10.53604/rjbns.v13i1_3</ref>. == Vivkuro == Ståhlberg estas de [[Tatarstano|tatara]] deveno. Ŝia patrino estas [[Svedlingvaj finnlandanoj|svedlingva finnlandano]] kaj ŝia patro estis [[Tataroj|tataro]]. Ŝi kreskis plurlingva familie en finna-sveda - finna-tatara familio<ref>(finna) ''[https://magma.fi/tatarerna-finlands-osynliga-minoritet/#:~:text=Sabira%20St%C3%A5hlberg%20f%C3%B6ddes%20i%20en,Sibirien%2C%20Centralasien%20och%20%C3%B6stra%20Europa. Tatarerna – Finlands osynliga minorite],'' Magma.fi, la 30-an de majo 2012.</ref>. Ŝia avo estis la politika aktivulo Hasan Kanykoff kiu krom sia laboro kiel komercisto, estis politika aktivulo en la plej malnova islama komunumo de Finnlando. Li establis personajn rilatojn kun reprezentantoj de la finna scienca komunumo kaj politiko en la espero, ke la Volgantaroj sekvus la ekzemplon de la finnoj sur la vojo al aŭtonomeco kaj sendependeco<ref>(fi) Antero Leitzinger, [https://kansallisbiografia.fi/kansallisbiografia/henkilo/9906 Kanykoff, Hasan (1880 - 1954)], nacia biografio.</ref>. Ŝi kreskis en plurlingva ĉirkaŭaĵo, kiu subpremis plurlingvecon kaj kiu alkuraĝigis [[Ĉikanado|ĉikanadon]]<ref name=":0" />. Post lernejaj jaroj kaj studo en [[Helsinko]], kie ŝi studis Orient-Aziajn Studojn ĉe la [[Universitato de Helsinko]], ŝi en 1996 doktoriĝis en la [[Bonna universitato]] (Germanio)<ref>Sabira Ståhlberg kaj Ingvar Svanberg: ''Wildmen in Central Asia''. In: Anthropos. Band 112, 2017, pp.51–61, doi:10.5771/0257-9774-2017-1-51</ref>. Ŝia disertaĵo analizis la historion de kultura, lingva, socia kaj ekonomia interŝanĝo inter Ĉinio kaj [[Centra Azio]]. Ŝiaj akademiaj interesoj temas pri la [[daŭripovo]] de la naturo, [[Endanĝerigataj lingvoj|endanĝerigitaj lingvoj]] kaj mondkulturoj<ref name=":0" />. Krom orient- kaj centraziajn studojn, religiajn studojn, folkloron kaj historion, ŝi interesiĝas pri manĝaĵtradicioj, lingvoj, popolrakontoj kaj muziko. === Esperanto === Sabira Ståhlberg estas verkisto kaj tradukisto, eldonisto de esperantlingvaj libroj kaj redaktoro de la revuo [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] (1998–2001). Ŝi elstaris inter la jaroj [[1991]] kaj [[1993]] kiel [[estraro de TEJO|estrarano de TEJO]] pri eksteraj rilatoj kaj vicprezidanto, poste kiel komisiito, en tiu ofico ofte reprezentis la asocion en neesperantaj internaciaj konferencoj, kaj kadre de tiu engaĝiĝo ankaŭ estis membro de la [[Komitato de UEA 1992-1995]]. Inter 2001–2004 ankaŭ membro de la [[Akademio de Esperanto]], sed poste retiriĝis de la [[Esperanto-movado|esperanta movado]]<ref>[https://www.cabinetmagazine.org/issues/1/katchadourian_stahlberg.php Nina Katchadourian : Esperanto: Intervjuo kun Sabira Ståhlberg] . En: cabinetmagazine.org . Ne.  1. Cabinet Magazine, 2000 (angla, cabinetmagazine.org ): “ĜISDATIGO JANUARO 2007: Sabira Ståhlberg jam ne plu apartenas al la Esperanto-movado.”</ref>. == Verkaro == Ståhlberg verkis romanojn, novelojn, poezion, teatraĵojn kaj centon da artikoloj. Ŝi verkis pli ol 20 nefikciajn librojn kaj prelegis pri la temo eksterlande. Ŝi kune kun ŝia instruistino/ilustristino Maria Viitasalo fondis la eldonejon Bokpil en 2015, kiu publikigis nefikciajn librojn en pluraj lingvoj. La hejmvilaĝo de la familio servis kiel bazo por ŝia verko ''Molnvandraren, Pilvivaeltaja (Nubpromenanto)'' (2006) estis verkita paralele en la sveda kaj finna (2026). Temas pri ŝia debuta romano de Sabira Ståhlberg, pri interkulturaj kaj interreligiaj rilatoj, traktante centrajn problemojn de fremdiĝo, diferenco kaj identeco en modernaj tempoj, Basam Books, 2006. Ståhlberg ankaŭ faris esploradon proksime al la antikva patrujo de la [[tataroj]], inter la [[ujguroj]] en [[Ĉinio]] por sia doktora disertaĵo publikigita de la [[Bonna universitato|Universitato de Bonn]]. Ŝiajn literaturajn verkojn estis forte influitataj de ŝiaj diversaj akademiaj interesoj kaj ŝiaj multaj vojaĝoj kaj periodoj pasigitaj eksterlande en Eŭropo kaj Azio<ref>(en, de) ''[https://finnlandcool.fi/authors/sabira-stahlberg/ Sabira Ståhlberg. Finnland. Cool. Frankfurt Book Fair. Guest of Honour 2014]''. </ref> === Poligloto === Krom la [[Sveda lingvo|sveda]], [[Finna lingvo|finna]] kaj [[Tatara lingvo|tatara]] lingvoj, ŝi flue parolas la [[Germana lingvo|germanan]], [[Angla lingvo|anglan]], [[Bulgara lingvo|bulgaran]], [[Esperanto|esperanton]] kaj aliajn lingvojn. Literatura fakulo Johanna Domokos priskribas Ståhlberg kiel "la ''plej'' poliglotan aŭtoron de nuntempa literaturo tutmonde"<ref>(angla) Johanna Domokos : Pri semantika kaj semiotika plurlingveco en pli fruaj kaj plej novaj verkoj de Sabira Ståhlberg kaj Tzveta Sofronieva. En: La Rumana Revuo por Baltaj kaj Nordiaj Studoj, 13 , n-ro 1, la 15-an de aŭgusto 2021, pp.  29–46 , doi : 10.53604/rjbns.v13i1_3. </ref>. Ståhlberg verkis pli ol dudek facile legeblajn librojn en pluraj lingvoj<ref>(en) Stahlberg, Sabira & Nasretdin, Fazile (2021). ''[https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1828498 Tatar Easy to Read books for language learning, developing reading skills and support for minority and endangered languages]''. Sabira Stahlberg (ed.), Journal of Endangered Languages 19, Vol. 11: Tatar language preservation strategies and innovative practices. Ankara: 347–377, e-ISSN 2148-130X</ref>. kiel la Filip-libroj. Ŝi verkis originale en Esperanto, la [[Finna lingvo|finna]], la [[Sveda lingvo|sveda]], la angla, germana lingvoj kaj verkis ankaŭ plurlingvan porinfanan literaturon (''Hundväder på Svarta havet'', ''Dog Weather on the Black Sea'', ''Hundewetter auf dem Schwarzmeer'', ''Koiran elämää Mustallamerellä'' (2014). Ŝia poemaro ''Polyglotta Sabirica'' (en 2015) estas volumo eldonita kun germanaj tradukoj sub la titolo ''Polyglorica'' (en 2017), [[Translingvado|translingvas]] <ref>[[Suresh Canagarajah]] (2013) difinas ''translingvulojn'' kiel parolantojn, kiuj havas la kapablon sukcese adapti siajn disponeblajn lingvojn trans vasta gamo da normoj al kuntekst-specifaj celoj. </ref> kun pli ol 30 lingvoj kaj pluraj alfabetoj<ref name=":0" />. Unu el la poemoj estas la lingve diversa ''Sea horse'' (Marĉevalo)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hVIwJBWts4c Poemo Sea horse (Marĉevalo)], YouTube</ref>. === Fakaj libroj === * 1996 ''Der [[Hesi-koridoro|Gansu-Korridor]] – Barbarenland diesseits und jenseits der grossen chinesischen Mauer. Zum Nord-Süd-Dialog eines zentralasiatischen Gebietes,'' Hamburg: Verlag Dr. Kovač (germana) * 2003 ''Sultanens auberginer, recept och matminnen från hela världen'' ''(La [[Melongeno|melongenoj]] de la [[sultano]], receptoj kaj manĝmemoroj el la tuta mondo),'' Helsinki: eld. Schildts (sveda, kun Stina Katchadourianin) * 2003 ''Sulttaanin salaatti, reseptejä ja ruokamuistoja maailmalta'' ''(Salato de Sultano, receptoj kaj manĝmemoroj el la tuta mondo),'' Helsinki: Schildts förlag (finna, kun Stina Katchadourianin) * 2013 ''K. E. Ståhlberg: Fotograf, filmskapare och entreprenör,'' Helsinki: Svenska litteratursällskapet i Finland (sveda) * 2022 ''Visible and invisible Tatar women in Finland,'' Helsinki: eld. Aybagar <nowiki>ISBN 978-952-7334-69-0</nowiki> (angla) === Infanaj kaj junaj plenkreskaj libroj === Ståhlberg famiĝis kiel aŭtorino de infanaj kaj junularaj libroj en [[Facila Lingvo|simpligita lingvo]] kaj [[Translingvado|translingva]] poezio. Ståhlberg origine verkis ŝian debutan romanon en kaj sveda ''(*Molnvandraren*)'' kaj finna ''(*Pilvivaeltaja*)'' versio. La ĉefrolulo, Altan, devenas de multkultura familio kaj vagas tra la mondo kiel nuboj trans la ĉielo. Ŝi serĉas sian vojon for de [[ĉikanado]] kaj [[diskriminacio]] en la finna socio<ref>''Vita'' Sabira Ståhlberg. En: Johanna Domokos (red.): Invasion Paradise, eld. Pluralica, Budapeŝto 2014, <nowiki>ISBN 978-963-89336-8-3</nowiki> , p. 434 .</ref>. * 2006 ''Molnvandraren'' ''(Nudpremenanto),'' [[Helsinko]]: Basam Books (sveda) * 2006 ''Pilvivaeltaja (Nubpromenanto),'' Helsinko: Basam Books (finna) ** 2014 ''Wolkenwanderer, [[Varna|Varna:]]'' Lecti Book Studio (germana traduko: Hannes Langendörfer) * 2014 ''Hundewetter auf dem Schwarzmeer'' ''(Hunda vetero ĉe la Nigra Maro),'' Varna: Lecti Book Studio (germana) ==== En la sveda ==== * 1996 Der Gansu-Korridor – Barbarenland diesseits und jenseits der grossen chinesischen Mauer. Zum Nord-Süd-Dialog eines zentralasiatischen Gebietes, Hamburg: Verlag Dr. Kovač (germana) * ''2001 Miranda,'' eld. Lärum, 36 p., 21 cm, * ''2006-2012 Filip och tunneln, Filip och båten, Filip och flyget, Filip i djurparken (Filip kaj la tunelo, Filip kaj la boato, Filip kaj la flugo, Filip ĉe la bestoĝardeno),'' eld. Lärum ==== Angla ==== En sia lastatempa manlibro (2020) verkita por kreskigi la lingvan konscion pri [[plurlingveco]] kaj titolita ''Multicolored language'' (''Plurkolora lingvo''), Sabira Ståhlberg pripensas [[Plurlingveco|plurlingvecon]]. Tio revenas ankaŭ en artikolo de Johanna Domokos<ref name=":0" />. ==== En Esperanto ==== Plej gravaj verkoj: * "''Malantaŭ la muro - puzleroj pri Ĉinio''", Tokio: Internacia Kultura Laborejo, 1991, 72 + 6 paĝoj, dua eldono en 1994 * "''Durankulak''" (Premio 'Verko de la Jaro 1999'), Durankulak, originale verkita en Espernato, temas pri urbeto sur la limo inter realo kaj sonĝo, vizitata de japana turisto kun granda dorsosako kaj sekreta misio. Lin atendas eksterordinaraj travivaĵoj, plurajn el kiuj ne eblas klarigi racie. La urbeto vivas sian propran vivon kun marĉkoboldoj, parolantaj hundoj kaj mulao<ref>(eo) Libroprezento [https://retbutiko.be/de/ero/dura Durankulak], Libroservo FEL</ref>. * "''Lando malekzista''" (1999) de [[Edith Södergran]]. El la sveda tradukis Sabira Ståhlberg. Serio Kargo. Eld. Bambu Ltd, Varna, 1999. 92 paĝoj. <nowiki>ISBN 954-9637-05-0</nowiki><ref>(eo) Geraldo Mattos, [https://www.monato.be/2000/lmal.html#:~:text=Edith%20S%C3%B6dergran:%20Lando%20malekzista.%20Sabira%20St%C3%A5hlberg.%20ISBN%20954%2D9637%2D05%2D0. Etoso de liberiĝo kaj de liberigo], [[Monato (gazeto)|Monato]], la 11-an de junio 2001</ref>. === Tradukoj === Ŝiaj verkoj ĝis nun estas tradukitaj en dekduon da lingvoj, Ŝia debuta porjunulara romano ''Molnvandraren, Pilvivaeltaja (Nubpromenanto) estis tradukita en 2014 en la germanan kaj bulgaran lingvojn, (parte) en la hungaran (2013) kaj la anglan (de la aŭtoro mem).'' Sabira Ståhlberg tradukis el la svede al Esperanto la poemon "''Landet som icke är"'' sub la titolo "''Lando malekzista''" (1999) de [[Edith Södergran]] kiu estis multfoje muzikigita<ref>(angla) Cecilia Damström, ''[https://ceciliadamstrom.com/landet-som-icke-ar/#:~:text=The%20poet%20Edith%20S%C3%B6dergran%20is%20well%20known,Sweden%2C%20%E2%80%9CWhen%20You%20Wish%20Upon%20a%20Star%E2%80%9D Landet som icke är]''</ref> kaj estas konsiderata kultura heredajo kaj en Finnlando kaj en Svedio. La poemara antologio centriĝas ĉirkaŭ la netuŝebla deziro trovi vojon al la lando kiu ne estas, enkadrigita ne kiel eskapismo sed kiel malakcepto de la perceptita realo. == Vidu ankaŭ == * [[Poligloto]] * [[Esperantologio]] * [[Tzveta Sofronieva]], [[Eksterlingvaj verkistoj|eksterlingva verkistino]]<ref name=":0" /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.sabirien.eu Retpaĝoj de Sabira Ståhlberg] en diversaj lingvoj. * (eo) [http://www.esperanto.net/literaturo/roman/stahlberg.html Biografieto en la retejo OLE] * (en) [http://www.cabinetmagazine.org/issues/1/esperanto.php Sabira Ståhlberg pri Esperanto], anglalingva intervjuo en la revuo ''Cabinet''. * (en) [http://www.esperanto.net/literaturo/roman/libr/durankulakrecsj.html Recenzo pri ŝia verko Durankulak] * (en) [https://www.youtube.com/results?sp=mAEB&search_query=Sabira+St%C3%A5hlberg Sabira Ståhlberg en YouTube] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Finnaj esperantistoj]] [[Kategorio:Estraranoj de TEJO]] [[Kategorio:Tataroj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] 3c9bz9d5k6ftdsdo1gza7m1ukt81llo 0 135449 9366257 9044310 2026-05-04T04:19:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366257 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}}La '''Agendo 21''' estas evolu- kaj medipolitika agprogramo por la [[21-a jarcento]], gvidteksto por [[daŭripova evoluo]], decidita de 179 [[ŝtato]]j ĉe la [[Pintkonferenco pri la Tero]] de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (ankaŭ konata kiel Unuiĝintaj Nacioj Konferenco por la Medio kaj la Evoluo) en [[Rio de Janeiro]] en [[1992]] <ref>[https://sustainabledevelopment.un.org/outcomedocuments/agenda21 Agenda 21, Sustainable Development Goals Knowledge Platform]</ref>. Ĉe la konferencoj partoprenis krom registaraj reprezentantoj ankaŭ [[neregistara organizaĵo|neregistaraj organizaĵoj]]. Daŭripova evoluo kaj la Agendo 21 multloke iĝis gvidlinio de publika agado. == Antaŭhistorio == Komence de la 80-aj jaroj de la lasta jarcento aperis pluraj libroj pri la [[naturmedio]] kaj la stato de nia mondo, kiel ekz-e de R. Carson "La Silenta Printempo", "Global 2000, Raporto al la Usona Kongreso", D. & R. Meadows "Raporto al la Klubo de Romo", E. Schumacher "Malgranda estas Bela". Ne nur la ekspluato de la rimedoj kaj de la naturo, sed ankaŭ kaj la minaco de atombomba milito, kaj la "duobla moralo" kiu gvidis al socia ekskludo de kulturaj kaj etnaj minoritatoj, ekz-e samseksemuloj kaj indiĝenoj, instigis la homojn en diversaj landoj fondi Neregistarajn Organizaĵojn kaj "Verdajn Partiojn". Ankaŭ la Unuiĝintaj Nacioj finfine rimarkis la bezonon ŝanĝi la prioritatojn, ĉar natur-esploristoj kaj sciencistoj rimarkis ke la mondo ne nur perdadas animalajn speciojn, sed ke ankaŭ la klimato konstante ŝanĝiĝas. La forhakado de la grandega praarbaro de Amazonio por sojo-agrikulturo, viando-herbejoj postlasis finfine dezerton kaj elradikitajn arbaro-indiĝenojn. Fakte temas pri homfarita ŝanĝo, kaj ne pri natura ŝanĝiĝo. == Rio 1992 == La "Tutmonda Pintokonferenco pri Medio kaj Evoluo", 1992, en Rio de Janeiro, mallonge "la konferenco de Rio", estis la unua tutmonda okazaĵo por kunlaboro al limigo de nedezirataj homaj efikoj al nia planedo. Tie ŝtatestroj kaj UN-uloj kaj amaso da homoj kiuj aktivis en la koncernaj NRO-oj diskutis vojojn por solvi la plej urĝajn problemojn ekologiajn, ekonomiajn kaj socialajn de la homaro fronte al la 21-a jarcento. Oni decidis daŭrigeblan - aŭ daŭripovan - agadon kiu baziĝas sur socia justeco, daŭripovaj ekonomio-sistemoj kaj protekto de stabila naturmedio. Ĝi estis nomita "Agenda 21" - por la 21-a jarcento (laŭ okcidenta tempo-kalkulado). Ĝi estis ratifita de 178 registaroj. La ĉapitro 28 de tiu Agendo 21 devigas la registarojn instigi siajn civitanojn al kunlaboro cele al daŭripoveco de la homa mastrumado sur la planedo Tero. == Aalborg 1994, 2004 == La Eŭropa Konferenco pri Daŭripovaj Urboj kaj Komunumoj decidis la "Ĉarton de [[Aalborg]]". Ĝi postulas de la eŭropaj urboj kaj komunumoj kune kun siaj civitanoj prilabori komunuman agoprogramon, la "Loka Agendo 21". Depende de la politika sistemo "simplaj homoj" ja rajtis aŭ ne rajtis partopreni eĉ je konsideroj, kiuj rilatas al siaj komunumoj; kaj ofte ili estis ekskluditaj pro la (juna) aĝo, (ina) sekso aŭ (marĝena) socia aparteno; la (viraj) patriarkoj opiniis, ke sole siaj decidoj gravas kaj ĝustas - sed ofte ili sekvis nur egoismajn celojn. Intertempe multaj urboj ratifis tiun ĉarton; en 2004 okazis aktualiga konferenco Aalborg+10. Pluraj komunumoj evoluis sistemon de Indikatoroj (Seattle, 1998), kiuj ebligas "mezuri" kiomgrade la bezonoj de la daŭripoveco estas atingitaj. Sumo-indikatoro "Ekologia Piedpremo" montras kiom grandan areon foruzas unuopulo de la diversaj regionoj kaj kiom da planedoj estus bezonataj, se la tuta homaro vivus sur la sama "Granda Piedo". La loka agado nomiĝas ekzemple "Agenda 21", "Quartiers 21" aŭ "Vision 21". === Ekzemple pri Frajburgo === La urba konsilio ratifis la Ĉarton de Aalborg en 1996 kaj mandatis la urban administracion evolui agado-programon kune kun diversaj asocioj kaj la civitanoj, cele al "Daŭripova [[Frajburgo]]". Pluraj laborgrupoj ellaboras surlokajn agendo-planojn kaj diskutas ilin kune kun la urba administracio. Unu el la kernoj de la Agendo 21 estas la Pripensejo (germane "Denkwerkstatt") kaj la urbo donis renkontejon (de) "Treffpunkt") por la diversaj asocioj. Tie partoprenas ankaŭ la Esperanto-Grupo kaj tiel havas kontaktojn kun multaj asocioj. == Sociala, kleriga, kultura agendo == Evolui la socialajn aferojn estas transversa tasko, kiu efikas sur ĉiuj socialaj kampoj. Intertempe la partoprenantoj observas la diversajn gvidocelojn en la vivo- kaj laboro-interplektiĝo de la civitanoj. Ili invitas kunlabori fakulojn el lernejoj kaj aliaj klerigejoj, por-infana kaj por-junula agado kaj el projektoj por laboristoj, virinoj, migrantoj, senhejmuloj. La celo estas ŝanco-egaleco kaj partopreno de ĉiuj grupoj je evoluaj kaj decidaj procesoj, atingi la socian enkludon de la marĝenaj grupoj, kaj meti la respondecon rilate venontajn generaciojn kaj naturon kiel deviga kondiĉo de ĉiuj urbaj evoluo- planoj. == Seksegaleca demokratio == Ebligi la partoprenon de virinoj en ĉiuj ekonomiaj, ekologiaj kaj socialaj decidoprocezoj en la jenaj sferoj: * Egalrajtan partoprenon de virinoj en la urba politiko, kio signifas ke la partioj en la urba konsilio konsistu el virinoj kaj viroj similkvante. Ekz-e la Verda. Partio ek de sia komenco metas sur la elektolistojn alterne virinojn kaj virojn. * Urba kaj regiona planado kiu akordas virinajn bezonojn, ** kiel kvartalaj strukturoj por infanvartejoj kaj -ĝardenoj; ** kiel la survoja sekureco kontraŭ perforto kiel lumigitaj piedvojoj, noktaj busoj - ankaŭ por junuloj - kiuj ellasas homojn proksime de iliaj loĝlokoj. * Justa partopreno de ambaŭ seksoj en ĉiuj laborkampoj kaj sur ĉiuj niveloj, ne nur en la klasikaj por ili de edukado kaj pli-klerigo. * Egalrajta partopreno je la kultura vivo. == Urbo-evolua agendo rilate uzadon de areo kaj resursoj == La urbo-administracio instalis oficejon kiu organizas la partoprenon de la civitanoj kaj NRO-oj ĉi-rilate. Tiuj ellaboras konceptojn por daŭrigebla urbo-evoluo laŭ la postuloj de la Agendo 21 kaj laŭ la jenaj premisoj: * La urbo kaj la ĉirkaŭa regiono formas komunan vivo-areon. * La rilato inter urbo-centro kaj urbo-partoj estu en bona ekvilibro. * La integreco de la urbo-partoj estu konsiderata. * Trafiko- kaj pejzaĝoplanado apartenas al la urboplanado. * Permanentaj kostoj de la infrastrukturo (stratoj, publika trafiko, akvomastrumado) estu konsiderataj pli severe; aparte je la etendigo de la urbo. * Eviti hejto-kostojn pere de energio-efika (re-)konstruo de la konstruaĵoj. == Trafiko == Moviĝi de unu loko al alia apartenas al la homaj bazaj bezonoj. El la diversaj bezonoj kaj la celo al daŭripovo sekvas la jena orientiĝo: * Partoprenigi la civitanojn en la trafiko-evolua planado. * Preferi novajn metodojn de la mobileco, kiu nuntempe estas dominata de vira individueco; en busoj ja kutime pli-oftas virinoj. * Plibonigi la atrakcion de la publika transporto. * Fleksebligi la uzadon de aŭtomobiloj, ekz-e komunan uzadon de aŭtomobiloj. * Sekurigi la vojojn por piedirantoj kaj biciklantoj, kaj aparte por la infanoj, pere de rapido-limigo en la loĝ-kvartaloj kaj apartaj biciklovojoj. * Redukti la bruon kaj la nocajn [[ab-]]gasojn (vost-gasoj) de la trafiko. * "Senvestigi" la statusan valoron de imponaj limuzinoj, ĉar ili troe forvoras la aeron kaj la resursojn. == Naturo- kaj Akvo-agendo == La temo "akvo kaj homo" estis grava jam en antikvaj tempoj; oficialaj instancoj ĉiam estis instalitaj por gardi la akvo-provizon kaj -kvaliton; sed ĉiam ili devas lukti kontraŭ la senzorgeco de la individuoj aŭ firmaoj rilate eksterajn resursojn, kiel akvo, aero kaj grundo. Kvankam en la regiono piede de la Nigra Arbaro en suda Germanio estas sufiĉe da akvo, oni devas zorgi por ke ĝi restu pura kaj loĝloko (biotopo) por la respektivaj bestoj; kaj la Agendo 21 gvidas la distriktajn administraciojn kontroli la plenumon de la striktaj reguloj por surloke kaj tutmonde gardi la akvon: * Tio signifas la plej-eblan re-naturigon de fluantaj akvoj kaj zorgo ke ili restu kvazaŭ nature puraj. Aparte forĵeti rubaĵon je fluejo-randoj estas severe punita, ĉar tiu rubaĵo dum niaj modernaj tempoj ofte konsistas el plasto kaj aliaj por la akvo-bestoj kaj birdoj danĝeraj materialoj (paroli pri la estetiko el homa "vid"-punkto estas malgrava ĉi-rilate). La enverŝado de malpurigitaj akvoj aŭ eĉ venenaj likvaĵoj flanke de firmaoj estas persekutata kiel krimo. * Tio rilatas la fekundigon de la kampoj fare de la kamparanoj; * kaj je la planado de akvofortaj generatoroj, ke oni konstruu fiŝo-ŝtuparojn kaj lasu sufiĉe da akvo preter la kanalo por la diversaj akvo-bestoj; * kaj rilate la konstruon de domoj je la akvo-rando; * kaj bremsi la erozion kaj dezertigon, ĉefe pro senrespondecaj agrikulturaj teknikoj, sed ankaŭ organizi tiel ke la turistoj ne mispaŝu de migrovojetoj. * La planado celu ankaŭ redukti la severecon de akvo-katastrofoj je inundoj. * Finfine mastrumi la akvon en kaj ĉirkaŭ la domoj, kiel ekz-e ne malŝpari trinkakvon kaj eble kolekti pluvakvon. == Unu-Mondo-agendo == La tutmondiĝo signifas i.a. ke nia konsumo rekte rilatas al la ekspluato de kamparanoj kaj de la naturo. La tutmonda ekonomio bezonas barojn kontraŭ tia (troa) ekspluatado; tio signifas, ke necesas starigi bazajn, homrajte adekvatajn laborkondiĉojn, pri kio devus zorgi ILO (Internacia Labor-Organizo flanke de UN) kaj nun eble gardos la nova tutmonda sindikato. Sed ankaŭ ni mem havas ĉi-rilatajn taskojn: * Subteni la pripensan konsumo-konduton rilate ekologiajn kaj socialajn normojn je la produktado kaj komercado de varoj; ekz-e preferi produktojn kun sigelo kiu garantias la socialan kaj ekologian kvaliton de la produktado-maniero, ekz-e FSC- kaj MSC-sigelo (FSC: angle ''Forest-Stewardship Council'', mastrumado de arbaroj laŭ dauripova kaj ekologie agrabla maniero; MSC: angle ''[[Marine Stewardship Council]]'', fiŝkapti sen detrui la ekologion de la maro, kaj eviti la kaptadon - kaj dronigadon - de mambestoj (delfenoj)). * Subteni la klerigon rilate nian interplektecon en la mondo. * Ebligo de digna vivo por fremduloj en nia urbo. * Uzado de urbo-partnerecoj (urbo-ĝemeliĝoj) por interŝanĝi ideojn rilate la Agendo 21. Ekz-e ekzistas laborgrupoj en lernejoj kaj asocioj kiuj organizas vendejon por varoj praktikante Justan Komercon, "Fair Trade", kaj vendas laŭ-temajn librojn. En Frejburgo ili kreis kafo-markon "Freinica" kun kafo-kamparanoj en la kvazaŭ partnera urbo Wiwili en Nicaragvo. == Finaj Komentoj == Kompreneble ni ĉiuj havas nur limigitajn eblecojn fari ion alian krom niaj tute personaj ĉiutagaj devoj. Tamen al moderna homo "apartenas" la aktiva civitaneca kunlaboro. Ĉu en asocio por defendi la Homajn Rajtojn, ĉu en naturportekta asocio, ĉu en kvartala civitana grupo, ĉu en partio; ĉu finfine en la laborloko mem. Mi donas kelkajn ret-adresojn, sed serĉu ankaŭ mem. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.unep.org/Documents.multilingual/Default.asp?DocumentID=52&ArticleID= La Agendo 21] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061108100416/http://www.unep.org/Documents.multilingual/Default.asp?DocumentID=52&ArticleID= |date=2006-11-08 }} (oficiala dokumento) {{en}} * [http://www.treffpunktfreiburg.de/agenda21 Agendo 21 en Frejburgo] {{de}} * [http://berlin21.net/ Agendo 21 en Berlino] {{de}} * [http://www.un.org/millenniumgoals/ "Millenium Goals" de UN] (angle, arabe, ĉine, france, hispane, ruse) * [http://www.foeeurope.org Amikoj de la Tero] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080513102624/http://www.foeeurope.org/ |date=2008-05-13 }} {{en}} * [http://www.iclei.org Internacia Konsilio por Lokaj Mediorilataj Iniciativoj] {{en}} * [http://www.iclei.org/index.php?id=global-programs Pli pri Agendo 21] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061205200840/http://www.iclei.org/index.php?id=global-programs |date=2006-12-05 }} {{en}} * [http://www.ipcc.ch UN: Internacia Kunlaboro pri la Klimato-Ŝanĝiĝo] (UN-lingvoj) * [http://ec.europa.eu/environment/news/efe/14/article_276_de.htm Ĵurnalo "Umwelt für Europäer"] (germane, angle) * [http://www.climatic-suisse.ch/spip.php?rubrique41 Klimato-Projektoj por lernantoj]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (de,en,fr,it) * [http://www.fedre.org Europaj Regionoj por Daŭripoveco] (de,en,fr,it,ru,sc) * [http://www.eco-label.com Tabelo de energio-konsumo de elektrikaj aparatoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111209050221/http://www.eco-label.com/ |date=2011-12-09 }} (multaj lingvoj) * [http://www.agir21.org Agendo 21 - Ĝenevo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061205033613/http://agir21.org/ |date=2006-12-05 }} (france) * [http://www.agir21.org/flash/empreinteecoweb/loadcheckplugin.html via ekologia Pied-premo – el Ĝenevo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061121201539/http://www.agir21.org/flash/empreinteecoweb/loadcheckplugin.html |date=2006-11-21 }} (france) '''Ĉi tiu artikolo baziĝas sur artikolo verkita de [[Manfred Westermayer]] por "[[Kontakto (revuo)|Kontakto]]".'''{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Politiko]] [[Kategorio:Traktatoj pri mediprotektado]] 5yu3zm651z3855z3o8c139bqx0xgku6 0 136897 9365981 9363002 2026-05-03T14:16:29Z Venca24 19855 ĝisdatigo 9365981 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Ubuntu}} {{Informkesto operaciumo |nomo = Ubuntu |familio = [[Linukso]] |logotipo = Ubuntu-logo-2022.svg |grandeco = 200px |ekrankopio = Ubuntu 26.04 LTS desktop.png |subteksto = Ubuntu 26.04 "Resolute Raccoon" |evoluiganto = [[Canonical Ltd.]]<br />[[Ubuntu-Fondaĵo]] |retpaĝo = [https://www.ubuntu.com/ ubuntu.com] |fonta kodo = [[Malfermita kodo]] |licenco = ĉefe [[GNU General Public License|GPL]] |kernotipo = Modula [[Linukso|Linuks]]-[[kerno (operaciumo)|kerno]] |apera dato = |apera TTT = |versio = 26.04 "Resolute Raccoon" |versia dato = {{Dato|23|04|2026}} |versia TTT = https://canonical.com/blog/canonical-releases-ubuntu-26-04-lts-resolute-raccoon |subteno = aktiva }} {{Citaĵo|Ubuntu: Linukso por homaj estaĵoj|Oficiala slogano de Ubuntu<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/SloganIdeas|titolo=Sloganaj ideoj|alirmonatotago=29-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>|origina teksto=Ubuntu: linux for human beings}} '''Ubuntu''' (<small>[[IFA-sistemo|IFA]] en la [[zulua lingvo|zulua]]</small>: {{IPA|[ùbúntú]}}; <small>IFA en la sudafrika angla</small>: {{IPA|[ʊˈbʊntʊ]}}<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/ubuntu?q=ubuntu|titolo=Ubuntu|alirdato=25-a de februaro 2024|lingvo=en}}</ref>), estas [[operaciumo]] lanĉita en [[2004]]<ref name="history">{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/community/ubuntustory|titolo=Historio de Ubuntu|alirmonatotago=29-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2008-04-29|arkivurl=https://www.webcitation.org/6BmUkPsXM?url=http://www.ubuntu.com/project/about-ubuntu|arkivdato=2012-10-29}}</ref> kaj bazita sur [[Debiano]]. Financata de [[Canonical Ltd]], ĉi tiu operaciumo estis publikigita kiel [[libera programaro]] sub [[permesilo]] [[GNU General Public License|GNU GPL]] kaj ĝi estas senkosta kaj libere ŝanĝebla. La konceptinto estas [[Mark Shuttleworth]], [[Sud Afriko|sudafrika]] entreprenisto, kiu subtenas la [[libera programaro|liberan programaron]] finance. La [[1-a de julio|1-an de julio]] [[2005]] formiĝis ''[[Ubuntu-Fondaĵo]]'', havanta komencan kapitalon je dek milionoj da [[Usona dolaro|dolaroj]]<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/news/UbuntuFoundation|titolo=New Ubuntu Foundation Announced|alirmonatotago=23-a de aprilo|alirjaro=2011|lingvo=en|alirdato=2011-04-28|arkivurl=https://web.archive.org/web/20141125083254/http://www.ubuntu.com/news/UbuntuFoundation|arkivdato=2014-11-25}}</ref>, kies celo estas la evoluigo de la [[distribuaĵo]], en la kazo, ke [[Canonical Ltd]] ĉesigas aktivecojn<ref name="fondazione">{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/community/ubuntustory/foundation|titolo=The Ubuntu Foundation|alirmonatotago=24-a de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en|alirdato=2009-07-22|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100513091906/http://www.ubuntu.com/community/ubuntustory/foundation|arkivdato=2010-05-13}}</ref>. La fondaĵo aktuale estas dormanta<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu-faq.org/about-ubuntu|titolo=Ubuntu FAQ. Funding|alirtagomonato=28-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-12-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090830192526/http://ubuntu-faq.org/about-ubuntu|arkivdato=2009-08-30}}</ref>. == Nomo == [[Dosiero:Experience ubuntu.ogg|eta|La koncepto de [[Ubuntu (filozofio)|Ubuntu]] priskribita de [[Nelson Mandela]] ({{en}})|maldekstra]] La nomo ''Ubuntu'' devenas el antikva [[zulua lingvo|zulua]] vorto (laŭvorte: ''homeco''). La vorto aperas en la zulua diro "''[[Ubuntu (filozofio)|umuntu ngumuntu ngabantu]]''", tradukebla kiel "Mi estas tio, kio mi estas danke al tio, kio ni ĉiuj estas"<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.easy-ubuntu-linux.com/ubuntu-african-word.html|titolo=Afrikaj radikoj de Ubuntuj|alirmonatotago=29-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref> (interpretata ankaŭ kiel "Homeco al aliuloj"). La celo estas alporti tiun ideon en la mondon de [[komputilo]]j, tial la komunumo estas tre aktiva en la evoluo de Ubuntu.<ref name="ubuntu-for-dummies-01">{{citaĵo de libro|familinomo=Sery|personnomo=Paul G.|titolo=Ubuntu linux For Dummies|originjaro=2007|citaĵo=At its core, Ubuntu means that the members of a community take care of each other and the community itself. The creators of Ubuntu linux took this philosophy of commitment to community to drive their creation.}}</ref> {{-|maldekstre}} == Ĉefaj ecoj == [[Dosiero:Ubuntu8.04.png|eta|Ŝanĝita labortablo en Ubuntu 8.04 beta]] [[Dosiero:Compizfusioncubo.png|eta|La kubo en [[Compiz]]-Fusion]] [[Dosiero:Screenshot12345.png|eta|Alia grafika efekto de Compiz-Fusion]] Ubuntu estas [[Linukso|linuksa]] [[distribuaĵo]] baziĝita sur la [[Labortablo (komputilo)|labortabla ĉirkaŭaĵo]] [[GNOME]]. Ĝi estas projektita por havi simplan, intuician kaj samtempe kompletan kaj potencan [[fasado]]n. La plej gravaj ecoj estas la uzadsimpleco, la rekonado kaj la subteno de [[aparataro]], la [[Libera programaro|liberaj]] aŭ [[malfermita kodo|malfermkodaj]] [[programaro]]j, regulare ĝisdatigitaj<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/community/ubuntustory/philosophy|titolo=Our Philosophy|alirmonatotago=29-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-10-29|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100513014704/http://www.ubuntu.com/community/ubuntustory/philosophy/|arkivdato=2010-05-13}}</ref>, kaj serio de iloj por grafika administrado. Ekzistas ankaŭ pluraj administradiloj kaj oni povas administri ilin kaj aparte kaj unuigite per Ubuntu Control Center, simila al [[agordilaro (Vindozo)|agordilaro de Vindozo]] aŭ al [[Mandriva Linukso]] Control Center aŭ al [[YaST]] de [[OpenSUSE]]. La ''desktop''-versio estas realigita por solvi la plej oftajn agadojn de normala uzanto, ekzemple la [[retumilo|retumadon]], la administradon de dokumentoj kaj de aŭdviddosieroj, amuzadon kaj komunikadon. == Sistempostuloj == === Subtenataj arĥitekturoj === Ubuntu oficiale suportas la platformojn [[x86]], [[AMD64]] kaj [[EM64T]]<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://help.ubuntu.com/8.10/installation-guide/i386/hardware-supported.html#id2628761|titolo=Supported Architectures|alirmonatotago=3-an de januaro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-12-04|arkivurl=https://archive.today/20091010171525/https://help.ubuntu.com/8.10/installation-guide/i386/hardware-supported.html#id2628761|arkivdato=2009-10-10}}</ref>. La oficiala suporto de la platformo [[PowerPC]] estis interrompita ekde la 7.04-versio<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2007-February/000098.html|titolo=Technical Board Decision — February 2007|alirmonatotago=3-an de januaro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>, dume la suporto de [[UltraSPARC]] estis interrompita ekde la 8.04 LTS versio. == Historio kaj evoluo == La unua eldono de Ubuntu okazis je la [[20-a de oktobro]] [[2004]]. Ĝi estis porokaza derivaĵo de la projekto [[Debiano]]<ref name=history />. Oni faris tion por ke nova versio aperu je ĉiu duonjaro<ref name=historio>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/TimeBasedReleases|titolo=TimeBasedReleases|alirmonatotago=29-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>, ĉar la eldonistoj taksis ke tia aperritmo estas oportuna (Debiano mem havas pli longan aperritmon). Ubuntu-eldonoj ĉiam enhavas la plej lastan eldonon de [[GNOME]] kaj aperas je unu monato post la apero de GNOME<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/Releases|titolo=Releases|alirmonatotago=29-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>. Malsame al antaŭaj distribuaĵoj bazitaj sur Debiano, ekzemple [[Xandros]], kiuj dependis de fermitaj programaroj kaj kromaĵoj, la agmaniero de Ubuntu estas pli simila al tiu de Debiano kaj plejparte uzas [[Libera programaro|liberajn]] [[malfermita kodo|malfermkodajn]] aŭ [[programaro]]jn<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/community/ubuntustory/philosophy|titolo=Our Philosophy|alirmonatotago=29-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-10-29|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100513014704/http://www.ubuntu.com/community/ubuntustory/philosophy/|arkivdato=2010-05-13}}</ref>. La pakaĵoj de Ubuntu plejparte estas bazitaj sur pakaĵoj de Debiano. Ili havas la saman ''.deb'' [[Datenaranĝo|formaton]] kaj la samajn aplikaĵojn por instali pakaĵojn: [[Advanced Packaging Tool|APT]] kaj [[Synaptic]]. Ne ĉiuj programara pakoj de Debiano kaj Ubuntu estas binaraj kongruaj inter si kaj multaj pakoj de Debiano devas esti kompilitaj el fontkodo por labori en Ubuntu. Ubuntu estas financata de [[Canonical Ltd.]]. Je la [[8-a de julio]] [[2005]] [[Mark Shuttleworth]] kaj Canonical Ltd. anoncis la kreon de la [[Ubuntu-Fondaĵo]] kaj provizis kiel komencan financon 10 [[miliono]]jn da [[Usona dolaro|usonaj dolaroj]]. La celo de la fondaĵo estas certigi la subtenadon kaj evoluigadon de estontaj versioj de Ubuntu, sed je 2006 ĝi ne estis aktiva. Mark Shuttleworth klarigis ke la fondaĵo utilu iam, kiam Canonical eble ĉesos funkcii. == Versioj == {{Ĉefartikolo|Listo de Ubuntu-eldonoj}} [[Dosiero:Ubuntu 5.04-x86.gif|eta|Tri ekzempleroj de KD de distribuaĵo.]] Nova versio de Ubuntu estas publikigata je ĉiu ses monatoj (nur la versio 6.06 estis publikigita kun malfruo de du monatoj)<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/Releases|titolo=Releases|alirmonatotago=22-a de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref><ref>La eldono de nova versio estas sinkronigita kun [[GNOME]]: Ubuntu estas publikigita unu monaton post GNOME, por ke Ubuntu havu stabilan GNOME kaj [[X.Org]], ĉar ankaŭ GNOME estas publikigata unu monaton post X.Org.</ref>. Ĉiu publikigita versio havas ''oficialan nomon'' kaj ''kodan nomon'' dum la evoluigo. La oficiala nomo estas kiel ''Ubuntu XX.YY'': ''XX'' estas la jaro de eldono kaj ''YY'' la monato (ekzemple 10.04 estis publikigita en [[aprilo]] [[2010]]). La koda nomo dum la evoluigo priskribas la karakterizaĵon kaj la karakteron, kiujn tia versio havos. La koda nomo estas kiel ''adjektivo''+''besto'', kun la sama komenclitero en aboca sinsekvo, kiel "Lucid Lynx" por tiu versio<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/DevelopmentCodeNames|titolo=DevelopmentCodeNames|alirmonatotago=22-a de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref>. === Periodo de subteno === Ĉiu versio estas subtenata oficiale de Canonical dum 18 monatoj kun [[flikaĵo]]j kaj ĝisdatigoj, escepte de ''LTS''-versioj (''Long Term Support'' aŭ ''Longperioda Subteno''), kiuj havas pli longan periodon de subteno. ''LTS''-versio estas pli stabila, pli tradukita kaj pli polurita. Ĉi tiuj versioj — kiel la versio 10.04 "Lucid Lynx" — havas periodon de subteno de 3 jaroj por [[Surtabla komputilo|surtablaj komputiloj]] kaj 5 jaroj por [[servilo]]j. [[Mark Shuttleworth]] asertis, ke onte oni volas publikigi unu LTS-version je ĉiu du jaroj<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://en.oreilly.com/ubuntu2008/public/content/home|titolo=DevelopmentCodeNames|alirmonatotago=29-a de marto|alirjaro=2008|lingvo=en|alirdato=2009-12-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091121124532/http://en.oreilly.com/ubuntu2008/public/content/home|arkivdato=2009-11-21}}</ref>. == Derivitaj distribuaĵoj == {{Ĝisdatigenda|2016|sekcio}} [[Dosiero:Ubuntu's CD's.jpg|eta|Oficialaj KD de Ubuntu, [[Kubuntu]] kaj [[Edubuntu]].]] Estas pluraj kaj oficialaj kaj neoficialaj [[distribuaĵo]]j [[Derivaĵo (programado)|derivitaj]] el Ubuntu. Ofte, variaĵoj el Ubuntu instalas malsaman pakaĵaron kaj utilas por lokaj bezonoj, kiujn Ubuntu ne povas plenumi (kiaj asimilado, naciaj aŭ specifaj aplikaĵoj)<ref name="ubuntu-book-progetti">{{citaĵo de libro|familinomo=Hill|personnomo=Benjamin Mako|titolo=The Official Ubuntu Book|originjaro=2006|eldono=Prentice Hall|loko=New Jersey, USA|lingvo=en|ĉapitro=Ubuntu-Related Projects}}</ref>. Ĉiu oficiala variaĵo havas la povon instali programarojn inkluditajn en aliaj distribuaĵoj, aldonante [[deponejo]]jn de Ubuntu (ekzemple, [[Kubuntu]] povas instali pakaĵojn por [[Xubuntu]]). Ĉi tiuj malsamaj distribuaĵoj estas programitaj de teamoj programistaj por malsamaj fakoj, kiuj enmetas rilatajn trajtojn en siaj distribuaĵoj. === Oficialaj derivitaj distribuaĵoj === * [[Kubuntu]] uzas [[KDE]] kiel [[Labortablo (komputilo)|labortablan ĉirkaŭaĵon]]<ref name=kubuntu>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/products/WhatIsUbuntu/kubuntu|titolo=Kubuntu|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref>; * [[Edubuntu]] estas speciala variaĵo por edukado, por uzo en lernejoj kaj por klerigi infanojn<ref name=edubuntu>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/products/WhatIsUbuntu/edubuntu|titolo=Edubuntu|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en|alirdato=2009-12-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080221235753/http://www.ubuntu.com/products/WhatIsUbuntu/edubuntu|arkivdato=2008-02-21}}</ref>; * [[Ubuntu Mobile]], distribuaĵo por poŝtelefonoj<ref name=mobile>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/products/mobile|titolo=Ubuntu Mobile|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en|alirdato=2009-12-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080228181417/http://www.ubuntu.com/products/mobile|arkivdato=2008-02-28}}</ref>; * [[Ubuntu Server]], sen [[Labortablo (komputilo)|labortabla ĉirkaŭaĵo]], taŭga por [[servilo]]j<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/products/whatisubuntu/serveredition|titolo=Ubuntu Server Edition|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref>; * [[Ubuntu Server JeOS]] (prononcata ''ĝus'', kiel la angla ''juice'', suko), optimumigita eldono de [[Ubuntu Server]], taŭga por [[virtuala maŝino|virtualaj maŝinoj]]<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/products/whatisubuntu/serveredition/jeos|titolo=Ubuntu Server Edition JeOS|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref><ref>El la versio ''Intrepid Ibex'' oni povas instali Ubuntu Server JeOS, tajpante F4 en la menuo de la antaŭinstalado de Ubuntu Server</ref>; * [[Ubuntu Netbook Remix]], taŭga por ''[[netbook]]'' kaj [[UMPC]], ne plu ellaborata; * [[Ubuntu GNOME]] kun [[GNOME]]. === Rekonataj derivitaj distribuaĵoj === La sekvaj derivitaj versioj estas ''oficiale'' rekonitaj de Canonical, pro sia signifa kontribuo al la evoluigo de Ubuntu<ref name="derivate">{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/products/whatisubuntu/derivatives|titolo=Ubuntu Derivatives|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref>: * [[Gobuntu]] enhavas nure [[Malfermita kodo|liberajn programojn]]<ref name=gobuntu>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/products/whatisubuntu/gobuntu|titolo=Gobuntu|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref>; * [[Xubuntu]], bazita sur [[Xfce]], estas taŭga por malnovaj kaj malpotencaj komputiloj aŭ por [[malpeza kliento|malpezaj klientoj]], pro sia malpezeco<ref name=xubuntu>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/products/whatisubuntu/xubuntu|titolo=Xubuntu|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref>; * [[Ubuntu Studio]] enhavas multajn [[plurmedio|plurmediajn]] programojn<ref name="derivate" />; * [[Lubuntu]], kiu baziĝas sur [[LXDE]]<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/Lubuntu|titolo=Lubuntu|alirmonatotago=22-an de februaro|alirjaro=2008|lingvo=en}}</ref>. * [[Ubuntu MATE]] kun [[MATE]]. * Budgie Ubuntu<ref>https://budgie-remix.org/</ref> === Kreado de propra distribuaĵo === Per programaroj kiel [[Ubuntu Customization Kit]], [[UNetBootin]], [[Remastersys]] aŭ [[Reconstructor]] oni povas krei personajn [[LiveCD|startkapablajn diskojn]] de Ubuntu, aldonante trajtojn aŭ forigante neuzatajn programarojn. == Komunumo == Ĉiuj uzantoj povas kontribui al Ubuntu, helpante al la evoluo, ekzemple raportante aŭ korektante [[Cimo (komputscienco)|cimojn]], sugestante novajn ideojn aŭ helpante la novajn uzantojn. Kelkaj agadoj estas sponsoritaj de [[Canonical Ltd.|Canonical]]<ref name=contribuire>{{citaĵo el la reto|url=http://wiki.ubuntu-it.org/Contribuire|titolo=Contribuire|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=it|alirdato=2009-11-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080309000455/http://wiki.ubuntu-it.org/Contribuire|arkivdato=2008-03-09}}</ref>, kiu kunordigas la formadon de naciaj teamoj por la suporto, evoluo kaj helpado, nomigataj ''Local Community Team'' (ankaŭ ''LoCo Team'', esperante: "Loka komunumteamo"), provizante materialojn, helpado kaj senkostan [[gastigo]]<ref name="ubuntu-book-teams">{{citaĵo de libro|familinomo=Hill|personnomo=Benjamin Mako|titolo=The Official Ubuntu Book|eldoninto=Prentice Hall|jaro=2006|loko=New Jersey, USA|lingvo=en|ĉapitro=Teams, Processes, and Community Governance}}</ref>. La ĉefaj agoj por kontribui estas: * ''Evoluigo'': per [[Launchpad]] ĉiu programisto povas enmeti karakterizaĵojn aŭ evolui kodon de ĉiu aplikaĵo per la sistemo de [[revizia marko]] [https://launchpad.net/bazaar Bazaar]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntu.com/community/participate/developerzone|titolo=Retejo por la evoluo de Ubuntu|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-11-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080228172553/http://www.ubuntu.com/community/participate/developerzone|arkivdato=2008-02-28}}</ref><ref name="ubuntu-book-progetti" />. * ''Dokumentado'': oni povas dokumenti ĉiujn aplikaĵojn propralingve per internaciaj aŭ lokaj [[forumo]]j aŭ per [[Launchpad]] per la projekto [https://launchpad.net/rosetta Rosetta])<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/DocumentationTeam|titolo=Documentation Team|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>. * ''Tradukado'': oni povas kontribui al la tradukado de aplikaĵoj per internaciaj aŭ lokaj [[forumo]]j aŭ per [[Launchpad]]<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://launchpad.net/~ubuntu-l10n-eo|titolo=Esperanto-Tradukad-Teamo sur Launchpad|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/Esperanto-Tradukado-Teamo|titolo=Esperanto-Tradukad-Teamo sur oficiala vikio de Ubuntu|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref> * ''Suporto'': la novaj uzantoj povas esti helpita sur [[Launchpad]] aŭ sur [[forumo]]j<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ubuntuforums.org/|titolo=Ubuntu Forums|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-11-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200623110121/https://ubuntuforums.org/|arkivdato=2020-06-23}}</ref>. * ''Novaj ideoj'': per [[Launchpad]] aŭ per oficiala retejo oni povas peti por novaj karakterizaĵoj aŭ specifaj petoj pri novaj opcioj de ontaj versioj de Ubuntu. La programistoj uzas la sugestojn por projekti la ontajn karakterizaĵojn de sia [[distribuo]]<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://wiki.ubuntu.com/IdeaPool|titolo=Idea Pool|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>. Ekde februaro 2008 "Ubuntu [[cerboŝtormado|brainstorm]]" estis kreita por enteni ideojn, deziroj kaj sugestojn de la uzantoj<ref name="ubuntu-brainstorm">{{citaĵo el la reto|url=http://brainstorm.ubuntu.com/most_popular_ever/|titolo=Ubuntu brainstorm|alirmonatotago=29-a de oktobro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>. == Sukcesoj kaj kritikoj == La uzado kaj la popoleco de Ubuntu stabile pligrandiĝas de [[2004]]. Ĝi estis la plej vizitita [[Linukso|Linuksa]] [[distribuo]] sur [[Distrowatch]] en 2005<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://distrowatch.com/index.php?dataspan=2005|titolo=DistroWatch 2005|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>, 2006<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://distrowatch.com/index.php?dataspan=2006|titolo=DistroWatch 2006|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>, 2007<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://distrowatch.com/index.php?dataspan=2007|titolo=DistroWatch 2007|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref> kaj 2008<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://distrowatch.com/index.php?dataspan=2008|titolo=DistroWatch 2008|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>. [[Mark Shuttleworth]] diris, ke en 2006 la uzantoj de Ubuntu estus ĉirkaŭ 8 milionoj tutmonde<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.redherring.com/Home/20497|titolo=Linux: Ubuntu Founder On Desktop Innovation|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-11-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080412225441/http://www.redherring.com/Home/20497|arkivdato=2008-04-12}}</ref>. Ubuntu en 2005 estis elektita de la legantoj kiel ''la plej bona distribuaĵo'' en la [[LinuxWorld Conference and Expo]] (''Tutmonda ekspozicio kaj konferenco pri Linukso'') okazanta en [[Londono]]<ref>{{pdf}} {{citaĵo el la reto|url=http://www.linux-magazine.com/issue/61/Linuxworld_London_UK_2005.pdf|titolo=LinuxWorld Expo UK 2005|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>. Ĝi ricevis kritikojn de enretaj eldonoj kaj de gazetaro<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.reviewlinux.com/?m=show&id=8204|titolo=Review: Ubuntu 7.10 Gutsy Gibbon|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-11-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101211034932/http://www.reviewlinux.com/?m=show&id=8204|arkivdato=2010-12-11}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.linuxjournal.com/article/8253|titolo=Linux in Government: Linux Desktop Reviews, Part 6 — Ubuntu|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.pcworld.com/article/id,138884/article.html|titolo=First Look: Ubuntu 7.10 Desktop Linux|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-11-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080321161629/http://www.pcworld.com/article/id,138884/article.html|arkivdato=2008-03-21}}</ref>. Ubuntu gajnis ankaŭ en 2007 la [[Infoworld]] ''Bossie Award'' kiel "la plej bona [[malferma kodo|malfermkoda]] [[operaciumo]]"<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.infoworld.com/article/07/09/10/37FE-boss-platforms_1.html|titolo=Best of open source in platforms and middleware|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>. Ankoraŭ en 2008 Ubuntu estas rekonita kiel "la plej bona [[distribuo]]" de la ''Readers' Choice Awards'' de [[Linux Journal]]<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.linuxjournal.com/article/10065|titolo=Readers' Choice Awards 2008|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en}}</ref>. === Rilato al Debiano === Kelkaj programistoj de [[Debiano]] plendis pro inicia manko de [[referenco]]j sur la oficiala retejo de Ubuntu, kvankam la pakaĵoj de Ubuntu devenas el Debiano. Aliaj programistoj plendis mankon de informoj pri [[libera programaro]]. Post la raporto de ĉi tiuj malkongruoj, la oficiala retejo vaste raportas la rilaton inter Ubuntu kaj Debiano. Dua nesolvita disputo inter la du [[distribuaĵo]]j estas nekompleta diverĝo de kelkaj pakaĵoj de Ubuntu, kiuj ne povas esti instalitaj sur Debiano, kvankam ili uzas la finaĵon [[Deb]].<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://ianmurdock.com/2005/04/20/ubuntu-vs-debian-reprise/|titolo=Ubuntu vs. Debian, reprise|alirmonatotago=5-an de novembro|alirjaro=2009|lingvo=en|alirdato=2009-11-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071012013727/http://ianmurdock.com/2005/04/20/ubuntu-vs-debian-reprise/|arkivdato=2007-10-12}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == ; Angle * Benjamin Mako Hill; Jono Bacon; Corey Burger; Jonathan Jesse; Ivan Krstic, ''The Official Ubuntu Book'', Prentice Hall PTR, 2006. ISBN 978-0-13-243594-9 * Thomas Keir, ''Beginnig Ubuntu Linux. From Novice to Professional'', Apress, 2007. ISBN 1-59059-820-2 * Paul G. Sery, ''Ubuntu linux for dummies'', John Wiley And Sons Ltd, 2007. ISBN 0-470-12505-5 * Andrew Hudson; Paul Hudson, ''Ubuntu 7.10 Linux Unleashed'', Sams, 2008. ISBN 978-0-672-32969-2 * Dan Bell, ''The Ubuntu Handbook'', Emereo Pty Limited, 2009. ISBN 978-1-74244-180-1 ; France * Didier Roche, ''Simple comme Ubuntu. v 7.10. À la découverte de Linux'', In Libro Veritas, 2007. ISBN 978-2-35209-095-3 * Gilles Chamillard, ''Ubuntu. Administration d'un système Linux'', Eni éditeur, 2009. ISBN 978-2-7460-4684-9 ; Itale * Thomas Keir, ''Linux Ubuntu. La grande guida. Con Cd-Rom'', Milano, Mondadori Informatica, 2006. ISBN 88-6114-011-4 * Benjamin Mako Hill; Jono Bacon; Corey Burger; Jonathan Jesse; Ivan Krstić, ''Linux Ubuntu. La guida ufficiale. Con DVD-ROM'', Apogeo, 2006. ISBN 88-503-2549-5 * ''Ubuntu Linux. Da Windows a Linux... e ritorno! Con CD-ROM'', Future Media Italy, 2006. ISBN 88-89261-37-4 * Simone Brunozzi; community di www.ubuntusemplice.org, ''Ubuntu Linux semplice. Guida a Ubuntu Linux per tutti. Aggiornato alla versione 6.10'', rgb PersonalTech, 2007. ISBN 978-88-6084-032-5 * Bill Childers; Jonathan Oxer; Kyle Rankin, ''Ubuntu Linux. Trucchi e segreti'', Tecniche Nuove, 2007. ISBN 978-88-481-1979-5 * Aida Temic, ''Linux Ubuntu. Una parola, una comunità, un sistema operativo a misura d'uomo'', Apogeo, 2007. ISBN 978-88-503-2626-6 * Evi Nemeth; Snyder Garth; R. Hein Trent, ''Linux. Manuale per l'amministratore di sistema'', Pearson Education Italia, 2008. ISBN 88-7192-386-3 * Grant Rickford, ''Ubuntu Linux. Linux facile per tutti'', Tecniche Nuove, 2009. ISBN 978-88-481-2338-9 * Flavia Weisghizzi; Luca Ferretti, ''Ubuntu Linux 9.10. Guida compatta, con CD'', Hoepli, 2009. ISBN 978-88-203-4409-2 == Vidu ankaŭ == * [[Listo de Ubuntu-eldonoj]] * [[Debiano]] * [[Linukso]] * [[GNU]] * [[GNOME]] * [[KDE]] {{Portalo Libera programaro}} * [[Xfce]] * [[LXDE]] * [[MATE]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Ubuntu}} * {{en}} {{Oficiala retejo}} * {{en}} [https://wiki.ubuntu.com/ Oficiala vikio de Ubuntu] * [https://ubuntuforums.org/ Oficiala forumo de Ubuntu] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200623110121/https://ubuntuforums.org/ |date=2020-06-23 }} * {{Launchpad|ubuntu|Ubuntu}} * {{eo}} {{Launchpad|~ubuntu-tradukado|"Tradukantoj de Ubuntu"-teamo}} * {{Distrowatch|ubuntu|Ubuntu}} * {{en}} [https://community.ubuntu.com/ Cerboŝtormado por Ubuntu] * [http://releases.ubuntu.com/ Elŝutejo de Ubuntu] * [https://ubuntu-paris.org/ Ubuntu Party 16-17 novembro 2019] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200117220521/https://ubuntu-paris.org/ |date=2020-01-17 }} ({{fr}}) * {{en}} [https://askubuntu.com/ Ask Ubuntu] {{Ubuntu}} {{Linuksaj distribuaĵoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ubuntu| ]] 1xo9uh92qymx5z66gylpjm0v1bi5xi9 0 137543 9366535 9185084 2026-05-04T10:52:48Z ThomasPusch 1869 9366535 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Otto Ville (Wilhelm) KUUSINEN''' ({{lang-ru|Отто Вильгельмович Куусинен}}; naskiĝis en [[Laukaa]] ([[Finnlando]]), en [[1881]], mortis la [[17-an de majo]] [[1964]] en [[Moskvo]]) estis [[Finnlando|finna]] kaj [[Sovetio|sovetia]] [[politikisto]], literatura historiisto kaj poeto, kiu fuĝis el Finnlando post la [[Finna Enlanda Milito|civila milito]] en [[1918]] al [[Rusio]], kie li laboris ĝis sia morto. Post fino de lernejo en [[Jyväskylä]], Kuusinen studis en la [[Universitato de Helsinko]] literaturon, estetikon kaj arto-historion. En la universitato li fondis Studentan social-demokratan societon en [[1905]]. Kuusinen ekdominis la [[Finnlanda socialdemokrata partio|Finnlandan socialdemokratan partion]] en [[1906]]. Li estis membro de [[Finnlanda parlamento]] de [[1908]] ĝis [[1910]] kaj prezidanto de Socialdemokrata partio ([[1911]]–[[1913]]). Li gvidis la revolucion en januaro 1918 kaj estis ĉefministro de kelkmonata Finnlanda socialista laborista respubliko. Li fuĝis al Rusio en aprilo 1918 kaj partoprenis en fondo de la Finnlanda komunista partio. En [[bolŝevismo|bolŝevika]] Rusio, kiu poste fariĝis [[Sovetunio|Soveta Unio]] li laboris komence en [[Kominterno]]. En Finnlando, kie socialdemokratan parion gvidis modereduloj, Kuusinen estis klasifikita kiel kunlaboranto de malamiko. Li estis unu el malmultaj finnoj en gvidaj pozicioj, kiuj travivis en libereco la teroron de la [[Stalin]]a epoko en la 1930-aj jaroj. Kiam [[Vintra milito|milito inter Finnlando kaj Rusio]] (konata kiel Vintra milito) komenciĝis la [[30-an de novembro]] [[1939]], Kuusinen estis enpostenigita kiel ĉefministro de pupa registaro de [[Terijoki]] (tiel nomata Finnlanda Demokratia Respubliko). [[Stalin]] starigis por Finnlando propran registaron, kiu akceptis iniciaton pri interŝanĝo de Finnlanda teritorio apud [[Leningrado]] al Sovetiaj teritorioj en Karelio, kiun la fakta Finnlanda registaro rifuzis. Ĉar Ruĝa Armeo ne multe sukcesis en Vintra milito (supozeble la dekomenca plano estis aligo de la tuta Finnlando al la Soveta Unio kiel socialisma respubliko), Stalin baldaŭ nuligis Kuusinen-registaron. Kuusinen fariĝis prezidanto de Supera Konsilio de novfondita [[Karela-Finna Soveta Respubliko]]. Kuusinen neniam revenis al Finnlando kaj en 1950-aj lia peto ricevi vizon al Finnlando estis malakceptita (formale retirita post diskuto inter Finnlanda ambasadoro en Soveta Unio kaj Soveta Ministerio de Eksteraj Aferoj). Lia filino [[Hertta Kuusinen]] estis unu el gvidantoj de Finnlanda Komunista Partio post la milito. Kuusinen estis membro de Politburoo de [[Komunista Partio de Sovetunio]] kaj li estis grava ideologia funkciulo. Li daŭrigis sian laboron ankaŭ sub [[Nikita Ĥruŝĉov]] ([[1953]]–[[1964]]). Li estis sekretario de [[Centra Komitato]] de [[Komunista Partio de Sovetunio]] [[1946]]–[[1953]] kaj [[1957]]–[[1964]]. En [[1952]] kaj [[1957]] li estis elektita ankaŭ la prezidio de Supera Konsilio de Soveta Unio (Soveta parlamento). Kuusinen estis unu el redaktantoj de Bazoj de Marksismo-Leninismo (1958), kiu estas unu el bazaj ideologiaj verkoj de Komunisma Partio de Soveta Unio kaj kio reformulis la partian linion post [[Stalin]]. Li redaktis novan partian programon (1961) kaj proponis, ekzemple, forigi koncepton pri la [[Diktatoreco de la proletaro]]. Tio estis hororaĵo por konservemuloj kaj ne realiĝis tiam. Tiel li estis unu el prapatroj de [[perestrojko]]. En [[1958]] Kuusinen estis elektita al [[Soveta Akademio de Sciencoj]]. Kuusinen mortis en Moskvo la [[17-an de majo]] [[1964]]. Li estas entombigita en muro de [[Kremlo]] (granda honoro de sovetia tempo). Universitato de [[Petrozavodsk]] estis nomita laŭ li. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kuusinen, Otto Wille}} [[Kategorio:Sovetiaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj komunistoj]] [[Kategorio:Herooj de Socialisma Laboro]] [[Kategorio:Entombigitoj en la Nekropolo ĉe la Kremla Muro]] na38wshj67vdcst51orknjj8ut63yv8 9366537 9366535 2026-05-04T10:53:20Z ThomasPusch 1869 9366537 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Otto Ville (Wilhelm) KUUSINEN''' ({{lang-ru|Отто Вильгельмович Куусинен}}; naskiĝis en [[Laukaa]] ([[Finnlando]]), en [[1881]], mortis la [[17-an de majo]] [[1964]] en [[Moskvo]]) estis [[Finnlando|finna]] kaj [[Sovetio|sovetia]] [[politikisto]], literatura historiisto kaj poeto, kiu fuĝis el Finnlando post la [[Finna Enlanda Milito|civila milito]] en [[1918]] al [[Rusio]], kie li laboris ĝis sia morto. Post fino de lernejo en [[Jyväskylä]], Kuusinen studis en la [[universitato de Helsinko]] literaturon, estetikon kaj arto-historion. En la universitato li fondis studentan social-demokratan societon en [[1905]]. Kuusinen ekdominis la [[Finnlanda socialdemokrata partio|Finnlandan socialdemokratan partion]] en [[1906]]. Li estis membro de [[Finnlanda parlamento]] de [[1908]] ĝis [[1910]] kaj prezidanto de Socialdemokrata partio ([[1911]]–[[1913]]). Li gvidis la revolucion en januaro 1918 kaj estis ĉefministro de kelkmonata Finnlanda socialista laborista respubliko. Li fuĝis al Rusio en aprilo 1918 kaj partoprenis en fondo de la Finnlanda komunista partio. En [[bolŝevismo|bolŝevika]] Rusio, kiu poste fariĝis [[Sovetunio|Soveta Unio]] li laboris komence en [[Kominterno]]. En Finnlando, kie socialdemokratan parion gvidis modereduloj, Kuusinen estis klasifikita kiel kunlaboranto de malamiko. Li estis unu el malmultaj finnoj en gvidaj pozicioj, kiuj travivis en libereco la teroron de la [[Stalin]]a epoko en la 1930-aj jaroj. Kiam [[Vintra milito|milito inter Finnlando kaj Rusio]] (konata kiel Vintra milito) komenciĝis la [[30-an de novembro]] [[1939]], Kuusinen estis enpostenigita kiel ĉefministro de pupa registaro de [[Terijoki]] (tiel nomata Finnlanda Demokratia Respubliko). [[Stalin]] starigis por Finnlando propran registaron, kiu akceptis iniciaton pri interŝanĝo de Finnlanda teritorio apud [[Leningrado]] al Sovetiaj teritorioj en Karelio, kiun la fakta Finnlanda registaro rifuzis. Ĉar Ruĝa Armeo ne multe sukcesis en Vintra milito (supozeble la dekomenca plano estis aligo de la tuta Finnlando al la Soveta Unio kiel socialisma respubliko), Stalin baldaŭ nuligis Kuusinen-registaron. Kuusinen fariĝis prezidanto de Supera Konsilio de novfondita [[Karela-Finna Soveta Respubliko]]. Kuusinen neniam revenis al Finnlando kaj en 1950-aj lia peto ricevi vizon al Finnlando estis malakceptita (formale retirita post diskuto inter Finnlanda ambasadoro en Soveta Unio kaj Soveta Ministerio de Eksteraj Aferoj). Lia filino [[Hertta Kuusinen]] estis unu el gvidantoj de Finnlanda Komunista Partio post la milito. Kuusinen estis membro de Politburoo de [[Komunista Partio de Sovetunio]] kaj li estis grava ideologia funkciulo. Li daŭrigis sian laboron ankaŭ sub [[Nikita Ĥruŝĉov]] ([[1953]]–[[1964]]). Li estis sekretario de [[Centra Komitato]] de [[Komunista Partio de Sovetunio]] [[1946]]–[[1953]] kaj [[1957]]–[[1964]]. En [[1952]] kaj [[1957]] li estis elektita ankaŭ la prezidio de Supera Konsilio de Soveta Unio (Soveta parlamento). Kuusinen estis unu el redaktantoj de Bazoj de Marksismo-Leninismo (1958), kiu estas unu el bazaj ideologiaj verkoj de Komunisma Partio de Soveta Unio kaj kio reformulis la partian linion post [[Stalin]]. Li redaktis novan partian programon (1961) kaj proponis, ekzemple, forigi koncepton pri la [[Diktatoreco de la proletaro]]. Tio estis hororaĵo por konservemuloj kaj ne realiĝis tiam. Tiel li estis unu el prapatroj de [[perestrojko]]. En [[1958]] Kuusinen estis elektita al [[Soveta Akademio de Sciencoj]]. Kuusinen mortis en Moskvo la [[17-an de majo]] [[1964]]. Li estas entombigita en muro de [[Kremlo]] (granda honoro de sovetia tempo). Universitato de [[Petrozavodsk]] estis nomita laŭ li. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kuusinen, Otto Wille}} [[Kategorio:Sovetiaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj komunistoj]] [[Kategorio:Herooj de Socialisma Laboro]] [[Kategorio:Entombigitoj en la Nekropolo ĉe la Kremla Muro]] 57txn8ko29k0bd2mon2x400vm99h8to 0 138592 9366453 9365585 2026-05-04T09:02:53Z Wheatley2 216749 9366453 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Barack Obama |dosiero =President Barack Obama.jpg |vico = [[Listo de prezidantoj de Usono|44-a]] |ofico = [[Prezidanto de Usono]]<br /> | venanta post = | de = [[20-a de januaro]] [[2009]] |ĝis =[[20-a de januaro]] [[2017]] |antaŭulo = [[George W. Bush]] | vicprezidento = [[Joe Biden]] |sekvanto = [[Donald Trump]] |vico2 = |ofico2 = Senatano de Usono |de2 = [[4-a de januaro]] [[2005]] |ĝis2 = [[16-a de novembro]] [[2008]] |antaŭulo2 = [[Peter Fitzgerald]] |sekvanto2 = [[Roland Burris]] |vico3 = |ofico3 = Senatano de la ŝtato [[Ilinojo]] en la 13-a distrikto |de3 = [[8-a de januaro]] [[1997]] |ĝis3 = [[4-a de novembro]] [[2004]] |antaŭulo3 = [[Alice J. Palmer]] |sekvanto3 = [[Kwame Raoul]] |dato de naskiĝo = {{naskiĝdato kaj aĝo|1961|8|4}} |loko de naskiĝo = [[Dosiero:Flag of Hawaii.svg|20px]] [[Honolulu (Havajo)]] |partio = [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrato]] |edzo/ino = [[Michelle Obama]] |infanoj = Malia Ann (nask. 1998)<br /> Natasha ("Sasha") (nask. 2001) |okupo= [[politikisto]] |sidejo = ([[Kenwood]]), [[Ĉikago]]<br />[[Dosiero:Flag of Illinois.svg|20px]] [[Illinois]] |alma_mater = [[Columbia University]] <br /> [[Harvard Law School]] |religio = [[protestantismo|protestanto]]<ref>{{cite web|url=http://projects.pewforum.org/rp2012/barack-obama/|title=Pew Forum on Religion & Public Life» Blog Archive » Barack Obama|work=pewforum.org|accessdate=August 23, 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2015-11-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150925231841/http://projects.pewforum.org/rp2012/barack-obama/|arkivdato=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925231841/http://projects.pewforum.org/rp2012/barack-obama/|archivedate=2015-09-25}} {{ref-en}}</ref> |subskribo = Barack Obama signature.svg |notoj = |}} '''Barack Hussein OBAMA II''' {{EkajIFA|b''aR''AK h''u''SEJN oŭBAm''a''|bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə}} (naskiĝis la {{daton|4|aŭgusto|1961}}) estis la 44-a [[Prezidanto de Usono]]. De 2005 ĝis 2008 li estis [[usona senatano|senatano]] por [[Ilinojo]]. Laŭ la ''Historia Oficejo de la Usona Senato'', li estis la kvina [[afrik-usonanoj|afrik-usona]] senatano en la [[usona historio]]. Obama estis la ĉefa [[oratoro]] ĉe la 2004-a nacia kunveno de la demokratia partio, kiam li ankoraŭ servis en la ŝtata senato de Ilinojo. En novembro 2004 li elektiĝis kun granda iomo en jaro de multaj gajnoj de la [[Usona Demokrata Partio]]. En 2008 li gajnis la antaŭbalotojn kontraŭ [[Hillary Rodham Clinton|Hillary Clinton]]. La {{daton|4|novembro|2008}}, 47-jaraĝa, li gajnis la baloton kontraŭ [[John McCain]]. Pro tio li fariĝis la 44-a [[prezidanto de Usono]], inaŭgurita la {{daton|20|januaro|2009}}. Li estas la unua usona prezidanto kiu ne havis du blankajn gepatrojn. La {{daton|6|novembro|2012}}, li regajnis la baloton, kontraŭ [[Mitt Romney]]. La {{daton|9|oktobro|2009}} la [[Nobel-premio pri paco]] estis atribuita al Barack Obama. == Vivo == === Infaneco kaj junaĝo === [[Dosiero:Honolulu and Waikiki from Diamond Head.jpg|eta|maldekstra|[[Honolulu (Havajo)|Honolulu]] kaj [[Waikiki]]]] Barack Obama naskiĝis en [[Honolulu]], [[Havajo]] kiel infano de Stanley Ann Dunham (1942–1995) kaj Barack Hussein Obama (1936–1982).<ref name="biography">{{cite web|year=2008|title=President Barack Obama|location=Washington, D.C.|publisher=The White House|url=http://www.whitehouse.gov/administration/president-obama|accessdate=December 12, 2008}} {{ref-en}}</ref> La patro, ano de la popolo de la [[Luoj]] devenis de la urbeto [[Nyang’oma Kogelo]], distrikto de Siaya, [[provinco Nyanza]], [[Kenjo]]; la patrino estis blankhaŭta usonanino el [[Wichita]], [[Kansaso]]. La patro estis en Usono pro universitataj kaŭzoj. La gepatroj konatiĝis unu la alian en la [[universitato de Havajo]] en ''Manoa'', urboparto de Honolulu. Ili geedziĝis dum tempo, kiam en kelkaj partoj de Usono geedziĝoj inter blankuloj kaj nigruloj ankoraŭ ne estis permesataj. En sia memorlibro eldonita en 1995, ''Dreams from My Father'' ("Revoj de mia patro") Obama priskribis sian preskaŭ rasblindecan fruan infanecon. Li skribis: ''"Ke mia patro aspektis neniel, kiel la personoj ĉirkaŭ mi — ke li estis nigra kiel [[peĉo]], kaj mia patrino estis blanka kiel lakto — apenaŭ registriĝis en mia menso"''. Kiam Obama estis dujaraĝa en 1963, liaj gepatroj eksedziĝis kaj lia patro reiris al Kenjo. Lia patrino edziniĝis al Lolo Soetoro, [[indonezio|indoneza]] studento, kiu kunprenis Obama-n al [[Ĝakarto]], kiam tiu estis ses-jaraĝa. Obama dum kvar jaroj vizitis diversajn lokajn lernejojn, inter 1967 katolikan lernejon kaj kaj en 1970/71 lernejon kun [[islamo|islama]] fono. En Ĝakarto naskiĝis la duonfratino Maya. Ankaŭ de la flanko de la patro li havas diversajn duongefratojn. Inter ili junan duonfraton, kiu vivas en la mizerkvartalo de [[Najrobio]] kaj la duonfratinon Auma, kiu studis en la germana urbo [[Heidelberg]]. La patron, kiu poste mortis en aŭtoakcidento, vidis la filo denove nur unu fojon, kiel dekjara knabo. Post kvar jaroj, en 1971, Obama revenis al Havajo por loĝi kun siaj patrinflankaj geavoj, Madelyn (1922-2008; ŝi mortis nur du tagojn antaŭ la balotoj pro [[kancero]]) kaj Stanley Dunham (1918–1992). En Havajo li vizitis la faman privatan lernejon ''Punahou School''. Li finis la lernejon kun speciala laŭdo. === Studoj kaj profesio === Obama studis dum du jaroj ĉe la Occidental College en [[Losanĝeleso]]. Poste li ŝanĝis por studi ĉe la ''[[Columbia University]]'' en [[Novjorko]]. Post la [[bakalaŭro|bakalaŭriĝo]] en politikaj sciencoj (speciala fako: internaciaj rilatoj) li laboris dum unu jaro por la konsilentrepreno ''Business International Corporation'' en Novjorko. En 1985 li translokiĝis al [[Ĉikago]], kie li laboris por komunutila organizaĵo (bonfarta organizaĵo). Poste Obama studis juron ĉe la [[Universitato Harvard]] dum 3 jaroj. Li diplomiĝis tie kiel ''magna cum laude'' (plej alta laŭdo) en 1991. Li estis [[instruisto]] pri [[konstitucio|konstitucia]] [[leĝo]] ĉe la lernejo de juro de la [[Universitato de Ĉikago]] ekde 1993 ĝis kiam li elektiĝis al la [[Usona Senato|usona senato]] en 2004. En 2006, li publikigis la libron ''The Audacity of Hope'' ("La aŭdaco de espero"). === Privata Vivo === [[Dosiero:Barack_Michelle.jpg|eta|dekstra|Michelle kaj Barack Obama]] Li edziĝis kun [[Michelle Obama]] en 1992. Michelle ankaŭ studis en Harvard kaj laboris poste en la urboadministracio de [[Ĉikago]]. Ili interkonatiĝis en la advokatejo kie la juna Obama laboris kiel staĝanto. Ili havas du filinojn (naskitajn en 1998 kaj 2001). Barack Obama vivis kun sia familio en Ĉikago ĝis lia prezidantiĝo. == Politika vivo == Obama aktiviĝis en la politiko de la federacia ŝtato [[Ilinojo]] en 1992. En Ĉikago li subtenis politikan kampanjon por konvinki [[afrik-usonanoj|afrikusonajn]] balotontojn registriĝi por la naciaj balotoj por subteni [[Bill Clinton]]. En 1996 li fariĝis senatano por la suda balot-distrikto de Ĉikago. Kiel parlamentano li estis konvinkita [[politikisto]] de la maldekstra-liberala [[politika spektro|spektro]]. Li estis kunverkanto de pluraj leĝaj proponoj por helpi al malriĉaj laboristaj familioj. En 2000 li ne sukcesis eniri la domon de la reprezentantoj, ĉar li malsukcesis jam en la antaŭbalotoj kontraŭ Bobby L. Rush. === Antaŭbalotoj === En 2004 Obama estis kandidato por la Demokrata Partio por fariĝi senatano. En la antaŭbalotoj li gajnis 52 % de la voĉoj. === Balotlukto === Post la gajno en la antaŭbalotoj Obama kandidatis kontraŭ la respublikano Jack Ryan. Post skandaloj Jack Ryan retiriĝis kaj Alan Keyes iĝis la nova kandidato de la respublikanoj la 8-an de aŭgusto 2004. Obama fine gajnis 70 % de la voĉoj, Keyes nur 27 %. === Antaŭbalotoj de la Demokrata Partio === [[Dosiero:Barack Obama in St. Paul 2008.jpg|eta|dekstra|Obama deklaras la venkon kontraŭ [[Hillary Clinton]] ĉe la antaŭbalotoj]] Obama gajnis la antaŭbalotojn en entute 29 el la 50 federaciaj ŝtatoj. Krome li gajnis inter la demokratoj kiuj vivas en eksterlando kaj en eksteraj teritorioj kiel ekzemple [[Guam]] kaj la [[Usonaj Virgulininsuloj]]. Post la 3-a de junio 2008 li sukcesis havi sufiĉe da delegitoj kaj Hillary Clinton retiriĝis. Obama fariĝis la unua [[afrik-usonanoj|afrikusona]] prezidant-kandidato. === Balotoj === Obama venkis vaste kaj kun multe da voĉoj kontraŭ [[John McCain]]. Por fariĝi prezidento de Usono necesas minimume 270 de la voĉdonreprezentantoj. Estas probable, ke Obama havos minimume 365 reprezentantojn, kiuj voĉdonos por li la 15-an de decembro 2008. Li eĉ estas la unua kandidato post 1892, kiu kaŭzis splitiĝon de la voĉdonreprezentantoj de Nebrasko gajninte la elekton en la 2-a elektodistrikto de Nebrasko (Nebrasko estas unu el la du ŝtatoj, kiuj dividas voĉdonreprezentadon laŭ kongresdistriktoj). Tiu rezulto garantias al li komfortan plimulton por fariĝi la 44-a prezidanto de Usono. == Postena ŝanĝo al Barack Obama == La ŝanĝo de la prezidanta posteno al Barack Obama komenciĝis, kiam li gajnis la prezidantecan elekton de Usono la 4-an de novembro 2008. La [[20-a de januaro|20-an de januaro]] Barack Obama ricevis povon en solena ceremonio en [[Vaŝingtono]] kiel la unua nigrula aŭ duonnigrula prezidento de Usono. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[John Podesta]] * [[Alexis Debat]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj |wikiquote=Barack Obama |commons=Category: Barack Obama |wikisource=Aŭtoro:Barack Obama |wikinews=Obama reelektita }} * [http://www.barackobama.com Oficiala TTT-ejo de la politika kampanjo] * [http://www.dotsub.com/films/yeswecan/index.php?autostart=true&language_setting=eo_2677 Yes, we can! (jes, ni povas!) - muzikfilmo kun Barack Obama] * [http://www.eventeo.net/web/index.php/tutmonde/99-tutmonde/1668-surpriza-nobel-premio-pri-paco "Surpriza Nobel-Premio pri Paco 2009" artikolo el la retejo "Eventeo" de la 10-a de oktobro 2009 (esperante)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120111060602/http://www.eventeo.net/web/index.php/tutmonde/99-tutmonde/1668-surpriza-nobel-premio-pri-paco |date=2012-01-11 }} {{Prezidentoj de Usono}} {{sinsekvo |titolo= 44-a [[Listo de prezidantoj de Usono|Prezidento de Usono]] |dosiero=Flago-de-Usono.svg |periodo=2009-2017 |antaŭ=[[George W. Bush]] |post=[[Donald Trump]] }} {{Bibliotekoj}} {{Nobel-premio pri paco}} {{Vivtempo|Obama, Barack}} [[Kategorio:Barack Obama| ]] [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Senatanoj de Usono]] [[Kategorio:Grammy-laŭreatoj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri paco]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 4-an de aŭgusto]] [[Kategorio:Usonaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] s6jsy9pfokv1k2lw9p2521azbbocwpc 0 139839 9366328 9309421 2026-05-04T07:59:13Z Sj1mor 12103 9366328 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Exemple de capture d'ecran.jpg|eta|dekstra|350px|Ekzemplo de ekrankopio]] '''Ekrankopio''' (aŭ '''[[ekranbildo]]''', [[Ekranfoto|'''ekranfoto''']]) estas kopio de la grafika aspekto de [[komputila ekrano]], en formo de grafika [[dosiero]], ankaŭ teorie surpapere printebla. Tio ĉi povas esti utila * por klarigi la funkciadon de programo (ekzemple kie troviĝas certa butono) * por montri situacion anstataŭ devi klarigi ĝin == Vindozo == En [[Vindozo]] oni povas kopii la tutan ekranon al la [[komputilo|komputila]] memoro ([[Poŝo (komputiko)|tondejo]]) premante la klavon "Print Screen". Per premo de ALT + Print Screen nur la aktiva fenestro estas kopiita. Poste oni povas alglui la ekrankopion en programon por prilabori [[bildo]]jn aŭ tekstojn . == Linukso == En [[Linukso Mint]] funkcias "Print Screen" kaj ALT + Print Screen simile kiel en [[Ekrankopio#Vindozo|Vindozo]]. == Makintoŝo == Je [[Makintoŝo]] OS X ankaŭ ekzistas diversaj klavkombinoj por krei ekrankopion: * kopio de la tuta ekrano: premu Command-Shift-3 * kopio parto de la ekrano: premu Command-Shift-4 + elektu la kopiendan parton de la ekrano * kopio de fenestro aŭ menuo: premu Command-Shift-4 kaj poste la spacetklavon. Ekrankopioj je [[Mac OS]] X Panther (10.3) implicite estas konservitaj en [[Portebla dokumentformo|PDF]]-[[datenaranĝo|aranĝo]] je la [[komputila labortablo]]. Je Mac OS X Tiger (10.4) ili estas konservitaj kiel [[PNG]]-dosieroj. Por kopii (parton de) la ekrano al la [[Poŝo (komputiko)|tondejo]]: kunpremu la stir-klavon. == Programoj == Ekzistas multaj programoj por krei ekrankopiojn. Profesie SnagIt! estas la plej uzata por Vindozo kaj Snapz ProX por Mac OS X. Sub [[Linukso]] plej kutima estas KSnapshot. == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/E.html#EKRANKOPIO Ekrankopio] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] * [https://komputeko.net/#ekrankopio Ekrankopio] en [[Komputeko]] {{Projektoj|ReVo=ekran.0kopio}} == Vidu ankaŭ == * [[Ŝablono:Ekranbildo de retpaĝo]] <br/> {{Ĝermo|komputiko}} [[Kategorio:Komputila grafiko]] [[Kategorio:Uzant-interfaco]] jyxv369m0kn9kmc5u89v38radbq8x84 0 140722 9366280 9345173 2026-05-04T06:13:50Z ThomasPusch 1869 9366280 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Keskusta stall Jyvaskyla.JPG|eta|maldekstra]] '''Finnlanda Centro''' ({{lang-fi|Suomen Keskusta kaj parollingve Kepu}}, {{lang-sv|Centern i Finland}}) estas centrisma politika partio en Finnlando. Ĝi estas fondita en [[1906]] sub nomo Agrara ligo. En 1965 la partio akceptis novan nomon Centra partio laŭ peto de Johannes Virolainen kaj en 1988 Finnlanda Centro. Finnlanda Centro estas escepta partio en Eŭropo: en aliaj eŭropaj landoj ne ekzistas samtipaj fortaj agraraj partioj. Unu klarigo por tiu escepta situacio en Finnlando estas, ke al la [[konservativa lestadianismo]] apartenas multe politika forto kaj plejparto el la finnlandaj konservativaj lestadianoj, kiu estas en voĉdona aĝo, donas normale la voĉon al Finnlanda Centro kaj en multaj malgrandaj komunumoj ankaŭ aliaj (kvankam mem ne estus konservativaj lestadianoj) voĉdonas normale konservativan lestadianan kandidaton, ĉar el la kandidatoj en la hejmareo nur la konservativaj lestadianaj kandidatoj laboras do multe, ke estas realisme ricevi multe voĉojn ankaŭ el urboj kaj tiel ili estas la nuraj kandidatoj en la hejmreĝiono, kiuj havas realisman ŝancon gajni sidlokon en la parlamento (bona ekzemplo estas [[Kyösti Karjula]] el la malgranda komunumo [[Lumijoki]]). La prezidanto de la partio estas [[Annika Saarikko]]. En parlamentaj elektoj de 2003 Finnlanda Centro fariĝis la plej granda partio. Centra partio ricevas plejparton el ĝia subteno el kamparano kaj el malgrandaj urboj. En Norda Finnlando ĝi ricevas ĉirkaŭ 40-50% el voĉoj en plej multaj provincoj, sed en [[Helsinko|Helsinki]] kaj aliaj grandaj urboj ĝia subteno neniam superis 10%. Seĝoj (el entute 200) gajnitaj de Agrara ligo / Centra partio en parlamentaj elektoj {| class="wikitable" |----- | [[1945]] || [[1948]] || [[1951]] || [[1954]] || [[1958]] | [[1962]] || [[1966]] || [[1970]] | [[1972]] || [[1975]] || [[1979]] || [[1983]] | [[1987]] || [[1991]] || [[1995]] || [[1999]] || [[2003]] |----- | 49 || 56 || 51 || 53 || 48 || 53 || 49 || 36 | 35 || 39 || 36 || 38 || 40 || 55 || 44 || 48 || 55 |} == Ekzemplaj membroj == Multaj finnaj politikistoj membras kaj aktivas en la partio kaj dum la jaroj reprezentis ĝin en naciaj registaroj, do estante ministroj. Iuj ekzemploj inter multaj estas * [[Juha Rehula]] (n. 1963), ministro pri sano 2015-2017 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.keskusta.fi/ (Retejo de Finnlanda Centro) (en la finna) [[Kategorio:Politikaj partioj de Finnlando]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1906]] 5lkta7od0r9j42x7lqrlujh2q76mkhw 9366283 9366280 2026-05-04T06:17:53Z ThomasPusch 1869 /* Ekzemplaj membroj */ 9366283 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Keskusta stall Jyvaskyla.JPG|eta|maldekstra]] '''Finnlanda Centro''' ({{lang-fi|Suomen Keskusta kaj parollingve Kepu}}, {{lang-sv|Centern i Finland}}) estas centrisma politika partio en Finnlando. Ĝi estas fondita en [[1906]] sub nomo Agrara ligo. En 1965 la partio akceptis novan nomon Centra partio laŭ peto de Johannes Virolainen kaj en 1988 Finnlanda Centro. Finnlanda Centro estas escepta partio en Eŭropo: en aliaj eŭropaj landoj ne ekzistas samtipaj fortaj agraraj partioj. Unu klarigo por tiu escepta situacio en Finnlando estas, ke al la [[konservativa lestadianismo]] apartenas multe politika forto kaj plejparto el la finnlandaj konservativaj lestadianoj, kiu estas en voĉdona aĝo, donas normale la voĉon al Finnlanda Centro kaj en multaj malgrandaj komunumoj ankaŭ aliaj (kvankam mem ne estus konservativaj lestadianoj) voĉdonas normale konservativan lestadianan kandidaton, ĉar el la kandidatoj en la hejmareo nur la konservativaj lestadianaj kandidatoj laboras do multe, ke estas realisme ricevi multe voĉojn ankaŭ el urboj kaj tiel ili estas la nuraj kandidatoj en la hejmreĝiono, kiuj havas realisman ŝancon gajni sidlokon en la parlamento (bona ekzemplo estas [[Kyösti Karjula]] el la malgranda komunumo [[Lumijoki]]). La prezidanto de la partio estas [[Annika Saarikko]]. En parlamentaj elektoj de 2003 Finnlanda Centro fariĝis la plej granda partio. Centra partio ricevas plejparton el ĝia subteno el kamparano kaj el malgrandaj urboj. En Norda Finnlando ĝi ricevas ĉirkaŭ 40-50% el voĉoj en plej multaj provincoj, sed en [[Helsinko|Helsinki]] kaj aliaj grandaj urboj ĝia subteno neniam superis 10%. Seĝoj (el entute 200) gajnitaj de Agrara ligo / Centra partio en parlamentaj elektoj {| class="wikitable" |----- | [[1945]] || [[1948]] || [[1951]] || [[1954]] || [[1958]] | [[1962]] || [[1966]] || [[1970]] | [[1972]] || [[1975]] || [[1979]] || [[1983]] | [[1987]] || [[1991]] || [[1995]] || [[1999]] || [[2003]] |----- | 49 || 56 || 51 || 53 || 48 || 53 || 49 || 36 | 35 || 39 || 36 || 38 || 40 || 55 || 44 || 48 || 55 |} == Ekzemplaj membroj == Multaj finnaj politikistoj membras kaj aktivas en la partio kaj dum la jaroj reprezentis ĝin en naciaj registaroj, do estante ministroj. Iuj ekzemploj inter multaj estas * [[Juha Rehula]] (n. 1963), ministro pri sano 2015-2017 * [[Annika Saarikko]], partiestro 2020-2024, == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.keskusta.fi/ (Retejo de Finnlanda Centro) (en la finna) [[Kategorio:Politikaj partioj de Finnlando]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1906]] 7zl9ij5ttqsh9xbr79n41d0u4zbk7ga 9366286 9366283 2026-05-04T06:22:06Z ThomasPusch 1869 /* Ekzemplaj membroj */ 9366286 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Keskusta stall Jyvaskyla.JPG|eta|maldekstra]] '''Finnlanda Centro''' ({{lang-fi|Suomen Keskusta kaj parollingve Kepu}}, {{lang-sv|Centern i Finland}}) estas centrisma politika partio en Finnlando. Ĝi estas fondita en [[1906]] sub nomo Agrara ligo. En 1965 la partio akceptis novan nomon Centra partio laŭ peto de Johannes Virolainen kaj en 1988 Finnlanda Centro. Finnlanda Centro estas escepta partio en Eŭropo: en aliaj eŭropaj landoj ne ekzistas samtipaj fortaj agraraj partioj. Unu klarigo por tiu escepta situacio en Finnlando estas, ke al la [[konservativa lestadianismo]] apartenas multe politika forto kaj plejparto el la finnlandaj konservativaj lestadianoj, kiu estas en voĉdona aĝo, donas normale la voĉon al Finnlanda Centro kaj en multaj malgrandaj komunumoj ankaŭ aliaj (kvankam mem ne estus konservativaj lestadianoj) voĉdonas normale konservativan lestadianan kandidaton, ĉar el la kandidatoj en la hejmareo nur la konservativaj lestadianaj kandidatoj laboras do multe, ke estas realisme ricevi multe voĉojn ankaŭ el urboj kaj tiel ili estas la nuraj kandidatoj en la hejmreĝiono, kiuj havas realisman ŝancon gajni sidlokon en la parlamento (bona ekzemplo estas [[Kyösti Karjula]] el la malgranda komunumo [[Lumijoki]]). La prezidanto de la partio estas [[Annika Saarikko]]. En parlamentaj elektoj de 2003 Finnlanda Centro fariĝis la plej granda partio. Centra partio ricevas plejparton el ĝia subteno el kamparano kaj el malgrandaj urboj. En Norda Finnlando ĝi ricevas ĉirkaŭ 40-50% el voĉoj en plej multaj provincoj, sed en [[Helsinko|Helsinki]] kaj aliaj grandaj urboj ĝia subteno neniam superis 10%. Seĝoj (el entute 200) gajnitaj de Agrara ligo / Centra partio en parlamentaj elektoj {| class="wikitable" |----- | [[1945]] || [[1948]] || [[1951]] || [[1954]] || [[1958]] | [[1962]] || [[1966]] || [[1970]] | [[1972]] || [[1975]] || [[1979]] || [[1983]] | [[1987]] || [[1991]] || [[1995]] || [[1999]] || [[2003]] |----- | 49 || 56 || 51 || 53 || 48 || 53 || 49 || 36 | 35 || 39 || 36 || 38 || 40 || 55 || 44 || 48 || 55 |} == Ekzemplaj membroj == Multaj finnaj politikistoj membras kaj aktivas en la partio kaj dum la jaroj reprezentis ĝin en naciaj registaroj, do estante ministroj. Iuj ekzemploj inter multaj estas * [[Juha Rehula]] (n. 1963), ministro pri sano 2015-2017 * [[Katri Kulmuni]] (n. 1987), partiestro kaj ministro pri financoj 2019–2020 * [[Annika Saarikko]] (n. 1983), partiestro 2020-2024, ministro pri familiaj bazservoj ekde 2017 kaj pri scienco kaj kulturo ekde 2019 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.keskusta.fi/ (Retejo de Finnlanda Centro) (en la finna) [[Kategorio:Politikaj partioj de Finnlando]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1906]] exngmrjjojsl3c9kqiumrjipauxicd8 9366294 9366286 2026-05-04T06:29:03Z ThomasPusch 1869 /* Ekzemplaj membroj */ 9366294 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Keskusta stall Jyvaskyla.JPG|eta|maldekstra]] '''Finnlanda Centro''' ({{lang-fi|Suomen Keskusta kaj parollingve Kepu}}, {{lang-sv|Centern i Finland}}) estas centrisma politika partio en Finnlando. Ĝi estas fondita en [[1906]] sub nomo Agrara ligo. En 1965 la partio akceptis novan nomon Centra partio laŭ peto de Johannes Virolainen kaj en 1988 Finnlanda Centro. Finnlanda Centro estas escepta partio en Eŭropo: en aliaj eŭropaj landoj ne ekzistas samtipaj fortaj agraraj partioj. Unu klarigo por tiu escepta situacio en Finnlando estas, ke al la [[konservativa lestadianismo]] apartenas multe politika forto kaj plejparto el la finnlandaj konservativaj lestadianoj, kiu estas en voĉdona aĝo, donas normale la voĉon al Finnlanda Centro kaj en multaj malgrandaj komunumoj ankaŭ aliaj (kvankam mem ne estus konservativaj lestadianoj) voĉdonas normale konservativan lestadianan kandidaton, ĉar el la kandidatoj en la hejmareo nur la konservativaj lestadianaj kandidatoj laboras do multe, ke estas realisme ricevi multe voĉojn ankaŭ el urboj kaj tiel ili estas la nuraj kandidatoj en la hejmreĝiono, kiuj havas realisman ŝancon gajni sidlokon en la parlamento (bona ekzemplo estas [[Kyösti Karjula]] el la malgranda komunumo [[Lumijoki]]). La prezidanto de la partio estas [[Annika Saarikko]]. En parlamentaj elektoj de 2003 Finnlanda Centro fariĝis la plej granda partio. Centra partio ricevas plejparton el ĝia subteno el kamparano kaj el malgrandaj urboj. En Norda Finnlando ĝi ricevas ĉirkaŭ 40-50% el voĉoj en plej multaj provincoj, sed en [[Helsinko|Helsinki]] kaj aliaj grandaj urboj ĝia subteno neniam superis 10%. Seĝoj (el entute 200) gajnitaj de Agrara ligo / Centra partio en parlamentaj elektoj {| class="wikitable" |----- | [[1945]] || [[1948]] || [[1951]] || [[1954]] || [[1958]] | [[1962]] || [[1966]] || [[1970]] | [[1972]] || [[1975]] || [[1979]] || [[1983]] | [[1987]] || [[1991]] || [[1995]] || [[1999]] || [[2003]] |----- | 49 || 56 || 51 || 53 || 48 || 53 || 49 || 36 | 35 || 39 || 36 || 38 || 40 || 55 || 44 || 48 || 55 |} == Ekzemplaj membroj == Multaj finnaj politikistoj membras kaj aktivas en la partio kaj dum la jaroj reprezentis ĝin en naciaj registaroj, do estante ministroj. Iuj ekzemploj inter multaj estas * [[Kyösti Kallio]] (1873-1940), prezidanto de Finnlando (1937–1940) kaj kvarfoje ĉefministro * [[Juha Rehula]] (n. 1963), ministro pri sano 2015-2017 * [[Katri Kulmuni]] (n. 1987), partiestro kaj ministro pri financoj 2019–2020 * [[Annika Saarikko]] (n. 1983), partiestro 2020-2024, ministro pri familiaj bazservoj ekde 2017 kaj pri scienco kaj kulturo ekde 2019 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.keskusta.fi/ (Retejo de Finnlanda Centro) (en la finna) [[Kategorio:Politikaj partioj de Finnlando]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1906]] odm5vfetnqyvxgd7wb6qqv9j92lif3n 9366295 9366294 2026-05-04T06:31:35Z ThomasPusch 1869 /* Ekzemplaj membroj */ 9366295 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Keskusta stall Jyvaskyla.JPG|eta|maldekstra]] '''Finnlanda Centro''' ({{lang-fi|Suomen Keskusta kaj parollingve Kepu}}, {{lang-sv|Centern i Finland}}) estas centrisma politika partio en Finnlando. Ĝi estas fondita en [[1906]] sub nomo Agrara ligo. En 1965 la partio akceptis novan nomon Centra partio laŭ peto de Johannes Virolainen kaj en 1988 Finnlanda Centro. Finnlanda Centro estas escepta partio en Eŭropo: en aliaj eŭropaj landoj ne ekzistas samtipaj fortaj agraraj partioj. Unu klarigo por tiu escepta situacio en Finnlando estas, ke al la [[konservativa lestadianismo]] apartenas multe politika forto kaj plejparto el la finnlandaj konservativaj lestadianoj, kiu estas en voĉdona aĝo, donas normale la voĉon al Finnlanda Centro kaj en multaj malgrandaj komunumoj ankaŭ aliaj (kvankam mem ne estus konservativaj lestadianoj) voĉdonas normale konservativan lestadianan kandidaton, ĉar el la kandidatoj en la hejmareo nur la konservativaj lestadianaj kandidatoj laboras do multe, ke estas realisme ricevi multe voĉojn ankaŭ el urboj kaj tiel ili estas la nuraj kandidatoj en la hejmreĝiono, kiuj havas realisman ŝancon gajni sidlokon en la parlamento (bona ekzemplo estas [[Kyösti Karjula]] el la malgranda komunumo [[Lumijoki]]). La prezidanto de la partio estas [[Annika Saarikko]]. En parlamentaj elektoj de 2003 Finnlanda Centro fariĝis la plej granda partio. Centra partio ricevas plejparton el ĝia subteno el kamparano kaj el malgrandaj urboj. En Norda Finnlando ĝi ricevas ĉirkaŭ 40-50% el voĉoj en plej multaj provincoj, sed en [[Helsinko|Helsinki]] kaj aliaj grandaj urboj ĝia subteno neniam superis 10%. Seĝoj (el entute 200) gajnitaj de Agrara ligo / Centra partio en parlamentaj elektoj {| class="wikitable" |----- | [[1945]] || [[1948]] || [[1951]] || [[1954]] || [[1958]] | [[1962]] || [[1966]] || [[1970]] | [[1972]] || [[1975]] || [[1979]] || [[1983]] | [[1987]] || [[1991]] || [[1995]] || [[1999]] || [[2003]] |----- | 49 || 56 || 51 || 53 || 48 || 53 || 49 || 36 | 35 || 39 || 36 || 38 || 40 || 55 || 44 || 48 || 55 |} == Ekzemplaj membroj == Multaj finnaj politikistoj membras kaj aktivas en la partio kaj dum la jaroj reprezentis ĝin en naciaj registaroj, do estante ministroj. Iuj ekzemploj inter multaj estas * [[Kyösti Kallio]] (1873-1940), prezidanto de Finnlando (1937–1940) kaj kvarfoje ĉefministro * [[Urho Kekkonen]] (1900-1986), prezidanto de Finnlando (1956–1982) * [[Mauno Koivisto]] (1923-2017), prezidanto de Finnlando (1982–1994) * [[Juha Rehula]] (n. 1963), ministro pri sano 2015-2017 * [[Katri Kulmuni]] (n. 1987), partiestro kaj ministro pri financoj 2019–2020 * [[Annika Saarikko]] (n. 1983), partiestro 2020-2024, ministro pri familiaj bazservoj ekde 2017 kaj pri scienco kaj kulturo ekde 2019 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.keskusta.fi/ (Retejo de Finnlanda Centro) (en la finna) [[Kategorio:Politikaj partioj de Finnlando]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1906]] htdz4zlhjdn05jbtknggr5snu9xvqnf 9366327 9366295 2026-05-04T07:58:57Z ThomasPusch 1869 /* Ekzemplaj membroj */ 9366327 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Keskusta stall Jyvaskyla.JPG|eta|maldekstra]] '''Finnlanda Centro''' ({{lang-fi|Suomen Keskusta kaj parollingve Kepu}}, {{lang-sv|Centern i Finland}}) estas centrisma politika partio en Finnlando. Ĝi estas fondita en [[1906]] sub nomo Agrara ligo. En 1965 la partio akceptis novan nomon Centra partio laŭ peto de Johannes Virolainen kaj en 1988 Finnlanda Centro. Finnlanda Centro estas escepta partio en Eŭropo: en aliaj eŭropaj landoj ne ekzistas samtipaj fortaj agraraj partioj. Unu klarigo por tiu escepta situacio en Finnlando estas, ke al la [[konservativa lestadianismo]] apartenas multe politika forto kaj plejparto el la finnlandaj konservativaj lestadianoj, kiu estas en voĉdona aĝo, donas normale la voĉon al Finnlanda Centro kaj en multaj malgrandaj komunumoj ankaŭ aliaj (kvankam mem ne estus konservativaj lestadianoj) voĉdonas normale konservativan lestadianan kandidaton, ĉar el la kandidatoj en la hejmareo nur la konservativaj lestadianaj kandidatoj laboras do multe, ke estas realisme ricevi multe voĉojn ankaŭ el urboj kaj tiel ili estas la nuraj kandidatoj en la hejmreĝiono, kiuj havas realisman ŝancon gajni sidlokon en la parlamento (bona ekzemplo estas [[Kyösti Karjula]] el la malgranda komunumo [[Lumijoki]]). La prezidanto de la partio estas [[Annika Saarikko]]. En parlamentaj elektoj de 2003 Finnlanda Centro fariĝis la plej granda partio. Centra partio ricevas plejparton el ĝia subteno el kamparano kaj el malgrandaj urboj. En Norda Finnlando ĝi ricevas ĉirkaŭ 40-50% el voĉoj en plej multaj provincoj, sed en [[Helsinko|Helsinki]] kaj aliaj grandaj urboj ĝia subteno neniam superis 10%. Seĝoj (el entute 200) gajnitaj de Agrara ligo / Centra partio en parlamentaj elektoj {| class="wikitable" |----- | [[1945]] || [[1948]] || [[1951]] || [[1954]] || [[1958]] | [[1962]] || [[1966]] || [[1970]] | [[1972]] || [[1975]] || [[1979]] || [[1983]] | [[1987]] || [[1991]] || [[1995]] || [[1999]] || [[2003]] |----- | 49 || 56 || 51 || 53 || 48 || 53 || 49 || 36 | 35 || 39 || 36 || 38 || 40 || 55 || 44 || 48 || 55 |} == Ekzemplaj membroj == Multaj finnaj politikistoj membras kaj aktivas en la partio kaj dum la jaroj reprezentis ĝin en naciaj registaroj, do estante ministroj. Iuj ekzemploj inter multaj estas * [[Kyösti Kallio]] (1873-1940), prezidanto de Finnlando (1937-1940) kaj kvarfoje ĉefministro * [[Urho Kekkonen]] (1900-1986), prezidanto de Finnlando (1956-1982) * [[Mauno Koivisto]] (1923-2017), prezidanto de Finnlando (1982-1994) * [[Juha Rehula]] (n. 1963), ministro pri sano 2015-2017 * [[Katri Kulmuni]] (n. 1987), partiestro kaj ministro pri financoj 2019-2020 * [[Annika Saarikko]] (n. 1983), partiestro 2020-2024, ministro pri familiaj bazservoj ekde 2017 kaj pri scienco kaj kulturo ekde 2019 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.keskusta.fi/ (Retejo de Finnlanda Centro) (en la finna) [[Kategorio:Politikaj partioj de Finnlando]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1906]] 5pgpbpzougvj0r65p2ditwvhw3vedug 0 141651 9366031 8935234 2026-05-03T17:20:45Z ThomasPusch 1869 9366031 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] * [[Keijo Korhonen]] * [[Eino Leino]] * [[Talas-Eera]] == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] c25u90hba0b7dt6kuh31nk5kcncj2kf 9366032 9366031 2026-05-03T17:21:01Z ThomasPusch 1869 9366032 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] * [[Keijo Korhonen]] * [[Eino Leino]] * [[Talas-Eera]] == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] b77ps9k78tkzx08afb0ft3xeu4tzrlw 9366033 9366032 2026-05-03T17:21:55Z ThomasPusch 1869 9366033 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> {{-l}} == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] * [[Keijo Korhonen]] * [[Eino Leino]] * [[Talas-Eera]] == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] avydeauulmwedjwtp20i948swkvpjy7 9366034 9366033 2026-05-03T17:23:28Z ThomasPusch 1869 /* Konataj personoj el Paltamo */ 9366034 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> {{-l}} == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] (1703–1749) * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022) * [[Eino Leino]] * [[Talas-Eera]] == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] kqzww20bjn63myncao2oun1buhbhb9t 9366035 9366034 2026-05-03T17:24:21Z ThomasPusch 1869 /* Konataj personoj el Paltamo */ 9366035 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> {{-l}} == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] (1703–1749) * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022) * [[Eino Leino]] (1878-1926) * [[Talas-Eera]] (1859-1903) == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] csx7at1rk2hcriqx77iwbxy7orof8va 9366036 9366035 2026-05-03T17:26:57Z ThomasPusch 1869 + plia bildo 9366036 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] [[dosiero:Kivesjarvi (613156190).jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|lago [[Kivesjärvi]]}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> {{-l}} == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] (1703–1749) * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022) * [[Eino Leino]] (1878-1926) * [[Talas-Eera]] (1859-1903) == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] cnt0iaoocfo26k3yznhmqa9124ccccf 9366037 9366036 2026-05-03T17:27:11Z ThomasPusch 1869 9366037 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] [[dosiero:Kivesjarvi (613156190).jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|lago [[Kivesjärvi]]}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] (1703–1749) * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022) * [[Eino Leino]] (1878-1926) * [[Talas-Eera]] (1859-1903) == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] ptlx9fw3koo60yiw288nt83fhp2j8nh 9366038 9366037 2026-05-03T17:27:34Z ThomasPusch 1869 9366038 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] [[dosiero:Kivesjarvi (613156190).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|lago [[Kivesjärvi]]}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] (1703–1749) * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022) * [[Eino Leino]] (1878-1926) * [[Talas-Eera]] (1859-1903) == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] t53d4v132c0poob3gqdj9agcuysngie 9366044 9366038 2026-05-03T17:36:49Z ThomasPusch 1869 /* Konataj personoj el Paltamo */ 9366044 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] [[dosiero:Kivesjarvi (613156190).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|lago [[Kivesjärvi]]}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] (1703–1749), escepta alta viro * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022) * [[Eino Leino]] (1878-1926) * [[Talas-Eera]] (1859-1903), escepta forta viro == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] flhj8gea0df7sj9je5i7nfwt6hoq655 9366046 9366044 2026-05-03T17:37:20Z ThomasPusch 1869 /* Konataj personoj el Paltamo */ 9366046 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |sen banderolo = jes |nomo = Paltamo |Blazono = [[Dosiero:Paltamo.vaakuna.svg|100px|Blazono de Paltamo]] |Situo = [[Dosiero:Location of Paltamo in Finland.png|140px|Situo de Paltamo]] |fondojaro = |provinco = Kainuu |areo = 1 138,98 |loĝantaro = 4.183 |finnlingvaj = 99,0% |svedlingvaj = 0,1% |www-adreso = http://www.paltamo.fi |retejo-nomo = www.paltamo.fi |zomo=8 }} [[dosiero:Paltamo railway station.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la loka fervoja stacidomo en vintro}}]] [[dosiero:Kivesjarvi (613156190).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|lago [[Kivesjärvi]]}}]] '''Paltamo''' (en sveda ''Paldamo'') estas [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en la norda parto de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Paltamo situas 37 km norde de la provinca ĉefurbo [[Kajaani]]. La vorto paltamo signifas en la loka dialekto de la [[finna lingvo]] boaton por transporto de [[gudro]] (tri tiaj boatoj aperas en la blazono de la komunumo). En la pasinteco Paltamo estis multe pli vasta ol nun. Ĝi inkludis proksimume la tutan nunan provincon Kainuu. Paltamo situas sur strandoj de [[Oulujärvi]], la kvina plej granda lago en Finnlando. Lago [[Kivesjärvi]] estas grava geografia elemento. [[Melalahti]] estas vilaĝo en Paltamo. La plej ordinara familinomo en Paltamo estas Leinonen.<ref>[https://tumppi.com/sukunimet/paltamo.html plej oftaj familiaj nomoj en Paltamo, laŭ la retejo ''tumppi.com''] ({{fr}})</ref> == Konataj personoj el Paltamo == * [[Daniel Cajanus]] (1703–1749), escepta alta viro * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022), politikisto * [[Eino Leino]] (1878-1926), aŭtoro, ĵurnalisto kaj kritikisto * [[Talas-Eera]] (1859-1903), escepta forta viro == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.paltamo.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Kainuu]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] 13gadfprk8q3c6rq7ust2mps159d69b 0 141899 9366269 9184693 2026-05-04T05:42:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366269 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dosiero=Dosiero:Ahmad Reza Mamduhi.jpg |priskribo=Ahmad Reza Mamduhi, prelegante dum la 2-a [[Irana Esperanto-Kongreso]]. }} '''Ahmad Reza Mamduhi''' ({{lang-fa|{{nastaliq|احمدرضا ممدوحی}}}}; [[Maŝhado]], 28-a de aprilo 1960) estas [[Irano|irana]] [[arĥitekto]], [[Urbofasonado|urbdezajnisto]] kaj [[esperantisto]].<ref name=indre>{{citaĵo el novaĵo|url=http://www.esperanto-indre.com/IMG/pdf/ipr213_preseje.pdf|titolo=Ahmad Reza MAMDUH|eldoninto=IPR — Internacia Pedagogie Revuo|alirdato=2023-05-23|ISSN=1013-2031|lingvo=eo}}</ref> Ekde 2021, li estas [[prezidanto]] de [[ILEI]]<ref name=espujo /> kaj, ekde 2022, ano de la [[Akademio de Esperanto]].<ref name=akademio>{{citaĵo el novaĵo|url=https://www.akademio-de-esperanto.org/oficialaj_informoj/oficialaj_informoj_37_2022.html|titolo=Oficialaj informoj|eldoninto=[[Akademio de Esperanto]]|alirdato=2023-05-23|dato=2022-03-02|lingvo=eo}}</ref> ==Biografio== Li studis [[arĥitekturo]]n kaj urb-dezajnadon ĉe la Nacia Universitato de Irano ([[Universitato Ŝahid Beheŝti]]) kaj tradukis la anglalingvan libron «''Seven Rules for Sustainable Communities''» en la persan.<ref>{{cite web |url=http://urdp.ir/1394/05/03/post-107/ |title=مجموعه مباحثی در رابطه با توسعه پایدار |publisher=Urdp.Ir |date= |accessdate=2018-08-17 |language=fa |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216151117/http://urdp.ir/1394/05/03/post-107/ |archivedate=2016-02-16 }}</ref><ref name=indre /> Ikona figuro de la [[Esperanta movado en Irano]], li eklernis Esperanton en 1976 kaj aktiviĝis dum la 1980-aj jaroj, kiam li iĝis la unua [[ĉefdelegito]] de [[UEA]] en Irano.<ref name=indre /><ref>{{cite web|author=esperanto |url=http://esperanto.china.org.cn/2014-04/21/content_32157888.htm |title=La unua Esperanto-kongreso en Irano |publisher=esperanto.china.org.cn |date=21 April 2014 |accessdate=2018-08-17|language=eo}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.chtn.ir/Default.aspx?tabid=84&articleType=ArticleView&articleId=38474 |title=رونمايي از 10 اثر خطي تلفيقي دوزبانه رباعيات حکيم خيام > خبرگزاری میراث آریا |publisher=Chtn.ir |date= |accessdate=2018-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927193332/http://www.chtn.ir/Default.aspx?tabid=84&articleType=ArticleView&articleId=38474 |archive-date=2015-09-27 |url-status=dead |language=fa }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150927193332/http://www.chtn.ir/Default.aspx?tabid=84&articleType=ArticleView&articleId=38474 |date=2015-09-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.chtn.ir/Default.aspx?tabid=84&articleType=ArticleView&articleId=38474 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-05-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150927193332/http://www.chtn.ir/Default.aspx?tabid=84&articleType=ArticleView&articleId=38474 |arkivdato=2015-09-27 }}</ref> Li elektiĝis kiel unua prezidanto de la [[Irana Esperanto-Asocio]] (IrEA), kaj reelektiĝis ankaŭ por la dua sinsekva periodo antaŭ prezidantiĝo de d-ro [[Keyhan Sayadpour]].<ref name=espujo /> Li instruadis Esperanton en pluraj lernejoj kaj universitatoj de Irano.<ref name=indre /> Ekde 2003, li kontribuas al la esperantlingva Vikipedio, kaj ankaŭ al la perslingva kaj anglalingva Vikipedioj pri temoj ĉefe rilate al Esperanto.<ref name=indre /> En aŭgusto 2021, Mamduhi elektiĝis prezidanto de [[ILEI]] kiel posteulo de [[Mireille Grosjean]];<ref name=espujo>{{citaĵo el la reto|url=https://esperantujo.directory/uzanto/ahmadreza-mamduhi-2|titolo=Ahmadreza Mamduhi|eldoninto=Esperantujo — La esperantista mondmapo|alirdato=2023-05-23|lingvo=eo|arkivurl=https://web.archive.org/web/20230523001710/https://esperantujo.directory/uzanto/ahmadreza-mamduhi-2|arkivdato=2023-05-23}}</ref> li estas ano de la [[Internacia Rajtigita Ekzamenantaro]] (IRE).<ref name=ire>{{citaĵo el la reto|url=https://www.ilei.info/instancoj/IRE%202017-08-30.pdf|titolo=Internacia Rajtigita Ekzamenantaro|lingvo=eo|alirdato=2023-05-23}}</ref> Ekde 2022, aniĝis al la [[Akademio de Esperanto]].<ref name=akademio /> Li estas komitatano de la Irana Esperanto-Asocio (IrEA).<ref>{{Cite web |url=http://www.espero.ir/pri-irea/ |title=Pri IREA Irana Esperanto-Asocio |access-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201150054/http://www.espero.ir/pri-irea/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead|language=eo}}</ref> Li parolas la persan, la anglan kaj Esperanton.<ref name=espujo /> == Verkoj == ; La plej facila lingvo de la mondo Li eldonis [[Persa lingvo|perslingvan]] lernolibron titole «''Aasaan-tarin zabaane donyaa''» ({{traduke|La Plej Facila Lingvo de la Mondo}}, 2005, eldonejo Arĝiv, Teherano, 620 paĝojn), ampleksa persalingva eldonaĵo por instrui Esperanton aŭ memlerni paŝon post paŝo.<ref>{{cite web |url=http://kooperace.czechian.net/lernolibroj/lernolibro_ir.html |title=Persa Lernolibro de la Internacia Lingvo Esperanto |publisher=Kooperace.czechian.net |date= |accessdate=2018-08-17 |language=eo |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007104131/http://kooperace.czechian.net/lernolibroj/lernolibro_ir.html |archivedate=2008-10-07 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://kooperace.czechian.net/lernolibroj/lernolibro_ir.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081007104131/http://kooperace.czechian.net/lernolibroj/lernolibro_ir.html |arkivdato=2008-10-07 }}</ref><ref name=katalogo>{{citaĵo el la reto|url=https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7582|titolo=Plej facila lingvo de la mondo, La|lingvo=eo|alirdato=2023-05-23|eldoninto=Katalogo de UEA}}</ref>{{noto|La kompleta teksto de la libro (pli ol 600 paĝoj) estas libere alirebla interrete.<ref name=donyaa>{{citaĵo el la reto|url=http://kooperace.czechian.net/lernolibroj/lernolibro_ir.html|titolo=Persa Lernolibro de la Internacia Lingvo Esperanto|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081007104131/http://kooperace.czechian.net/lernolibroj/lernolibro_ir.html |arkivdato=2008-10-07|lingvo=eo|lingvo2=fa }}</ref>}} La libro strukturiĝas sur 3 niveloj, kun kreskanta malfacileco: la elementa nivelo (kie oni lernas la Esperantan alfabeton kune kun la baza gramatiko); la meza nivelo (kun 10 lekcionoj pri diversaj temoj kaj po eta vortaro fine de ĉiu lekciono); kaj, fine, la progresiga nivelo (kun Esperanta literaturo, proverboj, filozofio, scienco, ktp). La libro enhavas perslingvan gramatikon de Esperanto kaj vortarojn persa-Esperanton kaj Esperanto-persan. ;La Fenomeno Esperanto Li eldonis na «''Padide-ye Esperanto''» (2007), kies kerno estas traduko de verko de la [[Nobel-premio|Nobel]]-kandidato [[William Auld]] kun la titolo «La Fenomeno Esperanto: la solvo de la internacia lingvo-problemo» (1987).<ref>{{cite web|author=Behnegarsoft.com |url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/14815/%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%B7%D8%B1%D9%81%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C-%D8%B7%D8%B1%D9%81 |title=ایبنا – اسپرانتو؛ پرطرفدارترین زبان بی‌طرف |publisher=Ibna.ir |date=28 January 2008 |accessdate=2018-08-17|language=fa}}</ref> Tio estas perslingva enciklopedieto pri Esperanto. La verkaĵo inkluzivas informojn pri la historio de Esperanto en Irano kaj en la mondo, biografion de [[d-ro Zamenhof]], eldiraĵojn de mondaj famuloj pri Esperanto, la ekeston kaj evoluadon de planlingvoj, priskribon de Esperanto, [[Volapuko]] kaj [[Loglano]] kiel ekzemploj de antaŭ- kaj post-Esperantaj planlingvoj.{{noto|La teksto de la libro estas libere alirebla interrete.<ref name=padide>{{citaĵo el la reto|url=http://perespero.ir/?p=1144|titolo= کتاب پدیده اسپرانتو: راه‌حل مشکل زبان بین‌المللی |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171210060441/http://perespero.ir/?p=1144|arkivdato=2017-12-10|lingvo=fa}}</ref>}} ; Aliaj Mamduhi ankaŭ aŭtoris multnombrajn artikolojn en kulturaj magazenoj, ĉefe pri la temo de Esperantaj studoj.<ref>{{cite web |url=http://www.liberafolio.org/Members/Mamdoohi/irana-nobel-premiuto-parolas-pri-esperanto |title=Elstara Irana aŭtoro parolas pri Esperanto — Libera Folio |publisher=[[Libera Folio]] |date=2015-10-05 |accessdate=2023-05-24 |language=eo }}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.irna.ir/fa/News/81703887/ |title=ایرنا – اسپرانتو؛ رویای هم زبانی |publisher=Irna.ir |date= 2 August 2015|accessdate=2023-05-24|language=fa}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.magiran.com/searchp.asp?field=all&I5=%C8%90%D1%CF&t=m&s=%C7%CD%E3%CF%D1%D6%C7+%E3%E3%CF%E6%CD%26%231740%3B |title=جستجوي مطالب مجلات |publisher=magiran.com |date= |accessdate=2018-08-17|language=fa}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ensani.ir/fa/112934/profile.aspx |title=پرتال جامع علوم انسانی-احمدرضا ممدوحی |publisher=Ensani.ir |date=26 March 2012 |accessdate=2018-08-17|language=fa}}</ref> kaj kontribuas al [[Irana Esperantisto]], la dulingva sezon-revuo en Esperanto kaj la persa.{{noto|Oni vidu, ekzemple, la numerojn 40 (vintro 2022)<ref name=IE40>{{citaĵo el libro|url=https://dl.espero.ir/revuo/IE-40.pdf|titolo=Irana Esperantisto|numero=40|jaro=2022|alirdato=2023-05-24|lingvo=eo|lingvo2=fa|persona nomo1=Ali|familia nomo1=Moradi|persona nomo2=Shler|familia nomo2= Karimi|persona nomo3=Keyhan |familia nomo3=Sayadpour|persona nomo4=Nazi|familia nomo4= Solat|persona nomo5=Hamzeh|familia nomo5= Shafiee|persona nomo6=Amir |familia nomo6=Fekri|persona nomo7=Ahmadreza |familia nomo7=Mamduhi}}</ref> kaj 41 (printempo 2022).<ref name=IE41>{{citaĵo el libro|url=https://dl.espero.ir/revuo/IE-41.pdf|titolo=Irana Esperantisto|numero=41|jaro=2022|alirdato=2023-05-24|lingvo=eo|lingvo2=fa|persona nomo1=Ali|familia nomo1=Moradi|persona nomo2=Shler|familia nomo2= Karimi|persona nomo3=Keyhan |familia nomo3=Sayadpour|persona nomo4=Nazi|familia nomo4= Solat|persona nomo5=Hamzeh|familia nomo5= Shafiee|persona nomo6=Amir |familia nomo6=Fekri|persona nomo7=Ahmadreza |familia nomo7=Mamduhi}}</ref> La ceteraj numeroj elŝuteblas en la oficiala retejo.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.espero.ir/eo/revuo-e/|titolo=Irana Esperantisto|alirdato=2023-05-24|lingvo=eo}}</ref>}} == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Irana Esperanto-Asocio]] * [[Irana Esperantisto]] * [[Kejhan Sajjadpur]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Youtube|video=lsyhckCXhRY|nomo= Verdaj normoj por konstrui daŭripove - Ahmad Reza Mamduhi ‒ KAEST 2020}} * {{citaĵo el la reto|url=https://www.aparat.com/v/zRYAT|titolo=سخنرانی مهندس احمدرضا ممدوحی در رابطه با اسپرانتو آسان ترین زبا دنیا|lingvo=fa|alirdato=2023-05-23}} * {{citaĵo el la reto|url=https://www.akademio-literatura.org/literaturo/baldur-ragnarsson/verkoj-de-ragnarsson-tradukitaj-en-naciajn-lingvojn/strategio-perslingve|titolo=Strategio (perslingve)|eldoninto=Akademio Literatura de Esperanto|alirdato=2023-05-23|lingvo=eo|arkivurl=https://web.archive.org/web/20230523003636/https://www.akademio-literatura.org/literaturo/baldur-ragnarsson/verkoj-de-ragnarsson-tradukitaj-en-naciajn-lingvojn/strategio-perslingve|arkivdato=2023-05-23}} {{Unua}} {{portalstrio|biografio|Esperanto}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Iranaj esperantistoj]] [[Kategorio:Iranaj arkitektoj]] [[Kategorio:Anoj de la Akademio de Esperanto]] pns8cjmxmiuqiokt573gbpwqxkrww4k 0 148874 9366449 9365611 2026-05-04T09:01:57Z Wheatley2 216749 9366449 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Harrison Ford (mutfilma aktoro)}} {{Informkesto aktoro |nomo = Harrison Ford |dosiero = Harrison Ford by Gage Skidmore 3.jpg |grandeco de dosiero = 120 |priskribo de dosiero = (fotita en 2007) |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{dato|13|julio|1942}} |loko de naskiĝo = [[Ĉikago]], [[Ilinojo]], [[Usono]] |dato de morto = |loko de morto = |kromnomo = |aktivaj jaroj = 1966 – nun |geedzo = Mary Marquardt (1964–1979) (eksedziĝis)<br />Melissa Mathison (1983–2004) (eksedziĝis) |gepatroj = |sidejo = |oficiala ttt = |karakteriza rolo = [[Han Solo]] en ''[[Star Wars]]'' serio<br />[[Indiana Jones]] en Indiana Jones-serio |oskar-premio = |premio emmy = |premio ora globo = |ora urso = |premio bafta = |césar = |grammy = |premio ora frambo = |pluaj premioj = }} '''Harrison FORD''' (naskiĝis la {{daton|13|julio|1942}}) estas [[usono|usona]] [[aktoro]] multe nomumita por [[Oskar-premio]]. Li estas plej konata pro roloj de spacpiloto [[Han Solo]] en la film-serio ''[[Star Wars]]'' kaj de tenaca aventurema arkeologo [[Indiana Jones]] en la filmo ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' kaj ĝiaj sekvaĵoj. Ford ankaŭ estis la stelulo de multaj [[Holivudo|Holivudaj]] furoraĵoj kiel ''[[Air Force One]]'' kaj ''[[The Fugitive]]''. Iame, Ford havis rolojn en la plej furoremaj filmoj en historio. Kvin el liaj filmoj estis enmetitaj en la [[Usona Nacia Film-Registro]]. Li estas nune la dua plej populara film-aktoro laŭ film-profito, post usona aktoro [[Tom Hanks]]. == Filmaro == {| class="wikitable sortable" |+ Filmo kaj televido |- ! Jaro ! Titolo ! Rolo |- | 1966 | ''[[Dead Heat on a Merry-Go-Round]]'' | Bellhop |- | 1966 | ''[[The Long Ride Home]]'' | |- | 1967 | ''[[Luv (filmo)|Luv]]'' | Irate Motorist |- | 1967 | ''{{sortname|A|Time for Killing}}'' | Lt. Shaffer |- | 1968 | ''[[Journey to Shiloh]]'' | Willie Bill Bearden |- | 1970 | ''[[Zabriskie Point (filmo)|Zabriskie Point]]'' | Airport Worker |- | 1970 | ''[[Getting Straight]]'' | Jake |- | 1970 | ''[[The Intruders (1970 filmo)|The Intruders]]'' | Carl |- | 1971 | ''[[Dan August]]'' | Hewett |- | 1973 | ''[[American Graffiti]]'' | Bob Falfa |- | 1974 | ''{{sortname|The|Conversation}}'' |Martin Stett |- | 1975 | ''[[William Calley|Judgment: The Court Martial of Lieutenant William Calley]]'' | Frank Crowder |- | 1976 | ''[[Dynasty (filmo)|Dynasty]]'' | Mark Blackwood |- | 1977 | ''[[The Possessed (1977 filmo)|The Possessed]]'' | Paul Winjam |- | 1977 | ''[[Star Wars Episode IV: A New Hope]]'' | [[Han Solo]] |- | 1977 | ''[[Heroes (1977 filmo)|Heroes]]'' | Ken Boyd |- | 1978 | ''[[Force 10 from Navarone (filmo)|Force 10 from Navarone]]'' | Lieutenant Colonel Mike Barnsby |- | 1978 | ''[[Star Wars Holiday Special]]'' | Han Solo |- | 1979 | ''[[Apocalypse Now]]'' | Colonel Lucas |- | 1979 | ''[[Hanover Street (filmo)|Hanover Street]]'' | David Halloran |- | 1979 | ''{{sortname|The|Frisco Kid}}'' | Tommy Lillard |- | 1979 | ''[[More American Graffiti]]'' | Bob Falfa |- | 1980 | ''[[Star Wars Episode V: The Empire Strikes Back]]'' | Han Solo |- | 1981 | ''[[Ĉasantoj de la Perdita Arkeo|Raiders of the Lost Ark]]'' | [[Indiana Jones]] |- | 1982 | ''[[Blade Runner]]'' | [[Rick Deckard]] |- | 1983 | ''[[Star Wars Episode VI: Return of the Jedi]]'' | Han Solo |- | 1984 | ''[[Indiana Jones kaj la Templo de Pereo|Indiana Jones and the Temple of Doom]]'' | Indiana Jones |- | 1985 | ''[[Witness (1985 filmo)|Witness]]'' | Det. Capt. John Book |- | 1986 | ''{{sortname|The|Mosquito Coast}}'' | Allie Fox |- | 1988 | ''[[Frantic (filmo)|Frantic]]'' | Dr. Richard Walker |- | 1988 | ''[[Working Girl]]'' | Jack Trainer |- | 1989 | ''[[Indiana Jones kaj la Lasta Krucmilito|Indiana Jones and the Last Crusade]]'' | Indiana Jones |- | 1990 | ''[[Presumed Innocent (filmo)|Presumed Innocent]]'' | Rusty Sabich |- | 1991 | ''[[Regarding Henry]]'' | Henry Turner |- | 1992 | ''[[Patriot Games (filmo)|Patriot Games]]'' | [[Jack Ryan (Tom Clancy)|Jack Ryan]] |- | 1993 | ''{{sortname|The|Fugitive|The Fugitive (1993 filmo)}}'' | [[Richard Kimble|Dr. Richard David Kimble]] |- | 1994 | ''[[Clear and Present Danger (filmo)|Clear and Present Danger]]'' | Jack Ryan |- | 1995 | ''[[Sabrina (1995)|Sabrina]]'' | Linus Larabee |- | 1997 | ''{{sortname|The|Devil's Own}}'' | Tom O'Meara |- | 1997 | ''[[Air Force One (filmo)|Air Force One]]'' | President James Marshall |- | 1998 | ''[[Six Days Seven Nights]]'' | Quinn Harris |- | 1999 | ''[[Random Hearts (filmo)|Random Hearts]]'' | Sergeant William 'Dutch' Van Den Broeck |- | 2000 | ''[[What Lies Beneath]]'' | Dr. Norman Spencer |- | 2002 | ''[[K-19: The Widowmaker]]'' | Alexei Vostrikov |- | 2003 | ''[[Hollywood Homicide]]'' | Sgt. Joe Gavilan |- | 2004 | ''[[Water to Wine]]'' | Jethro the Bus Driver |- | 2006 | ''[[Firewall (filmo)|Firewall]]'' | Jack Stanfield |- | 2008 | ''[[Indiana Jones kaj la Reĝlando de la Kristala Kranio|Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' | Indiana Jones |- | 2008 | ''[[Dalai Lama Renaissance]]'' | Narrator |- | 2009 | ''[[Crossing Over (filmo)|Crossing Over]]'' | Max Brogan |- | 2009 | ''[[Brüno]]'' | Himself |- | 2010 | ''[[Extraordinary Measures]]'' | Dr. Robert Stonehill |- | 2010 | ''[[Morning Glory (2010 filmo)|Morning Glory]]'' | Mike Pomeroy |- | 2011 | ''[[Cowboys & Aliens]]'' | Colonel Dolarhyde |- | 2013 | ''[[42 (filmo)|42]]'' | [[Branch Rickey]] |- | 2013 | ''[[Paranoia (2013 filmo)|Paranoia]]'' | Jack Goddard |- | 2013 | ''[[Ender's Game (filmo)|Ender's Game]]'' | [[Hyrum Graff|Colonel Hyrum Graff]] |- | 2013 | ''[[Anchorman: The Legend Continues]]'' | Mack Harken |- | 2014 | ''[[The Expendables 3]]'' | Max Drummer |- | 2017 | ''[[Blade Runner 2049]]'' | [[Rick Deckard]] |} === Dokumentfilmo === {| class="wikitable sortable" ! Jaro !! Titolo !! Rolo |- | 1995 || The World of Jacques Demy || Si mem |- | 1996 || The Immortal Beaver || Si mem |- | 2004 || Empire of Dreams: The Story of the Star Wars Trilogy || Si mem |- | 2007 || Dalai Lama Renaissance || Rakontisto |- | 2013 || Drew: The Man Behind the Poster || Si mem |- | 2013 || Milius || Si mem |- | 2014 || Flying the Feathered Edge: The Bob Hoover Project || Si mem |- | 2015 || Living in the Age of Airplanes || Rakontisto |- | 2017 || Toxic Puzzle - Hunt for the Hidden Killer || Rakontisto |- | 2017 || Spielberg || Si mem |- | 2017 || Joan Didion: The Center Will Not Hold || Si mem |- | 2019 || Armstrong || Rakontisto (vortoj de [[Neil Armstrong]]) |} === Televido === {| class="wikitable sortable" ! Jaro !! Titolo !! Rolo |- | 1967 || The Virginian || Juna farmisto / Cullen Tindall |- | 1967 || Ironside || Tom Stowe |- | 1968 || The Mod Squad || Plaĝa patrola policisto |- | 1969 || My Friend Tony || - |- | 1969 || The F.B.I. || Everett Giles / Glen Reverson |- | 1969 || Love, American Style || Roger Crane |- | 1970 || The Intruders || Carl |- | 1971 || Dan August || Hewett |- | 1972–1973 || Gunsmoke || Hobey / Print |- | 1974 || Kung Fu || Mr. Harrison |- | 1974 || Petrocelli || Tom Brannigan |- | 1975 || Judgment: The Court Martial of Lieutenant William Calley || Frank Crowder |- | 1976 || Dynasty || Mark Blackwood |- | 1977 || The Possessed || Paul Winjam |- | 1978 || The Star Wars Holiday Special || Han Solo |- | 1993 || The Young Indiana Jones Chronicles || Dr. Henry "Indiana" Jones Jr. |- | 2014 || Years of Living Dangerously || Si mem |- | 2022–2025 || 1923 || Jacob Dutton |- | 2023 || Shrinking || Dr. Paul Rhodes |} === Videoludoj === {| class="wikitable sortable" ! Jaro !! Titolo !! Rolo |- | 2016 || Lego Star Wars: The Force Awakens || Han Solo (voĉo) |} == Vidu ankaŭ == * [[Harrison Ford (mutfilma aktoro)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{IMDb nomo}} * {{Box Office Mojo nomo}} * {{Metacritic nomo}} * {{Rotten Tomatoes nomo}} {{Portalstrio|Biografio|Filmo|Televido}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ford, Harrison}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Trotuaro de famo en Holivudo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 13-an de julio]] [[Kategorio:Usonaj kinproduktoroj]] [[Kategorio:Usonaj voĉaktoroj]] [[Kategorio:Mediprotektuloj]] [[Kategorio:Ĉarpentistoj]] [[Kategorio:Pilotoj]] 4w1ia6j30ajdceqar3wegyo7lj8r3gr 0 166331 9366296 9192370 2026-05-04T06:34:27Z ThomasPusch 1869 9366296 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj|dato = novembro 2012|stato=elstara|komento=Elstaraj artikoloj [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|estu faktaj]] kaj [[Vikipedio:Citi fontojn|citu fontojn]], aliokaze povas esti [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj|malelstarigitaj]]}} {{Informkesto politikisto | honora titolo = [[Barono]] | nomo = Carl Gustaf Emil Mannerheim | dosiero = G mannerheim 1918.jpg | grandeco de dosiero =230px | priskribo = |honora sufikso = marŝalo de [[Finnlando]] | vico = 6-a | ofico = [[Prezidanto de Finnlando]] | de = [[4-a de aŭgusto]] [[1944]] | ĝis = [[4-a de marto]] [[1946]] | antaŭulo = [[Risto Ryti]] | sekvanto = [[Juho Kusti Paasikivi]] | vico2 = | ofico2 = Defendestro de Finnaj Defendaj Fortoj | de2 = [[17-a de oktobro]] [[1939]] | ĝis2 = [[12-a de januaro]] [[1945]] | prezidanto de registaro2 = | antaŭulo2 = [[Hugo Viktor Österman]] | sekvanto2 = [[Axel Erik Heinrichs]] | ofico3= | de3=[[28-a de januaro]] [[1918]] | ĝis3=[[30-a de majo]] [[1918]] | antaŭulo3=''posteno kreita'' | sekvanto3=[[Karl Fredrik Wilkman]] | ofico4=Regento de Finnlando | de4=[[12-a de decembro]] [[1918]] | ĝis4=[[26-a de julio]] [[1919]] | antaŭulo4=[[Pehr Evind Svinhufvud]] | sekvanto4=''nova respublika konstitucio'', la ofico pereis | dato de naskiĝo = [[4-a de junio]] [[1867]] | loko de naskiĝo = kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], {{Flago|Finnlando}} [[Grandprinclando Finnlando]] | dato de morto = [[27-a de januaro]] [[1951]] | loko de morto = [[Lausanne]], {{Svislando}} | nacieco = [[finnoj|finno]] | edzo/ino = Anastasie Mannerheim, naskita Arapova (divorcitaj en 1919) | partio = | rilatoj = | infanoj = Anastasie, 23-4-1893-1977 <br /> Sophie, 15-7-1895-1963 | sidejo = | alma_mater = | okupo = | profesio = [[Militistara oficisto]] kaj [[ŝtatestro]] | religio = [[Luteranismo|Luterano]] | subskribo = CGE_Mannerheim_autograph.svg | ttt-paĝo = | notoj = }} {{Informkesto soldato |nomo=Carl Gustaf Emil Mannerheim | kaŝnomo= |dosiero= Carl Gustaf Emil Mannerheim.jpg |priskribo= | rango=[[Marŝalo de Finnlando]] |dato de naskiĝo= [[4-a de junio]] [[1867]] |loko de naskiĝo= |dato de morto= [[27-a de januaro]] [[1951]] |loko de morto= |militoj=[[Rusa-japana milito]], [[Finna intercivitana milito]], [[Vintra milito]], [[Daŭriga milito]], [[Laponia milito]] | bataloj= |medaloj= }} {{Parencaro|parencaro= {{Parenco|patro|[[Carl Robert Mannerheim]]}} {{Parenco|patrino|[[Hedvig Charlotta (Hélène) von Julin]]}} {{Parenco|fratino|[[Sophie Mannerheim]]}} {{Parenco|avo|[[Carl Gustaf Mannerheim]]}} {{Parenco|onklo|[[Albert von Julin]]}} }} [[Dosiero:Mannerheim siblings.jpg|eta|240px|La estonta marŝalo (dekstre) kun siaj gefratoj. Meze la juna baronino [[Sophie Mannerheim]], fondintino de modernaj flegaferoj en Finnlando.]] [[Dosiero:Mannerheim In Nicholas Cavalry School.png|eta|C. G. E. Mannerheim (dekstre) kiel lernanto en Rajdista lernejo de Nikolajevski]] [[Feldmarŝalo|Marŝalo]] de [[Finnlando]], [[generalo]] kaj [[barono]] '''Carl ''Gustaf'' Emil MANNERHEIM''' (naskiĝis la [[4-an de junio]] [[1867]] en kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], [[Finnlando]]; mortis la [[27-an de januaro]] [[1951]] en [[Lausanne]], [[Svisio]]) estis finnlanda [[nobelo]], [[diplomato]] kaj [[armeestro]], unu el starigintoj de memstara [[Finnlando]]. De [[Finnlando|finnlandanoj]] li estas adorata kiel [[nacia heroo]], kreinto kaj defendanto de la memstareco de [[Finnlando]], en [[decembro]] de [[2004]] finnoj elektis lin en televida balotado kiel [[Grandaj finnoj|la plej grandan finnon]] de ĉiuj tempoj. Li estas konsiderata kiel unu el la plej bonaj armeestroj de la [[20-a jarcento]] kaj eminenta [[strategio|stratego]] de defendaj, malfruigaj kaj retirigaj bataloj. == Junaĝo == Marŝalo Mannerheim devenis el la signifa nobela familio de Mannerheimidoj. Lia avo, grafo [[Carl Gustaf Mannerheim]], estis signifa [[entomologo]] kaj [[juĝisto]]; lia patro, grafo [[Carl Robert Mannerheim]], nesukcesa komercisto, kiu [[bankroto|bankrotis]] kaj mallongtempe post la naskiĝo de Carl Gustaf forlasis la familion kaj forveturis Parizon, kie li vivtenis sin kiel artisto. La patrino de Carl Gustaf, Hedvig Charlotta (Hélène) von Julin, estis filino de komercisto. En vico kiel la tria filo de grafo li ricevis post sia naskiĝo la titolon [[barono]], finne {{Fremdlingve|fi|''Vapaaherra''}}, svede {{Fremdlingve|sv|''Friherre''}}. La infanaĝon li travivis en familia kastelo [[Louhisaari]], sed ĝi devis esti en la jaro [[1880]] vendita, por ke estu kovritaj la plej grandaj ŝuldoj de la patro, kaj en la jaro 1881 mortis la patrino de Carl Gustaf, kaj zorgon pri ŝiaj sep infanoj transprenis Albert von Julin, onklo el la flanko de patrino. En la jaro [[1882]] la dekkvinjara Carl Gustaf estis forsendita en kadetan lernejon en [[Hamina]]. En la jaro [[1886]] li estis eliminita el la lernejo pro rompo de disciplino. Poste li studis en privata [[liceo]] en [[Helsinko]] kaj poste, kiam en junio de [[1887]] li kunmetis akceptekzamenon en universitato, li komencis en sia 20-a jaro agadi en rajdista lernejo de Nikolajevskij en [[Peterburgo]]. Post ties fino ([[1889]]) li ricevis rangon de [[korneto (rango)|korneto]] kaj estis lokigita en vicojn de rajdista regimento agadanta en [[Pollando]], kie li atendis, ĝis kiam liberiĝos posteno en [[kavalira gvardio]]. == Kariero en rusa armeo == En la jaro [[1891]] Mannerheim estis vokita por deĵori en kavalira [[gvardio]] de carino [[Marija Fjodorovna]] en [[Peterburgo]]. Liaj parencoj svatis lian geedziĝon kun [[Anastasia Arapova]] ([[1872]] – [[1936]]), filino de rusa generalo [[Nikolaj Arapov]], kun kiu li havis du filinojn: Anastasia ([[1893]] – [[1977]]) kaj Sophia ([[1895]] – [[1963]]). La geedzeco ne estis tro feliĉa, en la jaro [[1902]] la geedzoj ĉesis interkontaktiĝi kaj en la jaro [[1919]] sekvis formala [[divorco]]. Mannerheim deĵoris en vicoj de la kavalira gvardio ĝis la jaro [[1904]]. En la jaroj [[1897]] – [[1903]] li deĵoris en administracio de kortegaj ĉevalejoj, kie li estis respondeca pri aĉetado kaj elektado de bredaj [[ĉevalo]]j kaj bredaj virĉevaloj por bezonoj de la gvardio. En la jaro [[1903]] li estis komisiita pri inspekto de ceremoniaj veturoj de [[eskadrono]]j kaj li fariĝis komisionano inspektanta je trejnado de rajdistaj kapabloj. En oktobro de [[1904]] Mannerheim estis donita en la rango de [[subkolonelo]] al stabo de la 52-a Neĵina dragona regimento, kun kiu li transŝoviĝis ĝis [[Manĉurio]], kaj sekve li batalis en [[rusa-japana milito]]. Ĉi tie ekstartis lia stela kariero, kiam li estis en la paso de [[batalo ĉe Mukden]] avancita pro kuraĝeco kaj eminenta komandado je [[kolonelo]]. Post la milito en interŝanĝoj de la jaroj [[1905]] kaj [[1906]] Mannerheim restadis en [[Finnlando]] kaj [[Svedio]], kie li reprezentis sian familion en pli superaj rondoj kaj en [[Finnlanda parlamento]]. Poste cara ĝenerala stabo komisiis lin gvidi du armea-sciencista-diplomatajn ekspediciojn. Vojdirekto de tiu ĉi unua, en kiu eĉ kun la ekspedicio partoprenis ankaŭ franca sciencisto [[Paul Pelliot]], kondukis el [[Turkmenistano]] ĝis [[Kaŝgaro]] (julio ĝis oktobro de [[1906]]), la alia poste ĝis [[Pekino]] ([[1906]] – [[1908]]). Mannerheim trapasis en ambaŭ ekspedicioj sume 14.000&nbsp;km en selo kaj li renkontiĝis eĉ kun [[dalai-lamao]]. Dum ambaŭ vojaĝoj li amasigis multegon da sciencista materialo, kiu estas ĝis hodiaŭ alte taksata konsistero de kolektaĵoj de [[Finnlanda nacia muzeo]]. Lia ekspedicio estis tre signifa ankaŭ el armea vidpunkto, ĉar la regiono, kiun li travojaĝis, estis perceptata kiel [[krizo|kriza]] kaj promesanta eblajn politikajn kaj armeajn kunpuŝiĝojn inter [[Granda Britio]], [[Ĉinio]] kaj [[Rusio]] kaj la tasko de Mannerheim estis traesplori ĝin, noti humorojn inter loĝantoj kaj prepari grundon por eventualaj armeaj agadoj (vidu ankaŭ la t.n. [[Granda ludo|Grandan ludon]]). Reveninte el la ekspedicio lia kariero abrupte ascendis: en la jaro [[1909]] li komandis al [[rajdisto|rajdista]] [[regimento]], en [[1910]] li estis avancita je [[generalmajoro]] kaj li transprenis komandadon super regimento de cara gvardio dislokigita en [[Varsovio]]. En [[1912]] li fariĝis ano de cara trupo kaj je unu jaro poste li transprenis komandadon super [[rajdista brigado]]. Dum la [[Unua mondmilito]] Mannerheim batalis en rusa-aŭstria kaj rumana batalfrontoj iom post iom kiel komandanto de rajdista brigado, de la 12-a rajdista divizio ([[1915]]) kaj fine de la 6-a rajdista armeo (somere [[1917]]). Dum la milito li ricevis rangon de [[generalleŭtenanto]] kaj li estis dekorita per kelkaj medaloj, inter aliaj ankaŭ per la plej alta rusa armea honorigo - la [[Kruco de sankta Georgo]]. Mallongtempe transpreninte la komandadon super la armeo Mannerheim malsaniĝis kaj li estis forlasita por kuraci sin. Ĉar li estis dura rezistanto al [[komunismo]], post [[bolŝeviko|bolŝevika]] [[Oktobra revolucio|renverso]] jam ne estis por li loko en la rusa armeo (plie li same ne interesiĝus pri ĝi) kaj fine de la jaro [[1917]] li revenis hejmen en Finnlandon, kiu ĝuste proklamis memstarecon. == Intercivitana milito == Mannerheim venis al [[Helsinko]] la [[18-an de decembro]] [[1917]]. La situacio estis malĝojiga. En la lando senĉese ĉeestis rusaj soldataroj fidelaj al la [[bolŝeviko|bolŝevika]] registaro (proksimume 42.500 viroj), kiu spite al agnosko de la finnlanda memstareco rifuzis revoki ilin, kaj en stratoj sen centra komandantaro kunpuŝiĝis [[Blankaj gvardioj]] kaj [[Ruĝaj gvardioj]]. La rusaj taĉmentoj plie provizis ruĝajn gvardiojn per armiloj kaj oni supozis, ke okaze de [[intercivitana milito]] ili senvuale subtenos la ruĝajn gvardianojn. Mannerheim, kiu mallongtempe post sia alveturo aliĝis en la t.n. Armean komitaton, alvokis dum tiuj ĉi cirkonstancoj al rapidaj agadoj. La [[16-an de januaro]] [[1918]] Senato nomumis lin supera komandanto de ĝis tiam en la praktiko neekzistanta Finnlanda armeo. Mannerheim poste ekiris norden en la regionojn, kie superforton havis la blankaj gvardianoj, por ke li de tie komencu organizi siajn soldatarojn. El [[Rusio]] tiutempe fluis en Finnlandon amasoj de revoluciuloj kaj "volontuloj", kiuj devis subteni ruĝan revolucion, kies komencon gvidantaro de socialaj demokratoj aprobis je la [[25-a de januaro]]. Jam du tagojn antaŭe rusa komisaro pri milito donis ordonon al rusaj registaraj taĉmentoj en Finnlando, ke ili kunlaboru kun la ruĝaj gvardioj dum malarmigo de la blankaj gvardioj. La finnlanda registaro reagis al tio proklamante la blankajn gvardiojn kiel registarajn taĉmentojn, kies atako estos taksita kiel milita agado, kaj publikigis la nomumon de Mannerheim kiel supera komandanto. Generalo Mannerheim subinflue de senĉese pli oftaj incidentoj decidis ne plu heziti kaj li ordonis al la blanka gvardio komenci la malarmadon de rusaj taĉmentoj. Premiero [[Pehr Evind Svinhufvud|Svinhufvud]] lastamomente petis lin, ke li malvalidigu la planon, ĉar laŭ lia opinio ekzistis espero, ke li sukcesos interkonsenti kun la rusa bolŝevika registaro, sed Mannerheim decidis malagnoski lian peton. La agadoj de ambaŭ flankoj tiel komenciĝis preskaŭ samtempe. La ruĝaj gvardianoj priregis [[Helsinko]]n, [[Viborg]]-on kaj [[Tampere]]-on (unusola iom karakteriza malsukceso de la malarmada agado de Mannerheim) kaj vicon de pluaj urboj kaj ili unuiĝis ĉi tie kun la rusaj taĉmentoj, la fortoj de Mannerheim poste neatendite [[ĉirkaŭado|ĉirkaŭis]] kaj malarmis la rusajn [[garnizono]]jn en [[Vaasa]], [[Mikkeli]] kaj ĉie en la nordo. Preno de rusaj armeaj deponejoj donis sufiĉon de materialo por armado de la t.n. [[Ŝirma korpuso]] kaj ties fakta disvastigo kaj vekis entuziasmon inter simpatiantoj de la blankaj gvardianoj. La restintaj rusaj registaraj soldataroj poste jam senvuale stariĝis enflanke de la ruĝaj gvardianoj, pro kio ili unuflanke donis al ili tre grandan armean subtenon, sed aliflanke ili tre damaĝis ilin, ĉar al plimulto de ordinaraj finnlandanoj la antaŭa rusa registaro en Finnlando neniom plaĉis, la rusaj soldataroj estis en Finnlando tre nepopularaj kaj la ruĝaj komencis esti perceptataj ĉe multaj loĝantoj kiel malamikoj de la sendependeco de la finnlanda ŝtato. Mannerheim decidis ludi je tempo. Eĉ spite al karakteriza kresko Ŝirma korpuso estis kelkoble malpli forta ol la ruĝaj gvardioj kaj iliaj rusaj aliancanoj kaj ĝi havis ankaŭ pli malbonan armilaron. Sed ĝi rapide kreskis je [[volontulo]]j el vicoj de la finnlanda loĝantaro kaj ankaŭ el eksterlando (kvankam Mannerheim dure rifuzis akcepti intervenon de alia ŝtato, li mem postulis je helpo volontulojn el vicoj de loĝantoj de fremdaj landoj), precipe el [[Svedio]]. Estis alveturonta ankaŭ la [[27-a arbarĉasista bataliono]] el [[Germana Imperio]] (taĉmento konsistanta el finnlandanaj volontuloj). Samtempe organizis sin reto de la blankaj [[partizano|partizanaj]] taĉmentoj sur teritorio priregata fare de la ruĝaj gvardianoj. Por la pli supre menciitaj faktoj pli ampleksaj [[ofensivo]]j rolis sole en okcidenta parto de batalfronto (kie ili estis tre sukcesaj) kaj en spaco de Tampere, kie ili malsukcesis. La ruĝaj fortoj subtenataj de la rusaj soldataroj komencis ampleksan ofensivon, sed Mannerheim per pripensita [[defendo]] unue malfruigis ĝin kaj poste haltigis. Poste li mem komencis proprajn ampleksajn kaj zorgeme preparitajn batojn, kiuj finiĝis en decida [[batalo pri Tampere]]. Post falo de tiu ĉi ĉefa [[nesto]] de la ruĝaj gvardianoj li poste komencis pluan ampleksan ofensivon, kiun poste subtenis la germanaj intervenaj taĉmentoj, kiujn alvokis kontraste al lia vidpunkto la Senato. La defendo de la ruĝaj gvardianoj sub tiuj ĉi batoj jam rapide detruiĝis. En majo la milito finiĝis kaj mallongtempe Mannerheim (en la paso de la bataloj avancita je [[generalo]] de [[kavalerio]]) pro disputoj kun la registaro kaj Senato pri plua direktado de la armeo rezignis (tiel okazis post tio, kiam senatanoj proponis, ke konstruado de la armeo estu komisiita al la germana inspekto kaj la generalo ricevis al la mano germanan oficiron, kiu kontrasignus liajn ordonojn). Poste li forveturis el la lando al [[Svedio]], kie li ripozis, kaj de tempo al tempo li gvidis neoficialajn politikajn intertraktadojn. La sveda reĝo eminentigis lin per [[Grandkruco de Glava ordeno]] pro meritoj pri Svedio, konkrete pro tio, ke danke al lia venko la lando ĉesis timi la bolŝevikan invadon. Sekve li estis komisiita per diplomatia misio en [[Francio]] kaj [[Granda Britio]], kie li devis (kiel rezistanto de porgermana orientado de Finnlando) forturni malamikajn humorojn de tieaj registaroj. En tiu ĉi rolo li sukcesis. En decembro reveninte el sia misio li estis elektita [[regento]]. == Intermilita periodo == Kiel regento Mannerheim grandmezure gvidis la landon kaj gvidis preparojn de ties nova [[konstitucio]] kaj ŝanĝo al hereda [[monarkio]] kaj li partoprenis en serĉado de reganto. Kelkaj monarkiistoj esperis, ke Mannerheim mem povus esti la nova monarko, sed li rifuzis tiun ĉi eblon. Reĝo ja estis elektita [[Frederiko Karolo de Hesio]], sed tiu estis post malvenko de [[Germana Imperio]] en la [[Unua mondmilito]] strikte nedezirata, kaj fine li mem rifuzis la kronon. Dum sia regentado Mannerheim sukcese traktis pri nutraĵa helpo el eksterlando, per kio li subpremis komencantan malsaton, kaj kvankam vera antibolŝeviko, li rifuzis oficialan ŝtatan kunlaboradon kun la blankaj caraj generaloj, ĉar tiuj rifuzis la finnlandan sendependecon (sian opinion al tio li ŝanĝis en la jaro [[1921]], kiam li male inicis al subteno de agadoj de la blankaj kontraŭ [[Peterburgo]], sed tiam li jam havis nenian oficialan pozicion kaj lia apelo estis malagnoskita). La imagoj de Mannerheim pri la finnlanda direktado falis post marta parlamenta baloto ([[1919]]), en kiu monarkiistoj ĝis nun priregantaj leĝdonantajn korpusojn suferis malvenkon. [[Respubliko|Respublikanoj]] frunte kun socialisto [[Kaarlo Juho Ståhlberg|Ståhlberg]] ellaboris respublikanan version de konstitucio kaj realigis ĝin en parlamento. Mannerheim, kiu estis konvinkita monarkiisto, post mallonga hezitado decidis ne uzi sian rajton de [[vetoo]] kaj la baloton kaj la respublikanan formon de konstitucio li akceptis. En sekvanta prezidanta baloto [[Sveda popolpartio]] starigis lin kiel sian kandidaton por la prezidanto, sed li estis laŭ atendado malvenkita de Ståhlberg, kies [[Nacia progresa partio]] havis komune kun [[Agrara asocio]] en parlamento unusignifan plimulton. Post la malvenko en la prezidanta baloto Mannerheim retiriĝis el la publika vivo kaj okupis nenian pli signifan oficejon. Vico da politikistoj el tereno de politika centro konsideris lin kiel kontraŭversian figuron precipe pro liaj dura antibolŝevismo kaj aŭtoritata prezentado, vico da maldekstrulaj politikistoj poste strikte malamis lin kiel blankan generalon kaj nobelon. Rilate al tio, ke la centro kaj maldekstrularo priregis la parlamenton, ne restis por Mannerheim tro da spaco. Mannerheim tiutempe okupiĝis per vojaĝado tra [[Eŭropo]] kaj serĉado de financaj rimedoj parte por la finnlanda [[Ruĝa kruco]] kaj parte por [[Unuiĝo de Mannerheim por zorgo pri infanoj]], kiun li fondis kun sia fratino [[Sophie Mannerheim|Sophie]] kaj kiu okupiĝis precipe pri zorgo pri militaj [[orfo]]j. Mannerheim tiutempe ne tro okupiĝis pri la politiko, tamen li esprimis subtenon al kelkaj postuloj de radikala [[naciismo|nacionalisma]], [[aŭtoritato|aŭtoritata]] kaj [[antibolŝevismo|antibolŝevisma]] [[movado Lapua]], sed lia subteno baldaŭ malvarmiĝis post tio, kiam la movado komencis fari perfortajn praktikojn celante sian atentemon ankaŭ al demokrata maldekstrularo. Kiam la movado ekvokis lin en la jaro [[1929]] renversi la registaron kaj transpreni la potencon en la lando, Mannerheim rifuzis. En la jaro [[1931]] fariĝis [[Prezidanto de Finnlando|finnlanda prezidanto]] la malnova kunbatalinto de Mannerheim (kaj dum la [[intercivitana milito]] la granda politika rezistanto) el la jaro [[1918]], [[Pehr Evind Svinhufvud]]. Tiu alvokis Mannerheimon reen en la altan [[politiko]]n kiel la [[prezidanto]]n de konsilantaro de defendo. En la jaro [[1933]] poste Mannerheim estis avancita je [[kampa marŝalo]]. Sed lia agado en la politiko kaj sur la kampo de konstruado kaj gvidado de armeo ne estis senproblema. Lia malespera klopodo plialtigi batalkapablon de la neglektita [[finnlanda armeo]] estis obstrukcita pro manko de financoj, ĉar la registaro ripete forstrekis liajn armeajn proponojn profunden sub akceptebla limo. La frustrita Mannerheim ripetite proponis sian rezignon, sed la [[prezidanto]] ĉiam konvinkis lin, ke li reprenu ĝin, ke venontjare estos pli bone. Sed la situacio pliboniĝis nek dum Svinhufvud nek tiam, kiam en la ofico anstataŭis lin [[Kyösti Kallio]]. Sed pliboniĝis la bildo de Mannerheim en la okuloj de publiko, nun li estis perceptata de plimulto de [[finnlandano]]j (inkluzive de tiuj socialisme orientataj) kiel [[nacia heroo]] kaj eminenta armeestro, prefere ol kiel burĝa kaj blanka generalo, al kiu ŝanĝo li intense kontribuis per sia komplezo intertrakti eĉ kun la socialistoj kaj per klopodo unuigi la nacion kontraŭ minaco, kiun li vidis en febre armadanta Sovetunio. Mannerheim klopodis ankaŭ interveni en internacian politikon kaj konstrui pli firman unuiĝon kun [[Svedio]]. Tiu ja rifuzis fari oficialan aliancon (por ke ĝi ne rompu principon de [[neŭtraleco]]), tamen diferencaj personaj kontaktoj kaj timoj de Svedio pro Sovetunio kondukis al tio, ke certa neoficiala kunlaboro estis promesita (kaj poste, dum [[Vintra milito]] kaj [[Daŭriga milito]], eĉ plenumita). Signifa afero estis ankaŭ la klopodo de Mannerheim unuigi la finnlandajn armilaron kaj armilproduktadon kun la sveda por plifaciligi postan aĉeton de [[municio]] kaj [[armilo]]j de tiu ĉi najbaro. == Duan fojon generalisimo == [[Dosiero:Mannerheim studying a map.jpg|eta|240px|Mannerheim studanta mapon.]] En la jaro [[1939]] la malbonaj interrilatoj de Mannerheim kun la parlamento kaj la registaro (problemoj rilatas memkompreneble al [[budĝeto]]) gradiĝis. Mannerheim denove proponis [[demisio]]n, sed ĉifoje li rifuzis repreni ĝin kaj plie li unuafoje turniĝis kun siaj [[protesto]]j al la [[publiko]]. Ĉifoje li venkis kaj la budĝeto estis plialtigita por li (la minaco elflanke de Sovetunio jam alkreskis tiom, ke rimarkis ĝin ankaŭ plimulto de politikistoj). Sed estis jam tro malfrue. [[Stalin]] kun [[Vjaĉeslav Molotov|Molotov]] jam tiutempe turniĝis al Finnlando kun neaŭdataj postuloj. Mannerheim realigis [[politiko de cedoj|politikon de mildaj cedoj]], bone konsciante, ke lia lando ne povas kontraŭstari al Sovetunio. Sed ankaŭ li konsentis kun tio, ke la tuta soveta propono estas absolute neakceptebla kaj ke ekzemple Hankon ne eblas fordoni. Samtempe li denove donis al la prezidanto sian rezignon, ĉar laŭ liaj opinioj la financaj rimedoj por la armeo ne estis venantaj sufiĉe rapide. Prezidanto Kallio estis ĉifoje decidinta akcepti lian demision, sed li jam ne havis tempon por fari tion, ĉar malsukcesis klopodo interkonsenti kaj finnlandanoj rifuzis la sovetajn postulojn. Oktobron kaj novembron Mannerheim pasigis en febra agado. Kiel prezidanto de Konsilantaro de defendo de lando kun la gvidado de armeo li elektis armilojn por finarmigado de sia armeo preparigante sian landon por milito, pri kiu li estis konvinkita, ke ĝi nepre venos. Li organizis grandegan ekzercadon de [[rezervisto]]j, kiu post fiasko de interparoloj flue ŝanĝiĝis en kaŝitan [[mobilizo]]n. Enkadre de la ekzercadoj estis konstruita la tuta vico de kampaj [[fortikaĵo]]j transverse tra [[Karela istmo]] kaj pluaj ĉefaj regionoj. Li reorganizis sian ĉefan tendon en [[Mikkeli]] tiel, ke ĝi povu servi al supera komandanto, ĉar la prezidanto anoncis al li, ke li kalkulas kun li por tiu ĉi rolo. Li reŝovis [[artilerio]]n reen de la ŝtatlimoj, por ke ĝi ne estu endanĝerigita pro neatendita atako kaj por ke li kapablu facile forturni eventualajn kulpigojn pro limregionaj incidentoj. Mallongtempe antaŭ la soveta atako li poste ordonis fari lastajn preparojn, kiel ekz. [[mino|enminadon]] de finnlandaj marbordaj akvoj kaj disigon de aviadilaj fortoj sur kampajn flughavenojn, do kiam [[Ruĝa Armeo]] komencis, senproklame militon, atakon, la soldataroj de Mannerheim estis preparitaj tiel, kiel tio eblis ĉe iliaj limigitaj fontoj. Tiel okazis la [[30-an de novembro]] [[1939]]. La prezidanto ankoraŭ la saman tagon nomumis Mannerheimon la supera komandanto de la Finnlandaj armitaj fortoj kaj transŝovis je li grandan parton de siaj [[kompetenco]]j. Eksplodis [[Vintra milito]]. Mannerheim estis strikta realisto en la politiko kaj en la armea tereno. Neniam li kredis, ke li povus haltigi Ruĝan Armeon. Oficiale li memkompreneble mienis optimiste, kiel estis lia devo, sed al sia plej proksima ĉirkaŭaĵo kaj al la registaro li estis brute sincera kaj ripetite li esprimis konvinkon, ke se [[rusoj]] ekatakos, li kapablos malfruigi ilin tiel unu monaton, maksimume unu monaton kaj duonon. Poste, se ne venos helpo... Mannerheim pasigis dum la [[dua mondmilito]] plimulton de tempo en sia ĉefa tendo en Mikkeli, sed samtempe li entreprenis multajn inspektajn vojaĝojn al batalfronto kaj okaze de bezono li estis forveturanta doni [[raporto]]jn al la prezidanto aŭ al la registaro. Komence de Vintra milito Mannerheim dislokigis siajn taĉmentojn kun maksimuma singardemo - la ĉefaj fortoj estis dismetitaj sur [[Karela istmo]] kaj sur norda bordo de [[Ladoga lago]] pli profunde en la enlando, en la limregiono kaj norde troviĝis proporcie malfortaj kaj alte moviĝemaj kovraj fortoj. Mannerheim krom tio plutenis fortajn strategiajn [[rezervisto|rezervistarojn]] sub sia rekta komandado (la t.n. rezervo de la supera komandanto), kiujn li intencis uzi nur en krita situacio. Lia klopodo estis gvidi defendajn kaj malfruigajn batalojn kun maksimuma eluzo de multiplikitaj defendpostenoj de [[Mannerheim-linio]] kaj esperi en tio, ke aperos aliancanoj, aŭ ke Sovetunio rezignos (sed li tro bone konsciis tion, ke tro verŝajna estas eĉ ne unu). La unua ofensivo de Ruĝa Armeo estis haltigita en sangaj bataloj ĉe [[Batalo ĉe Suomussalmi|Suomussalmi]] (kie unusola nekompleta finnlanda divizio gvidita de [[kolonelo]] [[Hjalmar "Sivu" Siilasvuo|Siilasvuo]] neniigis la 47-an armean korpuson de Ruĝa Armeo), [[Kuhmo]], [[Tolvajärvi]], [[La unua batalo ĉe Taipale|Taipale]], [[Summa]], lago [[Muolla]], kaj sur riveroj [[Kollaa]] kaj [[Vuoksi]], eventuale ĝi mem de si ekhaltis en neĝkovrita sovaĝejo ĉirkaŭ [[Salla]] kaj [[Petsamo]]. Plene montriĝis falo de purigaferoj je moralo kaj agadkapablo de ruĝarmeanoj, samkiel ankaŭ tio, ke kelkaj taĉmentoj membrigitaj por la atako prezentis malriĉularon eĉ laŭ mezurunuoj de Sovetunio. Tute fiaskis esperoj por kunlaborado kun finnlanda komunista opozicio (eĉ tiu la plej ekstrema frakcio de malpermesita komunista partio eldonis proklamon, en kiu ĝi markis Sovetunion kiel malamikon de laboristaro elvokante ĉiujn laborulojn al batalo por la libereco de Finnlando). Montriĝis neprepariteco de Ruĝa Armeo por batalo en subarktaj kondiĉoj, kiun ankoraŭ pli malbonigis, ke Vintra milito estis batalata en unu el la plej kruelaj [[vintro]]j de la [[20-a jarcento]]. La [[20-an de decembro]], du tagoj post la naskiĝtago de Stalin, Ruĝa Armeo devis pro manko de viroj haltigi la agadojn en la ĉefa batalfronto sur [[Karela istmo]], kie la invadaj fortoj laŭvorte elsangis dum [[sturmo]]j kontraŭ [[Mannerheim-linio]], kelkobla ĉeno de plifortigitaj kampaj [[fortikaĵo]]j kaj malpezaj [[fuorto]]j, kiujn Mannerheim lasis ĉi tie el siaj modestaj budĝetoj konstrui. Memkompreneble tian katastrofon Sovetunio ne povis toleri kaj la nova ofensivo, komencita la [[1-an de februaro]], gvidita per dekkvinobla superforto de tio plej bona, kion oni kapablis kolekti tra la tuta lando, jam estis pli, ol la malmultnombra finnlanda armeo, suferanta pro manko de pafaĵo, povis elteni. Al Mannerheim restis nenio alia ol agnoski la malvenkon (je du monatoj pli malfrue ol li atendis eĉ en tiuj plej optimismaj scenarioj). Konfirmiĝis ĉiuj liaj avertoj. La politiko de neŭtraleco kaj fidado al [[Komunumo de Nacioj]] fiaskis. Armean materialon sendis ja relative multe da nacioj, sed venigi ĝin en Finnlandon estis problemo. Relevantan armean helpon donis sole far de Mannerheim intertraktita [[Svedio]] - sed unu volontula persekuta [[skadro]] kaj du plifortigitaj batalionoj de volontuloj estis despere malmulte kontraŭ la malamiko, kiu aktivigis en la militon pli da soldatoj, ol kiom da viroj havis la tuta finnlanda nacio inkluzive de [[bebo]]j. Finnlando devis rezigni al Sovetunio grandajn teritoriojn, pagi grandajn [[reparacio]]jn kaj devligi sin al certaj formoj de kunlaborado. Ĝi ankaŭ devis doni la deziratan bazon en [[Hanko]]. Sed la fino de la milito ne signifis finon de laboro. Neniu en Finnlando kredis, ke tio estus fino. Sume oni supozis, ke temas sole pri [[armistico]], ke la armeo akiris sole prokraston. La sopiro venĝi sin pro maljusta malvenko kaj akiri reen la perditajn teritoriojn miksiĝis kun la konscio, ke por Sovetunio tio ne finiĝis kaj ke Finnlando estis nur forŝovita kiel problema celo ien ĝis fino de la vico. La sekvaj paŝoj de Sovetunio nepre ne kontribuis al trankviligo de la situacio kaj perfortaj prenoj de [[Latvio]], [[Litovio]] kaj [[Estonio]] ŝanĝis jam tiel grandajn timojn de finnlandanoj en puran furiozadon. Unusola ŝtato en Eŭropo, kiu havis neniajn ŝuldojn malrapide fariĝis unu el la plej ŝuldigitaj, en despera klopodo rapide aĉeti armilojn kaj finarmigi sian armeon. Daŭro de baza soldata deĵoro estis plilongigita al du jaroj kaj estis aĉetita la plej moderna tekniko. Sed estis necese certigi la finnlandan ekzistadon ankaŭ politike, ĉar kiel Mannerheim mem allasis, la finnlanda armeo neniam povas esti tiel forta, ke ĝi povus mem rezisti al tia koloso, kia Sovetunio estis. La [[marŝalo]], kies prestiĝo enkadre de enlanda kaj internacia politiko ekkreskis ĝis nekredeblaj dimensioj, ne povis esti eliminita el tiu ĉi grava regiono. Sed estis elekti el nenio - kiam fiaskis planoj al unio kun Svedio, kaj Sovetunio komencis fortigi premon per pluaj postuloj kaj incidentoj sur ŝtatlimoj, Mannerheim konsentis kun intertraktado kun la hitlera Germanio. Persone li rifuzis partopreni dum tiuj ĉi intertraktadoj, sed li konsentis kun tio, ke la ĝenerala stabo sendu en Germanion kelke da pli superaj oficiroj, kiuj neoficiale intertraktus la evoluon de interrilatoj kaj kunlaboradon okaze de milita konflikto Sovetunio-Germanio aŭ Sovetunio-Finnlando. La rezulto de la traktadoj estis interkonsento pri tio, ke Finnlando ebligos trairon al germanaj taĉmentoj tra sia teritorio kaj tra suverenaj akvoj kaj allasos dislokigon kaj armeajn agadojn de la germanaj taĉmentoj en norda [[Finnlando]] kaj [[Laponio]]. Pli malfrue ili ankoraŭ interkonsentis pri principoj de reciproka kunlaborado okaze de agadoj kontraŭ Ruĝa Armeo, se estos solvitaj "koneksantaj politikaj problemoj". Per tiuj estis pensita fakto, ke Mannerheim decidis kun la registaro, ke Finnlando provos eviti al partopreno en milito Germanio-Sovetunio aŭ almenaŭ fari tion tiel lerte, ke finnlandanoj neniuokaze aspektus kiel agresoro. Sed samtempe estis konsiderate necese, ke la bataloj estu gvidataj ekster la finnlanda teritorio. Kiam la [[22-an de junio]] Germanio ekatakis Sovetunion, la finnlanda armeo ĝuste faris mobilizon. Finnlando tuj proklamis neŭtralecon (la germanaj taĉmentoj atakantaj el Laponio kaj la norda Finnlando ĝi kaŭzigis pro sovetaj taĉmentoj agadantaj el surmara bazo en Hanko). Sovetunio respondis la [[25-an de junio]] [[1941]] per masivaj flugatakoj kontraŭ finnlandaj urboj kaj per [[artilerio|artileria]] pripafado de finnlanda teritorio. Finnlando tuj poste deklaris al Sovetunio militon rifuzante plu akcepti la rezultojn de Vintra milito. La finnlanda armeo gvidita de Mannerheim fulmorapide erigis la rusajn taĉmentojn dislokigitajn sur karela istmo kaj en [[Ladoga Karelio]] (germanaj generaloj agnoske prikomentis tion kiel "finnlanda [[fulmomilito]]") kaj ĉar paco estis en foro, ĝi daŭrigis atakante en regiono de [[Rusa Karelio]] direkte al [[Onega lago]], rivero [[Svir]] kaj [[Blanka Maro]]. Post tio, kiam ĝi interrompis sudan parton de [[Murmana magistralo]] kaj atingis linion [[Ladoga lago]] - rivero Svir - Onega lago, Mannerheim finis la ofensivon kaj elvokis la registaron, por ke ĝi proponu al Sovetunio per interŝanĝo je paco kaj agnosko de ŝtatlimoj el la jaro [[1939]] por redono de [[Rusa Karelio]]. La registaro tiel sekrete kelkfoje faris, sed ĝi estis ĉiufoje rifuzita. Mannerheim do koncentriĝis al minimumigo de la finnlanda partopreno en la milito. Li rifuzis ekataki kontraŭ [[Leningrado]] aŭ daŭrigi en agadoj malantaŭ la rivero Svir kaj tute li eliminis pli grandajn plifortigojn de la germanaj taĉmentoj el [[Laponio]] fare de la finnlanda armeo. Mildigis lin eĉ ne propono de [[Hitler]] pri supera komandado super taĉmentoj de [[Akso Berlino-Romo-Tokio|Akso]] en la tuta Finnlando. Poste li demobiligis parton de siaj taĉmentoj kaj emfaze li elparolis kontraŭ rekrutado de volontuloj por fremdulaj taĉmentoj de [[SS (organizaĵo)|SS]], kiujn germanoj volis en Finnlando aranĝi. Sed kiam [[Winston Churchill|Churchill]] sendis al li emocian leteron, en kiu li postulis, ke li prikonsideru, sur kies flanko li estas batalanta kaj ke li estus aliĝonta al la aliancanoj, li rifuzis tion kiel neeblan: ''"Se vi volas supervivi, vi povas alpaŝi al alianco kun Sovetunio nur tiam, se vi estas multe pli forta kaj multe pli malproksima."'' Sekvis du jaroj kaj duono de trankvilo, interrompita nur en la jaro [[1942]] per tute malsukcesa ofensivo de Ruĝa Armeo sur rivero Svir kaj grandegaj solenoj de la 75-a naskiĝtago de la marŝalo, okaze de kiu li ricevis la honoran rangon marŝalo de Finnlando. Dum tiu ĉi okazo li estis ankaŭ "honorita" de vizito de [[Adolf Hitler]] kaj regna marŝalo [[Hermann Göring]] (laŭ siaj propraj vortoj li nepre ne konsideris tion honoro). La finnlandaj trupoj sekurigis en la jaroj 1941-1944 [[Blokado de Leningrado|blokadon de Leningrado]]. En la jaro [[1942]] Finnlando komencis senĉese fortiĝantan premon de [[Germanio]] rilate al [[judoj]]. Temis parte pri kelke da miloj de finnlandaj judoj, parte pri centoj de judaj fuĝintoj plejparte el [[Svedio]] kaj [[Norvegio]]. Dume la finnlanda registaro rifuzis paroli pri la demando de propraj judoj, en la demando de tiuj fremdaj ĝi hezitis, ĉar germanoj minacis per ĉesigo de liveroj de vive grava armea materialo. Verŝajne ĝi fine subiĝis al la premo, se ne aperus rezistanto vere neatendita. El vidpunkto de [[logiko]] Mannerheim devus esti kiel la unua por la konsento kun la germanaj postuloj, ĉar la armeo endanĝerigita pro mallongigo de liveroj falis sub lin, ne parolante pri tio, ke liaj interrilatoj kun judoj estis sur frostopunkto ekde la jaro [[1939]], kiam li konfiskis plimulton de posedaĵo de [[sinagogo]]j por militaj celoj. Malgraŭ tio li stariĝis kontraŭ eldono de judoj kun energio, kiun li antaŭe vidigis en la politiko malmultfoje. Kiam la registaro malgraŭ tio eldonis sekrete kelke da judoj, li avertis ĝin, ke se tio ripetiĝos, li abdikos kaj ke li memkompreneble informos la publikon. La registaro tial pluan eldonon de judoj rifuzis - ĝi motivigis tion al la germana flanko per la sinteno de Mannerheim kaj ĝi rekomendis al ĝi, ke germanoj traktu pri tio kun li. Mannerheim intertempe trankviligis finnlandajn judajn ĉefulojn per proklamo, ke li ne allasos eldonadon de iliaj kunkredantoj kaj fratoj: ''"Honoro de Finnlando ne permesos tion!"'' Kiam estis poste en Germanio arestitaj kelke da finnlandanoj de juda deveno, la furioziĝinta Mannerheim avertis generalon [[Dietl]]-on komandanto al la germanaj taĉmentoj en Finnlando, ke li deŝirigos ĉiujn finnajn taĉmentojn, kiuj subtenas lin kaj ke li fermos fervojojn, kiuj liveras lin. Post pluaj du tagoj de minacoj kaj protestoj la incidento finis per liberigo de la arestitoj. Kiam komence de la jaro [[1944]] germanoj provis denove enpraktikigi la [[juda demando|judan demandon]], li rifuzis paroli pri tio: ''"Vi devos atendi, kiam mi estos mortinta..."'' En la jaro [[1944]] trankvilo en la batalfronto finis. La forto de Germanio estis falanta kaj en rekta proporcio sinkis kun tio ĝia partopreno en Finnlando. Plie Stalin venis al konkludo, ke estos pli facile venki super aliancanoj de Germanio ol Germanion mem kaj Finnlandon, tenanta sin flanke de la bataloj, li karakterizis kiel "laca pro la milito kaj sopiranta pri paco". Somere de [[1944]] Ruĝa Armeo komencis neniigan ofensivon. Ĝi signifis por Mannerheim teruran ŝokon, ĉar li fidis al raportoj de sekretaj servoj, kiuj donis al li multe pli malfruan daton kaj principe pli malgrandajn fortojn de la malamiko. La antaŭaj defendlinioj sur Karela istmo estis trabatitaj el irado kaj antaŭ ol la ĉefaj finnaj fortoj havis tempon por amasiĝi, estis trarompita ankaŭ ĉefa defendlinio. Sed Mannerheim malgraŭ tio konservis al si malvarman kapon. Li revokis la ĥaosantan komandanton de la soldataroj sur Karela istmo (kiu intencis siajn ĝis nun nekoncentriĝintajn taĉmentojn ĵeti poparte en memmortigan kontraŭatakon) kaj ordonis al batalfrontaj taĉmentoj gvidi malfruigan batalon kaj malrapide retiriĝi al improvizita linio [[Taipale]] - [[Vuoksi]] - [[Okcidenta bordo de Viipura golfo]]. Tio ĉi ankaŭ sukcesis fari. Ofensivo de la malamiko ĉi tie haltis, parte danke al urĝa livero de infanteriaj [[kontraŭtanka armilo|kontraŭtankaj armiloj]] el Germanio. Al Sovetunio estis proponita pacaranĝo laŭ ŝtatlimoj el la jaro [[1940]], sed [[Stalin]] rifuzis postulante senkondiĉan kapitulacon. Ruĝa Armeo transŝovis ĝis la finnlanda batalfronto pluajn taĉmentojn prepariĝante konkeri Finnlandon. La armea kariero de Mannerheim atingis sian lastan kaj la plej altan zeniton. La [[25-an de junio]] [[1944]] eksplodis [[batalo en regiono Tali-Ihantala]], la plej granda kaj la plej sanga batalo en la historio de la nordiaj landoj. Ĝi finis la [[9-an de julio]]. La finnlanda armeo, al kiu komandis Mannerheim kaj [[Taavetti Laatikainen]], haltigis en ĝi trioble pli fortajn kaj pli bone armitajn soldatarojn de la malamiko kaj kaŭzis al ĝi grandajn perdojn (22.000 mortigitoj kaj 500 eliminitaj tankoj). == Prezidanto de Finnlando == La malsukceso, kiun [[Ruĝa Armeo]] sur [[Karela istmo]] suferis spite al aktivigo de elitaj gvardiaj taĉmentoj (precipe la 30-a gvardia korpuso), venigis [[Stalino]]n al opinio, ke konkeri Finnlandon ne havas signifon (li bezonis siajn taĉmentojn al rapida konkero de multe pli riĉa kaj pli malbone ŝirmata [[Mez-Eŭropo]]) kaj proponis kondiĉojn, kiuj estis akcepteblaj. Prezidanto [[Risto Ryti]], kiu prezentis obstaklon por fermi la pacon pro sia persona letero al Hitler, en kiu li certigis lin pri nenuligeco de finnlanda-germana alianco (kondiĉo de la germana helpo kaj ĉefaj liveroj), rezignis kaj la parlamento elektis la [[4-an de aŭgusto]] [[1944]] Mannerheimon kiel prezidanton. Tiu proklamis personajn devligojn faritaj de sia antaŭulo indiferentaj por sia farado, li malvalidigis la aliancon kun Germanio, ordonis al ties taĉmentoj forlasi la nordan Finnlandon, formale li deklaris al ĝi militon kaj fermis armisticon kun Sovetunio. En la sekvaj du jaroj li gvidis Finnlandon, sed lia pozicio estis tre malfacila. Venis novaj junaj politikistoj, kiujn li ne komprenis, premiero fariĝis diplomato [[Juho Kusti Paasikivi]], kiun li ne toleris, kaj la politiko subpreme de Sovetunio iris en direkto, kiun li kontraŭstaris. Kiam poste Finnlando devis alpaŝi al kondamno de kelkaj siaj politikistoj kaj generaloj pro preparo de ataka milito (kion Mannerheim konsideris absurda kaj alte maljusta, ĉar Daŭrigan militon li konsideris devigita kaj defenda kaj la menciitojn herooj kaj kuraĝaj gvidantoj de la nacio), li proteste rezignis (formale pro sanstato, ĉar li ne volis provoki Sovetunion, tamen la nacio komprenis lian faron precize tiel, kiel li intencis). == Fino de la vivo == Siajn lastajn jarojn li pasigis en la svisa urbo [[Lausanne]], kie li verkis siajn memoraĵojn, kiuj aperis en la [[angla lingvo|angla]], [[finna lingvo|finna]] kaj [[sveda lingvo|sveda]] lingvoj. Estis dezirita al li ŝtata funebro kun ĉiuj armeaj honoroj, tamen plimulto de signifaj politikistoj (prezidanto, ĉefministro kaj aliaj) ne ĉeestis, por ke ne estu provokita Sovetunio. Sed spontane kunvenis grandega kvanto da homoj, kion Sovetunio neĝoje spertis. Parton de la ceremonio pagis pro dankemo socioj de finnlandaj judoj, kiuj ankaŭ kontribuis al diversaj [[busto]]j kaj muzeoj kunigitaj kun la persono de Mannerheim. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mannerheim.fi/ www.mannerheim.fi] == Vidu ankaŭ == * [[Kruco de Mannerheim]] * [[Mannerheim]] * [[Mannerheim-linio]] == Uzita literaturo == * [[Karel Richter]]: ''Limo pagita per sango. Sovetaj-finnaj militoj''; Eldonejo Epocha, Prago 2006, ISBN 80-86328-97 {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Elstara}} {{ADLS|2007|13}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mannerheim, Carl Gustaf Emil}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en Finnlando]] [[Kategorio:Mortintoj en Svislando]] [[Kategorio:Baronoj]] [[Kategorio:Eŭropaj kristanoj]] [[Kategorio:Finnaj generaloj]] [[Kategorio:Finnaj nobeloj]] [[Kategorio:Kavaliroj de Kruco de Mannerheim]] [[Kategorio:Mannerheim|Carl Gustaf Emil]] [[Kategorio:Marŝaloj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Rusianoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] [[Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Viroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 4-an de junio]] [[Kategorio:Mortintoj la 27-an de januaro]] [[Kategorio:Feldmarŝaloj]] q20kiivvtab4f7btxooeqf8cmeao9f5 9366297 9366296 2026-05-04T06:35:11Z ThomasPusch 1869 /* Junaĝo */ 9366297 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj|dato = novembro 2012|stato=elstara|komento=Elstaraj artikoloj [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|estu faktaj]] kaj [[Vikipedio:Citi fontojn|citu fontojn]], aliokaze povas esti [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj|malelstarigitaj]]}} {{Informkesto politikisto | honora titolo = [[Barono]] | nomo = Carl Gustaf Emil Mannerheim | dosiero = G mannerheim 1918.jpg | grandeco de dosiero =230px | priskribo = |honora sufikso = marŝalo de [[Finnlando]] | vico = 6-a | ofico = [[Prezidanto de Finnlando]] | de = [[4-a de aŭgusto]] [[1944]] | ĝis = [[4-a de marto]] [[1946]] | antaŭulo = [[Risto Ryti]] | sekvanto = [[Juho Kusti Paasikivi]] | vico2 = | ofico2 = Defendestro de Finnaj Defendaj Fortoj | de2 = [[17-a de oktobro]] [[1939]] | ĝis2 = [[12-a de januaro]] [[1945]] | prezidanto de registaro2 = | antaŭulo2 = [[Hugo Viktor Österman]] | sekvanto2 = [[Axel Erik Heinrichs]] | ofico3= | de3=[[28-a de januaro]] [[1918]] | ĝis3=[[30-a de majo]] [[1918]] | antaŭulo3=''posteno kreita'' | sekvanto3=[[Karl Fredrik Wilkman]] | ofico4=Regento de Finnlando | de4=[[12-a de decembro]] [[1918]] | ĝis4=[[26-a de julio]] [[1919]] | antaŭulo4=[[Pehr Evind Svinhufvud]] | sekvanto4=''nova respublika konstitucio'', la ofico pereis | dato de naskiĝo = [[4-a de junio]] [[1867]] | loko de naskiĝo = kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], {{Flago|Finnlando}} [[Grandprinclando Finnlando]] | dato de morto = [[27-a de januaro]] [[1951]] | loko de morto = [[Lausanne]], {{Svislando}} | nacieco = [[finnoj|finno]] | edzo/ino = Anastasie Mannerheim, naskita Arapova (divorcitaj en 1919) | partio = | rilatoj = | infanoj = Anastasie, 23-4-1893-1977 <br /> Sophie, 15-7-1895-1963 | sidejo = | alma_mater = | okupo = | profesio = [[Militistara oficisto]] kaj [[ŝtatestro]] | religio = [[Luteranismo|Luterano]] | subskribo = CGE_Mannerheim_autograph.svg | ttt-paĝo = | notoj = }} {{Informkesto soldato |nomo=Carl Gustaf Emil Mannerheim | kaŝnomo= |dosiero= Carl Gustaf Emil Mannerheim.jpg |priskribo= | rango=[[Marŝalo de Finnlando]] |dato de naskiĝo= [[4-a de junio]] [[1867]] |loko de naskiĝo= |dato de morto= [[27-a de januaro]] [[1951]] |loko de morto= |militoj=[[Rusa-japana milito]], [[Finna intercivitana milito]], [[Vintra milito]], [[Daŭriga milito]], [[Laponia milito]] | bataloj= |medaloj= }} {{Parencaro|parencaro= {{Parenco|patro|[[Carl Robert Mannerheim]]}} {{Parenco|patrino|[[Hedvig Charlotta (Hélène) von Julin]]}} {{Parenco|fratino|[[Sophie Mannerheim]]}} {{Parenco|avo|[[Carl Gustaf Mannerheim]]}} {{Parenco|onklo|[[Albert von Julin]]}} }} [[Dosiero:Mannerheim siblings.jpg|eta|240px|La estonta marŝalo (dekstre) kun siaj gefratoj. Meze la juna baronino [[Sophie Mannerheim]], fondintino de modernaj flegaferoj en Finnlando.]] [[Dosiero:Mannerheim In Nicholas Cavalry School.png|eta|C. G. E. Mannerheim (dekstre) kiel lernanto en Rajdista lernejo de Nikolajevski]] [[Feldmarŝalo|Marŝalo]] de [[Finnlando]], [[generalo]] kaj [[barono]] '''Carl ''Gustaf'' Emil MANNERHEIM''' (naskiĝis la [[4-an de junio]] [[1867]] en kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], [[Finnlando]]; mortis la [[27-an de januaro]] [[1951]] en [[Lausanne]], [[Svisio]]) estis finnlanda [[nobelo]], [[diplomato]] kaj [[armeestro]], unu el starigintoj de memstara [[Finnlando]]. De [[Finnlando|finnlandanoj]] li estas adorata kiel [[nacia heroo]], kreinto kaj defendanto de la memstareco de [[Finnlando]], en [[decembro]] de [[2004]] finnoj elektis lin en televida balotado kiel [[Grandaj finnoj|la plej grandan finnon]] de ĉiuj tempoj. Li estas konsiderata kiel unu el la plej bonaj armeestroj de la [[20-a jarcento]] kaj eminenta [[strategio|stratego]] de defendaj, malfruigaj kaj retirigaj bataloj. == Junaĝo == Marŝalo Mannerheim devenis el la signifa nobela familio Mannerheim. Lia avo, grafo [[Carl Gustaf Mannerheim]], estis signifa [[entomologo]] kaj [[juĝisto]]; lia patro, grafo [[Carl Robert Mannerheim]], nesukcesa komercisto, kiu [[bankroto|bankrotis]] kaj mallongtempe post la naskiĝo de Carl Gustaf forlasis la familion kaj forveturis Parizon, kie li vivtenis sin kiel artisto. La patrino de Carl Gustaf, Hedvig Charlotta (Hélène) von Julin, estis filino de komercisto. En vico kiel la tria filo de grafo li ricevis post sia naskiĝo la titolon [[barono]], finne {{Fremdlingve|fi|''Vapaaherra''}}, svede {{Fremdlingve|sv|''Friherre''}}. La infanaĝon li travivis en familia kastelo [[Louhisaari]], sed ĝi devis esti en la jaro [[1880]] vendita, por ke estu kovritaj la plej grandaj ŝuldoj de la patro, kaj en la jaro 1881 mortis la patrino de Carl Gustaf, kaj zorgon pri ŝiaj sep infanoj transprenis Albert von Julin, onklo el la flanko de patrino. En la jaro [[1882]] la dekkvinjara Carl Gustaf estis forsendita en kadetan lernejon en [[Hamina]]. En la jaro [[1886]] li estis eliminita el la lernejo pro rompo de disciplino. Poste li studis en privata [[liceo]] en [[Helsinko]] kaj poste, kiam en junio de [[1887]] li kunmetis akceptekzamenon en universitato, li komencis en sia 20-a jaro agadi en rajdista lernejo de Nikolajevskij en [[Peterburgo]]. Post ties fino ([[1889]]) li ricevis rangon de [[korneto (rango)|korneto]] kaj estis lokigita en vicojn de rajdista regimento agadanta en [[Pollando]], kie li atendis, ĝis kiam liberiĝos posteno en [[kavalira gvardio]]. == Kariero en rusa armeo == En la jaro [[1891]] Mannerheim estis vokita por deĵori en kavalira [[gvardio]] de carino [[Marija Fjodorovna]] en [[Peterburgo]]. Liaj parencoj svatis lian geedziĝon kun [[Anastasia Arapova]] ([[1872]] – [[1936]]), filino de rusa generalo [[Nikolaj Arapov]], kun kiu li havis du filinojn: Anastasia ([[1893]] – [[1977]]) kaj Sophia ([[1895]] – [[1963]]). La geedzeco ne estis tro feliĉa, en la jaro [[1902]] la geedzoj ĉesis interkontaktiĝi kaj en la jaro [[1919]] sekvis formala [[divorco]]. Mannerheim deĵoris en vicoj de la kavalira gvardio ĝis la jaro [[1904]]. En la jaroj [[1897]] – [[1903]] li deĵoris en administracio de kortegaj ĉevalejoj, kie li estis respondeca pri aĉetado kaj elektado de bredaj [[ĉevalo]]j kaj bredaj virĉevaloj por bezonoj de la gvardio. En la jaro [[1903]] li estis komisiita pri inspekto de ceremoniaj veturoj de [[eskadrono]]j kaj li fariĝis komisionano inspektanta je trejnado de rajdistaj kapabloj. En oktobro de [[1904]] Mannerheim estis donita en la rango de [[subkolonelo]] al stabo de la 52-a Neĵina dragona regimento, kun kiu li transŝoviĝis ĝis [[Manĉurio]], kaj sekve li batalis en [[rusa-japana milito]]. Ĉi tie ekstartis lia stela kariero, kiam li estis en la paso de [[batalo ĉe Mukden]] avancita pro kuraĝeco kaj eminenta komandado je [[kolonelo]]. Post la milito en interŝanĝoj de la jaroj [[1905]] kaj [[1906]] Mannerheim restadis en [[Finnlando]] kaj [[Svedio]], kie li reprezentis sian familion en pli superaj rondoj kaj en [[Finnlanda parlamento]]. Poste cara ĝenerala stabo komisiis lin gvidi du armea-sciencista-diplomatajn ekspediciojn. Vojdirekto de tiu ĉi unua, en kiu eĉ kun la ekspedicio partoprenis ankaŭ franca sciencisto [[Paul Pelliot]], kondukis el [[Turkmenistano]] ĝis [[Kaŝgaro]] (julio ĝis oktobro de [[1906]]), la alia poste ĝis [[Pekino]] ([[1906]] – [[1908]]). Mannerheim trapasis en ambaŭ ekspedicioj sume 14.000&nbsp;km en selo kaj li renkontiĝis eĉ kun [[dalai-lamao]]. Dum ambaŭ vojaĝoj li amasigis multegon da sciencista materialo, kiu estas ĝis hodiaŭ alte taksata konsistero de kolektaĵoj de [[Finnlanda nacia muzeo]]. Lia ekspedicio estis tre signifa ankaŭ el armea vidpunkto, ĉar la regiono, kiun li travojaĝis, estis perceptata kiel [[krizo|kriza]] kaj promesanta eblajn politikajn kaj armeajn kunpuŝiĝojn inter [[Granda Britio]], [[Ĉinio]] kaj [[Rusio]] kaj la tasko de Mannerheim estis traesplori ĝin, noti humorojn inter loĝantoj kaj prepari grundon por eventualaj armeaj agadoj (vidu ankaŭ la t.n. [[Granda ludo|Grandan ludon]]). Reveninte el la ekspedicio lia kariero abrupte ascendis: en la jaro [[1909]] li komandis al [[rajdisto|rajdista]] [[regimento]], en [[1910]] li estis avancita je [[generalmajoro]] kaj li transprenis komandadon super regimento de cara gvardio dislokigita en [[Varsovio]]. En [[1912]] li fariĝis ano de cara trupo kaj je unu jaro poste li transprenis komandadon super [[rajdista brigado]]. Dum la [[Unua mondmilito]] Mannerheim batalis en rusa-aŭstria kaj rumana batalfrontoj iom post iom kiel komandanto de rajdista brigado, de la 12-a rajdista divizio ([[1915]]) kaj fine de la 6-a rajdista armeo (somere [[1917]]). Dum la milito li ricevis rangon de [[generalleŭtenanto]] kaj li estis dekorita per kelkaj medaloj, inter aliaj ankaŭ per la plej alta rusa armea honorigo - la [[Kruco de sankta Georgo]]. Mallongtempe transpreninte la komandadon super la armeo Mannerheim malsaniĝis kaj li estis forlasita por kuraci sin. Ĉar li estis dura rezistanto al [[komunismo]], post [[bolŝeviko|bolŝevika]] [[Oktobra revolucio|renverso]] jam ne estis por li loko en la rusa armeo (plie li same ne interesiĝus pri ĝi) kaj fine de la jaro [[1917]] li revenis hejmen en Finnlandon, kiu ĝuste proklamis memstarecon. == Intercivitana milito == Mannerheim venis al [[Helsinko]] la [[18-an de decembro]] [[1917]]. La situacio estis malĝojiga. En la lando senĉese ĉeestis rusaj soldataroj fidelaj al la [[bolŝeviko|bolŝevika]] registaro (proksimume 42.500 viroj), kiu spite al agnosko de la finnlanda memstareco rifuzis revoki ilin, kaj en stratoj sen centra komandantaro kunpuŝiĝis [[Blankaj gvardioj]] kaj [[Ruĝaj gvardioj]]. La rusaj taĉmentoj plie provizis ruĝajn gvardiojn per armiloj kaj oni supozis, ke okaze de [[intercivitana milito]] ili senvuale subtenos la ruĝajn gvardianojn. Mannerheim, kiu mallongtempe post sia alveturo aliĝis en la t.n. Armean komitaton, alvokis dum tiuj ĉi cirkonstancoj al rapidaj agadoj. La [[16-an de januaro]] [[1918]] Senato nomumis lin supera komandanto de ĝis tiam en la praktiko neekzistanta Finnlanda armeo. Mannerheim poste ekiris norden en la regionojn, kie superforton havis la blankaj gvardianoj, por ke li de tie komencu organizi siajn soldatarojn. El [[Rusio]] tiutempe fluis en Finnlandon amasoj de revoluciuloj kaj "volontuloj", kiuj devis subteni ruĝan revolucion, kies komencon gvidantaro de socialaj demokratoj aprobis je la [[25-a de januaro]]. Jam du tagojn antaŭe rusa komisaro pri milito donis ordonon al rusaj registaraj taĉmentoj en Finnlando, ke ili kunlaboru kun la ruĝaj gvardioj dum malarmigo de la blankaj gvardioj. La finnlanda registaro reagis al tio proklamante la blankajn gvardiojn kiel registarajn taĉmentojn, kies atako estos taksita kiel milita agado, kaj publikigis la nomumon de Mannerheim kiel supera komandanto. Generalo Mannerheim subinflue de senĉese pli oftaj incidentoj decidis ne plu heziti kaj li ordonis al la blanka gvardio komenci la malarmadon de rusaj taĉmentoj. Premiero [[Pehr Evind Svinhufvud|Svinhufvud]] lastamomente petis lin, ke li malvalidigu la planon, ĉar laŭ lia opinio ekzistis espero, ke li sukcesos interkonsenti kun la rusa bolŝevika registaro, sed Mannerheim decidis malagnoski lian peton. La agadoj de ambaŭ flankoj tiel komenciĝis preskaŭ samtempe. La ruĝaj gvardianoj priregis [[Helsinko]]n, [[Viborg]]-on kaj [[Tampere]]-on (unusola iom karakteriza malsukceso de la malarmada agado de Mannerheim) kaj vicon de pluaj urboj kaj ili unuiĝis ĉi tie kun la rusaj taĉmentoj, la fortoj de Mannerheim poste neatendite [[ĉirkaŭado|ĉirkaŭis]] kaj malarmis la rusajn [[garnizono]]jn en [[Vaasa]], [[Mikkeli]] kaj ĉie en la nordo. Preno de rusaj armeaj deponejoj donis sufiĉon de materialo por armado de la t.n. [[Ŝirma korpuso]] kaj ties fakta disvastigo kaj vekis entuziasmon inter simpatiantoj de la blankaj gvardianoj. La restintaj rusaj registaraj soldataroj poste jam senvuale stariĝis enflanke de la ruĝaj gvardianoj, pro kio ili unuflanke donis al ili tre grandan armean subtenon, sed aliflanke ili tre damaĝis ilin, ĉar al plimulto de ordinaraj finnlandanoj la antaŭa rusa registaro en Finnlando neniom plaĉis, la rusaj soldataroj estis en Finnlando tre nepopularaj kaj la ruĝaj komencis esti perceptataj ĉe multaj loĝantoj kiel malamikoj de la sendependeco de la finnlanda ŝtato. Mannerheim decidis ludi je tempo. Eĉ spite al karakteriza kresko Ŝirma korpuso estis kelkoble malpli forta ol la ruĝaj gvardioj kaj iliaj rusaj aliancanoj kaj ĝi havis ankaŭ pli malbonan armilaron. Sed ĝi rapide kreskis je [[volontulo]]j el vicoj de la finnlanda loĝantaro kaj ankaŭ el eksterlando (kvankam Mannerheim dure rifuzis akcepti intervenon de alia ŝtato, li mem postulis je helpo volontulojn el vicoj de loĝantoj de fremdaj landoj), precipe el [[Svedio]]. Estis alveturonta ankaŭ la [[27-a arbarĉasista bataliono]] el [[Germana Imperio]] (taĉmento konsistanta el finnlandanaj volontuloj). Samtempe organizis sin reto de la blankaj [[partizano|partizanaj]] taĉmentoj sur teritorio priregata fare de la ruĝaj gvardianoj. Por la pli supre menciitaj faktoj pli ampleksaj [[ofensivo]]j rolis sole en okcidenta parto de batalfronto (kie ili estis tre sukcesaj) kaj en spaco de Tampere, kie ili malsukcesis. La ruĝaj fortoj subtenataj de la rusaj soldataroj komencis ampleksan ofensivon, sed Mannerheim per pripensita [[defendo]] unue malfruigis ĝin kaj poste haltigis. Poste li mem komencis proprajn ampleksajn kaj zorgeme preparitajn batojn, kiuj finiĝis en decida [[batalo pri Tampere]]. Post falo de tiu ĉi ĉefa [[nesto]] de la ruĝaj gvardianoj li poste komencis pluan ampleksan ofensivon, kiun poste subtenis la germanaj intervenaj taĉmentoj, kiujn alvokis kontraste al lia vidpunkto la Senato. La defendo de la ruĝaj gvardianoj sub tiuj ĉi batoj jam rapide detruiĝis. En majo la milito finiĝis kaj mallongtempe Mannerheim (en la paso de la bataloj avancita je [[generalo]] de [[kavalerio]]) pro disputoj kun la registaro kaj Senato pri plua direktado de la armeo rezignis (tiel okazis post tio, kiam senatanoj proponis, ke konstruado de la armeo estu komisiita al la germana inspekto kaj la generalo ricevis al la mano germanan oficiron, kiu kontrasignus liajn ordonojn). Poste li forveturis el la lando al [[Svedio]], kie li ripozis, kaj de tempo al tempo li gvidis neoficialajn politikajn intertraktadojn. La sveda reĝo eminentigis lin per [[Grandkruco de Glava ordeno]] pro meritoj pri Svedio, konkrete pro tio, ke danke al lia venko la lando ĉesis timi la bolŝevikan invadon. Sekve li estis komisiita per diplomatia misio en [[Francio]] kaj [[Granda Britio]], kie li devis (kiel rezistanto de porgermana orientado de Finnlando) forturni malamikajn humorojn de tieaj registaroj. En tiu ĉi rolo li sukcesis. En decembro reveninte el sia misio li estis elektita [[regento]]. == Intermilita periodo == Kiel regento Mannerheim grandmezure gvidis la landon kaj gvidis preparojn de ties nova [[konstitucio]] kaj ŝanĝo al hereda [[monarkio]] kaj li partoprenis en serĉado de reganto. Kelkaj monarkiistoj esperis, ke Mannerheim mem povus esti la nova monarko, sed li rifuzis tiun ĉi eblon. Reĝo ja estis elektita [[Frederiko Karolo de Hesio]], sed tiu estis post malvenko de [[Germana Imperio]] en la [[Unua mondmilito]] strikte nedezirata, kaj fine li mem rifuzis la kronon. Dum sia regentado Mannerheim sukcese traktis pri nutraĵa helpo el eksterlando, per kio li subpremis komencantan malsaton, kaj kvankam vera antibolŝeviko, li rifuzis oficialan ŝtatan kunlaboradon kun la blankaj caraj generaloj, ĉar tiuj rifuzis la finnlandan sendependecon (sian opinion al tio li ŝanĝis en la jaro [[1921]], kiam li male inicis al subteno de agadoj de la blankaj kontraŭ [[Peterburgo]], sed tiam li jam havis nenian oficialan pozicion kaj lia apelo estis malagnoskita). La imagoj de Mannerheim pri la finnlanda direktado falis post marta parlamenta baloto ([[1919]]), en kiu monarkiistoj ĝis nun priregantaj leĝdonantajn korpusojn suferis malvenkon. [[Respubliko|Respublikanoj]] frunte kun socialisto [[Kaarlo Juho Ståhlberg|Ståhlberg]] ellaboris respublikanan version de konstitucio kaj realigis ĝin en parlamento. Mannerheim, kiu estis konvinkita monarkiisto, post mallonga hezitado decidis ne uzi sian rajton de [[vetoo]] kaj la baloton kaj la respublikanan formon de konstitucio li akceptis. En sekvanta prezidanta baloto [[Sveda popolpartio]] starigis lin kiel sian kandidaton por la prezidanto, sed li estis laŭ atendado malvenkita de Ståhlberg, kies [[Nacia progresa partio]] havis komune kun [[Agrara asocio]] en parlamento unusignifan plimulton. Post la malvenko en la prezidanta baloto Mannerheim retiriĝis el la publika vivo kaj okupis nenian pli signifan oficejon. Vico da politikistoj el tereno de politika centro konsideris lin kiel kontraŭversian figuron precipe pro liaj dura antibolŝevismo kaj aŭtoritata prezentado, vico da maldekstrulaj politikistoj poste strikte malamis lin kiel blankan generalon kaj nobelon. Rilate al tio, ke la centro kaj maldekstrularo priregis la parlamenton, ne restis por Mannerheim tro da spaco. Mannerheim tiutempe okupiĝis per vojaĝado tra [[Eŭropo]] kaj serĉado de financaj rimedoj parte por la finnlanda [[Ruĝa kruco]] kaj parte por [[Unuiĝo de Mannerheim por zorgo pri infanoj]], kiun li fondis kun sia fratino [[Sophie Mannerheim|Sophie]] kaj kiu okupiĝis precipe pri zorgo pri militaj [[orfo]]j. Mannerheim tiutempe ne tro okupiĝis pri la politiko, tamen li esprimis subtenon al kelkaj postuloj de radikala [[naciismo|nacionalisma]], [[aŭtoritato|aŭtoritata]] kaj [[antibolŝevismo|antibolŝevisma]] [[movado Lapua]], sed lia subteno baldaŭ malvarmiĝis post tio, kiam la movado komencis fari perfortajn praktikojn celante sian atentemon ankaŭ al demokrata maldekstrularo. Kiam la movado ekvokis lin en la jaro [[1929]] renversi la registaron kaj transpreni la potencon en la lando, Mannerheim rifuzis. En la jaro [[1931]] fariĝis [[Prezidanto de Finnlando|finnlanda prezidanto]] la malnova kunbatalinto de Mannerheim (kaj dum la [[intercivitana milito]] la granda politika rezistanto) el la jaro [[1918]], [[Pehr Evind Svinhufvud]]. Tiu alvokis Mannerheimon reen en la altan [[politiko]]n kiel la [[prezidanto]]n de konsilantaro de defendo. En la jaro [[1933]] poste Mannerheim estis avancita je [[kampa marŝalo]]. Sed lia agado en la politiko kaj sur la kampo de konstruado kaj gvidado de armeo ne estis senproblema. Lia malespera klopodo plialtigi batalkapablon de la neglektita [[finnlanda armeo]] estis obstrukcita pro manko de financoj, ĉar la registaro ripete forstrekis liajn armeajn proponojn profunden sub akceptebla limo. La frustrita Mannerheim ripetite proponis sian rezignon, sed la [[prezidanto]] ĉiam konvinkis lin, ke li reprenu ĝin, ke venontjare estos pli bone. Sed la situacio pliboniĝis nek dum Svinhufvud nek tiam, kiam en la ofico anstataŭis lin [[Kyösti Kallio]]. Sed pliboniĝis la bildo de Mannerheim en la okuloj de publiko, nun li estis perceptata de plimulto de [[finnlandano]]j (inkluzive de tiuj socialisme orientataj) kiel [[nacia heroo]] kaj eminenta armeestro, prefere ol kiel burĝa kaj blanka generalo, al kiu ŝanĝo li intense kontribuis per sia komplezo intertrakti eĉ kun la socialistoj kaj per klopodo unuigi la nacion kontraŭ minaco, kiun li vidis en febre armadanta Sovetunio. Mannerheim klopodis ankaŭ interveni en internacian politikon kaj konstrui pli firman unuiĝon kun [[Svedio]]. Tiu ja rifuzis fari oficialan aliancon (por ke ĝi ne rompu principon de [[neŭtraleco]]), tamen diferencaj personaj kontaktoj kaj timoj de Svedio pro Sovetunio kondukis al tio, ke certa neoficiala kunlaboro estis promesita (kaj poste, dum [[Vintra milito]] kaj [[Daŭriga milito]], eĉ plenumita). Signifa afero estis ankaŭ la klopodo de Mannerheim unuigi la finnlandajn armilaron kaj armilproduktadon kun la sveda por plifaciligi postan aĉeton de [[municio]] kaj [[armilo]]j de tiu ĉi najbaro. == Duan fojon generalisimo == [[Dosiero:Mannerheim studying a map.jpg|eta|240px|Mannerheim studanta mapon.]] En la jaro [[1939]] la malbonaj interrilatoj de Mannerheim kun la parlamento kaj la registaro (problemoj rilatas memkompreneble al [[budĝeto]]) gradiĝis. Mannerheim denove proponis [[demisio]]n, sed ĉifoje li rifuzis repreni ĝin kaj plie li unuafoje turniĝis kun siaj [[protesto]]j al la [[publiko]]. Ĉifoje li venkis kaj la budĝeto estis plialtigita por li (la minaco elflanke de Sovetunio jam alkreskis tiom, ke rimarkis ĝin ankaŭ plimulto de politikistoj). Sed estis jam tro malfrue. [[Stalin]] kun [[Vjaĉeslav Molotov|Molotov]] jam tiutempe turniĝis al Finnlando kun neaŭdataj postuloj. Mannerheim realigis [[politiko de cedoj|politikon de mildaj cedoj]], bone konsciante, ke lia lando ne povas kontraŭstari al Sovetunio. Sed ankaŭ li konsentis kun tio, ke la tuta soveta propono estas absolute neakceptebla kaj ke ekzemple Hankon ne eblas fordoni. Samtempe li denove donis al la prezidanto sian rezignon, ĉar laŭ liaj opinioj la financaj rimedoj por la armeo ne estis venantaj sufiĉe rapide. Prezidanto Kallio estis ĉifoje decidinta akcepti lian demision, sed li jam ne havis tempon por fari tion, ĉar malsukcesis klopodo interkonsenti kaj finnlandanoj rifuzis la sovetajn postulojn. Oktobron kaj novembron Mannerheim pasigis en febra agado. Kiel prezidanto de Konsilantaro de defendo de lando kun la gvidado de armeo li elektis armilojn por finarmigado de sia armeo preparigante sian landon por milito, pri kiu li estis konvinkita, ke ĝi nepre venos. Li organizis grandegan ekzercadon de [[rezervisto]]j, kiu post fiasko de interparoloj flue ŝanĝiĝis en kaŝitan [[mobilizo]]n. Enkadre de la ekzercadoj estis konstruita la tuta vico de kampaj [[fortikaĵo]]j transverse tra [[Karela istmo]] kaj pluaj ĉefaj regionoj. Li reorganizis sian ĉefan tendon en [[Mikkeli]] tiel, ke ĝi povu servi al supera komandanto, ĉar la prezidanto anoncis al li, ke li kalkulas kun li por tiu ĉi rolo. Li reŝovis [[artilerio]]n reen de la ŝtatlimoj, por ke ĝi ne estu endanĝerigita pro neatendita atako kaj por ke li kapablu facile forturni eventualajn kulpigojn pro limregionaj incidentoj. Mallongtempe antaŭ la soveta atako li poste ordonis fari lastajn preparojn, kiel ekz. [[mino|enminadon]] de finnlandaj marbordaj akvoj kaj disigon de aviadilaj fortoj sur kampajn flughavenojn, do kiam [[Ruĝa Armeo]] komencis, senproklame militon, atakon, la soldataroj de Mannerheim estis preparitaj tiel, kiel tio eblis ĉe iliaj limigitaj fontoj. Tiel okazis la [[30-an de novembro]] [[1939]]. La prezidanto ankoraŭ la saman tagon nomumis Mannerheimon la supera komandanto de la Finnlandaj armitaj fortoj kaj transŝovis je li grandan parton de siaj [[kompetenco]]j. Eksplodis [[Vintra milito]]. Mannerheim estis strikta realisto en la politiko kaj en la armea tereno. Neniam li kredis, ke li povus haltigi Ruĝan Armeon. Oficiale li memkompreneble mienis optimiste, kiel estis lia devo, sed al sia plej proksima ĉirkaŭaĵo kaj al la registaro li estis brute sincera kaj ripetite li esprimis konvinkon, ke se [[rusoj]] ekatakos, li kapablos malfruigi ilin tiel unu monaton, maksimume unu monaton kaj duonon. Poste, se ne venos helpo... Mannerheim pasigis dum la [[dua mondmilito]] plimulton de tempo en sia ĉefa tendo en Mikkeli, sed samtempe li entreprenis multajn inspektajn vojaĝojn al batalfronto kaj okaze de bezono li estis forveturanta doni [[raporto]]jn al la prezidanto aŭ al la registaro. Komence de Vintra milito Mannerheim dislokigis siajn taĉmentojn kun maksimuma singardemo - la ĉefaj fortoj estis dismetitaj sur [[Karela istmo]] kaj sur norda bordo de [[Ladoga lago]] pli profunde en la enlando, en la limregiono kaj norde troviĝis proporcie malfortaj kaj alte moviĝemaj kovraj fortoj. Mannerheim krom tio plutenis fortajn strategiajn [[rezervisto|rezervistarojn]] sub sia rekta komandado (la t.n. rezervo de la supera komandanto), kiujn li intencis uzi nur en krita situacio. Lia klopodo estis gvidi defendajn kaj malfruigajn batalojn kun maksimuma eluzo de multiplikitaj defendpostenoj de [[Mannerheim-linio]] kaj esperi en tio, ke aperos aliancanoj, aŭ ke Sovetunio rezignos (sed li tro bone konsciis tion, ke tro verŝajna estas eĉ ne unu). La unua ofensivo de Ruĝa Armeo estis haltigita en sangaj bataloj ĉe [[Batalo ĉe Suomussalmi|Suomussalmi]] (kie unusola nekompleta finnlanda divizio gvidita de [[kolonelo]] [[Hjalmar "Sivu" Siilasvuo|Siilasvuo]] neniigis la 47-an armean korpuson de Ruĝa Armeo), [[Kuhmo]], [[Tolvajärvi]], [[La unua batalo ĉe Taipale|Taipale]], [[Summa]], lago [[Muolla]], kaj sur riveroj [[Kollaa]] kaj [[Vuoksi]], eventuale ĝi mem de si ekhaltis en neĝkovrita sovaĝejo ĉirkaŭ [[Salla]] kaj [[Petsamo]]. Plene montriĝis falo de purigaferoj je moralo kaj agadkapablo de ruĝarmeanoj, samkiel ankaŭ tio, ke kelkaj taĉmentoj membrigitaj por la atako prezentis malriĉularon eĉ laŭ mezurunuoj de Sovetunio. Tute fiaskis esperoj por kunlaborado kun finnlanda komunista opozicio (eĉ tiu la plej ekstrema frakcio de malpermesita komunista partio eldonis proklamon, en kiu ĝi markis Sovetunion kiel malamikon de laboristaro elvokante ĉiujn laborulojn al batalo por la libereco de Finnlando). Montriĝis neprepariteco de Ruĝa Armeo por batalo en subarktaj kondiĉoj, kiun ankoraŭ pli malbonigis, ke Vintra milito estis batalata en unu el la plej kruelaj [[vintro]]j de la [[20-a jarcento]]. La [[20-an de decembro]], du tagoj post la naskiĝtago de Stalin, Ruĝa Armeo devis pro manko de viroj haltigi la agadojn en la ĉefa batalfronto sur [[Karela istmo]], kie la invadaj fortoj laŭvorte elsangis dum [[sturmo]]j kontraŭ [[Mannerheim-linio]], kelkobla ĉeno de plifortigitaj kampaj [[fortikaĵo]]j kaj malpezaj [[fuorto]]j, kiujn Mannerheim lasis ĉi tie el siaj modestaj budĝetoj konstrui. Memkompreneble tian katastrofon Sovetunio ne povis toleri kaj la nova ofensivo, komencita la [[1-an de februaro]], gvidita per dekkvinobla superforto de tio plej bona, kion oni kapablis kolekti tra la tuta lando, jam estis pli, ol la malmultnombra finnlanda armeo, suferanta pro manko de pafaĵo, povis elteni. Al Mannerheim restis nenio alia ol agnoski la malvenkon (je du monatoj pli malfrue ol li atendis eĉ en tiuj plej optimismaj scenarioj). Konfirmiĝis ĉiuj liaj avertoj. La politiko de neŭtraleco kaj fidado al [[Komunumo de Nacioj]] fiaskis. Armean materialon sendis ja relative multe da nacioj, sed venigi ĝin en Finnlandon estis problemo. Relevantan armean helpon donis sole far de Mannerheim intertraktita [[Svedio]] - sed unu volontula persekuta [[skadro]] kaj du plifortigitaj batalionoj de volontuloj estis despere malmulte kontraŭ la malamiko, kiu aktivigis en la militon pli da soldatoj, ol kiom da viroj havis la tuta finnlanda nacio inkluzive de [[bebo]]j. Finnlando devis rezigni al Sovetunio grandajn teritoriojn, pagi grandajn [[reparacio]]jn kaj devligi sin al certaj formoj de kunlaborado. Ĝi ankaŭ devis doni la deziratan bazon en [[Hanko]]. Sed la fino de la milito ne signifis finon de laboro. Neniu en Finnlando kredis, ke tio estus fino. Sume oni supozis, ke temas sole pri [[armistico]], ke la armeo akiris sole prokraston. La sopiro venĝi sin pro maljusta malvenko kaj akiri reen la perditajn teritoriojn miksiĝis kun la konscio, ke por Sovetunio tio ne finiĝis kaj ke Finnlando estis nur forŝovita kiel problema celo ien ĝis fino de la vico. La sekvaj paŝoj de Sovetunio nepre ne kontribuis al trankviligo de la situacio kaj perfortaj prenoj de [[Latvio]], [[Litovio]] kaj [[Estonio]] ŝanĝis jam tiel grandajn timojn de finnlandanoj en puran furiozadon. Unusola ŝtato en Eŭropo, kiu havis neniajn ŝuldojn malrapide fariĝis unu el la plej ŝuldigitaj, en despera klopodo rapide aĉeti armilojn kaj finarmigi sian armeon. Daŭro de baza soldata deĵoro estis plilongigita al du jaroj kaj estis aĉetita la plej moderna tekniko. Sed estis necese certigi la finnlandan ekzistadon ankaŭ politike, ĉar kiel Mannerheim mem allasis, la finnlanda armeo neniam povas esti tiel forta, ke ĝi povus mem rezisti al tia koloso, kia Sovetunio estis. La [[marŝalo]], kies prestiĝo enkadre de enlanda kaj internacia politiko ekkreskis ĝis nekredeblaj dimensioj, ne povis esti eliminita el tiu ĉi grava regiono. Sed estis elekti el nenio - kiam fiaskis planoj al unio kun Svedio, kaj Sovetunio komencis fortigi premon per pluaj postuloj kaj incidentoj sur ŝtatlimoj, Mannerheim konsentis kun intertraktado kun la hitlera Germanio. Persone li rifuzis partopreni dum tiuj ĉi intertraktadoj, sed li konsentis kun tio, ke la ĝenerala stabo sendu en Germanion kelke da pli superaj oficiroj, kiuj neoficiale intertraktus la evoluon de interrilatoj kaj kunlaboradon okaze de milita konflikto Sovetunio-Germanio aŭ Sovetunio-Finnlando. La rezulto de la traktadoj estis interkonsento pri tio, ke Finnlando ebligos trairon al germanaj taĉmentoj tra sia teritorio kaj tra suverenaj akvoj kaj allasos dislokigon kaj armeajn agadojn de la germanaj taĉmentoj en norda [[Finnlando]] kaj [[Laponio]]. Pli malfrue ili ankoraŭ interkonsentis pri principoj de reciproka kunlaborado okaze de agadoj kontraŭ Ruĝa Armeo, se estos solvitaj "koneksantaj politikaj problemoj". Per tiuj estis pensita fakto, ke Mannerheim decidis kun la registaro, ke Finnlando provos eviti al partopreno en milito Germanio-Sovetunio aŭ almenaŭ fari tion tiel lerte, ke finnlandanoj neniuokaze aspektus kiel agresoro. Sed samtempe estis konsiderate necese, ke la bataloj estu gvidataj ekster la finnlanda teritorio. Kiam la [[22-an de junio]] Germanio ekatakis Sovetunion, la finnlanda armeo ĝuste faris mobilizon. Finnlando tuj proklamis neŭtralecon (la germanaj taĉmentoj atakantaj el Laponio kaj la norda Finnlando ĝi kaŭzigis pro sovetaj taĉmentoj agadantaj el surmara bazo en Hanko). Sovetunio respondis la [[25-an de junio]] [[1941]] per masivaj flugatakoj kontraŭ finnlandaj urboj kaj per [[artilerio|artileria]] pripafado de finnlanda teritorio. Finnlando tuj poste deklaris al Sovetunio militon rifuzante plu akcepti la rezultojn de Vintra milito. La finnlanda armeo gvidita de Mannerheim fulmorapide erigis la rusajn taĉmentojn dislokigitajn sur karela istmo kaj en [[Ladoga Karelio]] (germanaj generaloj agnoske prikomentis tion kiel "finnlanda [[fulmomilito]]") kaj ĉar paco estis en foro, ĝi daŭrigis atakante en regiono de [[Rusa Karelio]] direkte al [[Onega lago]], rivero [[Svir]] kaj [[Blanka Maro]]. Post tio, kiam ĝi interrompis sudan parton de [[Murmana magistralo]] kaj atingis linion [[Ladoga lago]] - rivero Svir - Onega lago, Mannerheim finis la ofensivon kaj elvokis la registaron, por ke ĝi proponu al Sovetunio per interŝanĝo je paco kaj agnosko de ŝtatlimoj el la jaro [[1939]] por redono de [[Rusa Karelio]]. La registaro tiel sekrete kelkfoje faris, sed ĝi estis ĉiufoje rifuzita. Mannerheim do koncentriĝis al minimumigo de la finnlanda partopreno en la milito. Li rifuzis ekataki kontraŭ [[Leningrado]] aŭ daŭrigi en agadoj malantaŭ la rivero Svir kaj tute li eliminis pli grandajn plifortigojn de la germanaj taĉmentoj el [[Laponio]] fare de la finnlanda armeo. Mildigis lin eĉ ne propono de [[Hitler]] pri supera komandado super taĉmentoj de [[Akso Berlino-Romo-Tokio|Akso]] en la tuta Finnlando. Poste li demobiligis parton de siaj taĉmentoj kaj emfaze li elparolis kontraŭ rekrutado de volontuloj por fremdulaj taĉmentoj de [[SS (organizaĵo)|SS]], kiujn germanoj volis en Finnlando aranĝi. Sed kiam [[Winston Churchill|Churchill]] sendis al li emocian leteron, en kiu li postulis, ke li prikonsideru, sur kies flanko li estas batalanta kaj ke li estus aliĝonta al la aliancanoj, li rifuzis tion kiel neeblan: ''"Se vi volas supervivi, vi povas alpaŝi al alianco kun Sovetunio nur tiam, se vi estas multe pli forta kaj multe pli malproksima."'' Sekvis du jaroj kaj duono de trankvilo, interrompita nur en la jaro [[1942]] per tute malsukcesa ofensivo de Ruĝa Armeo sur rivero Svir kaj grandegaj solenoj de la 75-a naskiĝtago de la marŝalo, okaze de kiu li ricevis la honoran rangon marŝalo de Finnlando. Dum tiu ĉi okazo li estis ankaŭ "honorita" de vizito de [[Adolf Hitler]] kaj regna marŝalo [[Hermann Göring]] (laŭ siaj propraj vortoj li nepre ne konsideris tion honoro). La finnlandaj trupoj sekurigis en la jaroj 1941-1944 [[Blokado de Leningrado|blokadon de Leningrado]]. En la jaro [[1942]] Finnlando komencis senĉese fortiĝantan premon de [[Germanio]] rilate al [[judoj]]. Temis parte pri kelke da miloj de finnlandaj judoj, parte pri centoj de judaj fuĝintoj plejparte el [[Svedio]] kaj [[Norvegio]]. Dume la finnlanda registaro rifuzis paroli pri la demando de propraj judoj, en la demando de tiuj fremdaj ĝi hezitis, ĉar germanoj minacis per ĉesigo de liveroj de vive grava armea materialo. Verŝajne ĝi fine subiĝis al la premo, se ne aperus rezistanto vere neatendita. El vidpunkto de [[logiko]] Mannerheim devus esti kiel la unua por la konsento kun la germanaj postuloj, ĉar la armeo endanĝerigita pro mallongigo de liveroj falis sub lin, ne parolante pri tio, ke liaj interrilatoj kun judoj estis sur frostopunkto ekde la jaro [[1939]], kiam li konfiskis plimulton de posedaĵo de [[sinagogo]]j por militaj celoj. Malgraŭ tio li stariĝis kontraŭ eldono de judoj kun energio, kiun li antaŭe vidigis en la politiko malmultfoje. Kiam la registaro malgraŭ tio eldonis sekrete kelke da judoj, li avertis ĝin, ke se tio ripetiĝos, li abdikos kaj ke li memkompreneble informos la publikon. La registaro tial pluan eldonon de judoj rifuzis - ĝi motivigis tion al la germana flanko per la sinteno de Mannerheim kaj ĝi rekomendis al ĝi, ke germanoj traktu pri tio kun li. Mannerheim intertempe trankviligis finnlandajn judajn ĉefulojn per proklamo, ke li ne allasos eldonadon de iliaj kunkredantoj kaj fratoj: ''"Honoro de Finnlando ne permesos tion!"'' Kiam estis poste en Germanio arestitaj kelke da finnlandanoj de juda deveno, la furioziĝinta Mannerheim avertis generalon [[Dietl]]-on komandanto al la germanaj taĉmentoj en Finnlando, ke li deŝirigos ĉiujn finnajn taĉmentojn, kiuj subtenas lin kaj ke li fermos fervojojn, kiuj liveras lin. Post pluaj du tagoj de minacoj kaj protestoj la incidento finis per liberigo de la arestitoj. Kiam komence de la jaro [[1944]] germanoj provis denove enpraktikigi la [[juda demando|judan demandon]], li rifuzis paroli pri tio: ''"Vi devos atendi, kiam mi estos mortinta..."'' En la jaro [[1944]] trankvilo en la batalfronto finis. La forto de Germanio estis falanta kaj en rekta proporcio sinkis kun tio ĝia partopreno en Finnlando. Plie Stalin venis al konkludo, ke estos pli facile venki super aliancanoj de Germanio ol Germanion mem kaj Finnlandon, tenanta sin flanke de la bataloj, li karakterizis kiel "laca pro la milito kaj sopiranta pri paco". Somere de [[1944]] Ruĝa Armeo komencis neniigan ofensivon. Ĝi signifis por Mannerheim teruran ŝokon, ĉar li fidis al raportoj de sekretaj servoj, kiuj donis al li multe pli malfruan daton kaj principe pli malgrandajn fortojn de la malamiko. La antaŭaj defendlinioj sur Karela istmo estis trabatitaj el irado kaj antaŭ ol la ĉefaj finnaj fortoj havis tempon por amasiĝi, estis trarompita ankaŭ ĉefa defendlinio. Sed Mannerheim malgraŭ tio konservis al si malvarman kapon. Li revokis la ĥaosantan komandanton de la soldataroj sur Karela istmo (kiu intencis siajn ĝis nun nekoncentriĝintajn taĉmentojn ĵeti poparte en memmortigan kontraŭatakon) kaj ordonis al batalfrontaj taĉmentoj gvidi malfruigan batalon kaj malrapide retiriĝi al improvizita linio [[Taipale]] - [[Vuoksi]] - [[Okcidenta bordo de Viipura golfo]]. Tio ĉi ankaŭ sukcesis fari. Ofensivo de la malamiko ĉi tie haltis, parte danke al urĝa livero de infanteriaj [[kontraŭtanka armilo|kontraŭtankaj armiloj]] el Germanio. Al Sovetunio estis proponita pacaranĝo laŭ ŝtatlimoj el la jaro [[1940]], sed [[Stalin]] rifuzis postulante senkondiĉan kapitulacon. Ruĝa Armeo transŝovis ĝis la finnlanda batalfronto pluajn taĉmentojn prepariĝante konkeri Finnlandon. La armea kariero de Mannerheim atingis sian lastan kaj la plej altan zeniton. La [[25-an de junio]] [[1944]] eksplodis [[batalo en regiono Tali-Ihantala]], la plej granda kaj la plej sanga batalo en la historio de la nordiaj landoj. Ĝi finis la [[9-an de julio]]. La finnlanda armeo, al kiu komandis Mannerheim kaj [[Taavetti Laatikainen]], haltigis en ĝi trioble pli fortajn kaj pli bone armitajn soldatarojn de la malamiko kaj kaŭzis al ĝi grandajn perdojn (22.000 mortigitoj kaj 500 eliminitaj tankoj). == Prezidanto de Finnlando == La malsukceso, kiun [[Ruĝa Armeo]] sur [[Karela istmo]] suferis spite al aktivigo de elitaj gvardiaj taĉmentoj (precipe la 30-a gvardia korpuso), venigis [[Stalino]]n al opinio, ke konkeri Finnlandon ne havas signifon (li bezonis siajn taĉmentojn al rapida konkero de multe pli riĉa kaj pli malbone ŝirmata [[Mez-Eŭropo]]) kaj proponis kondiĉojn, kiuj estis akcepteblaj. Prezidanto [[Risto Ryti]], kiu prezentis obstaklon por fermi la pacon pro sia persona letero al Hitler, en kiu li certigis lin pri nenuligeco de finnlanda-germana alianco (kondiĉo de la germana helpo kaj ĉefaj liveroj), rezignis kaj la parlamento elektis la [[4-an de aŭgusto]] [[1944]] Mannerheimon kiel prezidanton. Tiu proklamis personajn devligojn faritaj de sia antaŭulo indiferentaj por sia farado, li malvalidigis la aliancon kun Germanio, ordonis al ties taĉmentoj forlasi la nordan Finnlandon, formale li deklaris al ĝi militon kaj fermis armisticon kun Sovetunio. En la sekvaj du jaroj li gvidis Finnlandon, sed lia pozicio estis tre malfacila. Venis novaj junaj politikistoj, kiujn li ne komprenis, premiero fariĝis diplomato [[Juho Kusti Paasikivi]], kiun li ne toleris, kaj la politiko subpreme de Sovetunio iris en direkto, kiun li kontraŭstaris. Kiam poste Finnlando devis alpaŝi al kondamno de kelkaj siaj politikistoj kaj generaloj pro preparo de ataka milito (kion Mannerheim konsideris absurda kaj alte maljusta, ĉar Daŭrigan militon li konsideris devigita kaj defenda kaj la menciitojn herooj kaj kuraĝaj gvidantoj de la nacio), li proteste rezignis (formale pro sanstato, ĉar li ne volis provoki Sovetunion, tamen la nacio komprenis lian faron precize tiel, kiel li intencis). == Fino de la vivo == Siajn lastajn jarojn li pasigis en la svisa urbo [[Lausanne]], kie li verkis siajn memoraĵojn, kiuj aperis en la [[angla lingvo|angla]], [[finna lingvo|finna]] kaj [[sveda lingvo|sveda]] lingvoj. Estis dezirita al li ŝtata funebro kun ĉiuj armeaj honoroj, tamen plimulto de signifaj politikistoj (prezidanto, ĉefministro kaj aliaj) ne ĉeestis, por ke ne estu provokita Sovetunio. Sed spontane kunvenis grandega kvanto da homoj, kion Sovetunio neĝoje spertis. Parton de la ceremonio pagis pro dankemo socioj de finnlandaj judoj, kiuj ankaŭ kontribuis al diversaj [[busto]]j kaj muzeoj kunigitaj kun la persono de Mannerheim. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mannerheim.fi/ www.mannerheim.fi] == Vidu ankaŭ == * [[Kruco de Mannerheim]] * [[Mannerheim]] * [[Mannerheim-linio]] == Uzita literaturo == * [[Karel Richter]]: ''Limo pagita per sango. Sovetaj-finnaj militoj''; Eldonejo Epocha, Prago 2006, ISBN 80-86328-97 {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Elstara}} {{ADLS|2007|13}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mannerheim, Carl Gustaf Emil}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en Finnlando]] [[Kategorio:Mortintoj en Svislando]] [[Kategorio:Baronoj]] [[Kategorio:Eŭropaj kristanoj]] [[Kategorio:Finnaj generaloj]] [[Kategorio:Finnaj nobeloj]] [[Kategorio:Kavaliroj de Kruco de Mannerheim]] [[Kategorio:Mannerheim|Carl Gustaf Emil]] [[Kategorio:Marŝaloj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Rusianoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] [[Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Viroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 4-an de junio]] [[Kategorio:Mortintoj la 27-an de januaro]] [[Kategorio:Feldmarŝaloj]] gx87hpa4e06xlb6xbafustn0sjgjssw 9366299 9366297 2026-05-04T06:37:30Z ThomasPusch 1869 La menciita parencaro nun aŭromate menciiĝas en la informkesto 9366299 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj|dato = novembro 2012|stato=elstara|komento=Elstaraj artikoloj [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|estu faktaj]] kaj [[Vikipedio:Citi fontojn|citu fontojn]], aliokaze povas esti [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj|malelstarigitaj]]}} {{Informkesto politikisto | honora titolo = [[Barono]] | nomo = Carl Gustaf Emil Mannerheim | dosiero = G mannerheim 1918.jpg | grandeco de dosiero =230px | priskribo = |honora sufikso = marŝalo de [[Finnlando]] | vico = 6-a | ofico = [[Prezidanto de Finnlando]] | de = [[4-a de aŭgusto]] [[1944]] | ĝis = [[4-a de marto]] [[1946]] | antaŭulo = [[Risto Ryti]] | sekvanto = [[Juho Kusti Paasikivi]] | vico2 = | ofico2 = Defendestro de Finnaj Defendaj Fortoj | de2 = [[17-a de oktobro]] [[1939]] | ĝis2 = [[12-a de januaro]] [[1945]] | prezidanto de registaro2 = | antaŭulo2 = [[Hugo Viktor Österman]] | sekvanto2 = [[Axel Erik Heinrichs]] | ofico3= | de3=[[28-a de januaro]] [[1918]] | ĝis3=[[30-a de majo]] [[1918]] | antaŭulo3=''posteno kreita'' | sekvanto3=[[Karl Fredrik Wilkman]] | ofico4=Regento de Finnlando | de4=[[12-a de decembro]] [[1918]] | ĝis4=[[26-a de julio]] [[1919]] | antaŭulo4=[[Pehr Evind Svinhufvud]] | sekvanto4=''nova respublika konstitucio'', la ofico pereis | dato de naskiĝo = [[4-a de junio]] [[1867]] | loko de naskiĝo = kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], {{Flago|Finnlando}} [[Grandprinclando Finnlando]] | dato de morto = [[27-a de januaro]] [[1951]] | loko de morto = [[Lausanne]], {{Svislando}} | nacieco = [[finnoj|finno]] | edzo/ino = Anastasie Mannerheim, naskita Arapova (divorcitaj en 1919) | partio = | rilatoj = | infanoj = Anastasie, 23-4-1893-1977 <br /> Sophie, 15-7-1895-1963 | sidejo = | alma_mater = | okupo = | profesio = [[Militistara oficisto]] kaj [[ŝtatestro]] | religio = [[Luteranismo|Luterano]] | subskribo = CGE_Mannerheim_autograph.svg | ttt-paĝo = | notoj = }} {{Informkesto soldato |nomo=Carl Gustaf Emil Mannerheim | kaŝnomo= |dosiero= Carl Gustaf Emil Mannerheim.jpg |priskribo= | rango=[[Marŝalo de Finnlando]] |dato de naskiĝo= [[4-a de junio]] [[1867]] |loko de naskiĝo= |dato de morto= [[27-a de januaro]] [[1951]] |loko de morto= |militoj=[[Rusa-japana milito]], [[Finna intercivitana milito]], [[Vintra milito]], [[Daŭriga milito]], [[Laponia milito]] | bataloj= |medaloj= }} [[Dosiero:Mannerheim siblings.jpg|eta|240px|La estonta marŝalo (dekstre) kun siaj gefratoj. Meze la juna baronino [[Sophie Mannerheim]], fondintino de modernaj flegaferoj en Finnlando.]] [[Dosiero:Mannerheim In Nicholas Cavalry School.png|eta|C. G. E. Mannerheim (dekstre) kiel lernanto en Rajdista lernejo de Nikolajevski]] [[Feldmarŝalo|Marŝalo]] de [[Finnlando]], [[generalo]] kaj [[barono]] '''Carl ''Gustaf'' Emil MANNERHEIM''' (naskiĝis la [[4-an de junio]] [[1867]] en kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], [[Finnlando]]; mortis la [[27-an de januaro]] [[1951]] en [[Lausanne]], [[Svisio]]) estis finnlanda [[nobelo]], [[diplomato]] kaj [[armeestro]], unu el starigintoj de memstara [[Finnlando]]. De [[Finnlando|finnlandanoj]] li estas adorata kiel [[nacia heroo]], kreinto kaj defendanto de la memstareco de [[Finnlando]], en [[decembro]] de [[2004]] finnoj elektis lin en televida balotado kiel [[Grandaj finnoj|la plej grandan finnon]] de ĉiuj tempoj. Li estas konsiderata kiel unu el la plej bonaj armeestroj de la [[20-a jarcento]] kaj eminenta [[strategio|stratego]] de defendaj, malfruigaj kaj retirigaj bataloj. == Junaĝo == Marŝalo Mannerheim devenis el la signifa nobela familio Mannerheim. Lia avo, grafo [[Carl Gustaf Mannerheim]], estis signifa [[entomologo]] kaj [[juĝisto]]; lia patro, grafo [[Carl Robert Mannerheim]], nesukcesa komercisto, kiu [[bankroto|bankrotis]] kaj mallongtempe post la naskiĝo de Carl Gustaf forlasis la familion kaj forveturis Parizon, kie li vivtenis sin kiel artisto. La patrino de Carl Gustaf, Hedvig Charlotta (Hélène) von Julin, estis filino de komercisto. En vico kiel la tria filo de grafo li ricevis post sia naskiĝo la titolon [[barono]], finne {{Fremdlingve|fi|''Vapaaherra''}}, svede {{Fremdlingve|sv|''Friherre''}}. La infanaĝon li travivis en familia kastelo [[Louhisaari]], sed ĝi devis esti en la jaro [[1880]] vendita, por ke estu kovritaj la plej grandaj ŝuldoj de la patro, kaj en la jaro 1881 mortis la patrino de Carl Gustaf, kaj zorgon pri ŝiaj sep infanoj transprenis Albert von Julin, onklo el la flanko de patrino. En la jaro [[1882]] la dekkvinjara Carl Gustaf estis forsendita en kadetan lernejon en [[Hamina]]. En la jaro [[1886]] li estis eliminita el la lernejo pro rompo de disciplino. Poste li studis en privata [[liceo]] en [[Helsinko]] kaj poste, kiam en junio de [[1887]] li kunmetis akceptekzamenon en universitato, li komencis en sia 20-a jaro agadi en rajdista lernejo de Nikolajevskij en [[Peterburgo]]. Post ties fino ([[1889]]) li ricevis rangon de [[korneto (rango)|korneto]] kaj estis lokigita en vicojn de rajdista regimento agadanta en [[Pollando]], kie li atendis, ĝis kiam liberiĝos posteno en [[kavalira gvardio]]. == Kariero en rusa armeo == En la jaro [[1891]] Mannerheim estis vokita por deĵori en kavalira [[gvardio]] de carino [[Marija Fjodorovna]] en [[Peterburgo]]. Liaj parencoj svatis lian geedziĝon kun [[Anastasia Arapova]] ([[1872]] – [[1936]]), filino de rusa generalo [[Nikolaj Arapov]], kun kiu li havis du filinojn: Anastasia ([[1893]] – [[1977]]) kaj Sophia ([[1895]] – [[1963]]). La geedzeco ne estis tro feliĉa, en la jaro [[1902]] la geedzoj ĉesis interkontaktiĝi kaj en la jaro [[1919]] sekvis formala [[divorco]]. Mannerheim deĵoris en vicoj de la kavalira gvardio ĝis la jaro [[1904]]. En la jaroj [[1897]] – [[1903]] li deĵoris en administracio de kortegaj ĉevalejoj, kie li estis respondeca pri aĉetado kaj elektado de bredaj [[ĉevalo]]j kaj bredaj virĉevaloj por bezonoj de la gvardio. En la jaro [[1903]] li estis komisiita pri inspekto de ceremoniaj veturoj de [[eskadrono]]j kaj li fariĝis komisionano inspektanta je trejnado de rajdistaj kapabloj. En oktobro de [[1904]] Mannerheim estis donita en la rango de [[subkolonelo]] al stabo de la 52-a Neĵina dragona regimento, kun kiu li transŝoviĝis ĝis [[Manĉurio]], kaj sekve li batalis en [[rusa-japana milito]]. Ĉi tie ekstartis lia stela kariero, kiam li estis en la paso de [[batalo ĉe Mukden]] avancita pro kuraĝeco kaj eminenta komandado je [[kolonelo]]. Post la milito en interŝanĝoj de la jaroj [[1905]] kaj [[1906]] Mannerheim restadis en [[Finnlando]] kaj [[Svedio]], kie li reprezentis sian familion en pli superaj rondoj kaj en [[Finnlanda parlamento]]. Poste cara ĝenerala stabo komisiis lin gvidi du armea-sciencista-diplomatajn ekspediciojn. Vojdirekto de tiu ĉi unua, en kiu eĉ kun la ekspedicio partoprenis ankaŭ franca sciencisto [[Paul Pelliot]], kondukis el [[Turkmenistano]] ĝis [[Kaŝgaro]] (julio ĝis oktobro de [[1906]]), la alia poste ĝis [[Pekino]] ([[1906]] – [[1908]]). Mannerheim trapasis en ambaŭ ekspedicioj sume 14.000&nbsp;km en selo kaj li renkontiĝis eĉ kun [[dalai-lamao]]. Dum ambaŭ vojaĝoj li amasigis multegon da sciencista materialo, kiu estas ĝis hodiaŭ alte taksata konsistero de kolektaĵoj de [[Finnlanda nacia muzeo]]. Lia ekspedicio estis tre signifa ankaŭ el armea vidpunkto, ĉar la regiono, kiun li travojaĝis, estis perceptata kiel [[krizo|kriza]] kaj promesanta eblajn politikajn kaj armeajn kunpuŝiĝojn inter [[Granda Britio]], [[Ĉinio]] kaj [[Rusio]] kaj la tasko de Mannerheim estis traesplori ĝin, noti humorojn inter loĝantoj kaj prepari grundon por eventualaj armeaj agadoj (vidu ankaŭ la t.n. [[Granda ludo|Grandan ludon]]). Reveninte el la ekspedicio lia kariero abrupte ascendis: en la jaro [[1909]] li komandis al [[rajdisto|rajdista]] [[regimento]], en [[1910]] li estis avancita je [[generalmajoro]] kaj li transprenis komandadon super regimento de cara gvardio dislokigita en [[Varsovio]]. En [[1912]] li fariĝis ano de cara trupo kaj je unu jaro poste li transprenis komandadon super [[rajdista brigado]]. Dum la [[Unua mondmilito]] Mannerheim batalis en rusa-aŭstria kaj rumana batalfrontoj iom post iom kiel komandanto de rajdista brigado, de la 12-a rajdista divizio ([[1915]]) kaj fine de la 6-a rajdista armeo (somere [[1917]]). Dum la milito li ricevis rangon de [[generalleŭtenanto]] kaj li estis dekorita per kelkaj medaloj, inter aliaj ankaŭ per la plej alta rusa armea honorigo - la [[Kruco de sankta Georgo]]. Mallongtempe transpreninte la komandadon super la armeo Mannerheim malsaniĝis kaj li estis forlasita por kuraci sin. Ĉar li estis dura rezistanto al [[komunismo]], post [[bolŝeviko|bolŝevika]] [[Oktobra revolucio|renverso]] jam ne estis por li loko en la rusa armeo (plie li same ne interesiĝus pri ĝi) kaj fine de la jaro [[1917]] li revenis hejmen en Finnlandon, kiu ĝuste proklamis memstarecon. == Intercivitana milito == Mannerheim venis al [[Helsinko]] la [[18-an de decembro]] [[1917]]. La situacio estis malĝojiga. En la lando senĉese ĉeestis rusaj soldataroj fidelaj al la [[bolŝeviko|bolŝevika]] registaro (proksimume 42.500 viroj), kiu spite al agnosko de la finnlanda memstareco rifuzis revoki ilin, kaj en stratoj sen centra komandantaro kunpuŝiĝis [[Blankaj gvardioj]] kaj [[Ruĝaj gvardioj]]. La rusaj taĉmentoj plie provizis ruĝajn gvardiojn per armiloj kaj oni supozis, ke okaze de [[intercivitana milito]] ili senvuale subtenos la ruĝajn gvardianojn. Mannerheim, kiu mallongtempe post sia alveturo aliĝis en la t.n. Armean komitaton, alvokis dum tiuj ĉi cirkonstancoj al rapidaj agadoj. La [[16-an de januaro]] [[1918]] Senato nomumis lin supera komandanto de ĝis tiam en la praktiko neekzistanta Finnlanda armeo. Mannerheim poste ekiris norden en la regionojn, kie superforton havis la blankaj gvardianoj, por ke li de tie komencu organizi siajn soldatarojn. El [[Rusio]] tiutempe fluis en Finnlandon amasoj de revoluciuloj kaj "volontuloj", kiuj devis subteni ruĝan revolucion, kies komencon gvidantaro de socialaj demokratoj aprobis je la [[25-a de januaro]]. Jam du tagojn antaŭe rusa komisaro pri milito donis ordonon al rusaj registaraj taĉmentoj en Finnlando, ke ili kunlaboru kun la ruĝaj gvardioj dum malarmigo de la blankaj gvardioj. La finnlanda registaro reagis al tio proklamante la blankajn gvardiojn kiel registarajn taĉmentojn, kies atako estos taksita kiel milita agado, kaj publikigis la nomumon de Mannerheim kiel supera komandanto. Generalo Mannerheim subinflue de senĉese pli oftaj incidentoj decidis ne plu heziti kaj li ordonis al la blanka gvardio komenci la malarmadon de rusaj taĉmentoj. Premiero [[Pehr Evind Svinhufvud|Svinhufvud]] lastamomente petis lin, ke li malvalidigu la planon, ĉar laŭ lia opinio ekzistis espero, ke li sukcesos interkonsenti kun la rusa bolŝevika registaro, sed Mannerheim decidis malagnoski lian peton. La agadoj de ambaŭ flankoj tiel komenciĝis preskaŭ samtempe. La ruĝaj gvardianoj priregis [[Helsinko]]n, [[Viborg]]-on kaj [[Tampere]]-on (unusola iom karakteriza malsukceso de la malarmada agado de Mannerheim) kaj vicon de pluaj urboj kaj ili unuiĝis ĉi tie kun la rusaj taĉmentoj, la fortoj de Mannerheim poste neatendite [[ĉirkaŭado|ĉirkaŭis]] kaj malarmis la rusajn [[garnizono]]jn en [[Vaasa]], [[Mikkeli]] kaj ĉie en la nordo. Preno de rusaj armeaj deponejoj donis sufiĉon de materialo por armado de la t.n. [[Ŝirma korpuso]] kaj ties fakta disvastigo kaj vekis entuziasmon inter simpatiantoj de la blankaj gvardianoj. La restintaj rusaj registaraj soldataroj poste jam senvuale stariĝis enflanke de la ruĝaj gvardianoj, pro kio ili unuflanke donis al ili tre grandan armean subtenon, sed aliflanke ili tre damaĝis ilin, ĉar al plimulto de ordinaraj finnlandanoj la antaŭa rusa registaro en Finnlando neniom plaĉis, la rusaj soldataroj estis en Finnlando tre nepopularaj kaj la ruĝaj komencis esti perceptataj ĉe multaj loĝantoj kiel malamikoj de la sendependeco de la finnlanda ŝtato. Mannerheim decidis ludi je tempo. Eĉ spite al karakteriza kresko Ŝirma korpuso estis kelkoble malpli forta ol la ruĝaj gvardioj kaj iliaj rusaj aliancanoj kaj ĝi havis ankaŭ pli malbonan armilaron. Sed ĝi rapide kreskis je [[volontulo]]j el vicoj de la finnlanda loĝantaro kaj ankaŭ el eksterlando (kvankam Mannerheim dure rifuzis akcepti intervenon de alia ŝtato, li mem postulis je helpo volontulojn el vicoj de loĝantoj de fremdaj landoj), precipe el [[Svedio]]. Estis alveturonta ankaŭ la [[27-a arbarĉasista bataliono]] el [[Germana Imperio]] (taĉmento konsistanta el finnlandanaj volontuloj). Samtempe organizis sin reto de la blankaj [[partizano|partizanaj]] taĉmentoj sur teritorio priregata fare de la ruĝaj gvardianoj. Por la pli supre menciitaj faktoj pli ampleksaj [[ofensivo]]j rolis sole en okcidenta parto de batalfronto (kie ili estis tre sukcesaj) kaj en spaco de Tampere, kie ili malsukcesis. La ruĝaj fortoj subtenataj de la rusaj soldataroj komencis ampleksan ofensivon, sed Mannerheim per pripensita [[defendo]] unue malfruigis ĝin kaj poste haltigis. Poste li mem komencis proprajn ampleksajn kaj zorgeme preparitajn batojn, kiuj finiĝis en decida [[batalo pri Tampere]]. Post falo de tiu ĉi ĉefa [[nesto]] de la ruĝaj gvardianoj li poste komencis pluan ampleksan ofensivon, kiun poste subtenis la germanaj intervenaj taĉmentoj, kiujn alvokis kontraste al lia vidpunkto la Senato. La defendo de la ruĝaj gvardianoj sub tiuj ĉi batoj jam rapide detruiĝis. En majo la milito finiĝis kaj mallongtempe Mannerheim (en la paso de la bataloj avancita je [[generalo]] de [[kavalerio]]) pro disputoj kun la registaro kaj Senato pri plua direktado de la armeo rezignis (tiel okazis post tio, kiam senatanoj proponis, ke konstruado de la armeo estu komisiita al la germana inspekto kaj la generalo ricevis al la mano germanan oficiron, kiu kontrasignus liajn ordonojn). Poste li forveturis el la lando al [[Svedio]], kie li ripozis, kaj de tempo al tempo li gvidis neoficialajn politikajn intertraktadojn. La sveda reĝo eminentigis lin per [[Grandkruco de Glava ordeno]] pro meritoj pri Svedio, konkrete pro tio, ke danke al lia venko la lando ĉesis timi la bolŝevikan invadon. Sekve li estis komisiita per diplomatia misio en [[Francio]] kaj [[Granda Britio]], kie li devis (kiel rezistanto de porgermana orientado de Finnlando) forturni malamikajn humorojn de tieaj registaroj. En tiu ĉi rolo li sukcesis. En decembro reveninte el sia misio li estis elektita [[regento]]. == Intermilita periodo == Kiel regento Mannerheim grandmezure gvidis la landon kaj gvidis preparojn de ties nova [[konstitucio]] kaj ŝanĝo al hereda [[monarkio]] kaj li partoprenis en serĉado de reganto. Kelkaj monarkiistoj esperis, ke Mannerheim mem povus esti la nova monarko, sed li rifuzis tiun ĉi eblon. Reĝo ja estis elektita [[Frederiko Karolo de Hesio]], sed tiu estis post malvenko de [[Germana Imperio]] en la [[Unua mondmilito]] strikte nedezirata, kaj fine li mem rifuzis la kronon. Dum sia regentado Mannerheim sukcese traktis pri nutraĵa helpo el eksterlando, per kio li subpremis komencantan malsaton, kaj kvankam vera antibolŝeviko, li rifuzis oficialan ŝtatan kunlaboradon kun la blankaj caraj generaloj, ĉar tiuj rifuzis la finnlandan sendependecon (sian opinion al tio li ŝanĝis en la jaro [[1921]], kiam li male inicis al subteno de agadoj de la blankaj kontraŭ [[Peterburgo]], sed tiam li jam havis nenian oficialan pozicion kaj lia apelo estis malagnoskita). La imagoj de Mannerheim pri la finnlanda direktado falis post marta parlamenta baloto ([[1919]]), en kiu monarkiistoj ĝis nun priregantaj leĝdonantajn korpusojn suferis malvenkon. [[Respubliko|Respublikanoj]] frunte kun socialisto [[Kaarlo Juho Ståhlberg|Ståhlberg]] ellaboris respublikanan version de konstitucio kaj realigis ĝin en parlamento. Mannerheim, kiu estis konvinkita monarkiisto, post mallonga hezitado decidis ne uzi sian rajton de [[vetoo]] kaj la baloton kaj la respublikanan formon de konstitucio li akceptis. En sekvanta prezidanta baloto [[Sveda popolpartio]] starigis lin kiel sian kandidaton por la prezidanto, sed li estis laŭ atendado malvenkita de Ståhlberg, kies [[Nacia progresa partio]] havis komune kun [[Agrara asocio]] en parlamento unusignifan plimulton. Post la malvenko en la prezidanta baloto Mannerheim retiriĝis el la publika vivo kaj okupis nenian pli signifan oficejon. Vico da politikistoj el tereno de politika centro konsideris lin kiel kontraŭversian figuron precipe pro liaj dura antibolŝevismo kaj aŭtoritata prezentado, vico da maldekstrulaj politikistoj poste strikte malamis lin kiel blankan generalon kaj nobelon. Rilate al tio, ke la centro kaj maldekstrularo priregis la parlamenton, ne restis por Mannerheim tro da spaco. Mannerheim tiutempe okupiĝis per vojaĝado tra [[Eŭropo]] kaj serĉado de financaj rimedoj parte por la finnlanda [[Ruĝa kruco]] kaj parte por [[Unuiĝo de Mannerheim por zorgo pri infanoj]], kiun li fondis kun sia fratino [[Sophie Mannerheim|Sophie]] kaj kiu okupiĝis precipe pri zorgo pri militaj [[orfo]]j. Mannerheim tiutempe ne tro okupiĝis pri la politiko, tamen li esprimis subtenon al kelkaj postuloj de radikala [[naciismo|nacionalisma]], [[aŭtoritato|aŭtoritata]] kaj [[antibolŝevismo|antibolŝevisma]] [[movado Lapua]], sed lia subteno baldaŭ malvarmiĝis post tio, kiam la movado komencis fari perfortajn praktikojn celante sian atentemon ankaŭ al demokrata maldekstrularo. Kiam la movado ekvokis lin en la jaro [[1929]] renversi la registaron kaj transpreni la potencon en la lando, Mannerheim rifuzis. En la jaro [[1931]] fariĝis [[Prezidanto de Finnlando|finnlanda prezidanto]] la malnova kunbatalinto de Mannerheim (kaj dum la [[intercivitana milito]] la granda politika rezistanto) el la jaro [[1918]], [[Pehr Evind Svinhufvud]]. Tiu alvokis Mannerheimon reen en la altan [[politiko]]n kiel la [[prezidanto]]n de konsilantaro de defendo. En la jaro [[1933]] poste Mannerheim estis avancita je [[kampa marŝalo]]. Sed lia agado en la politiko kaj sur la kampo de konstruado kaj gvidado de armeo ne estis senproblema. Lia malespera klopodo plialtigi batalkapablon de la neglektita [[finnlanda armeo]] estis obstrukcita pro manko de financoj, ĉar la registaro ripete forstrekis liajn armeajn proponojn profunden sub akceptebla limo. La frustrita Mannerheim ripetite proponis sian rezignon, sed la [[prezidanto]] ĉiam konvinkis lin, ke li reprenu ĝin, ke venontjare estos pli bone. Sed la situacio pliboniĝis nek dum Svinhufvud nek tiam, kiam en la ofico anstataŭis lin [[Kyösti Kallio]]. Sed pliboniĝis la bildo de Mannerheim en la okuloj de publiko, nun li estis perceptata de plimulto de [[finnlandano]]j (inkluzive de tiuj socialisme orientataj) kiel [[nacia heroo]] kaj eminenta armeestro, prefere ol kiel burĝa kaj blanka generalo, al kiu ŝanĝo li intense kontribuis per sia komplezo intertrakti eĉ kun la socialistoj kaj per klopodo unuigi la nacion kontraŭ minaco, kiun li vidis en febre armadanta Sovetunio. Mannerheim klopodis ankaŭ interveni en internacian politikon kaj konstrui pli firman unuiĝon kun [[Svedio]]. Tiu ja rifuzis fari oficialan aliancon (por ke ĝi ne rompu principon de [[neŭtraleco]]), tamen diferencaj personaj kontaktoj kaj timoj de Svedio pro Sovetunio kondukis al tio, ke certa neoficiala kunlaboro estis promesita (kaj poste, dum [[Vintra milito]] kaj [[Daŭriga milito]], eĉ plenumita). Signifa afero estis ankaŭ la klopodo de Mannerheim unuigi la finnlandajn armilaron kaj armilproduktadon kun la sveda por plifaciligi postan aĉeton de [[municio]] kaj [[armilo]]j de tiu ĉi najbaro. == Duan fojon generalisimo == [[Dosiero:Mannerheim studying a map.jpg|eta|240px|Mannerheim studanta mapon.]] En la jaro [[1939]] la malbonaj interrilatoj de Mannerheim kun la parlamento kaj la registaro (problemoj rilatas memkompreneble al [[budĝeto]]) gradiĝis. Mannerheim denove proponis [[demisio]]n, sed ĉifoje li rifuzis repreni ĝin kaj plie li unuafoje turniĝis kun siaj [[protesto]]j al la [[publiko]]. Ĉifoje li venkis kaj la budĝeto estis plialtigita por li (la minaco elflanke de Sovetunio jam alkreskis tiom, ke rimarkis ĝin ankaŭ plimulto de politikistoj). Sed estis jam tro malfrue. [[Stalin]] kun [[Vjaĉeslav Molotov|Molotov]] jam tiutempe turniĝis al Finnlando kun neaŭdataj postuloj. Mannerheim realigis [[politiko de cedoj|politikon de mildaj cedoj]], bone konsciante, ke lia lando ne povas kontraŭstari al Sovetunio. Sed ankaŭ li konsentis kun tio, ke la tuta soveta propono estas absolute neakceptebla kaj ke ekzemple Hankon ne eblas fordoni. Samtempe li denove donis al la prezidanto sian rezignon, ĉar laŭ liaj opinioj la financaj rimedoj por la armeo ne estis venantaj sufiĉe rapide. Prezidanto Kallio estis ĉifoje decidinta akcepti lian demision, sed li jam ne havis tempon por fari tion, ĉar malsukcesis klopodo interkonsenti kaj finnlandanoj rifuzis la sovetajn postulojn. Oktobron kaj novembron Mannerheim pasigis en febra agado. Kiel prezidanto de Konsilantaro de defendo de lando kun la gvidado de armeo li elektis armilojn por finarmigado de sia armeo preparigante sian landon por milito, pri kiu li estis konvinkita, ke ĝi nepre venos. Li organizis grandegan ekzercadon de [[rezervisto]]j, kiu post fiasko de interparoloj flue ŝanĝiĝis en kaŝitan [[mobilizo]]n. Enkadre de la ekzercadoj estis konstruita la tuta vico de kampaj [[fortikaĵo]]j transverse tra [[Karela istmo]] kaj pluaj ĉefaj regionoj. Li reorganizis sian ĉefan tendon en [[Mikkeli]] tiel, ke ĝi povu servi al supera komandanto, ĉar la prezidanto anoncis al li, ke li kalkulas kun li por tiu ĉi rolo. Li reŝovis [[artilerio]]n reen de la ŝtatlimoj, por ke ĝi ne estu endanĝerigita pro neatendita atako kaj por ke li kapablu facile forturni eventualajn kulpigojn pro limregionaj incidentoj. Mallongtempe antaŭ la soveta atako li poste ordonis fari lastajn preparojn, kiel ekz. [[mino|enminadon]] de finnlandaj marbordaj akvoj kaj disigon de aviadilaj fortoj sur kampajn flughavenojn, do kiam [[Ruĝa Armeo]] komencis, senproklame militon, atakon, la soldataroj de Mannerheim estis preparitaj tiel, kiel tio eblis ĉe iliaj limigitaj fontoj. Tiel okazis la [[30-an de novembro]] [[1939]]. La prezidanto ankoraŭ la saman tagon nomumis Mannerheimon la supera komandanto de la Finnlandaj armitaj fortoj kaj transŝovis je li grandan parton de siaj [[kompetenco]]j. Eksplodis [[Vintra milito]]. Mannerheim estis strikta realisto en la politiko kaj en la armea tereno. Neniam li kredis, ke li povus haltigi Ruĝan Armeon. Oficiale li memkompreneble mienis optimiste, kiel estis lia devo, sed al sia plej proksima ĉirkaŭaĵo kaj al la registaro li estis brute sincera kaj ripetite li esprimis konvinkon, ke se [[rusoj]] ekatakos, li kapablos malfruigi ilin tiel unu monaton, maksimume unu monaton kaj duonon. Poste, se ne venos helpo... Mannerheim pasigis dum la [[dua mondmilito]] plimulton de tempo en sia ĉefa tendo en Mikkeli, sed samtempe li entreprenis multajn inspektajn vojaĝojn al batalfronto kaj okaze de bezono li estis forveturanta doni [[raporto]]jn al la prezidanto aŭ al la registaro. Komence de Vintra milito Mannerheim dislokigis siajn taĉmentojn kun maksimuma singardemo - la ĉefaj fortoj estis dismetitaj sur [[Karela istmo]] kaj sur norda bordo de [[Ladoga lago]] pli profunde en la enlando, en la limregiono kaj norde troviĝis proporcie malfortaj kaj alte moviĝemaj kovraj fortoj. Mannerheim krom tio plutenis fortajn strategiajn [[rezervisto|rezervistarojn]] sub sia rekta komandado (la t.n. rezervo de la supera komandanto), kiujn li intencis uzi nur en krita situacio. Lia klopodo estis gvidi defendajn kaj malfruigajn batalojn kun maksimuma eluzo de multiplikitaj defendpostenoj de [[Mannerheim-linio]] kaj esperi en tio, ke aperos aliancanoj, aŭ ke Sovetunio rezignos (sed li tro bone konsciis tion, ke tro verŝajna estas eĉ ne unu). La unua ofensivo de Ruĝa Armeo estis haltigita en sangaj bataloj ĉe [[Batalo ĉe Suomussalmi|Suomussalmi]] (kie unusola nekompleta finnlanda divizio gvidita de [[kolonelo]] [[Hjalmar "Sivu" Siilasvuo|Siilasvuo]] neniigis la 47-an armean korpuson de Ruĝa Armeo), [[Kuhmo]], [[Tolvajärvi]], [[La unua batalo ĉe Taipale|Taipale]], [[Summa]], lago [[Muolla]], kaj sur riveroj [[Kollaa]] kaj [[Vuoksi]], eventuale ĝi mem de si ekhaltis en neĝkovrita sovaĝejo ĉirkaŭ [[Salla]] kaj [[Petsamo]]. Plene montriĝis falo de purigaferoj je moralo kaj agadkapablo de ruĝarmeanoj, samkiel ankaŭ tio, ke kelkaj taĉmentoj membrigitaj por la atako prezentis malriĉularon eĉ laŭ mezurunuoj de Sovetunio. Tute fiaskis esperoj por kunlaborado kun finnlanda komunista opozicio (eĉ tiu la plej ekstrema frakcio de malpermesita komunista partio eldonis proklamon, en kiu ĝi markis Sovetunion kiel malamikon de laboristaro elvokante ĉiujn laborulojn al batalo por la libereco de Finnlando). Montriĝis neprepariteco de Ruĝa Armeo por batalo en subarktaj kondiĉoj, kiun ankoraŭ pli malbonigis, ke Vintra milito estis batalata en unu el la plej kruelaj [[vintro]]j de la [[20-a jarcento]]. La [[20-an de decembro]], du tagoj post la naskiĝtago de Stalin, Ruĝa Armeo devis pro manko de viroj haltigi la agadojn en la ĉefa batalfronto sur [[Karela istmo]], kie la invadaj fortoj laŭvorte elsangis dum [[sturmo]]j kontraŭ [[Mannerheim-linio]], kelkobla ĉeno de plifortigitaj kampaj [[fortikaĵo]]j kaj malpezaj [[fuorto]]j, kiujn Mannerheim lasis ĉi tie el siaj modestaj budĝetoj konstrui. Memkompreneble tian katastrofon Sovetunio ne povis toleri kaj la nova ofensivo, komencita la [[1-an de februaro]], gvidita per dekkvinobla superforto de tio plej bona, kion oni kapablis kolekti tra la tuta lando, jam estis pli, ol la malmultnombra finnlanda armeo, suferanta pro manko de pafaĵo, povis elteni. Al Mannerheim restis nenio alia ol agnoski la malvenkon (je du monatoj pli malfrue ol li atendis eĉ en tiuj plej optimismaj scenarioj). Konfirmiĝis ĉiuj liaj avertoj. La politiko de neŭtraleco kaj fidado al [[Komunumo de Nacioj]] fiaskis. Armean materialon sendis ja relative multe da nacioj, sed venigi ĝin en Finnlandon estis problemo. Relevantan armean helpon donis sole far de Mannerheim intertraktita [[Svedio]] - sed unu volontula persekuta [[skadro]] kaj du plifortigitaj batalionoj de volontuloj estis despere malmulte kontraŭ la malamiko, kiu aktivigis en la militon pli da soldatoj, ol kiom da viroj havis la tuta finnlanda nacio inkluzive de [[bebo]]j. Finnlando devis rezigni al Sovetunio grandajn teritoriojn, pagi grandajn [[reparacio]]jn kaj devligi sin al certaj formoj de kunlaborado. Ĝi ankaŭ devis doni la deziratan bazon en [[Hanko]]. Sed la fino de la milito ne signifis finon de laboro. Neniu en Finnlando kredis, ke tio estus fino. Sume oni supozis, ke temas sole pri [[armistico]], ke la armeo akiris sole prokraston. La sopiro venĝi sin pro maljusta malvenko kaj akiri reen la perditajn teritoriojn miksiĝis kun la konscio, ke por Sovetunio tio ne finiĝis kaj ke Finnlando estis nur forŝovita kiel problema celo ien ĝis fino de la vico. La sekvaj paŝoj de Sovetunio nepre ne kontribuis al trankviligo de la situacio kaj perfortaj prenoj de [[Latvio]], [[Litovio]] kaj [[Estonio]] ŝanĝis jam tiel grandajn timojn de finnlandanoj en puran furiozadon. Unusola ŝtato en Eŭropo, kiu havis neniajn ŝuldojn malrapide fariĝis unu el la plej ŝuldigitaj, en despera klopodo rapide aĉeti armilojn kaj finarmigi sian armeon. Daŭro de baza soldata deĵoro estis plilongigita al du jaroj kaj estis aĉetita la plej moderna tekniko. Sed estis necese certigi la finnlandan ekzistadon ankaŭ politike, ĉar kiel Mannerheim mem allasis, la finnlanda armeo neniam povas esti tiel forta, ke ĝi povus mem rezisti al tia koloso, kia Sovetunio estis. La [[marŝalo]], kies prestiĝo enkadre de enlanda kaj internacia politiko ekkreskis ĝis nekredeblaj dimensioj, ne povis esti eliminita el tiu ĉi grava regiono. Sed estis elekti el nenio - kiam fiaskis planoj al unio kun Svedio, kaj Sovetunio komencis fortigi premon per pluaj postuloj kaj incidentoj sur ŝtatlimoj, Mannerheim konsentis kun intertraktado kun la hitlera Germanio. Persone li rifuzis partopreni dum tiuj ĉi intertraktadoj, sed li konsentis kun tio, ke la ĝenerala stabo sendu en Germanion kelke da pli superaj oficiroj, kiuj neoficiale intertraktus la evoluon de interrilatoj kaj kunlaboradon okaze de milita konflikto Sovetunio-Germanio aŭ Sovetunio-Finnlando. La rezulto de la traktadoj estis interkonsento pri tio, ke Finnlando ebligos trairon al germanaj taĉmentoj tra sia teritorio kaj tra suverenaj akvoj kaj allasos dislokigon kaj armeajn agadojn de la germanaj taĉmentoj en norda [[Finnlando]] kaj [[Laponio]]. Pli malfrue ili ankoraŭ interkonsentis pri principoj de reciproka kunlaborado okaze de agadoj kontraŭ Ruĝa Armeo, se estos solvitaj "koneksantaj politikaj problemoj". Per tiuj estis pensita fakto, ke Mannerheim decidis kun la registaro, ke Finnlando provos eviti al partopreno en milito Germanio-Sovetunio aŭ almenaŭ fari tion tiel lerte, ke finnlandanoj neniuokaze aspektus kiel agresoro. Sed samtempe estis konsiderate necese, ke la bataloj estu gvidataj ekster la finnlanda teritorio. Kiam la [[22-an de junio]] Germanio ekatakis Sovetunion, la finnlanda armeo ĝuste faris mobilizon. Finnlando tuj proklamis neŭtralecon (la germanaj taĉmentoj atakantaj el Laponio kaj la norda Finnlando ĝi kaŭzigis pro sovetaj taĉmentoj agadantaj el surmara bazo en Hanko). Sovetunio respondis la [[25-an de junio]] [[1941]] per masivaj flugatakoj kontraŭ finnlandaj urboj kaj per [[artilerio|artileria]] pripafado de finnlanda teritorio. Finnlando tuj poste deklaris al Sovetunio militon rifuzante plu akcepti la rezultojn de Vintra milito. La finnlanda armeo gvidita de Mannerheim fulmorapide erigis la rusajn taĉmentojn dislokigitajn sur karela istmo kaj en [[Ladoga Karelio]] (germanaj generaloj agnoske prikomentis tion kiel "finnlanda [[fulmomilito]]") kaj ĉar paco estis en foro, ĝi daŭrigis atakante en regiono de [[Rusa Karelio]] direkte al [[Onega lago]], rivero [[Svir]] kaj [[Blanka Maro]]. Post tio, kiam ĝi interrompis sudan parton de [[Murmana magistralo]] kaj atingis linion [[Ladoga lago]] - rivero Svir - Onega lago, Mannerheim finis la ofensivon kaj elvokis la registaron, por ke ĝi proponu al Sovetunio per interŝanĝo je paco kaj agnosko de ŝtatlimoj el la jaro [[1939]] por redono de [[Rusa Karelio]]. La registaro tiel sekrete kelkfoje faris, sed ĝi estis ĉiufoje rifuzita. Mannerheim do koncentriĝis al minimumigo de la finnlanda partopreno en la milito. Li rifuzis ekataki kontraŭ [[Leningrado]] aŭ daŭrigi en agadoj malantaŭ la rivero Svir kaj tute li eliminis pli grandajn plifortigojn de la germanaj taĉmentoj el [[Laponio]] fare de la finnlanda armeo. Mildigis lin eĉ ne propono de [[Hitler]] pri supera komandado super taĉmentoj de [[Akso Berlino-Romo-Tokio|Akso]] en la tuta Finnlando. Poste li demobiligis parton de siaj taĉmentoj kaj emfaze li elparolis kontraŭ rekrutado de volontuloj por fremdulaj taĉmentoj de [[SS (organizaĵo)|SS]], kiujn germanoj volis en Finnlando aranĝi. Sed kiam [[Winston Churchill|Churchill]] sendis al li emocian leteron, en kiu li postulis, ke li prikonsideru, sur kies flanko li estas batalanta kaj ke li estus aliĝonta al la aliancanoj, li rifuzis tion kiel neeblan: ''"Se vi volas supervivi, vi povas alpaŝi al alianco kun Sovetunio nur tiam, se vi estas multe pli forta kaj multe pli malproksima."'' Sekvis du jaroj kaj duono de trankvilo, interrompita nur en la jaro [[1942]] per tute malsukcesa ofensivo de Ruĝa Armeo sur rivero Svir kaj grandegaj solenoj de la 75-a naskiĝtago de la marŝalo, okaze de kiu li ricevis la honoran rangon marŝalo de Finnlando. Dum tiu ĉi okazo li estis ankaŭ "honorita" de vizito de [[Adolf Hitler]] kaj regna marŝalo [[Hermann Göring]] (laŭ siaj propraj vortoj li nepre ne konsideris tion honoro). La finnlandaj trupoj sekurigis en la jaroj 1941-1944 [[Blokado de Leningrado|blokadon de Leningrado]]. En la jaro [[1942]] Finnlando komencis senĉese fortiĝantan premon de [[Germanio]] rilate al [[judoj]]. Temis parte pri kelke da miloj de finnlandaj judoj, parte pri centoj de judaj fuĝintoj plejparte el [[Svedio]] kaj [[Norvegio]]. Dume la finnlanda registaro rifuzis paroli pri la demando de propraj judoj, en la demando de tiuj fremdaj ĝi hezitis, ĉar germanoj minacis per ĉesigo de liveroj de vive grava armea materialo. Verŝajne ĝi fine subiĝis al la premo, se ne aperus rezistanto vere neatendita. El vidpunkto de [[logiko]] Mannerheim devus esti kiel la unua por la konsento kun la germanaj postuloj, ĉar la armeo endanĝerigita pro mallongigo de liveroj falis sub lin, ne parolante pri tio, ke liaj interrilatoj kun judoj estis sur frostopunkto ekde la jaro [[1939]], kiam li konfiskis plimulton de posedaĵo de [[sinagogo]]j por militaj celoj. Malgraŭ tio li stariĝis kontraŭ eldono de judoj kun energio, kiun li antaŭe vidigis en la politiko malmultfoje. Kiam la registaro malgraŭ tio eldonis sekrete kelke da judoj, li avertis ĝin, ke se tio ripetiĝos, li abdikos kaj ke li memkompreneble informos la publikon. La registaro tial pluan eldonon de judoj rifuzis - ĝi motivigis tion al la germana flanko per la sinteno de Mannerheim kaj ĝi rekomendis al ĝi, ke germanoj traktu pri tio kun li. Mannerheim intertempe trankviligis finnlandajn judajn ĉefulojn per proklamo, ke li ne allasos eldonadon de iliaj kunkredantoj kaj fratoj: ''"Honoro de Finnlando ne permesos tion!"'' Kiam estis poste en Germanio arestitaj kelke da finnlandanoj de juda deveno, la furioziĝinta Mannerheim avertis generalon [[Dietl]]-on komandanto al la germanaj taĉmentoj en Finnlando, ke li deŝirigos ĉiujn finnajn taĉmentojn, kiuj subtenas lin kaj ke li fermos fervojojn, kiuj liveras lin. Post pluaj du tagoj de minacoj kaj protestoj la incidento finis per liberigo de la arestitoj. Kiam komence de la jaro [[1944]] germanoj provis denove enpraktikigi la [[juda demando|judan demandon]], li rifuzis paroli pri tio: ''"Vi devos atendi, kiam mi estos mortinta..."'' En la jaro [[1944]] trankvilo en la batalfronto finis. La forto de Germanio estis falanta kaj en rekta proporcio sinkis kun tio ĝia partopreno en Finnlando. Plie Stalin venis al konkludo, ke estos pli facile venki super aliancanoj de Germanio ol Germanion mem kaj Finnlandon, tenanta sin flanke de la bataloj, li karakterizis kiel "laca pro la milito kaj sopiranta pri paco". Somere de [[1944]] Ruĝa Armeo komencis neniigan ofensivon. Ĝi signifis por Mannerheim teruran ŝokon, ĉar li fidis al raportoj de sekretaj servoj, kiuj donis al li multe pli malfruan daton kaj principe pli malgrandajn fortojn de la malamiko. La antaŭaj defendlinioj sur Karela istmo estis trabatitaj el irado kaj antaŭ ol la ĉefaj finnaj fortoj havis tempon por amasiĝi, estis trarompita ankaŭ ĉefa defendlinio. Sed Mannerheim malgraŭ tio konservis al si malvarman kapon. Li revokis la ĥaosantan komandanton de la soldataroj sur Karela istmo (kiu intencis siajn ĝis nun nekoncentriĝintajn taĉmentojn ĵeti poparte en memmortigan kontraŭatakon) kaj ordonis al batalfrontaj taĉmentoj gvidi malfruigan batalon kaj malrapide retiriĝi al improvizita linio [[Taipale]] - [[Vuoksi]] - [[Okcidenta bordo de Viipura golfo]]. Tio ĉi ankaŭ sukcesis fari. Ofensivo de la malamiko ĉi tie haltis, parte danke al urĝa livero de infanteriaj [[kontraŭtanka armilo|kontraŭtankaj armiloj]] el Germanio. Al Sovetunio estis proponita pacaranĝo laŭ ŝtatlimoj el la jaro [[1940]], sed [[Stalin]] rifuzis postulante senkondiĉan kapitulacon. Ruĝa Armeo transŝovis ĝis la finnlanda batalfronto pluajn taĉmentojn prepariĝante konkeri Finnlandon. La armea kariero de Mannerheim atingis sian lastan kaj la plej altan zeniton. La [[25-an de junio]] [[1944]] eksplodis [[batalo en regiono Tali-Ihantala]], la plej granda kaj la plej sanga batalo en la historio de la nordiaj landoj. Ĝi finis la [[9-an de julio]]. La finnlanda armeo, al kiu komandis Mannerheim kaj [[Taavetti Laatikainen]], haltigis en ĝi trioble pli fortajn kaj pli bone armitajn soldatarojn de la malamiko kaj kaŭzis al ĝi grandajn perdojn (22.000 mortigitoj kaj 500 eliminitaj tankoj). == Prezidanto de Finnlando == La malsukceso, kiun [[Ruĝa Armeo]] sur [[Karela istmo]] suferis spite al aktivigo de elitaj gvardiaj taĉmentoj (precipe la 30-a gvardia korpuso), venigis [[Stalino]]n al opinio, ke konkeri Finnlandon ne havas signifon (li bezonis siajn taĉmentojn al rapida konkero de multe pli riĉa kaj pli malbone ŝirmata [[Mez-Eŭropo]]) kaj proponis kondiĉojn, kiuj estis akcepteblaj. Prezidanto [[Risto Ryti]], kiu prezentis obstaklon por fermi la pacon pro sia persona letero al Hitler, en kiu li certigis lin pri nenuligeco de finnlanda-germana alianco (kondiĉo de la germana helpo kaj ĉefaj liveroj), rezignis kaj la parlamento elektis la [[4-an de aŭgusto]] [[1944]] Mannerheimon kiel prezidanton. Tiu proklamis personajn devligojn faritaj de sia antaŭulo indiferentaj por sia farado, li malvalidigis la aliancon kun Germanio, ordonis al ties taĉmentoj forlasi la nordan Finnlandon, formale li deklaris al ĝi militon kaj fermis armisticon kun Sovetunio. En la sekvaj du jaroj li gvidis Finnlandon, sed lia pozicio estis tre malfacila. Venis novaj junaj politikistoj, kiujn li ne komprenis, premiero fariĝis diplomato [[Juho Kusti Paasikivi]], kiun li ne toleris, kaj la politiko subpreme de Sovetunio iris en direkto, kiun li kontraŭstaris. Kiam poste Finnlando devis alpaŝi al kondamno de kelkaj siaj politikistoj kaj generaloj pro preparo de ataka milito (kion Mannerheim konsideris absurda kaj alte maljusta, ĉar Daŭrigan militon li konsideris devigita kaj defenda kaj la menciitojn herooj kaj kuraĝaj gvidantoj de la nacio), li proteste rezignis (formale pro sanstato, ĉar li ne volis provoki Sovetunion, tamen la nacio komprenis lian faron precize tiel, kiel li intencis). == Fino de la vivo == Siajn lastajn jarojn li pasigis en la svisa urbo [[Lausanne]], kie li verkis siajn memoraĵojn, kiuj aperis en la [[angla lingvo|angla]], [[finna lingvo|finna]] kaj [[sveda lingvo|sveda]] lingvoj. Estis dezirita al li ŝtata funebro kun ĉiuj armeaj honoroj, tamen plimulto de signifaj politikistoj (prezidanto, ĉefministro kaj aliaj) ne ĉeestis, por ke ne estu provokita Sovetunio. Sed spontane kunvenis grandega kvanto da homoj, kion Sovetunio neĝoje spertis. Parton de la ceremonio pagis pro dankemo socioj de finnlandaj judoj, kiuj ankaŭ kontribuis al diversaj [[busto]]j kaj muzeoj kunigitaj kun la persono de Mannerheim. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mannerheim.fi/ www.mannerheim.fi] == Vidu ankaŭ == * [[Kruco de Mannerheim]] * [[Mannerheim]] * [[Mannerheim-linio]] == Uzita literaturo == * [[Karel Richter]]: ''Limo pagita per sango. Sovetaj-finnaj militoj''; Eldonejo Epocha, Prago 2006, ISBN 80-86328-97 {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Elstara}} {{ADLS|2007|13}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mannerheim, Carl Gustaf Emil}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en Finnlando]] [[Kategorio:Mortintoj en Svislando]] [[Kategorio:Baronoj]] [[Kategorio:Eŭropaj kristanoj]] [[Kategorio:Finnaj generaloj]] [[Kategorio:Finnaj nobeloj]] [[Kategorio:Kavaliroj de Kruco de Mannerheim]] [[Kategorio:Mannerheim|Carl Gustaf Emil]] [[Kategorio:Marŝaloj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Rusianoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] [[Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Viroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 4-an de junio]] [[Kategorio:Mortintoj la 27-an de januaro]] [[Kategorio:Feldmarŝaloj]] h6cxs323onfdle4cxbx83xa86xwymgj 9366300 9366299 2026-05-04T06:38:12Z ThomasPusch 1869 aŭtomate (kompreneble) 9366300 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj|dato = novembro 2012|stato=elstara|komento=Elstaraj artikoloj [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|estu faktaj]] kaj [[Vikipedio:Citi fontojn|citu fontojn]], aliokaze povas esti [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj|malelstarigitaj]]}} {{Informkesto politikisto | honora titolo = [[Barono]] | nomo = Carl Gustaf Emil Mannerheim | dosiero = G mannerheim 1918.jpg | grandeco de dosiero =230px | priskribo = |honora sufikso = marŝalo de [[Finnlando]] | vico = 6-a | ofico = [[Prezidanto de Finnlando]] | de = [[4-a de aŭgusto]] [[1944]] | ĝis = [[4-a de marto]] [[1946]] | antaŭulo = [[Risto Ryti]] | sekvanto = [[Juho Kusti Paasikivi]] | vico2 = | ofico2 = Defendestro de Finnaj Defendaj Fortoj | de2 = [[17-a de oktobro]] [[1939]] | ĝis2 = [[12-a de januaro]] [[1945]] | prezidanto de registaro2 = | antaŭulo2 = [[Hugo Viktor Österman]] | sekvanto2 = [[Axel Erik Heinrichs]] | ofico3= | de3=[[28-a de januaro]] [[1918]] | ĝis3=[[30-a de majo]] [[1918]] | antaŭulo3=''posteno kreita'' | sekvanto3=[[Karl Fredrik Wilkman]] | ofico4=Regento de Finnlando | de4=[[12-a de decembro]] [[1918]] | ĝis4=[[26-a de julio]] [[1919]] | antaŭulo4=[[Pehr Evind Svinhufvud]] | sekvanto4=''nova respublika konstitucio'', la ofico pereis | dato de naskiĝo = [[4-a de junio]] [[1867]] | loko de naskiĝo = kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], {{Flago|Finnlando}} [[Grandprinclando Finnlando]] | dato de morto = [[27-a de januaro]] [[1951]] | loko de morto = [[Lausanne]], {{Svislando}} | nacieco = [[finnoj|finno]] | edzo/ino = Anastasie Mannerheim, naskita Arapova (divorcitaj en 1919) | partio = | rilatoj = | infanoj = Anastasie, 23-4-1893-1977 <br /> Sophie, 15-7-1895-1963 | sidejo = | alma_mater = | okupo = | profesio = [[Militistara oficisto]] kaj [[ŝtatestro]] | religio = [[Luteranismo|Luterano]] | subskribo = CGE_Mannerheim_autograph.svg | ttt-paĝo = | notoj = }} {{Informkesto soldato |nomo=Carl Gustaf Emil Mannerheim | kaŝnomo= |dosiero= Carl Gustaf Emil Mannerheim.jpg |priskribo= | rango=[[Marŝalo de Finnlando]] |dato de naskiĝo= [[4-a de junio]] [[1867]] |loko de naskiĝo= |dato de morto= [[27-a de januaro]] [[1951]] |loko de morto= |militoj=[[Rusa-japana milito]], [[Finna intercivitana milito]], [[Vintra milito]], [[Daŭriga milito]], [[Laponia milito]] | bataloj= |medaloj= }} [[Dosiero:Mannerheim siblings.jpg|eta|240px|La estonta marŝalo (dekstre) kun siaj gefratoj. Meze la juna baronino [[Sophie Mannerheim]], fondintino de modernaj flegaferoj en Finnlando.]] [[Dosiero:Mannerheim In Nicholas Cavalry School.png|eta|C. G. E. Mannerheim (dekstre) kiel lernanto en Rajdista lernejo de Nikolajevski]] [[Feldmarŝalo|Marŝalo]] de [[Finnlando]], [[generalo]] kaj [[barono]] '''Carl ''Gustaf'' Emil MANNERHEIM''' (naskiĝis la [[4-an de junio]] [[1867]] en kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], [[Finnlando]]; mortis la [[27-an de januaro]] [[1951]] en [[Lausanne]], [[Svisio]]) estis finnlanda [[nobelo]], [[diplomato]] kaj [[armeestro]], unu el starigintoj de memstara [[Finnlando]]. De [[Finnlando|finnlandanoj]] li estas adorata kiel [[nacia heroo]], kreinto kaj defendanto de la memstareco de [[Finnlando]], en [[decembro]] de [[2004]] finnoj elektis lin en televida balotado kiel [[Grandaj finnoj|la plej grandan finnon]] de ĉiuj tempoj. Li estas konsiderata kiel unu el la plej bonaj armeestroj de la [[20-a jarcento]] kaj eminenta [[strategio|stratego]] de defendaj, malfruigaj kaj retirigaj bataloj. == Junaĝo == Marŝalo Mannerheim devenis el la signifa nobela familio Mannerheim. Lia avo, grafo [[Carl Gustaf Mannerheim]], estis signifa [[entomologo]] kaj [[juĝisto]]; lia patro, grafo [[Carl Robert Mannerheim]], nesukcesa komercisto, kiu [[bankroto|bankrotis]] kaj mallongtempe post la naskiĝo de Carl Gustaf forlasis la familion kaj forveturis Parizon, kie li vivtenis sin kiel artisto. La patrino de Carl Gustaf, Hedvig Charlotta (Hélène) von Julin, estis filino de komercisto. En vico kiel la tria filo de grafo li ricevis post sia naskiĝo la titolon [[barono]], finne {{Fremdlingve|fi|''Vapaaherra''}}, svede {{Fremdlingve|sv|''Friherre''}}. La infanaĝon li travivis en familia kastelo [[Louhisaari]], sed ĝi devis esti en la jaro [[1880]] vendita, por ke estu kovritaj la plej grandaj ŝuldoj de la patro, kaj en la jaro 1881 mortis la patrino de Carl Gustaf, kaj zorgon pri ŝiaj sep infanoj transprenis Albert von Julin, onklo el la flanko de patrino. En la jaro [[1882]] la dekkvinjara Carl Gustaf estis forsendita en kadetan lernejon en [[Hamina]]. En la jaro [[1886]] li estis eliminita el la lernejo pro rompo de disciplino. Poste li studis en privata [[liceo]] en [[Helsinko]] kaj poste, kiam en junio de [[1887]] li kunmetis akceptekzamenon en universitato, li komencis en sia 20-a jaro agadi en rajdista lernejo de Nikolajevskij en [[Peterburgo]]. Post ties fino ([[1889]]) li ricevis rangon de [[korneto (rango)|korneto]] kaj estis lokigita en vicojn de rajdista regimento agadanta en [[Pollando]], kie li atendis, ĝis kiam liberiĝos posteno en [[kavalira gvardio]]. == Kariero en rusa armeo == En la jaro [[1891]] Mannerheim estis vokita por deĵori en kavalira [[gvardio]] de carino [[Marija Fjodorovna]] en [[Peterburgo]]. Liaj parencoj svatis lian geedziĝon kun [[Anastasia Arapova]] ([[1872]] – [[1936]]), filino de rusa generalo [[Nikolaj Arapov]], kun kiu li havis du filinojn: Anastasia ([[1893]] – [[1977]]) kaj Sophia ([[1895]] – [[1963]]). La geedzeco ne estis tro feliĉa, en la jaro [[1902]] la geedzoj ĉesis interkontaktiĝi kaj en la jaro [[1919]] sekvis formala [[divorco]]. Mannerheim deĵoris en vicoj de la kavalira gvardio ĝis la jaro [[1904]]. En la jaroj [[1897]] – [[1903]] li deĵoris en administracio de kortegaj ĉevalejoj, kie li estis respondeca pri aĉetado kaj elektado de bredaj [[ĉevalo]]j kaj bredaj virĉevaloj por bezonoj de la gvardio. En la jaro [[1903]] li estis komisiita pri inspekto de ceremoniaj veturoj de [[eskadrono]]j kaj li fariĝis komisionano inspektanta je trejnado de rajdistaj kapabloj. En oktobro de [[1904]] Mannerheim estis donita en la rango de [[subkolonelo]] al stabo de la 52-a Neĵina dragona regimento, kun kiu li transŝoviĝis ĝis [[Manĉurio]], kaj sekve li batalis en [[rusa-japana milito]]. Ĉi tie ekstartis lia stela kariero, kiam li estis en la paso de [[batalo ĉe Mukden]] avancita pro kuraĝeco kaj eminenta komandado je [[kolonelo]]. Post la milito en interŝanĝoj de la jaroj [[1905]] kaj [[1906]] Mannerheim restadis en [[Finnlando]] kaj [[Svedio]], kie li reprezentis sian familion en pli superaj rondoj kaj en [[Finnlanda parlamento]]. Poste cara ĝenerala stabo komisiis lin gvidi du armea-sciencista-diplomatajn ekspediciojn. Vojdirekto de tiu ĉi unua, en kiu eĉ kun la ekspedicio partoprenis ankaŭ franca sciencisto [[Paul Pelliot]], kondukis el [[Turkmenistano]] ĝis [[Kaŝgaro]] (julio ĝis oktobro de [[1906]]), la alia poste ĝis [[Pekino]] ([[1906]] – [[1908]]). Mannerheim trapasis en ambaŭ ekspedicioj sume 14.000&nbsp;km en selo kaj li renkontiĝis eĉ kun [[dalai-lamao]]. Dum ambaŭ vojaĝoj li amasigis multegon da sciencista materialo, kiu estas ĝis hodiaŭ alte taksata konsistero de kolektaĵoj de [[Finnlanda nacia muzeo]]. Lia ekspedicio estis tre signifa ankaŭ el armea vidpunkto, ĉar la regiono, kiun li travojaĝis, estis perceptata kiel [[krizo|kriza]] kaj promesanta eblajn politikajn kaj armeajn kunpuŝiĝojn inter [[Granda Britio]], [[Ĉinio]] kaj [[Rusio]] kaj la tasko de Mannerheim estis traesplori ĝin, noti humorojn inter loĝantoj kaj prepari grundon por eventualaj armeaj agadoj (vidu ankaŭ la t.n. [[Granda ludo|Grandan ludon]]). Reveninte el la ekspedicio lia kariero abrupte ascendis: en la jaro [[1909]] li komandis al [[rajdisto|rajdista]] [[regimento]], en [[1910]] li estis avancita je [[generalmajoro]] kaj li transprenis komandadon super regimento de cara gvardio dislokigita en [[Varsovio]]. En [[1912]] li fariĝis ano de cara trupo kaj je unu jaro poste li transprenis komandadon super [[rajdista brigado]]. Dum la [[Unua mondmilito]] Mannerheim batalis en rusa-aŭstria kaj rumana batalfrontoj iom post iom kiel komandanto de rajdista brigado, de la 12-a rajdista divizio ([[1915]]) kaj fine de la 6-a rajdista armeo (somere [[1917]]). Dum la milito li ricevis rangon de [[generalleŭtenanto]] kaj li estis dekorita per kelkaj medaloj, inter aliaj ankaŭ per la plej alta rusa armea honorigo - la [[Kruco de sankta Georgo]]. Mallongtempe transpreninte la komandadon super la armeo Mannerheim malsaniĝis kaj li estis forlasita por kuraci sin. Ĉar li estis dura rezistanto al [[komunismo]], post [[bolŝeviko|bolŝevika]] [[Oktobra revolucio|renverso]] jam ne estis por li loko en la rusa armeo (plie li same ne interesiĝus pri ĝi) kaj fine de la jaro [[1917]] li revenis hejmen en Finnlandon, kiu ĝuste proklamis memstarecon. == Intercivitana milito == Mannerheim venis al [[Helsinko]] la [[18-an de decembro]] [[1917]]. La situacio estis malĝojiga. En la lando senĉese ĉeestis rusaj soldataroj fidelaj al la [[bolŝeviko|bolŝevika]] registaro (proksimume 42.500 viroj), kiu spite al agnosko de la finnlanda memstareco rifuzis revoki ilin, kaj en stratoj sen centra komandantaro kunpuŝiĝis [[Blankaj gvardioj]] kaj [[Ruĝaj gvardioj]]. La rusaj taĉmentoj plie provizis ruĝajn gvardiojn per armiloj kaj oni supozis, ke okaze de [[intercivitana milito]] ili senvuale subtenos la ruĝajn gvardianojn. Mannerheim, kiu mallongtempe post sia alveturo aliĝis en la t.n. Armean komitaton, alvokis dum tiuj ĉi cirkonstancoj al rapidaj agadoj. La [[16-an de januaro]] [[1918]] Senato nomumis lin supera komandanto de ĝis tiam en la praktiko neekzistanta Finnlanda armeo. Mannerheim poste ekiris norden en la regionojn, kie superforton havis la blankaj gvardianoj, por ke li de tie komencu organizi siajn soldatarojn. El [[Rusio]] tiutempe fluis en Finnlandon amasoj de revoluciuloj kaj "volontuloj", kiuj devis subteni ruĝan revolucion, kies komencon gvidantaro de socialaj demokratoj aprobis je la [[25-a de januaro]]. Jam du tagojn antaŭe rusa komisaro pri milito donis ordonon al rusaj registaraj taĉmentoj en Finnlando, ke ili kunlaboru kun la ruĝaj gvardioj dum malarmigo de la blankaj gvardioj. La finnlanda registaro reagis al tio proklamante la blankajn gvardiojn kiel registarajn taĉmentojn, kies atako estos taksita kiel milita agado, kaj publikigis la nomumon de Mannerheim kiel supera komandanto. Generalo Mannerheim subinflue de senĉese pli oftaj incidentoj decidis ne plu heziti kaj li ordonis al la blanka gvardio komenci la malarmadon de rusaj taĉmentoj. Premiero [[Pehr Evind Svinhufvud|Svinhufvud]] lastamomente petis lin, ke li malvalidigu la planon, ĉar laŭ lia opinio ekzistis espero, ke li sukcesos interkonsenti kun la rusa bolŝevika registaro, sed Mannerheim decidis malagnoski lian peton. La agadoj de ambaŭ flankoj tiel komenciĝis preskaŭ samtempe. La ruĝaj gvardianoj priregis [[Helsinko]]n, [[Viborg]]-on kaj [[Tampere]]-on (unusola iom karakteriza malsukceso de la malarmada agado de Mannerheim) kaj vicon de pluaj urboj kaj ili unuiĝis ĉi tie kun la rusaj taĉmentoj, la fortoj de Mannerheim poste neatendite [[ĉirkaŭado|ĉirkaŭis]] kaj malarmis la rusajn [[garnizono]]jn en [[Vaasa]], [[Mikkeli]] kaj ĉie en la nordo. Preno de rusaj armeaj deponejoj donis sufiĉon de materialo por armado de la t.n. [[Ŝirma korpuso]] kaj ties fakta disvastigo kaj vekis entuziasmon inter simpatiantoj de la blankaj gvardianoj. La restintaj rusaj registaraj soldataroj poste jam senvuale stariĝis enflanke de la ruĝaj gvardianoj, pro kio ili unuflanke donis al ili tre grandan armean subtenon, sed aliflanke ili tre damaĝis ilin, ĉar al plimulto de ordinaraj finnlandanoj la antaŭa rusa registaro en Finnlando neniom plaĉis, la rusaj soldataroj estis en Finnlando tre nepopularaj kaj la ruĝaj komencis esti perceptataj ĉe multaj loĝantoj kiel malamikoj de la sendependeco de la finnlanda ŝtato. Mannerheim decidis ludi je tempo. Eĉ spite al karakteriza kresko Ŝirma korpuso estis kelkoble malpli forta ol la ruĝaj gvardioj kaj iliaj rusaj aliancanoj kaj ĝi havis ankaŭ pli malbonan armilaron. Sed ĝi rapide kreskis je [[volontulo]]j el vicoj de la finnlanda loĝantaro kaj ankaŭ el eksterlando (kvankam Mannerheim dure rifuzis akcepti intervenon de alia ŝtato, li mem postulis je helpo volontulojn el vicoj de loĝantoj de fremdaj landoj), precipe el [[Svedio]]. Estis alveturonta ankaŭ la [[27-a arbarĉasista bataliono]] el [[Germana Imperio]] (taĉmento konsistanta el finnlandanaj volontuloj). Samtempe organizis sin reto de la blankaj [[partizano|partizanaj]] taĉmentoj sur teritorio priregata fare de la ruĝaj gvardianoj. Por la pli supre menciitaj faktoj pli ampleksaj [[ofensivo]]j rolis sole en okcidenta parto de batalfronto (kie ili estis tre sukcesaj) kaj en spaco de Tampere, kie ili malsukcesis. La ruĝaj fortoj subtenataj de la rusaj soldataroj komencis ampleksan ofensivon, sed Mannerheim per pripensita [[defendo]] unue malfruigis ĝin kaj poste haltigis. Poste li mem komencis proprajn ampleksajn kaj zorgeme preparitajn batojn, kiuj finiĝis en decida [[batalo pri Tampere]]. Post falo de tiu ĉi ĉefa [[nesto]] de la ruĝaj gvardianoj li poste komencis pluan ampleksan ofensivon, kiun poste subtenis la germanaj intervenaj taĉmentoj, kiujn alvokis kontraste al lia vidpunkto la Senato. La defendo de la ruĝaj gvardianoj sub tiuj ĉi batoj jam rapide detruiĝis. En majo la milito finiĝis kaj mallongtempe Mannerheim (en la paso de la bataloj avancita je [[generalo]] de [[kavalerio]]) pro disputoj kun la registaro kaj Senato pri plua direktado de la armeo rezignis (tiel okazis post tio, kiam senatanoj proponis, ke konstruado de la armeo estu komisiita al la germana inspekto kaj la generalo ricevis al la mano germanan oficiron, kiu kontrasignus liajn ordonojn). Poste li forveturis el la lando al [[Svedio]], kie li ripozis, kaj de tempo al tempo li gvidis neoficialajn politikajn intertraktadojn. La sveda reĝo eminentigis lin per [[Grandkruco de Glava ordeno]] pro meritoj pri Svedio, konkrete pro tio, ke danke al lia venko la lando ĉesis timi la bolŝevikan invadon. Sekve li estis komisiita per diplomatia misio en [[Francio]] kaj [[Granda Britio]], kie li devis (kiel rezistanto de porgermana orientado de Finnlando) forturni malamikajn humorojn de tieaj registaroj. En tiu ĉi rolo li sukcesis. En decembro reveninte el sia misio li estis elektita [[regento]]. == Intermilita periodo == Kiel regento Mannerheim grandmezure gvidis la landon kaj gvidis preparojn de ties nova [[konstitucio]] kaj ŝanĝo al hereda [[monarkio]] kaj li partoprenis en serĉado de reganto. Kelkaj monarkiistoj esperis, ke Mannerheim mem povus esti la nova monarko, sed li rifuzis tiun ĉi eblon. Reĝo ja estis elektita [[Frederiko Karolo de Hesio]], sed tiu estis post malvenko de [[Germana Imperio]] en la [[Unua mondmilito]] strikte nedezirata, kaj fine li mem rifuzis la kronon. Dum sia regentado Mannerheim sukcese traktis pri nutraĵa helpo el eksterlando, per kio li subpremis komencantan malsaton, kaj kvankam vera antibolŝeviko, li rifuzis oficialan ŝtatan kunlaboradon kun la blankaj caraj generaloj, ĉar tiuj rifuzis la finnlandan sendependecon (sian opinion al tio li ŝanĝis en la jaro [[1921]], kiam li male inicis al subteno de agadoj de la blankaj kontraŭ [[Peterburgo]], sed tiam li jam havis nenian oficialan pozicion kaj lia apelo estis malagnoskita). La imagoj de Mannerheim pri la finnlanda direktado falis post marta parlamenta baloto ([[1919]]), en kiu monarkiistoj ĝis nun priregantaj leĝdonantajn korpusojn suferis malvenkon. [[Respubliko|Respublikanoj]] frunte kun socialisto [[Kaarlo Juho Ståhlberg|Ståhlberg]] ellaboris respublikanan version de konstitucio kaj realigis ĝin en parlamento. Mannerheim, kiu estis konvinkita monarkiisto, post mallonga hezitado decidis ne uzi sian rajton de [[vetoo]] kaj la baloton kaj la respublikanan formon de konstitucio li akceptis. En sekvanta prezidanta baloto [[Sveda popolpartio]] starigis lin kiel sian kandidaton por la prezidanto, sed li estis laŭ atendado malvenkita de Ståhlberg, kies [[Nacia progresa partio]] havis komune kun [[Agrara asocio]] en parlamento unusignifan plimulton. Post la malvenko en la prezidanta baloto Mannerheim retiriĝis el la publika vivo kaj okupis nenian pli signifan oficejon. Vico da politikistoj el tereno de politika centro konsideris lin kiel kontraŭversian figuron precipe pro liaj dura antibolŝevismo kaj aŭtoritata prezentado, vico da maldekstrulaj politikistoj poste strikte malamis lin kiel blankan generalon kaj nobelon. Rilate al tio, ke la centro kaj maldekstrularo priregis la parlamenton, ne restis por Mannerheim tro da spaco. Mannerheim tiutempe okupiĝis per vojaĝado tra [[Eŭropo]] kaj serĉado de financaj rimedoj parte por la finnlanda [[Ruĝa kruco]] kaj parte por [[Unuiĝo de Mannerheim por zorgo pri infanoj]], kiun li fondis kun sia fratino [[Sophie Mannerheim|Sophie]] kaj kiu okupiĝis precipe pri zorgo pri militaj [[orfo]]j. Mannerheim tiutempe ne tro okupiĝis pri la politiko, tamen li esprimis subtenon al kelkaj postuloj de radikala [[naciismo|nacionalisma]], [[aŭtoritato|aŭtoritata]] kaj [[antibolŝevismo|antibolŝevisma]] [[movado Lapua]], sed lia subteno baldaŭ malvarmiĝis post tio, kiam la movado komencis fari perfortajn praktikojn celante sian atentemon ankaŭ al demokrata maldekstrularo. Kiam la movado ekvokis lin en la jaro [[1929]] renversi la registaron kaj transpreni la potencon en la lando, Mannerheim rifuzis. En la jaro [[1931]] fariĝis [[Prezidanto de Finnlando|finnlanda prezidanto]] la malnova kunbatalinto de Mannerheim (kaj dum la [[intercivitana milito]] la granda politika rezistanto) el la jaro [[1918]], [[Pehr Evind Svinhufvud]]. Tiu alvokis Mannerheimon reen en la altan [[politiko]]n kiel la [[prezidanto]]n de konsilantaro de defendo. En la jaro [[1933]] poste Mannerheim estis avancita je [[kampa marŝalo]]. Sed lia agado en la politiko kaj sur la kampo de konstruado kaj gvidado de armeo ne estis senproblema. Lia malespera klopodo plialtigi batalkapablon de la neglektita [[finnlanda armeo]] estis obstrukcita pro manko de financoj, ĉar la registaro ripete forstrekis liajn armeajn proponojn profunden sub akceptebla limo. La frustrita Mannerheim ripetite proponis sian rezignon, sed la [[prezidanto]] ĉiam konvinkis lin, ke li reprenu ĝin, ke venontjare estos pli bone. Sed la situacio pliboniĝis nek dum Svinhufvud nek tiam, kiam en la ofico anstataŭis lin [[Kyösti Kallio]]. Sed pliboniĝis la bildo de Mannerheim en la okuloj de publiko, nun li estis perceptata de plimulto de [[finnlandano]]j (inkluzive de tiuj socialisme orientataj) kiel [[nacia heroo]] kaj eminenta armeestro, prefere ol kiel burĝa kaj blanka generalo, al kiu ŝanĝo li intense kontribuis per sia komplezo intertrakti eĉ kun la socialistoj kaj per klopodo unuigi la nacion kontraŭ minaco, kiun li vidis en febre armadanta Sovetunio. Mannerheim klopodis ankaŭ interveni en internacian politikon kaj konstrui pli firman unuiĝon kun [[Svedio]]. Tiu ja rifuzis fari oficialan aliancon (por ke ĝi ne rompu principon de [[neŭtraleco]]), tamen diferencaj personaj kontaktoj kaj timoj de Svedio pro Sovetunio kondukis al tio, ke certa neoficiala kunlaboro estis promesita (kaj poste, dum [[Vintra milito]] kaj [[Daŭriga milito]], eĉ plenumita). Signifa afero estis ankaŭ la klopodo de Mannerheim unuigi la finnlandajn armilaron kaj armilproduktadon kun la sveda por plifaciligi postan aĉeton de [[municio]] kaj [[armilo]]j de tiu ĉi najbaro. == Duan fojon generalisimo == [[Dosiero:Mannerheim studying a map.jpg|eta|240px|Mannerheim studanta mapon.]] En la jaro [[1939]] la malbonaj interrilatoj de Mannerheim kun la parlamento kaj la registaro (problemoj rilatas memkompreneble al [[budĝeto]]) gradiĝis. Mannerheim denove proponis [[demisio]]n, sed ĉifoje li rifuzis repreni ĝin kaj plie li unuafoje turniĝis kun siaj [[protesto]]j al la [[publiko]]. Ĉifoje li venkis kaj la budĝeto estis plialtigita por li (la minaco elflanke de Sovetunio jam alkreskis tiom, ke rimarkis ĝin ankaŭ plimulto de politikistoj). Sed estis jam tro malfrue. [[Stalin]] kun [[Vjaĉeslav Molotov|Molotov]] jam tiutempe turniĝis al Finnlando kun neaŭdataj postuloj. Mannerheim realigis [[politiko de cedoj|politikon de mildaj cedoj]], bone konsciante, ke lia lando ne povas kontraŭstari al Sovetunio. Sed ankaŭ li konsentis kun tio, ke la tuta soveta propono estas absolute neakceptebla kaj ke ekzemple Hankon ne eblas fordoni. Samtempe li denove donis al la prezidanto sian rezignon, ĉar laŭ liaj opinioj la financaj rimedoj por la armeo ne estis venantaj sufiĉe rapide. Prezidanto Kallio estis ĉifoje decidinta akcepti lian demision, sed li jam ne havis tempon por fari tion, ĉar malsukcesis klopodo interkonsenti kaj finnlandanoj rifuzis la sovetajn postulojn. Oktobron kaj novembron Mannerheim pasigis en febra agado. Kiel prezidanto de Konsilantaro de defendo de lando kun la gvidado de armeo li elektis armilojn por finarmigado de sia armeo preparigante sian landon por milito, pri kiu li estis konvinkita, ke ĝi nepre venos. Li organizis grandegan ekzercadon de [[rezervisto]]j, kiu post fiasko de interparoloj flue ŝanĝiĝis en kaŝitan [[mobilizo]]n. Enkadre de la ekzercadoj estis konstruita la tuta vico de kampaj [[fortikaĵo]]j transverse tra [[Karela istmo]] kaj pluaj ĉefaj regionoj. Li reorganizis sian ĉefan tendon en [[Mikkeli]] tiel, ke ĝi povu servi al supera komandanto, ĉar la prezidanto anoncis al li, ke li kalkulas kun li por tiu ĉi rolo. Li reŝovis [[artilerio]]n reen de la ŝtatlimoj, por ke ĝi ne estu endanĝerigita pro neatendita atako kaj por ke li kapablu facile forturni eventualajn kulpigojn pro limregionaj incidentoj. Mallongtempe antaŭ la soveta atako li poste ordonis fari lastajn preparojn, kiel ekz. [[mino|enminadon]] de finnlandaj marbordaj akvoj kaj disigon de aviadilaj fortoj sur kampajn flughavenojn, do kiam [[Ruĝa Armeo]] komencis, senproklame militon, atakon, la soldataroj de Mannerheim estis preparitaj tiel, kiel tio eblis ĉe iliaj limigitaj fontoj. Tiel okazis la [[30-an de novembro]] [[1939]]. La prezidanto ankoraŭ la saman tagon nomumis Mannerheimon la supera komandanto de la Finnlandaj armitaj fortoj kaj transŝovis je li grandan parton de siaj [[kompetenco]]j. Eksplodis [[Vintra milito]]. Mannerheim estis strikta realisto en la politiko kaj en la armea tereno. Neniam li kredis, ke li povus haltigi Ruĝan Armeon. Oficiale li memkompreneble mienis optimiste, kiel estis lia devo, sed al sia plej proksima ĉirkaŭaĵo kaj al la registaro li estis brute sincera kaj ripetite li esprimis konvinkon, ke se [[rusoj]] ekatakos, li kapablos malfruigi ilin tiel unu monaton, maksimume unu monaton kaj duonon. Poste, se ne venos helpo... Mannerheim pasigis dum la [[dua mondmilito]] plimulton de tempo en sia ĉefa tendo en Mikkeli, sed samtempe li entreprenis multajn inspektajn vojaĝojn al batalfronto kaj okaze de bezono li estis forveturanta doni [[raporto]]jn al la prezidanto aŭ al la registaro. Komence de Vintra milito Mannerheim dislokigis siajn taĉmentojn kun maksimuma singardemo - la ĉefaj fortoj estis dismetitaj sur [[Karela istmo]] kaj sur norda bordo de [[Ladoga lago]] pli profunde en la enlando, en la limregiono kaj norde troviĝis proporcie malfortaj kaj alte moviĝemaj kovraj fortoj. Mannerheim krom tio plutenis fortajn strategiajn [[rezervisto|rezervistarojn]] sub sia rekta komandado (la t.n. rezervo de la supera komandanto), kiujn li intencis uzi nur en krita situacio. Lia klopodo estis gvidi defendajn kaj malfruigajn batalojn kun maksimuma eluzo de multiplikitaj defendpostenoj de [[Mannerheim-linio]] kaj esperi en tio, ke aperos aliancanoj, aŭ ke Sovetunio rezignos (sed li tro bone konsciis tion, ke tro verŝajna estas eĉ ne unu). La unua ofensivo de Ruĝa Armeo estis haltigita en sangaj bataloj ĉe [[Batalo ĉe Suomussalmi|Suomussalmi]] (kie unusola nekompleta finnlanda divizio gvidita de [[kolonelo]] [[Hjalmar "Sivu" Siilasvuo|Siilasvuo]] neniigis la 47-an armean korpuson de Ruĝa Armeo), [[Kuhmo]], [[Tolvajärvi]], [[La unua batalo ĉe Taipale|Taipale]], [[Summa]], lago [[Muolla]], kaj sur riveroj [[Kollaa]] kaj [[Vuoksi]], eventuale ĝi mem de si ekhaltis en neĝkovrita sovaĝejo ĉirkaŭ [[Salla]] kaj [[Petsamo]]. Plene montriĝis falo de purigaferoj je moralo kaj agadkapablo de ruĝarmeanoj, samkiel ankaŭ tio, ke kelkaj taĉmentoj membrigitaj por la atako prezentis malriĉularon eĉ laŭ mezurunuoj de Sovetunio. Tute fiaskis esperoj por kunlaborado kun finnlanda komunista opozicio (eĉ tiu la plej ekstrema frakcio de malpermesita komunista partio eldonis proklamon, en kiu ĝi markis Sovetunion kiel malamikon de laboristaro elvokante ĉiujn laborulojn al batalo por la libereco de Finnlando). Montriĝis neprepariteco de Ruĝa Armeo por batalo en subarktaj kondiĉoj, kiun ankoraŭ pli malbonigis, ke Vintra milito estis batalata en unu el la plej kruelaj [[vintro]]j de la [[20-a jarcento]]. La [[20-an de decembro]], du tagoj post la naskiĝtago de Stalin, Ruĝa Armeo devis pro manko de viroj haltigi la agadojn en la ĉefa batalfronto sur [[Karela istmo]], kie la invadaj fortoj laŭvorte elsangis dum [[sturmo]]j kontraŭ [[Mannerheim-linio]], kelkobla ĉeno de plifortigitaj kampaj [[fortikaĵo]]j kaj malpezaj [[fuorto]]j, kiujn Mannerheim lasis ĉi tie el siaj modestaj budĝetoj konstrui. Memkompreneble tian katastrofon Sovetunio ne povis toleri kaj la nova ofensivo, komencita la [[1-an de februaro]], gvidita per dekkvinobla superforto de tio plej bona, kion oni kapablis kolekti tra la tuta lando, jam estis pli, ol la malmultnombra finnlanda armeo, suferanta pro manko de pafaĵo, povis elteni. Al Mannerheim restis nenio alia ol agnoski la malvenkon (je du monatoj pli malfrue ol li atendis eĉ en tiuj plej optimismaj scenarioj). Konfirmiĝis ĉiuj liaj avertoj. La politiko de neŭtraleco kaj fidado al [[Komunumo de Nacioj]] fiaskis. Armean materialon sendis ja relative multe da nacioj, sed venigi ĝin en Finnlandon estis problemo. Relevantan armean helpon donis sole far de Mannerheim intertraktita [[Svedio]] - sed unu volontula persekuta [[skadro]] kaj du plifortigitaj batalionoj de volontuloj estis despere malmulte kontraŭ la malamiko, kiu aktivigis en la militon pli da soldatoj, ol kiom da viroj havis la tuta finnlanda nacio inkluzive de [[bebo]]j. Finnlando devis rezigni al Sovetunio grandajn teritoriojn, pagi grandajn [[reparacio]]jn kaj devligi sin al certaj formoj de kunlaborado. Ĝi ankaŭ devis doni la deziratan bazon en [[Hanko]]. Sed la fino de la milito ne signifis finon de laboro. Neniu en Finnlando kredis, ke tio estus fino. Sume oni supozis, ke temas sole pri [[armistico]], ke la armeo akiris sole prokraston. La sopiro venĝi sin pro maljusta malvenko kaj akiri reen la perditajn teritoriojn miksiĝis kun la konscio, ke por Sovetunio tio ne finiĝis kaj ke Finnlando estis nur forŝovita kiel problema celo ien ĝis fino de la vico. La sekvaj paŝoj de Sovetunio nepre ne kontribuis al trankviligo de la situacio kaj perfortaj prenoj de [[Latvio]], [[Litovio]] kaj [[Estonio]] ŝanĝis jam tiel grandajn timojn de finnlandanoj en puran furiozadon. Unusola ŝtato en Eŭropo, kiu havis neniajn ŝuldojn malrapide fariĝis unu el la plej ŝuldigitaj, en despera klopodo rapide aĉeti armilojn kaj finarmigi sian armeon. Daŭro de baza soldata deĵoro estis plilongigita al du jaroj kaj estis aĉetita la plej moderna tekniko. Sed estis necese certigi la finnlandan ekzistadon ankaŭ politike, ĉar kiel Mannerheim mem allasis, la finnlanda armeo neniam povas esti tiel forta, ke ĝi povus mem rezisti al tia koloso, kia Sovetunio estis. La [[marŝalo]], kies prestiĝo enkadre de enlanda kaj internacia politiko ekkreskis ĝis nekredeblaj dimensioj, ne povis esti eliminita el tiu ĉi grava regiono. Sed estis elekti el nenio - kiam fiaskis planoj al unio kun Svedio, kaj Sovetunio komencis fortigi premon per pluaj postuloj kaj incidentoj sur ŝtatlimoj, Mannerheim konsentis kun intertraktado kun la hitlera Germanio. Persone li rifuzis partopreni dum tiuj ĉi intertraktadoj, sed li konsentis kun tio, ke la ĝenerala stabo sendu en Germanion kelke da pli superaj oficiroj, kiuj neoficiale intertraktus la evoluon de interrilatoj kaj kunlaboradon okaze de milita konflikto Sovetunio-Germanio aŭ Sovetunio-Finnlando. La rezulto de la traktadoj estis interkonsento pri tio, ke Finnlando ebligos trairon al germanaj taĉmentoj tra sia teritorio kaj tra suverenaj akvoj kaj allasos dislokigon kaj armeajn agadojn de la germanaj taĉmentoj en norda [[Finnlando]] kaj [[Laponio]]. Pli malfrue ili ankoraŭ interkonsentis pri principoj de reciproka kunlaborado okaze de agadoj kontraŭ Ruĝa Armeo, se estos solvitaj "koneksantaj politikaj problemoj". Per tiuj estis pensita fakto, ke Mannerheim decidis kun la registaro, ke Finnlando provos eviti al partopreno en milito Germanio-Sovetunio aŭ almenaŭ fari tion tiel lerte, ke finnlandanoj neniuokaze aspektus kiel agresoro. Sed samtempe estis konsiderate necese, ke la bataloj estu gvidataj ekster la finnlanda teritorio. Kiam la [[22-an de junio]] Germanio ekatakis Sovetunion, la finnlanda armeo ĝuste faris mobilizon. Finnlando tuj proklamis neŭtralecon (la germanaj taĉmentoj atakantaj el Laponio kaj la norda Finnlando ĝi kaŭzigis pro sovetaj taĉmentoj agadantaj el surmara bazo en Hanko). Sovetunio respondis la [[25-an de junio]] [[1941]] per masivaj flugatakoj kontraŭ finnlandaj urboj kaj per [[artilerio|artileria]] pripafado de finnlanda teritorio. Finnlando tuj poste deklaris al Sovetunio militon rifuzante plu akcepti la rezultojn de Vintra milito. La finnlanda armeo gvidita de Mannerheim fulmorapide erigis la rusajn taĉmentojn dislokigitajn sur karela istmo kaj en [[Ladoga Karelio]] (germanaj generaloj agnoske prikomentis tion kiel "finnlanda [[fulmomilito]]") kaj ĉar paco estis en foro, ĝi daŭrigis atakante en regiono de [[Rusa Karelio]] direkte al [[Onega lago]], rivero [[Svir]] kaj [[Blanka Maro]]. Post tio, kiam ĝi interrompis sudan parton de [[Murmana magistralo]] kaj atingis linion [[Ladoga lago]] - rivero Svir - Onega lago, Mannerheim finis la ofensivon kaj elvokis la registaron, por ke ĝi proponu al Sovetunio per interŝanĝo je paco kaj agnosko de ŝtatlimoj el la jaro [[1939]] por redono de [[Rusa Karelio]]. La registaro tiel sekrete kelkfoje faris, sed ĝi estis ĉiufoje rifuzita. Mannerheim do koncentriĝis al minimumigo de la finnlanda partopreno en la milito. Li rifuzis ekataki kontraŭ [[Leningrado]] aŭ daŭrigi en agadoj malantaŭ la rivero Svir kaj tute li eliminis pli grandajn plifortigojn de la germanaj taĉmentoj el [[Laponio]] fare de la finnlanda armeo. Mildigis lin eĉ ne propono de [[Hitler]] pri supera komandado super taĉmentoj de [[Akso Berlino-Romo-Tokio|Akso]] en la tuta Finnlando. Poste li demobiligis parton de siaj taĉmentoj kaj emfaze li elparolis kontraŭ rekrutado de volontuloj por fremdulaj taĉmentoj de [[SS (organizaĵo)|SS]], kiujn germanoj volis en Finnlando aranĝi. Sed kiam [[Winston Churchill|Churchill]] sendis al li emocian leteron, en kiu li postulis, ke li prikonsideru, sur kies flanko li estas batalanta kaj ke li estus aliĝonta al la aliancanoj, li rifuzis tion kiel neeblan: ''"Se vi volas supervivi, vi povas alpaŝi al alianco kun Sovetunio nur tiam, se vi estas multe pli forta kaj multe pli malproksima."'' Sekvis du jaroj kaj duono de trankvilo, interrompita nur en la jaro [[1942]] per tute malsukcesa ofensivo de Ruĝa Armeo sur rivero Svir kaj grandegaj solenoj de la 75-a naskiĝtago de la marŝalo, okaze de kiu li ricevis la honoran rangon marŝalo de Finnlando. Dum tiu ĉi okazo li estis ankaŭ "honorita" de vizito de [[Adolf Hitler]] kaj regna marŝalo [[Hermann Göring]] (laŭ siaj propraj vortoj li nepre ne konsideris tion honoro). La finnlandaj trupoj sekurigis en la jaroj 1941-1944 [[Blokado de Leningrado|blokadon de Leningrado]]. En la jaro [[1942]] Finnlando komencis senĉese fortiĝantan premon de [[Germanio]] rilate al [[judoj]]. Temis parte pri kelke da miloj de finnlandaj judoj, parte pri centoj de judaj fuĝintoj plejparte el [[Svedio]] kaj [[Norvegio]]. Dume la finnlanda registaro rifuzis paroli pri la demando de propraj judoj, en la demando de tiuj fremdaj ĝi hezitis, ĉar germanoj minacis per ĉesigo de liveroj de vive grava armea materialo. Verŝajne ĝi fine subiĝis al la premo, se ne aperus rezistanto vere neatendita. El vidpunkto de [[logiko]] Mannerheim devus esti kiel la unua por la konsento kun la germanaj postuloj, ĉar la armeo endanĝerigita pro mallongigo de liveroj falis sub lin, ne parolante pri tio, ke liaj interrilatoj kun judoj estis sur frostopunkto ekde la jaro [[1939]], kiam li konfiskis plimulton de posedaĵo de [[sinagogo]]j por militaj celoj. Malgraŭ tio li stariĝis kontraŭ eldono de judoj kun energio, kiun li antaŭe vidigis en la politiko malmultfoje. Kiam la registaro malgraŭ tio eldonis sekrete kelke da judoj, li avertis ĝin, ke se tio ripetiĝos, li abdikos kaj ke li memkompreneble informos la publikon. La registaro tial pluan eldonon de judoj rifuzis - ĝi motivigis tion al la germana flanko per la sinteno de Mannerheim kaj ĝi rekomendis al ĝi, ke germanoj traktu pri tio kun li. Mannerheim intertempe trankviligis finnlandajn judajn ĉefulojn per proklamo, ke li ne allasos eldonadon de iliaj kunkredantoj kaj fratoj: ''"Honoro de Finnlando ne permesos tion!"'' Kiam estis poste en Germanio arestitaj kelke da finnlandanoj de juda deveno, la furioziĝinta Mannerheim avertis generalon [[Dietl]]-on komandanto al la germanaj taĉmentoj en Finnlando, ke li deŝirigos ĉiujn finnajn taĉmentojn, kiuj subtenas lin kaj ke li fermos fervojojn, kiuj liveras lin. Post pluaj du tagoj de minacoj kaj protestoj la incidento finis per liberigo de la arestitoj. Kiam komence de la jaro [[1944]] germanoj provis denove enpraktikigi la [[juda demando|judan demandon]], li rifuzis paroli pri tio: ''"Vi devos atendi, kiam mi estos mortinta..."'' En la jaro [[1944]] trankvilo en la batalfronto finis. La forto de Germanio estis falanta kaj en rekta proporcio sinkis kun tio ĝia partopreno en Finnlando. Plie Stalin venis al konkludo, ke estos pli facile venki super aliancanoj de Germanio ol Germanion mem kaj Finnlandon, tenanta sin flanke de la bataloj, li karakterizis kiel "laca pro la milito kaj sopiranta pri paco". Somere de [[1944]] Ruĝa Armeo komencis neniigan ofensivon. Ĝi signifis por Mannerheim teruran ŝokon, ĉar li fidis al raportoj de sekretaj servoj, kiuj donis al li multe pli malfruan daton kaj principe pli malgrandajn fortojn de la malamiko. La antaŭaj defendlinioj sur Karela istmo estis trabatitaj el irado kaj antaŭ ol la ĉefaj finnaj fortoj havis tempon por amasiĝi, estis trarompita ankaŭ ĉefa defendlinio. Sed Mannerheim malgraŭ tio konservis al si malvarman kapon. Li revokis la ĥaosantan komandanton de la soldataroj sur Karela istmo (kiu intencis siajn ĝis nun nekoncentriĝintajn taĉmentojn ĵeti poparte en memmortigan kontraŭatakon) kaj ordonis al batalfrontaj taĉmentoj gvidi malfruigan batalon kaj malrapide retiriĝi al improvizita linio [[Taipale]] - [[Vuoksi]] - [[Okcidenta bordo de Viipura golfo]]. Tio ĉi ankaŭ sukcesis fari. Ofensivo de la malamiko ĉi tie haltis, parte danke al urĝa livero de infanteriaj [[kontraŭtanka armilo|kontraŭtankaj armiloj]] el Germanio. Al Sovetunio estis proponita pacaranĝo laŭ ŝtatlimoj el la jaro [[1940]], sed [[Stalin]] rifuzis postulante senkondiĉan kapitulacon. Ruĝa Armeo transŝovis ĝis la finnlanda batalfronto pluajn taĉmentojn prepariĝante konkeri Finnlandon. La armea kariero de Mannerheim atingis sian lastan kaj la plej altan zeniton. La [[25-an de junio]] [[1944]] eksplodis [[batalo en regiono Tali-Ihantala]], la plej granda kaj la plej sanga batalo en la historio de la nordiaj landoj. Ĝi finis la [[9-an de julio]]. La finnlanda armeo, al kiu komandis Mannerheim kaj [[Taavetti Laatikainen]], haltigis en ĝi trioble pli fortajn kaj pli bone armitajn soldatarojn de la malamiko kaj kaŭzis al ĝi grandajn perdojn (22.000 mortigitoj kaj 500 eliminitaj tankoj). == Prezidanto de Finnlando == La malsukceso, kiun [[Ruĝa Armeo]] sur [[Karela istmo]] suferis spite al aktivigo de elitaj gvardiaj taĉmentoj (precipe la 30-a gvardia korpuso), venigis [[Stalino]]n al opinio, ke konkeri Finnlandon ne havas signifon (li bezonis siajn taĉmentojn al rapida konkero de multe pli riĉa kaj pli malbone ŝirmata [[Mez-Eŭropo]]) kaj proponis kondiĉojn, kiuj estis akcepteblaj. Prezidanto [[Risto Ryti]], kiu prezentis obstaklon por fermi la pacon pro sia persona letero al Hitler, en kiu li certigis lin pri nenuligeco de finnlanda-germana alianco (kondiĉo de la germana helpo kaj ĉefaj liveroj), rezignis kaj la parlamento elektis la [[4-an de aŭgusto]] [[1944]] Mannerheimon kiel prezidanton. Tiu proklamis personajn devligojn faritaj de sia antaŭulo indiferentaj por sia farado, li malvalidigis la aliancon kun Germanio, ordonis al ties taĉmentoj forlasi la nordan Finnlandon, formale li deklaris al ĝi militon kaj fermis armisticon kun Sovetunio. En la sekvaj du jaroj li gvidis Finnlandon, sed lia pozicio estis tre malfacila. Venis novaj junaj politikistoj, kiujn li ne komprenis, premiero fariĝis diplomato [[Juho Kusti Paasikivi]], kiun li ne toleris, kaj la politiko subpreme de Sovetunio iris en direkto, kiun li kontraŭstaris. Kiam poste Finnlando devis alpaŝi al kondamno de kelkaj siaj politikistoj kaj generaloj pro preparo de ataka milito (kion Mannerheim konsideris absurda kaj alte maljusta, ĉar Daŭrigan militon li konsideris devigita kaj defenda kaj la menciitojn herooj kaj kuraĝaj gvidantoj de la nacio), li proteste rezignis (formale pro sanstato, ĉar li ne volis provoki Sovetunion, tamen la nacio komprenis lian faron precize tiel, kiel li intencis). == Fino de la vivo == Siajn lastajn jarojn li pasigis en la svisa urbo [[Lausanne]], kie li verkis siajn memoraĵojn, kiuj aperis en la [[angla lingvo|angla]], [[finna lingvo|finna]] kaj [[sveda lingvo|sveda]] lingvoj. Estis dezirita al li ŝtata funebro kun ĉiuj armeaj honoroj, tamen plimulto de signifaj politikistoj (prezidanto, ĉefministro kaj aliaj) ne ĉeestis, por ke ne estu provokita Sovetunio. Sed spontane kunvenis grandega kvanto da homoj, kion Sovetunio neĝoje spertis. Parton de la ceremonio pagis pro dankemo socioj de finnlandaj judoj, kiuj ankaŭ kontribuis al diversaj [[busto]]j kaj muzeoj kunigitaj kun la persono de Mannerheim. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mannerheim.fi/ www.mannerheim.fi] == Vidu ankaŭ == * [[Kruco de Mannerheim]] * [[Mannerheim]] * [[Mannerheim-linio]] == Uzita literaturo == * [[Karel Richter]]: ''Limo pagita per sango. Sovetaj-finnaj militoj''; Eldonejo Epocha, Prago 2006, ISBN 80-86328-97 {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Elstara}} {{ADLS|2007|13}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mannerheim, Carl Gustaf Emil}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en Finnlando]] [[Kategorio:Mortintoj en Svislando]] [[Kategorio:Baronoj]] [[Kategorio:Eŭropaj kristanoj]] [[Kategorio:Finnaj generaloj]] [[Kategorio:Finnaj nobeloj]] [[Kategorio:Kavaliroj de Kruco de Mannerheim]] [[Kategorio:Mannerheim|Carl Gustaf Emil]] [[Kategorio:Marŝaloj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Rusianoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] [[Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Viroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 4-an de junio]] [[Kategorio:Mortintoj la 27-an de januaro]] [[Kategorio:Feldmarŝaloj]] grt24av7mtc7s1ind72hcblqggccxn1 9366301 9366300 2026-05-04T06:38:43Z ThomasPusch 1869 /* Uzita literaturo */ 9366301 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj|dato = novembro 2012|stato=elstara|komento=Elstaraj artikoloj [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|estu faktaj]] kaj [[Vikipedio:Citi fontojn|citu fontojn]], aliokaze povas esti [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj|malelstarigitaj]]}} {{Informkesto politikisto | honora titolo = [[Barono]] | nomo = Carl Gustaf Emil Mannerheim | dosiero = G mannerheim 1918.jpg | grandeco de dosiero =230px | priskribo = |honora sufikso = marŝalo de [[Finnlando]] | vico = 6-a | ofico = [[Prezidanto de Finnlando]] | de = [[4-a de aŭgusto]] [[1944]] | ĝis = [[4-a de marto]] [[1946]] | antaŭulo = [[Risto Ryti]] | sekvanto = [[Juho Kusti Paasikivi]] | vico2 = | ofico2 = Defendestro de Finnaj Defendaj Fortoj | de2 = [[17-a de oktobro]] [[1939]] | ĝis2 = [[12-a de januaro]] [[1945]] | prezidanto de registaro2 = | antaŭulo2 = [[Hugo Viktor Österman]] | sekvanto2 = [[Axel Erik Heinrichs]] | ofico3= | de3=[[28-a de januaro]] [[1918]] | ĝis3=[[30-a de majo]] [[1918]] | antaŭulo3=''posteno kreita'' | sekvanto3=[[Karl Fredrik Wilkman]] | ofico4=Regento de Finnlando | de4=[[12-a de decembro]] [[1918]] | ĝis4=[[26-a de julio]] [[1919]] | antaŭulo4=[[Pehr Evind Svinhufvud]] | sekvanto4=''nova respublika konstitucio'', la ofico pereis | dato de naskiĝo = [[4-a de junio]] [[1867]] | loko de naskiĝo = kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], {{Flago|Finnlando}} [[Grandprinclando Finnlando]] | dato de morto = [[27-a de januaro]] [[1951]] | loko de morto = [[Lausanne]], {{Svislando}} | nacieco = [[finnoj|finno]] | edzo/ino = Anastasie Mannerheim, naskita Arapova (divorcitaj en 1919) | partio = | rilatoj = | infanoj = Anastasie, 23-4-1893-1977 <br /> Sophie, 15-7-1895-1963 | sidejo = | alma_mater = | okupo = | profesio = [[Militistara oficisto]] kaj [[ŝtatestro]] | religio = [[Luteranismo|Luterano]] | subskribo = CGE_Mannerheim_autograph.svg | ttt-paĝo = | notoj = }} {{Informkesto soldato |nomo=Carl Gustaf Emil Mannerheim | kaŝnomo= |dosiero= Carl Gustaf Emil Mannerheim.jpg |priskribo= | rango=[[Marŝalo de Finnlando]] |dato de naskiĝo= [[4-a de junio]] [[1867]] |loko de naskiĝo= |dato de morto= [[27-a de januaro]] [[1951]] |loko de morto= |militoj=[[Rusa-japana milito]], [[Finna intercivitana milito]], [[Vintra milito]], [[Daŭriga milito]], [[Laponia milito]] | bataloj= |medaloj= }} [[Dosiero:Mannerheim siblings.jpg|eta|240px|La estonta marŝalo (dekstre) kun siaj gefratoj. Meze la juna baronino [[Sophie Mannerheim]], fondintino de modernaj flegaferoj en Finnlando.]] [[Dosiero:Mannerheim In Nicholas Cavalry School.png|eta|C. G. E. Mannerheim (dekstre) kiel lernanto en Rajdista lernejo de Nikolajevski]] [[Feldmarŝalo|Marŝalo]] de [[Finnlando]], [[generalo]] kaj [[barono]] '''Carl ''Gustaf'' Emil MANNERHEIM''' (naskiĝis la [[4-an de junio]] [[1867]] en kastelo ''Louhisaari'', eksa komunumo [[Askainen]] (Villnäs), nun [[Masku]], [[Finnlando]]; mortis la [[27-an de januaro]] [[1951]] en [[Lausanne]], [[Svisio]]) estis finnlanda [[nobelo]], [[diplomato]] kaj [[armeestro]], unu el starigintoj de memstara [[Finnlando]]. De [[Finnlando|finnlandanoj]] li estas adorata kiel [[nacia heroo]], kreinto kaj defendanto de la memstareco de [[Finnlando]], en [[decembro]] de [[2004]] finnoj elektis lin en televida balotado kiel [[Grandaj finnoj|la plej grandan finnon]] de ĉiuj tempoj. Li estas konsiderata kiel unu el la plej bonaj armeestroj de la [[20-a jarcento]] kaj eminenta [[strategio|stratego]] de defendaj, malfruigaj kaj retirigaj bataloj. == Junaĝo == Marŝalo Mannerheim devenis el la signifa nobela familio Mannerheim. Lia avo, grafo [[Carl Gustaf Mannerheim]], estis signifa [[entomologo]] kaj [[juĝisto]]; lia patro, grafo [[Carl Robert Mannerheim]], nesukcesa komercisto, kiu [[bankroto|bankrotis]] kaj mallongtempe post la naskiĝo de Carl Gustaf forlasis la familion kaj forveturis Parizon, kie li vivtenis sin kiel artisto. La patrino de Carl Gustaf, Hedvig Charlotta (Hélène) von Julin, estis filino de komercisto. En vico kiel la tria filo de grafo li ricevis post sia naskiĝo la titolon [[barono]], finne {{Fremdlingve|fi|''Vapaaherra''}}, svede {{Fremdlingve|sv|''Friherre''}}. La infanaĝon li travivis en familia kastelo [[Louhisaari]], sed ĝi devis esti en la jaro [[1880]] vendita, por ke estu kovritaj la plej grandaj ŝuldoj de la patro, kaj en la jaro 1881 mortis la patrino de Carl Gustaf, kaj zorgon pri ŝiaj sep infanoj transprenis Albert von Julin, onklo el la flanko de patrino. En la jaro [[1882]] la dekkvinjara Carl Gustaf estis forsendita en kadetan lernejon en [[Hamina]]. En la jaro [[1886]] li estis eliminita el la lernejo pro rompo de disciplino. Poste li studis en privata [[liceo]] en [[Helsinko]] kaj poste, kiam en junio de [[1887]] li kunmetis akceptekzamenon en universitato, li komencis en sia 20-a jaro agadi en rajdista lernejo de Nikolajevskij en [[Peterburgo]]. Post ties fino ([[1889]]) li ricevis rangon de [[korneto (rango)|korneto]] kaj estis lokigita en vicojn de rajdista regimento agadanta en [[Pollando]], kie li atendis, ĝis kiam liberiĝos posteno en [[kavalira gvardio]]. == Kariero en rusa armeo == En la jaro [[1891]] Mannerheim estis vokita por deĵori en kavalira [[gvardio]] de carino [[Marija Fjodorovna]] en [[Peterburgo]]. Liaj parencoj svatis lian geedziĝon kun [[Anastasia Arapova]] ([[1872]] – [[1936]]), filino de rusa generalo [[Nikolaj Arapov]], kun kiu li havis du filinojn: Anastasia ([[1893]] – [[1977]]) kaj Sophia ([[1895]] – [[1963]]). La geedzeco ne estis tro feliĉa, en la jaro [[1902]] la geedzoj ĉesis interkontaktiĝi kaj en la jaro [[1919]] sekvis formala [[divorco]]. Mannerheim deĵoris en vicoj de la kavalira gvardio ĝis la jaro [[1904]]. En la jaroj [[1897]] – [[1903]] li deĵoris en administracio de kortegaj ĉevalejoj, kie li estis respondeca pri aĉetado kaj elektado de bredaj [[ĉevalo]]j kaj bredaj virĉevaloj por bezonoj de la gvardio. En la jaro [[1903]] li estis komisiita pri inspekto de ceremoniaj veturoj de [[eskadrono]]j kaj li fariĝis komisionano inspektanta je trejnado de rajdistaj kapabloj. En oktobro de [[1904]] Mannerheim estis donita en la rango de [[subkolonelo]] al stabo de la 52-a Neĵina dragona regimento, kun kiu li transŝoviĝis ĝis [[Manĉurio]], kaj sekve li batalis en [[rusa-japana milito]]. Ĉi tie ekstartis lia stela kariero, kiam li estis en la paso de [[batalo ĉe Mukden]] avancita pro kuraĝeco kaj eminenta komandado je [[kolonelo]]. Post la milito en interŝanĝoj de la jaroj [[1905]] kaj [[1906]] Mannerheim restadis en [[Finnlando]] kaj [[Svedio]], kie li reprezentis sian familion en pli superaj rondoj kaj en [[Finnlanda parlamento]]. Poste cara ĝenerala stabo komisiis lin gvidi du armea-sciencista-diplomatajn ekspediciojn. Vojdirekto de tiu ĉi unua, en kiu eĉ kun la ekspedicio partoprenis ankaŭ franca sciencisto [[Paul Pelliot]], kondukis el [[Turkmenistano]] ĝis [[Kaŝgaro]] (julio ĝis oktobro de [[1906]]), la alia poste ĝis [[Pekino]] ([[1906]] – [[1908]]). Mannerheim trapasis en ambaŭ ekspedicioj sume 14.000&nbsp;km en selo kaj li renkontiĝis eĉ kun [[dalai-lamao]]. Dum ambaŭ vojaĝoj li amasigis multegon da sciencista materialo, kiu estas ĝis hodiaŭ alte taksata konsistero de kolektaĵoj de [[Finnlanda nacia muzeo]]. Lia ekspedicio estis tre signifa ankaŭ el armea vidpunkto, ĉar la regiono, kiun li travojaĝis, estis perceptata kiel [[krizo|kriza]] kaj promesanta eblajn politikajn kaj armeajn kunpuŝiĝojn inter [[Granda Britio]], [[Ĉinio]] kaj [[Rusio]] kaj la tasko de Mannerheim estis traesplori ĝin, noti humorojn inter loĝantoj kaj prepari grundon por eventualaj armeaj agadoj (vidu ankaŭ la t.n. [[Granda ludo|Grandan ludon]]). Reveninte el la ekspedicio lia kariero abrupte ascendis: en la jaro [[1909]] li komandis al [[rajdisto|rajdista]] [[regimento]], en [[1910]] li estis avancita je [[generalmajoro]] kaj li transprenis komandadon super regimento de cara gvardio dislokigita en [[Varsovio]]. En [[1912]] li fariĝis ano de cara trupo kaj je unu jaro poste li transprenis komandadon super [[rajdista brigado]]. Dum la [[Unua mondmilito]] Mannerheim batalis en rusa-aŭstria kaj rumana batalfrontoj iom post iom kiel komandanto de rajdista brigado, de la 12-a rajdista divizio ([[1915]]) kaj fine de la 6-a rajdista armeo (somere [[1917]]). Dum la milito li ricevis rangon de [[generalleŭtenanto]] kaj li estis dekorita per kelkaj medaloj, inter aliaj ankaŭ per la plej alta rusa armea honorigo - la [[Kruco de sankta Georgo]]. Mallongtempe transpreninte la komandadon super la armeo Mannerheim malsaniĝis kaj li estis forlasita por kuraci sin. Ĉar li estis dura rezistanto al [[komunismo]], post [[bolŝeviko|bolŝevika]] [[Oktobra revolucio|renverso]] jam ne estis por li loko en la rusa armeo (plie li same ne interesiĝus pri ĝi) kaj fine de la jaro [[1917]] li revenis hejmen en Finnlandon, kiu ĝuste proklamis memstarecon. == Intercivitana milito == Mannerheim venis al [[Helsinko]] la [[18-an de decembro]] [[1917]]. La situacio estis malĝojiga. En la lando senĉese ĉeestis rusaj soldataroj fidelaj al la [[bolŝeviko|bolŝevika]] registaro (proksimume 42.500 viroj), kiu spite al agnosko de la finnlanda memstareco rifuzis revoki ilin, kaj en stratoj sen centra komandantaro kunpuŝiĝis [[Blankaj gvardioj]] kaj [[Ruĝaj gvardioj]]. La rusaj taĉmentoj plie provizis ruĝajn gvardiojn per armiloj kaj oni supozis, ke okaze de [[intercivitana milito]] ili senvuale subtenos la ruĝajn gvardianojn. Mannerheim, kiu mallongtempe post sia alveturo aliĝis en la t.n. Armean komitaton, alvokis dum tiuj ĉi cirkonstancoj al rapidaj agadoj. La [[16-an de januaro]] [[1918]] Senato nomumis lin supera komandanto de ĝis tiam en la praktiko neekzistanta Finnlanda armeo. Mannerheim poste ekiris norden en la regionojn, kie superforton havis la blankaj gvardianoj, por ke li de tie komencu organizi siajn soldatarojn. El [[Rusio]] tiutempe fluis en Finnlandon amasoj de revoluciuloj kaj "volontuloj", kiuj devis subteni ruĝan revolucion, kies komencon gvidantaro de socialaj demokratoj aprobis je la [[25-a de januaro]]. Jam du tagojn antaŭe rusa komisaro pri milito donis ordonon al rusaj registaraj taĉmentoj en Finnlando, ke ili kunlaboru kun la ruĝaj gvardioj dum malarmigo de la blankaj gvardioj. La finnlanda registaro reagis al tio proklamante la blankajn gvardiojn kiel registarajn taĉmentojn, kies atako estos taksita kiel milita agado, kaj publikigis la nomumon de Mannerheim kiel supera komandanto. Generalo Mannerheim subinflue de senĉese pli oftaj incidentoj decidis ne plu heziti kaj li ordonis al la blanka gvardio komenci la malarmadon de rusaj taĉmentoj. Premiero [[Pehr Evind Svinhufvud|Svinhufvud]] lastamomente petis lin, ke li malvalidigu la planon, ĉar laŭ lia opinio ekzistis espero, ke li sukcesos interkonsenti kun la rusa bolŝevika registaro, sed Mannerheim decidis malagnoski lian peton. La agadoj de ambaŭ flankoj tiel komenciĝis preskaŭ samtempe. La ruĝaj gvardianoj priregis [[Helsinko]]n, [[Viborg]]-on kaj [[Tampere]]-on (unusola iom karakteriza malsukceso de la malarmada agado de Mannerheim) kaj vicon de pluaj urboj kaj ili unuiĝis ĉi tie kun la rusaj taĉmentoj, la fortoj de Mannerheim poste neatendite [[ĉirkaŭado|ĉirkaŭis]] kaj malarmis la rusajn [[garnizono]]jn en [[Vaasa]], [[Mikkeli]] kaj ĉie en la nordo. Preno de rusaj armeaj deponejoj donis sufiĉon de materialo por armado de la t.n. [[Ŝirma korpuso]] kaj ties fakta disvastigo kaj vekis entuziasmon inter simpatiantoj de la blankaj gvardianoj. La restintaj rusaj registaraj soldataroj poste jam senvuale stariĝis enflanke de la ruĝaj gvardianoj, pro kio ili unuflanke donis al ili tre grandan armean subtenon, sed aliflanke ili tre damaĝis ilin, ĉar al plimulto de ordinaraj finnlandanoj la antaŭa rusa registaro en Finnlando neniom plaĉis, la rusaj soldataroj estis en Finnlando tre nepopularaj kaj la ruĝaj komencis esti perceptataj ĉe multaj loĝantoj kiel malamikoj de la sendependeco de la finnlanda ŝtato. Mannerheim decidis ludi je tempo. Eĉ spite al karakteriza kresko Ŝirma korpuso estis kelkoble malpli forta ol la ruĝaj gvardioj kaj iliaj rusaj aliancanoj kaj ĝi havis ankaŭ pli malbonan armilaron. Sed ĝi rapide kreskis je [[volontulo]]j el vicoj de la finnlanda loĝantaro kaj ankaŭ el eksterlando (kvankam Mannerheim dure rifuzis akcepti intervenon de alia ŝtato, li mem postulis je helpo volontulojn el vicoj de loĝantoj de fremdaj landoj), precipe el [[Svedio]]. Estis alveturonta ankaŭ la [[27-a arbarĉasista bataliono]] el [[Germana Imperio]] (taĉmento konsistanta el finnlandanaj volontuloj). Samtempe organizis sin reto de la blankaj [[partizano|partizanaj]] taĉmentoj sur teritorio priregata fare de la ruĝaj gvardianoj. Por la pli supre menciitaj faktoj pli ampleksaj [[ofensivo]]j rolis sole en okcidenta parto de batalfronto (kie ili estis tre sukcesaj) kaj en spaco de Tampere, kie ili malsukcesis. La ruĝaj fortoj subtenataj de la rusaj soldataroj komencis ampleksan ofensivon, sed Mannerheim per pripensita [[defendo]] unue malfruigis ĝin kaj poste haltigis. Poste li mem komencis proprajn ampleksajn kaj zorgeme preparitajn batojn, kiuj finiĝis en decida [[batalo pri Tampere]]. Post falo de tiu ĉi ĉefa [[nesto]] de la ruĝaj gvardianoj li poste komencis pluan ampleksan ofensivon, kiun poste subtenis la germanaj intervenaj taĉmentoj, kiujn alvokis kontraste al lia vidpunkto la Senato. La defendo de la ruĝaj gvardianoj sub tiuj ĉi batoj jam rapide detruiĝis. En majo la milito finiĝis kaj mallongtempe Mannerheim (en la paso de la bataloj avancita je [[generalo]] de [[kavalerio]]) pro disputoj kun la registaro kaj Senato pri plua direktado de la armeo rezignis (tiel okazis post tio, kiam senatanoj proponis, ke konstruado de la armeo estu komisiita al la germana inspekto kaj la generalo ricevis al la mano germanan oficiron, kiu kontrasignus liajn ordonojn). Poste li forveturis el la lando al [[Svedio]], kie li ripozis, kaj de tempo al tempo li gvidis neoficialajn politikajn intertraktadojn. La sveda reĝo eminentigis lin per [[Grandkruco de Glava ordeno]] pro meritoj pri Svedio, konkrete pro tio, ke danke al lia venko la lando ĉesis timi la bolŝevikan invadon. Sekve li estis komisiita per diplomatia misio en [[Francio]] kaj [[Granda Britio]], kie li devis (kiel rezistanto de porgermana orientado de Finnlando) forturni malamikajn humorojn de tieaj registaroj. En tiu ĉi rolo li sukcesis. En decembro reveninte el sia misio li estis elektita [[regento]]. == Intermilita periodo == Kiel regento Mannerheim grandmezure gvidis la landon kaj gvidis preparojn de ties nova [[konstitucio]] kaj ŝanĝo al hereda [[monarkio]] kaj li partoprenis en serĉado de reganto. Kelkaj monarkiistoj esperis, ke Mannerheim mem povus esti la nova monarko, sed li rifuzis tiun ĉi eblon. Reĝo ja estis elektita [[Frederiko Karolo de Hesio]], sed tiu estis post malvenko de [[Germana Imperio]] en la [[Unua mondmilito]] strikte nedezirata, kaj fine li mem rifuzis la kronon. Dum sia regentado Mannerheim sukcese traktis pri nutraĵa helpo el eksterlando, per kio li subpremis komencantan malsaton, kaj kvankam vera antibolŝeviko, li rifuzis oficialan ŝtatan kunlaboradon kun la blankaj caraj generaloj, ĉar tiuj rifuzis la finnlandan sendependecon (sian opinion al tio li ŝanĝis en la jaro [[1921]], kiam li male inicis al subteno de agadoj de la blankaj kontraŭ [[Peterburgo]], sed tiam li jam havis nenian oficialan pozicion kaj lia apelo estis malagnoskita). La imagoj de Mannerheim pri la finnlanda direktado falis post marta parlamenta baloto ([[1919]]), en kiu monarkiistoj ĝis nun priregantaj leĝdonantajn korpusojn suferis malvenkon. [[Respubliko|Respublikanoj]] frunte kun socialisto [[Kaarlo Juho Ståhlberg|Ståhlberg]] ellaboris respublikanan version de konstitucio kaj realigis ĝin en parlamento. Mannerheim, kiu estis konvinkita monarkiisto, post mallonga hezitado decidis ne uzi sian rajton de [[vetoo]] kaj la baloton kaj la respublikanan formon de konstitucio li akceptis. En sekvanta prezidanta baloto [[Sveda popolpartio]] starigis lin kiel sian kandidaton por la prezidanto, sed li estis laŭ atendado malvenkita de Ståhlberg, kies [[Nacia progresa partio]] havis komune kun [[Agrara asocio]] en parlamento unusignifan plimulton. Post la malvenko en la prezidanta baloto Mannerheim retiriĝis el la publika vivo kaj okupis nenian pli signifan oficejon. Vico da politikistoj el tereno de politika centro konsideris lin kiel kontraŭversian figuron precipe pro liaj dura antibolŝevismo kaj aŭtoritata prezentado, vico da maldekstrulaj politikistoj poste strikte malamis lin kiel blankan generalon kaj nobelon. Rilate al tio, ke la centro kaj maldekstrularo priregis la parlamenton, ne restis por Mannerheim tro da spaco. Mannerheim tiutempe okupiĝis per vojaĝado tra [[Eŭropo]] kaj serĉado de financaj rimedoj parte por la finnlanda [[Ruĝa kruco]] kaj parte por [[Unuiĝo de Mannerheim por zorgo pri infanoj]], kiun li fondis kun sia fratino [[Sophie Mannerheim|Sophie]] kaj kiu okupiĝis precipe pri zorgo pri militaj [[orfo]]j. Mannerheim tiutempe ne tro okupiĝis pri la politiko, tamen li esprimis subtenon al kelkaj postuloj de radikala [[naciismo|nacionalisma]], [[aŭtoritato|aŭtoritata]] kaj [[antibolŝevismo|antibolŝevisma]] [[movado Lapua]], sed lia subteno baldaŭ malvarmiĝis post tio, kiam la movado komencis fari perfortajn praktikojn celante sian atentemon ankaŭ al demokrata maldekstrularo. Kiam la movado ekvokis lin en la jaro [[1929]] renversi la registaron kaj transpreni la potencon en la lando, Mannerheim rifuzis. En la jaro [[1931]] fariĝis [[Prezidanto de Finnlando|finnlanda prezidanto]] la malnova kunbatalinto de Mannerheim (kaj dum la [[intercivitana milito]] la granda politika rezistanto) el la jaro [[1918]], [[Pehr Evind Svinhufvud]]. Tiu alvokis Mannerheimon reen en la altan [[politiko]]n kiel la [[prezidanto]]n de konsilantaro de defendo. En la jaro [[1933]] poste Mannerheim estis avancita je [[kampa marŝalo]]. Sed lia agado en la politiko kaj sur la kampo de konstruado kaj gvidado de armeo ne estis senproblema. Lia malespera klopodo plialtigi batalkapablon de la neglektita [[finnlanda armeo]] estis obstrukcita pro manko de financoj, ĉar la registaro ripete forstrekis liajn armeajn proponojn profunden sub akceptebla limo. La frustrita Mannerheim ripetite proponis sian rezignon, sed la [[prezidanto]] ĉiam konvinkis lin, ke li reprenu ĝin, ke venontjare estos pli bone. Sed la situacio pliboniĝis nek dum Svinhufvud nek tiam, kiam en la ofico anstataŭis lin [[Kyösti Kallio]]. Sed pliboniĝis la bildo de Mannerheim en la okuloj de publiko, nun li estis perceptata de plimulto de [[finnlandano]]j (inkluzive de tiuj socialisme orientataj) kiel [[nacia heroo]] kaj eminenta armeestro, prefere ol kiel burĝa kaj blanka generalo, al kiu ŝanĝo li intense kontribuis per sia komplezo intertrakti eĉ kun la socialistoj kaj per klopodo unuigi la nacion kontraŭ minaco, kiun li vidis en febre armadanta Sovetunio. Mannerheim klopodis ankaŭ interveni en internacian politikon kaj konstrui pli firman unuiĝon kun [[Svedio]]. Tiu ja rifuzis fari oficialan aliancon (por ke ĝi ne rompu principon de [[neŭtraleco]]), tamen diferencaj personaj kontaktoj kaj timoj de Svedio pro Sovetunio kondukis al tio, ke certa neoficiala kunlaboro estis promesita (kaj poste, dum [[Vintra milito]] kaj [[Daŭriga milito]], eĉ plenumita). Signifa afero estis ankaŭ la klopodo de Mannerheim unuigi la finnlandajn armilaron kaj armilproduktadon kun la sveda por plifaciligi postan aĉeton de [[municio]] kaj [[armilo]]j de tiu ĉi najbaro. == Duan fojon generalisimo == [[Dosiero:Mannerheim studying a map.jpg|eta|240px|Mannerheim studanta mapon.]] En la jaro [[1939]] la malbonaj interrilatoj de Mannerheim kun la parlamento kaj la registaro (problemoj rilatas memkompreneble al [[budĝeto]]) gradiĝis. Mannerheim denove proponis [[demisio]]n, sed ĉifoje li rifuzis repreni ĝin kaj plie li unuafoje turniĝis kun siaj [[protesto]]j al la [[publiko]]. Ĉifoje li venkis kaj la budĝeto estis plialtigita por li (la minaco elflanke de Sovetunio jam alkreskis tiom, ke rimarkis ĝin ankaŭ plimulto de politikistoj). Sed estis jam tro malfrue. [[Stalin]] kun [[Vjaĉeslav Molotov|Molotov]] jam tiutempe turniĝis al Finnlando kun neaŭdataj postuloj. Mannerheim realigis [[politiko de cedoj|politikon de mildaj cedoj]], bone konsciante, ke lia lando ne povas kontraŭstari al Sovetunio. Sed ankaŭ li konsentis kun tio, ke la tuta soveta propono estas absolute neakceptebla kaj ke ekzemple Hankon ne eblas fordoni. Samtempe li denove donis al la prezidanto sian rezignon, ĉar laŭ liaj opinioj la financaj rimedoj por la armeo ne estis venantaj sufiĉe rapide. Prezidanto Kallio estis ĉifoje decidinta akcepti lian demision, sed li jam ne havis tempon por fari tion, ĉar malsukcesis klopodo interkonsenti kaj finnlandanoj rifuzis la sovetajn postulojn. Oktobron kaj novembron Mannerheim pasigis en febra agado. Kiel prezidanto de Konsilantaro de defendo de lando kun la gvidado de armeo li elektis armilojn por finarmigado de sia armeo preparigante sian landon por milito, pri kiu li estis konvinkita, ke ĝi nepre venos. Li organizis grandegan ekzercadon de [[rezervisto]]j, kiu post fiasko de interparoloj flue ŝanĝiĝis en kaŝitan [[mobilizo]]n. Enkadre de la ekzercadoj estis konstruita la tuta vico de kampaj [[fortikaĵo]]j transverse tra [[Karela istmo]] kaj pluaj ĉefaj regionoj. Li reorganizis sian ĉefan tendon en [[Mikkeli]] tiel, ke ĝi povu servi al supera komandanto, ĉar la prezidanto anoncis al li, ke li kalkulas kun li por tiu ĉi rolo. Li reŝovis [[artilerio]]n reen de la ŝtatlimoj, por ke ĝi ne estu endanĝerigita pro neatendita atako kaj por ke li kapablu facile forturni eventualajn kulpigojn pro limregionaj incidentoj. Mallongtempe antaŭ la soveta atako li poste ordonis fari lastajn preparojn, kiel ekz. [[mino|enminadon]] de finnlandaj marbordaj akvoj kaj disigon de aviadilaj fortoj sur kampajn flughavenojn, do kiam [[Ruĝa Armeo]] komencis, senproklame militon, atakon, la soldataroj de Mannerheim estis preparitaj tiel, kiel tio eblis ĉe iliaj limigitaj fontoj. Tiel okazis la [[30-an de novembro]] [[1939]]. La prezidanto ankoraŭ la saman tagon nomumis Mannerheimon la supera komandanto de la Finnlandaj armitaj fortoj kaj transŝovis je li grandan parton de siaj [[kompetenco]]j. Eksplodis [[Vintra milito]]. Mannerheim estis strikta realisto en la politiko kaj en la armea tereno. Neniam li kredis, ke li povus haltigi Ruĝan Armeon. Oficiale li memkompreneble mienis optimiste, kiel estis lia devo, sed al sia plej proksima ĉirkaŭaĵo kaj al la registaro li estis brute sincera kaj ripetite li esprimis konvinkon, ke se [[rusoj]] ekatakos, li kapablos malfruigi ilin tiel unu monaton, maksimume unu monaton kaj duonon. Poste, se ne venos helpo... Mannerheim pasigis dum la [[dua mondmilito]] plimulton de tempo en sia ĉefa tendo en Mikkeli, sed samtempe li entreprenis multajn inspektajn vojaĝojn al batalfronto kaj okaze de bezono li estis forveturanta doni [[raporto]]jn al la prezidanto aŭ al la registaro. Komence de Vintra milito Mannerheim dislokigis siajn taĉmentojn kun maksimuma singardemo - la ĉefaj fortoj estis dismetitaj sur [[Karela istmo]] kaj sur norda bordo de [[Ladoga lago]] pli profunde en la enlando, en la limregiono kaj norde troviĝis proporcie malfortaj kaj alte moviĝemaj kovraj fortoj. Mannerheim krom tio plutenis fortajn strategiajn [[rezervisto|rezervistarojn]] sub sia rekta komandado (la t.n. rezervo de la supera komandanto), kiujn li intencis uzi nur en krita situacio. Lia klopodo estis gvidi defendajn kaj malfruigajn batalojn kun maksimuma eluzo de multiplikitaj defendpostenoj de [[Mannerheim-linio]] kaj esperi en tio, ke aperos aliancanoj, aŭ ke Sovetunio rezignos (sed li tro bone konsciis tion, ke tro verŝajna estas eĉ ne unu). La unua ofensivo de Ruĝa Armeo estis haltigita en sangaj bataloj ĉe [[Batalo ĉe Suomussalmi|Suomussalmi]] (kie unusola nekompleta finnlanda divizio gvidita de [[kolonelo]] [[Hjalmar "Sivu" Siilasvuo|Siilasvuo]] neniigis la 47-an armean korpuson de Ruĝa Armeo), [[Kuhmo]], [[Tolvajärvi]], [[La unua batalo ĉe Taipale|Taipale]], [[Summa]], lago [[Muolla]], kaj sur riveroj [[Kollaa]] kaj [[Vuoksi]], eventuale ĝi mem de si ekhaltis en neĝkovrita sovaĝejo ĉirkaŭ [[Salla]] kaj [[Petsamo]]. Plene montriĝis falo de purigaferoj je moralo kaj agadkapablo de ruĝarmeanoj, samkiel ankaŭ tio, ke kelkaj taĉmentoj membrigitaj por la atako prezentis malriĉularon eĉ laŭ mezurunuoj de Sovetunio. Tute fiaskis esperoj por kunlaborado kun finnlanda komunista opozicio (eĉ tiu la plej ekstrema frakcio de malpermesita komunista partio eldonis proklamon, en kiu ĝi markis Sovetunion kiel malamikon de laboristaro elvokante ĉiujn laborulojn al batalo por la libereco de Finnlando). Montriĝis neprepariteco de Ruĝa Armeo por batalo en subarktaj kondiĉoj, kiun ankoraŭ pli malbonigis, ke Vintra milito estis batalata en unu el la plej kruelaj [[vintro]]j de la [[20-a jarcento]]. La [[20-an de decembro]], du tagoj post la naskiĝtago de Stalin, Ruĝa Armeo devis pro manko de viroj haltigi la agadojn en la ĉefa batalfronto sur [[Karela istmo]], kie la invadaj fortoj laŭvorte elsangis dum [[sturmo]]j kontraŭ [[Mannerheim-linio]], kelkobla ĉeno de plifortigitaj kampaj [[fortikaĵo]]j kaj malpezaj [[fuorto]]j, kiujn Mannerheim lasis ĉi tie el siaj modestaj budĝetoj konstrui. Memkompreneble tian katastrofon Sovetunio ne povis toleri kaj la nova ofensivo, komencita la [[1-an de februaro]], gvidita per dekkvinobla superforto de tio plej bona, kion oni kapablis kolekti tra la tuta lando, jam estis pli, ol la malmultnombra finnlanda armeo, suferanta pro manko de pafaĵo, povis elteni. Al Mannerheim restis nenio alia ol agnoski la malvenkon (je du monatoj pli malfrue ol li atendis eĉ en tiuj plej optimismaj scenarioj). Konfirmiĝis ĉiuj liaj avertoj. La politiko de neŭtraleco kaj fidado al [[Komunumo de Nacioj]] fiaskis. Armean materialon sendis ja relative multe da nacioj, sed venigi ĝin en Finnlandon estis problemo. Relevantan armean helpon donis sole far de Mannerheim intertraktita [[Svedio]] - sed unu volontula persekuta [[skadro]] kaj du plifortigitaj batalionoj de volontuloj estis despere malmulte kontraŭ la malamiko, kiu aktivigis en la militon pli da soldatoj, ol kiom da viroj havis la tuta finnlanda nacio inkluzive de [[bebo]]j. Finnlando devis rezigni al Sovetunio grandajn teritoriojn, pagi grandajn [[reparacio]]jn kaj devligi sin al certaj formoj de kunlaborado. Ĝi ankaŭ devis doni la deziratan bazon en [[Hanko]]. Sed la fino de la milito ne signifis finon de laboro. Neniu en Finnlando kredis, ke tio estus fino. Sume oni supozis, ke temas sole pri [[armistico]], ke la armeo akiris sole prokraston. La sopiro venĝi sin pro maljusta malvenko kaj akiri reen la perditajn teritoriojn miksiĝis kun la konscio, ke por Sovetunio tio ne finiĝis kaj ke Finnlando estis nur forŝovita kiel problema celo ien ĝis fino de la vico. La sekvaj paŝoj de Sovetunio nepre ne kontribuis al trankviligo de la situacio kaj perfortaj prenoj de [[Latvio]], [[Litovio]] kaj [[Estonio]] ŝanĝis jam tiel grandajn timojn de finnlandanoj en puran furiozadon. Unusola ŝtato en Eŭropo, kiu havis neniajn ŝuldojn malrapide fariĝis unu el la plej ŝuldigitaj, en despera klopodo rapide aĉeti armilojn kaj finarmigi sian armeon. Daŭro de baza soldata deĵoro estis plilongigita al du jaroj kaj estis aĉetita la plej moderna tekniko. Sed estis necese certigi la finnlandan ekzistadon ankaŭ politike, ĉar kiel Mannerheim mem allasis, la finnlanda armeo neniam povas esti tiel forta, ke ĝi povus mem rezisti al tia koloso, kia Sovetunio estis. La [[marŝalo]], kies prestiĝo enkadre de enlanda kaj internacia politiko ekkreskis ĝis nekredeblaj dimensioj, ne povis esti eliminita el tiu ĉi grava regiono. Sed estis elekti el nenio - kiam fiaskis planoj al unio kun Svedio, kaj Sovetunio komencis fortigi premon per pluaj postuloj kaj incidentoj sur ŝtatlimoj, Mannerheim konsentis kun intertraktado kun la hitlera Germanio. Persone li rifuzis partopreni dum tiuj ĉi intertraktadoj, sed li konsentis kun tio, ke la ĝenerala stabo sendu en Germanion kelke da pli superaj oficiroj, kiuj neoficiale intertraktus la evoluon de interrilatoj kaj kunlaboradon okaze de milita konflikto Sovetunio-Germanio aŭ Sovetunio-Finnlando. La rezulto de la traktadoj estis interkonsento pri tio, ke Finnlando ebligos trairon al germanaj taĉmentoj tra sia teritorio kaj tra suverenaj akvoj kaj allasos dislokigon kaj armeajn agadojn de la germanaj taĉmentoj en norda [[Finnlando]] kaj [[Laponio]]. Pli malfrue ili ankoraŭ interkonsentis pri principoj de reciproka kunlaborado okaze de agadoj kontraŭ Ruĝa Armeo, se estos solvitaj "koneksantaj politikaj problemoj". Per tiuj estis pensita fakto, ke Mannerheim decidis kun la registaro, ke Finnlando provos eviti al partopreno en milito Germanio-Sovetunio aŭ almenaŭ fari tion tiel lerte, ke finnlandanoj neniuokaze aspektus kiel agresoro. Sed samtempe estis konsiderate necese, ke la bataloj estu gvidataj ekster la finnlanda teritorio. Kiam la [[22-an de junio]] Germanio ekatakis Sovetunion, la finnlanda armeo ĝuste faris mobilizon. Finnlando tuj proklamis neŭtralecon (la germanaj taĉmentoj atakantaj el Laponio kaj la norda Finnlando ĝi kaŭzigis pro sovetaj taĉmentoj agadantaj el surmara bazo en Hanko). Sovetunio respondis la [[25-an de junio]] [[1941]] per masivaj flugatakoj kontraŭ finnlandaj urboj kaj per [[artilerio|artileria]] pripafado de finnlanda teritorio. Finnlando tuj poste deklaris al Sovetunio militon rifuzante plu akcepti la rezultojn de Vintra milito. La finnlanda armeo gvidita de Mannerheim fulmorapide erigis la rusajn taĉmentojn dislokigitajn sur karela istmo kaj en [[Ladoga Karelio]] (germanaj generaloj agnoske prikomentis tion kiel "finnlanda [[fulmomilito]]") kaj ĉar paco estis en foro, ĝi daŭrigis atakante en regiono de [[Rusa Karelio]] direkte al [[Onega lago]], rivero [[Svir]] kaj [[Blanka Maro]]. Post tio, kiam ĝi interrompis sudan parton de [[Murmana magistralo]] kaj atingis linion [[Ladoga lago]] - rivero Svir - Onega lago, Mannerheim finis la ofensivon kaj elvokis la registaron, por ke ĝi proponu al Sovetunio per interŝanĝo je paco kaj agnosko de ŝtatlimoj el la jaro [[1939]] por redono de [[Rusa Karelio]]. La registaro tiel sekrete kelkfoje faris, sed ĝi estis ĉiufoje rifuzita. Mannerheim do koncentriĝis al minimumigo de la finnlanda partopreno en la milito. Li rifuzis ekataki kontraŭ [[Leningrado]] aŭ daŭrigi en agadoj malantaŭ la rivero Svir kaj tute li eliminis pli grandajn plifortigojn de la germanaj taĉmentoj el [[Laponio]] fare de la finnlanda armeo. Mildigis lin eĉ ne propono de [[Hitler]] pri supera komandado super taĉmentoj de [[Akso Berlino-Romo-Tokio|Akso]] en la tuta Finnlando. Poste li demobiligis parton de siaj taĉmentoj kaj emfaze li elparolis kontraŭ rekrutado de volontuloj por fremdulaj taĉmentoj de [[SS (organizaĵo)|SS]], kiujn germanoj volis en Finnlando aranĝi. Sed kiam [[Winston Churchill|Churchill]] sendis al li emocian leteron, en kiu li postulis, ke li prikonsideru, sur kies flanko li estas batalanta kaj ke li estus aliĝonta al la aliancanoj, li rifuzis tion kiel neeblan: ''"Se vi volas supervivi, vi povas alpaŝi al alianco kun Sovetunio nur tiam, se vi estas multe pli forta kaj multe pli malproksima."'' Sekvis du jaroj kaj duono de trankvilo, interrompita nur en la jaro [[1942]] per tute malsukcesa ofensivo de Ruĝa Armeo sur rivero Svir kaj grandegaj solenoj de la 75-a naskiĝtago de la marŝalo, okaze de kiu li ricevis la honoran rangon marŝalo de Finnlando. Dum tiu ĉi okazo li estis ankaŭ "honorita" de vizito de [[Adolf Hitler]] kaj regna marŝalo [[Hermann Göring]] (laŭ siaj propraj vortoj li nepre ne konsideris tion honoro). La finnlandaj trupoj sekurigis en la jaroj 1941-1944 [[Blokado de Leningrado|blokadon de Leningrado]]. En la jaro [[1942]] Finnlando komencis senĉese fortiĝantan premon de [[Germanio]] rilate al [[judoj]]. Temis parte pri kelke da miloj de finnlandaj judoj, parte pri centoj de judaj fuĝintoj plejparte el [[Svedio]] kaj [[Norvegio]]. Dume la finnlanda registaro rifuzis paroli pri la demando de propraj judoj, en la demando de tiuj fremdaj ĝi hezitis, ĉar germanoj minacis per ĉesigo de liveroj de vive grava armea materialo. Verŝajne ĝi fine subiĝis al la premo, se ne aperus rezistanto vere neatendita. El vidpunkto de [[logiko]] Mannerheim devus esti kiel la unua por la konsento kun la germanaj postuloj, ĉar la armeo endanĝerigita pro mallongigo de liveroj falis sub lin, ne parolante pri tio, ke liaj interrilatoj kun judoj estis sur frostopunkto ekde la jaro [[1939]], kiam li konfiskis plimulton de posedaĵo de [[sinagogo]]j por militaj celoj. Malgraŭ tio li stariĝis kontraŭ eldono de judoj kun energio, kiun li antaŭe vidigis en la politiko malmultfoje. Kiam la registaro malgraŭ tio eldonis sekrete kelke da judoj, li avertis ĝin, ke se tio ripetiĝos, li abdikos kaj ke li memkompreneble informos la publikon. La registaro tial pluan eldonon de judoj rifuzis - ĝi motivigis tion al la germana flanko per la sinteno de Mannerheim kaj ĝi rekomendis al ĝi, ke germanoj traktu pri tio kun li. Mannerheim intertempe trankviligis finnlandajn judajn ĉefulojn per proklamo, ke li ne allasos eldonadon de iliaj kunkredantoj kaj fratoj: ''"Honoro de Finnlando ne permesos tion!"'' Kiam estis poste en Germanio arestitaj kelke da finnlandanoj de juda deveno, la furioziĝinta Mannerheim avertis generalon [[Dietl]]-on komandanto al la germanaj taĉmentoj en Finnlando, ke li deŝirigos ĉiujn finnajn taĉmentojn, kiuj subtenas lin kaj ke li fermos fervojojn, kiuj liveras lin. Post pluaj du tagoj de minacoj kaj protestoj la incidento finis per liberigo de la arestitoj. Kiam komence de la jaro [[1944]] germanoj provis denove enpraktikigi la [[juda demando|judan demandon]], li rifuzis paroli pri tio: ''"Vi devos atendi, kiam mi estos mortinta..."'' En la jaro [[1944]] trankvilo en la batalfronto finis. La forto de Germanio estis falanta kaj en rekta proporcio sinkis kun tio ĝia partopreno en Finnlando. Plie Stalin venis al konkludo, ke estos pli facile venki super aliancanoj de Germanio ol Germanion mem kaj Finnlandon, tenanta sin flanke de la bataloj, li karakterizis kiel "laca pro la milito kaj sopiranta pri paco". Somere de [[1944]] Ruĝa Armeo komencis neniigan ofensivon. Ĝi signifis por Mannerheim teruran ŝokon, ĉar li fidis al raportoj de sekretaj servoj, kiuj donis al li multe pli malfruan daton kaj principe pli malgrandajn fortojn de la malamiko. La antaŭaj defendlinioj sur Karela istmo estis trabatitaj el irado kaj antaŭ ol la ĉefaj finnaj fortoj havis tempon por amasiĝi, estis trarompita ankaŭ ĉefa defendlinio. Sed Mannerheim malgraŭ tio konservis al si malvarman kapon. Li revokis la ĥaosantan komandanton de la soldataroj sur Karela istmo (kiu intencis siajn ĝis nun nekoncentriĝintajn taĉmentojn ĵeti poparte en memmortigan kontraŭatakon) kaj ordonis al batalfrontaj taĉmentoj gvidi malfruigan batalon kaj malrapide retiriĝi al improvizita linio [[Taipale]] - [[Vuoksi]] - [[Okcidenta bordo de Viipura golfo]]. Tio ĉi ankaŭ sukcesis fari. Ofensivo de la malamiko ĉi tie haltis, parte danke al urĝa livero de infanteriaj [[kontraŭtanka armilo|kontraŭtankaj armiloj]] el Germanio. Al Sovetunio estis proponita pacaranĝo laŭ ŝtatlimoj el la jaro [[1940]], sed [[Stalin]] rifuzis postulante senkondiĉan kapitulacon. Ruĝa Armeo transŝovis ĝis la finnlanda batalfronto pluajn taĉmentojn prepariĝante konkeri Finnlandon. La armea kariero de Mannerheim atingis sian lastan kaj la plej altan zeniton. La [[25-an de junio]] [[1944]] eksplodis [[batalo en regiono Tali-Ihantala]], la plej granda kaj la plej sanga batalo en la historio de la nordiaj landoj. Ĝi finis la [[9-an de julio]]. La finnlanda armeo, al kiu komandis Mannerheim kaj [[Taavetti Laatikainen]], haltigis en ĝi trioble pli fortajn kaj pli bone armitajn soldatarojn de la malamiko kaj kaŭzis al ĝi grandajn perdojn (22.000 mortigitoj kaj 500 eliminitaj tankoj). == Prezidanto de Finnlando == La malsukceso, kiun [[Ruĝa Armeo]] sur [[Karela istmo]] suferis spite al aktivigo de elitaj gvardiaj taĉmentoj (precipe la 30-a gvardia korpuso), venigis [[Stalino]]n al opinio, ke konkeri Finnlandon ne havas signifon (li bezonis siajn taĉmentojn al rapida konkero de multe pli riĉa kaj pli malbone ŝirmata [[Mez-Eŭropo]]) kaj proponis kondiĉojn, kiuj estis akcepteblaj. Prezidanto [[Risto Ryti]], kiu prezentis obstaklon por fermi la pacon pro sia persona letero al Hitler, en kiu li certigis lin pri nenuligeco de finnlanda-germana alianco (kondiĉo de la germana helpo kaj ĉefaj liveroj), rezignis kaj la parlamento elektis la [[4-an de aŭgusto]] [[1944]] Mannerheimon kiel prezidanton. Tiu proklamis personajn devligojn faritaj de sia antaŭulo indiferentaj por sia farado, li malvalidigis la aliancon kun Germanio, ordonis al ties taĉmentoj forlasi la nordan Finnlandon, formale li deklaris al ĝi militon kaj fermis armisticon kun Sovetunio. En la sekvaj du jaroj li gvidis Finnlandon, sed lia pozicio estis tre malfacila. Venis novaj junaj politikistoj, kiujn li ne komprenis, premiero fariĝis diplomato [[Juho Kusti Paasikivi]], kiun li ne toleris, kaj la politiko subpreme de Sovetunio iris en direkto, kiun li kontraŭstaris. Kiam poste Finnlando devis alpaŝi al kondamno de kelkaj siaj politikistoj kaj generaloj pro preparo de ataka milito (kion Mannerheim konsideris absurda kaj alte maljusta, ĉar Daŭrigan militon li konsideris devigita kaj defenda kaj la menciitojn herooj kaj kuraĝaj gvidantoj de la nacio), li proteste rezignis (formale pro sanstato, ĉar li ne volis provoki Sovetunion, tamen la nacio komprenis lian faron precize tiel, kiel li intencis). == Fino de la vivo == Siajn lastajn jarojn li pasigis en la svisa urbo [[Lausanne]], kie li verkis siajn memoraĵojn, kiuj aperis en la [[angla lingvo|angla]], [[finna lingvo|finna]] kaj [[sveda lingvo|sveda]] lingvoj. Estis dezirita al li ŝtata funebro kun ĉiuj armeaj honoroj, tamen plimulto de signifaj politikistoj (prezidanto, ĉefministro kaj aliaj) ne ĉeestis, por ke ne estu provokita Sovetunio. Sed spontane kunvenis grandega kvanto da homoj, kion Sovetunio neĝoje spertis. Parton de la ceremonio pagis pro dankemo socioj de finnlandaj judoj, kiuj ankaŭ kontribuis al diversaj [[busto]]j kaj muzeoj kunigitaj kun la persono de Mannerheim. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mannerheim.fi/ www.mannerheim.fi] == Vidu ankaŭ == * [[Kruco de Mannerheim]] * [[Mannerheim]] * [[Mannerheim-linio]] == Uzita literaturo == * Karel Richter: ''Limo pagita per sango. Sovetaj-finnaj militoj''; Eldonejo Epocha, Prago 2006, ISBN 80-86328-97 {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Elstara}} {{ADLS|2007|13}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mannerheim, Carl Gustaf Emil}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en Finnlando]] [[Kategorio:Mortintoj en Svislando]] [[Kategorio:Baronoj]] [[Kategorio:Eŭropaj kristanoj]] [[Kategorio:Finnaj generaloj]] [[Kategorio:Finnaj nobeloj]] [[Kategorio:Kavaliroj de Kruco de Mannerheim]] [[Kategorio:Mannerheim|Carl Gustaf Emil]] [[Kategorio:Marŝaloj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Rusianoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] [[Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Viroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 4-an de junio]] [[Kategorio:Mortintoj la 27-an de januaro]] [[Kategorio:Feldmarŝaloj]] hsbclb07ptxdn9ub11ezpsq92rme8ab 0 171773 9366080 9275852 2026-05-03T19:23:25Z ThomasPusch 1869 9366080 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lago |Lago = Oulujärvi |Bildo_de_lago = Ärjä.jpg |Titolo_de_lago = Insulo Ärjä en la Oulujärvi |Bildo_de_profundmezuro = |Titolo_de_profundmezuro = |Situo = |Latitudo=64/20//N |Longitudo=27/15//E |regiono-ISO=FI-05 |zomo=8 |Speco = |Enenfluo = |Elfluo = [[Oulujoki]] (rivero Oŭla) |Areo_de_baseno = |Landoj_de_baseno = [[Finnlando]] |Longo = |Larĝo = |Areo = 930 |Referenco por areo=<ref name=jarviwiki>JÄRVIWIKI - [http://www.jarviwiki.fi/wiki/Ouluj%C3%A4rvi_%28yhd.%29 Oulujärvi (yhd.)] legita la {{daton|2020-02-12}}</ref> |Profundo = 7 |Maksimuma_profundo =35 |Volumeno = |Restad-tempo = |Bordo = |Alto =122.7 |Referenco por alto=<ref name=jarviwiki/> |Insuloj = |Urboj = }} [[Dosiero:Map of Finland - Oulujarvi.png|eta|maldekstra|{{centre|Oulujärvi en Finnlando}}]] '''Oulujärvi''' ([[Sveda lingvo|svede]] ''Ule träsk'') estas la kvara plej granda [[lago]] en [[Finnlando]], de 930 [[Kvadrata kilometro|km²]]. Ĝi situas en la nordo-centra regiono de la lando kaj el ĝi elfluas rivero [[Oulujoki]], kiu fluas nordokcidenten de la lago al la [[Botnia golfo]]. Kromnomo de la lago estas "Kainuu maro", ĉar ĝi estas ĉirkaŭbarita per municipoj [[Kainuu]]. Proksimume 40% de la lago estas en la [[Komunumoj (Finnlando)|municipo]] [[Vaala]]. Aliaj partoj estas en [[Paltamo]] kaj [[Kajaani]]. [[Manamansalo]] estas la plej granda insulo de Oulujärvi. [[Ärjänsaari]] kaj [[Kaarresalo]] estas aliaj insuloj de Oulujärvi. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Lagoj en Finnlando]] 00m1w7uojse3xqhljepltoyegxy8bd2 0 176983 9366255 8374097 2026-05-04T04:05:13Z Gliwi 110867 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Haina (Suedthueringen).png]] → [[File:DEU Haina (Römhild) COA.svg]] PNG → SVG 9366255 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |nomo = Haina |blazono = DEU Haina (Römhild) COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Hildburghausen]] |komunumo = [[Römhild]] |alto = 315 |areo = 19,71 |loĝantaro = 998 |loĝantaro-dato = fine de 2011 |poŝtkodo = 98631 |tel_antaŭkodo = 036948 |aŭtokodo = HBN |adreso-komunumestraro = Griebelstr. 28<br />98631 Römhild }} '''Haina''' estas vilaĝo kaj parto de la urba komunumo [[Römhild]] en [[Germanio]]; ĝis la 31-a de decembro 2012 la loĝloko estis memstara administra komunumo. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Hildburghausen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]]. La 30-an de junio [[2006]] la komunumo havis 1068 loĝantojn, fine de 2011 ankoraŭ estis 998. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.stadt-roemhild.de}} de la urbo Römhild ({{de}}) [[Dosiero:Haina-Kirchgemeindehaus.jpg|eta|maldekstra|200ra|{{centre|luterana kunvenejo}}]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Hildburghausen]] [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Turingio]] bjl8scshgqxf6mkm91z417urb3nyj52 0 178186 9366166 9346265 2026-05-03T20:48:39Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] komento 9366166 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Kreuztal COA.svg |zomo = 10 |mapo = Kreuztal in SI.svg |situo-bildo = Stadtgliederung Kreuztal.png |federacia_lando = [[Nordrejn-Vestfalio]] |distriktaro = [[Distriktaro Arnsberg]] |distrikto = [[Distrikto Siegen-Wittgenstein]] |alto = 350 |areo = 70,97 |poŝtkodo = 57223 |tel_antaŭkodo = 02732 |aŭtokodo = SI |oficiala_kodo = 05970024 |subdivido = 13 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Siegener Str. 5 |retpaĝaro = [https://www.kreuztal.de/ www.kreuztal.de] |komunumestro = Rudolf Biermann |komunumestro-partio = CDU }} '''Kreuztal''' {{prononco|KROJCtaːl}} estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Siegen-Wittgenstein]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[distriktaro Arnsberg|Arnsberg]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Nordrejn-Vestfalio]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Nordrejn-Vestfalio||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Nordrejn-Vestfalio|05970024}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas interalie komunan limon interalie kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- La komunumo konsistas el la partoj {{vikidatuma listo|p-kodo=P150|modo=kaj}}. --> == Konataj lokuloj == * [[Hauschka]] <!-- == Trafiko == .. == Partneraj komunumoj == * {{flago|io}} [[]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) <br/> [[Dosiero:Kreuztal Schloss Junkernhees.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la kastelo ''Junkernhees''}}]] [[Dosiero:Kreuztal Gelbe Villa.jpg|eta|maldekstre|300ra|{{centre|"flava vilao" en la parko ''Dresler''}}]] [[Dosiero:Kreuztal Ferndorfkirche.jpg|eta|dekstra|250px|<!-- Ev. (Eklezio, Kirko) _Ferndorf_ -->]] [[Dosiero:Kreuztal – Friedrich-Wilhelm-Erbstollen 07.jpg|eta|dekstra|250px|<!-- Kronprinco _Friedrich_ Vilhelmo _Erbstollen_ -->]] [[Dosiero:Kreuztal Stollenhaus.jpg|eta|dekstra|250px|<!-- _Stollenhaus_, Kronprinco _Friedrich_ Vilhelmo _Erbstollen_ -->]] [[Dosiero:Kreuztal St Ludger u St Hedwig.jpg|eta|dekstra|250px|<!-- St. _Ludger_ u. St. _Hedwig_ (Eklezio, Kirko), _Krombach_ -->]] [[Dosiero:Kreuztal Brauerei Krombacher.jpg|eta|dekstra|250px|<!-- _Krombacher_ _Brauerei_ -->]] {{projektoj}} {{ĝermo|Germanio}} {{distrikto Siegen-Wittgenstein}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Siegen-Wittgenstein]] [[Kategorio:Urboj de Nordrejn-Vestfalio]] hiogq5wospdxtz03k71axmduuk26bqf 0 188009 9366235 8572901 2026-05-04T01:18:09Z -wuppertaler 91614 /* Esperanto-movado */ changed one image for a better one 9366235 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen-Stadt-Wittlich.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{#property:P242}} |federacia_lando = [[Rejnlando-Palatinato]] |distrikto = [[Distrikto Bernkastel-Wittlich]] |alto = 160 |areo = 49,64 |poŝtkodo = 54501–54507, 54516 |tel_antaŭkodo = 06571 |aŭtokodo = WIL |oficiala_kodo = 07231134 |subdivido = Urbocentro (''Stadtmitte'') plus 5 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Schloßstr. 11<br />54516 Wittlich |retpaĝaro = [http://www.wittlich.de www.wittlich.de] |komunumestro = Joachim Rodenkirch (2009-) |komunumestro-partio = [[CDU]] }} '''Wittlich''' estas urbo en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Rejnlando-Palatinato]] de [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Bernkastel-Wittlich]] kaj estas ties administra centro. Fine de januaro [[2005]] la urbo havis 19 014 loĝantojn. == Esperanto-movado == Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. {| style="float:left; background:transparent; padding:0px; margin:0px;" |- valign="top" |[[Dosiero:Wittlich BW 2018-07-29 14-31-40.jpg|eta|187ra|<center>la historia urbodomo]] |[[Dosiero:Stmarkuskirchen.JPG|eta|180ra|maldekstre|<center>la urba kirko de Sankta Marko]] |-valign="top" |[[Dosiero:Marktplatz_Wittlich.jpg|eta|260ra|la urbocentra merkatoplaco]] |[[Dosiero:Bombogen.jpg|eta|260ra|maldekstra|komunumoparto Bombogen]] |} == Vidu ankaŭ == * [[baseno de Wittlich]] * [[distrikto Bernkastel-Wittlich]] {{Projektoj}} {{Distrikto Bernkastel-Wittlich}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Bernkastel-Wittlich]] [[Kategorio:Urboj de Rejnlando-Palatinato]] 7bvmwo3q76jfre9dzsof24gtj2xv1ww 0 196977 9366011 8982769 2026-05-03T14:58:49Z Venca24 19855 9366011 wikitext text/x-wiki {{Informkesto operaciumo |nomo = Kubuntu |familio = Ubuntu |logotipo = Kubuntu logo and wordmark.svg |grandeco = 267px |ekrankopio = Kubuntu 26.04 LTS default desktop - English.png |subteksto = [[Ekrankopio]] de Kubuntu |evoluiganto = [[Canonical Ltd.]]<br />Ubuntu fondaĵo<ref>[http://www.ubuntu.com/community/ubuntustory/foundation Ubuntu fondaĵo]</ref> |retpaĝo = [https://www.kubuntu.org kubuntu.org] |fonta kodo = [[Malfermita kodo]] |licenco = [[GPL]], [[LGPL]], [[BSDL]] ([[libera programaro]]) |kernotipo = [[Linukso|Linuks]]-[[kerno]] |apera dato = |apera TTT = |versio = 26.04 (Resolute Raccoon) |versia dato = LTS: [[23-a de aprilo]] [[2026]] |versia TTT = https://kubuntu.org/news/kubuntu-26-04-release-notes/ |subteno = aktiva }} '''Kubuntu''' estas oficiala derivaĵo de [[Ubuntu (linukso)|Ubuntu]], [[libera programaro|libera]] [[operaciumo]], uzanta la [[Grafika uzulinterfaco|grafikan interfacon]] [[KDE]]. Kubuntu estas konsiderata bona startaĵo por tiuj, kiuj antaŭe nur uzis [[Vindozo]]n, ĉar la interfaco pli similas al tiu operaciumo de [[Microsoft]], ol [[Gnome]] uzata en Ubuntu. Kubuntu kaj la aliaj distribuaĵoj (Ubuntu, [[Xubuntu]], [[Lubuntu]] ktp.) estas haveblaj ankaŭ en Esperanto. Kiel aliaj versioj de Ubuntu, Kubuntu estas uzebla sen instalo, de optika disko aŭ alia portebla datumstokejo (t. n. ''Live CD''). Pli da informoj ĉe la ĉefprojekto [[Ubuntu (linukso)|Ubuntu]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Kubuntu}} * [https://www.kubuntu.org/ Oficiala retejo] * {{Distrowatch|kubuntu|Kubuntu}} * [https://ubuntuforums.org/ Oficiala forumo de Ubuntu flavours (Ubuntu, Kubuntu, Xubuntu...)] {{Ubuntu}} {{Linuksaj distribuaĵoj}} [[Kategorio:Ubuntu-distribuaĵoj]] [[Kategorio:KDE]] q4rhj610y0ek14lnyfap68btwl1rj18 2 203534 9365927 9361296 2026-05-03T12:22:30Z Crosstor 3176 /* Kreitaj artikoloj */ 9365927 wikitext text/x-wiki {{Babel|eo2_esperanto|lando=Hungario|}} {{Uzantoskatolo|geografio|}} Mi pasigis pli ol 40 jarojn en la telefonio. Dume mi vivadis ankaŭ Esperante. Ĵus mi trovis ĉi tiun eblecon. Tial mi aldonos kelke de aldonaĵoj al la artikoloj. Mia gepatra lingvo estas la hungara.--[[Vikipediisto:Crosstor|Crosstor]] 04:41, 21. Jun 2007 (UTC) {{Honorigo |bildo= WAM logo without text.svg |teksto= Gratulon pro la '''2-a loko''' en la konkurso '''[[Projekto:Azia monato 2020|Azia monato 2020]]'''! |subskribo= --[[Uzanto:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF Hromoslav|diskuto]]) 17:40, 7 feb. 2021 (UTC) }} == Kreitaj artikoloj == Mi faris aŭ kompletigis la jenajn artikolojn: ''Por artikoloj (ĉ. 4200) inter 2007 kaj januaro 2009, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo]]''''' ''Por artikoloj (ĉ. 4400) inter 2009 kaj januaro 2011, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo2]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter 2011 kaj majo 2013, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo4]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter majo 2013 kaj printempo 2016, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo6]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter printempo 2016 kaj 2019-03-04, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo7]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter printempo 2019 kaj 2022-04-04, vidu '''[[Vikipediisto:Crosstor/Arkivo8]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter 2022-04-04 kaj 2024-12-01, vidu '''[[Uzanto:Crosstor/Arkivo9]]''''' ''Por artikoloj (ĝuste 4050) inter 2024-12-01 kaj 2025 vidu '' [[Kalvinana preĝdomo (Táborfalva)]] [[Kalvinana preĝejo (Szentmártonkáta)]] [[Kalvinana preĝejo (Sződliget)]] [[Luterana preĝejo (Sződliget)]] [[Preĝejo Beatulo Eŭzebio (Békásmegyer)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Sződliget)]] [[Preĝejo Naskiĝo de Maria (Szirmabesenyő)]] [[Preĝejo Marteno de Tours (Szentmártonkáta)]] [[Preĝejo Naskiĝo de Maria (Szegvár)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Táborfalva)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Szentistván)]] [[Preĝejo Sankta Anna (Taksony)]] [[Albert Bacsó]] [[Ambrus Burján]] [[Andor Hoffmann]] [[András Békéssy]] [[András Márkus (informatikisto)]] [[Antal Ács]] [[Árpád Juhász (agronomo)]] [[ĵurnalisto]] [[pentristo]] [[Árpád Juhász (sociologo)]] [[Ata Kandó]] [[Attila István Bartos]] [[Balázs Herpay]] [[Bálint Balogh (abelisto)]] [[Beatulo Eŭzebio]] [[Beatulo Gertrudo]] [[Beatulo Konstanca]] [[Béla Barna (matematikisto)]] [[Béla Brindza]] [[Béla Grega]] [[Béla Kádár (agronomo)]] [[Béla Kazó]] [[Béla Miklós Szőke]] [[Béla Szőke (arkeologo)]] [[Bertalan Baskay Tóth]] [[Buzád Hahót]] [[Dezső Bozzay]] [[Elemér Bálint]] [[Ernő Bocz]] [[Ernő Gesztelyi]] [[Éva Bónis]] [[Ferenc Bauer]] [[Ferenc Hepp (altlerneja instruisto)]] [[Ferenc Hepp (agronomo)]] [[Ferenc Horváth (aktoro)]] [[Ferenc Horváth (aktoro, 1939)]] [[Ferenc Horváth (geofizikisto)]] [[Ferenc Horváth (instruisto)]] [[Ferenc Horváth (radiologo)]] [[Ferenc Maksay]] [[George Szirtes]] [[Gergely Gyöngyösi]] [[György Járányi]] [[György Koppány (meteologo)]] [[György Rózsa (redaktoro)]] [[Gyula Altenburger]] [[Gyula Baranyai]] [[Gyula Kilb]] [[Ilona Bolla]] [[Imre Görög (agronomo)]] [[Imre Görög (tradukisto)]] [[Imre Pávó]] [[István Ecker]] [[István Herold]] [[István Isó]] [[István Joó (virusologo)]] [[István Ratkó]] [[Iván Bach]] [[János Brenner (beatulo)]] [[János Giber (pli aĝa)]] [[János Giber (pli juna)]] [[János Győrvári]] [[János Horváth (agronomo)]] [[János Keserű]] [[Jenő Bajai]] [[József Gerics]] [[József Heckenast]] [[Károly Biber]] [[Károly Hunyadi]] [[Klára Papp]] [[Lajos Ábrahám]] [[Lajos Balcza]] [[Lajos Borbás]] [[László Alpár]] [[László Beczner]] [[László Horváth (agronomo)]] [[László Huszthy]] [[László Kállai]] [[László Karsai]] [[Margit Altai]] [[Margit Bozzay (manekeno)]] [[Margit Bozzay (verkisto)]] [[Márton Herczegh]] [[Mihály Babinszky]] [[Mihály Balatoni]] [[Miklós Horn (instruisto)]] [[Miklós Horn (plibonigisto)]] [[Miklós Laurisin]] [[Pál Medgyessy (matematikisto)]] [[Rezső Altai]] [[Rezső Száday]] [[Sándor Bozó]] [[Sándor Fekete (redaktoro)]] [[Sándor Guba]] [[Sándor Gulyás (plantanatomo)]] [[Sándor Héjja (agronomo)]] [[Sándor Kászonyi]] [[Sarolta Barsy]] [[Tamás Ádám (agronomo)]] [[Tibor Bakos]] [[Tibor Balogh (filozofo)]] [[Tibor Balogh (kritikisto)]] [[Tibor Balogh (matematikisto)]] [[Tibor Szatmári]] [[Zoltán Bacskay]] [[Zoltán Barcsák]] [[Zoltán Bőjtös]] [[Zoltán Meszlényi (episkopo)]] [[Zsolt Baranyai]] [[Zsuzsa Lőrincz]] [[Belvedero de Miskolc]] [[Belvedero de Pécs]] [[Belvedero de Zalaegerszeg]] [[Belvedero Károly (Sopron)]] [[Belvedero beatulo Eŭzebio]] [[Belvedero Skribita ŝtono]] [[Higaŝimurajama]] [[Hungara Hortikultura Altlernejo]] [[Instruistoj de Ekonomia Universitato (Budapeŝto)]] [[Iruma]] [[Ivakuni]] [[Jonago]] [[Kastelo de Szegvár]] [[Kastelo de Szirmay (Szirmabesenyő)]] [[Kavaniŝi]] [[Komaki]] [[Listo de famuloj mortintaj en Kaposvár]] [[Nagarejama]] [[Naraŝino]] [[Niiza]] [[Noda]] [[Onomiĉi]] [[Sajama]] [[Sfera Belvedero]] [[Ŝunan]] [[Tama (Tokio)]] [[Urajasu]] [[Vinbergardista turo (Budapeŝto)]] 2025-01-05 [[Kalvinana preĝejo (Délegyháza)]] [[Kalvinana preĝejo (Taksony)]] [[Kalvinana preĝejo (Taktaharkány)]] [[Kalvinana preĝejo (Tápiószentmárton)]] [[Kalvinana preĝejo (Tiszebecs)]] [[Kalvinana preĝejo (Tuzsér)]] [[Kalvinana preĝejo (Tyukod)]] [[Kalvinana preĝejo (Vajszló)]] [[Kapelo Sankta Mikaelo (Vonyarcvashegy)]] [[Luterana preĝejo (Tápiószentmárton)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Vajszló)]] [[Preĝejo Marteno de Tours (Tápiószentmárton)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Délegyháza)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Tiszadob)]] [[Preĝejo Reĝino de Rozario (Tárnok)]] [[Preĝejo Sankta Antonio (Üllés)]] [[Preĝejo Sankta Nikolao (Tápiószecső)]] [[Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Taktaharkány)]] [[Preĝejo Sankta Spirito (Győr)]] [[Preĝejo Sankta Triunuo (Zalakomár)]] [[Ágnes Zsinka]] [[Ákos Kiss]] [[Albert Ajtai Kovách]] [[Albert Baczoni]] [[Ambrus Alaksza]] [[Andor Adorján]] [[András Gombás]] [[András Sirák]] [[Andrej Ľudovít Radlinský]] [[Antal Sujánszky]] [[Arnold Károly Börzsönyi]] [[Árpád Kiss (plibonigisto)]] [[Árpád Koltay]] [[Barnabás Lőrincz]] [[Beatulo Jolán]] [[Béla Abaffy]] [[Béla Ambrus]] [[Béla Bevilaqua-Borsodi]] [[Béla Bohus]] [[Béla Darnay]] [[Béla Husz]] [[Béla Lovas]] [[Cecília Müller]] [[Dénes Pázmándy (1781–1854)]] [[Dénes Pázmándy (1848–1936)]] [[Elemér Jónás]] [[Ernő Ábrahám]] [[Ernő Andrássy]] [[Erzsébet Bibó]] [[Erzsébet Vezér]] [[Éva Balogh (dermatologo)]] [[Ferdinánd Buday]] [[Ferenc Batári]] [[Ferenc Gimpl]] [[Ferenc Jenei]] [[Ferenc Kevei]] [[Ferenc Korell]] [[Ferenc Pongor]] [[Fülöp Grünwald]] [[Gábor Bándi]] [[Gábor Zombor]] [[Gedeon Ács]] [[Géza Kovács (agronomo)]] [[György Andersen]] [[György Árvay]] [[György Berencsi (bakteriologo)]] [[György Berencsi (virologo)]] [[György Gábry]] [[György Major (arkitekto)]] [[Gyula Széles (1914)]] [[Gyula Széles (1936)]] [[Ilona Csepreghyné Meznerics]] [[Imre É. Kiss]] [[Imre Szlovencsák]] [[István Dienes]] [[István Grezsa]] [[István Konecsni]] [[István Rédai]] [[Iván Kétyi]] [[Ján Hollý]] [[János Bándi]] [[János Györe]] [[Jolán Stiller]] [[József Bánhegyi]] [[József Höllrigl]] [[József Korek]] [[József Viber]] [[József Viktorián Pituk]] [[Judit Czeglédy]] [[Judith Koós]] [[Kajetán Banovits]] [[Kálmán Czógler]] [[Károly Ács (pastoro)]] [[Károly Ákos]] [[Károly Kovács (plibonigisto)]] [[Károly Perényi (agronomo)]] [[Károly Perényi (episkopo)]] [[Károly Santho]] [[Kornél Hidasy]] [[Lajos Barbarits]] [[Lajos Márton (arkeologo)]] [[Lajos Végvári]] [[László Abaffy]] [[László Barkóczi]] [[László Ruzsányi]] [[Margit Herrmann]] [[Marianna Szatmári]] [[Marianna Takács]] [[Martin Hattala]] [[Márton Bán]] [[Mihály Kecskés]] [[Miklós Horváth (bestokuracisto)]] [[Miklós Horváth (milita historiisto)]] [[Miklós Marián]] [[Nándor Kalicz]] [[Ödön Szarka]] [[Pál Ablonczy]] [[Pál Alpári]] [[Pál Kralovánszky]] [[Péter Török (pejzaĝarkitekto)]] [[Sándor K. Nagy]] [[Sándor Szakály (mikrobiologo)]] [[Tamás Csató]] [[Teréz Gerszi]] [[Tibor Antal Horváth]] [[Zoltán Beck (etnografo)]] [[Zoltán Gyulay (mininĝeniero)]] [[Zoltán Kalmár]] [[Zoltán Meszlényi (maŝininĝeniero)]] [[Zsigmond Ács]] [[Zsuzsanna Kötél]] [[Banlago de Gyömrő]] [[Ĝenerala kuracisto]] [[Ĝoecu]] [[Handa]] [[Inazava]] [[Isahaja]] [[Kakamigahara]] [[Karija]] [[Kastelo de Délegyháza]] [[Kastelo de Zalakomár]] [[Listo de lernantoj de Seminario Emericanum]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Kőszeg]] [[Listo de studentoj en Universitato de Sopron]] [[Mongola invado en Hungarujo]] [[Musaŝino (urbo)]] [[Seminario Emericanum]] [[Seto (Ajĉio)]] [[Tojokava]] [[Tokai (urbo)]] [[Vardarac]] 2025-02-16 [[Ekumena preĝejo (Bocskaikert)]] [[Kalvinana preĝejo (Mikepércs)]] [[Kalvinana preĝejo (Páty)]] [[Kalvinana preĝejo (Tahitótfalu)]] [[Kalvinana preĝejo (Üröm)]] [[Kapelo Helena de Konstantinopolo (Gyenesdiás)]] [[Kapelo Sankta Anna (Cserszegtomaj)]] [[Luterana preĝejo (Győrújbarát)]] [[Luterana preĝejo (Nagytarcsa)]] [[Maŭzoleo de Aleksandra Pavlovna]] [[Preĝejo Apoteozo de Sankta Kruco (Domaszék)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Nia Sinjoro (Csemő)]] [[Preĝejo Johano Nepomuka (Ceglédbercel)]] [[Preĝejo Johano Nepomuka (Csolnok)]] [[Preĝejo Johano Paŭlo la 2-a (Páty)]] [[Preĝejo Koro de Jesuo (Erdőkertes)]] [[Preĝejo Nomo de Sankta Maria (Baracs)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Baracs)]] [[Preĝejo Reĝino de Rozario (Cserszegtomaj)]] [[Preĝejo Sankta Anna (Balatonszabadi)]] [[Preĝejo Sankta Antonio (Balástya)]] [[Preĝejo Sankta Barbara (Csolnok)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Tahitótfalu)]] [[Preĝejo Virgulino de Fátima (Ballószög)]] [[Ágnes Bakó]] [[Ágost Gyulai]] [[Andor Komáromy (dirigento)]] [[Andor Komáromy (inspektoro)]] [[András Barta]] [[András Károly Havas]] [[Angelo Brelich]] [[Anna Bede]] [[Anna Fazekas]] [[Anna Katona]] [[Ármin Barát]] [[Árpád Horvát (kuracisto)]] [[Béla Baternay]] [[Béla Tóth (teatrestro)]] [[Dániel Bachát]] [[Ede Margalits]] [[Emil Baleczky]] [[Emil Gyagyovszky]] [[Endre Gáspár]] [[Endre Havas]] [[Ernő Zórád]] [[Ervin Bán]] [[Erzsébet Fazekas]] [[Ferenc Hosszú]] [[Ferenc László (ĵurnalisto)]] [[Ferenc Mikulás]] [[Gábor Bereczki]] [[Gábor Hajnal]] [[Gábor Havas (sociologo)]] [[Géza Zórád]] [[György Balázs]] [[György Baló]] [[György Végh]] [[Gyula Alpári]] [[Gyula Aranyossy]] [[Gyula Lovass]] [[Henrik Béla]] [[Henrik Hajdu]] [[Ilona Varga (historiisto)]] [[Ilona Varga (ĵurnalisto)]] [[Imre Benkő]] [[Imre Bolgár]] [[Imre Gáspár]] [[István Baka]] [[István Bodnár (ĵurnalisto)]] [[István Jánosy]] [[István Károly Horváth]] [[István Kemény (sociologo)]] [[István Kormos]] [[István Kulcsár (psikiatro)]] [[Iván Béky-Halász]] [[Iván Boronkai]] [[János Balázs (lingvisto)]] [[János Barna (instruisto)]] [[János Hajdók]] [[Jenő Horovitz]] [[Jenő Kerpel]] [[Jenő Széll]] [[Jolán Mánn]] [[József Bakucz]] [[József Buday]] [[József Gelei (instruisto)]] [[József Kétszery]] [[Judit Kemenczky]] [[Júlia Baló]] [[Károly Báródi]] [[Károly Bakonyi (oficiro)]] [[Károly Berczeli Anzelm]] [[Klára Csűrös]] [[Kornél Döbrentei]] [[Lajos Bálint (kritikisto)]] [[Lajos Gogolák]] [[László András (verkisto)]] [[László Balássy]] [[László Baló]] [[László Bánóczi]] [[László Bús-Fekete]] [[László Geréb (tradukisto)]] [[László Gereblyés]] [[László Gyáros]] [[László Várady (apotekisto)]] [[László Várady (historiisto)]] [[Lili Bródy]] [[Magda Aranyossi]] [[Marcel Ferencz]] [[Mária Fagyas]] [[Mária Kecskési]] [[Mario Brelich]] [[Márton Holló]] [[Mihály Bába]] [[Mihály Balla]] [[Miklós Vida]] [[Pál Aranyossi]] [[Pál Kardos (literaturhistoriisto)]] [[Péter Balabán]] [[Péter Józsa]] [[Róbert Lénárd (grafikisto)]] [[Róbert Lénárd (reĝisoro)]] [[Rudolf Szántó]] [[Sándor Bogdánfi]] [[Sándor Lénárd]] [[Soma Braun]] [[Szilveszter Ördögh]] [[Tamás Alaksza]] [[Tamás Felkai]] [[Tibor Bábi]] [[Tibor Keszthelyi]] [[Tibor Tollas]] [[Valéria Burkus]] [[Zoltán Vas]] [[Zsigmond Bánfi]] [[Zsuzsa Kartal]] [[Ebina]] [[Fuĝieda]] [[Fuĝinomija]] [[Iĉinoseki]] [[Izuka]] [[Jacuŝiro]] [[Jaizu]] [[Karacu]] [[Kaŝihara]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Szarvas]] [[Niihama]] [[Nobeoka]] [[Okinava (urbo)]] [[Omuta]] 2025-03-23 [[Kalvinana preĝejo (Ebes)]] [[Kalvinana preĝejo (Gomba)]] [[Kalvinana preĝejo (Hajdúszovát)]] [[Kalvinana preĝejo (Hévízgyörk)]] [[Kalvinana preĝejo (Kápolnásnyék)]] [[Ortodoksa preĝejo Metamorfozo de Kristo (Deszk)]] [[Preĝejo Apoteozo de Sankta Kruco (Erdőtelek)]] [[Preĝejo Ĉiuj Sanktuloj (Ecséd)]] [[Preĝejo Johano Nepomuka (Dunabogdány)]] [[Preĝejo Koro de Jesuo (Kápolnásnyék)]] [[Preĝejo Mario Magdaleno (Felsőtárkány)]] [[Preĝejo Marteno de Tours (Halászi)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Deszk)]] [[Preĝejo Sankta Andreo (Érsekvadkert)]] [[Preĝejo Sankta Jakobo (Dány)]] [[Preĝejo Sankta Jozefo (Hévízgyörk)]] [[Preĝejo Sankta Kruco (Kakucs)]] [[Preĝejo Sankta Laŭrenco (Ebes)]] [[Preĝejo Sankta Nikolao (Hosszúhetény)]] [[Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Farmos)]] [[Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Gönyű)]] [[Preĝejo Sankta Triunuo (Jászalsószentgyörgy)]] [[Ádám Áchim]] [[Ádám Bethlen (ĉefleŭtenanto)]] [[Ádám Forgách]] [[Aladár Andrássy]] [[Albert Bánffy]] [[Albert Zay]] [[Annamária Artner]] [[Antal Augusz]] [[Antal Sigray]] [[Antal Szapáry]] [[Asztrik Sándor Abday]] [[Balázs Bethlen]] [[Bálint Bethlen]] [[Béla Bacher]] [[Béla Barna (plibonigisto)]] [[Domonkos Zichy]] [[Ede Horn (agronomo)]] [[Edit Balás]] [[Edmund Zichy]] [[Elemér Batthyány]] [[Ernő Babos]] [[Eszter Vágó]] [[Ferenc Bakos]] [[Farkas Bethlen (politikisto)]] [[Ferenc Bethlen (verkisto)]] [[Ferenc Szent-Iványi]] [[Ferenc Szerafin Zichy]] [[Ferenc Sztarill]] [[Ferenc Zichy (konsilisto)]] [[Fidél Pálffy (trezormajstro)]] [[Frigyes Antal]] [[Frigyes Szapáry]] [[Fülöp Sigray]] [[Georgo Zrínyi (trezormajstro)]] [[Géza Balázs]] [[Géza Szapáry]] [[Guido Karátsonyi]] [[György Bánffy (senatano)]] [[György Mailáth (1854–1924)]] [[György Mailáth (1883–1967)]] [[Gyula Barla]] [[Gyula Bartalos]] [[Gyula Károlyi (maŝininĝeniero)]] [[Gyula Károlyi (senatano)]] [[Héder Viczay]] [[Hippolit Kázmér Zichy]] [[Ibolya Kiss]] [[Ignác Eötvös (pli aĝa)]] [[Ignác Eötvös (pli juna)]] [[Ilona Bajtay]] [[Ilona Balogh]] [[Imre Degenfeld]] [[Imre Károlyi]] [[István Bóna (restaŭristo)]] [[István Röck]] [[István Zichy (trezormajstro)]] [[Iván Ádám]] [[János Bethlen (liberecbatalanto)]] [[János Buttler]] [[János Horn]] [[János Keglevich]] [[János P. Balázs]] [[János Tibori]] [[Jenő Karátsonyi]] [[Jolán Balogh]] [[József Agnelli]] [[József Balassa (ĵurnalisto)]] [[József Balassa (lingvisto)]] [[József Bauer]] [[József Törley]] [[Judit Beczássy]] [[Kálmán Arady]] [[Kálmán Nákó]] [[Karl Joseph Rabl]] [[Károly Csáky (episkopo)]] [[Károly Tagányi (anestezisto)]] [[Károly Zay]] [[Katalin Bartha (lingvisto)]] [[Krisztina Kókay]] [[Lajos Álmos Lo-Presti]] [[Lajos Krausz]] [[László Bachát]] [[László Baránszky]] [[László Baránszky-Jób]] [[László Bezerédj]] [[László Csáky (pentristo)]] [[László Csáky (politikisto)]] [[László Serényi]] [[László Szapáry (generalo)]] [[László Szapáry (guberniestro)]] [[László Vajda (etnologo)]] [[Lipót Nádasdy]] [[Magda Oberschall]] [[Magdolna Kövesi]] [[Mária Aggházy]] [[Mária Modok]] [[Margit Artner]] [[Mihály Andrássy]] [[Mihály Csiby]] [[Nepomuk János Zichy]] [[Ödön Abaffy]] [[Ödön Batthyány-Strattmann]] [[Ödön Gábor Pogány]] [[Ödön Zichy]] [[Oszkár Ádám]] [[Pál Agócsy]] [[Pál Batthyány]] [[Pál Szapáry]] [[Péter Fried]] [[Rezső Szíj]] [[Rudolf Bedő]] [[Sándor Andrássy]] [[Sándor Balázs (instruisto)]] [[Sándor Brózik]] [[Tamás Lajos (kameraisto)]] [[Tivadar Artner]] [[Zsigmond Batthyány]] [[Zsigmond Károly Batthyány]] [[Akademio Ludovika]] [[Higaŝikurume]] [[Higaŝiomi]] [[Hofu]] [[Kastelo de Erdőtelek]] [[Nasuŝiobara]] [[Sakata]] [[Sanda]] [[Taĝimi]] [[Trezormajstro]] 2025-04-07 [[Baptista preĝdomo (Nyíracsád)]] [[Grek-katolika preĝejo Aŭspicio de Dipatrino (Kótaj)]] [[Grek-katolika preĝejo Aŭspicio de Dipatrino (Nyíracsád)]] [[Grek-katolika preĝejo Sankta Mikaelo (Napkor)]] [[Kalvinana preĝejo (Monorierdő)]] [[Kalvinana preĝejo (Nemesvámos)]] [[Kalvinana preĝejo (Orgovány)]] [[Kapelo Koro de Jesuo (Kulcs)]] [[Preĝejo Adorado de Du Koroj (Nyáregyháza)]] [[Preĝejo Apoteozo de Sankta Kruco (Ráckeresztúr)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Nagyvenyim)]] [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Jászkarajenő)]] [[Preĝejo Ĉiuj Sanktuloj (Nyúl)]] [[Preĝejo Epifanio (Környe)]] [[Preĝejo Ignaco Lojola (Mende)]] [[Preĝejo Johano Baptisto (Öttevény)]] [[Preĝejo Koro de Jesuo (Kengyel)]] [[Preĝejo Maria Magdala (Sződ)]] [[Preĝejo Naskiĝo de Maria (Sóskút)]] [[Preĝejo Patrono de Hungaroj (Orgovány)]] [[Preĝejo Sankta Antonio (Röszke)]] [[Preĝejo Sankta Kruco (Nyíracsád)]] [[Preĝejo Sankta Mateo (Kóka)]] [[Preĝejo Sankta Mateo (Nemesvámos)]] [[Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Kótaj)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Szajol)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Szatymaz)]] [[Ágnes Geréb]] [[Ákos Bertalan Apatóczky]] [[Ákos Gerhard]] [[Alajos Györkösy]] [[András Bognár]] [[András Egyed]] [[András László (budhisto)]] [[András László (kameraisto)]] [[András Martinkó]] [[Anna Mária Szász]] [[Antal Dobosy]] [[Árpád Berta]] [[Árpád Radnóti Kovács]] [[Balázs Major]] [[Barna Tálas]] [[Barnabás Csongor]] [[Béla Büky (bibliotekisto)]] [[Béla Büky (infankuracisto)]] [[Béla Büky (pentristo)]] [[Béla Kőhalmi]] [[Csilla Prileszky]] [[Dorottya Büky]] [[Ede Rehatsek]] [[Edit Hexendorf]] [[Elemér Pongrácz]] [[Endre Galla]] [[Endre Galla (pentristo)]] [[Ernő Hetényi]] [[Ernő Juhász]] [[Ernő Kenéz (bibliotekisto)]] [[Éva Kalmár]] [[Éva Korenchy]] [[Ferenc Mártonfi]] [[Ferenc Szilágyi (literaturhistoriisto)]] [[Ferenc Zajti]] [[Gábor Kósa]] [[Gergely Salát]] [[Gerzson Ádám]] [[Géza Bethlenfalvy]] [[Géza Uray]] [[György Geréb]] [[György Vajda (arabisto)]] [[Gyula Herczeg]] [[Gyula Jordán]] [[Huba Bartos]] [[Ildikó Ecsedy]] [[Imre Botos]] [[Imre Galambos]] [[Imre Hamar]] [[Imre Karácson]] [[István Balázs (ĉinologo)]] [[István Pongrácz (oficiro)]] [[István Pongrácz (sanktulo)]] [[Jolán Berrár]] [[János Bartók]] [[János Böhm]] [[János Gárdus]] [[János Ladó]] [[József Béla Nagy]] [[József Bihari (lingvisto)]] [[József Blaskovics]] [[József Hollósy]] [[Judit Bibó]] [[Judit Hidas]] [[Judit Hidasi (japanologo)]] [[Judit Hidasi (verkisto)]] [[Károly Czeglédy]] [[Katalin Soltész]] [[Klára Mészáros]] [[Lajos Bese]] [[Lajos Hegedűs (fonologiisto)]] [[Lajos Magyar]] [[Lajos Pál Bíró]] [[László Bárdi]] [[László Benkő (fasonisto)]] [[László Benkő (instruisto)]] [[László Grétsy]] [[László Gy. Horváth]] [[László Kubinyi]] [[László Ladányi (jezuito)]] [[László Ladányi (poeto)]] [[László Német]] [[Lipót Hirsch]] [[Lipót Réthy]] [[Magda Ádám]] [[Mária Ferenczy]] [[Marianna Kékes]] [[Marko Križevčanin]] [[Melchior Grodziecki]] [[Melinda Pap]] [[Mihály Gedényi]] [[Miklós Gara]] [[Miklós György Hutterer]] [[Miklós Kovalovszky]] [[Ottó Hoffmann]] [[Ottó Jávor]] [[Pál Beregszászi Nagy (lingvisto)]] [[Pál Miklós]] [[Péter Polonyi]] [[Péter Vámos]] [[Róbert Simon]] [[Róbert Suara]] [[Sándor Fodor (egiptologo)]] [[Sándor Fodor (skulptisto)]] [[Sándor Károly (lingvisto)]] [[Sándor P. Szabó]] [[Tamás Agócs]] [[Tibor Mikola]] [[Vera Kósáné Ormai]] [[Vilmos Pröhle (turkologo)]] [[Vilmos Zolnay]] [[Zoltán Horváth (budhisto)]] [[Zsigmond Telegdi]] [[Zsolt Tokaji]] [[Hakusan]] [[Kastelo de Nyíracsád]] [[Kastelo de Öttevény]] [[Kastelo de Sajókaza]] [[Kanoja]] [[Kasuga]] [[Mineja lago Mályi]] [[Miŝima (Ŝizuoka)]] [[Uruma]] 2025-06-08 [[Kalvinana preĝejo (Verőce)]] [[Preĝejo Ĉiuj Sanktuloj (Vámosszabadi)]] [[Preĝejo Emeriko de Hungario (Zagyvarékas)]] [[Preĝejo Johano Nepomuka (Törtel)]] [[preĝejo Naskiĝo de Maria (Vértesszőlős)]] [[Preĝejo Sankta Andreo (Verőce)]] [[Preĝejo Sankta Mikaelo (Tószeg)]] [[Preĝejo Senmakula Koncipiĝo (Tápióbicske)]] [[Preĝejo Stefano la 1-a (Telki)]] [[Ágnes Birtalan]] [[Aladár Sövény]] [[Alfréd Schőner]] [[Anna Valachi]] [[Antal Borsa]] [[Antal Renner]] [[Ármin Hoffer]] [[Attila Márton Farkas]] [[Balázs Sudár]] [[Béla Kelényi]] [[Bertalan Edelstein]] [[Borbála Obrusánszky]] [[Chaim Szófér]] [[Dávid Somfai Kara]] [[Dezső Valló]] [[Ede Agárdi]] [[Ede Neumann]] [[Edit Tasnádi]] [[Edith Varga]] [[Etelka Görgey]] [[Erika Hancz]] [[Eszter Bánffy]] [[Ferenc Hevesi]] [[Ferenc Ruzsa]] [[Frigyes Götz]] [[Gábor Karsai]] [[Gábor Lengyel]] [[Gábor Osváth (koreologo)]] [[Gábor Schreiber]] [[Gábor Terebess]] [[Gergely Csoma]] [[Géza Dávid]] [[Gusztáv Bayerle]] [[Gyöngyvér Vígh]] [[György Gábor (filozofo)]] [[György Götz]] [[György Szigeti (budhisto)]] [[Gyula Dessauer]] [[Gyula Fischer (rabeno)]] [[Gyula Káldy-Nagy]] [[Gyula Mészáros (turkologo)]] [[Gyula Wojtilla]] [[Herman Bauer-Márkfi]] [[Ildikó Puskás]] [[Imre Bangha]] [[Imre Ruzsa]] [[István Bechtold]] [[István Krausz]] [[Iván Szántó]] [[Izrael Bak]] [[Jakab Steinherz]] [[János Hóvári]] [[János Oláh (hebreisto)]] [[János Pentelényi]] [[János Szerb]] [[József Bergel]] [[József Ferenc Falkoner]] [[József Pandur]] [[József Samodai]] [[Sámuel Löwinger]] [[Judit Ungárné Komoly]] [[Júlia Bartha]] [[Károly Fendler]] [[Károly Lajos Fábri]] [[Károly Preis]] [[Károly Szandház]] [[Klára Sándor]] [[Lajos Lichtschein]] [[Lajos Naményi (psikiatro)]] [[Lajos Thury]] [[László Castiglione]] [[László Csanády (kulturhistoriisto)]] [[László Gaál (iranologo)]] [[László L. Lőrincz]] [[László Mireisz]] [[László Sári]] [[Leopold Bettelheim]] [[Mária Kenessey]] [[Márk Handler]] [[Márkus Horovitz]] [[Márton Görgey]] [[Michael Friedrich von Althann]] [[Michael Karl von Althann]] [[Miksa Klein (rabeno)]] [[Miksa Klein (skulptisto)]] [[Miksa Weisz]] [[Mózes Bloch]] [[Mózes Csoma]] [[Mózes Feldmann]] [[Norbert Németh (tibetologo)]] [[Ottó Komoly]] [[Pál Fodor (turkologo)]] [[Pál Hirschler]] [[Péter Kaplony]] [[Rezső Fábri]] [[Róbert Illa Hegedűs]] [[Salamon Áron Wertheimer]] [[Samu Bartsch]] [[Sámuel Krausz]] [[Sámuel Lőw Brill]] [[Sándor Büchler]] [[Sándor F. Kovács]] [[Sándor Feldmann]] [[Simon Hevesi]] [[Steffie Lerch]] [[Szefi Bohuniczky]] [[Tamás Bács]] [[Tamás Pentelényi]] [[Valéria Kováts]] [[Zoltán Dávid]] [[Zsigmond Csoma]] [[Zsuzsa Thury]] [[Zsuzsanna Renner]] [[Amasio]] [[Cizre]] [[College Station]] [[Cujama]] [[Erdenet]] [[Ergani]] [[Iida]] [[Jokote]] [[Kanuma]] [[Lakeland (Florido)]] [[Listo de instruistoj en Juda Universitato (Budapeŝto)]] [[Listo de studentoj en Juda Universitato (Budapeŝto)]] [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (L-Z)]] [[Macon]] [[Mihara]] [[Nizip]] [[Ödemiş]] [[Onoĝo]] [[Pearland]] [[Polatlı]] [[Rej]] [[Soma (Turkio)]] [[Saku]] [[Sanĝo]] [[Ŝibata]] [[Urasoe]] [[Yozgat]] [[Zombo (Malavio)]] 2025-07-13 [[Adorján Dienes]] [[Alajos Demeter]] [[Andor Stollmann]] [[András Stollmann]] [[Antal Acsay]] [[Antal Diénes]] [[Antal Wachenhusen]] [[Árpád Zsoldos (ornitologo)]] [[Béla Korpássy]] [[Béla Molnár (ornitologo)]] [[Béla Radnai (patologo)]] [[Béla Szende (patologo)]] [[Dénes Bara]] [[Dénes Jánossy (paleontologo)]] [[Dezső Hegymeghy]] [[Dezső Radetzky]] [[Edit Beregi]] [[Elek Cörver]] [[Elek Dobay]] [[Elemér Kenyeres]] [[Ernő Balogh (onkologo)]] [[Ferenc Bendik]] [[Ferenc Bokross]] [[Ferenc Both]] [[Ferenc Gerlei]] [[Gábor Kendrey]] [[Gábor Lusztig]] [[Gábor Kovács (ornitologo)]] [[Gedeon Erős]] [[Gusztáv Scheuthauer]] [[György Bulányi]] [[Gyula Agárdy]] [[Henrik Benedict]] [[Ignác Egervári]] [[Imre Erdősi]] [[Imre Farkas (episkopo)]] [[Imre Kenyeres (patologo)]] [[Imre Kenyeres (redaktoro)]] [[Imre Pátkai]] [[Ince Dezericzky]] [[István Albert (ĵurnalisto)]] [[István Albert (piaristo)]] [[István Bartók]] [[István Budavári]] [[István Földes (virologo)]] [[István Hőnig]] [[István Kádas]] [[István Sterbetz]] [[Iván Király]] [[Iván Reök]] [[János Alber]] [[János Endrődy]] [[János Fehér]] [[János Horányi]] [[János Sugár]] [[János Török (ornitologo)]] [[Jenő Greschik]] [[Jenő Nagy (ornitologo)]] [[Jenő Ormos]] [[Jenő Radetzky]] [[József Balogh (patologo)]] [[József Bán]] [[József Berkes (piaristo)]] [[József Budaváry]] [[József Büki]] [[József Cserép]] [[József Denderle]] [[József Farkas (piaristo)]] [[József Gyurácz]] [[József Hidasi]] [[József Lovrich]] [[József Szijj]] [[Karola Ábrahám]] [[Károly Békeffy]] [[Károly Kelecsényi]] [[Károly Kunszt]] [[Károly Lakatos]] [[Károly Minich]] [[Károly Streitman]] [[Lajos Alleker]] [[Lajos Csiba]] [[Lajos Molnár (ornitologo)]] [[Lajos Puhr]] [[László Agárdi]] [[László Epstein]] [[László Harsányi]] [[László Jankovich (prosektoro)]] [[László Jankovics]] [[László Matkó]] [[Márk Dományi]] [[Márton Bolla]] [[Márton Kühnel]] [[Mihály Bolgár]] [[Mihály Greisiger]] [[Mihály Imre Csősz]] [[Mihály Ország]] [[Nepomuk János Cörver]] [[Norbert Conradi]] [[Ödön Borsos-Nachtnébel]] [[Pál Zacher]] [[Péter Hoppál]] [[Sándor Cserép]] [[Sándor Palkó (ornitologo)]] [[Sándor Palkó (presisto)]] [[Tibor Csörgő]] [[Tibor Schvarcz]] [[Tibor Szép]] [[Vilmos Dékány]] [[Zoltán Siroki]] [[Zsigmond Baranyai]] [[Ahuachapán]] [[Allen (Collin)]] [[Anĝu]] [[Bacabal]] [[Balsas (Brazilo)]] [[Bor (Sud-Sudano)]] [[Choluteca]] [[Cibo]] [[Ĉikuŝino]] [[Elektitaj instruistoj de Universitato de Vieno]] [[Estelí]] [[Frederiksberg (urbo)]] [[Ĝunija]] [[Heroica Córdoba]] [[Heroica Guaymas]] [[Heroica Matamoros]] [[Heroica Nogales]] [[Hpaan]] [[Ĥenifra]] [[Iguala de la Independencia (urbo)]] [[Jaboatão dos Guararapes]] [[Kâhta]] [[Kampongcam (urbo)]] [[Karamaj]] [[La Paz (sidejo)]] [[Las Tunas]] [[Listo de studentoj, poste instruistoj en Universitato Semmelweis]] [[Manzanillo]] [[Marbordurbo]] [[Midyat]] [[Nabatieh]] [[Obregónurbo]] [[Prosektoro]] [[Puerto Ayacucho]] [[Sajĝo]] [[San Fernando ĉe Apure]] [[Sinop (Brazilo)]] [[Sinpho]] [[Tepic (urbo)]] [[Tuy Hòa]] 2025-08-24 [[Ádám Szakál]] [[Adolf Nemcsényi]] [[Adolf Szabóky]] [[Alajos Antal László]] [[Alajos Könnye]] [[Alajos Lapónyi]] [[Alajos Nagy]] [[Alajos Vashegyi]] [[Albert Thótt]] [[András Jallosics]] [[András Pallyó]] [[Antal Simon]] [[Antal Tóth (piaristo)]] [[Béla Tagányi]] [[Celesztin Piller]] [[Dezső Kontraszty]] [[Ede Ivánfi]] [[Ede Polák]] [[Ede Kapronczay]] [[Elek Nagyvendégi]] [[Elek Pintér]] [[Emil Kállay]] [[Endre Kalmár]] [[Ernő Szolcsányi]] [[Ferenc Klohammer]] [[Ferenc Sebes]] [[Ferenc Szabó (piaristo)]] [[Ferenc Ugróczy]] [[Gábor János Szigly]] [[Gábor Magyar (piaristo)]] [[Gáspár Oswald]] [[Gellért Váry]] [[Gergely Tapolcsányi]] [[Glicér Spányik]] [[György Jácint Virág]] [[Gyula Zimányi]] [[Henrik Pales]] [[Ignác Pivár]] [[Imre Lévay]] [[Imre Szemes]] [[Ince Magyarász]] [[Ince Vida]] [[István Frank (piaristo)]] [[István Gáspár Hájos]] [[István Mustos]] [[István Kiss (piaristo)]] [[István Pállya]] [[István Szűcs (piaristo)]] [[Jácint Valla]] [[Jakab Antal Valero]] [[Jakab Zimmermann]] [[János Dezső Pap]] [[János Károly Széky]] [[János Karsay]] [[János Krizosztom Hannulik]] [[János Matusik]] [[János Nedolyi]] [[János Polák]] [[János Poór]] [[János Reisinger (piaristo)]] [[János Szaiff]] [[János Varjú]] [[Jeromos Nécsey]] [[Joseph Christian Fengler]] [[József Majoros]] [[József Maywald]] [[József Révai (piaristo)]] [[Kajetán Poor]] [[Kálmán Pintér]] [[Károly Koppi]] [[Károly Krasznyánszky]] [[Károly Mertz]] [[Károly Német]] [[Károly Váradi]] [[Ker. János Tóth]] [[Ker. János Valentini]] [[Konstantin Halápy]] [[Lajos Kerényi]] [[Lajos Ocskó]] [[Lajos Tőkés]] [[Lajos Tóth (piaristo)]] [[Lajos Zimányi]] [[László Haskó]] [[László Irányi]] [[László Perendy]] [[László Szilvásy (piaristo)]] [[László Varga (piaristo)]] [[László Vízvári]] [[Mátyás Vertler]] [[Mihály Dénes Katona]] [[Mihály Kovács (piaristo, pli aĝa)]] [[Mihály Kovács (piaristo, pli juna)]] [[Mihály Perlaky]] [[Nepomuk János Raffay]] [[Ödön Lénárd]] [[Pál Pruzsinszky]] [[Paulin Lihán]] [[Péter Nagy (piaristo)]] [[Pongrác Varsányi]] [[Remig Miklós Temlényi]] [[Rezső Jászai]] [[Sándor Horvát (piaristo)]] [[Sándor Horváth (piaristo)]] [[Sándor Kucserik]] [[Sándor Piusz Horváth]] [[Sándor Tóth (piaristo)]] [[Tibor Kapu]] [[Viktor Zsódi]] [[Vince Tomek]] [[Zoltán Fórián-Szabó]] [[Zsigmond Orosz]] [[Zsolt Labancz]] [[Anŝun]] [[Baĝun]] [[Bragança (Parao)]] [[Brusque]] [[Carmenurbo]] [[Collegium Oeconomicum]] [[Ĉamdo]] [[Ĉofu]] [[Gujgan]] [[Ĝonŝan]] [[Hopi]] [[Huludao]] [[Hunĉun]] [[Hŭajhŭa]] [[Ĵiĝao]] [[Leŝan]] [[Lincan]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Jászberény]] [[Lonan]] [[Luan]] [[Maricá]] [[Minatitlán (urbo)]] [[Nanjan]] [[Nanping]] [[Ninte]] [[Paço do Lumiar]] [[Panĝihua]] [[Parauapebas]] [[Putjen]] [[Rezső]] [[Sanmin]] [[Sujnin]] [[Ŝanlo]] [[Ŝigace]] [[Telin]] [[Três Lagoas]] [[Tubarão]] [[Vejhaj]] [[Ágnes Binét]] [[Ágnes Lukács]] [[Ágnes Marik]] [[Albert Szobor]] [[Alice Bálint]] [[Alice Hermann]] [[Alice Pártos]] [[András Fejes]] [[András Saxlehner]] [[András Stark (psikiatro)]] [[András Veér]] [[Antal Bálint (psikologo)]] [[Attila Lipcsey]] [[Balázs Kézdi]] [[Carmen Elena Rendiles Martínez]] [[Cecil Pál Bognár]] [[Csaba Adorjáni]] [[Ede Kvassay]] [[Emil Schnirch]] [[Endre Gyökössy (pastro)]] [[Endre Gyökössy (poeto)]] [[Ervin Bellák]] [[Erzsébet Baranyai]] [[Erzsébet Dolch]] [[Eszter Berán]] [[Éva Bányai (psikologo)]] [[Éva Braun (komunisto)]] [[Ferenc Bakonyi]] [[Ferenc Erős]] [[Ferenc Túry]] [[Ferenc Völgyesi]] [[Fülöp Schey]] [[Fülöp Stein]] [[Géza Haits]] [[György Barra]] [[György Borgos]] [[György Brem]] [[György Hidas]] [[György Kiss (psikologo)]] [[Gyula Lenz]] [[Hedvig Justné Kéry]] [[Hildebrand Dezső Várkonyi]] [[Ignatius Ŝoukrallah Malojan]] [[Ilona Barkóczi]] [[Ilona Huszár]] [[Imre Hermann]] [[István Ákos]] [[István Czigler]] [[István Hárdi]] [[István Kappéter]] [[István Samu]] [[István Sárospataky]] [[István Szára]] [[Iván Böszörményi-Nagy]] [[Iván Kertész]] [[Jakab Salgó]] [[János Vizúr]] [[Jenő Konrád]] [[José Gregorio Hernández]] [[József Lenz]] [[József Szabó (kuracisto)]] [[Kálmán Babay]] [[Károly Ballai]] [[Károly Bolyó]] [[Károly Eke]] [[Katalin Balogh (aktoro)]] [[Katalin Balogh (psikologo)]] [[Katalin Benson]] [[Klára Faragó]] [[Klára Hamburger]] [[Lajos Bartha (psikologo)]] [[lajos Duró]] [[Lajos Romsauer (psikiatro)]] [[László Gábor Horváth]] [[László Medura]] [[László Nádori]] [[László Tringer]] [[Ludwig Barnay]] [[Luigia Poloni]] [[Mária Neményi]] [[Maria Troncatti]] [[Márta Csabai]] [[Mátyás Trixler]] [[Mihály Arató]] [[Mihály Csaba Bánki]] [[Móric Ullmann]] [[Ottilia Boross]] [[Pál Prónay]] [[Péter Bergendy (reĝisoro)]] [[Péter Gaszner]] [[Péter György]] [[Péter Hunčík]] [[Péter Tariska]] [[Peter To Rot]] [[René Spitz]] [[Róbert Bak]] [[Róbert Büchler]] [[Sándor Braun (patologo)]] [[Sándor Illyés]] [[Sándor Pál Gábor]] [[Sarolta Absolon]] [[Tamás Bereczkei]] [[Tamás Tényi]] [[Tibor Braun]] [[Tibor Hódos]] [[Tivadar Hüttl (kirurgo)]] [[Tivadar Hüttl (pograndisto)]] [[Zelka Baktay]] [[Zoltán Böszörmény (politikisto)]] [[Zoltán Rihmer]] [[Zsuzsa Alpár]] [[Zsuzsanna Kulcsár (historiisto)]] [[Zsuzsanna Kulcsár (psikologo)]] [[Boĝou]] [[Ĉande]] [[Ĉifen]] [[Ĉiĝou]] [[Ĉuĝou]] [[Daĝou]] [[Donguan]] [[Eĝou]] [[Ganĝou]] [[Gujan]] [[Ĝaĉaĉi]] [[Ĝaoĉin]] [[Ĝaotong]] [[Heĝou]] [[Hejuan]] [[Huangan]] [[Huangŝan (urbo)]] [[Huĝou]] [[Hujĝou]] [[Jiĉun (Ĝjangŝjio)]] [[Jiĉun (Hejlongĝjango)]] [[Jujao]] [[Julin (Gvanŝio)]] [[Julin (Ŝenŝjio)]] [[Junfu]] [[Ljangĝou]] [[Longjen]] [[Mejĝou]] [[Nanĉon]] [[Panĝihua]] [[Puer]] [[Pinlian]] [[Suĝou (Anhujo)]] [[Ŝijan]] [[Taĉeng]] [[Tianŝui]] [[Vuĝou]] 2025-11-02 [[Ágnes Szokolszky]] [[Ágnes Vida]] [[Ágota Lénárt]] [[Alajos Kannás]] [[András Hegedűs]] [[András Zakar (pastro)]] [[András Zakar (psikologo)]] [[Andrea Szenes]] [[Anna Géczy]] [[Anikó Kónya]] [[Anna Fűri]] [[Anna Kende]] [[Aranka Böhm]] [[Árpád Mezei]] [[Attila Forgács]] [[Attila Krajcsi]] [[Attila Oláh (kirurgo)]] [[Attila Oláh (psikologo)]] [[Aurél Abafi]] [[Béla Lederer]] [[Csaba Szummer]] [[Dénes Lukács (psikologo)]] [[Dóra Perczel-Forintos]] [[Edit Gyömrői]] [[Elvira Lux]] [[Endre Gergő]] [[Erzsébet Kardos]] [[Erzsébet Keményné Gyimes]] [[Erzsébet Radó-Révész]] [[Eszter György (historiisto)]] [[Éva Gyarmathy]] [[Éva Zsuzsanna Szabó]] [[Fanni Hann]] [[Ferenc Lénárd]] [[Ferenc Szakács]] [[Gábor Máté (kuracisto)]] [[Gábor Orosz]] [[Gábor Szendi]] [[Gergely Imre Burány]] [[György Gergely]] [[György Legeza]] [[Imre Pán]] [[István Borsody]] [[István Síklaki]] [[István Szokolszky]] [[István Winkler]] [[János László]] [[Jenő Balaskó]] [[Jenő Gergely (historiisto)]] [[Jenő Gergely (psikologo)]] [[Jenő Gergely (pulmonologo)]] [[Jenő Heimler]] [[Jenő Putnoky]] [[Jolán Jacobi]] [[József Veczkó]] [[Judith Dupont]] [[Julianna Sáray]] [[Károly Ballagi]] [[Katalin Lévy]] [[Katalin Varga (psikologo)]] [[Katalin Varga (ŝnurfaristo)]] [[Katalin Varga (verkisto)]] [[Klára Kokas]] [[Lajos Lévy]] [[Lajos Pressing]] [[László Bujtás (ekonomo)]] [[László Dormándi]] [[László Kelemen (altlerneja instruisto)]] [[László Nagy (inspektoro)]] [[László Nagy (psikologo)]] [[László Nógrády]] [[Lilla Wagner]] [[Lillian Rotter]] [[Lívia Mohás]] [[Lívia Nemes]] [[Magda Kalmár (psikologo)]] [[Magda Ligeti]] [[Margit Dubovitz]] [[Mária Szatmáriné Balogh]] [[Márta Fülöp]] [[Mihály Komóczi]] [[Mihály Racsmány]] [[Mihály Szentmártoni]] [[Miklós Bezegh-Huszágh]] [[Nándor Fodor]] [[Noémi Orvos-Tóth]] [[Olga Dormándi]] [[Pál Harkai Schiller]] [[Pál Rókusfalvy (psikologo)]] [[Péter Búsbach]] [[Péter István Nagy]] [[Péter Popper]] [[Peter Schiller (neŭrologo)]] [[Rezső Szokolszky]] [[Róbert Urbán]] [[Rumen István Csörsz]] [[Sándor Féjja]] [[Sándor Klein]] [[Sándor Radó (psikanalizisto)]] [[Sári Balkányi]] [[Tamás Keczer]] [[Tamás Kolos]] [[Tamás Vekerdy]] [[Teodóra Tomcsányi]] [[Teréz Virág]] [[Tibor Kökény]] [[Tihamér László Kiss]] [[Vilma Kovács]] [[Zoltán Kovács (psikologo)]] [[Zoltán Kőváry]] [[Zoltán Vass (psikologo)]] [[Zsuzsa F. Várkonyi]] [[Zsuzsa Kertész]] [[Zsuzsanna Vajda]] [[Bajin]] [[Baoŝan]] [[Ĉaojan]] [[Czijan]] [[Ĉenĝou]] [[Ĉongĝu]] [[Danĝou]] [[Ĉinĝou]] [[Gvanjuen]] [[Ĝanje]] [[Ĝoŭŝan]] [[Ĝunvej]] [[Jonĝou]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Ózd]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Rákospalota]] [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Sárvár]] [[Listo de instruistoj en Gimnastika Universitato de Budapeŝto]] [[Ljupanŝuj]] [[Loha]] [[Lonan (Gansuo)]] [[Loudi]] [[Manĝur]] [[Mjanjan]] [[Njinĉi]] [[Suĉjan]] [[Sujhua]] [[Ŝanvej]] [[Ŝicujŝan]] [[Ŝuanjaŝan]] [[Ŝuoĝou]] [[Tunĉuan (Ŝenŝjio)]] [[Tunĵen]] [[Tunljao]] [[Uĝun]] [[Uvej (Gansuo)]] [[Vejnan]] 2025-12-14 [[Adolf Árpási]] [[Ákos Görgényi]] [[Ákos Kiss (maŝininĝeniero)]] [[Aladár Henszelmann]] [[Albert Bogsch]] [[Albin Lajos Balogh]] [[Alfonz Sándor Freh]] [[András Gaál (radiologo)]] [[Antal Leszler]] [[Ármin Vendel Várszély]] [[Arnold Kiss]] [[Ármin Weisz]] [[Arnold Árpád Pauer]] [[Árpád Csák]] [[Asztrik János Barbély]] [[Árpád Fábián]] [[Attila Kiss (arkeologo)]] [[Béla Gimes]] [[Béla Miksa Bánhegyi]] [[Béla Töttössy]] [[Bonifác István Gidró]] [[Dezső Markó]] [[Emilián Béla Gacs]] [[Endre József Pintér]] [[Endre Mester]] [[Ernő Berentey (filo)]] [[Ernő Berentey (patro)]] [[Ernő Koppenstein]] [[Ernő Schiffer]] [[Ervin Aba]] [[Ervin Sövényi]] [[Erzsébet Kálmán]] [[Erzsébet Patek]] [[Éva Kis (geografo)]] [[Éva Kis (radiologo)]] [[Farkas Ignác Fenix]] [[Ferenc Ervin Fáy]] [[Ferenc Orbán Fedák]] [[Ferenc Rudolf Kádas]] [[Frigyes Kőszegi]] [[Gábor Jóna]] [[Gábor Vékony]] [[Gáspár András Fektor]] [[Gellért József Békés]] [[Gizella Erdélyi]] [[György Almássy (elektrinĝeniero)]] [[György Almássy (radiologo)]] [[György Benkő (radiologo)]] [[György Berentey]] [[György Csákány]] [[György Kárpáti (radiologo)]] [[György Luzsa]] [[Győző Gerő]] [[Henrik Bródy]] [[Ida Kutzián]] [[Ilona Oláhné Béládi]] [[Imre Endre Kovács]] [[Imre Hajdú]] [[Imre Holl]] [[Imre Hutás (radiologo)]] [[István Ferenc Borhegyi]] [[István Jóna]] [[István Méri]] [[István Szlávik (radiologo)]] [[Iván Bélai]] [[Jakab Zsigmond Ferenczy]] [[János Bárány (radiologo)]] [[János Damáz Fehér]] [[János Kende (premonstrato)]] [[Jenő Fitz]] [[Jenő Forrai]] [[Judit Gönczi]] [[Jusztin János Fink]] [[Kálmán Hüttl]] [[Károly Garay]] [[Katalin H. Gyürky]] [[Kelemen Kárpáti]] [[Klára Póczy]] [[Lajos Balla]] [[László Berek]] [[László Farádi]] [[László Levente Kasza]] [[László Tibor Kocsár]] [[László Zolnay]] [[lajos Tallián]] [[M. György Csákány]] [[Mária Gődény]] [[Márk Antal Kovách]] [[Melinda Kaba]] [[Menyhért Ferenc Takács]] [[Mihály Barabás (instruisto)]] [[Mihály Barabás (radiologo)]] [[Mihály Fóti]] [[Miklós Gábori]] [[Mihály Medárd Juhász]] [[Mihály Pál Soós]] [[Miklós Farkas (premonstrato)]] [[Miklós Kárpáti]] [[Mór Klein]] [[Nándor Lajos Gosztonyi]] [[Norbert Jakab Francsics]] [[Ödön Gohl]] [[Pál Deák]] [[Pál Lajkó]] [[Pál László Gerinczy]] [[Péter Fitz]] [[Sándor Altmann]] [[Sándor Gallus]] [[Sándor Károly Klempa]] [[Tamás Alajos Füssy]] [[Teofil Ferenc Balás]] [[Tivadar Bársony]] [[Valér Ferdinánd Ballay]] [[Veronika Csánk]] [[Vidor Révész]] [[Zoltán Kádár (arthistoriisto)]] [[Acuña (urbo)]] [[Bicje]] [[Cinĝun]] [[Cinĝou]] [[Cinjan]] [[Cinjuan (Gŭangdongo)]] [[Citajhe]] [[Cjuĉuan]] [[Cjuĝou]] [[Cjujczin]] [[Dejang]] [[Dinsi]] [[Dunjin]] [[Fanĉengan]] [[Gŭan En]] [[Hesano]] [[Huajan]] [[Ja'an]] [[Janczian]] [[Jintan (Ĝjangŝjio)]] [[Keĉhon]] [[Lienjunan]] [[Nagĉu]] [[Piedras Negras (urbo)]] [[Pinsjan (Ĝjangŝjio)]] [[Pisco (urbo)]] [[San Carlos (Cojedes)]] [[Sanmensja]] [[Sienin]] [[Sinju]] [[Sjaogan]] [[Sujĝou]] [[Ŝancjo]] [[Tanĉhon]] 2026-01-18 [[Adolf Vilmos Werner]] [[Ábel József Buzássy]] [[Alán Gyula Kalocsay]] [[Albin Ferenc Kiss]] [[Amand Mészáros]] [[András József Szennay]] [[Antal Cziráky]] [[Antal Imre Rezutsek]] [[Antal János Dréta]] [[Anzelm Kálmán Szentes]] [[Anzelm Sándor Nagy]] [[Arnold Mihály Marosi]] [[Árpád Kálmán Thurzó]] [[Árpád Sixtus Dékány]] [[Aurél Gergely Erdős]] [[Aurél József Ángyán]] [[Balázs Jenő Borsányi]] [[Bekény József Lóskay]] [[Béla Norbert Legányi]] [[Benedek Sajghó]] [[Bernát Antal Takács]] [[Bertalan Sándor Badalik]] [[Bertalan Vid Molnár]] [[Bonifác János Maar]] [[Bonifác Lancsics]] [[Caesar János Vagács]] [[Ciprián Gáspár Halbik]] [[Donát Bálint Szívós]] [[Egyed János Vaszary]] [[Endre Lajos Horváth]] [[Elemér Károly Lovas]] [[Emilián János Mann]] [[Emilián Pál Mórocz]] [[Endre Gergely Kovács]] [[Engelbert Nándor Mázy]] [[Etel József Méry]] [[Ferdinánd János Villax]] [[Ferenc Levente Hervay]] [[Gáspár György Dornis]] [[Géza Ferenc Karsai]] [[Gusztáv József Kalmár]] [[György Gábor Ihász]] [[Gyula Hagyó-Kovács]] [[Gyula Werner]] [[Henrik Jakab Saád]] [[Henrik Benedek Takács]] [[Hugó Ferenc Kamiss]] [[Illés Ede Kemenes]] [[Imre Flóris Szabó]] [[Imre Sixtus Debreczeni]] [[István Károly Pontelly]] [[Iván János Orsonics]] [[Izidor Sándor Szinek]] [[János Károly Kerekes]] [[Jeromos Antal Supka]] [[Jeromos István Szalay]] [[Jeromos Károly Fenyvessy]] [[József Dóczy (monaĥo)]] [[József Vaszary Dózsa]] [[Julián Imre Ágoston]] [[Jusztin Gyula Baranyay]] [[Kasszián Kázmér Mattyasovszky]] [[Kázmér Antal Zsilinszky]] [[Kornél Albert Bárdos]] [[Krizosztom József Novák]] [[Lajos Czakó Ambró]] [[László Bernát Bérczi]] [[László Bertalan Vass]] [[Leó Nándor Kuncze]] [[Lipót Márton Somogy]] [[Lőrinc Bogovich]] [[Marian Lajos Prikkel]] [[Márk János Kovács]] [[Maurus István Nyiredy]] [[Maurus Pál Pataki]] [[Mihály János Rimely]] [[Miklós Andrássy]] [[Miklós József Sárkány]] [[Miklós Orbán Arató]] [[Miklós Richárd Korzenszky]] [[Móric Csák]] [[Nándor János Lájer]] [[Norbert János Juhász]] [[Ödön Pál Vajda]] [[Oszvald János Tury]] [[Ottokár Lajos Székely]] [[Pál Horváth (abato)]] [[Placid Károly Olofsson]] [[Polikárp Ferenc Zakar]] [[Rajmund Sándor Molnár]] [[Róbert István Horváth]] [[Romuáld János Németh]] [[Sándor József Karle]] [[Sándor Teodóz Jáki]] [[Szaléz Gyula Tomanik]] [[Szaniszló Béla Villányi]] [[Szaniszló Győző Kühn]] [[Szörény Pál Schmidt]] [[Szulpic Dezső Molnár]] [[Tamás Horváth Dori]] [[Tibor Vendel Hajdu]] [[Timót József Horváth]] [[Tóbiás Mollik]] [[Valér Ignác Maczki]] [[Valerián József Ramóczy]] [[Vidor János Pataki]] [[Viktor Alfonz Récsei]] [[Vilmos Mihály Németh]] [[Vitál János Rózsa]] [[Xavér Ferenc Zsoldos]] [[Zoltán Elizeus Bán]] [[Zoltán György Zemplén]] [[Zsigmond Antal Simon]] [[Zsigmond Lajos Horváth]] [[Anĉin]] [[Bajse]] [[Binĝou]] [[Cjuĉuan]] [[Ĉejan]] [[Ĉianan]] [[Ĉiandongnan]] [[Ĉiansinan]] [[Ĉijuan]] [[Ĉinĉan]] [[Ĉinĉen]] [[Ĉindeĝen]] [[Ĉinhua]] [[Ĉinmen]] [[Ĉisi]] [[Ĉunzo]] [[Deĝou]] [[Fuĝou]] [[Gannan]] [[Ĝoukou]] [[Ĝumadian]] [[Hece]] [[Heĉi]] [[Junĉen]] [[Lajbin]] [[Liaoĉeng]] [[Linfen]] [[Linsja]] [[Listo de famuloj mortintaj en Pannonhalma]] [[Lulian]] [[Mejŝan]] [[Rábca]] [[Sanja]] [[Sanŝa]] [[Sjuanĉen]] [[Ŝanĵao]] 2026-02-22 [[Ádám Bernát Károlyi]] [[Ádám Kereskényi]] [[Ádám Nyirő]] [[Ágoston István Kovács]] [[András Lux]] [[Antal Ambschell]] [[Antal Arzén Karcsú]] [[Antal Gabon]] [[Antal Mindszenti]] [[Antal Muszka]] [[Attila András]] [[Attila Miklósházy]] [[Béla Bangha]] [[Benedek Kisdy]] [[Bertalan Farkas (monaĥo)]] [[Cirjék János Piry]] [[Dániel Hunya]] [[Dávid Alajos Fáy]] [[Ede Jacobi Lányi]] [[Elek Okolicsányi]] [[Erzsébet Tóth]] [[Farkas Tóth]] [[Ferenc Babai]] [[Ferenc Csepelényi]] [[Ferenc Fáicser]] [[Ferenc Patsch (jezuito)]] [[Ferenc Salbeck]] [[Ferenc Vágó]] [[Ferenc Xavér Demeter]] [[Gábor Hevenesi]] [[Gábor Jób]] [[Gábor Szerdahelyi (episkopo)]] [[Gábor Szerdahelyi (jezuito)]] [[Gedeon László Gál]] [[Gergely Malomfalvay]] [[Gergely Peltzmann]] [[György Árvai]] [[György Imrikovics]] [[György Szegedi]] [[György Tyukodi]] [[Gyula Morel]] [[Ignác Bärenkopf]] [[Ignác Szentmártonyi]] [[Imre Jeromos Huszár]] [[Imre Kelcz]] [[Imre Mócsy]] [[Imre Tolvay]] [[István Csete]] [[István Hajas]] [[István Kaprinai]] [[István Kereskényi]] [[István Komárik]] [[István Landovics]] [[István Pál (pentristo)]] [[István Szabó (agronomo)]] [[István Szabó (jezuito)]] [[István Tarnóczi]] [[István Tattay]] [[Jakab Németh]] [[Jakab Raile]] [[János Fonovich]] [[János Fridvalszky]] [[János Hevenesi]] [[János Illei]] [[János Labos]] [[János Lackfi]] [[János Lukács (jezuito)]] [[János Molnár (1708)]] [[János Molnár (1728)]] [[János Szegedi]] [[János Szegedy]] [[János Tersztyánszky]] [[Jenő Kerkai]] [[Jenő Vácz]] [[József Balogh (jezuito)]] [[József Kenyeres]] [[József Osvald Oslay]] [[Juraj Turković]] [[Kálmán Mészáros (monaĥo)]] [[Kálmán Mészáros (verkisto)]] [[Károly Salbeck]] [[Károly Tóth (monaĥo)]] [[Krizosztom Imre Körösztös]] [[László Boros (teologo)]] [[László Kőszeghy]] [[László Molnár (jezuito)]] [[László Őrsy]] [[László Thuróczy]] [[Levente Gyöngyösi]] [[Magdolna Rúzsa]] [[Márton Cseles]] [[Márton Takáts]] [[Máté Pankl]] [[Matthias Faber]] [[Matthias Piller]] [[Mátyás Pock]] [[Mátyás Sámbár]] [[Mihály Árvay]] [[Mihály Godó]] [[Mihály Lipsicz]] [[Mihály Salbeck]] [[Mihály Szegedi (jezuito)]] [[Mike Mihály Tóth]] [[Miklós József Lepsényi]] [[Miklós Muszka]] [[Mónika Fischl]] [[Nepomuk János Adami]] [[Pál Arató]] [[Pál Balassa]] [[Pál Bertalanfi]] [[Pál Hicsoldt]] [[Pál Kovács (jezuito)]] [[Pál Napholcz]] [[Pál Pereszlényi]] [[Péter Ágoston (monaĥo)]] [[Péter Mustó]] [[Robert Lantos]] [[Sándor Balogh (jezuito)]] [[Sándor Szörény]] [[Szabolcs Sajgó]] [[Szaléz László Kiss]] [[Tamás Beőthy]] [[Tamás Gergely Forrai]] [[Tóbiás Dirner]] [[Töhötöm Sándor Nagy]] [[Ulrich Kiss]] [[Vazul László Végvári]] [[Xavér Ferenc Éder]] [[Ankang]] [[Bajanur]] [[Bajĉen]] [[Bajŝan]] [[Daĉin]] [[Daŝjinganlin]] [[Golmud]] [[Ĝian' (Ĝilinio)]] [[Hajdun]] [[Hajŝji]] [[Hami]] [[Jezuita Universitato (Kassa)]] [[Juŝji]] [[Liaojuan]] [[Liŝuj]] [[Sunjuan]] [[Ŝanan]] [[Ŝjinĝou]] [[Taojuan (Ĉande)]] [[Tonghua]] [[Turfan]] [[Ulanĉabo]] 2026-04-05 [[Ágnes Dékány]] [[Ágoston Benkovich]] [[Albert Kemény]] [[Anita Orbán]] [[Antal Affray]] [[Árpád Daczó]] [[Artúr Probstner]] [[Bálint Hadnagy]] [[Bálint Ruff]] [[Bernát Mária Bauer]] [[Bernát Sartori]] [[Bertalan Förderer]] [[Boldizsár Marcell Marton]] [[]] [[Callistus Ambrus]] [[]] [[Damaszcén Gaál]] [[Demeter Ágotha]] [[Dezső Kamocsay]] [[Dezső Kemény (dentkuracisto)]] [[Dezső Kemény (verkisto)]] [[Didák Sámuel Kelemen]] [[Dömjén Paulovics]] [[]] [[Elek János Csató]] [[Elemér Vízi]] [[Emil Ábrányi (pli aĝa)]] [[Endre Bán (ginekologo)]] [[Endre Bán (pastro)]] [[Erika Lázár]] [[Ernő Kartal]] [[Ernő Nyáry]] [[Ervin Hruby]] [[Ete Burg]] [[Félix Gál]] [[Félix Szarvas]] [[Ferenc Ádám Bocskor]] [[Ferenc Kósa (pastro)]] [[Ferenc Rogács]] [[Gábor Mészáros ((ceramikisto)]] [[Gábor Mészáros ((ginekologo)]] [[Gábor Pósfai]] [[Gellért Mihály Pongrátz]] [[Gergely Szegedi (franciskano)]] [[Gergely Szegedi (kalvinisto)]] [[Géza István Kaáli Nagy]] [[Gusztáv Gaal]] [[György Bártfai]] [[György Békés]] [[György Euszták Sujánszky]] [[György Ferenc Vezér]] [[György Gaal (bibliotekisto)]] [[György Illei]] [[György Kese]] [[György Neubauer]] [[György Orbán (ginekologo)]] [[Gyula István Bálint]] [[Ilda Fodor]] [[Ildikó Kamocsay]] [[Imre Aszódi (ginekologo)]] [[Imre Berczeller]] [[Imre Tamás Kreskay]] [[Imre Vajkovics]] [[Imre Zsoldos (misiisto)]] [[István Kapitány]] [[István Martzy]] [[István Polgár (obstetrikisto)]] [[István Soós (pastro)]] [[János Batizfalvy]] [[János Berecz]] [[János Szőke]] [[Jenő Gaál (monaĥo)]] [[Jenő Szili]] [[József Fleischer]] [[József Kausz]] [[Judit Lannert]] [[Kálmán Lehoczky-Semmelweis]] [[Károly Burger]] [[Károly Újhelyi]] [[Károly Wagner (jezuito)]] [[Katalin Cseh (politikisto)]] [[Lajos Ábrányi]] [[Lajos Bódis]] [[Lajos Földes]] [[Lajos Kondor (monaĥo)]] [[Lajos Paksi]] [[László Berczeller]] [[László Gajdos]] [[László Hencz]] [[László Lajos]] [[László Lampé]] [[László Miklós (ginekologo)]] [[Lázár László]] [[Lóránt Bodnár]] [[Lőrinc Forintos]] [[Márton Billisics]] [[Márton József Keresztes]] [[Márton Melléthei-Barna]] [[Máté Simon]] [[Menyhért Táncz]] [[Miklós Nagy (ginekologo)]] [[Miklós Rosty]] [[Mór Grünwald]] [[Mór Liebmann]] [[Osvát Laskai]] [[Ottó Lakatos]] [[Pál Kubinyi]] [[Pál Salacz]] [[Rezső Gimes]] [[Romulusz Ruszin-Szendi]] [[Sándor Árvay (ginekologo)]] [[Sándor Ferkó]] [[Szabolcs Bóna]] [[Szerafin Ferenc Farkas]] [[]] [[Tamás Tapody]] [[Tibor Bedő]] [[Tivadar Kézmárszky]] [[Tivadar Nemecskay]] [[Tóbiás Ferenczi]] [[Vazul Alexovics]] [[Vilmos Kátay-Németh]] [[Viktória Lőrincz]] [[Vince Árva]] [[Vida Szakácsy]] [[Viktor Császár]] [[Zoltán Tanács]] [[Zsolt Hegedűs]] [[Zsolt Intődy]] [[]] [[Enŝi]] [[Enŝi Tucja kaj Miao]] [[]] [[]] [[Gaoĝou]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[Kabineto Magyar]] [[Lodin]] [[Lufen]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[Punin]] [[Ŝjantao]] [[Tianmen]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] [[]] he2lz0op99gxwm957z0a9havwn41x6w 0 208232 9366369 7847311 2026-05-04T08:21:07Z Sj1mor 12103 9366369 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Artefarita Vivo''', (ankaŭ '''A-vivo''') estas studkampo kaj artformo kiu ekzamenas [[sistemo]]jn kiuj rilatas al vivo, ĝiaj procedoj kaj ĝia [[evoluo|evoluado]] pere de [[simulado]]j uzante [[komputilmodeloj]]n, [[robotiko]]n, kaj [[biokemio]]n. Pro ĝia unua loko en la kampo, la termino "artefarita vivo" ofte uziĝas specife por aludi al "softa" a-vivo. [[Dosiero:Braitenberg vehicle (simulation made with breve).jpg|eta|dekstra|250px| [[Valentino Braitenberg|Braitenberg]]-a simulado, programita in [[breve (softvaro)|breve]], simulatoro por artefarita vivo]] == Superrigardo == Artefarita Vivo studas la [[evoluo]]n de [[agent-bazita modelo|agentoj]], aŭ loĝantarojn de komputile simulitaj vivoformoj en artefaritaj medioj. La celo estas studi fenomenojn trovitajn en reale okazanta evoluo, en kontrolita maniero, espereble por forigi kelkajn el la imanentaj limigoj de la studado de evoluo kiuj uzas vivajn bakteriojn aŭ musojn. La simulita eco de la organismoj kaj medioj permesas ankaŭ malortodoksajn kaj antaŭe neeblajn eksperimentojn (ekzemple la komparado de [[Lamarck-a evoluo]] kaj [[natura selekto]]). Kelkfoje inkluzivitaj en la ombrela termino "artefarita vivo" estas aliaj agent-bazitaj [[emerĝo|emerĝaj]] ecoj, ekzemple la evoluo de ekonomioj aŭ socioj. La komuna fadeno inter ĉiu "artefarita vivo" estas la koncepto de iteracia aliro al loĝantaro: generacioj de agentoj kiuj povas [[mutacio|mutacii]] kaj estiĝi pli adaptitaj iom post iom. == Filozofio == Nuntempe la normale akceptita difino de vivo ne permesas konsideri iajn a-vivajn simulaĵojn kiel "vivajn". Tamen malsamaj opinioj pri la potenco de artefarita vivo ja ekestiĝis: * La pozicio ''forta a-vivo'' (kp. [[forta AI]]) deklaras ke "vivo estas procezo kiun oni povas abstrakti for de kiu ajn medio". ([[John von Neumann]]). Notindas, ke [[Thomas S. Ray]] deklaris, ke lia program [[Tierra (komputila simulaĵo)|Tierra]] ne simulas vivon en komputilo, sed sintezigas ĝin. * La pozicio ''malforta a-vivo'' neas la eblecon generi "vivantan procezon" ekstere de kemia solvaĵo. Ĝiaj esploristoj anstataŭe provas mimiki vivprocezojn por kompreni la mekanikon kiu subtenas fenomenojn. Tio estas: "ni ne scias kio en la naturo generas ĉi tiun fenomenon, sed povus esti io tiel simple kiel ...". == Teknikoj == * [[Ĉela aŭtomato|Ĉelaj aŭtomatoj]] ofte uziĝas, precipe en la historio de artefarita vivo, pro la facilo skaligi kaj paraleligi. A-vivo kaj ĉelaj aŭtomatoj dividas intiman historion. * [[Neŭra reto|Neŭraj retoj]] kelkfoje uziĝas por modeligi la cerbon de agentoj. Kvankam tradicie pli tekniko de [[artefarita intelekto]], neŭraj retoj povas esti gravaj por simuli loĝantaran dinamikon de altaj organismoj kiuj povas ''lerni''. La simbiozo inter lernado kaj evoluo estas kerna ĉe teorioj pri la evoluo de instinktoj ĉe altaj organismoj, ekzemple ĉe la [[efiko Baldwin]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.alife.org/ Internacia Societo por Artefarita Vivo (ISAL)] * [http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?tid=41&ttype=4 Artificial Life (ĵurnalo)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060316071725/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=4&tid=41 |date=2006-03-16 }} * [http://www.biota.org Biota.org Biota.org (reta revuo kaj podkasto)] * [http://www.greythumb.org/blog Grey Thumb (blogo pri a-vivo)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051214064237/http://www.greythumb.org/blog/ |date=2005-12-14 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Artefarita vivo]] [[Kategorio:Komputilo]] [[Kategorio:Biologio]] 9xyimwnl0gj1erngwyotfxtf5saacfj 0 215869 9365999 9342663 2026-05-03T14:43:51Z ~2026-13166-70 253550 Ordo GBB-01-B kaj V-01-BBB korektitaj. 9365999 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:NL license plate.jpg|eta|Nederlanda numerplato]] [[Nederlando]] estis la unua ''lando'' en la mondo kie oni enkondukis la [[licencplato]]n. La unua licencplato, la numero "1", estis eldonita al sinjoro J. van Dam el [[Zoutkamp]], kiu havis propre fabrikitan aŭtomobilon. Lia frato havis platon numero "2". La aŭtomobiloj estis faritaj de la ''Groninger Motor-rijtuigen Fabriek'' (fabriko de motor-kaleŝoj en [[Groningo (urbo)|Groningo]]). Plej rimarkinde pri la aŭto estas ke oni konservis foton de ĝi. En Nederlando ĝis inkluzive [[2004]] la licencplato havis sesopan nigran cifer-literkombinaĵon, dividitan en tri grupoj de du (ekzemple ''DK-66-24''). Ekde [[2007]] por la unua fojo aperis kombinaĵo de sinsekve du ciferoj, tri literoj kaj unu cifero (''01-GBB-1''). Ekde [[1905]] ĝis inkluzive [[1951]] en Nederlando oni povis dedukti la provincon el la aŭtokodo. [[Dosiero:L-39272 County licenseplate Utrecht 02.JPG|eta|Provinco Utreĥto]] [[Dosiero:Royal Dutch License plate AA-86.jpg|eta|Licenplato por aŭtomobilo registrita por la reĝa familio]] La provincoj: * '''A''' [[Groningo (provinco)|Groningo]] * '''B''' [[Frislando]] * '''D''' [[Drento]] * '''E''' [[Overiselo]] * '''G''', '''GX''', '''GZ''' [[Nord-Holando]] * '''H''', '''HX''', '''HZ''' [[Sud-Holando]] * '''K''' [[Zelando]] * '''L''' [[Utreĥto (provinco)|Utreĥto]] * '''M''' [[Gelderlando]] * '''N''' [[Nord-Brabanto]] * '''P''' [[Limburgo (Nederlando)|Limburgo]] * '''R''' Transmaraj departementoj Ekde 1951 la kombinaĵo estas sendependa de la loko kie la posedanto loĝas. Ĝis [[1978]] la licencplato estis blua kun blankaj literoj kaj ciferoj. {| style="border:2px solid black; background-color:darkblue; color:white" | '''36-17-BD''' |} En [[1976]] kaj [[1977]] la licencplato estis iom pli helblua kaj havis alian [[tiparo]]n. * Ekde [[1978]] la licencplato estis (reflektante) flava kun nigraj literoj/ciferoj {| style="border:2px solid Black; background-color:yellow; color:black" | '''JG-PV-81''' |} {{-}} * Ekde [[2013]] {|style="float:left; border:2px solid Black; background-color:yellow; color:black" !style="background-color:blue; color:white" |NL | '''01-GBB-1''' |} {{-}} {|style="float:left; border:2px solid Black; background-color:yellow; color:black" !style="background-color:blue; color:white" |NL | '''1-KBB-00''' |} {{-}} {|style="float:left; border:2px solid Black; background-color:yellow; color:black" !style="background-color:blue; color:white" |NL | '''GB-001-B''' |} {{-}} {|style="float:left; border:2px solid Black; background-color:yellow; color:black" !style="background-color:blue; color:white" |NL | '''G-001-BB''' |} {{-}} {|style="float:left; border:2px solid Black; background-color:yellow; color:black" !style="background-color:blue; color:white" |NL | '''GBB-01-B''' |} {{-}} {|style="float:left; border:2px solid Black; background-color:yellow; color:black" !style="background-color:blue; color:white" |NL | '''V-01-BBB''' |} ;Licencplato por aŭtokomercistoj {| cellpadding="3" | {|style="float:left; border:2px solid black; background-color:#00B400; color:black;" | '''HA-57-58''' |} |} {{-}} ;Licencplato por taksioj {| cellpadding="3" | {|style="float:left; border:2px solid Black; background-color:#0091ED; color:black;" | '''NT-57-GT''' |} |} {{-}} En Nederlando la licencplato estas ligita al la veturilo. == Eksteraj ligiloj == * https://kentekenkennis.nl/tools/luka/ Lastaj eldonitaj novaj numerplatoj * https://kentekenkennis.nl/tools/holk/ Historia superrigardo de la lasta nova numerplato laŭ tago * https://kentekenkennis.nl/tools/trade/ Dekodilo por transitaj numerplatoj * https://kentekenkennis.nl/tools/fidec/ FINO-plaka dekodilo Elektraj ŝtupoj. Legu la tekston sub Kenteken voor elektrische step sur https://nos.nl/artikel/2572921-dit-verandert-op-1-juli-kenteken-voor-elektrische-step-en-streep-door-designerdrugs kaj legu ankaŭ https://www.rdw.nl/nieuws/2025/eerste-e-step-met-goedkeuring-en-kenteken kaj vidu ankaŭ https://www.instagram.com/p/DLkuabehD9c/ kaj nun legu ankaŭ https://www.rdw.nl/paginas/kenteken-aanvragen-voor-uw-bijzondere-bromfiets {{Projektoj}} [[Kategorio:Nederlando]] [[Kategorio:Transporto en Nederlando]] [[Kategorio:Aŭtokodoj laŭ landoj|Nederlando]] rtd2xn19ij1jykyts6l1dyff5r6h2gf 0 218099 9366523 8814350 2026-05-04T10:41:04Z Crosstor 3176 9366523 wikitext text/x-wiki '''Zala (reĝa departemento)''' estis historia departemento en okcidenta parto de la Hungara Reĝlando. [[Dosiero:Zala.png|thumb|350px|right|Hungara reĝlando kun Kroatio, loko de departemento Zala]] * Departementejo: [[Zalaegerszeg]] * [[Areo]]: 5995 &nbsp;km² * [[Loĝantaro]]: 404.699 en [[1891]] == Demografio == Laŭ la censo de [[1880]] * 261.198 (72,6%) [[hungaroj]] * 7.585 (2,1%) [[germanoj]] * 70.587 (19,6%) [[kroata lingvo|kroatoj]] * 20.165 (5,6%) ceteraj. Laŭ la censo de [[1910]] * 347.167 (74,4%) [[hungaroj]] * 3.889 (0,8%) [[germanoj]] * 91.909 (19,7%) [[kroatoj]] * 23.368 (5,0%) ceteraj. La ceteraj estas pleje [[slovenoj|slovenaj]] En [[1981]] * 296.145 (73,2%) [[hungaroj]] * 79.737 (19,7%) [[kroatoj]] * 21.380 (5,2%) [[slovenoj]] * 3.355 (1,6%) ceteraj == Administracio == Estis 13 distriktoj, ties nomoj estas la samaj, ol la distriktejoj: * [[Distrikto Alsólendva]] * [[Distrikto Balatonfüred]] * Distrikto Csáktornya ([[Čakovec]]) * [[Distrikto Keszthely]] * [[Distrikto Letenye]] * [[Distrikto Nagykanizsa]] * Distrikto Nova * Distrikto Pacsa * Distrikto Perlak ([[Prelog]]) * [[Distrikto Sümeg]] * [[Distrikto Tapolca]] * [[Distrikto Zalaegerszeg]], samtempe departementejo * [[Distrikto Zalaszentgrót]] La departemento situas ĉe la montaro '''Bakony''' (bakonj), [[lago]] [[Balatono]] kaj [[rivero]]j [[Zala]] kaj [[Mura]]. La alvenintaj hungaroj en [[895]] trovis la teritorion konvena por vivadi pro la riveroj, ebenaĵoj. [[Sankta Stefano]] formis departementon en la 11-a j.c. Post la [[mezepoko]] la [[turkoj]] parte okupis la departementon. Estis grandaj bataloj ankaŭ en [[1945]]. En [[1920]] teritorio ĉe Mura iĝis parto de SHS (Serba-Kroata-Slovena Reĝlando), poste [[Jugoslavio]]. Inter [[1941]]-[[1945]] la hungara armeo reokupis la teritorion. Post disiĝo de Jugoslavio tiu teritorio apartenas parte al [[Kroatio]], parte al [[Slovenio]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://mtdaportal.extra.hu/adatbazisok.html Censo de Hungario en 1880 (hungare)] * [http://www.omm1910.hu/?/adatbank Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141006080757/http://www.omm1910.hu/?%2Fadatbank |date=2014-10-06 }} == Vidu ankaŭ == * [[Departementoj de reĝlando Hungario]] * [[Hungara reĝlando]] {{Departementoj de Hungara reĝlando}} [[Kategorio:Zala| ]] [[Kategorio:Departementoj de Hungara Reĝlando]] b0y4fhr4t0o0q68hgkjvmqgddqzru6e 0 219197 9366135 9349217 2026-05-03T20:26:12Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366135 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo={{PAĜNOMO}}}}[[Dosiero:Беларусы._Biełarusy._Belarusians.png|alternative=Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png|eta]] '''Belorusoj''' aŭ '''belarusoj''' foje '''belarutenoj'''{{mankas fonto}} (memnomo: беларусы) estas [[slavoj|slava]] popolo kun ĉirkaŭ 10 mln. da homoj, loĝantaj ĉefe en [[Belorusio]]. Belorusoj kune kun [[rusoj]] kaj [[ukrainoj]] apartentas al orientaj slavoj. Laŭ la tradicia koncepto la prauloj de belorusoj estis antikvaj slavaj kaj baltoj. La fundamenton de la popolo formis la triboj de [[dregoviĉoj]], [[kriviĉoj]] kaj [[radzimiĉoj]]. En la epoko de politika malunueco sur la teritorio de la nuntempa Belorsuio en la 13-a kaj 14-a jarcentoj la teroj de belorusoj fariĝis parto de la [[Grandduklando Litovio|Grandprinclando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio]], enkadre de kiu formiĝis la belorusa popolo. La formado de la belorusa etno okazis en kondiĉoj de konfesiaj kontraŭstaroj inter [[ortodoksismo]] kaj [[katolikismo]], poligo en la epoko de [[Pola-Litova Unio|Pola-Litva Unio]] kaj rusigo dum estado en [[Rusia Imperio]], al kiu la belorusaj teroj ekapartenis rezulte de 3 dividoj de [[Pollando]] (1772, 1793, 1795). Fine de la 17-a jarcento la antikva belorusa lingvo estis forigita el la socia vivo per la [[pola lingvo|la pola]]. La unuaj publikaĵoj en la belorusa lingvo reaperis nur en 19-a jarcento. Malgraŭ la unueco de la belorusa kulturo formiĝis regionaj diferencoj. Oni kalkulas ses histori-etnografiajn regionojn: Poozerje (norde), Podneprovje (oriente), Centra Belorusio, Ponemanje (nord-okcidento), Orienta Polesje kaj Okcidenta Polesje. == Etnonomo == {{Projektoj|n=Kategorio:Belorusoj|ReVo=belorus}}La etnonimo "belorusoj" devenas de la loknomo "Blanka Rutenio", kiu komence havis regionan signifon kaj en la ortodoksa-uniata tradicio rilatis al la nordaj kaj orientaj partoj de moderna Belorusio. La unua registrita uzo de la vorto "beloruso" en la greka traduko (Leucorussus) kiel memnomo por homoj el la moderna etna teritorio de Belorusio estas konata el la eniro de Solomon Rysinski en la Altdorfa Universitato en 1586<ref>''Латышонак А.'' Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, sed la difino ne fariĝis ĝeneraligita kiel etnonimo tiutempe. Ĝis la fino de la 18-a jarcento, kiel memnomoj de la loĝantaroj estis uzataj la nomoj "rutenoj" aŭ "litvanoj" referencante la antikvan Rutenan Ŝtaton kaj Grandan Litvan Princladon.<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.''</ref> La memnomo "belorusoj" kiel etnonimo enradikiĝis por la belorusa etno (preskaŭ tra ĝia tuta etna teritorio) nur meze de la 1860-aj jaroj (post la verkoj de la rusa etnografo Roderiĉ Erkert). Kaj dum la 1870-aj kaj 1880-aj jaroj, la etnonimo "belarusoj" firme kaj fine anstataŭis aliajn "konkurantajn" nomojn ("kriviĉoj", "kricanoj", "litvanoj", "nigrorusoj", tutejŝoj kaj aliajn), kiuj estis proponitaj tiutempe de diversaj historiistoj, ideologoj kaj publicistoj, kaj lok-regionajn nomojn (polesianoj, pinskanoj, zaharodanoj).<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.''</ref> En 1903, etnografo Jevĥim Karskij deklaris, ke la nomo "belorusoj" estis nekonata al la plej konservema kamparana parto de la loĝantaro: "Nuntempe, la simpla popolo en Belorusio ne konas ĉi tiun nomon. Kiam oni demandas: kiu vi estas?, la simpla popolano respondas: ruteno, kaj se li estas katoliko, li nomas sin aŭ katoliko aŭ polo; kelkfoje li nomas sian patrujon Litvo, aŭ eĉ simple diras, ke li estas "ĉi tie - ulo" (tutejszy) — lokulo, kompreneble, komparante sin kun persono, kiu parolas grandruse, kiel fremdulo en la Nordokcidenta Distrikto".<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref> == Religio == La plimulto de belorusaj kredantoj estas ortodoksaj, pli malgranda nombro estas romkatolikapj. Dum sovetia epoko tra la lando disvastiĝis ateismo. En antikvaj tempoj, la loĝantaro de la etna teritorio de belorusoj estis pagana. En la 10-a-11-a jarcentoj, kristanismo komencis disvastiĝi ĉi tie. Unu el la unuaj misiistoj estis la islanda vojaĝanto Torvald. La unua kristana diocezo de Polack aperis en 992. Ĝi estis administra unuo de la Kieva Metropolo de la Patriarkeco de Konstantinopolo. Ĝenerale, ekzistas kialoj kredi, ke la disvastiĝo de kristanismo de la orienta, aŭ bizanca, kaj okcidenta, aŭ romia rito (la divido inter ortodoksismo kaj katolikismo okazis nur en 1054) inter belorusoj okazis samtempe kaj paralele. En la 13-a-14-a jarcentoj en [[Princlando Litovio|la Granda]] [[Princlando Litovio|Litva Princlando]], la ĉefa areo de formiĝo de la belorusa etno estis loĝigita de slavlingva loĝantaro, kiu estis ĉefe kristana. Samtempe okazis kontaktoj kun la najbara balta pagana loĝantaro, kiu iom post iom slaviĝis. La ĉeesto de kristanoj en [[Vilno]] kaj [[Kernavė|Kernave]], kiu estas rimarkita ekde la mezo de la 13-a jarcento, atestas pri la longdaŭra kunekzisto de la kristana kaj pagana loĝantaroj en la Granda Litva Princlando.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref> Meze de la 13-a jarcento, dum la regado de reĝo Mindovgo, la unua katolika episkopejo estis starigita (kvankam la episkopejo de Turov estas menciita en la Kieva-Peĉora Pateriko sub 1105, kaj en la unua duono de la 13-a jarcento, la rutena episkopejo funkciis en la Polackaj teroj, kiuj estis integrigita en la nove formitan Rigan Metropolon en 1255), kiu kovris la terojn de la Granda Litva Princlando. Poste, denove ne ekzistis teritoria organizado de la Romkatolika Eklezio, kvankam en la 1320-aj jaroj ekzistis po unu monaĥejo por la germanaj dominikanoj kaj franciskanoj en Vilno kaj [[Navahrudak|Novohradok]], kiuj ne ĉesigis siajn provojn je misia agado. En 1387, laŭ ordonoj de la Grandprinco [[Ladislao la 2-a Jogajlo|Jagiello]], la balta pagana loĝantaro komencis esti amase konvertata al katolikismo, kio estas konsiderata la dua ondo de kristanigo de la baltoj en la Granda Litva Princlando. Jagiello fondis la Vilnan Episkopejon, kiu estis dividita en sep paroĥojn (inkluzive de tiuj en Abolci, Haina kaj Kreva). Poste, la grandprincoj (ekzemple, [[Vytautas|Vitoldo la Granda]]) sekvis politikon de religia toleremo, kaj la feŭda ŝtato (nobelaro) konsistis el kaj katolikoj kaj ortodoksuloj. En la dua duono de la 16-a jarcento, ondoj de la religia Reformacio, kaj poste la Kontraŭreformacio, influis ĉefe la nobelaron. Kalvinismo fariĝis la plej populara konfesio inter la protestanta nobelaro. Tamen, en la 1590-aj kaj 1600-aj jaroj, la protestanta kaj ortodoksa nobelaro en sia plimulto konvertiĝis al la romkatolikismo, kaj nur pli malgranda parto aliĝis al ortodoksismo aŭ protestantismo. En 1596, kiel rezulto de la [[Unio de Bresto]], la ortodoksaj episkopoj resubigis la litvan (Kievan) metropolon al la Sankta Seĝo en la formo de la Rutena Uniata Eklezio. En 1632, la reĝo kaj grandprinco [[Władysław Vasa]], por konservi religian pacon kaj plifortigi tradician toleremon en la [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj|Pola-Litva Komunumo de Respublikoj]], oficiale restarigis la Kievan Metropolon de la Konstinopola Patriarkeco, kiun, post la milito kun la [[Grandprinclando Moskvo|Moskva ŝtato]] kontraŭ la Pola-Litova Komunumo de Respublikoj en 1654–1667, en 1685, la moskva caro Aleksej Miĥajloviĉ fakte subigis ĝin al la Moskva Eklezio. Fine de la 18-a jarcento, ĉirkaŭ 70% da belorusoj apartenis al la Uniata (Grek-katolika) Eklezio, 15% estis romkatolikuloj, 7% estis judoj, kaj nur 6% estis ortodoksuloj de la Registara Sinodo de la Rusia Imperio (la Moskva Eklezio). En 1839, la rusiaj aŭtoritatoj malpermesis la Uniatan Eklezion kaj perforte aneksis ĝiajn kredantojn al la Registara Sinodo. == Kulturo == Historie, belorusoj festas la sekvajn tradiciajn popolferiojn: * Bahaĉ — popola rikoltfesto tempigita por koincidi kun la aŭtuna ekvinokso (ĉirkaŭ la 21-22-a de septembro) * Vialikdzienj — [[Pasko]] * Dziady — popola memorfesto, rita vespermanĝo memore al mortintaj prapatroj. La tago, en kiu la rito okazis, kaj la animoj de la mortintoj, kiuj estis honoritaj, ankaŭ nomiĝis dziady(avoj). (2-a de novembro) * Kalady — antaŭkristana festo asociita kun la vintra solstico. Post la kristaniĝo, ĝi estis tempigita por koincidi kun la festoj de la Kristnasko kaj Epifanio. * Kamajedzica — popola festivalo asociita kun la alveno de printempo estis dediĉita al la vekiĝo de la urso (24-a de marto) * Kupalle — antikva pagana agrikultura festo (6-7 julio) * Maslenica — popolfestivalo markanta la finon de vintro kaj la bonvenigon de printempo, festata dum tuta semajno antaŭ la granda fasto * Pakroŭ — popola ortodoksa festo (14-a de oktobro / 1-a de oktobro laŭ la Malnova Testamento), simbolante la kovron de la tero per la unua neĝo * Radunica — tago de speciala memorfesto de la mortintoj en la popola kalendaro kaj ortodoksa tradicio, celebrata marde de la dua semajno post Pasko (9-a tago). * Trojca — unu el la ĉefaj kristanaj festoj, celebrata la 50-an tagon post Pasko Naciaj festoj * Tago de libero (25 de marto) * Tago de sendependeco (3-a de julio) == Lingvoj == La du oficialaj lingvoj de Belorusio estas la [[Belorusa lingvo|belarusa]] kaj la [[Rusa lingvo|rusa]]. La rusa fariĝis kunoficiala kun la belarusa post la belorusa referendumo de 1995, kiu ankaŭ starigis la flagon (sen la martelo kaj rikolto), himno kaj blazono estos tiuj de BSSR. La Parlamenta Asembleo de OSKE deklaris, ke la referendumo malobservis internaciajn normojn. Membroj de la opozicio asertis, ke la organizado de la referendumo implikis plurajn gravajn malobservojn de leĝaro, inkluzive de malobservo de la konstitucio.<ref>https://web.archive.org/web/20201016201638/http://www.bielarus.net/archives/2009/06/04/1615</ref> == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Belorusoj| ]] [[Kategorio:Etnoj en Eŭropo]] [[Kategorio:Etnoj en Belorusio]] [[Kategorio:Slavaj triboj]] [[Kategorio:Etnoj en Kazaĥio]] 7il5o7cuuucs3p14klc782xhmjmk54k 0 219242 9366153 8977539 2026-05-03T20:36:53Z DidCORN 34571 9366153 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Boiling_water_reactor_no_text.svg|eta|400px|Nuklea centralo kun bolakva reaktoro <br /> 1. Reaktorejo<br /> 2. [[Fuelo]]<br /> 3. [[Reguliga stango]] (kontrol-stango)<br /> 4. Cirkuliga [[pumpilo]]<br /> 5. Movigo de la reguliga stango<br /> 6. Freŝa [[vaporo]]<br /> 7. Postpleniga [[akvo]]<br /> 8. Grandprema vaporturbino<br /> 9. Malgrandprema vaporturbino<br /> 10. [[Generatoro]]<br /> 11. Ekscita maŝino<br /> 12. [[Kondensatoro]]<br /> 13. Malvarmiga akvo<br /> 14. Postakva antaŭvarmigilo<br /> 15. Postakva pumpilo<br /> 16. Pumpilo de la malvarmiga akvo<br /> 17. Perbetona radiodefendado<br /> 18. Al elektra teledukto (alt-tensia reto)]] La '''bolakva reaktoro''' (angle: ''Boiling water reactor, BWR'') estas malpezakva [[nuklea reaktoro]]. Ĝi similas al la [[premakva reaktoro]], sed la diferenco estas, ke oni gajnas la vaporon ne per [[varmointerŝanĝilo]]j, sed mem en la reaktora kerno. En la reaktora kerno troviĝas plurcent stangoj da nukleaj [[fuelo]]j. La fuelstango entenas la riĉigitan [[uranio]]n en formo de urani-dioksido. La malvarmiga akvo fluas de sube al supren kaj samtempe servas kiel [[neŭtrono|neŭtrona]] [[nuklea moderigilo|moderatoro]]. Oni regas la [[povumo]]n de la reaktoro per du metodoj: * Per parta enŝovo, oni eltiras la regajn stangojn pro atingi la 70 %-an de la nominala povumo. La regaj stangoj bone sorbas la neŭtronojn, tiel povas facile halti la [[ĉenreakcio]]n. * Se la reaktoro atingas 70-100%-an de la nominala povumo, oni regas ĝin per flurapido de la akvo. Se la akvo pli rapide trapasas la reaktoran kernon, estiĝas malpli da vaporbobelo en la kerno, tiel pli da neŭtronoj malrapidiĝas, kio kreskigas nombron de la fenditaj [[atomkerno]]j. Se en la akvo estas pli da bobeloj, malrapidiĝas malpli da neŭtronoj, tiel la nombro de la fenditaj atomoj malkreskas. Oni forkondukas la estiĝintan vaporon el la reaktorejo rekte al la [[vaporturbino|turbinoj]]. Ĉar ĉiam ekzistas [[radioaktiveco|radioaktivaj]] atomkernoj en la malvarmiga akvo de la reaktoro, oni devas ĉiam izoli de la ekstero la [[turbino]]jn. Tio kreskigas la riparajn kostojn - kompare al la premakva reaktoro -, sed tion balancigas la pli granda povumo kaj la pli simpla konstruo. '''Avantaĝoj''' (kompare al la premakva reaktoro): * simpla konstruo, ne ekzistas varmointerŝanĝilo, * pli granda povuma grado, * pli bona regebleco (laŭ tagaj, semajnaj bezonoj), * pli malgranda dumfunkcia premo: 75 [[baro (unuo)|baroj]] (kompare al la 158 baroj de la premakva reaktoro), * pli malgranda temperaturo de la nuklea fuelo. '''Malavantaĝoj''' (kompare al la premakva reaktoro): * pli granda [[reaktorejo]], pro tio pli grandaj konstruaj kaj riparaj kostoj, * la radioaktiva poluiteco de la turbinoj signifas pli grandan danĝeron je la medio, * oni devas enŝovi la regajn stangojn desube en la reaktorejon. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nukleaj reakciujoj]] [[Kategorio:Nukleaj centraloj]] [[Kategorio:Reaktortipoj]] s52unnt979thic5qdu8jiajq62v1lxq 0 220441 9366068 8432262 2026-05-03T18:33:02Z Lovelano 74851 + {{Sen fontoj}} 9366068 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj | temo = historio | dato = majo 2026 }} [[Dosiero:Roswell(reconstitution).png|eta|Hipoteza rekonstruo de la Roswell-incidento]] La '''Roswell-incidento''' atingis je la [[8-a de julio]] [[1947]] la ĵurnalajn frontpaĝojn en [[Usono]]. Temis pri la postsavado de kraŝaĵoj apud [[Roswell]], [[Nov-Meksiko]], en julio 1947. Ĉi tiuj kraŝaĵoj devenis de grandalta (stratosfera) spiona balono, kiaj celis detekti unuan atombomban eksplodigon de la rusoj. Por kaŝi tion, la usona armeo disvastigis la Nifo-legendon. Laŭ la nifo-kredantoj eĉ hodiaŭ, temas pri kraŝo de neidentigita fluganta objekto ([[nifo]]), kiu estis paffaligita de la aerarmeo. == Mistera kraŝo == En julio 1947, en la dezerto apud Roswell, okazis incidento, ĉe kiu la nokta kraŝo de nekonata objekto kaŭzis mondnovaĵon. La usona aerarmeo nome deklaris en oficiala gazetara komunikaĵo, ke oni postsavis kraŝintan nifon (''Usona aerarmeo kaptis Nifon'' legeblis en diversaj usonaj gazetoj). Unu tagon poste venis nova komunikaĵo, en kiu oni parolis pri kraŝinta [[veterbalono]]. Post tio oni dum tridek jaroj silentis. Nur en 1978 la Roswell-incidento refariĝis novaĵo, kiam la konata kanada nifo-esploranto Stanton T. Friedman kontaktis eksmajoron Jesse Marcel. Marcel en 1947 kunhelpis dum la postsavado de la restaĵoj de la (laŭ la aerarmeo) veterbalono. Kiel eksmajoro, Marcel deklaris en 1978 al Friedman, ke ĝi ne estis veterbalono, sed tamen ekstertera kosmoŝipo. Friedman trovis en Roswell ankoraŭ dekojn da aliaj ĉeestantoj, inter kiuj eĉ generalo, kiuj konfirmis la interpreton de Marcel. Friedman verkis libron, post kio ankoraŭ pli da ĉeestantoj anoncis sin kaj ankoraŭ dekoj da libroj aperis. == Novaj deklaroj de la usona aerarmeo == La diskuto pri la Roswell-incidento, kiu ankoraŭ daŭras, kondukis al demandoj en la usona kongreso kaj nova deklaro de la usona aerarmeo. En 1998 la usona aerarmeo prezentis la novan eksplikon en gazetara konferenco, kiu eĉ en [[Eŭropo]] rekte videblis. En tiu ekspliko la aerarmeo venis kun la rakonto pri "Project Mogull" ([[Projekto Mogolo]]). La kraŝo ne estis tiu de veterbalono, sed de multe pli granda spionada balono, per kiu la usonanoj klopodis observi la rusajn progresojn en la nuklea kampo. Intertempe la aerarmeo prezentis trian deklaron pri la Roswell-incidento. Laŭ tiu lasta interpreto okazis kraŝo de kajut-imitaĵo kun manekenpupoj. La nova deklaro kaj antaŭ ĉio la daŭra ŝanĝo de la ekspliko fare de aŭtoritatuloj ankoraŭ pli konvinkis la adeptojn de la nifo-teorio, ke en Roswell okazis pli, ol la aerarmeo volas ŝajnigi. Okulfrapa detalo estas, ke dum la [[1940-aj jaroj]] en Roswell la ununuraj nukleaj bomboj en la mondo estis deponitaj. Roswell ankaŭ estis la bazo de la aviadiloj, kiuj faligis la nukleajn bombojn sur [[Hiroŝimo]] kaj [[Nagasako]] en aŭgusto 1945. == Vidu ankaŭ == * [[Roswell (televidserio)]] {{Projektoj}} [[Kategorio:1947]] [[Kategorio:Misteroj]] [[Kategorio:Nifologio]] 3s0871gbyp68u7tzuayk8wdys2erabn 0 226337 9366264 8792861 2026-05-04T05:19:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366264 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Aguilar de Campoo (stacidomo)}} {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-P|situo sur mapo2=Hispanio|zomo = 9}} '''Aguilar de Campoo''' (''AgiLAR de KamPO'') estas urbo en [[Hispanio]], regiono [[Kastilio kaj Leono]], [[provinco Palencio]]. ==Geografio== Ĝi situas en suda flanko de la [[Kantabra Montaro]], en la komarko ''[[Montaña Palentina]]'', je ĉ. 100 km de Palencio, 100 de [[Santandero (Hispanio)|Santandero]] kaj 80 de [[Burgoso]]. Ĝi limas kun municipoj [[Barruelo de Santullán]], [[Berzosilla]], [[Brañosera]], [[Pomar de Valdivia]], [[Salinas de Pisuerga]], [[Valdeolea]] kaj [[Valderredible]]. [[Dosiero:Colegiata de San Miguel - Aguilar de Campoo.jpg|eta|200px|maldekstre|Ekstera vido de la preĝejo de Sankta Miĥaelo.]] [[Dosiero:Colegiata de San Miguel - Aguilar de Campoo (interior).jpg|eta|200px|maldekstre|Interno de la ĉefa preĝejo de Sankta Miĥaelo.]] [[Dosiero:Placo-SanktaMikaelo.jpg|eta|250px|maldekstre|Placo kaj Sankta Mikaelo.]] Ĝin trafluas la rivero [[Pisuergo]], kiu havas sian plej grandan akvorezervujon apud la urbo. La loĝantaro en [[2006]] estis 7 303 homoj; en 2021 de 6 711. Male al aliaj loĝlokoj de la provinco, pro siaj industriaj kaj ĉefurbaj karakteroj, Aguilar pliigis sian loĝantaron laŭlonge de la 20-a jarcento, akirante pli ol 6 000 loĝantoj, aparte pro altirado de apudaj lokanoj. ==Historio== La 14an de Majo 1255, la reĝo [[Alfonso la 10-a]] estante en Aguilar deklaris ĝin ''Villa Realenga'' (reĝa urbo) sendependiginta ĝin el nobela posedo, kio restos ĝis 1332. Ekde tiam estis ĉefurbo de la nomata "Meryndat de Aguylar de Canpo", formata de 262 loĝlokoj. Ekde la 14-a jarcento estis senjorlando kaj el 1480 markizlando. En la 18-a jarcento estis farunfabrikado kaj tekstila industrio. Dum la [[Hispana Milito de Sendependigo]] oni suferis pro la invado fare de francoj, ĉefe ĉe la Monaĥejo de Sankta Klara, kiu rezultis bruligita fare de la napoleonaj trupoj. En 1833 pron la provinca restrukturigo fare de Javier de Burgos, dum la regado de Isabel la 2-a, Aguilar kiu ĝis tiam apartenis al Kantabrio, estis aligita al la provinco Palencio. Dum la [[1950-aj jaroj]] oni konstruis la akvobaraĵon de Aguilar, kiu estis inaŭgurita en 1963. ==Vidindaĵoj== La urbo havas gravajn restaĵojn de [[romaniko|romanika]] arĥitekturo, inter kiuj la granda monaĥejo de Santa María la Real. Grava estas ankaŭ la kirko de Sankta Miĥaelo, en la centra placo de la urbo. Ruina kastelo, el kiu nur restas la eksteraj muroj, superrigardas la urbon el apuda monteto. Promenado tra la urba centro estas agrabla pro la abunda dispono de portikaro kiu protektas kontraŭ aĉa vetero, blazondomoj kaj ekzemplo de popola arkitekturo. La urbo estas konata en Hispanio kiel ĉefurbo de la industria de [[biskvito]]j, la baza enspezofonto dum la lastaj jaroj. ==Bildoj== <gallery> BlazondomoenAguilar.jpg|Blazondomo en Aguilar. Aliablazondomo.jpg|Alia blazondomo en Aguilar. PontosuperriveroPisuerga.jpg|Ponto super rivero Pisuerga. RiveroPisuergatraAguilar.jpg|Rivero Pisuerga tra Aguilar. Presa de Aguilar de Campoo.jpg|Akvobaraĵo de Aguilar de Campoo. PanoramodeAguilar.jpg|Panoramo de Aguilar. Portikaratrotuaro.jpg|Portikara trotuaro. PuertaPaseoMonasterio.jpg|Pordego de iama murego. PuertaPortazgo.jpg|Pordego Portazgo (pagejo) kaj Sankta Mikaelo. SanktaMikaelo.jpg|Rozo ĉe Sankta Mikaelo. Alia rozo cxe Sankta-Mikael.jpg|Alia rozo ĉe Sankta-Mikaelo. SanktaCecilia.jpg|Preĝejo Sankta Cecilia. UrbodomodeAguilardeCampoo.jpg|Urbodomo de Aguilar de Campoo. </gallery> ==Vidu ankaŭ== * [[Municipoj de la provinco Palencio]] * [[Aguilar de Campoo (stacidomo)]] * [[Mave (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.aguilardecampoo.com Oficiala retejo de la Urbestraro de Aguilar de Campoo ]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://www.aguilardecampoo.net Paĝo pri la urbo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170921125756/http://aguilardecampoo.net/ |date=2017-09-21 }}. * [http://www.santamarialareal.org/ Fundación Santa María la Real - Fondaĵo por la studo de la romanika arto]. * [http://www.arquivoltas.com/8-palencia/02-Aguilar%20de%20Campoo.htm Fota vojaĝo tra la romanika arto de la urbo] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Aguilar de Campoo| ]] [[Kategorio:Urboj de Hispanio]] [[Kategorio:Municipoj de Palencio]] jlzd0ym9mrp5infwvfda0fo982z3ryb 0 229535 9366445 9365643 2026-05-04T09:01:16Z Wheatley2 216749 9366445 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto | nomo = Rick Astley | dosiero = Rick Astley-cropped.jpg | priskribo de dosiero = Astley prezentiĝanta en [[Singapuro]], aŭgusto de 2008 | fono = soloa kantisto | naskonomo = Richard Paul Astley | naskiĝo = [[6-an de februaro]] [[1966]]<br />{{flagicon|Anglio}} [[Newton-le-Willows]], [[Merseyside]], [[Anglio]] | instrumento = [[Voĉa muziko]], [[gitaro]], [[drumo]], [[Klavarinstrumento]] | tipo de voĉo = [[Bass-baritono]] | ĝenro = [[Popmuziko]], [[blue-eyed soul]] | okupo = [[kantverkisto]] | aktivaj jaroj = [[1985 en muziko|1985]] - nuntempo | eldoninto = [[Sony BMG]] | parencaj temoj = [[FBI (apartigilo)|FBI]]<br />[[Stock Aitken Waterman]] | ttt = http://www.rickastley.co.uk/ |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }}}} '''Richard Paul ASTLEY''' (naskiĝis la {{daton|6|februaro|1966}} en [[Warrington]], [[Cheshire]], [[Anglio]]) estas angla [[kantisto]] kaj [[komponisto]], komencanta en sojlo de la [[1980-aj jaroj]] kiel [[drumisto]] en grupo Give Way. En 1983, jam kiel kantisto, aliĝas al grupo FBI. Du jarojn poste li ligas kiel solisto sukcesan kunlaboradon kun produktora teamo Stock - Aitken - Waterman. En 1987 li havas tre sukcesan kanton ''Never Gonna Give You Up'' (la 1-a en Anglio kaj Usono), post ĝi sekvas pluajn. Stile li estadas alvicigata al pop-soŭlo. {{Projektoj}} {{Ĝermo|anglio|kantisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Astley, Rick}} [[Kategorio:Drumistoj]] [[Kategorio:Popmuzikistoj]] [[Kategorio:Britaj kantistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 6-an de februaro]] 3h4hfnwlqcix8g452w4ph9wrjl7q1kt 0 233980 9366226 8722345 2026-05-04T00:04:12Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Veškovce.JPG|Veškovce.JPG]] estas anstataŭigita per [[c:File:Reformed_church,_main_street_in_Veškovce_(Veľké_Kapušany).jpg|Reformed_church,_main_street_in_Veškovce_(Veľké_Kapušany).jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|Fi 9366226 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | Urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Veľké Kapušany | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|hu|hungar|''Nagykapos''}} | alia_nomo1 = | kategorio = Urbo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Nagykapos03.JPG | dosiero_priskribo = Veľké Kapušany <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Coa Slovakia Town Nagykapos.svg <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Veľké Kapušany | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Slovakio | lando_flago = 1 | regiono = Regiono Košice | distrikto = Distrikto Michalovce | histregiono = Supra Hungarujo | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Zemplín | montaro = | ŝoseo = | limo = | parto = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | rivero = Ortov | rivero1 = Udoč | rivero2 = | rivero3 = <!-- *** Situo *** --> | situo = Veľké Kapušany | leviĝo = 109 | lat_d = 48 | lat_m = 33 | lat_s = 12 | lat_NS = N | long_d = 22 | long_m = 04 | long_s = 38 | long_EW = E | koordinatoj_ne_en_titolo = true <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 29.615 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 9549 | loĝantaro_dato = 31.12.2007 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1211/1214 | establita_tipo = Unua skribmencio | ĉefulo = | ĉefulo_partio = | ĉefulo_tipo = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 079 01 | areo_kodo = +421-56 | areo_kodo_tipo = | kodo = MI | kodo_tipo = Aŭtokodoj | kodo1 = 543853 | kodo1_tipo = NUTS <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Slovakio | mapo_lokumilo = Slovakio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Regiono Košice | mapo1_lokumilo = Regiono Košice | mapo2 = |mapo2_priskribo = | freemap_zoom = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Veľké Kapušany | retpaĝo = [http://www.vkapusany.sk www.vkapusany.sk] | portalo = Slovakio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo urbo|zomo=11}} }} [[Dosiero:Reformed church, main street in Veškovce (Veľké Kapušany).jpg|250ra|eta|maldekstra|Ekstera preĝejo de Veľké Kapušany]] '''Veľké Kapušany,''' {{LingvoKunNomo|hu|hungar|'''Nagykapos'''}} estas [[urbo]] en [[Slovakio]], en [[regiono Košice]], en [[distrikto Michalovce]]. == Situo == La urbo situas sur [[ebenaĵo]], laŭ flanko[[vojo]]j, fine de normalŝpura [[fervojo]] de [[Bánovce nad Ondavou]] el [[Humenné]], kiu en pasinteco estis uzita ankaŭ por konekto kun [[Uĵhorodo]]. Tiu ĉi linio ja ne estas de decembro [[2012]] plu uzata por persona transporto<ref>http://michalovce.korzar.sme.sk/c/6627605/vlakove-spojenie-z-velkych-kapusian-do-banoviec-zrusili.html</ref>. Samtempe ja funkcias larĝŝpura fervojo de Uĵhorodo al [[Haniska (distrikto Košice-ĉirkaŭaĵo)|Haniska]]. [[Ukrainio]] etendiĝas en la najbareco. [[Rivero]]j [[Uĵ]] kaj [[Latorica]] preterfluas. Košice troviĝas 72 km. == Historio == La unua mencio devenis el [[1214]], tiam ĝi estis eklezia bieno. Ĝi iĝis [[kampurbo]] en [[1417]] kune kun foirorajto. En [[1427]] la kampoj apartenis al [[familio]] Drugeth. Unu el la familio en [[1530]] finrabis la urbeton, poste denove la eklezio reakiris ĝin. En la 16-a jarcento la urbo prosperis helpe de industrio, komercado, agrokulturo. Pro la bataloj dum [[Francisko Rákóczi la 2-a]] la urbo suferis multe, ĉesis la prosperado. En [[1910]] loĝis en la urbo 1&nbsp;222 da [[homo]]j (1207 [[hungaroj]]). En [[1914]] najbaraj vilaĝoj ''Kiskapos'', ''Ungcsepely'' kaj ''Veskóc'' aliĝis al la urbo. Ĝis [[1920]] la urbo apartenis al [[Ung (reĝa departemento)|departamento Ung]] al distrikto de ''Nagykapos'', kies distriktejo ĝi estis. Poste la regiono iĝis parto de [[Ĉeĥoslovakio]]. Dume inter [[1938]]-[[1945]] la regiono rehungariĝis. La [[unua Viena Arbitracio|unua Arbitracio de Vieno]] deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al [[Hungario]]. Post la [[2-a mondmilito]] granda parto de la hungareco estis deportita, la restaĵo iĝis senrajta laŭ [[dekretoj de Beneš]]. En [[2001]] loĝis en la urbo 9760 homoj (5561 hungaroj, 3506 slovakoj, 422 [[ciganoj]] kaj 90 ukrainanoj). == Vidindaĵo == * [[preĝejo]] el la 14-a jarcento, plurfoje detruita kaj rekonstruita == Famuloj == * en la urbo naskiĝis: ** [[hungaroj|hungara]] [[poeto]] [[János Erdélyi]] ** hungara [[pastro]]-[[poeto]] [[László Mécs]] ** hungara [[aktoro]]-[[poeto]] [[Sándor Somló]] ** hungara [[juristo]] [[Géza Herczegh]] == Ĝemelurboj == * {{Flago|Hungario}} [[Elek]], [[Hungario]] * {{Flago|Rumanio}} [[Sebiş]], [[Rumanio]] * {{Flago|Pollando}} [[Radymno]], [[Pollando]] * {{Flago|Ukrainio}} [[Svaljava]], [[Ukrainio]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Municipoj de Regiono Košice|Distrikto Michalovce}} [[Kategorio:Veľké Kapušany| ]] [[Kategorio:Urboj de Slovakio]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Michalovce]] r7c0u54a9tuzim9153e4mxtrq3nzbt6 0 241944 9366373 9344318 2026-05-04T08:23:09Z Sj1mor 12103 9366373 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Insulfation2.jpg|250px|eta|Artefarita spirado]] '''Artefarita spirado''' konsistas en donado de aero al trafito, kiu spontane [[spirado|ne spiras]]. Kutime oni faras ĝin enkadre de [[kora-pulma revivigo]]. Fakula kuracista zorgo uzas artefaritan [[spirigo]]n, la aero estas enpelata en la pulmon de paciento tra tubaro, enkondukitaj en [[traĥeo]] aŭ tra masko. En laika [[sukuro]] temas pri spirado el buŝo en buŝon. La sukuro estas ofte kombinita kun [[masaĝo de koro]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Unua helpo]] [[Kategorio:Spirigo]] immkju332gzi9wdog4fzd7kq7ygg11a 0 242490 9366419 9261924 2026-05-04T08:40:41Z Sj1mor 12103 9366419 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Desertification map.png|eta|300px|Regionoj riskantaj dezertiĝadon]] '''Dezertiĝado''', '''aridigo''' aŭ '''dezertigado''' estas la procezo laŭ kiu [[teritorio]] kiu ne posedas la kondiĉojn de [[klimato]] de [[dezerto]]j, ĉefe arida, duonarida aŭ subhumida seka, sed kiu finfine akiras laŭgrade la karakterojn de tiuj. Tio okazas kiel rezulto de la detruo de ties [[Vegetaĵaro|vegetala]] kovrilo, de la [[erozio]] de la grundo kaj de la manko de [[akvo]]. Laŭ datumoj de la [[Mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj|Programo de Unuiĝintaj Nacioj por la Medio]] (PNUMA), '''35 %''' de la surfaco de la kontinentoj povas esti konsiderataj kiel dezertaj areoj. Ene de tiuj teritorioj survivas milionoj da personoj laŭ kondiĉoj de konstanta [[sekeco]] kaj malbundo de nutraĵoj. La ekspansio de tiuj dezertoj estas konsekvenco de '''homaj kaŭzoj''' (dezertigado). Kiam la procezo okazas sen homa interveno, tio estas, pro '''naturaj kaŭzoj''' temas pri dezertiĝado. == Etapoj == [[Dosiero:Lobos Island desertification.jpg|eta|250px|Aridiĝo estas komenco de dezertiĝo]] Unu el la unuaj etapoj de la dezertigo estas la detruo de la vegetala kovrilo, sed tiu ne estas necese la unika kialo kiel "pafilo" de la fenomeno. Ĝi povas esti ĉu kaŭzo ĉu efekto de la procezo de aridiĝo. Originale tiuj zonoj estis [[fruktodona]]j, kie oni praktikis laŭsekvencan [[agrikulturo]]n. La plialtiĝo de la loĝantaro devigis al intensiva ekspluatado de la tero ĝiskiam oni produktis ties elĉerpigon. La dua etapo komencas kiam la tero ĉesas esti fruktodona kaj troviĝas senigita el ties vegetala kovrilo; [[akvo]] kaj [[vento]] erozias pli rapide ĝis alveni al la roko. En la plej parto de la zonoj de kultivo la grundo eroziiĝas multe pli rapide ol la rapido per kiu formiĝas. Eble necesus jardekoj aŭ jarcentoj por ke la pejzaĝoj rekovriĝu el verdo. == Zonoj kun dezertigo == [[Dosiero:Nouakchott SandDunesEncroaching.jpg|eta|250px|Bildo de satelito [[Landsat]] pri sablodunoj antaŭenirantaj minace al [[Nuakŝoto]], ĉefurbo de [[Maŭritanio]].]] * '''[[Madagaskaro]]''': tiu ĉi estas la lando plej eroziita en la mondo. '''93 %''' de la tropika arbaro kaj 66 % de la pluvarbaro estis forhakitaj. * '''[[Afriko]]''': En la subsahara zono la loĝantoj suferis pro plurjara malseka periodo ĉirkaŭ la jaro 1980. En tiu periodo okazis dezertiĝo. En la amasmedioj, tio estis ofte atribuita al la [[tutmonda varmiĝo]] pro [[klimata ŝanĝo]]. Tio tamen estas dubinda. Dum la sekvaj 35 jaroj, la regiono ree pliverdiĝis kaj la verda zono estas nun pli granda ol antaŭ tiu malseka periodo. * '''[[Hispanio]]''': estas la lando de la [[Eŭropa Unio]] kun plej alta grado de dezertiĝo <ref>[[Kampanjo de la greno]]; [[Iberaj sklerofilaj kaj kvazaŭdeciduaj arbaroj]]</ref>, ĉefe en sudaj kaj orientaj regionoj. == Tutmonda maldezertiĝo == Analizoj de observoj pere de satelitoj montris, ke la subsahara zono pliverdiĝis de post 1981<ref>Fensholt et mult. al. (1912) Greenness in semi-arid areas across the globe 1981–2007 — an Earth Observing Satellite based analysis of trends and drivers. ''Remote Sensing of Environment 121'': 144-158.</ref>, kaj ke tia verdiĝo okazis ankaŭ en plej multaj, tamen ne en ĉiuj, aliaj duonaridaj regionoj. Tio ankaŭ estas facile komprenebla. Pro la altiĝanta temperaturo vaporiĝas pli da akvo. Sekve ankaŭ estiĝas pli da pluvo, de kiu profitas la plantoj en aridaj regionoj. Alia faktoro, de kiu profitas la plantoj, tamen precipe en regionoj en kiuj ne mankas pluvo, estas la altiĝanta karbondioksidenhavo de la atmosfero. == Unuiĝintaj Nacioj == [[Dosiero:Aralship2.jpg|eta|310px|Grundita ŝipo en la [[Arala Maro]]]] En [[1977]] oni celebris en [[Najrobio]], [[Kenjo]], la Konferencon de Unuiĝintaj Nacioj pri Dezertiĝo. En [[1994]] la [[Unuiĝintaj Nacioj]] proklamis la 17an de junio kiel la Monda Tago de lukto kontraŭ la dezertiĝo kaj la sekeco. En [[1996]] ekvalidiĝis la Konvencio de Unuiĝintaj Nacioj de lukto kontraŭ la Dezertiĝo konsistigante la unuan kaj unikan kadron laŭleĝe deviga internaciskale kreita por kontraŭstari la problemon de la dezertiĝo. La Konvencio fundamentiĝa sur la principoj de partopreno, kunlaboro kaj malcentrigo. Lastatempe, ĝis 192 landoj formas parton de la Konvencio, ampleksigante ĝin vere tutmonde. joa man volll fett ne == Ekhaltigo de tiu procezo == Plej ofte, la procezoj de dezertiĝo ne estas iamaniere naturaj. La homo kiel intervenanto ĉe sia medio, kaj kapabla modifi ĝin, ekspluatis signife siajn resursojn, sen minimume konsideri tre ofte la medion. La senmezura forhakigo de arboj, la [[Forceja efiko]] kaj maltaŭga uzado de akvo estas kelkaj el la faktoroj kiu helpas tiun procezon. Tamen, lastatempe oni pristudis diversajn metodojn por rekuperi dezertigitajn terenojn, multfoje sukcese. Tre akceptita metodo estas la iompostioma reforstado aŭ rearbarigo de la dezertigitaj zonoj. Pristudante ĉiun precizan kazon, oni enmetas plantospeciojn kiuj eltenu la nivelojn de sekeco de la zono, pliigante la nivelojn de humideco kaj laŭgrade enmetante novajn speciojn gajnante terenon en la ĝistiame dezertigitaj zonoj. Precizan kazon oni praktikis en la [[1930-aj jaroj]] sukcese en [[Villa Gesell]], malgranda urbo de la marbordo de [[Argentino]] Lastatempe [[Leono Brenig]], agnoskata israela sciencisto, prezentis la projekton ''Geshem'' (pluvo en [[hebrea]]), per kiu oni klopodas krei {{N|artefarita pluvo}}. La artefarita pluvo baziĝas sur la nomita insulo de varmo, difinita kiel regiono de preciza surfaco kun temperaturo signife supera al tiu de la ĉirkaŭo, proksimume ĉirkaŭ {{GdC|6}} super tiu, kie oni kaptas la [[akvovaporo]]<nowiki/>n enhavata en la atmosfero ĝis alto supera al 1&nbsp;km, kie ekkondensiĝas por, sinsekve, provoki la pluvon. Tiu metodo kreis ian konsideron en la scienca mondo, kaj estis probita unuafoje en [[Israelo]] en la [[dezerto de Negevo]], je 150&nbsp;km de la marbordo; kiam oni ekhavus la necesan materialon por eviti poluadon, kaj sufiĉe malmultekostan por ke ties apliko estu fruktodona, tiu metodo estos interesega. La procezo de priserĉado povos plilongiĝi ĝis kvin jaroj. La metodo ne havus negativajn konsekvencojn por la medio kaj oni sukcesus solvi la problemojn de flaŭro kaj faŭno kiujn transfluigoj kaj la [[Sensaligo]] provokas. Aliaj landoj kiel [[Hispanio]] ege atentas la disvolvigon de tiu projekto. Dume, la regionoj kun tiu problemo devus plie responsi en la afero kaj kunlabori iamaniere, ekzemple uzante la akvon pli racie kaj helpante la disvolvigon de la alternativaj energifontoj, por malhelpi la tuj venonta efecto invernadero. [[Granda Verda Muro por Saharo kaj Sahelo]] (france: ''Grande Muraille Verte pour le Sahara et le Sahel,'' angle: ''The Great Green Wall of the Sahara and the Sahel Initiative,'' GGWSSI en akronimo) estas pionira afrika iniciato por kontraŭbatali la efikojn de [[Klimata ŝanĝo|tutmonda klimata ŝanĝo]] kaj dezertiĝo. La iniciaton gvidas la [[Afrika Unio]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Akvo]] * [[Hakado kaj bruligado]] * [[Senarbarigo]] * [[Trosekeco]] * [[Habitatodetruo]] * [[subtropika kresto]] (d:Q1329313) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ellazoverde.com/ ttt-ejo pri Klimata Ŝanĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080510073358/http://www.ellazoverde.com/ |date=2008-05-10 }} * (en angla) [http://www.unccd.int/ United Nations] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Dezertoj]] [[Kategorio:Agrikulturo kaj ekologio]] [[Kategorio:Geomorfologio]] [[Kategorio:Mediologio]] [[Kategorio:Edafologio]] [[Kategorio:Grundoscienco]] [[Kategorio:Troloĝiĝo]] tr41t0j9wv62lddf5ayvidu5iqptbos 0 247908 9366448 9365628 2026-05-04T09:01:43Z Wheatley2 216749 9366448 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Will Smith,''' plennome '''Willard Carroll SMITH II''' (naskiĝis la [[25-an de septembro]] [[1968]] en [[Filadelfio]], [[Usono]]) estas Usona aktoro kaj [[repo|repisto]]. Will Smith famiĝis kiel repisto en la okdekaj jaroj. Li vere famiĝis kiel la ĉef-rolulo de la televida serio ''The Fresh Prince of Bell Air'', kiu komenciĝis en 1990. En la serio Will Smith estas junulo kiu kreskis en malriĉa kvartalo de Filadelfio, sed estas sendita de la patrino vivi kun riĉaj parencoj en [[Bel Air]]. Smith ankaŭ havis la ĉefajn rolojn en la filmoj ''[[Men in Black]]'', ''[[Independence Day]]'', ''[[Mi estas legendo (filmo)|I Am Legend]]'', [[Hitch]] kaj ''[[Ali]]''. Laŭ la stato de [[2023]] li kun sia familio vivas en la protektita urbeto [[Hidden Hills]], iom pli ol 40 kilometrojn nordokcidente de la urbocentro de [[Los-Anĝeleso]] kaj de [[Holivudo]], kun multaj same socie konataj najbaroj. == Filmaro == * [[Mi, roboto]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{en}}) * {{Facebook}} * {{Instagram}} * {{IMDb nomo}} * {{Amg nomo|66596}} * {{IBDB nomo}} * {{Box Office Mojo nomo}} * {{Metacritic nomo}} * {{Rotten Tomatoes nomo}} {{Portalstrio|Biografio|Filmo|Televido|Muziko|Literaturo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Smith, Will}} [[Kategorio:Naskiĝintoj la 25-an de septembro]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Usono]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Usonaj televidaktoroj]] [[Kategorio:Usonaj voĉaktoroj]] [[Kategorio:Usonaj radioaktoroj]] [[Kategorio:Usonaj humuristoj]] [[Kategorio:Usonaj reĝisoroj]] [[Kategorio:Usonaj kinproduktoroj]] [[Kategorio:Usonaj televidproduktoroj]] [[Kategorio:Usonaj kantistoj]] [[Kategorio:Repistoj]] [[Kategorio:Usonaj komponistoj]] [[Kategorio:Kantaŭtoroj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj filantropoj]] [[Kategorio:Usonaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Grammy-laŭreatoj]] ellk0on7c1igiyqpj08x90ygbnoarah 0 248822 9366580 7255260 2026-05-04T11:16:41Z Sj1mor 12103 9366580 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Le-Temps-p1030243.jpg|eta|250px|dekstra|Le Temps]] En [[rekta demokratio]] kiel [[Svislando]] libera, sendependa kaj multfaceta gazetaro estas esenca piliero de la socio kaj publika vivo. La gazetara libereco estas unu el la ĉefaj atingaĵoj de la [[Helveta Revolucio]] de la jaro [[1798]] kaj ĝi estas garantiita kiel ne tuŝebla rajto en la [[Federacia Konstitucio]] de [[1848]] kaj ĉiuj postaj versioj. La gazetara pejzaĝo de Svislando en iu senco estas spegulo de la politika strukturo de la lando. Eĉ la plej granda svisa gazeto ne [[20 Minuten]] ne atingas pli ol 10% de la loĝantaro de la lando. Ĉiu regiono, ĉiu kantono ja preskaŭ ĉiu vilaĝo disponas pri almenaŭ unu loka gazeto. Jam sole en la [[Kantono Zuriko]] aperas pli ol 10 [[taggazeto]]j, kaj la semajnaj gazetoj kaj revuoj estas apenaŭ pretervideblaj. == Listo de gazetoj kaj revuoj de Svislando == === En naciaj lingvoj de Svislando === ==== Germana lingvo ==== ===== Taggazetoj ===== * [[20 Minuten]] * [[Blick]] * [[Neue Zürcher Zeitung]] * [[Der Bund]] ===== Semajnaj gazetoj ===== * [[Die Wochenzeitung]] ===== Revuoj kaj magazinoj ===== ===== Ne plu aperantaj gazetoj kaj revuoj ===== * [[Eisbrecher]] * [[Brächise]] ==== Franca lingvo ==== ===== Taggazetoj ===== ===== Semajnaj gazetoj ===== ===== Revuoj kaj magazinoj ===== ==== Itala lingvo ==== ===== Taggazetoj ===== ===== Semajnaj gazetoj ===== ===== Revuoj kaj magazinoj ===== ==== Romanĉa lingvo ==== ===== Taggazetoj ===== * [[La Quotidiana]] ===== Semajnaj gazetoj ===== ===== Revuoj kaj magazinoj ===== === En aliaj lingvoj === ==== Angla lingvo ==== ==== Hispana lingvo ==== ==== Esperanto ==== * [[SES informas]] == Eksteraj ligiloj == [http://www.wemf.ch WEMF - Varbadmediespolrado kun eldonstatistiko] * [http://www.mediatrend.ch/links/medien/zeitungen.html Superrigardo pri la svisaj gazetoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080209194625/http://www.mediatrend.ch/links/medien/zeitungen.html |date=2008-02-09 }} {{projektoj|commonscat=Newspapers of Switzerland|Gazetoj de Svislando}} [[Kategorio:Gazetoj de Svislando|!]] [[Kategorio:Listoj de Svislando|Gazetoj kaj revuoj]] 1jw8g9bhc4q4rwcdnutrf8j0m6uubba 9366581 9366580 2026-05-04T11:17:07Z Sj1mor 12103 9366581 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Le-Temps-p1030243.jpg|eta|250px|dekstra|Le Temps]] En [[rekta demokratio]] kiel [[Svislando]] libera, sendependa kaj multfaceta gazetaro estas esenca piliero de la socio kaj publika vivo. La gazetara libereco estas unu el la ĉefaj atingaĵoj de la [[Helveta Revolucio]] de la jaro [[1798]] kaj ĝi estas garantiita kiel ne tuŝebla rajto en la [[Konstitucio de Svislando|Federacia Konstitucio]] de [[1848]] kaj ĉiuj postaj versioj. La gazetara pejzaĝo de Svislando en iu senco estas spegulo de la politika strukturo de la lando. Eĉ la plej granda svisa gazeto ne [[20 Minuten]] ne atingas pli ol 10% de la loĝantaro de la lando. Ĉiu regiono, ĉiu kantono ja preskaŭ ĉiu vilaĝo disponas pri almenaŭ unu loka gazeto. Jam sole en la [[Kantono Zuriko]] aperas pli ol 10 [[taggazeto]]j, kaj la semajnaj gazetoj kaj revuoj estas apenaŭ pretervideblaj. == Listo de gazetoj kaj revuoj de Svislando == === En naciaj lingvoj de Svislando === ==== Germana lingvo ==== ===== Taggazetoj ===== * [[20 Minuten]] * [[Blick]] * [[Neue Zürcher Zeitung]] * [[Der Bund]] ===== Semajnaj gazetoj ===== * [[Die Wochenzeitung]] ===== Revuoj kaj magazinoj ===== ===== Ne plu aperantaj gazetoj kaj revuoj ===== * [[Eisbrecher]] * [[Brächise]] ==== Franca lingvo ==== ===== Taggazetoj ===== ===== Semajnaj gazetoj ===== ===== Revuoj kaj magazinoj ===== ==== Itala lingvo ==== ===== Taggazetoj ===== ===== Semajnaj gazetoj ===== ===== Revuoj kaj magazinoj ===== ==== Romanĉa lingvo ==== ===== Taggazetoj ===== * [[La Quotidiana]] ===== Semajnaj gazetoj ===== ===== Revuoj kaj magazinoj ===== === En aliaj lingvoj === ==== Angla lingvo ==== ==== Hispana lingvo ==== ==== Esperanto ==== * [[SES informas]] == Eksteraj ligiloj == [http://www.wemf.ch WEMF - Varbadmediespolrado kun eldonstatistiko] * [http://www.mediatrend.ch/links/medien/zeitungen.html Superrigardo pri la svisaj gazetoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080209194625/http://www.mediatrend.ch/links/medien/zeitungen.html |date=2008-02-09 }} {{projektoj|commonscat=Newspapers of Switzerland|Gazetoj de Svislando}} [[Kategorio:Gazetoj de Svislando|!]] [[Kategorio:Listoj de Svislando|Gazetoj kaj revuoj]] 3sa9p2zlp57gkqvgqel6mm48a3mbv1x 0 248833 9366122 9019959 2026-05-03T20:15:30Z ThomasPusch 1869 9366122 wikitext text/x-wiki '''Kuvo''' estas granda nekovrita [[ujo]], ĝenerale rondforma, el [[ligno]], [[metalo]] aŭ [[ŝtono]]. ==Diversaj kuvoj laŭ uzo== *[[banujo|Bankuvo]] *[[lavujo|Lavkuvo]] *[[baptujo|Baptokuvo]] {{Projektoj|ReVo=kuv}} {{ĝermeto}} [[Kategorio:Ujoj]] sisl5vld0ntpcuakxu6e5qhddywlo3j 0 256419 9366514 8557575 2026-05-04T10:28:39Z Crosstor 3176 /* Biografio */ 9366514 wikitext text/x-wiki '''AGYAGÁSI Károly''' (pro. adjaga:ŝi) estis rumania hungara tradukisto, kantpoeto naskita en [[Mezőbánd]] la [[19-an de oktobro]] [[1853]] kaj mortinta en [[Târgu Mureș]] la [[7-an de februaro]] [[1933]] ==Biografio== Károly Agyagási estis de [[1883]] ĝis [[1921]] magistrata kuracisto en [[Marosvásárhely]], ano de [[Kemény Zsigmond Társaság]] kaj [[Erdélyi Irodalmi Társaság]]. Lian muzikan kampardramon ''A néma'' oni prezentis en [[1924]] en [[Târgu Mureș]]. En [[1928]] li donis grandan sumon por konkurso en Kemény Zsigmond Társaság. ==Verkoj== *''A galamb és a sas'' (költői beszély, Mv. é. n.); *''Hervadt lombok'' (kisebb költemények, Mv. 1932). ==Fonto== * [http://mek.oszk.hu/03600/03628/ Romániai magyar irodalmi lexikon] {{Unua}} {{Vivtempo|Agyagasi, K.}}[[Kategorio:Hungaraj tradukistoj|Agyagasi, H.]] [[Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj|Agyagasi, K.]] [[Kategorio:Hungaraj magistrataj kuracistoj]] ozlo8ovzm9niklzbugd9jlf4qya38t3 0 260892 9366367 7941974 2026-05-04T08:20:53Z Sj1mor 12103 9366367 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Horse breeding dummy.jpg|eta|Artefarita vagino uzata por forpreno de spermo al ĉevaloj por [[ensemigado]]]] '''Artefarita vagino''' estas [[aparato]], kiu devas simuli [[Ina sekso|inan]] [[seksorgano]]n ([[vagino]]n). Por atingi tiun ĉi efekton, estas por ties fabrikado uzataj molaj, lubrikitaj kaj iam varmigataj materialoj. Ĝi povas esti kreita por medicinaj esplorceloj, bredado de bestoj aŭ kiel [[erotika helpilo]]. == Uzo por bestkuracistoj == La artefaritaj vaginoj estas abunde uzataj fare de farmistoj dum artefarita ensemigado de la bredataj bestoj. La artefaritaj vaginoj proponitaj por forpreno de [[spermo]] similigas kelkajn aŭ ĉiujn [[anatomio|anatomiajn]] elementojn kaj la konduton de la besta vagino. Ekzistas kelke da tipoj de tiuj ĉi aparatoj, sed ĝenerale estas uzataj tuboj kun la interna mola sterila enmetaĵo kaj la ekstera malmola pakumo. Por pli bonaj rezultoj la internaj surfacoj de la tubo povas esti malplenaj kaj plenigitaj per varma akvo, por ke ili similigu la naturan korpan temperaturon kaj ili povas enhavi filtrilon por la forpreno de spermo. == Erotika helpilo == [[Dosiero:Artificial vagina-4.jpg|eta|La artefarita vagino kun vibriga oveto]] La artefarita vagino, kiu estas destinita por seksumada stimulo, estas principe erotika helpilo por [[masturbado]]. Ĝi estas proponita tiel, por ke ĝi stimulu perceptadon de [[koito]]. Ekzistas multe da tipoj. Kutime ili enhavas vibrigan parton, kiu plialtigas realecon. Laŭ la prezo de la produkto poste devolviĝas pluaj karakterizaj elementoj, kiel ekzemple [[virgulino|virgulineco]], [[pubo|puba]] [[vilo|vilaro]], [[vulvaj lipoj]], materialo, el kiu la helpilo estas fabrikita, formo (ekzistas artefaritaj vaginoj, kiuj estas kopiaĵoj de konataj pornoaktorinoj) ktp. Kelkaj artefaritaj vaginoj estas plurfunkciaj kaj enhavas ankaŭ [[anuso|anusan]] aperturon por [[anusa seksumado]]. {{Projektoj}} == Rilataj temoj == * [[Vagino]] {{Sekso}} [[Kategorio:Erotikaj helpiloj]] [[Kategorio:Homa seksumado]] rpya9270j74n6717f9cjdg7tzbhtawn 0 264964 9366227 9260779 2026-05-04T00:04:16Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Veškovce.JPG|Veškovce.JPG]] estas anstataŭigita per [[c:File:Reformed_church,_main_street_in_Veškovce_(Veľké_Kapušany).jpg|Reformed_church,_main_street_in_Veškovce_(Veľké_Kapušany).jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|Fi 9366227 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Map slovakia velke kapusany.png|400ra|eta|dekstra|Veškovce en la mapo]] [[Dosiero:Reformed church, main street in Veškovce (Veľké Kapušany).jpg|eta|dekstra|300ra|Preĝejo de Veškovce]] '''Veškovce''' ({{LingvoKunNomo|hu|hungar|''Veskóc''}}) estas [[urboparto]] de [[Veľké Kapušany]] en [[Slovakio]], en [[Regiono Košice]], en [[Distrikto Michalovce]]. == Bazaj informoj == * [[Poŝtkodo]]: 076 * [[Aŭtokodo]]: MI * [[Telefonprefikso]]: 59 == Situo == Veškovce situas sur [[ebenaĵo]], inter [[rivero]]j [[Ung]] kaj [[Latorica]], laŭ traira flanko[[vojo]], laŭ [[fervojo]] [[Uĵhorodo]]-Veľké Kapušany. La lasta preskaŭ kontaktiĝas kaj ties centro troviĝas 2 km-ojn. == Historio == La unua mencio pri la vilaĝo devenis de [[1348]]. En [[1910]] loĝis en Veskóc 456 da [[homo]]j, (plejparte [[hungaroj]]). En [[1914]] Veškovce estis unuigita kun [[Veľké Kapušany]], ĝis tiam apartenanta al [[Ung (reĝa departemento)|departamento Ung]] de [[Hungara reĝlando]]. == Vidindaĵo == * kalvinana [[preĝejo]] de [[1835]], en [[1927]] renovigita {{Projektoj}} {{Ĝermo|slovakio}} [[Kategorio:Veľké Kapušany]] fjsksp2wo9stp6d31jh8vixdxv6di12 0 271007 9366098 8643511 2026-05-03T19:39:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366098 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Aadorf (stacidomo)}} {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Aadorf |blazono=[[Dosiero:Wappen Aadorf.svg|eta|120ra|centre|Blazono de Aadorf]] |bildo=[[Dosiero:Tänikon Kirche.jpg|eta|285ra|centre|Monaĥejo Tänikon]] |kantono=Turgovio |distrikto=[[Münchwilen (distrikto)|Münchwilen]] |latitudo=47/29/38/N |longitudo=8/53/51/E |regiono-ISO=CH-TG |loĝantaro=7591 |areo=20,0 |alteco=517 |poŝtkodo=8355 |kodo=4551 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Aadorf 2007.png|eta|285ra|centre|<small>Mapo de Aadorf</small>]] }} '''Aadorf''' estas komunumo de la [[distrikto Münchwilen]] (ĝis la 31-a de decembro 2010 de la [[distrikto Frauenfeld]]) de [[Kantono Turgovio]], [[Svislando]]. Ĝi havis {{formatnum:7591}} loĝantojn je la 31-a de decembro 2007. == Geografio == [[Dosiero:Aadorf katolika preghejo 096.jpg|eta|maldekstra|150ra|<small>Katolika preĝejo Aadorf</small>]] [[Dosiero:Lützelmurg ponto en Aadorf 092.jpg|eta|maldekstra|150ra|<small>Ponto trans Lützelmurg</small>]] Aadorf situas sude de [[Frauenfeld]] okcidente de la limo kun la [[Zurika Vinlando]]. Al la komunumo apartenas la municipoj Aadorf, [[Aawangen]], [[Ettenhausen]], [[Guntershausen]], [[Häuslenen]], [[Täniken]] kaj [[Wittenwil]]. Tra la komunumo fluas la rivero ''[[Lützelmurg]]'', ĉefa alfluanto de [[Murg (Turo)|Murg]]. == Najbaraj komunumoj == Aadorf limas en nordo al la kantona ĉefurbo [[Frauenfeld]], en okcidento al [[Hagenbuch]], [[Elgg]], [[Hofstetten ĉe Elgg]] kaj [[Turbenthal]] (ĉiuj kvar en [[Kantono Zuriko]]), en sudoriento al [[Matzingen]], en oriento al [[Wängi]] kaj en sudo al [[Bichelsee-Balterswil]]. == Vidindaĵoj == Sur la teritorio de la komunumo Aadorf situas la iama [[Monaĥejo Tänikon]], kie hodiaŭ troviĝas la Svisa Federacia Agrikultura Esplorejo. == Trafiko == [[Dosiero:Aadorf stacidomo 108.jpg|eta|maldekstra|150ra|<small>[[Aadorf (stacidomo)|Stacidomo de Aadorf]]</small>]] Tra Aadorf pasas la trajnlinio de [[Svisaj Federaciaj Fervojoj]] de [[Vinterturo]] al [[Sankt-Galo]] kaj la [[svisaj aŭtovojoj]] [[svisa aŭtovojo A1|A1]] kaj [[CH-A7|A7]]. Pro ĝiaj favoraj trafikkondiĉoj la komunumo estas kaj bone atingebla de Sankt-Galo kaj de Vinterturo kaj [[Zuriko]], kio faras ĝin alloga kiel loĝlokoj por laboristoj el tiuj urboj. La [[Aadorf (stacidomo)|stacidomo de Aadorf]] estas servata de la regiona trajnlinio S35 de la fervojkompanio [[THURBO]]. De la stacidomo de Aadorf krome ekzistas [[poŝtaŭto|poŝtaŭtolinio]] al [[Ettenhausen]]. == Historio == La unua dokumenta mencio de Aadorf datiĝas el la jaro [[886]] kiel ''Ahadorf''. La hodiaŭa komunumo Aadorf formiĝis la 1-an de januaro [[1996]] per la kunigo de la antaŭaj komunumoj Aadorf, [[Aawangen]], [[Ettenhausen TG|Ettenhausen]], [[Guntershausen]] kaj [[Wittenwil]] en la kadro de la turgovia komunumreformo. == Vidu ankaŭ == * [[Aadorf (stacidomo)]] * [[Guntershausen (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.aadorf.ch Oficiala retejo de la komunumo Aadorf] * [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D1893.php Aadorf en la Historia Leksikono de Svislando] * [http://www.ettenhausen.ch/ Retejo de la municipo Ettenhausen TG] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171027221925/https://www.ettenhausen.ch/ |date=2017-10-27 }} * [http://www.guntershausen.ch/ Retejo de la municipo Guntershausen] * [http://www.wittenwil.ch/ Retejo de la municipo Wittenwil] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928000613/http://www.wittenwil.ch/ |date=2007-09-28 }} {{Projektoj}} <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Münchwilen}} {{Bibliotekoj}} a27ouf19brecahni872ve1o0tq4la8c 0 272599 9366564 8424086 2026-05-04T11:01:33Z Sj1mor 12103 9366564 wikitext text/x-wiki La '''supergenera reaktoro''', aŭ pli simple '''regenera reaktoro''', estas [[nuklea reaktoro]], kiu produktas (generas) pli da [[nukleaj brulaĵoj]] ol ĝi forkonsumas. La [[nuklea ĉena reakcio]] devas krei aktivajn neŭtronojn sufiĉe por, ke la [[ĉena reakcio]] pluas, sed ne tro, tial necesas malvarmigi la koron de la reaktoro, kaj eĉ uzi [[nuklea moderigilo|moderatoron]] de neŭtronoj. Por ekfunkciigi tian reaktoron necesas [[riĉigita uranio]] (kun proporcio je 15-20% de 235-a uranio), aŭ [[plutonio]] aŭ oksidoj de ili, sed se la procezo ekas, ĝi mem plu produktas la necesan brulaĵon. == Tipoj de supergeneraj reaktoroj == [[Dosiero:LMFBR schematics2.svg|eta|altdekstre=2|Rapida supergenera reaktoro kun [[varmointerŝanĝilo]] en la reaktorkoro (maldekstre) kaj ekster la reaktorkoro (dekstre)]] Laŭ, ke la reaktoroj enhavas rapidajn aŭ termikajn neŭtronojn, oni konsideras du tipojn de supergeneraj reaktoroj. * '''Rapida supergenera reaktoro''', kiu laboras kun uranio-238 kiel fekunda materialo kaj kun rapidaj neŭtronoj, kiuj estas elpelitaj dum [[nuklea fisio]]. Neniu [[nuklea moderigilo]] estas uzata por malrapidigi la neŭtronojn. Kiel ''fisiebla'' brulaĵo estas kutime uranio-plutonio miksita oksido (MOX). Tiu [[nuklea bruligaĵo]] (fuelo) konsistas el 20% plutonia dioksido (PuO₂) kaj 80% urania dioksido (UO₂)). La plutonio estas fisiebla, plej bone per rapidaj neŭtronoj. La neŭtronoj el la fisio estas same rapidaj, tiel la proceza cirklo fermiĝas. Oni ĉirkaŭas la reaktorkoron (vidu verdan mantelon de la bildo) kun natura 238-a uranio aŭ malriĉigita uranio, kiu tiel iĝas ''fekunda'' materialo, ĉar ĝi transformiĝas, per kapto de neŭtrono kaj du [[beta radiado|beta]]-disiĝoj, al fisiebla 239-a plutonio. La rapida supergenera reaktoro do tre efike uzas naturan [[urano]]n, kaj ŝparas konstruadon de alia reaktoro por generi plutonion. Oni povas prilabori tiun ĉi poste, tiel gajnante plutonion, por uzi ĝin kiel bruligaĵo aŭ por produkto de nukleaj bomboj. Pro tiu lasta, oni strikte observas uzon de tiutipaj reaktoroj. La supergeneraj reaktoroj uzas ofte likvan metalon por malvarmigi ilin. Oni uzas plej ofte [[natrio]]n, sed en pli malgrandaj centraloj uzatas ankaŭ [[NaK]] kaj [[plumbo]] (pli frue eĉ [[hidrargo]]). La avantaĝo de la plumbo kaj la NaK estas, ke ili estas likvaj je malaltaj temperaturoj, tiel bone aplikeblaj en eksperimentaj reaktoroj. * '''Termika supergenera reaktoro''', kiu laboras kun [[torio]] kiel fekunda materialo kaj kun superregantaj termikaj neŭtronoj, kies rapido estas kontrolata per moderigilo. Post komenca enigo de riĉigita-urania, plutonia aŭ MOX-a mantelo, oni provizas nur 232-an torion, kiu [[transmutacio|transmutacias]] en 233-an torion, kaj post du spontaneaj beta-disiĝoj en [[fisio|fisieblan]] 233-an [[uranio]]n. Tiu teknologio estas interesa pro la tera disponeco de torio pli granda ol tiu de uranio. [[Kategorio:Foklea energio]] [[Kategorio:Nuklea energio]] [[Kategorio:Reaktortipoj]] b0os1gfdl0c3lomu8knwmhct4a8psaw 9366570 9366564 2026-05-04T11:04:27Z Sj1mor 12103 9366570 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''supergenera reaktoro''', aŭ pli simple '''regenera reaktoro''', estas [[nuklea reaktoro]], kiu produktas (generas) pli da [[nukleaj brulaĵoj]] ol ĝi forkonsumas. La [[nuklea ĉena reakcio]] devas krei aktivajn neŭtronojn sufiĉe por, ke la [[ĉena reakcio]] pluas, sed ne tro, tial necesas malvarmigi la koron de la reaktoro, kaj eĉ uzi [[nuklea moderigilo|moderatoron]] de neŭtronoj. Por ekfunkciigi tian reaktoron necesas [[riĉigita uranio]] (kun proporcio je 15-20% de 235-a uranio), aŭ [[plutonio]] aŭ oksidoj de ili, sed se la procezo ekas, ĝi mem plu produktas la necesan brulaĵon. == Tipoj de supergeneraj reaktoroj == [[Dosiero:LMFBR schematics2.svg|eta|altdekstre=2|Rapida supergenera reaktoro kun [[varmointerŝanĝilo]] en la reaktorkoro (maldekstre) kaj ekster la reaktorkoro (dekstre)]] Laŭ, ke la reaktoroj enhavas rapidajn aŭ termikajn neŭtronojn, oni konsideras du tipojn de supergeneraj reaktoroj. * '''Rapida supergenera reaktoro''', kiu laboras kun uranio-238 kiel fekunda materialo kaj kun rapidaj neŭtronoj, kiuj estas elpelitaj dum [[nuklea fisio]]. Neniu [[nuklea moderigilo]] estas uzata por malrapidigi la neŭtronojn. Kiel ''fisiebla'' brulaĵo estas kutime uranio-plutonio miksita oksido (MOX). Tiu [[nuklea bruligaĵo]] (fuelo) konsistas el 20% plutonia dioksido (PuO₂) kaj 80% urania dioksido (UO₂)). La plutonio estas fisiebla, plej bone per rapidaj neŭtronoj. La neŭtronoj el la fisio estas same rapidaj, tiel la proceza cirklo fermiĝas. Oni ĉirkaŭas la reaktorkoron (vidu verdan mantelon de la bildo) kun natura 238-a uranio aŭ malriĉigita uranio, kiu tiel iĝas ''fekunda'' materialo, ĉar ĝi transformiĝas, per kapto de neŭtrono kaj du [[beta radiado|beta]]-disiĝoj, al fisiebla 239-a plutonio. La rapida supergenera reaktoro do tre efike uzas naturan [[urano]]n, kaj ŝparas konstruadon de alia reaktoro por generi plutonion. Oni povas prilabori tiun ĉi poste, tiel gajnante plutonion, por uzi ĝin kiel bruligaĵo aŭ por produkto de nukleaj bomboj. Pro tiu lasta, oni strikte observas uzon de tiutipaj reaktoroj. La supergeneraj reaktoroj uzas ofte likvan metalon por malvarmigi ilin. Oni uzas plej ofte [[natrio]]n, sed en pli malgrandaj centraloj uzatas ankaŭ [[NaK]] kaj [[plumbo]] (pli frue eĉ [[hidrargo]]). La avantaĝo de la plumbo kaj la NaK estas, ke ili estas likvaj je malaltaj temperaturoj, tiel bone aplikeblaj en eksperimentaj reaktoroj. * '''Termika supergenera reaktoro''', kiu laboras kun [[torio]] kiel fekunda materialo kaj kun superregantaj termikaj neŭtronoj, kies rapido estas kontrolata per moderigilo. Post komenca enigo de riĉigita-urania, plutonia aŭ MOX-a mantelo, oni provizas nur 232-an torion, kiu [[transmutacio|transmutacias]] en 233-an torion, kaj post du spontaneaj beta-disiĝoj en [[fisio|fisieblan]] 233-an [[uranio]]n. Tiu teknologio estas interesa pro la tera disponeco de torio pli granda ol tiu de uranio. [[Kategorio:Foklea energio]] [[Kategorio:Nuklea energio]] [[Kategorio:Reaktortipoj]] abaup06mj0lmhhchl0tqcedh0uei3ub 0 273326 9366162 9352952 2026-05-03T20:43:17Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis + strukturo 9366162 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Zlatoje MARTINOV''' ([[cirile]] ''Златоје Мартинов'', naskiĝis la 16-an de decembro 1953 en [[Pančevo]], [[Serbio]]), estas [[verkisto]], tradukisto kaj literatura kritikisto. Verkas serbe kaj esperante. Li estas membro de [[Esperanta PEN-Centro]] kaj estis ĉefredaktoro de la revuo [[Literatura Foiro]] (2014-2018), membro de la Esperanto-Instituto en [[Beogrado]] ekde 1978. Li ankaŭ estis plurjara redakciano de la serblingva literatura revuo "Sveske" (Kajeroj) en kiu li verkis plurajn recenzojn,rakontojn kaj eseojn pri la serba literaturo. Por sia dulingva (serbe/esperante) antologio de la serba porinfana poezio "Al la mondo donace/Svetu na dar (Beogrado, 1996) li ricevis la unuan premion en Belartaj Konkursoj de UEA dum UK en Adelaide (Australio) en la jaro 1997. Kun [[Margarethe-Greta Stoll]], [[Nedeljka Subotić]] kaj [[Marko Petrović]] li konsistigis redaktan komitaton kiu en la jaro 1998 finredaktis la historivaloran ''Antologion de la serba poezio 1200-2000'' post la morto de ĝia aŭtoro Srdj Arandjelović (1996). Inter la jaroj 1975 kaj 1977 li estis prezidanto de [[Vojvodina Esperanto-Ligo]] kaj inter la jaroj 1987 kaj 1990 membro de la Prezidantaro de [[Serbia Esperanto-Ligo]]. Li estis prezidanto de la beograda esperanto-societo "Nova sento" (2010-2014). Kongreso de Jugoslavia esperanto-Ligo distingis lin per ordeno por meritoj en la jaro 1983. Li verkis plurajn artikolojn en la literaturaj esperanto-revuoj == Verkoj (elekto) == # '''''Ideja, egzistencija i savremeni problemi medjunarodnog jezika'',''' Pančevo, 1980. # '''''Esperanto - jezik i pokret''''', Zagrebo 1981, 2-a eldono 1985 (kun [[Nikola Rašić]], [[Spomenka Štimec]] kaj [[Zlatko Tišljar]]) # '''''Esperanto u službi svetske kulture i medjunarodnog sporazumevanja''''', Beogrado 1998. (kun Boriša Milićević) # '''''Istorija esperantske književnost''i''', eld. Mostart, Beograd 2020 # '''''Istorija planskih jezika''''', eld. Mostart, Beograd, 1922 # '''''Istorija esperantske književnosti u Srbiji (1908-2025)''''', Mostart, Beograd, 2025. '''<big>Tradukoj el la serba en Esperanton</big>''' # David Albahari, '''''Eklampsio en remizo''', rakontaro'' (''Fras u šupi''), Beogrado, 1990., # [[Desanka Maksimović]], '''''Ozono de naskiĝloko''', poezio'' (''Ozon zavičaja''), Beogrado 1991. # '''''Al la mondo donace / Svetu na dar''''', antologio de la serba porinfana poezio / ''antologija srpske poezije za decu'', elektis kaj tradukis / ''izabrao i preveo'', Zlatoje Martinov, dulingve / ''dvojezično'', Beogrado/Beograd, 1996. # Milovan Stanković, '''''Pri kio sonĝas floroj''''', poezio (O čemu sanja cveće), Beogrado, 2009. # Nenad Petrović, '''''La Edena Cikatro''''', rakontaro (Rajski ožiljak), Beogrado 2022. # Ivo Andrić, '''''Jelena - la foresta virino''''', rakontaro ( Jelena žena koje nema), Beogrado 2026. (kun Jovan Zarković) # Momo Kapor, '''''Una''''', romano (Una) Beogrado, 2026 (kun Jovan Zarković)<ref>Z.Martinov Esperantska knjićevnost u Srbiji, Beograd 2025 p.107 </ref> # Frederik Ešton, '''''Luno - la reĝo de noktomezo''''', romano (Lun- kralj ponoći), Beograd, 2026 (kun Jovan Zarković) '''<big>Traduko el Esperanto en la serban lingvon</big>''' # Sandor Szatmary, '''''Putovanje u Kazohinu''''', romano (Vojaĝo al Kazohinio), Beogrado, 2026. Zlatoje Martinov profesie laboris kiel [[ĉefredaktoro]] de la beograda socipolitika kaj kultura revuo ''Republika''. Li vivas en Beogrado. == Referencoj == {{referencoj}} {{Vivtempo|Martinov, Zlatoje}} [[Kategorio:Serbaj esperantistoj]] 1ixdaiidkw31z9pw45fk87a7ey0efcv 0 274171 9366064 9254085 2026-05-03T18:10:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366064 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} La '''simfonion no 94 G-maĵoran''' [[Joseph Haydn]] komponis en la jaro 1791. La verko ekestis kadre de la unua turneo en [[Londono]] kaj estis antaŭprezentata la 23-an de marto 1792. == Ĝeneralaĵoj == La germana titolo „kun timbalfrapo“ koncernas la 2-an movimenton; ĝi tamen ne estas konvena, ĉar je la koncerna loko la tuta orkestro surprize ludas ''fortissime''. La titolo „surprizo-simfonio“ do estus pli trafa. La unua biografiisto de Haydn, Georg August Griesinger, raportis: <br /> ''„Mi iam ŝerce demandis al (Haydn), ĉu estas vere, ke li komponis la andanton kun la timbalfrapo por vekigi la anglojn endormintajn en sia koncerto? „Ne“, mi ricevis kiel respondo, „sed mi volis surprizi la publikon per iu nova kaj per brila maniero debuti'' (…).“<ref name="Göllner"> M. L. Martinez-Göllner (1979): Joseph Haydn – Symphonie Nr. 94 (Paukenschlag). Wilhelm Fink Verlag München, 37 S. + Anhang </ref> La granda konateco de la simfonio koncernas unualinie la 2-an movimenton. Ĉi tiu disvastiĝis ankaŭ en aliaj instrumentadoj kaj aranĝoj, el kiuj la plimulto ekestis jam en la unuaj jaroj post la unua prezentado. I.a. temas pri tekstigoj de la ĉefa melodio kaj parte ankaŭ de kelkaj variacioj en diversajn lingvojn. Unu el la plej fruaj aranĝaĵoj por piano kaj kantado estas angla- resp. itallingva kun la tekstoj „Hither com ye blooming fair“ resp. Per compenso offir non sò“. La menueton oni publikis en [[Bonn]] en 1811 kiel parto de [[kvodlibeto]] nomita „Rochus Pumpernickl“. En ĝi la melodio estas ŝanĝita kaj kunmetita kun fremda trio.<ref name="Göllner"/> Ankaŭ Haydn mem aranĝis la movimenton: en la ario de sia en 1801 komponita oratorio [[Die Jahreszeiten (Haydn)|„Die Jahreszeiten“]] li fajfigas la melodion de ĉi tiu movimento per la terkultivisto sur la kampo. Estas malklare, ĉu Haydn mem komplete komponis la melodion aŭ parte resp. komplete elprenis de [[popolkanto]]. Kandidatus por tio la aŭstra kanto „Geh im Gässle auf und n’unter“. Martinez-Göllner (1979)<ref name="Göllner"/> opinias, ke unuflanke la melodio kun siaj simplaj intervaloj kaj ripetitaj tonoj bone taŭgas por prezentado de teksto, aliaflanke ĝuste la multaj diversaj tekstigoj argumentus kontraŭ la ekzisto de ĝenerale konata kanto. Tamen ankaŭ penseblus, ke – kaze de ke bazus popolkanto – ĉi tiu precipe en Anglio estus nekonata. En la unua versio de la 2-a movimento la nomdona „timbalfrapo“ ne estis planita. Post kiam tamen laŭ samtempaj gazetraportoj la timbalfrapo je la unua prezentado treege efektis, Haydn devus jam antaŭe metinti ĝin kaj foriginti la 2-an movimenton el la manskribaĵo. La koncerna paĝo en la fragmento estas ja trastrekita, sed la ŝanĝita versio en manskribo de la komponisto mem ĝis nun ne estas trovita. <ref name="Göllner"/> == Muziko == '''Ensemblo:''' 2 [[fluto]]j, 2 [[hobojo]]j, 2 [[fagoto]]j, 2 [[korno (muzikinstrumento)|kornoj]] pokaze en G kaj D, 2 [[trumpeto]]j en G, [[timbalo]]j, 2 [[violono]], [[vjolo]], [[violonĉelo]], [[kontrabaso]]. [[Klaviceno]] ne estas eksplicite notita, tamen tre verŝajne kunludus.<br /> '''Daŭro:''' ĉ. 25 minutoj == Referencoj == {{Referencoj}} == Rtaj ligiloj == * {{IMSLP2|id=Symphony No.94 (Haydn, Joseph)|cname=94. Sinfonie (Haydn)}} * Joseph Haydn: Symphony No. 94 G major (Paukenschlag – Surprise). Ernst Eulenburg Ltd No. 435 (Taschenpartitur, ohne Jahresangabe) * Joseph Haydn: Sinfonia No. 94 G-Dur “Paukenschlag / Surprise” Hob. I/94. Reihe: Kritische Ausgabe sämtlicher Sinfonien. Philharmonia No. 794, Universal Edition, 67 S. mit Anhang * [http://www.haydn107.com Haydn Festspiele Eisenstadt] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110207200922/http://haydn107.com/ |date=2011-02-07 }}: Hörbeispiele und Partituren aller Sinfonien Haydns {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Simfonioj de Joseph Haydn| 094]] carngl5ebvqqsuvn6fmoy9f03i3lapc 0 279362 9366565 9135209 2026-05-04T11:02:25Z Sj1mor 12103 9366565 wikitext text/x-wiki {{polurinda}} {{Tiu ĉi artikolo|temas pri [[joniga radiado]]. La alia aĵo estas [[mikroonda kosma fona radiado]].}} '''Fona radiado''' estas la [[joniga radiado]] konstante estanta en la ĉirkaŭaĵo, disradiata de diversaj naturaj kaj artefaritaj fontoj. La termino havas diversajn signifojn: * Fona radiado estas la averaĝa [[absorbita dozo]] ricevata per la ĝenerala membro de homaro, iam kalkulata por jaro. * En laboratorio mezurado de radiadoj, fona radiado estas la mezurata valoro de ĉiu fontoj kiuj influi la mezurilon kiam interesa radiado aŭ radioaktiva specimeno ne estas mezurata. Ĉi tiu fona valoro, kiu devas esti stabila valoro por multaj mezuroj, estas subtrahita de la valoro mezurata kiam la interesa radiado aŭ radioaktiva specimeno estas mezurata. La fontoj de fona radiado estas: * Fontoj de [[kosmo]] - [[kosma radiado|kosmaj radioj]], [[suna vento]]. * Fontoj en la [[tero]]. Ĉi tiuj inkluzivi fontojn grundo, akvo, rokoj kaj la aliaj substancoj de la [[terkrusto]]. * Fontoj en la atmosfero, kiuj aperas pro la kosmaj radioj kaj gaso eliĝantaj el la terkrusto, unuavice [[radono]]. Proksimume 3% de fona radiado venas de artefaritaj fontoj kiel: * Eligoj de bruligata [[fosilia brulaĵo|fosiliaj bruligaĵoj]], ekzemple en [[fosilia brulaĵa elektrocentralo|fosiliaj brulaĵaj elektrocentraloj]]; * Eligoj de aparatoj kaj pacientoj de [[nuklea medicino]]; * Eligoj pro recikligo de radioaktivaj materialoj uzataj en nuklea medicino; * [[Fuma detektilo|Fumaj detektiloj]]; * Iuj [[memlumanta farbo|memlumantaj farboj]] kaj signoj, kiuj prenas energion por lumiĝi de radiaktiveco; * Malloka [[radioaktiva infektado]] pro [[nuklea testado|testadoj]] de [[nuklea armilo|nukleaj armiloj]]; * Akcidentoj ĉe [[nuklea elektrocentralo|nukleaj elektrocentraloj]] aŭ [[nuklea brulaĵa procezado]] (maloftaj); * Normala operacio de aparatoj uzantaj [[nuklea energio|nuklean energion]] kaj de aparatoj de sciencaj esploroj. == Natura fona radiado == Natura fona radiado venas de du unuecaj fontoj: [[kosma radiado]] kaj surteraj fontoj. La tutmonda averaĝa fona [[absorbita dozo|dozo]] por homo estas proksimume 2,4 mSv ([[milisiverto]]j) por jaro. Ĉi tiu ekspono estas plejparte de kosma radiado kaj naturaj izotopoj en la Tero. Ĉi tio estas multe pli granda ol homo-kaŭzita fona radiada ekspono, kiu en la jaro 2000 esti averaĝe proksimume 0,01 mSv por jaro de testado de nukleaj armiloj, nukleaj energiaj akcidentoj kaj nuklea industria operacio kombinitaj, kaj estas pli granda ol la averaĝa ekspono de medicinaj testoj, kiu estas en limigoj inter 0,04 kaj 1mSv por jaro. Pli malnovaj briligataj terkarbon elektrocentraloj sen efika flugcindra kapto estas unu el la plej grandaj fontoj de homo-kaŭzis fona radiada ekspono. La nivelo de natura fona radiado varias dependante de situo, kaj en iuj areoj la nivelo estas grave pli alta ol averaĝa. Tiaj areoj inkluzivas [[Ramsar]] en [[Irano]], [[Guarapari]] en [[Brazilo]], [[Keralao]] en [[Barato]], [[Yangjiang]] en [[Ĉinio]]. En akraĵo Ramsar estas trovita ĉiujara dozo de 260 mSv. === Kosma radiado === La Tero, kaj ĉiuj vivaj aĵoj sur ĝi, estas daŭre bombarditaj per radiado venanta el kosma. Ĉi tiu radiado unuavice konsistas de ŝargitaj jonoj de diversaj specoj inter [[protono]]j (kiuj estas jonoj de [[hidrogeno]]) kaj [[fero|feraj]] [[atomkerno]]j elfugintaj el la [[suno]] ([[suna vento]]) kaj de aliaj fontoj ekster la [[suna sistemo]]. Ĉi tiu radiado interagas kun atomoj en la atmosfero kaj kreas [[akcesora radiado|akcesoran radiadon]], inkluzivantan [[ikso-radioj]]n, [[elektrono]]jn, [[muono]]jn, [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn, [[alfa-radiado|alfaj partiklojn]], [[piono]]jn. La senpera dozo de kosma radiado estas grande de muonoj, neŭtronoj, kaj elektronoj, kaj ĉi tiu dozo varias en malsamaj partoj de la mondo plejparte pro malsameco de la [[magneta kampo de la Tero]] kaj alto super la [[marnivelo]]. Ĉi tiu radiado estas multe pli intensa en la supra [[troposfero]], je alto ĉirkaŭ 10 km, kaj estas tial de aparta koncerno por dungitoj de [[flugkompanio]]j kaj oftaj pasaĝeroj, kiuj pasas multajn horojn dum jaro en ĉi tiu ĉirkaŭaĵo. Ĉi tie, la radiada ekspono estas unuavice pro interago de la kosma radiada ne kun la maldika pli supra tavolo de atmosfero, sed kun la densa materialo de [[fuzelaĝo]] de la aviadilo, kaŭzanta relative altan fonan radiadon en la aviadilo kiam la aviadilo estas je granda alto. Simile, kosma radiada interagas kun [[kosmoveturilo|kosmoveturilaj]] komponantoj produktante akcesoran radiadon kiu kaŭzas pli grandan fonan eksponon de [[kosmonaŭto]]j ol por homoj sur la surfaco de Tero. Kosmonaŭtoj en malaltaj [[orbito]]j estas je pli malalta risko ĉar la magneta kampo de la Tero ŝirmas parton de kosmaj radioj. Ekster malalta Tera orbito, kiel estis ĉe kosmonaŭtoj de [[Apolono]] kiu vojaĝis al la [[Luno]], ĉi tiu fona radiado estas multe pli intensa, kaj prezentas konsidereblan obstaklon al ebla onta longa homa esplorado de la Luno aŭ [[Marso (planedo)|Marso]]. Kosmaj radioj ankaŭ kaŭzas [[nuklea konvertiĝo|nuklean konvertiĝon]] de kemiaj elementoj en la atmosfero, en kiu akcesora radiado generita per la kosmaj radioj reakcias kun [[atomkerno|atomaj kernoj]] en la atmosfero kaj generas diversaj radioaktivajn [[izotopo]]jn. Multaj tiel-nomataj [[aperantaj pro kosmo izotopoj]] estas produktataj, el kiuj verŝajne la plej rimarkinda estas [[karbono]] ¹⁴C, kiu estas produktata per interagoj kun [[azoto|azotaj]] atomoj. Ĉi tiuj aperantaj pro kosmo izotopoj povas atingi la teran surfacon kaj povas esti enigitaj en vivajn organismojn. La produktado de ĉi tiuj izotopoj varias malmulte kun mallongo-tempaj variadoj en [[suna vento]], sed estas konsiderataj praktike konstantaj super pli longa skalo de miloj al milionoj de jaroj. La konstanta produktado, enigo en organismojn kaj relative mallonga [[duoniĝtempo]] (5730±40 jaroj) de ¹⁴C estas ebligas [[datigo per karbono-14|datigon]] de antikvaj biologiaj materialoj kiel lignaĵoj kaj homaj restaĵoj. Ĵus aperinta biologia materialo enhavas iun certan enhavon de ¹⁴C, post de morto de la organismo alveno de la freŝa ¹⁴C en la materialon finiĝas kaj la jam havata daŭre disfaladas. Eblas mezuri kvanton de la ¹⁴C en la materialo; tiel ekzemple se ĝi kvanto estas duoble pli malgranda ol en la freŝa materialo do aĝo de la materialo proksimume egalas al duoniĝtempo de ¹⁴C, se kvanto de ¹⁴C estas kvarble pli malgranda ol en la freŝa materialo do aĝo de la materialo proksimume egalas al duoniĝtempo de ¹⁴C multiplikita je du, kaj tiel plu. === Surteraj fontoj === [[Radiaktiveco|Radioaktivaj]] substancoj estas ĉie en naturo. Ili estas nature en la [[grundo]], rokoj, akvo, aero kaj kreskaĵaro. La grava [[radioaktiva izotopo|radioaktivaj izotopoj]] de koncerno por ''surtera radiado'' estas komunaj elementoj kun malmulte abundecaj radioaktivaj izotopoj, inter ili [[kalio]] kaj [[karbono]], aŭ maloftaj sed intense radioaktivaj elementoj, inter ili [[uranio]], [[torio]], [[radiumo]] kaj [[radono]]. La plejparto de ĉi tiuj fontoj estas malkreskantaj pro radiaktiveco ekde formiĝo de la Tero, ĉar nun ili ne estas en iu grava kvanto transportataj al la Tero de ekstere. Tial, la aktuala kvanto sur tero de [[uranio]]-238 estas nur proksimume duono de la originale kvanto pro ĝia 4,5·10⁹ jara [[duoniĝtempo]], kaj de [[kalio]]-40 kun 1,25 ·10⁹ jara [[duoniĝtempo]] estas nun nur proksimume 8% de la originala kvanto. Aldone, multaj havantaj pli mallongan duoniĝtempon kaj tial pli intense radioaktivaj izotopoj ne malaperis tute en la surtera ĉirkaŭaĵo pro natura daŭra produktado de ili. Ekzemploj de ĉi tiuj estas karbono-14, [[radiumo]]-226 (produkto de disfalo de uranio-238), [[radono]]-222 (produkto de disfalo de radiumo-226). Radioaktiveco de surteraj objektoj povas esti konsiderata per kvanto de radiokativaj disfaloj en unun de tempo, ĉi tiu aktiveco estas mezurata en [[bekerelo]]j ''Bq''. Bekerelo estas simple unu disfalo en sekundo. Tamen ĉi tiu valoro ne estas rekte valoro de la fona radiado, ĉar ofte la radiadaj partikloj restas ene de objekto kie ili naskiĝis. Jen estas iuj valoroj de rapido de disfaloj en iuj objektoj: {| class=wikitable ! Objekto ! Radioaktiveco |- | [[Lakto]] | 50 Bq/[[litro|l]] |- | [[Superfosfato]] | 500 Bq/[[kilogramo|kg]] |- | [[Marakvo]] | 12 Bq/l |- | [[Granito]] | 7000 Bq/kg |- | [[Terkarbo|Terkarba]] [[cindro]] | 2000 Bq/kg |- | 5-jara infano (entute) | 600 Bq |- | Matura homo (70kg) (entute) | 10 000 Bq |} ==== Radiado ene la homa korpo ==== Iu el la esencaj kemiaj elementoj, enhavataj en vivaj organismoj, kiuj havas sufiĉe abundajn radioaktivajn izotopojn, estas [[kalio]] kaj [[karbono]]. Ili grave pligrandigas al la fonan radiadan dozon. Averaĝa homo enhavas proksimume 30 miligramojn da kalio-40 (⁴⁰K) kaj proksimume 10 nanogramojn (10⁻⁸ g) da karbono-14 (¹⁴C). Se ne okazis ena infektado per ekstera radioaktiva materialo, la plej granda komponanto de ena radiada ekspono de biologiaj funkciaj komponantoj de la homa korpo estas ⁴⁰K, kiu donas disfalon de proksimume 4000 kernoj de ⁴⁰K dum sekundo. Estas proksimume 1200 disfaloj de ¹⁴C dum sekundo. La energio de [[beta partiklo|betaj partikloj]] produktitaj de ⁴⁰K estas je proksimume 10 fojoj pli granda ol tiu de betaj partikloj de ¹⁴C. Tamen, ¹⁴C same kiel la aliaj karbonaj atomoj estadas en la genetika informo ([[DNA]]) de duono de la ĉeloj, dum kiam kalio ne estas komponanto de DNA. Disfalo de ¹⁴C en DNA okazas proksimume 50 fojojn dum sekundo, ŝanĝante karbonan atomon al [[azoto|azotan]] atomon. ==== Radono ==== [[Radono]] estas intense radioaktiva elemento, kiu estas surtera fonto de joniga radiado, kiu estas aparte zorginda, ĉar, kvankam averaĝe ĝi estas tre malofta, ĉi tiu elemento povas troviĝi en grandaj kvantoj en multaj areoj de la mondo, kie ĝi prezentas gravan minacon por sano. Radono estas disfala produkto de uranio, kiu estas relative komuna en la terkrusto, sed ĝenerale koncentriĝis en erco-portantaj rokoj. Radono eliĝas el ĉi tiuj ercoj en la atmosferon aŭ en teran akvon, kaj en iuj lokoj ĝi povas akumuliĝi kaj eksponi homojn al pli altaj koncentrecoj. En bone izolitaj domoj, kiuj estas vaste konstruataj en evoluintaj landoj, radono povas koncentriĝi ene, ĝi povas esti 8-oble pli multa. Radiada ekspono de radono estas malrekta. Radono havas mallongan duoniĝtempon (4 tagoj) kaj disfalas en aliajn radioaktivajn izotopojn de la [[radiuma serio]] de elementoj, kiuj estas en [[solido|solida]] stato sub normalaj kondiĉoj, ili formas fajnajn polverojn. Ĉi tiuj radioaktivaj partikloj estas enspirataj kaj restas en la pulmoj, kaŭzante daŭran eksponon. Homoj en iuj lokoj povas ricevi ĝis 10 mSv dum jaro de fona radiado. Radono estas tial la dua plej granda kaŭzo de [[pulma kancero]] post [[tabakfumado]], kaj estas laŭ pritakso kaŭzo de inter 15.000 kaj 22.000 kanceraj mortoj en jaro nur en [[Usono]]. En iuj areoj, inkluzive de [[Kornvalo]] kaj [[Aberdeenshire]] en la [[Unuiĝinta Reĝlando]], estas sufiĉe grandaj naturaj radiadaj niveloj, tiel ke jure permesita loko ne povas esti konstruita tie, la situoj devus jam superi jurajn radiadajn limojn, kaj la naturaj grundo kaj rokoj devas esti konsiderataj kiel [[malalt-nivela nuklea rubo]]. == Homo-kaŭzita fona radiado == Oftaj superteraj nukleaj eksplodoj inter la 1940-aj kaj la 1960-aj jaroj verŝis konsiderindan kvanton de [[radioaktiva infektado]]. Iom de ĉi tiu infektado estas loka, faranta la senperan ĉirkaŭaĵon alte radioaktiva, sed iom de ĝi estas portita tra pli longaj distancoj; iom de ĉi tiu materialo estas disigita tutmonde. La pligrandiĝo en fona radiado pro ĉi tiuj testoj estis plej granda en [[1963]] kaj estas tiam de proksimume 0,15 mSv por jaro tutmonde, aŭ proksimume 7 % de la averaĝa fona dozo de ĉiuj fontoj. La [[Limigita Prov-Malpermesa Traktato]] de 1963 malpermesis superterajn testojn, tial en jaro 2000 la tutmonda dozo de ĉi tiuj historiaj testoj malpligrandiĝis al nur 0,005 mSv por jaro. Eĉ tiel, en certaj aplikoj, kiaj [[artefarita satelito|kosmaj satelitoj]], materialoj ne povas praktike esti konstruitaj de moderna ŝtalo, ĉar radiado de enhavataj radioaktivaj elementoj estas sufiĉe granda por malebligi funkciadon. En la 1990-aj jaroj, ŝtalo estis eligita el subakva dronita ŝipo ''[[SMS Kronprinz Wilhelm]]'' por ĉi tiu celo, ĉar ĝia ŝtalo, produktita antaŭ 1945, estis protektita de aldona radioaktiveco de la nuklea epoko. Pli malnovaj bruligantaj terkarbon elektrocentraloj sen efika flugcindra kapto estas unu el la plej grandaj fontoj de homo-kaŭzita fona radiado. Kiam terkarbo estas bruligata, akumulitaj en ĝi uranio, torio kaj ĉiuj produktoj de disfalo de uranioj – radiumo, radono, polonio – estas liberigataj. La liberigo de radioaktivaj komponantoj de terkarba brulo multe superas la tutan usonan konsumon de {{J|nuklea brulaĵo}} en nukleaj elektrocentraloj. Radioaktivaj materialoj estas ankaŭ liberigataj en gasaj eligoj. La Unuiĝint-Nacia Scienca Komitato pri la efikoj de atoma radiado taksas, ke por ĉiu gigavato-jaro da elektra energio produktita per terkarbo, uzante la aktualan mikson de tekniko ĉie en la mondo, rezultas averaĝe proksimume 0,8 mortoj pro kancero en la influata loĝantaro. Kun 400 Gw da terkarbaj elektrocentraloj en la mondo, ĉi tio donas 320 mortojn dum jaro. Nukleaj reaktoroj povas ankaŭ eligi certan kvanton de radioaktivaj substancoj. Sub normalaj cirkonstancoj, moderna nuklea reaktoro eligas etan kvanton da radioaktiva malpuraĵo. Dum gravaj akcidentoj, kiuj estas relative maloftaj, povas esti pli granda radioaktiva malpurigo en la ĉirkaŭaĵon. La tuteca kvanto de radioaktiveco eligita de homoj estas neglektebla kompare al la natura fona radiado. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ans.org/pi/resources/dosechart/ Kalkulado de radiada dozo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180715152300/http://www.ans.org/pi/resources/dosechart/ |date=2018-07-15 }} de la [http://www.ans.org/ Amerika Nuklea Socio] * [http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/radon Radono kaj kancero: demandoj kaj respondoj – Nacia Kancera Instituto de Usono] * [http://www.ecolo.org/documents/documents_in_english/ramsar-natural-radioactivity/ramsar.html Natura radiado: areoj de alta fona radiado de Ramsar, Irano] * [http://www.fas.harvard.edu/~scdiroff/lds/QuantumRelativity/RadioactiveHumanBody/RadioactiveHumanBody.html Radioaktiva homa korpo — Universitato Harvard Naturaj Sciencaj Prelegaj Manifestacioj] * [http://www.hps.org/publicinformation/ate/cat10.html Ĉirkaŭaĵa kaj fona radiada respondaro] de la [http://hps.org/ Sana Fizika Socio] * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=10564957&dopt=Abstract Loĝantaro en la alta natura fona radiado] * [http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html Terkarba bruligo: nuklea rimedo aŭ danĝero] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html |date=2007-02-05 }} * [http://www.rerf.or.jp/glossary_e/backgrou.htm Fona radiada priskribo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110521023544/http://www.rerf.or.jp/glossary_e/backgrou.htm |date=2011-05-21 }} de la [http://www.rerf.or.jp/index_e.html Esploro de radiadaj efikoj]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120127191928/http://www.rerf.or.jp/index_e.html |date=2012-01-27 }} * [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/202/4372/1045 Radioaktiva influo de terkarbaj kaj nukleaj elektrocentraloj] * [http://www.taishitsu.or.jp/radiation/china-e.html Altaj naturaj fonaj radiadaj areoj (Yangjiang, Ĉinio)] * [http://www.taishitsu.or.jp/radiation/index-e.html Ĉiujaraj surteraj radiadaj dozoj en la mondo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070623020422/http://www.taishitsu.or.jp/radiation/index-e.html |date=2007-06-23 }} * [http://www.unscear.org/docs/reports/annexb.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130907223817/http://www.unscear.org/docs/reports/annexb.pdf |date=2013-09-07 }} * [http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090205040744/http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf |date=2009-02-05 }} * [http://www.unscear.org/unscear/en/publications.html Scienca komitato de unuiĝintaj nacioj pri la efikoj de atoma radiado] [[Kategorio:Partikla fiziko]] eqxx2o5v5b4jgk10388tdpn04e60p68 9366569 9366565 2026-05-04T11:04:12Z Sj1mor 12103 9366569 wikitext text/x-wiki {{polurinda}} {{Tiu ĉi artikolo|temas pri [[joniga radiado]]. La alia aĵo estas [[mikroonda kosma fona radiado]].}} {{Informkesto organizaĵo}} '''Fona radiado''' estas la [[joniga radiado]] konstante estanta en la ĉirkaŭaĵo, disradiata de diversaj naturaj kaj artefaritaj fontoj. La termino havas diversajn signifojn: * Fona radiado estas la averaĝa [[absorbita dozo]] ricevata per la ĝenerala membro de homaro, iam kalkulata por jaro. * En laboratorio mezurado de radiadoj, fona radiado estas la mezurata valoro de ĉiu fontoj kiuj influi la mezurilon kiam interesa radiado aŭ radioaktiva specimeno ne estas mezurata. Ĉi tiu fona valoro, kiu devas esti stabila valoro por multaj mezuroj, estas subtrahita de la valoro mezurata kiam la interesa radiado aŭ radioaktiva specimeno estas mezurata. La fontoj de fona radiado estas: * Fontoj de [[kosmo]] - [[kosma radiado|kosmaj radioj]], [[suna vento]]. * Fontoj en la [[tero]]. Ĉi tiuj inkluzivi fontojn grundo, akvo, rokoj kaj la aliaj substancoj de la [[terkrusto]]. * Fontoj en la atmosfero, kiuj aperas pro la kosmaj radioj kaj gaso eliĝantaj el la terkrusto, unuavice [[radono]]. Proksimume 3% de fona radiado venas de artefaritaj fontoj kiel: * Eligoj de bruligata [[fosilia brulaĵo|fosiliaj bruligaĵoj]], ekzemple en [[fosilia brulaĵa elektrocentralo|fosiliaj brulaĵaj elektrocentraloj]]; * Eligoj de aparatoj kaj pacientoj de [[nuklea medicino]]; * Eligoj pro recikligo de radioaktivaj materialoj uzataj en nuklea medicino; * [[Fuma detektilo|Fumaj detektiloj]]; * Iuj [[memlumanta farbo|memlumantaj farboj]] kaj signoj, kiuj prenas energion por lumiĝi de radiaktiveco; * Malloka [[radioaktiva infektado]] pro [[nuklea testado|testadoj]] de [[nuklea armilo|nukleaj armiloj]]; * Akcidentoj ĉe [[nuklea elektrocentralo|nukleaj elektrocentraloj]] aŭ [[nuklea brulaĵa procezado]] (maloftaj); * Normala operacio de aparatoj uzantaj [[nuklea energio|nuklean energion]] kaj de aparatoj de sciencaj esploroj. == Natura fona radiado == Natura fona radiado venas de du unuecaj fontoj: [[kosma radiado]] kaj surteraj fontoj. La tutmonda averaĝa fona [[absorbita dozo|dozo]] por homo estas proksimume 2,4 mSv ([[milisiverto]]j) por jaro. Ĉi tiu ekspono estas plejparte de kosma radiado kaj naturaj izotopoj en la Tero. Ĉi tio estas multe pli granda ol homo-kaŭzita fona radiada ekspono, kiu en la jaro 2000 esti averaĝe proksimume 0,01 mSv por jaro de testado de nukleaj armiloj, nukleaj energiaj akcidentoj kaj nuklea industria operacio kombinitaj, kaj estas pli granda ol la averaĝa ekspono de medicinaj testoj, kiu estas en limigoj inter 0,04 kaj 1mSv por jaro. Pli malnovaj briligataj terkarbon elektrocentraloj sen efika flugcindra kapto estas unu el la plej grandaj fontoj de homo-kaŭzis fona radiada ekspono. La nivelo de natura fona radiado varias dependante de situo, kaj en iuj areoj la nivelo estas grave pli alta ol averaĝa. Tiaj areoj inkluzivas [[Ramsar]] en [[Irano]], [[Guarapari]] en [[Brazilo]], [[Keralao]] en [[Barato]], [[Yangjiang]] en [[Ĉinio]]. En akraĵo Ramsar estas trovita ĉiujara dozo de 260 mSv. === Kosma radiado === La Tero, kaj ĉiuj vivaj aĵoj sur ĝi, estas daŭre bombarditaj per radiado venanta el kosma. Ĉi tiu radiado unuavice konsistas de ŝargitaj jonoj de diversaj specoj inter [[protono]]j (kiuj estas jonoj de [[hidrogeno]]) kaj [[fero|feraj]] [[atomkerno]]j elfugintaj el la [[suno]] ([[suna vento]]) kaj de aliaj fontoj ekster la [[suna sistemo]]. Ĉi tiu radiado interagas kun atomoj en la atmosfero kaj kreas [[akcesora radiado|akcesoran radiadon]], inkluzivantan [[ikso-radioj]]n, [[elektrono]]jn, [[muono]]jn, [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn, [[alfa-radiado|alfaj partiklojn]], [[piono]]jn. La senpera dozo de kosma radiado estas grande de muonoj, neŭtronoj, kaj elektronoj, kaj ĉi tiu dozo varias en malsamaj partoj de la mondo plejparte pro malsameco de la [[magneta kampo de la Tero]] kaj alto super la [[marnivelo]]. Ĉi tiu radiado estas multe pli intensa en la supra [[troposfero]], je alto ĉirkaŭ 10 km, kaj estas tial de aparta koncerno por dungitoj de [[flugkompanio]]j kaj oftaj pasaĝeroj, kiuj pasas multajn horojn dum jaro en ĉi tiu ĉirkaŭaĵo. Ĉi tie, la radiada ekspono estas unuavice pro interago de la kosma radiada ne kun la maldika pli supra tavolo de atmosfero, sed kun la densa materialo de [[fuzelaĝo]] de la aviadilo, kaŭzanta relative altan fonan radiadon en la aviadilo kiam la aviadilo estas je granda alto. Simile, kosma radiada interagas kun [[kosmoveturilo|kosmoveturilaj]] komponantoj produktante akcesoran radiadon kiu kaŭzas pli grandan fonan eksponon de [[kosmonaŭto]]j ol por homoj sur la surfaco de Tero. Kosmonaŭtoj en malaltaj [[orbito]]j estas je pli malalta risko ĉar la magneta kampo de la Tero ŝirmas parton de kosmaj radioj. Ekster malalta Tera orbito, kiel estis ĉe kosmonaŭtoj de [[Apolono]] kiu vojaĝis al la [[Luno]], ĉi tiu fona radiado estas multe pli intensa, kaj prezentas konsidereblan obstaklon al ebla onta longa homa esplorado de la Luno aŭ [[Marso (planedo)|Marso]]. Kosmaj radioj ankaŭ kaŭzas [[nuklea konvertiĝo|nuklean konvertiĝon]] de kemiaj elementoj en la atmosfero, en kiu akcesora radiado generita per la kosmaj radioj reakcias kun [[atomkerno|atomaj kernoj]] en la atmosfero kaj generas diversaj radioaktivajn [[izotopo]]jn. Multaj tiel-nomataj [[aperantaj pro kosmo izotopoj]] estas produktataj, el kiuj verŝajne la plej rimarkinda estas [[karbono]] ¹⁴C, kiu estas produktata per interagoj kun [[azoto|azotaj]] atomoj. Ĉi tiuj aperantaj pro kosmo izotopoj povas atingi la teran surfacon kaj povas esti enigitaj en vivajn organismojn. La produktado de ĉi tiuj izotopoj varias malmulte kun mallongo-tempaj variadoj en [[suna vento]], sed estas konsiderataj praktike konstantaj super pli longa skalo de miloj al milionoj de jaroj. La konstanta produktado, enigo en organismojn kaj relative mallonga [[duoniĝtempo]] (5730±40 jaroj) de ¹⁴C estas ebligas [[datigo per karbono-14|datigon]] de antikvaj biologiaj materialoj kiel lignaĵoj kaj homaj restaĵoj. Ĵus aperinta biologia materialo enhavas iun certan enhavon de ¹⁴C, post de morto de la organismo alveno de la freŝa ¹⁴C en la materialon finiĝas kaj la jam havata daŭre disfaladas. Eblas mezuri kvanton de la ¹⁴C en la materialo; tiel ekzemple se ĝi kvanto estas duoble pli malgranda ol en la freŝa materialo do aĝo de la materialo proksimume egalas al duoniĝtempo de ¹⁴C, se kvanto de ¹⁴C estas kvarble pli malgranda ol en la freŝa materialo do aĝo de la materialo proksimume egalas al duoniĝtempo de ¹⁴C multiplikita je du, kaj tiel plu. === Surteraj fontoj === [[Radiaktiveco|Radioaktivaj]] substancoj estas ĉie en naturo. Ili estas nature en la [[grundo]], rokoj, akvo, aero kaj kreskaĵaro. La grava [[radioaktiva izotopo|radioaktivaj izotopoj]] de koncerno por ''surtera radiado'' estas komunaj elementoj kun malmulte abundecaj radioaktivaj izotopoj, inter ili [[kalio]] kaj [[karbono]], aŭ maloftaj sed intense radioaktivaj elementoj, inter ili [[uranio]], [[torio]], [[radiumo]] kaj [[radono]]. La plejparto de ĉi tiuj fontoj estas malkreskantaj pro radiaktiveco ekde formiĝo de la Tero, ĉar nun ili ne estas en iu grava kvanto transportataj al la Tero de ekstere. Tial, la aktuala kvanto sur tero de [[uranio]]-238 estas nur proksimume duono de la originale kvanto pro ĝia 4,5·10⁹ jara [[duoniĝtempo]], kaj de [[kalio]]-40 kun 1,25 ·10⁹ jara [[duoniĝtempo]] estas nun nur proksimume 8% de la originala kvanto. Aldone, multaj havantaj pli mallongan duoniĝtempon kaj tial pli intense radioaktivaj izotopoj ne malaperis tute en la surtera ĉirkaŭaĵo pro natura daŭra produktado de ili. Ekzemploj de ĉi tiuj estas karbono-14, [[radiumo]]-226 (produkto de disfalo de uranio-238), [[radono]]-222 (produkto de disfalo de radiumo-226). Radioaktiveco de surteraj objektoj povas esti konsiderata per kvanto de radiokativaj disfaloj en unun de tempo, ĉi tiu aktiveco estas mezurata en [[bekerelo]]j ''Bq''. Bekerelo estas simple unu disfalo en sekundo. Tamen ĉi tiu valoro ne estas rekte valoro de la fona radiado, ĉar ofte la radiadaj partikloj restas ene de objekto kie ili naskiĝis. Jen estas iuj valoroj de rapido de disfaloj en iuj objektoj: {| class=wikitable ! Objekto ! Radioaktiveco |- | [[Lakto]] | 50 Bq/[[litro|l]] |- | [[Superfosfato]] | 500 Bq/[[kilogramo|kg]] |- | [[Marakvo]] | 12 Bq/l |- | [[Granito]] | 7000 Bq/kg |- | [[Terkarbo|Terkarba]] [[cindro]] | 2000 Bq/kg |- | 5-jara infano (entute) | 600 Bq |- | Matura homo (70kg) (entute) | 10 000 Bq |} ==== Radiado ene la homa korpo ==== Iu el la esencaj kemiaj elementoj, enhavataj en vivaj organismoj, kiuj havas sufiĉe abundajn radioaktivajn izotopojn, estas [[kalio]] kaj [[karbono]]. Ili grave pligrandigas al la fonan radiadan dozon. Averaĝa homo enhavas proksimume 30 miligramojn da kalio-40 (⁴⁰K) kaj proksimume 10 nanogramojn (10⁻⁸ g) da karbono-14 (¹⁴C). Se ne okazis ena infektado per ekstera radioaktiva materialo, la plej granda komponanto de ena radiada ekspono de biologiaj funkciaj komponantoj de la homa korpo estas ⁴⁰K, kiu donas disfalon de proksimume 4000 kernoj de ⁴⁰K dum sekundo. Estas proksimume 1200 disfaloj de ¹⁴C dum sekundo. La energio de [[beta partiklo|betaj partikloj]] produktitaj de ⁴⁰K estas je proksimume 10 fojoj pli granda ol tiu de betaj partikloj de ¹⁴C. Tamen, ¹⁴C same kiel la aliaj karbonaj atomoj estadas en la genetika informo ([[DNA]]) de duono de la ĉeloj, dum kiam kalio ne estas komponanto de DNA. Disfalo de ¹⁴C en DNA okazas proksimume 50 fojojn dum sekundo, ŝanĝante karbonan atomon al [[azoto|azotan]] atomon. ==== Radono ==== [[Radono]] estas intense radioaktiva elemento, kiu estas surtera fonto de joniga radiado, kiu estas aparte zorginda, ĉar, kvankam averaĝe ĝi estas tre malofta, ĉi tiu elemento povas troviĝi en grandaj kvantoj en multaj areoj de la mondo, kie ĝi prezentas gravan minacon por sano. Radono estas disfala produkto de uranio, kiu estas relative komuna en la terkrusto, sed ĝenerale koncentriĝis en erco-portantaj rokoj. Radono eliĝas el ĉi tiuj ercoj en la atmosferon aŭ en teran akvon, kaj en iuj lokoj ĝi povas akumuliĝi kaj eksponi homojn al pli altaj koncentrecoj. En bone izolitaj domoj, kiuj estas vaste konstruataj en evoluintaj landoj, radono povas koncentriĝi ene, ĝi povas esti 8-oble pli multa. Radiada ekspono de radono estas malrekta. Radono havas mallongan duoniĝtempon (4 tagoj) kaj disfalas en aliajn radioaktivajn izotopojn de la [[radiuma serio]] de elementoj, kiuj estas en [[solido|solida]] stato sub normalaj kondiĉoj, ili formas fajnajn polverojn. Ĉi tiuj radioaktivaj partikloj estas enspirataj kaj restas en la pulmoj, kaŭzante daŭran eksponon. Homoj en iuj lokoj povas ricevi ĝis 10 mSv dum jaro de fona radiado. Radono estas tial la dua plej granda kaŭzo de [[pulma kancero]] post [[tabakfumado]], kaj estas laŭ pritakso kaŭzo de inter 15.000 kaj 22.000 kanceraj mortoj en jaro nur en [[Usono]]. En iuj areoj, inkluzive de [[Kornvalo]] kaj [[Aberdeenshire]] en la [[Unuiĝinta Reĝlando]], estas sufiĉe grandaj naturaj radiadaj niveloj, tiel ke jure permesita loko ne povas esti konstruita tie, la situoj devus jam superi jurajn radiadajn limojn, kaj la naturaj grundo kaj rokoj devas esti konsiderataj kiel [[malalt-nivela nuklea rubo]]. == Homo-kaŭzita fona radiado == Oftaj superteraj nukleaj eksplodoj inter la 1940-aj kaj la 1960-aj jaroj verŝis konsiderindan kvanton de [[radioaktiva infektado]]. Iom de ĉi tiu infektado estas loka, faranta la senperan ĉirkaŭaĵon alte radioaktiva, sed iom de ĝi estas portita tra pli longaj distancoj; iom de ĉi tiu materialo estas disigita tutmonde. La pligrandiĝo en fona radiado pro ĉi tiuj testoj estis plej granda en [[1963]] kaj estas tiam de proksimume 0,15 mSv por jaro tutmonde, aŭ proksimume 7 % de la averaĝa fona dozo de ĉiuj fontoj. La [[Limigita Prov-Malpermesa Traktato]] de 1963 malpermesis superterajn testojn, tial en jaro 2000 la tutmonda dozo de ĉi tiuj historiaj testoj malpligrandiĝis al nur 0,005 mSv por jaro. Eĉ tiel, en certaj aplikoj, kiaj [[artefarita satelito|kosmaj satelitoj]], materialoj ne povas praktike esti konstruitaj de moderna ŝtalo, ĉar radiado de enhavataj radioaktivaj elementoj estas sufiĉe granda por malebligi funkciadon. En la 1990-aj jaroj, ŝtalo estis eligita el subakva dronita ŝipo ''[[SMS Kronprinz Wilhelm]]'' por ĉi tiu celo, ĉar ĝia ŝtalo, produktita antaŭ 1945, estis protektita de aldona radioaktiveco de la nuklea epoko. Pli malnovaj bruligantaj terkarbon elektrocentraloj sen efika flugcindra kapto estas unu el la plej grandaj fontoj de homo-kaŭzita fona radiado. Kiam terkarbo estas bruligata, akumulitaj en ĝi uranio, torio kaj ĉiuj produktoj de disfalo de uranioj – radiumo, radono, polonio – estas liberigataj. La liberigo de radioaktivaj komponantoj de terkarba brulo multe superas la tutan usonan konsumon de {{J|nuklea brulaĵo}} en nukleaj elektrocentraloj. Radioaktivaj materialoj estas ankaŭ liberigataj en gasaj eligoj. La Unuiĝint-Nacia Scienca Komitato pri la efikoj de atoma radiado taksas, ke por ĉiu gigavato-jaro da elektra energio produktita per terkarbo, uzante la aktualan mikson de tekniko ĉie en la mondo, rezultas averaĝe proksimume 0,8 mortoj pro kancero en la influata loĝantaro. Kun 400 Gw da terkarbaj elektrocentraloj en la mondo, ĉi tio donas 320 mortojn dum jaro. Nukleaj reaktoroj povas ankaŭ eligi certan kvanton de radioaktivaj substancoj. Sub normalaj cirkonstancoj, moderna nuklea reaktoro eligas etan kvanton da radioaktiva malpuraĵo. Dum gravaj akcidentoj, kiuj estas relative maloftaj, povas esti pli granda radioaktiva malpurigo en la ĉirkaŭaĵon. La tuteca kvanto de radioaktiveco eligita de homoj estas neglektebla kompare al la natura fona radiado. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ans.org/pi/resources/dosechart/ Kalkulado de radiada dozo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180715152300/http://www.ans.org/pi/resources/dosechart/ |date=2018-07-15 }} de la [http://www.ans.org/ Amerika Nuklea Socio] * [http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/radon Radono kaj kancero: demandoj kaj respondoj – Nacia Kancera Instituto de Usono] * [http://www.ecolo.org/documents/documents_in_english/ramsar-natural-radioactivity/ramsar.html Natura radiado: areoj de alta fona radiado de Ramsar, Irano] * [http://www.fas.harvard.edu/~scdiroff/lds/QuantumRelativity/RadioactiveHumanBody/RadioactiveHumanBody.html Radioaktiva homa korpo — Universitato Harvard Naturaj Sciencaj Prelegaj Manifestacioj] * [http://www.hps.org/publicinformation/ate/cat10.html Ĉirkaŭaĵa kaj fona radiada respondaro] de la [http://hps.org/ Sana Fizika Socio] * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=10564957&dopt=Abstract Loĝantaro en la alta natura fona radiado] * [http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html Terkarba bruligo: nuklea rimedo aŭ danĝero] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html |date=2007-02-05 }} * [http://www.rerf.or.jp/glossary_e/backgrou.htm Fona radiada priskribo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110521023544/http://www.rerf.or.jp/glossary_e/backgrou.htm |date=2011-05-21 }} de la [http://www.rerf.or.jp/index_e.html Esploro de radiadaj efikoj]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120127191928/http://www.rerf.or.jp/index_e.html |date=2012-01-27 }} * [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/202/4372/1045 Radioaktiva influo de terkarbaj kaj nukleaj elektrocentraloj] * [http://www.taishitsu.or.jp/radiation/china-e.html Altaj naturaj fonaj radiadaj areoj (Yangjiang, Ĉinio)] * [http://www.taishitsu.or.jp/radiation/index-e.html Ĉiujaraj surteraj radiadaj dozoj en la mondo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070623020422/http://www.taishitsu.or.jp/radiation/index-e.html |date=2007-06-23 }} * [http://www.unscear.org/docs/reports/annexb.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130907223817/http://www.unscear.org/docs/reports/annexb.pdf |date=2013-09-07 }} * [http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090205040744/http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf |date=2009-02-05 }} * [http://www.unscear.org/unscear/en/publications.html Scienca komitato de unuiĝintaj nacioj pri la efikoj de atoma radiado] [[Kategorio:Partikla fiziko]] lqy2wbui65uuk7evj25fykiivnwg4gs 0 279906 9366251 8465957 2026-05-04T03:49:34Z Wheatley2 216749 9366251 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Stephen Tyrone COLBERT''' /koʊlˈbɛɹ/ ([[Esperantigo de homoj|esperantige]]: '''Stefano Tirono Kolberto'''; naskiĝis la {{daton|8|majo|1964}}) estas [[Usono|usona]] komediisto, satiristo, [[aktoro]] kaj [[verkisto]], konata pro sia ironia stilo (precipe en lia portretado de konservativaj politikaj ekspertoj), kaj pro sia pokervizaĝa komedia livero.[[Dosiero:Stephen Colbert 4 by David Shankbone.jpg|eta|Stephen Tyrone Colbert ]] Lia karaktero, portretis ĉiunoktan en televido programo ''[[The Colbert Report]]'' (La Raporto Colbert), estas paskvilo sur dekstrula politiko en Usono. Lia malafabla masko malpruvas naiva amo al Usono, kaj fervora antipatio de intelekta debato. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Colbert, Stephen Tyrone}} {{Ĝermo|usonano}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] 7cksnu4jzp5kng0qwspbatwvdt65663 9366438 9366251 2026-05-04T08:59:54Z Wheatley2 216749 Nuligis version 9366251 de [[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] ([[Speciala:Contributions/Wheatley2|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Wheatley2|diskutpaĝo]]) 9366438 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Stephen Tyrone COLBERT''' /koʊlˈbɛɹ/ (naskiĝis la {{daton|8|majo|1964}}) estas [[Usono|usona]] komediisto, satiristo, [[aktoro]] kaj [[verkisto]], konata pro sia ironia stilo (precipe en lia portretado de konservativaj politikaj ekspertoj), kaj pro sia pokervizaĝa komedia livero.[[Dosiero:Stephen Colbert 4 by David Shankbone.jpg|eta|Stephen Tyrone Colbert ]] Lia karaktero, portretis ĉiunoktan en televido programo ''[[The Colbert Report]]'' (La Raporto Colbert), estas paskvilo sur dekstrula politiko en Usono. Lia malafabla masko malpruvas naiva amo al Usono, kaj fervora antipatio de intelekta debato. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Colbert, Stephen Tyrone}} {{Ĝermo|usonano}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] inu9bbyxisgtulm06f0z2h6j2am02q4 0 280280 9366544 8916410 2026-05-04T10:55:19Z Sj1mor 12103 9366544 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hydrogen.svg|eta|Atomo de [[procio]] aŭ hidrogeno-1, la plej komuna izotopo de hidrogeno, enhavas unu [[protono]]n kaj unu [[elektrono]]. Ĝi estas unika inter ĉiuj stabilaj izotopoj je tio ke ĝi ne enhavas [[neŭtrono]]jn. (vidu en [[duprotono]] por diskuto de kial aliaj ne ekzisti)]] '''[[Hidrogeno]]''' ('''H''') havas tri nature okazantajn [[izotopo]]jn, [[procio]] (¹H), [[deŭterio]] (²H aŭ D) kaj [[tricio]] (³H aŭ T). La norma [[atompezo]] estas 1,00794(7) [[atommasa unuo|''u'']]. Aliaj ege malstabilaj kernoj (⁴H ... ⁷H) estas sintezeblaj en la laboratorioj sed ne estas observitaj en naturo. Hidrogeno estas la sola elemento, kiu havas malsamajn nomojn por izotopoj en komuna uzo hodiaŭ. Dum la frua studo de radioaktiveco, al diversaj pezaj radioaktivaj izotopoj estis donitaj [[nomoj de izotopoj|nomoj]], sed ĉi-tiuj nomoj estas malofte uzataj hodiaŭ. La simboloj D kaj T (anstataŭ ²H kaj ³H) estadas uzataj por deŭterio kaj tricio. [[IUPAC]] statas, ke kvankam ĉi-tiu uzo estas komuna, ĝi estas ne preferinda. == Hidrogeno-1 (procio) == {{Ĉefartikolo|Procio}} '''¹H''' estas la plej komuna hidrogena izotopo kun abundeco pli ol 99,98%. Ĉar la [[atomkerno|kerno]] de ĉi-tiu izotopo konsistas de nur sola [[protono]], al ĝi estas donita la priskriba, sed malofte uzata formala nomo ''procio''. == Hidrogeno-2 (deŭterio) == {{Ĉefartikolo|Deŭterio}} '''²H''' aŭ '''D''', la alia stabila hidrogena izotopo, estas konata kiel ''[[deŭterio]]'' kaj enhavas unu [[protono]]n kaj unu [[neŭtrono]]n en sia atomkerno. En hidrogenaj specimenoj sur [[Tero]], la parto de deŭterio estas ekde 0,0026 % ĝis 0,0184 % laŭ kvanto de atomoj, ne laŭ maso. La pli malgranda nombro aktualas en specimenoj de gasa hidrogeno kaj la pli granda estas tipa en [[oceano|oceana]] [[akvo]]. Deŭterio estas ne radioaktiva, kaj ne havas gravan venenecan danĝeron. Akvo konsistanta el molekuloj, kiuj inkluzivas deŭterion anstataŭ procio, estas nomata [[duonpeza akvo]] (se estas unu atomo de procio kaj unu de deŭterio) aŭ [[peza akvo]] (se la ambaŭ atomoj estas de deŭterio). Deŭterio kaj ĝiaj kombinaĵoj estas uzataj kiel ne radioaktiva marko en kemiaj eksperimentoj kaj en solventoj por ¹H-[[NMR-spektroesploro]]. Deŭterio estas ankaŭ potenciala brulaĵo por komerca [[fuzio]]. == Hidrogeno-3 (tricio) == {{Ĉefartikolo|Tricio}} '''³H''' aŭ '''T''' estas konata kiel ''[[tricio]]'' kaj enhavas unu protonon kaj du neŭtronojn en sia atomkerno. Ĝi estas radioaktiva, disfalanta per [[β-minus-disfalo]] kun [[duoniĝotempo]] de 12,32 [[jaro]]j. La disfala produkto estas ³[[heliumo|He]]. Malgrandaj kvantoj de tricio okazas nature pro interago de [[kosmaj radioj]] kun atmosferaj gasoj. Tricio ankaŭ estas liberigata dum [[atomkerna armila testado|atomkernaj armilaj testoj]]. Ĝi estas uzata en fuziaj kunfandaj armiloj, kiel traceanto en [[izotopa geokemio]], kaj en [[mem-povumita lumigo|mem-povumitaj lumantaj]] aparatoj. Tricio estis iam uzata en kemiaj kaj biologiaj eksperimentoj kiel [[radioaktiva marko]], sed nun ĉi-tiu maniero estas jam malpli komuna. D-T-[[fuzio]] uzas tricion kiel ĉefan brulaĵon kune kun [[deŭterio]], liberigante energion per la perdo de maso, kiam la du kernoj kunfandiĝas. [[Dosiero:Procio, deŭterio kaj tricio.PNG|460px|center|eta|Tri naturaj izotopoj de Hidrogeno]] == Hidrogeno-4 == '''⁴H''' estas ege [[malstabila izotopo|malstabila]] [[izotopo]] de [[hidrogeno]]. La kerno konsistas el unu protono kaj tri neŭtronoj. Ĝi disfalas per [[neŭtrona eligo]] kaj havas [[duoniĝotempo]]n de (1,39 ± 0,10) × 10⁻²² sekundoj. Ĝi estis sintezita en la laboratorio per bombardado de [[tricio]] per rapidaj deŭteriaj kernoj. En ĉi tiu eksperimento la triciaj kernoj enkaptis neŭtronojn de la moviĝantaj deŭteriaj kernoj. La ekzisto de la hidrogeno-4 estis konkludita per detektado de la disradiitaj protonoj. Ĝia [[atompezo]] estas 4,02781 ± 0,00011. == Hidrogeno-5 == '''⁵H''' estas ege malstabila izotopo de hidrogeno. La kerno konsistas el unu protono kaj kvar neŭtronoj. Ĝi disfalas per duopa [[neŭtrona eligo]] kaj havas [[duoniĝotempo]]n de minimume 9,1×10⁻²² sekundoj. Ĝi estis sintezita en la laboratorio per bombardado de [[tricio]] per rapidaj triciaj kernoj. En ĉi-tiu eksperimento unu tricia kerno enkaptas du neŭtronojn de la alia, iĝante kerno kun unu protono kaj kvar neŭtronoj. La restanta protono povas esti detektita, kaj la ekzisto de hidrogeno-5 tiel konkludita. == Hidrogeno-6 == '''⁶H''' disfalas tra triopa [[neŭtrona eligo]] kaj havas [[duoniĝotempo]]n de 3×10⁻²² sekundoj. Ĝi konsistas el 1 protono kaj 5 neŭtronoj. == Hidrogeno-7 == '''⁷H''' konsistas el [[protono]] kaj ses [[neŭtrono]]j. Ĝi estis unue sintezita per bombardado de [[hidrogeno]] per atomoj de ⁸[[heliumo|He]]. En la rezultanta reakcio la neŭtronoj de heliumo-8 estis donacitaj al la hidrogena kerno. La du restantaj protonoj estis detektitaj per la "RIKEN-teleskopo", aparato konsistanta el kelkaj tavoloj de sentiloj, situantaj malantaŭ la celtabulo de la ciklotrono. == Hidrogeno-similaj ekzotikaj atomoj == === Pozitronio (Ps aŭ e⁺e⁻) === {{Ĉefartikolo|Pozitronio}} '''Pozitronio''' estas [[ekzotika atomo]] konsistanta el [[pozitrono]] kaj elektrono. Ĝi disfalas al 2 aŭ pli multaj [[gama-kvantumo]]j pro [[anihilacio]] de ĝiaj komponantoj. === Atomo kun antimuona atomkerno (Mu aŭ μ⁺e⁻) === {{Ĉefartikolo|Atomo kun antimuona atomkerno}} '''Atomo kun antimuona atomkerno''' estas [[ekzotika atomo]] konsistanta el [[antimuono]] (pozitive ŝargita [[kontraŭpartiklo]] de la [[muono]]) kaj [[elektrono]]. Al ĝi estas donita simbolo Mu aŭ μ⁺e⁻. Dum vivperiodo de la muono, kiu havas duoniĝotempon de 2 µs, atomo kun antimuona atomkerno povas eniri en kombinaĵojn, inter ili estas klorido de atomo kun muona atomkerna MuCl aŭ kaj la kombinaĵo kun [[natrio]] NaMu. == Tabelo == {| class="wikitable" ! Izotopo ! Z([[protono|p]]) ! N([[neŭtrono|n]]) ! Izotopa maso (u) ! [[Duoniĝotempo]] ! [[Atomkerna spino|Atomkerna <br /> spino]] ! Molea frakcio <br /> de la izotopo ! Limigoj de natura <br /> variado <br /> de la molea frakcio |- | ¹H | 1 | 0 | 1,00782503207(10) | Stabila [>2,8×10²³ a] | 1/2+ | 0,999885(70) | 0,999816 - 0,999974 |- | ²H <br /> D | 1 | 1 | 2,0141017778(4) | Stabila | 1+ | 0,000115(70) | 0,000026 - 0,000184 |- | ³H <br /> T | 1 | 2 | 3,0160492777(25) | 12,32(2) a | 1/2+ | | |- | ⁴H | 1 | 3 | 4,02781(11) | 1,39(10)×10⁻²² s [4,6(9) MeV] | 2- | | |- | ⁵H | 1 | 4 | 5,03531(11) | >9,1×10⁻²² s ? | (1/2+) | | |- | ⁶H | 1 | 5 | 6,04494(28) | 2,90(70)×10⁻²² s [1,6(4) MeV] | 2-# | | |- | ⁷H | 1 | 6 | 7,05275(108)# | 2,3(6)×10⁻²³# s [20(5)# MeV] | 1/2+# | | |} === Notoj === * Mallongigoj de duoniĝotempo estas: ''a''=[[jaro]], ''d''=[[diurno]], ''h''=[[horo]], ''min''=[[minuto]], ''s''=[[sekundo]], ''ms''=milisekundo, ''µs''=mikrosekundo, ''ns''=nanosekundo. * La izotopa komponaĵo estas tiu en akvo. * La precizeco de la izotopaj abundecoj kaj atompezo estas limigita per variadoj. La donitaj limigoj devus esti aplikeblaj al ĉiu normala surtera materialo. * Komerce haveblaj materialoj povas havi nekonatan aŭ hazardan izotopan frakciigon. Konsiderindaj dekliniĝoj de la donita maso kaj izotopa komponaĵo povas okazi. * Tanka hidrogeno havas ²H abundeco kiel malalta kiel 3.2×10⁻⁵ ((talpo, moleo) frakcio). * Valoroj markitaj per # estas ne pure derivitaj de eksperimentaj datumoj, sed almenaŭ parte de sistemaj tendencoj. Spinoj kun malfortaj asignaj argumentoj estas enmetitaj en krampojn. * Necertecoj estas donitaj en konciza formo en krampoj post la respektivaj lastaj ciferoj. Necertecaj valoroj signifas unu [[norma diferenco|norman diferencon]], escepte izotopan komponaĵon kaj norman atompezon de IUPAC kiuj uzas [[elvolvita necerteco|elvolvitajn necertecojn]]. == En fikcio == En satira romano ''La muso kiu muĝis'' de 1955, la nomo ''quadium'' estis donita al la hidrogeno-4 surbaze de kiu estis la ''Q-bombo'' kiun la Duklando de Granda Fenwick kaptis de Usono. == Vidu ankaŭ == * [[Libera neŭtrono]] * [[Procio]] * [[Deŭterio]] * [[Tricio]] {{Commons|Isotopes of hydrogen}} == Eksteraj ligiloj == * Izotopaj masoj de [http://www.nndc.bnl.gov/amdc/index.html Ame2003 pritakso de atomaj masoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080923134436/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/index.html |date=2008-09-23 }} de G. Audi, A.H. Wapstra, C. Thibault kaj O. Bersillon en ''Atomkerna Fiziko'' A729 (2003). * Izotopaj komponaĵoj kaj normaj atomaj masoj de [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7506/7506x0683.html Atompezoj de la eroj. Recenzo 2000 (Teknika raporto de IUPAC)]. ''Pure Appl. Chem.'' Volumo. 75, No. 6, pp. 683-800, (2003) kaj [http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html Atomaj pezoj peviziitaj (2005)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=2008-03-05 }}. * [http://www.iupac.org/publications/pac/2001/pdf/7302x0377.pdf Nomoj por atomo kun antimuona atomkerno kaj hidrogenaj atomoj kaj iliaj jonoj] * Audi, Bersillon, Blachot, Wapstra. [http://amdc.in2p3.fr/web/nubase_en.html La Nubase2003 pritakso de atomkernaj kaj disfalaj propraĵoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110716114059/http://amdc.in2p3.fr/web/nubase_en.html |date=2011-07-16 }}, Nuc. Phys. 729, pp. 3-128 (2003). * p. 27, [http://amdc.in2p3.fr/nubase/Nubase2003.pdf La pritakso NUBASE de atomkernaj kaj disfalaj propraĵoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110720233206/http://amdc.in2p3.fr/nubase/Nubase2003.pdf |date=2011-07-20 }}, G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot kaj A. H. Wapstra, ''Atomkerna Fiziko A'' 729 (2003), pp. 3–128. * Nacia Atomkerna Datuma Centro, Brookhaven Nacia Laboratorio. Informo ekstraktita de la [http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ NuDat 2.1 datumbazo] (ekstraktita en septembro de 2005). * [http://www.nndc.bnl.gov/amdc/web/masseval.html AME2003 atompeza pritakso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080916155656/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/web/masseval.html |date=2008-09-16 }}, Atoma Masa Datuma Centro. Atingita sur linio 15-a de novembro, 2008. * {{Cito | Familinomo=Ter-Akopian | URL=http://content.aip.org/APCPCS/v610/i1/920_1.html | Titolo=Hydrogen-4 and Hydrogen-5 from t+t and t+d transfer reactions studied with a 57.5-MeV triton beam - Hidrogeno-4 kaj hidrogeno-5 de t+t kaj t+d tradonaj reakcioj studitaj per 57.5-MeV tricia kerna fasko}} * [http://goldbook.iupac.org/M04069.html Atomo kun antimuona atomkerno] * [http://physicsweb.org/articles/news/7/3/3 Novaĵo de malkovro de hidrogeno-7] * [http://content.aip.org/APCPCS/v610/i1/920_1.html Artikolo sur hidrogeno-4 kaj hidrogeno-5] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041015230223/http://content.aip.org/APCPCS/v610/i1/920_1.html |date=2004-10-15 }} (ensalutado postulita) == Referencoj == * {{Cito | Volumo = 87 | Numero = 9 | Paĝoj = 92501 | Familinomo = Korsheninnikov | Nomo = A. A. | Kunaŭtoroj = M. S. Golovkov, I. Tanihata, A. M. Rodin, A. S. Fomichev, S. I. Sidorchuk, S. V. Stepantsov, M. L. Chelnokov, V. A. Gorshkov, D. D. Bogdanov | Titolo = Superheavy Hydrogen ⁵H - Superpeza hidrogeno ⁵H | Gazeto = Physical Review Letters - Fizikaj Recenzaj Leteroj | Dato = 2001 }} * {{Cito | Volumo = 90 | Numero = 8 | Paĝoj = 82501 | Familinomo = Korsheninnikov | Nomo = A. A. | Kunaŭtoroj = E. Y. Nikolskii, E. A. Kuzmin, A. Ozawa, K. Morimoto, F. Tokanai, R. Kanungo, I. Tanihata, N. K. Timofeyuk, M. S. Golovkov | Titolo = Experimental Evidence for the Existence of ⁷H and for a Specific Structure of ⁸He - Eksperimenta indikaĵo por ekzisto de ⁷H kaj por specifa strukturo de ⁸Li | Gazeto = Physical Review Letters - Fizikaj Recenzaj Leteroj | Dato = 2003 }} {{Izotopoj}} {{Metaŝablono en artikolo|Cito}} [[Kategorio:Izotopoj]] ataz9rdhgfaspka7pycxcfma5pj0imv 0 283477 9366332 9308169 2026-05-04T08:01:12Z Sj1mor 12103 9366332 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} {{Wrapper}} | [[Dosiero:Nieuwe Roversbrug Katwijk.jpg|eta|250ra|Grafitio sur permesata loko en [[Katwijk]] [[Nederlando]]]] |- | [[Dosiero:Graffiti-Bucharest.jpg|eta|250ra|Grafiti-artisto laboranta en [[Bukaresto]]]] |- | |- | [[Dosiero:pompeii-graffiti.jpg|eta|250ra|La ordinara popolo de [[Romio]] jam faris grafitiaĵon kiel videblas en [[Pompeji]] [[Italio]]]] |- | [[Dosiero:Broodgraffitdelft.jpg|eta|250ra|[[Herman Brood]] sur permesata grafitiejo en [[Delft]] [[Nederlando]]]] |- | [[Dosiero:Laser314.jpg|eta|250ra|Stratpoemoj de [[Laser 3.14]]]] |} '''Grafitio''' (murskribaĵo, murskribaĉo) estas skribaĵo aŭ pentraĵo farita per [[farbo]] aŭ farbskribilo sur muroj kaj aliaj pli aŭ malpli publikaj objektoj, kun la intenco esprimi ajnan deziron, pozicion, opinion aŭ memesprimon. Grafitio povas esti hazarda adreso celante vandalismo, kaj tiel ofte oni konsideras ĝin, sed ekzistas movado de pentrado per grafitio kiel arto, kiu uzas pimpajn surskribojn por reprezenti la nomon de la artisto. Ĉi tiuj kutime estas pentraĵoj faritaj sen la konsento de la posedantoj de la surpentrita objekto, kaj tial estas malobservo de la leĝo kaj vandalismo, sed grafitio farita kun konsento estas tute laŭleĝa. Dum tempo, perceptoj pri grafitio kiu iĝis akceptita arto en multaj lokoj ĉirkaŭ la mondo ŝanĝiĝis, simile al [[murpentraĵo]], kaj ĝiaj aktivaj artistoj akiris rekonon kaj sekvan spektantaron. Bonkonataj grafitiistoj inkludas [[Banksy]], Dede, Amnesia kaj aliajn. == Origino de la termino == La vorto "grafitio" devenas el la itala lingvo (graffiti) kaj signifas "skrapaĵoj" la [[pluralo]] de ''graffito'', la [[diminutivo]] de ''graffio'' (skrapaĵo, grataĵo). Ĝi venas el la [[latina lingvo|latina]] verbo ''graffiare'' (skrapi, grati) kiu siavice venas el la [[greka lingvo|greka]] verbo ''graphein'' (enskrapi, skribi, gravuri). == Historio == Graffiti ekzistas ekde antikvaj tempoj - jam en la [[Romia Imperio]] kaj [[antikva Grekio]] ekzistis grafitio. Oni eĉ povus diri, ke antikvaj [[Kaverno-pentraĵoj|kavernaj pentraĵoj]] estas tipo de grafitio. La vorto "grafitio" origine priskribis surskribojn kaj pentraĵojn trovitajn sur statuoj aŭ sur muroj, kiel ekzemple surskriboj trovitaj en la [[Katakombo|katakomboj]] de [[Romo]] aŭ sur la muroj de [[Pompejo]]. Tiuj estas kaj surskriboj kaj pentraĵoj kiuj estis konsideritaj vandalismo ĉar ili estis pentritaj sen la konsento de la posedantoj de la posedaĵo sur kiu la surskriboj estis pentritaj. Fruaj ekzemploj de grafitio povas esti trovitaj en la greka grandurbo de [[Efezo|Efeso]] ([[Turkio]]). Ŝajne ĝi estis reklamo por [[bordelo]]. [[Vikinga erao|Vikinga]] grafitio troveblas en [[Romo]] kaj [[Irlando]]. [[Pilgrimado|Pilgrimoj]] ofte skribis siajn nomojn, kaj foje ankaŭ la jaro, sur iuj surfacoj ĉe la destinita sankta loko. En modernaj tempoj la grafitio pentrita fare de francaj soldatoj sur ejoj preterpasitaj de ili en Egiptio dum la [[Napoleonaj Militoj]] povas esti vidita kiel grafitio. == La 20a jarcento == Dum [[dua Mondmilito]], la teksto "Kilroy was here" (Kilroy estis ĉi tie) aperis<ref>Lewisohn, Cedar., '''[https://www.worldcat.org/oclc/212894293 Street art : the graffiti revolution]''', Tate, 2008</ref><ref>Roger Gastman & Caleb Neelon, '''The history of American graffiti''', Harper Design, 2010</ref>. Ĉi tiu grafitio disvastiĝis tra Usono kaj Eŭropo kaj akompanis usonajn militfortojn kaj fariĝis [[nacia simbolo]] kiel la [[flago]]. Foje, al la adreso aldoniĝis pentraĵo - figuro kun senhararakapo kaj eĉ kaŝrigardanta super muro kaj du palmoj ripozantaj sur ĝi. En la 20-a jarcento, kaj precipe post dua Mondmilito, urbaj bandoj en Usono kutimis krei grafition per ŝprucpentrado de muroj sur publikaj ejoj por marki sian teritorion. La adresoj ofte rilatis al la kulturo de [[Hiphopo]] kaj [[repmuziko]]. Dum la paso de la tempo la kutimo dekroĉis de la "banda kulturo" kaj iĝis pli ofta, same kiel pli kompleksa kaj arta. En kelkaj kazoj, la posedantoj de la muroj eĉ decidis ne forigi la grafitiojn. Grafitio ankaŭ povas okazis sur cirkulantaj [[Monbileto|monbiletoj]], kiel sur la flakoj de surrelaj forvojaj vagonojo, por publikigi la mesaĝon aŭ elmontri la arton sur moveblaĵo. == Postgrafitio, aŭ strata arto == Post-grafitio aŭ strata arto estas arto kiu estas elmontrita en publikaj lokoj, precipe sur urbaj stratoj, laŭleĝe kaj kontraŭleĝe (desegnaĵoj aprobitaj de la aŭtoritatoj). Ĝi estas kutime distribuita per farboŝpruciloj, [[Glumarko|glumarkoj]], [[Rulpremilo|rulpremiloj]], ŝpruciloj replenigotaj kun farbo, [[Feltokrajono|markiloj]] kaj aliaj rimedoj kiuj ne estas konsideritaj tradiciaj en grafitikulturo. Strata arto ofte devenas de la deziro de la artistoj elmontri iliajn verkojn, iliajn politikajn kaj sociajn opiniojn, kaj simile, sed eĉ la damaĝo al posedaĵo mem estas formo de protesto. La kontraŭleĝeco implikita foje estas konsiderita "parto de la ludo". Post-grafitio komenciĝis dum la 80-aj jaroj kaj fruaj 1990-aj jaroj de stratartistoj ''Cost'' kaj ''Revs'' kiuj estis la unuaj disvastigi sian nomon uzante malsamajn teknikojn ol kutime. La koncepto de "post-grafitio" estis elpensita fare de la franca artisto ''stak''. Ofte ekzistas argumento inter "tradiciaj grafitiaj" artistoj kaj stratartistoj kiuj ne estas aprobataj, pri aŭtentecon, kio povas konduki al "BEEFoj ". Precipe danke al la kresko de la uzado de la [[Interreto]], [[Sociaj retoj]] kaj ĉefe vidigaj retoj kiel [[Instagram]], strata arto fariĝis tutmonda movado kaj ĝia agado estas konsiderinda. Artistoj el la tuta mondo akiras rekonon, kaj distribuadon de sia laboro per la reto. == Kontraŭleĝeco == [[Dosiero:Grafitio en Don Benito.jpg|eta|maldekstre|260ra|Grafitio en [[Don Benito]], Hispanio.]] Pro la fakto ke la grafitio estas pentrado sur alies posedaĵo kontraŭe al lia konsento, tio estas kontraŭleĝa ago. Por kontraŭbatali la fenomenon, multaj urboj starigis specialajn murojn por grafitiistoj, kun la intenco permesi al artistoj disvolvi sian arton unuflanke, sen malobservi la leĝon aliflanke. En iuj urboj organiziĝis grupoj de civitanoj organizis kontraŭ grafitio, laborante sisteme por forviŝi grafitiajn pentraĵojn. En 1993, Singapura polico arestis amerikan studenton nomitan Michael P. Faye kiu pentris grafitio sur kelkaj aŭtoj. Laŭ la Singapura Ŝtata Juro de 1966, "Singapore Vandalism Act", Li estis sendita al kvar monatoj en [[malliberejo]], [[Monpuno|monpunita]] kaj [[Skurĝiĝantoj|skurĝita]]. La usona amaskomunikilaro kondamnis tiun punon, kaj kaŭzis multe da publika protesto, sed ĝi ne influis la Singapuran registaron, kiu rifuzis pardoni lin kaj batis lin la 5-an de majo 1994. En 1994, la urbestro de [[Novjorko]] [[Rudy Giuliani]] kreis "Grafitie Forviŝa Engaĝiga Forto" por redukti la kvanton de grafitio en la grandurbo, kiel parto de ĝeneral strebo por redukti [[Krimo|krimon]] en la grandurbo kaj plibonigi ĝian aspekton, kiel parto de la apliko de la "teorio pri rompitaj fenestroj". Kadre de ĉi tiu strebo, estis malpermesita la vendo de farbo en ŝprucujoj al infanoj sub 18 jaroj. La leĝo eĉ postulis vendistojn konservi tiujn farbojn ene de ŝlositaj vitrinetoj en vendejoj por malhelpi kolorŝtelon. La monpunoj pro malobservo de ĉi tiu leĝo estis ekstreme altaj ($ 350 por [[delikto]]). En la [[Unuiĝinta Reĝlando]] ankaŭ pasigis leĝon kontraŭ grafitio, la "Anti-Social Behaviour Act 2003" (Akto pri Kontraŭsocia konduko de 2003). La grandurbo de [[Albuquerque (Nov-Meksiko)|Albuquerque]] en [[Nov-Meksiko]] en Usono kontraŭbatalas grafitiojn ekde la 1990-aj jaroj kaj permesas al grafitiaj pentristoj esti raportitaj uzante specialan telefonlinion. Laŭ la Krimkodo de multaj landoj kaj lokaloj, kiu skribas, pentras, skizas aŭ gravuras sur la posedaĵo de alia kontraŭleĝe, aŭ kontraŭleĝe algluas sur ĝi ajnan raportiston aŭ signon, estas punebla al malliberigo por unu jaro. == La metroo == Unu el la ejoj tendencitaj havi grafitiajn pentraĵojn estis [[Vagono|metrovagonoj]], plejparte en Novjorko. En Novjorko, grafitiistoj okazigis ,arkkonkursojn - celantajn marki kiel eble plej multajn el la [[Metrolinio|metrolinioj]]. La fenomeno en Novjorko ĉesis dum la periodo de Giuliani kiel urbestro, kiam ĉiuj ĉaroj estis purigitaj kaj neniu vagono kun grafitisigno ne estis permesita eniri la trafikon, ĝis la grafitaĵo estis forviŝita de ĝi. == Politike == Grafitio estas ofte uzata kiel politika protesto aŭ kontraŭ la reĝimo, kiel rimedo por esprimi opinion kaj por [[kultura interrompo]]. Rimarkinda ekzemplo de tiu speco de grafitiisto estas Banksy, angla artisto kiu specialiĝas pri arta grafitipentraĵo kun politika mesaĝo uzanta ironion por peri la deziratan mesaĝon. Alia uzo por grafitio estas farita de malamaj grupoj. Ekzemplo de tiu speco de grafitio estas la [[Novnaziismo|novnazia]] grafitio kaj la detruo de [[Juda tombejo|judaj tombejoj]] kaj [[Sinagogo|sinagogoj]]. Ĉi tiuj ne estas akcepteblaj grafitio, sed perforta adreso, kiu uzas farbo-ŝprucon pro la facileco de pentrado. == Terminoj en grafitia moderna arto == * Toy (Ludilo) - Termino ofte uzata en "bipoj" kaj priskribas la "Writer" kiel komencanto kaj malklera. * Beef (Bovaĵo) - Termino kiu priskribas rivalecon inter du "Writer". La rivaleco ekzistas nur en la grafitimondo kaj ne estas perforta. * Writer (Verkisto) - Grafitiisto, en [[Politika ĝusteco|ĝusta lingvo]]. * Tag - skribo farita per ne-"ŝveligita" manskribo * Throwup (Vomi) - Tipaj [[Balono|balonaj]] literoj, kutime fiksitaj, uzataj por reklami la artiston kaj faritaj rapide. * Highlight (Supermarki)- Stango aŭ linio, kutime blanka. Plejparte uzata en desegnaĵoj prefere ol leteroj. Lumsimila objekto celita al la pentraĵo, igas la pentraĵon pli reala. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=grafiti}} * [[Murpentraĵo]] * [[Grafitio de Aleksameno]] * [[Sgrafiarto]] * [[Strata arto]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pentrado]] [[Kategorio:Vidaj artoj]] [[Kategorio:Grafikaj artoj]] [[Kategorio:Kriminaleco]] q9doiev2s99rf81f19o4oualthjvz7o 0 284860 9366095 7179156 2026-05-03T19:34:50Z Niegodzisie 153898 9366095 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Europe |dosiero = Europe the band in Stockholm 2016.jpg |priskribo de dosiero = Europe en Stokholmo, Svedio |grandeco de dosiero = 250 |larĝa dosiero = jes |fono = muzikgrupo |alie nomata = |kromnomo = |deveno = {{Flago|Svedio}} [[Upplands Väsby]], [[Svedio]] |ĝenro = [[Forta metalmuziko]]<br />[[Glam-metalmuziko]]<br />[[Metalrokmuziko]] |aktivaj jaroj = [[1979 en muziko|1979]]–[[1992 en muziko|1992]]<br /><small>1999 (parta reunuiĝo)</small><br />[[2003 en muziko|2003]]–ĝis nun |eldoninto = [[Hot Records]]<br />[[Epic Records]]<br />[[Sanctuary Records]] |parencaj temoj = |ttt = |nuntempaj membroj = [[Joey Tempest]]<br />[[John Levén]]<br />[[Mic Michaeli]]<br />[[Ian Haugland]]<br />[[John Norum]] |antaŭaj membroj = [[Kee Marcello]]<br />[[Tony Reno]]<br />[[Peter Olsson]]<br />[[Marcel Jacob]] }} '''Europe''' estas [[svedoj|sveda]] muzika grupo fondita en 1979 kiel "Force", ofte kunigata kun glam-metalrokmuziko, sed ilia muziko estas konsiderebla prefere kiel ŝtonrokmuziko. Ĝi estas konata precipe pro sia furorkanto ''[[The Final Countdown]]'' el la [[1980-aj jaroj|okdekaj jaroj]]. Dum sia ekzistado Europe eldonis sep studiajn albumojn, tri dumkoncertajn albumojn kaj sep muzikfilmetojn. == Anaro == <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ImageSize = width:1000 height:300 PlotArea = width:900 height:250 bottom:20 left:20 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:grid1 value:rgb(0.86,0.86,0.86) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.96,0.96,0.6) id:bg value:white id:2color value:rgb(1,1,0.6) BackgroundColors = canvas:bg Period = from:1978 till:2009 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1979 gridcolor:grid1 BarData= barset:Bandmembers PlotData= # set defaults width:20 fontsize:m textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars barset:Bandmembers from:1979 till:1992 text:''Joey Tempest'' color:2color from:2003 till:2009 text:''Joey Tempest'' from:1978 till:1986 text:''John Norum'' color:2color from:2003 till:2009 text:''John Norum'' from:1981 till:1992 text:''John Levén'' color:2color from:2003 till:2009 text:''John Levén'' from:1984 till:1992 text:''Mic Michaeli'' color:2color from:2003 till:2009 text:''Mic Michaeli'' from:1984 till:1992 text:''Ian Haugland'' color:2color from:2003 till:2009 text:''Ian Haugland'' from:1978 till:1981 text:''Peter Olsson'' color:2color from:1981 till:1981 text:''Marcel Jacob'' from:1978 till:1984 text:''Tony Reno'' color:2color from:1986 till:1992 text:''Kee Marcello'' </timeline> == Diskaro == {{Ĉefartikolo|Diskaro de Europe}} * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1983|1983]] - ''[[Europe (muzikalbumo)|Europe]]'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1984|1984]] - ''[[Wings of Tomorrow]]'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1986|1986]] - ''[[The Final Countdown (muzikalbumo)|The Final Countdown]]'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1988|1988]] - ''[[Out of This World (Europe)|Out of This World]]'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1991|1991]] - ''[[Prisoners in Paradise]]'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 2004|2004]] - ''[[Start from the Dark]]'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 2006|2006]] - ''[[Secret Society]]'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 2009|2009]] - ''[[Last Look at Eden]]'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 2012|2012]] - ''Bag of Bones'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 2015|2015]] - ''War of Kings'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 2017|2017]] - ''Walk the Earth'' * [[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 2026|2026]] - ''Come This Madness'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Dmoz}} * {{Oficiala retejo}} {{en}} * {{Myspace|europe}} {{en}} {{Ĝermo|muziko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Svedaj muzikaj grupoj]] [[Kategorio:Rokmuzikaj grupoj]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1970-1979]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1980-1989]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1990-1999]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 2000-2009]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 2010-2019]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1979]] 2uihayy6j30pzn99j6t4tjy2azuvu5e 0 287497 9366550 9365809 2026-05-04T10:56:42Z Sj1mor 12103 9366550 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:12.08.2009 - KKG 06.JPG|eta|dekstra|300px|Tipa atomelektrejo en [[Grafenrheinfeld]] ([[Bavario]], [[Germanio|FRG]])]] '''Nuklea reakciujo''' (au '''reaktoro'''<ref>{{ReVo|reaktor|reaktoro}}</ref>) estas aranĝaĵo, en kiu [[nuklea ĉena reakcio]] okazas kaj povas esti kontrolata kaj regata. La nomo same aplikeblas al reakciujoj kie malpezaj elementoj kunfandiĝas kaj ekkonsistigas pli pezajn atomojn, kaj al reakciujoj kie pezaj elementoj (ekz. [[uranio]]) fendiĝas en malpezajn atomojn. Nuntempe ([[nun en 2010|en 2010]]), dum oni daŭre klopodas (ekz. la [[ITER]]-a projekto) eltrovi manieron efektivigi la unuan procezon, kiu estas teorie imagebla, en la reala vivo nur ekzistas reakciujoj, kiuj profitas tiun ĉi lastan manieron produkti energion. Nukleaj reakciujoj utilas kaj por produkti energion en [[atomcentralo]], kaj por funkciado de [[ŝipo]]j, [[submarŝipo]]j aŭ [[satelito]]j, kaj por produkti materialojn uzotajn aŭ uzeblajn por nuklea armilaro, kaj por elsendo de [[partikla radiado]] aŭ [[Radiaktiveco|radiaktivaj]] [[izotopo]]j. Atomelektrejo povas konsisti el unu aŭ pliaj reakciujoj. == Historio == Oni taksas, ke la unuaj nukleaj reakciujoj estiĝis nature antaŭ ĉirkaŭ 1,7 miliardoj da jaroj. En [[Gabono|gabonaj]] minejoj oni efektive eltrovis kuŝejojn de [[uranio]] kun rimarkinde sufiĉe alta centono da ²³⁵U: eblas klarigi la eltrovon nur supozante, ke pro hazarda amasiĝo de sufiĉa kvanto da [[uranio]], kaj danke al ĉeesto de likva [[akvo]], nature okazis atomfendiĝo. Tia hazarda ekokazo de nuklea reakcio nuntempe ne plu eblas, ĉar la plejparto el la tiama ²³⁵U jam [[disfalo|disfalis]], kaj hazarda amasiĝo de sufiĉa kvanto da tiu elemento en limitiga regiono de la terkrusto nun malverŝajnas. La unua homfarita nuklea reakciujo estis konstruita en [[Usono]] en [[1942]], en la [[Universitato de Ĉikago]], de teamo estrita de [[Enrico Fermi]] kaj [[Leó Szilárd]]. Estis amaso da 6 [[tuno]]j da [[uranio]], 34 tunoj da urania [[oksido]] kaj 400 tunoj da [[grafito]]. Ĝi produktis nur 0,5 [[vato (unuo)|vatojn]] da energio, sed sufiĉis por pravigi la tiam pioniran teorion pri nuklea fendiĝo, kaj rolis kiel eksperimenta ŝablono por la reakciujoj produktantaj [[plutonio]]n por la [[atombombo]]j en la kadro de la [[Projekto Manhattan]]. La unua [[Francio|franca]] nuklea reaktoro estis kunstruita en [[Fontenay-aux-Roses]] ([[Hauts-de-Seine]]) de [[Lew Kowarski]] kaj [[Frédéric Joliot-Curie]] en [[1948]]. En la tiama [[Sovetunio]], la reaktoro de [[Obninsk]] (en la hodiaŭa [[Rusio]]), konstruita en [[1954]], konsistigis la unuan [[atomenergiejo]]n, tio estas, aparataro por produkti [[elektra energio|elektran energion]] el [[atoma energio]]. Ĝi produktis kvin [[megavato]]jn da energio dum 48 jaroj. Laŭ la oficialaj statistikoj de [[Internacia Atomenergia Agentejo]] (IAEA), je la {{daton|31|decembro|2009}} funkciadis 443 nukleaj reakciujoj kaj 56 estis konstruataj, ĉefe en [[Ĉinio]], [[Barato]], [[Rusio]] kaj [[Sudkoreio]]. 142 pliaj reakciujoj estis planataj kaj 327 estis proponataj.<ref>[http://www.iaea.org/cgi-bin/db.page.pl/pris.charts.htm Statistikoj de la Internacia Atomenergia Agentejo pri la kiomo da funkciantaj atomelektrejoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120121095022/http://www.iaea.org/cgi-bin/db.page.pl/pris.charts.htm |date=2012-01-21 }} (angle)</ref> == Funkciado == [[Dosiero:Kernspaltung.gif|eta|dekstra|250px|Fisio de atomkerno (neŭtronoj estas bilditaj kiel bluaj rondetoj)]] Nuklea reaktoro uzas nuklean [[fisio]]n. Tiu fenomeno okazas, kiam peza [[atomkerno]], trafite de [[neŭtrono]] dividiĝas en plurajn kernojn pli malpezajn, ellasante plurajn neŭtronojn kaj grandan energion. Povas esti [[spontanea fisio]], sed praktike preferiĝas la [[induktata fisio]], en kiu la neŭtronoj elĵetitaj de fisianta kerno estigas la fision de aliaj kernoj, per [[ĉena reakcio]]. La plej uzataj fisieblaj elementoj estas [[uranio]]-235 kaj [[plutonio]]-238. Ekzemplo de urania fisio: <math>{}^{235}_{92}\mathrm{U} + {}^1_0 n \rarr {}^{93}_{36}\mathrm{Kr} + {}^{140}_{56}\mathrm{Ba} + 3~ {}^1_0 n</math> + ''energio'' La energio retroviĝas sub formo de [[kineta energio]] de la la fisiaj produktoj (kernoj de [[kriptono]] kaj [[bario]] en nia ekzemplo), kaj de la neŭtronoj, kiuj per koliziado kun la ĉirkaŭa materio kreas [[varmo]]n, utilan ekzemple por boligi akvon de [[vaporkaldrono]]. [[Dosiero:Boiling nuclear reactor.png|275px|eta|dekstra|[[Bolakva reaktoro]]: (1) stango por urĝa halto; (2) regada stango; (3) fisiebla materio kaj moderigilo; (4) kontraŭ-radiada ŝirmilo; (5) eliro de vaporo; (6) eniro de akvo; (7) termika ŝirmilo]] Por ke la ĉena reakcio pluu, la elsenditaj neŭtronoj estigu aliajn fisiojn. La problemo estas, ke la neŭtronoj ĵus kreitaj havas energion tro altan por esti facile sorbitaj de la fisiaj kernoj. Necesas malplirapidigi la neŭtronojn per [[moderigilo (nuklea)|moderigilo]]. Neŭtronoj estas malrapidigataj ĝis rapido, kiu estas tiu de la termika moviĝo de molekuloj. Pro tio oni parolas pri ''"termikigo de la neŭtronoj''". == Regado de la reakcio == Por ke la [[ĉena reakcio]] ne kresku pli ol kontroleble, necesas forigi la troajn neŭtronojn. La ĉeesto de materio sorbanta la neŭtronoj malhelpas la ĉenan reakcion. Oni uzas elementojn, kiuj kapablas bone sorbi la neŭtronojn, kiel ekzemple [[kadmio]]n, [[gadolinio]]n aŭ [[boro]]n. Tiaj elementoj estas uzataj en formo de stangoj. La reaktoro estas regata per la enmeto aŭ la formeto de tiuj [[reguliga stango|reguligaj stangoj]] en sia "koro". == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Bolakva reaktoro]] * [[Nuklea centralo]] * [[Premakva reaktoro]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Nuklea energio]] [[Kategorio:Nukleaj reakciujoj| ]] sp7ncyne9ldrpwsg0x1x5dx4keudmb7 11 290026 9366587 9150093 2026-05-04T11:34:22Z Sj1mor 12103 /* Nefunkcio */ nova sekcio 9366587 wikitext text/x-wiki Ĉu oni povas forigi la parametron <tt>commonscat =</tt> ĉar oni povas uzi la parametron <tt>commons =</tt> ''Category'':''KategorioNomo''? --<small style="background:#f00">'''[[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 12:03, 24. Jul 2009 (UTC) : La parametro commons destinitas por ligiloj al [[commons:Commons:Galleries|galerioj]]^(angle), dum commonscat al kategorioj. --[[Vikipediisto:AVRS|AVRS]] 14:26, 10. Aŭg 2009 (UTC) ::Mi ankaŭ estas kontraŭ la forigo de la aparta parametro ''commonscat'', ĉar sen ĝi ne plu eblus samtempe ligi al galerio kaj kategorio en la komunejo. Kore --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 20:09, 1. Apr 2010 (UTC) == -&lt;span&gt;? == Saluton. Ĉu estis bona ideo elĵeti &lt;span&gt; el la ŝablona kodo? Mi pensas, ke ne, ĉar nun en [[Azio]] la javaskripte kreitaj maldekstraj menueroj estas iom strangaj nun. Amike --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 15:12, 21. Jun 2010 (UTC) :Mi eraretis, forgesinte, ke certa javaskripta kodo ĝis antaŭ kelkaj sekundoj ne nur troviĝis en [[MediaWiki:Monobook.js]], sed ankaŭ en [[Vikipediisto:Tlustulimu/monobook.js]]. Do jam estas korektita. Tamen mi havus demandon: por kio enestis &lt;span&gt; en la ŝablono? Amike --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 15:27, 21. Jun 2010 (UTC) :: Mi ne scias, kial enestis <nowiki><span></nowiki>-markon. Mi nur scias, ke malplena span estas malutila, ĉar ĝi faras nenion, male de div, kiu kreis etan keston. --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 15:41, 21. Jun 2010 (UTC) :::&lt;span&gt; nur nenion faras, se en ligita CSS-paĝo ne estas iuj formatoj. Alikaze ĝi ebligas formatigi tekston. Sed tio nur havas sencon, se la ĉirkaŭanta elemento havas klason aŭ ID. Amike --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 16:59, 21. Jun 2010 (UTC) :::: <small>Certe, se estas persona CSS por span-marko. Sed...</small> --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 18:35, 21. Jun 2010 (UTC) la markiloj 'span' en {{ŝ|projektoj}} ja utilas por enmeto en la flankan strion ĉar la [[MediaWiki:Common.js|skriptaĵo]] serĉas la entenon de ili por uzi ilin kiel ligtitolo. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 13:41, 22. Jun 2010 (UTC) vidu en [[MediaWiki:Common.js]] function aliajProjektoj() list.text = list.link.getElementsByTagName('span')[0]; : Ĝi ne funkcias en Vector-etoso. --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 16:46, 22. Jun 2010 (UTC) ::Saluton, Airon. Mi ĵus komparis la ĝavaskriptan kodon en [[MediaWiki:Common.js]] kun tiu el la [[:fr:MediaWiki:Common.js|franca vikipedio]]. Mi trovis nur malgrandajn diferencojn inter la ĉi tiea funkcio "aliajProjektoj" kaj la tiea "autresProjets". Unu estis ĉe <code>Portlet_ClassName</code> por la Vector-etoso. Do mi simple aldonis tion, kio nur estis en la franca. Kaj subite denove funkcias la aldono de la menuero. Espereble tio ankaŭ okazas ĉe aliaj uzantoj, ne nur ĉe mi. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 14:10, 24 Jul. 2011 (UTC) :::Saltuon, Airon. Mi hodiaŭ aldonis du mankintajn funkciojn al [[MediaWiki:Common.js]], tiel ke la funkcio "aliajProjektoj" nun devus funkcii por ĉiu. Bonvolu legi ankaŭ en [[MediaWiki-Diskuto:Common.js|la tiea diskuto]]. Ĉe mi la skripto jam funkciis antaŭe, ĉar mi havas la bezonatajn funkciojn en mia subpaĝo [[Uzanto:Tlustulimu/vector.js]]. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 19:40, 31 Aŭg. 2011 (UTC) == wikinewscat == Al la adreso ĉe "wikinewscat" mankas "Category:" antaŭ la "Wn/eo". --[[Vikipediisto:AVRS|AVRS]] 20:29, 7. Jul 2010 (UTC) : {{farita}} Mi korektis [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 13:31, 8. Jul 2010 (UTC) :: Dankon! --[[Vikipediisto:AVRS|AVRS]] 14:29, 8. Jul 2010 (UTC) == Unuecigi usklecon == Bonvolu administranto unuecigi la usklecon en la priskriboj de la unuopaj projektoj. Ekzemple ĉe [[IJK 2009]] sube nun aperas ĉe Wikimedia Commons "multmediaj datumoj", sed tuj sub ĝi ĉe Wikisource aperas "Universala biblioteko". La malsama uskleco de la unua litero ĝenas estetike. [[Uzanto:Blahma|Marek &quot;Blahma&quot; BLAHUŠ]] 23:40, 28. Aŭg 2010 (UTC) :{{farita}} (Multrimedaj datumoj) [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 17:39, 29. Aŭg 2010 (UTC) == Vikinovaĵoj nun troviĝas ĉe http://eo.wikinews.org == Saluton! Vikinovaĵoj en Esperanto nun troviĝas ĉe http://eo.wikinews.org, kaj en ligiloj al ĝi eblas uzi simple "[[n:]]". Bonvolu ĝisdatigi la ŝablonon. Dankon. --[[Uzanto:AVRS|AVRS]] 09:01, 14. Nov 2010 (UTC) :{{farita}}. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 18:22, 1. Dec 2010 (UTC) == La germana vikipedio germanigis la ŝablonan nomon == Ŝajnas, ke la germana vikipedio germanigis la nomon de la responda ŝablono, kiu nun nomiĝas: [[:de:Wikipedia:Textbausteine/Schwesterprojekte|Schwesterprojekte]]. Tiu ĉi ŝablono tamen referencas al "Sisterlinks", kvankam la vikipedia serĉilo insistas, ke tiun vorton ĝi neniam aŭdis. Eble iu volas ŝanĝi tiun ligilon. Mi ne scias, kie. -- [[Uzanto:Aisano|Aisano]] 21:16, 17 Sep. 2011 (UTC) :Saluton, Aisano. Mi ĵus ŝanĝis la intervikian ligilon al la ĝermana ŝablono. Ĝi troviĝas je la fino de la [[Ŝablono:Projektoj/dokumentado|dokumentado]], sed videblas nur dum redaktado. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 16:31, 19 Sep. 2011 (UTC) == Mankas du novaj projektoj == Saluton. Mi ĵus vidis, ke ankoraŭ mankas ligiloj al "Wikidata" kaj "Wikivoyage". Kiu emas aldoni ilin? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 14:08, 8 Jan. 2013 (UTC) == Estonteco de [[Ŝablono:Projekto]] == Bv. vidi [[Projekto:Ŝablonoj/Petoj#Estonteco_de_.C5.9Cablono:Projekto]]. Ĉar [[Ŝablono:Projekto]] estas parenca ŝablono al tiu ĉi, indas ilin pridiskuti samtempe. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 19:55, 8 Jul. 2013 (UTC) == PIV == krom ReVo, estus bone havi ankaŭ ligilojn al artikoloj en vortaro.net. Ĉu eblas tion aldoni? --[[Uzanto:Lohengrin|Lohengrin]] ([[Uzanto-Diskuto:Lohengrin|diskuto]]) 13:28, 2 Aŭg. 2014 (UTC) : Mi konsentas! Mi povas prepari la kodon, sed mi ne havas la rajtojn aldoni ĝin. --[[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 15:05, 9 dec. 2024 (UTC) == Esperantaj parametroj == La listo <pre>| commons= <! -- Komunejo --> | commonscat= <! -- Komuneja kategorio --> | b= wikibooks= <! -- Vikilibroj --> | d= wikidata= <! -- Vikidatumoj --> | i= iwiki= <! -- Vikipedio alilingve --> | m= meta= <! -- Meta-Vikio --> | n= wikinews= <! -- Vikinovaĵoj --> | q= wikiquote= <! -- Vikicitaro --> | s= wikisource= <! -- Vikifontaro --> | species= wikispecies= <! -- Vikispecioj --> | v= wikivojage <! -- Vikivojaĝoj --> | w= wikipedia= <! -- Vikipedio --> | wikt= wiktionary= <! -- Vikivortaro --></pre> en la ŝablona dokumentado bone vidigas ke en la esperantlingva vikipedio la koncernaj parametroj principe havas esperantlingvajn nomojn, ne anglalingvajn (ankaŭ ne hispanajn, rusajn aŭ ĉinajn...). Tial bonus antaŭvidi uzon de la esperantlingvaj nomoj, kaj nur alternative permesi ankaŭ la anglalingvajn vortojn por homoj kiuj volas simple kopii ion el la anglalingva vikipedio sen traduki la parametrojn... Eleganta trajto de la ŝablono "projektoj" ĝuste estas eviti iom da angla teksto en la redaktokodo de esperantlingva artikolo, se en vikidatumoj estas indiko pri komunejaj galerio aŭ/kaj kategorio, kaj sufiĉas indiko de la vorto {{ŝ|projektoj}} por vidigi ambaŭ. Sed se ekzemple estas paĝo samtema en Vikifontaro, ĝis nun ankoraŭ ne eblas tajpo de "projektoj|vikifontaro", sed devas esti "projektoj|wikisource", kvankam teknike bone eblas esperantlingvaj parametroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:07, 26 jul. 2016 (UTC) :{{farita}}. Vi tute pravas. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 15:05, 31 dec. 2016 (UTC) == Mankas vikiversitaton (vikiklerigejo) == Saluton, ŝajnas ke mankas la eblon ligi al [https://beta.wikiversity.org/wiki/%C4%88efpa%C4%9Do vikiversito] (alinomita vikiklerigejo). Ĉu oni povas aldoni tion? --[[Uzanto:Psychoslave|Psychoslave]] ([[Uzanto-Diskuto:Psychoslave|diskuto]]) 12:16, 14 okt. 2016 (UTC) :Ajna opinio pri tio, {{u|ThomasPusch}} aŭ {{u|Castelobranco}} ? --[[Uzanto:Psychoslave|Psychoslave]] ([[Uzanto-Diskuto:Psychoslave|diskuto]]) 08:48, 5 jan. 2017 (UTC) ::Jes, vi pravas. Kvankam la e-lingva vikiklerigejo estas en tre komenca stato, ĝi klare menciiĝu en la ŝablono projektoj, je kodo "v" (kiel indikas aliaj lingvoversioj de la sama ŝablono, vikivojaĝo iĝu "voy")! Se neniu alia volus aranĝi la ŝablonon, mi povus fari tion, kvankam ne tuj. Ĉiukaze mi, kiel petite, unue vortumas mian opinion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:59, 5 jan. 2017 (UTC) == Ŝranka aspekto == Ĉu ne eblus ŝanĝi nunan aspekton de "ŝranko" en formon de linioj skribitaj unu sub la alia? Ili estus vicigitaj en sekcio Eksteraj ligiloj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 06:56, 26 sep. 2019 (UTC) == Migro al vikicitaro == Ĉu iu povas migri tion al [https://eo.wikiquote.org/wiki/%C5%9Cablono:Projektoj vikicitaro]? Tiu estas tro baza kaj ne aŭtomate aldonas vikiprojektojn 😢 --[[Dosiero:Flag_of_Esperanto.svg|15px]] [[Uzanto:Radioamatoro|<span style="font-family:Segoe print; color:#008000; text-shadow:gray 0.2em 0.2em 0.4em;">Radioamatoro</span>]] [[Uzanto-Diskuto:Radioamatoro|''(diskuto)'']] 07:20, 6 mar. 2021 (UTC) == Uzu la Reta Vortaro ID el Wikidata == https://www.wikidata.org/wiki/Property:P8202 Tiel ni povas aŭtomate ligili al pli ol 12 000 vortoj [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 15:09, 9 dec. 2024 (UTC) :Ankaŭ por la PIV estas propra ID: https://www.wikidata.org/wiki/Property:P8029 [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 16:42, 18 dec. 2024 (UTC) ::Sed ili nur estas uzataj por lexems, do mi ne certas ĉu eblas konektigi ilin kun vikipedia paĝo. [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 16:44, 18 dec. 2024 (UTC) == Nova Informkesto "Sociretejoj" == Simile al tiu ĉi ŝablono Projektoj, mi sugestas havi novan informkeston por Sociaj retejoj, kiu montras elekton de eksteraj paĝoj listigitaj en la koresponda ero de la paĝo en Vikidatumoj. Ekzemple, laŭ la kodo de https://no.wikipedia.org/wiki/Mal:Somelenker. Kiu teknike sufiĉe kapabla povos realigi tion? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:03, 19 jul. 2025 (UTC) == Nefunkcio == Vidu la kazon de [[Sydney Goodsir Smith]] Saluton @[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]], ĉu vi povas helpi? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:34, 4 maj. 2026 (UTC) a3krg63gayhgjrobn294dfg5vldb09l 9366588 9366587 2026-05-04T11:35:08Z Sj1mor 12103 /* Nefunkcio */ 9366588 wikitext text/x-wiki Ĉu oni povas forigi la parametron <tt>commonscat =</tt> ĉar oni povas uzi la parametron <tt>commons =</tt> ''Category'':''KategorioNomo''? --<small style="background:#f00">'''[[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 12:03, 24. Jul 2009 (UTC) : La parametro commons destinitas por ligiloj al [[commons:Commons:Galleries|galerioj]]^(angle), dum commonscat al kategorioj. --[[Vikipediisto:AVRS|AVRS]] 14:26, 10. Aŭg 2009 (UTC) ::Mi ankaŭ estas kontraŭ la forigo de la aparta parametro ''commonscat'', ĉar sen ĝi ne plu eblus samtempe ligi al galerio kaj kategorio en la komunejo. Kore --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 20:09, 1. Apr 2010 (UTC) == -&lt;span&gt;? == Saluton. Ĉu estis bona ideo elĵeti &lt;span&gt; el la ŝablona kodo? Mi pensas, ke ne, ĉar nun en [[Azio]] la javaskripte kreitaj maldekstraj menueroj estas iom strangaj nun. Amike --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 15:12, 21. Jun 2010 (UTC) :Mi eraretis, forgesinte, ke certa javaskripta kodo ĝis antaŭ kelkaj sekundoj ne nur troviĝis en [[MediaWiki:Monobook.js]], sed ankaŭ en [[Vikipediisto:Tlustulimu/monobook.js]]. Do jam estas korektita. Tamen mi havus demandon: por kio enestis &lt;span&gt; en la ŝablono? Amike --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 15:27, 21. Jun 2010 (UTC) :: Mi ne scias, kial enestis <nowiki><span></nowiki>-markon. Mi nur scias, ke malplena span estas malutila, ĉar ĝi faras nenion, male de div, kiu kreis etan keston. --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 15:41, 21. Jun 2010 (UTC) :::&lt;span&gt; nur nenion faras, se en ligita CSS-paĝo ne estas iuj formatoj. Alikaze ĝi ebligas formatigi tekston. Sed tio nur havas sencon, se la ĉirkaŭanta elemento havas klason aŭ ID. Amike --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 16:59, 21. Jun 2010 (UTC) :::: <small>Certe, se estas persona CSS por span-marko. Sed...</small> --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 18:35, 21. Jun 2010 (UTC) la markiloj 'span' en {{ŝ|projektoj}} ja utilas por enmeto en la flankan strion ĉar la [[MediaWiki:Common.js|skriptaĵo]] serĉas la entenon de ili por uzi ilin kiel ligtitolo. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 13:41, 22. Jun 2010 (UTC) vidu en [[MediaWiki:Common.js]] function aliajProjektoj() list.text = list.link.getElementsByTagName('span')[0]; : Ĝi ne funkcias en Vector-etoso. --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 16:46, 22. Jun 2010 (UTC) ::Saluton, Airon. Mi ĵus komparis la ĝavaskriptan kodon en [[MediaWiki:Common.js]] kun tiu el la [[:fr:MediaWiki:Common.js|franca vikipedio]]. Mi trovis nur malgrandajn diferencojn inter la ĉi tiea funkcio "aliajProjektoj" kaj la tiea "autresProjets". Unu estis ĉe <code>Portlet_ClassName</code> por la Vector-etoso. Do mi simple aldonis tion, kio nur estis en la franca. Kaj subite denove funkcias la aldono de la menuero. Espereble tio ankaŭ okazas ĉe aliaj uzantoj, ne nur ĉe mi. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 14:10, 24 Jul. 2011 (UTC) :::Saltuon, Airon. Mi hodiaŭ aldonis du mankintajn funkciojn al [[MediaWiki:Common.js]], tiel ke la funkcio "aliajProjektoj" nun devus funkcii por ĉiu. Bonvolu legi ankaŭ en [[MediaWiki-Diskuto:Common.js|la tiea diskuto]]. Ĉe mi la skripto jam funkciis antaŭe, ĉar mi havas la bezonatajn funkciojn en mia subpaĝo [[Uzanto:Tlustulimu/vector.js]]. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 19:40, 31 Aŭg. 2011 (UTC) == wikinewscat == Al la adreso ĉe "wikinewscat" mankas "Category:" antaŭ la "Wn/eo". --[[Vikipediisto:AVRS|AVRS]] 20:29, 7. Jul 2010 (UTC) : {{farita}} Mi korektis [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 13:31, 8. Jul 2010 (UTC) :: Dankon! --[[Vikipediisto:AVRS|AVRS]] 14:29, 8. Jul 2010 (UTC) == Unuecigi usklecon == Bonvolu administranto unuecigi la usklecon en la priskriboj de la unuopaj projektoj. Ekzemple ĉe [[IJK 2009]] sube nun aperas ĉe Wikimedia Commons "multmediaj datumoj", sed tuj sub ĝi ĉe Wikisource aperas "Universala biblioteko". La malsama uskleco de la unua litero ĝenas estetike. [[Uzanto:Blahma|Marek &quot;Blahma&quot; BLAHUŠ]] 23:40, 28. Aŭg 2010 (UTC) :{{farita}} (Multrimedaj datumoj) [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 17:39, 29. Aŭg 2010 (UTC) == Vikinovaĵoj nun troviĝas ĉe http://eo.wikinews.org == Saluton! Vikinovaĵoj en Esperanto nun troviĝas ĉe http://eo.wikinews.org, kaj en ligiloj al ĝi eblas uzi simple "[[n:]]". Bonvolu ĝisdatigi la ŝablonon. Dankon. --[[Uzanto:AVRS|AVRS]] 09:01, 14. Nov 2010 (UTC) :{{farita}}. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 18:22, 1. Dec 2010 (UTC) == La germana vikipedio germanigis la ŝablonan nomon == Ŝajnas, ke la germana vikipedio germanigis la nomon de la responda ŝablono, kiu nun nomiĝas: [[:de:Wikipedia:Textbausteine/Schwesterprojekte|Schwesterprojekte]]. Tiu ĉi ŝablono tamen referencas al "Sisterlinks", kvankam la vikipedia serĉilo insistas, ke tiun vorton ĝi neniam aŭdis. Eble iu volas ŝanĝi tiun ligilon. Mi ne scias, kie. -- [[Uzanto:Aisano|Aisano]] 21:16, 17 Sep. 2011 (UTC) :Saluton, Aisano. Mi ĵus ŝanĝis la intervikian ligilon al la ĝermana ŝablono. Ĝi troviĝas je la fino de la [[Ŝablono:Projektoj/dokumentado|dokumentado]], sed videblas nur dum redaktado. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 16:31, 19 Sep. 2011 (UTC) == Mankas du novaj projektoj == Saluton. Mi ĵus vidis, ke ankoraŭ mankas ligiloj al "Wikidata" kaj "Wikivoyage". Kiu emas aldoni ilin? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 14:08, 8 Jan. 2013 (UTC) == Estonteco de [[Ŝablono:Projekto]] == Bv. vidi [[Projekto:Ŝablonoj/Petoj#Estonteco_de_.C5.9Cablono:Projekto]]. Ĉar [[Ŝablono:Projekto]] estas parenca ŝablono al tiu ĉi, indas ilin pridiskuti samtempe. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 19:55, 8 Jul. 2013 (UTC) == PIV == krom ReVo, estus bone havi ankaŭ ligilojn al artikoloj en vortaro.net. Ĉu eblas tion aldoni? --[[Uzanto:Lohengrin|Lohengrin]] ([[Uzanto-Diskuto:Lohengrin|diskuto]]) 13:28, 2 Aŭg. 2014 (UTC) : Mi konsentas! Mi povas prepari la kodon, sed mi ne havas la rajtojn aldoni ĝin. --[[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 15:05, 9 dec. 2024 (UTC) == Esperantaj parametroj == La listo <pre>| commons= <! -- Komunejo --> | commonscat= <! -- Komuneja kategorio --> | b= wikibooks= <! -- Vikilibroj --> | d= wikidata= <! -- Vikidatumoj --> | i= iwiki= <! -- Vikipedio alilingve --> | m= meta= <! -- Meta-Vikio --> | n= wikinews= <! -- Vikinovaĵoj --> | q= wikiquote= <! -- Vikicitaro --> | s= wikisource= <! -- Vikifontaro --> | species= wikispecies= <! -- Vikispecioj --> | v= wikivojage <! -- Vikivojaĝoj --> | w= wikipedia= <! -- Vikipedio --> | wikt= wiktionary= <! -- Vikivortaro --></pre> en la ŝablona dokumentado bone vidigas ke en la esperantlingva vikipedio la koncernaj parametroj principe havas esperantlingvajn nomojn, ne anglalingvajn (ankaŭ ne hispanajn, rusajn aŭ ĉinajn...). Tial bonus antaŭvidi uzon de la esperantlingvaj nomoj, kaj nur alternative permesi ankaŭ la anglalingvajn vortojn por homoj kiuj volas simple kopii ion el la anglalingva vikipedio sen traduki la parametrojn... Eleganta trajto de la ŝablono "projektoj" ĝuste estas eviti iom da angla teksto en la redaktokodo de esperantlingva artikolo, se en vikidatumoj estas indiko pri komunejaj galerio aŭ/kaj kategorio, kaj sufiĉas indiko de la vorto {{ŝ|projektoj}} por vidigi ambaŭ. Sed se ekzemple estas paĝo samtema en Vikifontaro, ĝis nun ankoraŭ ne eblas tajpo de "projektoj|vikifontaro", sed devas esti "projektoj|wikisource", kvankam teknike bone eblas esperantlingvaj parametroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:07, 26 jul. 2016 (UTC) :{{farita}}. Vi tute pravas. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 15:05, 31 dec. 2016 (UTC) == Mankas vikiversitaton (vikiklerigejo) == Saluton, ŝajnas ke mankas la eblon ligi al [https://beta.wikiversity.org/wiki/%C4%88efpa%C4%9Do vikiversito] (alinomita vikiklerigejo). Ĉu oni povas aldoni tion? --[[Uzanto:Psychoslave|Psychoslave]] ([[Uzanto-Diskuto:Psychoslave|diskuto]]) 12:16, 14 okt. 2016 (UTC) :Ajna opinio pri tio, {{u|ThomasPusch}} aŭ {{u|Castelobranco}} ? --[[Uzanto:Psychoslave|Psychoslave]] ([[Uzanto-Diskuto:Psychoslave|diskuto]]) 08:48, 5 jan. 2017 (UTC) ::Jes, vi pravas. Kvankam la e-lingva vikiklerigejo estas en tre komenca stato, ĝi klare menciiĝu en la ŝablono projektoj, je kodo "v" (kiel indikas aliaj lingvoversioj de la sama ŝablono, vikivojaĝo iĝu "voy")! Se neniu alia volus aranĝi la ŝablonon, mi povus fari tion, kvankam ne tuj. Ĉiukaze mi, kiel petite, unue vortumas mian opinion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:59, 5 jan. 2017 (UTC) == Ŝranka aspekto == Ĉu ne eblus ŝanĝi nunan aspekton de "ŝranko" en formon de linioj skribitaj unu sub la alia? Ili estus vicigitaj en sekcio Eksteraj ligiloj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 06:56, 26 sep. 2019 (UTC) == Migro al vikicitaro == Ĉu iu povas migri tion al [https://eo.wikiquote.org/wiki/%C5%9Cablono:Projektoj vikicitaro]? Tiu estas tro baza kaj ne aŭtomate aldonas vikiprojektojn 😢 --[[Dosiero:Flag_of_Esperanto.svg|15px]] [[Uzanto:Radioamatoro|<span style="font-family:Segoe print; color:#008000; text-shadow:gray 0.2em 0.2em 0.4em;">Radioamatoro</span>]] [[Uzanto-Diskuto:Radioamatoro|''(diskuto)'']] 07:20, 6 mar. 2021 (UTC) == Uzu la Reta Vortaro ID el Wikidata == https://www.wikidata.org/wiki/Property:P8202 Tiel ni povas aŭtomate ligili al pli ol 12 000 vortoj [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 15:09, 9 dec. 2024 (UTC) :Ankaŭ por la PIV estas propra ID: https://www.wikidata.org/wiki/Property:P8029 [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 16:42, 18 dec. 2024 (UTC) ::Sed ili nur estas uzataj por lexems, do mi ne certas ĉu eblas konektigi ilin kun vikipedia paĝo. [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 16:44, 18 dec. 2024 (UTC) == Nova Informkesto "Sociretejoj" == Simile al tiu ĉi ŝablono Projektoj, mi sugestas havi novan informkeston por Sociaj retejoj, kiu montras elekton de eksteraj paĝoj listigitaj en la koresponda ero de la paĝo en Vikidatumoj. Ekzemple, laŭ la kodo de https://no.wikipedia.org/wiki/Mal:Somelenker. Kiu teknike sufiĉe kapabla povos realigi tion? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:03, 19 jul. 2025 (UTC) == Nefunkcio == Vidu la kazon de [[Sydney Goodsir Smith]] Saluton @[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]], ĉu vi, aŭ iu alia teknika kompetentulo, povas helpi? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:34, 4 maj. 2026 (UTC) drimllslebrq1zkwl22ohxew764b4e6 0 297825 9366412 9206991 2026-05-04T08:38:25Z Sj1mor 12103 9366412 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Wonga wetlands sewage plant.jpg|eta|250ra|Basenoj uzataj en prilaborejo de uzitaj akvoj (ĉi tie malplenaj)]] Je la monda nivelo, la '''prilaboro de la uzitaj akvoj''' estas la ĉefa publiksana defio : pli ol 4000 infanoj malipli ol 5-jaraj mortas ĉiutage pro laksoj ligitaj al la manko de akvoprilaboro kaj de konsekvenca [[higieno]] <ref>[http://infos-eau.blogspot.com/2009/01/locde-appelle-investir-dans.html Alvoko de OCDE por investi en la prilaboro de la uzitaj akvoj]</ref>. La [[uzitaj akvoj]] estas ĉiuj akvoj ŝarĝitaj de diversaj elementoj ĉar ili estis uzataj por la lavado aŭ la [[necesejo]]j, kiuj kapablas polui la mediojn en kiujn ili verŝiĝos. Tial, por respekti la diversajn mediojn, necesas prilabori la elfluaĵojn. Tiuj prilaboroj povas esti kolektive farataj en [[akvopurigejo|purigstacio]] aŭ individue. La prilaboro dividiĝas ĝenerale en laŭ pluraj stadioj. == Antaŭprilaboro == [[Dosiero:Depuradora de Castellar del Vallès.JPG|eta]] La antaŭprilaboro konsistas en tri ĉefaj stadioj : la kribrado, la sensabligo kaj la senoleigo. Ili ebligas forigi el la akvo la elementojn, kiuj ĝenus la sekvantajn stadiojn de la prilaboro. Ne ĉiuj purigstacioj estas ekipitaj por tiuj tri stadioj, nur la kribrado estas ĝenerala. === Kribrado === <!--{{detalo|kribrado}}--> La kribrado ebligas eltiri el la akvo la nesolveblajn [[rubo]]jn kiaj la branĉoj, la plastaĵoj, [[menstrutuko]]j... Fakte, ĉar tiuj ruboj ne povas esti forigitaj per biologia aŭ fizika-kemia prilaboro, necesas mekanike forigi ilin. Tial, la uzita akvo iras tra unu aŭ pluraj kribriloj kies maŝoj estas pli kaj pli malgrandaj. Iuj kribriloj estas kutime ekipitaj per aŭtomataj purigsistemoj por eviti ilian ŝtopiĝon, kaj ankaŭ por eviti la misfunkciadon de la pumpilo se estas pumpila sistemo. === Sensabligo === La sensabligo ebligas, per dekanto, elpreni la [[sablo]]jn miksitaj en la akvoj pro fluado aŭ alportitaj per la [[erodo]] de la [[Tubo|tubaro]]. La sablo, se ĝi ne estus elprenita, sin deponus pli fore kaj ĝenus la funkciadon de la stacio provokante pli rapidan uzon de la mekanikaj elementoj kiaj la [[pumpilo]]j. La eltiritaj sabloj povas esti lavataj antaŭ ol meti ilin en [[rubejo]]n, por limigi la procenton de organikaj materioj. Ĝia malkomponiĝo estigas odorojn kaj mekanikan nestabilecon de la materio. === Senoleigo === [[Dosiero:Dégraissage.JPG|eta|250ra|dekstra|Senoleigo per senŝaŭmigo de la grasoj]] Kutime la flosprincipo estas uzata por forigi la oleojn. Tiu principo baziĝas sur la injekto de fajnaj aervezikoj en la senoleiga baseno, kio rapide suprenirigas la grasojn al la surfaco (la grasoj estas hidrofobiaj). Ilia forigo okazas per surfaca skrapado. Gravas maksimume limigi la kvanton da oleo en la postaj stadioj por eviti malpurigon de la aparatoj, kaj aparte de la tubaro. Ilia forigo gravas ankaŭ por limigi la problemojn pri forigo de grasaj partikloj, la dekantajn malfacilaĵojn aŭ la perturboj de {{J|gasa interŝanĝo}}. La sensabligo kaj la senoleigo plej ofte okazas en la sama baseno: la sabloj dekantiĝas funden dum la grasoj supreniras al la surfaco. La senoleigo estas farebla ankaŭ per [[Koalescenco (fiziko)|koalescenco]]. Tiu procedo ne ebligas atingi laŭnorman nivelon de senoleigo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Akvopurigo]] * [[Postpurigaj kotoj]] * [[Akvopoluo]] * [[Recikligo de la uzitaj akvoj]] * [[Seninfektigo de trinkakvo]] * [http://fr.wikipedia.org/wiki/Csepel_(Station_de_traitement_des_eaŭ_usées_de_Budapest) Ekzemplo : Stacio por la prilaboro de la uzitaj akvoj en Budapeŝto]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{fr}}) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.eaŭindustrielles.fr la Blogo de la reziduaj akvoj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://mindoro.fr/traitementeaŭ1.html Ekologia sistemo, ministacio por la prilaboro de la grizaj akvoj, uzitaj akvoj, ekologia]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ozone.ch/gasandwater/applications/uveaŭusees.html UV por uzitaj akvoj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : fotoj de UV steriligiloj por la triastadia prilaboro. * [http://www.chemvironcarbon.com/fr/applications/traitement-eaŭ-residuaires La aktiva karbo en la prilaboro de la reziduaj akvoj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://retraitementeaŭ.free-h.net Le Retraitement des Eaŭ Usées]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : komparo de malsamaj teknikoj por prilabori la uzitajn akvojn * [http://www.ziki.com/fr/purostar+52452 Video pri la koagulo-flokiĝo kaj flosigo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : fizika-kemia prilaboro {{Portalo|Akvo}} [[Kategorio:Akvo]] [[Kategorio:Limnologio]] [[Kategorio:Ekologio]] [[Kategorio:Salubrigo]] q8rgx0awev84zs8g2e9qt5lasyfujtm 0 298477 9366415 9345864 2026-05-04T08:39:15Z ThomasPusch 1869 9366415 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |titolo=[[listo de la ĉefministroj de Finnlando|Ĉefministro de Finnlando]] |nomo = Lauri Ingman |dosiero = Lauri Ingman.jpg |grandeco de dosiero = 128px |priskribo = |dato de naskiĝo = [[30-an de junio]] [[1868]] |loko de naskiĝo = Teuva en [[Okcidenta Finnlando]] |dato de morto = [[25-a de oktobro]] [[1934]] |loko de morto = [[Turku]] |nacieco = {{Finnlando}} |edzo/ino = |partio = |subskribo = |ttt = |notoj = | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo |titolo=[[listo de la ĉefministroj de Finnlando|Ĉefministro de Finnlando]] |dosiero=Coat of arms of Finland.svg |periodo=nov. [[1918]] - apr. [[1919]] |antaŭ=[[Juho Kusti Paasikivi]] |post=[[Kaarlo Castrén]] |periodo2=maj [[1924]] - mar. [[1925]] |antaŭ2=[[Aimo Cajander]] |post2=[[Antti Tulenheimo]] }} {{Informkestero sinsekvo |titolo=[[Ĉefepiskopo]] de [[Turku]] |dosiero=Turun_arkkihiippakunta.svg |periodo=[[1930]] - [[1934]] |antaŭ=[[Gustaf Johansson]] |post=Erkki Kaila }} }} '''Lauri INGMAN''' [{{IPA|ˈlɑu̯ri ˈiŋmɑn}}] (naskiĝis la [[30-an de junio]] [[1868]], mortis la [[25-an de oktobro]] [[1934]]) estis finna [[teologo]] kaj [[politikisto]]. Li dufoje estis [[ĉefministro]] de [[Finnlando]], unuafoje de la [[26-a de novembro]] [[1918]] ĝis la [[17-a de aprilo]] [[1919]] kaj duafoje de la [[31-a de majo]] [[1924]] ĝis la [[31-a de majo]] [[1925]]. Krome li plurajn pliajn jarojn oficis kiel nacia ministro kaj dufoje estis prezidanto de la finna parlamento. Li estis grava reprezentanto de la [[politika partio]] [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Aparte de tio, li inter la jaroj [[1916]] kaj [[1930]] estis profesoro pri praktika teologio en la [[Universitato de Helsinko]] kaj ekde 1930 estis [[luteranismo|luteranisma]] ĉefepiskopo de Finnlando. == Vidu ankaŭ == * la [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|liston de la ĉefministroj de Finnlando]]. <!-- {{Projektoj}} ne jam ekzistas --> {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ingman, Lauri}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Episkopoj de Turku]] [[Kategorio:Ĉefepiskopoj de la evangeli-luterana eklezio de Finnlando]] [[Kategorio:Finnaj teologoj]] jk5zk4kaia8dgxa23248npj4qsdmeyr 0 298605 9366484 7738177 2026-05-04T10:10:33Z ThomasPusch 1869 9366484 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Toivo Kivimäki |dosiero = Toivo Kivimäki.png |grandeco de dosiero = |priskribo = |vico = |ofico = [[ĉefministro de Finnlando]] |de = |ĝis = |dato de naskiĝo = [[5-a de junio]] [[1886]] |loko de naskiĝo = Tarvasjoki, en la sudo de [[Okcidenta Finnlando]] |dato de morto = [[6-a de majo]] [[1968]]) |loko de morto = [[Helsinko]] |nacieco = {{Finnlando}} |edzo/ino = |partio = |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Toivo KIVIMÄKI''' (naskiĝis la [[5-an de junio]] [[1886]], mortis la [[6-an de majo]] [[1968]]) estis finna juristo, diplomato kaj [[politikisto]]. Li estis [[ĉefministro]] de [[Finnlando]] de la [[14-a de decembro]] [[1932]] ĝis la [[7-a de oktobro]] [[1936]]. Post la studo de juro li estis profesoro pri civila juro en la [[universitato de Helsinko]]. Tie li de [[1931]] ĝis [[1936]] estis dekano de la fakultato pri civila juro. Krome li politike aktivis en la Nacia Progresema Partio kaj post la sendependiĝo de Finnlando estis membro de la finna parlamento. De decembro [[1928]] ĝis aŭgusto [[1929]] li estis [[ministro pri internaj aferoj]] en la registaro de [[Oskari Mantere]] kaj de marto [[1931]] ĝis decembro [[1932]] ministro pri justico en la dua registaro de [[Juho Sunila]]. Kiel ties posteulo, li inter la [[14-a de decembro]] [[1932]] kaj la [[7-a de oktobro]] [[1936]] estis ĉefministro de Finnlando, en registara koalicio inter lia partio, la [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]] kaj la [[Sveda Popola Partio (Finnlando)|Sveda Popola Partio]]. Dum lia oficperiodo li tre akcentis la kunlaboron kun la aliaj ŝtatoj de [[Skandinavio]]. Du semajnon post subskribo de la pripaca traktato inter Finnlando kaj [[Sovetunio]] por finigo de la [[Vintra Milito]] la 13-an de marto [[1940]], la tiama ĉefministro [[Risto Ryti]] nomumis lin ambasadoro en [[Berlino]], la tiama ĉefurbo de la [[hitlero|hitlera]] [[Nazia Germanio]]. Tie li laboris ĝis la finigo de diplomatiaj rilatoj de Finnlando al Nazia Germanio la 2-an de septembro 1944. Dum la naziaj gvidantoj de Germanio ĝis 1941 havis malamikan sintenon al Finnlando, estis li kiu zorgis por signifa plibonigo, tiel ke la germana armeo [[Wehrmacht]] inter [[1941]] kaj [[1944]] subtenis la finnan armeon en sia lukto kontraŭ la [[Ruĝa Armeo]] por reakiro de la en [[1940]] de Sovetunio forprenitaj partoj de Finnlando. Post interkonsentiĝo pri armistico inter Finnlando kaj Sovetunio en [[1944]], la sovetiaj regantoj konsideris lin nedezirata politikisto; en verdikto de februaro [[1946]] li kondamniĝis je 5 ½ jaroj da malliberiĝo, sed tamen en [[1948]] liberiĝis kadre de amnestio. Li retiriĝis el la nacia politiko kaj reprenis sian postenon de profesoro en la [[universitato de Helsinko]]. <!-- {{projektoj}} ne (jam) ekzistas --> {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kivimaki, Toivo}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] t9fkzmarfqd7d1a5jsrizbpqlvei22b 0 299146 9366502 8425486 2026-05-04T10:24:50Z ThomasPusch 1869 9366502 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Reino Ragnar Lehto |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo = |vico = |ofico = ĉefministro de [[Finnlando]] |de = |ĝis = |dato de naskiĝo = [[2-a de majo]] [[1898]] |loko de naskiĝo = [[Turku]] |dato de morto = [[13-a de julio]] [[1966]] |loko de morto = [[Helsinko]] |nacieco = {{Finnlando}} |edzo/ino = |partio = |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Reino Ragnar Lehto''' (naskiĝis la [[2-an de majo]] [[1898]], mortis la [[13-an de julio]] [[1966]]) estis finna [[politikisto]]. Li estis [[ĉefministro]] de [[Finnlando]] de la [[13-a de aprilo]] [[1962]] ĝis la [[18-a de decembro]] [[1963]]. Sekve li de la [[18-a de septembro]] [[1964]] ĝis sia morto estis la provincestro de la provinco [[Uusimaa]] (svede [[Nyland]], "novlando") en [[Suda Finnlando]]. == Vidu ankaŭ == * la [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|liston de la ĉefministroj de Finnlando]]. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Lehto, Reino Ragnar}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1898]] [[Kategorio:Mortintoj en 1966]] 3u2caxaxxcg0j2rqzzdn8el1h0seqtw 0 300851 9366175 9334707 2026-05-03T20:52:02Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9366175 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Raimundo GARCÍA''' ([[Buenos Aires]], la {{daton|27|majo|1936}} - [[13-a de oktobro]] [[2020]]) estis argentina [[ŝakludisto]], nacia ĉampiono en [[1963]].<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://ratings.fide.com/card.phtml?event=100161|titolo=FIDE Chess Profile |verko=|eldonisto=FIDE|lingvo=angle|alirdato={{dato|2|novembro|2009}}}}</ref> Li recevis la titolon de [[Internacia Majstro]] [[FIDE]] en 1964, jaro en kiu li komencis verki artikilojn por la revuo '''Ajedrez''' unue kaj poste por '''Ajedrez de Estilo'''. == Palmares == {|class="wikitable" ! Jaro !! Turniro !! Rezulto !! # |- | 1959 || C.A.'Villa Crespo' ĉampioneco || [[1°]] (11/13) || <ref>[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=130130 C.A. Villa Crespo ĉampioneco 1959]</ref> |- | 1961 || C.A. 'Villa Crespo' ĉampioneco|| [[1°]] (6/9) || <ref>[https://www.365chess.com/tournaments/Buenos_Aires_Villa_1961/25631 C.A. Villa Crespo ĉampioneco 1961]</ref> |- | 1963 || Latino-amerika ĉampioneco || [[1°]] (14/17) || <ref>[https://www.365chess.com/tournaments/Mar_del_Plata_Latin_1962/25754 Latino-amerika ĉampioneco 1963]</ref> |- | 1963 || Argentina ĉampioneco || [[1/3°]] (11/15) || <ref>[https://www.365.com/tournaments/ARG-ch_1963/25815 Argentina ĉampioneco 1963]</ref> |- | 1964 || Centjariĝo de la fondo 'Urbo de San Martín' || [[1°]] (8-0-1: 8/9) || <ref>Revuo '''Ajedrez''' 121 (majo 1964) paĝo 178</ref> |- | 1964 || Metropola ĉampioneco || [[1°]] (8-4-1: 10/15) || <ref>Revuo '''Ajedrez''' 124 (aŭgusto 1964) paĝo 285</ref> |- | 1964 || Klubo Lanus ĉampioneco || [[1/2°]] (5-2-0: 6/7) || <ref>Revuo '''Ajedrez''' 131 (marto 1965) paĝo 85</ref> |- | 1965 || Interfedericia ĉampioneco || [[1°]] (9½/11) || <ref>Revuo '''Ajedrez''' 140 (decembro 1965) paĝo 423</ref> |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{en}}, {{ru}} [http://www.fide.com/ Internacia Ŝakfederacio (FIDE)] {{Ĝermo|ŝako}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Garcia, Raimundo}} [[Kategorio:Argentinaj ŝakistoj]] 0p1edwefmu5bnucc6ao2uajsbfz9cxb 9366176 9366175 2026-05-03T20:52:17Z Stefangrotz 91903 9366176 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Raimundo GARCÍA''' ([[Buenos Aires]], la {{daton|27|majo|1936}} - [[13-a de oktobro]] [[2020]]) estis argentina [[ŝakludisto]], nacia ĉampiono en [[1963]].<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://ratings.fide.com/card.phtml?event=100161|titolo=FIDE Chess Profile |verko=|eldonisto=FIDE|lingvo=angle|alirdato={{dato|2|novembro|2009}}}}</ref> Li recevis la titolon de [[Internacia Majstro]] [[FIDE]] en 1964, jaro en kiu li komencis verki artikilojn por la revuo '''Ajedrez''' unue kaj poste por '''Ajedrez de Estilo'''. == Palmares == {|class="wikitable" ! Jaro !! Turniro !! Rezulto !! # |- | 1959 || C.A.'Villa Crespo' ĉampioneco || [[1°]] (11/13) || <ref>[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=130130 C.A. Villa Crespo ĉampioneco 1959]</ref> |- | 1961 || C.A. 'Villa Crespo' ĉampioneco|| [[1°]] (6/9) || <ref>[https://www.365chess.com/tournaments/Buenos_Aires_Villa_1961/25631 C.A. Villa Crespo ĉampioneco 1961]</ref> |- | 1963 || Latino-amerika ĉampioneco || [[1°]] (14/17) || <ref>[https://www.365chess.com/tournaments/Mar_del_Plata_Latin_1962/25754 Latino-amerika ĉampioneco 1963]</ref> |- | 1963 || Argentina ĉampioneco || [[1/3°]] (11/15) || <ref>[https://www.365.com/tournaments/ARG-ch_1963/25815 Argentina ĉampioneco 1963]</ref> |- | 1964 || Centjariĝo de la fondo 'Urbo de San Martín' || [[1°]] (8-0-1: 8/9) || <ref>Revuo '''Ajedrez''' 121 (majo 1964) paĝo 178</ref> |- | 1964 || Metropola ĉampioneco || [[1°]] (8-4-1: 10/15) || <ref>Revuo '''Ajedrez''' 124 (aŭgusto 1964) paĝo 285</ref> |- | 1964 || Klubo Lanus ĉampioneco || [[1/2°]] (5-2-0: 6/7) || <ref>Revuo '''Ajedrez''' 131 (marto 1965) paĝo 85</ref> |- | 1965 || Interfedericia ĉampioneco || [[1°]] (9½/11) || <ref>Revuo '''Ajedrez''' 140 (decembro 1965) paĝo 423</ref> |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{en}}, {{ru}} [http://www.fide.com/ Internacia Ŝakfederacio (FIDE)] {{Ĝermo|ŝako}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Garcia, Raimundo}} [[Kategorio:Argentinaj ŝakistoj]] dp59xsgpx581sbrru76mn83hzbx4qwz 0 304088 9366343 8240115 2026-05-04T08:07:56Z Sj1mor 12103 9366343 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Alpincenter_Bottrop.jpg|eta|Bottrop, Germanio]] [[Dosiero:20030927 27 September 2003 SSAWS Spring Summer Autumn Winter Snow 1 Funabashi Chiba Tokyo Japan.jpg|eta|Fanabaŝi, Japanio]] [[Dosiero:Snowdome Hütte.jpg|miniatur|eta|Neĝ-domo Bispingen]] La '''interna skiejo''' estas fermita halo kun deklivoj, kiuj estas kovritaj per artefarita [[neĝo]]. En interna skiejo, oni povas skii kaj neĝtabuli dum la tuta jaro. La unua interna skiejo estis malfermita en Aŭstrio, en 1927, sur nuna loko de la Nordokcidenta Stacidomo, en Vieno. En Germanio ekzistas internaj skiejoj en [[Neuss]], [[Bottrop]] (plej longa kun 640 m), [[Senftenberg]], [[Wittenburg]], [[Bispingen]] ([[NeĝDomo Bispingen]]) kaj en [[Oberhof (Turingio)|Oberhof]]. Tiu lasta estis malfermita en 2009 kaj entenas 1,9 km longan vojon por longkura skiado. Ekzistas similaj konstruaĵoj en [[Nederland]]o (la plej granda en Eŭropo, kun 35.000&nbsp;m², en [[Landgraaf]]), [[Britio]], [[Hispanio]] ([[Madrida Neĝzono]]), en [[Dubajo]] ([[Skiejo de Dubajo]]). {{Projektoj}} [[Kategorio:Sporto]] bir91zhsrpgc1rsc6r52fe9w6nf7r0l 9366361 9366343 2026-05-04T08:16:28Z Sj1mor 12103 9366361 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Alpincenter_Bottrop.jpg|eta|Bottrop, Germanio]] [[Dosiero:20030927 27 September 2003 SSAWS Spring Summer Autumn Winter Snow 1 Funabashi Chiba Tokyo Japan.jpg|eta|Fanabaŝi, Japanio]] [[Dosiero:Snowdome Hütte.jpg|miniatur|eta|Neĝ-domo Bispingen]] La '''interna skiejo''' estas fermita halo kun deklivoj, kiuj estas kovritaj per [[artefarita neĝo]]. En interna skiejo, oni povas skii kaj neĝtabuli dum la tuta jaro. La unua interna skiejo estis malfermita en Aŭstrio, en 1927, sur nuna loko de la Nordokcidenta Stacidomo, en Vieno. En Germanio ekzistas internaj skiejoj en [[Neuss]], [[Bottrop]] (plej longa kun 640 m), [[Senftenberg]], [[Wittenburg]], [[Bispingen]] ([[NeĝDomo Bispingen]]) kaj en [[Oberhof (Turingio)|Oberhof]]. Tiu lasta estis malfermita en 2009 kaj entenas 1,9 km longan vojon por longkura skiado. Ekzistas similaj konstruaĵoj en [[Nederland]]o (la plej granda en Eŭropo, kun 35.000&nbsp;m², en [[Landgraaf]]), [[Britio]], [[Hispanio]] ([[Madrida Neĝzono]]), en [[Dubajo]] ([[Skiejo de Dubajo]]). {{Projektoj}} [[Kategorio:Sporto]] 1dtn04m0qk6kj9mqgwkupb4r9jspban 0 313942 9366025 9333854 2026-05-03T16:45:25Z ~2026-26792-55 256288 9366025 wikitext text/x-wiki '''Finnlandiĝo''' (de germana ''Finnlandisierung'', finne ''suomettuminen'' aŭ ''finlandisaatio'') estas negativa, iomete ofenda termo, kiu priskribas politikon de malpli forta ŝtato kiu sekvas volon de pli potenca ŝtato. Origino de ĝi estas politiko de Finnlando post la [[Dua mondmilito]] rilate al [[Sovetio]]. En Finnlando oni tiam rimarkinde malpli akre kritikis Sovetion, kaj eĉ eniris diversajn kunlaborkontraktojn kun ĝi. Dum la malvarma milito certaj politikistoj (ekzemple [[Urho Kekkonen]],[[Ahti Karjalainen]], [[Johannes Virolainen]], [[Kalevi Sorsa]] kaj [[Keijo Korhonen]]) estis vere afablaj al Sovetunio, por ke ĝi estu amika al Finnlando, kaj sukcesis relative bone en sia trompo, sed akademiaj esploristoj de finna politiko sciis tute bone, ke tiuj politikistoj vere nur malamis Sovetunion. <ref>[https://web.archive.org/web/20040825155412/http://www.finland.fi/finfo/english/after.html ''After the War: Finland's relations with the Soviet Union 1944 - 1991''] </ref> Oni inventis la vorton origine en [[Aŭstrio]] jam dum kvindekaj jaroj, sed ekuzis ĝin pli vaste en [[Germanio]] en la fino de [[1960-aj jaroj]], precipe far oponantoj de la [[kanceliero]] [[Willy Brandt]], por kritiki lian novan eksterpolitikan linion nomata [[Ostpolitik]]. La oponantoj pensis, ke la politiko estis tro pozitiva al [[Sovetunio]]. Brandt ja kondamnis la uzon de termo kiel ofenda al [[finno]]j. Laŭvorte ĝi ja signifis iĝi finnlandeca. La plej grava periodo de finnlandiĝo estis 1968–1982, do periodo post de okupado de [[Ĉeĥoslovakio]], kiam la politiko de Soveta Unio ŝanĝiĝis laŭ instruoj de [[Leonid Breĵnev]], ĝis kiam [[Mauno Koivisto]] iĝis la anstataŭulo de prezidanto [[Urho Kekkonen]] en la jaro 1981. Nur en 1991, kiam la Soveta Unio kolapsis, la finnlandiĝo en la originala signifo de la vorto finiĝis. Tamen eĉ nun oni fojfoje uzas la termon en finnaj politikaj diskutoj, precipe kiam temas pri la rilatoj inter [[Finnlando]] kaj [[Rusio]], [[Eŭropa Unio]] aŭ [[Usono]]. Unue, la influo estas en la kampo de [[eksteraj rilatoj]], kiuj estas konsiderataj kiel unu el la ĉefaj simboloj de [[suvereneco]] laŭ la principoj de [[internacia juro]], sed plejparte ĝi ankaŭ iris multe preter tio al la influo de enlanda politiko. La karakterizaj ecoj de la fenomeno estas ke la trafita ŝtato konservas sian suverenecon kaj internacian statuson, kaj eĉ ekspluatas kaŝpasejojn ene de la politikaj sektoraj limoj difinitaj por ĝi fare de la influa ŝtato. Ekzemplo de tio povas esti trovita en la membriĝo de Finnlando kiel permanenta membro de la [[Nordia Konsilio]], al la Organizo de la [[Eŭropa Liber-Komerca Asocio]] (EFTA) en 1961, kaj al la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]] (OECD) en 1969, ĉio ĉi konservante sian statuson kiel [[Neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtrala]] ŝtato, principo kiu estis grava en la ekstera politiko de Sovetunio. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Internaciaj rilatoj]] [[Kategorio:Politiko de Eŭropo]] [[Kategorio:Malvarma milito]] [[Kategorio:Politiko de Finnlando]] [[Kategorio:Historio de Finnlando]] [[Kategorio:Politiko de Sovetunio]] [[Kategorio:20-a jarcento en Finnlando]] qczptzd7wqyvsrncu4r81v885xw1jxe 9366026 9366025 2026-05-03T16:57:28Z ~2026-26792-55 256288 Eble Sorsa ne apartenis al tio 9366026 wikitext text/x-wiki '''Finnlandiĝo''' (de germana ''Finnlandisierung'', finne ''suomettuminen'' aŭ ''finlandisaatio'') estas negativa, iomete ofenda termo, kiu priskribas politikon de malpli forta ŝtato kiu sekvas volon de pli potenca ŝtato. Origino de ĝi estas politiko de Finnlando post la [[Dua mondmilito]] rilate al [[Sovetio]]. En Finnlando oni tiam rimarkinde malpli akre kritikis Sovetion, kaj eĉ eniris diversajn kunlaborkontraktojn kun ĝi. Dum la malvarma milito certaj politikistoj (ekzemple [[Urho Kekkonen]],[[Ahti Karjalainen]], [[Johannes Virolainen]] kaj [[Keijo Korhonen]]) estis vere afablaj al Sovetunio, por ke ĝi estu amika al Finnlando, kaj sukcesis relative bone en sia trompo, sed akademiaj esploristoj de finna politiko sciis tute bone, ke tiuj politikistoj vere nur malamis Sovetunion. <ref>[https://web.archive.org/web/20040825155412/http://www.finland.fi/finfo/english/after.html ''After the War: Finland's relations with the Soviet Union 1944 - 1991''] </ref> Oni inventis la vorton origine en [[Aŭstrio]] jam dum kvindekaj jaroj, sed ekuzis ĝin pli vaste en [[Germanio]] en la fino de [[1960-aj jaroj]], precipe far oponantoj de la [[kanceliero]] [[Willy Brandt]], por kritiki lian novan eksterpolitikan linion nomata [[Ostpolitik]]. La oponantoj pensis, ke la politiko estis tro pozitiva al [[Sovetunio]]. Brandt ja kondamnis la uzon de termo kiel ofenda al [[finno]]j. Laŭvorte ĝi ja signifis iĝi finnlandeca. La plej grava periodo de finnlandiĝo estis 1968–1982, do periodo post de okupado de [[Ĉeĥoslovakio]], kiam la politiko de Soveta Unio ŝanĝiĝis laŭ instruoj de [[Leonid Breĵnev]], ĝis kiam [[Mauno Koivisto]] iĝis la anstataŭulo de prezidanto [[Urho Kekkonen]] en la jaro 1981. Nur en 1991, kiam la Soveta Unio kolapsis, la finnlandiĝo en la originala signifo de la vorto finiĝis. Tamen eĉ nun oni fojfoje uzas la termon en finnaj politikaj diskutoj, precipe kiam temas pri la rilatoj inter [[Finnlando]] kaj [[Rusio]], [[Eŭropa Unio]] aŭ [[Usono]]. Unue, la influo estas en la kampo de [[eksteraj rilatoj]], kiuj estas konsiderataj kiel unu el la ĉefaj simboloj de [[suvereneco]] laŭ la principoj de [[internacia juro]], sed plejparte ĝi ankaŭ iris multe preter tio al la influo de enlanda politiko. La karakterizaj ecoj de la fenomeno estas ke la trafita ŝtato konservas sian suverenecon kaj internacian statuson, kaj eĉ ekspluatas kaŝpasejojn ene de la politikaj sektoraj limoj difinitaj por ĝi fare de la influa ŝtato. Ekzemplo de tio povas esti trovita en la membriĝo de Finnlando kiel permanenta membro de la [[Nordia Konsilio]], al la Organizo de la [[Eŭropa Liber-Komerca Asocio]] (EFTA) en 1961, kaj al la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]] (OECD) en 1969, ĉio ĉi konservante sian statuson kiel [[Neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtrala]] ŝtato, principo kiu estis grava en la ekstera politiko de Sovetunio. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Internaciaj rilatoj]] [[Kategorio:Politiko de Eŭropo]] [[Kategorio:Malvarma milito]] [[Kategorio:Politiko de Finnlando]] [[Kategorio:Historio de Finnlando]] [[Kategorio:Politiko de Sovetunio]] [[Kategorio:20-a jarcento en Finnlando]] 8fnx0chknxsi85m8xf8dtmybzt1a42z 0 314737 9366324 8424097 2026-05-04T07:57:29Z ThomasPusch 1869 9366324 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:DaddyYankee.jpg|eta|[[Daddy Yankee]], unu el la pintaj reprezentantoj de regetono.]] La '''regetono''' (hispane konata kiel ''reggaetón'') estas latinamerika muzikstilo, kiu venas de la [[hispanlingva]] [[regeo]] miksita kun [[repo]] kaj [[hiphopo]]. Ĝi havas influojn de aliaj stiloj de la regiono kiaj la [[bombo (muziko)|bombo]], [[salso]], [[ĉampeto]], [[kumbio]], [[valjenato]] kaj [[merengeo]]. Regetono naskiĝis en [[Panamo]], poste evoluis kaj moderniĝis en [[Puerto-Riko]], kie ĝi estis nomata ''Reggaetón''. Komence ĝi estis adapto de la jamajka [[regeo]] en la hispanlingvan kulturon de [[Panamo]]. La tekstoj estas forte kritikataj de multaj institucioj civilaj kaj religiaj pro la tipaj temoj: nefidela seksumado, eksplicita mencio de fivortoj aŭ la humiliga pozicio de virinoj kiel seksaparatoj. La temoj ankaŭ temas pri dancado, persona vivo de la kantisto, amhistorioj, kaj problemoj de la vivo. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{citaĵo el la reto | url = https://eo.globalvoices.org/2023/06/13910/ | titolo = Regetono, la latinamerika ambasadoro en la mondo | titolo-aldono = Neniu latinamerika gvidanto ĝuas la influon kiun havas multaj regetonaj artistoj | alirdato = 2023-10-28 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Teodora C. Hasegan | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-06-18 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Tutmondaj Voĉoj]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230626233501/https://eo.globalvoices.org/2023/06/13910/ | arkivdato = 2023-06-26 | citaĵo = }} [[Kategorio:Regetono| ]] [[Kategorio:Regeo]] r18ezaxoguit1oh4y3r3gosksyhpf4s 0 321378 9365947 9293316 2026-05-03T13:13:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9365947 wikitext text/x-wiki '''55 Cancri''', ankaŭ nomata '''Rho¹ Cancri''' aŭ mallongige '''55 Cnc''', estas [[binara stelo]] je 41 [[lumjaro]]jn for de la [[Tero]] en la konstelacio [[Kankro (konstelacio)|Kankro]]. La sistemo konsistas el [[flava nano]] kaj pli malgranda [[ruĝa nano]], je distanco de 1.000 [[Astronomia unuo|AU]]. Je 2010, estas konfirmitaj kvin [[ekstersunsistema planedo|ekstersunsistemaj planedoj]] ĉirkaŭ la ĉefa stelo, 55 Cancri A (la flava nano). Astronomoj kredas ke la plej interna planedo estas "[[super-Tero]]", kun maso simila al la de [[Neptuno]], dum la plej eksteraj estas [[gasgiganto]]j kun masoj similaj al tiu de [[Jupitero]]. Je 2009, la sistemo 55 Cancri estas la nura, krom la Sunsistemo, kiu entenas kvin planedojn,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://exoplanet.eu/catalog-all.php|titolo=The Extrasolar Planets Encyclopaedia|alirdato=2008-09-14|eldoninto=Exoplanet.eu}}</ref> kaj eble havas pliajn. 55 Cancri A estas en la pozicio 63 en la listo de la 100 plej gravaj celoj de la misio de la [[NASA]] [[Terrestrial Planet Finder]].<ref>{{Cite web|url=http://sco.stsci.edu/tpf_top100/index.php|title=TPF-C Top 100|accessdate=4-a de julio 2006|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2010-05-09|arkivurl=https://web.archive.org/web/20060815234249/http://sco.stsci.edu/tpf_top100/index.php|arkivdato=2006-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060815234249/http://sco.stsci.edu/tpf_top100/index.php|archivedate=2006-08-15}} {{Citaĵo el la reto |url=http://sco.stsci.edu/tpf_top100/index.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-05-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060815234249/http://sco.stsci.edu/tpf_top100/index.php |arkivdato=2006-08-15 }}</ref> == Nomo == La termino ''55 Cancri'' (ĝia nomo laŭ la nomeklaturo Flamsteed) estas pli uzata por la sistemo anstataŭ ĝia nomo laŭ la nomenklaturo Bayer, ''Rho¹ Cancri''. == Distanco kaj videbleco == La sistemo 55 Cancri troviĝas proksime de la [[Sunsistemo]]: la astrometria satelito [[Hipparcos]] mezuris la [[paralakso]]n de 55 Cancri A kiel 81,03 minutoj de arko, kio egalas al distanco de 12,3 [[parseko]]j (40,3 [[lumjaro]]j).<ref name="hipparcos">{{Citaĵo el la reto|url=http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I/311/hip2&recno=43452|titolo=HIP 43587|alirdato=2009-12-08|aŭtoro=van Leeuwen, F.|jaro=2007|verko=Hipparcos, the New Reduction|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200724175826/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I%2F311%2Fhip2&recno=43452|arkivdato=2020-07-24}}</ref> 55 Cancri A havas [[videbla magnitudo|ŝajnan magnitudon]] de 5,95, kio permesas vidi ĝin per [[binoklo]]j. Ĝi ankaŭ videblas nudokule sed nur ĉe tre mallumigitaj ĉieloj. La ruĝa nano 55 Cancri B is havas magnitudon 13 kaj nur estas videbla per [[teleskopo]]. == Komponantoj de la sistemo == === Steloj === La ĉefa stelo 55 Cancri A estas flava nano de la [[ĉefa sekvenco]] kun spektroklaso G8V. Ĝi estas pli malgranda ol la Suno sed iomete pli masa, kaj tial ĝi estas pli malvarma kaj malpli [[lumeco|brila]]. La stelo ne estas varia kaj havas malgrandajn elsendojn el sia kromosfero.<ref name="marcy"/> 55 Cancri A estas pli metaleca ol la Suno, 186% pli abunda je [[fero]]; ĝi estas fakte klasifikita kiel stranga "super metal-riĉa" stelo (SMR).<ref name="marcy">{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/581/2/1375/56220.html | author=Marcy ''et al.'' | title=A planet at 5 AU Around 55 Cancri | journal=The [[Astrophysical Journal]] | volume=581 | issue=2 | pages=1375–1388 | year=2002 | doi=10.1086/344298 | last2=Butler | first2=R. Paul | last3=Fischer | first3=Debra A. | last4=Laughlin | first4=Greg | last5=Vogt | first5=Steven S. | last6=Henry | first6=Gregory W. | last7=Pourbaix | first7=Dimitri }}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ĉi tiu abundo de metalo faras la kalkuladon de sia aĝo tre malfacila, ĉar la evoluadaj modeloj ne estas tiom bone difinitaj por tiaj steloj. Laŭ la aktiveco de ĝia kromosfero, astronomoj taksas ĝian aĝon je 5500 milionoj de jaroj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2005A%26A...443..609S&db_key=AST&nosetcookie=1|titolo=On the Ages of Exoplanet Host Stars|aŭtoro=Saffe, C. et al.|jaro=2005|gazeto=[[Astronomy and Astrophysics]]|volumo=443|numero=2|COI=10.1051/0004-6361:20053452|paĝoj=609 – 626}}</ref> Aliaj studoj taksas la aĝon je 7400 kaj 8,700 milionoj de jaroj.<ref name="apj687">{{Citaĵo el gazeto|titolo=Improved Age Estimation for Solar-Type Dwarfs Using Activity-Rotation Diagnostics|aŭtoro=Mamajek, Eric E.; Hillenbrand, Lynne A.|jaro=2008|monato=novembro|gazeto=The Astrophysical Journal|volumo=687|numero=2|COI=10.1086/591785|biblioteka kodo=2008ApJ...687.1264M|paĝoj=1264–1293}}</ref> Hipotezo por tiom granda metaleco en la steloj SMR estas ke la [[protoplaneda disko]] enhavu metal-riĉan materialon kiu falus en la atmosferon de la stelo. Ĉi tio povus polui la eksterajn tavolojn de la stelo, kio kaŭzus tiom granda metaleco. La manko de profunda [[konvekta zono]] povus signifi ke la eksteraj tavoloj enhavas grandan kvanton da pezaj elementoj.<ref>{{cite news|last=Pasquini|first=Luca|coauthors=Hatzes, Artie|date=2007-07-06|publisher=ESO|title=Star Surface Polluted by Planetary Debris|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/pr-29-07.html|accessdate=2007-11-08|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2010-07-17|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070930231555/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/pr-29-07.html|arkivdato=2007-09-30}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930231555/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/pr-29-07.html |date=2007-09-30 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/pr-29-07.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070930231555/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/pr-29-07.html |arkivdato=2007-09-30 }}</ref> Observoj de 55 Cancri A en la submilimetra parto de la spektro ne sukcesis detekti polvon. La supra limo de la elsendo ene de 100 AU ĉirkaŭ ĉi tiu stelo estas proksimume 850 [[Jansky|mJy]], je ondolongo de 850 μm. Tio signifas ke la maso de la ebla polvo ĉirkaŭ la stelo havas mason malpli granda ol 0,01% Termaso. Kompreneble, tio ne ekskludas la ekziston de asteroida zono aŭ zono simila al la [[Kuiper-zono]].<ref>{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-4357/570/2/L93/16185.html | author=Jayawardhana ''et al.'' | title=New Submillimeter Limits on Dust in the 55 Cancri Planetary System | journal=The [[Astrophysical Journal]] Letters | year=2002 | volume=570 | issue=2 | pages=L93–L96 | doi=10.1086/341101 | last2=Holland | first2=Wayne S. | last3=Kalas | first3=Paul | last4=Greaves | first4=Jane S. | last5=Dent | first5=William R. F. | last6=Wyatt | first6=Mark C. | last7=Marcy | first7=Geoffrey W. }}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 55 Cancri B estas ruĝa nano je 1065 [[Astronomia unuo|AU]] de la ĉefa stelo,<ref>{{Cite journal|url=http://www-lep.gsfc.nasa.gov/code693/esp_papers/web/ps2/eggenberger_43.ps|format=[[PostScript]]|author=Eggenberger, A. et al.|title=Planets in Binaries|journal=Scientific Frontiers in Research on Extrasolar Planets|volume=294|pages=43 – 46|year=2003|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2010-07-17|arkivurl=https://archive.today/20120529114220/http://www-lep.gsfc.nasa.gov/code693/esp_papers/web/ps2/eggenberger_43.ps|arkivdato=2012-05-29}} {{Webarchiv|url=https://archive.today/20120529114220/http://www-lep.gsfc.nasa.gov/code693/esp_papers/web/ps2/eggenberger_43.ps |date=2012-05-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www-lep.gsfc.nasa.gov/code693/esp_papers/web/ps2/eggenberger_43.ps |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-17 |arkivurl=https://archive.today/20120529114220/http://www-lep.gsfc.nasa.gov/code693/esp_papers/web/ps2/eggenberger_43.ps |arkivdato=2012-05-29 }}</ref> kaj estas multe malpli masa kaj luma ol nia Suno. Malgraŭ la granda distanco inter ambaŭ steloj, ŝajnas ke ili estas gravite ligitaj, ĉar ili havas komunan [[propra movo|propran movon]].<ref name="marcy"/> Ekzistas evidencoj ke la komponanto B estas ĝi mem duopa stelo, sed ne estas definitivaj pruvoj pri tio.<ref>{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/646/1/523/64035.html | author=Raghavan ''et al.'' | title=Two Suns in The Sky: Stellar Multiplicity in Exoplanet Systems | journal=The [[Astrophysical Journal]] | year=2006 | volume=646 | issue=1 | pages=523–542 | doi=10.1086/504823 | last2=Henry | first2=Todd J. | last3=Mason | first3=Brian D. | last4=Subasavage | first4=John P. | last5=Jao | first5=Wei‐Chun | last6=Beaulieu | first6=Thom D. | last7=Hambly | first7=Nigel C. | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2010-07-17 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20200428162417/https://hkvalidate.perfdrive.com/captcha?ssa=1ba0b55e-0b1b-4271-8dc3-16486b421f08&ssb=za2z2m6f2adih2m541gai0c5h&ssc=http%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F0004-637X%2F646%2F1%2F523%2F64035.html&ssd=463308223507856&sse=adb%40jciedbcleel&ssf=cabbbe92ac3fea603c4b236ce0d026e2a3a7dc24&ssg=603d6e36-3553-4bbe-a751-8be11a318fa7&ssh=cf9a8d8a-c6ab-4ba5-881e-8bda531f1e6c&ssi=193c4e08-8427-4a68-9b82-6c95a701fad8&ssj=9e871f84-d77d-4a17-97fc-901e35c24f6e&ssk=support%40shieldsquare.com&ssl=040603155946&ssm=42544857964150236107565674411659&ssn=7b26e3023f13e17498682021a6d87ba4f295192fc894-bdd8-4a27-9918e9&sso=987691c9-760ce8b2495e594392fdb2bdf1577489429cad276e99f8d4&ssp=16246728041588005526158807818302904&ssq=40203459105690637448291056473541058707772&ssr=MjA3LjI0MS4yMjYuMjMw&sss=Chrome%2F5.0%20%28iPhone%3B%20U%3B%20CPU%20iPhone%20OS%203_0%20like%20Mac%20OS%20X%3B%20en-us%29%20AppleWebKit%2F528.18%20%28KHTML%2C%20like%20Gecko%29%20Version%2F4.0%20Mobile%2F7A341%20Safari%2F528.16&sst=python-requests%2F2.23.0&ssu=Mozilla%2F5.0%20%28compatible%3B%20Googlebot%2F2.1%3B%20+http%3A%2F%2Fwww.google.com%2Fbot.html%29&ssv=p%40r3lrv11vrt%404%40&ssw=&ssx=775604223893518&ssy=mmgmgnhmafbk%40lgbibelaogjlbdl%40hhjllgjnlen&ssz=647afc3a18dc228 | arkivdato=2020-04-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://hkvalidate.perfdrive.com/captcha?ssa=1ba0b55e-0b1b-4271-8dc3-16486b421f08&ssb=za2z2m6f2adih2m541gai0c5h&ssc=http%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F0004-637X%2F646%2F1%2F523%2F64035.html&ssd=463308223507856&sse=adb%40jciedbcleel&ssf=cabbbe92ac3fea603c4b236ce0d026e2a3a7dc24&ssg=603d6e36-3553-4bbe-a751-8be11a318fa7&ssh=cf9a8d8a-c6ab-4ba5-881e-8bda531f1e6c&ssi=193c4e08-8427-4a68-9b82-6c95a701fad8&ssj=9e871f84-d77d-4a17-97fc-901e35c24f6e&ssk=support%40shieldsquare.com&ssl=040603155946&ssm=42544857964150236107565674411659&ssn=7b26e3023f13e17498682021a6d87ba4f295192fc894-bdd8-4a27-9918e9&sso=987691c9-760ce8b2495e594392fdb2bdf1577489429cad276e99f8d4&ssp=16246728041588005526158807818302904&ssq=40203459105690637448291056473541058707772&ssr=MjA3LjI0MS4yMjYuMjMw&sss=Chrome%2F5.0%20%28iPhone%3B%20U%3B%20CPU%20iPhone%20OS%203_0%20like%20Mac%20OS%20X%3B%20en-us%29%20AppleWebKit%2F528.18%20%28KHTML%2C%20like%20Gecko%29%20Version%2F4.0%20Mobile%2F7A341%20Safari%2F528.16&sst=python-requests%2F2.23.0&ssu=Mozilla%2F5.0%20%28compatible%3B%20Googlebot%2F2.1%3B%20+http%3A%2F%2Fwww.google.com%2Fbot.html%29&ssv=p%40r3lrv11vrt%404%40&ssw=&ssx=775604223893518&ssy=mmgmgnhmafbk%40lgbibelaogjlbdl%40hhjllgjnlen&ssz=647afc3a18dc228 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-01-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200428162417/https://hkvalidate.perfdrive.com/captcha?ssa=1ba0b55e-0b1b-4271-8dc3-16486b421f08&ssb=za2z2m6f2adih2m541gai0c5h&ssc=http%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F0004-637X%2F646%2F1%2F523%2F64035.html&ssd=463308223507856&sse=adb%40jciedbcleel&ssf=cabbbe92ac3fea603c4b236ce0d026e2a3a7dc24&ssg=603d6e36-3553-4bbe-a751-8be11a318fa7&ssh=cf9a8d8a-c6ab-4ba5-881e-8bda531f1e6c&ssi=193c4e08-8427-4a68-9b82-6c95a701fad8&ssj=9e871f84-d77d-4a17-97fc-901e35c24f6e&ssk=support%40shieldsquare.com&ssl=040603155946&ssm=42544857964150236107565674411659&ssn=7b26e3023f13e17498682021a6d87ba4f295192fc894-bdd8-4a27-9918e9&sso=987691c9-760ce8b2495e594392fdb2bdf1577489429cad276e99f8d4&ssp=16246728041588005526158807818302904&ssq=40203459105690637448291056473541058707772&ssr=MjA3LjI0MS4yMjYuMjMw&sss=Chrome%2F5.0%20%28iPhone%3B%20U%3B%20CPU%20iPhone%20OS%203_0%20like%20Mac%20OS%20X%3B%20en-us%29%20AppleWebKit%2F528.18%20%28KHTML%2C%20like%20Gecko%29%20Version%2F4.0%20Mobile%2F7A341%20Safari%2F528.16&sst=python-requests%2F2.23.0&ssu=Mozilla%2F5.0%20%28compatible%3B%20Googlebot%2F2.1%3B%20+http%3A%2F%2Fwww.google.com%2Fbot.html%29&ssv=p%40r3lrv11vrt%404%40&ssw=&ssx=775604223893518&ssy=mmgmgnhmafbk%40lgbibelaogjlbdl%40hhjllgjnlen&ssz=647afc3a18dc228 |arkivdato=2020-04-28 }}</ref> === Planeda sistemo === [[Dosiero:55CncInnerOrbits.svg|eta|maldekstra|Komparo inter la orbitoj de la internaj planedoj de la 55 Cancri A (nigre) kaj tiuj de la planedo de nia [[Sunsistemo]].]] Dum 1997, estis anocita la malkovro de planedo ĉirkaŭ 55 Cancri A, kune kun la planedo ĉirkaŭ [[Tau Boötis]] kaj la interna planedo ĉirkaŭ [[Upsilon Andromedae]].<ref>{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-4357/474/2/L115/5590.html | author=Butler ''et al.'' | title=Three New 51 Pegasi-Type Planets | journal=The [[Astrophysical Journal]] | volume=474 | issue=2 | year=1997 | pages=L115–L118 | doi=10.1086/310444 | last2=Marcy | first2=Geoffrey W. | last3=Williams | first3=Eric | last4=Hauser | first4=Heather | last5=Shirts | first5=Phil | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2010-07-17 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20191209213342/http://www.iop.org/EJ/article/1538-4357/474/2/L115/5590.html | arkivdato=2019-12-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-4357/474/2/L115/5590.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20191209213342/http://www.iop.org/EJ/article/1538-4357/474/2/L115/5590.html |arkivdato=2019-12-09 }}</ref> La planedo estis malkovrita per radiala rapido, kiu montris planedon almenaŭ kun 78% el la maso de Jupitero kaj orbita periodo de 14,7 [[tago]]j. Ĉi tiu planedo estis nomata [[55 Cancri b]], sed por distingi ĝin de la stelo 55 Cancri B, ĝi foje estas nomata Cancri Ab. La mezuroj de la radiala rapido montris restantan anomalion, kiu povis esti kaŭzata de pli malproksima objekto. Dum 1998 estis anoncita malkovro pri ebla polva disko ĉirkaŭ 55 Cancri A.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.nature.com/cgi-taf/DynaPage.taf?file=/nature/journal/v395/n6704/abs/395775a0_fs.html|titolo=A circumstellar dust disk around a star with a known planetary companion|aŭtoro=Trilling, D., Brown. R|jaro=1998|gazeto=[[Nature (journal)|Nature]]|volumo=395|COI=10.1038/27389|paĝoj=775 – 777}}</ref> La kalkuloj indikis ke ĝia radiuso estas almenaŭ 40 AU, simile al la [[Kuiper belt]] en nia Sunsistemo, kun klinangulo de 25°. Tamen, la malkovro ne povis esti konfirmita kaj estis poste taksita kiel nevera, kaŭzita pro la fona radiado.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2001AJ....121..525S&db_key=AST&high=3cab10bb0320924|titolo=NICMOS Coronagraphic Observations of 55 Cancri|aŭtoro=Schneider, G. et al.|jaro=2001|gazeto=The Astronomical Journal|volumo=121|numero=1|COI=10.1086/318050|paĝoj=525 – 537}}</ref> Post aldonaj mezuroj de la radial rapido, dum 2002 estis malkovrita alia planedo, ĉi kaze je 5 AU.<ref name="marcy"/> Ĉi tiu planedo estis nomata [[55 Cancri d]]. Kiam ĝi estis malkovrita, astronomoj taksis ĝian discentrecon je 0,1, tamen tiu valoro poste kreskis post kromaj observoj. Eĉ kalkulante je tiuj du planedoj, ankoraŭ restis 43-taga anomalio, tre eble pro tria planedo. Mezuroj de la stelo sugestis ke ĝi havus periodon simila al tiu de la propra stelo kaj do, tiu anomalio povus esti kaŭzita de la stelo mem. Ĉi tiu ebla planedo estis nomata [[55 Cancri c]]. [[Dosiero:55Cnc system.jpg|eta|maldekstra|250px|Artista bildo de la planeda sistemo ĉirkaŭ 55 Cnc.]] Dum 2004 estis anoncita la malkovro de [[Neptuno|Neptun]]-masa planedo, nomatas [[55 Cancri e]], kun periodo de 2,8 tagoj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://xxx.lanl.gov/abs/astro-ph/0408585|titolo=Detection of a NEPTUNE-mass planet in the ρ¹ Cnc system using the Hobby-Eberly Telescope|aŭtoro=McArthur, B. et al.|jaro=2004|gazeto=[[The Astrophysical Journal]]|volumo=614|COI=10.1086/425561|paĝoj=L81 – L84}}</ref> Ĉi tiu planedo povas esti malgranda [[gasgiganto]] aŭ granda [[tereca planedo]]. La mezuroj kiuj permesis malkovri ĉi tiu planedon ankaŭ konfirmis la ekziston de 55 Cancri c. Krome, astrometriaj observoj faritaj per la [[Kosmoteleskopo Hubble]] permesis taksi la klinangulon de la plej ekstera planedo je 53°. Dum 2005, la ekzisto de la planedo e estis diskutita de [[Jack Wisdom]] post reanalizo de la datumoj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://swiss.csail.mit.edu/users/wisdom/planet.ps|titolo=Evidence of a Neptune-Sized Planet in the ρ¹ Cancri System|aŭtoro=Wisdom, J.|jaro=2005|gazeto=[[The Astrophysical Journal]] Letters (submitted)|Aranĝo=[[PostScript]]}}</ref> Laŭ li, anstataŭ 2,8-perioda planedo ekzistus planedo kun maso simila al Neptuno kun periodo de 261 tagoj (0,77 AU) ĉirkaŭ 55 Cancri A. En 2007, [[Debra Fisher]] kaj kunlaborantoj ĉe [[San Francisco State University]] publikigis novan analizon <ref>[http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa003&articleID=16EEA019-E7F2-99DF-313BF41351A7B653&ref=rdf Record Fifth Planet Discovered Around Distant Star: Scientific American<!-- Bot generated title -->]</ref>, en kiu ili anoncis la ekziston de ambaŭ planedoj; la planedo kun periodo de 260 tagoj estis nomita [[55 Cancri f]], kiu orbitas en la [[enloĝebla zono]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/11/071106133058.htm|titolo=Astronomers Discover Record Fifth Planet Around Nearby Star 55 Cancri|alirdato=2008-09-14|dato=ScienceDaily (November 6, 2007)|eldoninto=Sciencedaily.com}}</ref><ref name=fischer>{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/675/1/790/72072.html|titolo=Five Planets Orbiting 55 Cancri|aŭtoro=Fischer, D. A. ''et al.''|jaro=2008|gazeto=[[The Astrophysical Journal]]|volumo=675|numero=1|COI=10.1086/525512|paĝoj=790–801}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Astronomoj kredas ke la planedo ne povas teni vivon, sed eblaj [[ekstersunsistema satelito|ekstersunsistemaj satelitoj]] povus almenaŭ teni mikroban vivon. Kun 5 planedoj, la sistemo devas estis [[samebeneco|samebena]] por esti stabila.<ref name=fischer /> Supozante ke la astrometriaj observoj de la orbito estas ĝustaj, tio signifas ke la [[vera maso|verajn masojn]] de la planedoj estas proksimume 25% pli grandaj ol la subaj limoj kalkulitaj per la metodo radiala rapido. La ekzisto de pliaj planedoj ene de stabila zono eblas inter la planedoj f kaj d, tio estas, inter 0,9 ĝis 3,8 AU kun discentro pli malgrandaj ol 0,4. Ekzemple, hipoteza planedo g ĝis 50 Termasoj, estus stabila laŭ la [[orbita resonanco|resonancoj]] 3f:2g, 2g:1d, kaj 3g:2d. Kaj pli ekstere, la stabila zono komencas post la orbito de la planedo d, pli malproksime ol 10 AU.<ref>{{Cite arXiv | title=A dynamical perspective on additional planets in 55 Cancri | class=astro-ph |year=2008 |eprint=0808.3295v1 | last1=Raymond | first1=Sean N. | author2=Rory Barnes | author3=Noel Gorelick}}</ref> {| class="wikitable" |- style="background-color: #efefef" valign="top" !Objekto !Maso !Granda duonakso<br /><small>([[Astronomia unuo|AU]])</small><br /> !Orbita periodo<br /><small>(tagoj)</small><br /> !Discentreco |- !align="center" | [[55 Cancri e|e]] |align="center" | >0,034 ± 0,0036 [[Jupiter-maso|M_J]] |align="center" | 0,038 ± 10⁻⁶ |align="center" | 2,81705 ± 0,0001 |align="center" | 0,07 ± 0,06 |- !align="center" | [[55 Cancri b|b]] |align="center" | >0,824 ± 0,007 [[Jupiter-maso|M_J]] |align="center" | 0,115 ± 0,000011 |align="center" | 14,65162 ± 0,0007 |align="center" | 0,014 ± 0,008 |- !align="center" | [[55 Cancri c|c]] |align="center" | >0,169 ± 0,008 [[Jupiter-maso|M_J]] |align="center" | 0,240 ± 0,00005 |align="center" | 43,93 ± 0,021 |align="center" | 0,086 ± 0,052 |- !align="center" | [[55 Cancri f|f]] |align="center" | >0,144 ± 0,04 [[Jupiter-maso|M_J]] |align="center" | 0,781 ± 0,007 |align="center" | 260,00 ± 1,1 |align="center" | 0,2 ± 0,2 |- !align="center" | [[55 Cancri d|d]] |align="center" | >3,835 ± 0,08 [[Jupiter-maso|M_J]] |align="center" | 5,77 ± 0,11 |align="center" | 5218 ± 230 |align="center" | 0,025 ± 0,03 |} == Vidu ankaŭ == * [[51 Pegasi]] * [[Mu Arae]] * [[PSR B1257+12]] * [[Upsilon Andromedae]] * [[Liso de ekstersunsistemaj planedoj]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.solstation.com/stars2/55cnc2.htm|titolo=55 (Rho1) Cancri 2|alirdato=2008-06-12|verko=SolStation|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080625041651/http://www.solstation.com/stars2/55cnc2.htm|arkivdato=2008-06-25}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=55+Cnc|titolo=Notes for star 55 Cnc|alirdato=2008-06-12|verko=The Extrasolar Planets Encyclopaedia}} * {{cite web |url=http://www.extrasolar.net/startour.asp?StarCatID=normal&StarID=4 |title=55 Cancri |accessdate=2008-06-12 |work=Extrasolar Visions |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-05-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120716190028/http://www.extrasolar.net/startour.asp?StarCatID=normal&StarID=4 |arkivdato=2012-07-16 }} * {{cite web |url=http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/55cnc.html |title=55 Cancri |accessdate=2008-06-12 |work=[[University of Illinois]] |publisher=The Planet Project |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-05-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080517225606/http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/55cnc.html |arkivdato=2008-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517225606/http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/55cnc.html |archivedate=2008-05-17 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2004/08/31_neptune.shtml|titolo=Astronomers searching for distant Earths find two Neptunes|alirdato=2008-06-12|familia nomo=Sanders|persona nomo=Robert|dato=2004-08-31|verko=UC Berkeley News}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://starrymirror.com/5thplanetorbitingstar.htm|titolo=Astronomers Find Fifth Planet Around 55 Cancri|alirdato=2008-06-12|familia nomo=Ward Glen|dato=2007-11-08|verko=The Starry Mirror|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071110000646/http://starrymirror.com/5thplanetorbitingstar.htm|arkivdato=2007-11-10}} * [http://www.aphelion-webzine.com/shorts/2008/08/WhentheGodsFall.html When the Gods Fall] 55 Cancri in fiction. * [http://www.lpl.arizona.edu/~rory/research/xsp/dynamics/ Extrasolar Planet Interactions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160505160348/http://www.lpl.arizona.edu/~rory/research/xsp/dynamics/ |date=2016-05-05 }} by Rory Barnes & Richard Greenberg, Lunar and Planetary Lab, University of Arizona * [http://www.youtube.com/watch?v=ymkxJLg5GGg The First] and [http://www.youtube.com/watch?v=gk6TY2uoASY&feature=related the second part] of a computer animation of the 55 Cancri planetary system. [[Kategorio:Steloj]] [[Kategorio:Planedaj sistemoj]] g17toabxl8lknz4r6uzanjps1caz4qv 0 322592 9365928 9293297 2026-05-03T12:23:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9365928 wikitext text/x-wiki '''51 Pegasi''' estas [[Suno|Sun]]-simila stelo je 15,6 [[parseko]]j (50,9 [[lumjaro]]j) for de la [[Tero]] <ref name="hipparcos">{{Citaĵo el la reto|url=http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I/311/hip2&recno=112974|titolo=HIP 113357|alirdato=2009-12-09|aŭtoro=van Leeuwen, F.|jaro=2007|verko=Hipparcos, the New Reduction|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160418060425/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I/311/hip2&recno=112974|arkivdato=2016-04-18}}</ref> en la konstelacio [[Pegazo (konstelacio)|Pegazo]]. Ĝi estas la unua [[Suno|Sun]]-simila stelo kie astronomoj trovis [[ekstersunsistema planedo|ekstersunsisteman planedon]], malkovro anoncita la 6-an de oktobro 1995 de [[Michel Mayor]] kaj [[Didier Queloz]].<ref name="mayorqueloz">{{Citaĵo el gazeto|url=http://owww.phys.au.dk/~hans/exo/paper01.pdf|titolo=A Jupiter-mass companion to a solar-type star|aŭtoro=Mayor, Michael; Queloz, Didier|jaro=1995|gazeto=[[Nature (journal)|Nature]]|volumo=378|numero=6555|COI=10.1038/378355a0|paĝoj=355–359}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ili uzis la metodon [[radiala rapido]] el la [[Observatorio de Haute-Provence]], uzante la [[spektrografo ELODIE|spektrografon ELODIE]]. == Stelo == La stelo havas [[videbla magnitudo|ŝajnan magnitudon]] de 5,49 kaj do, ĝi videblas el la Tero per binokloj, aŭ nudokule dum tre mallumaj noktoj. 51 Pegasi estas [[flava nano]] iom pli maljuna ol la [[Suno]], 4–6% pli masa kaj pli [[metaleco|metaleca]]. Ĝia spektroklaso estas G2.5V aŭ G4-5Va. Dum 1996, la astronomoj kalkulis la rotacias rapidon de 51 Pegasi je 37 tagoj.<ref name="Baliunas">{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-4357/457/2/L99/5296.html|titolo=Magnetic Field and Rotation in Lower Main-Sequence Stars: An Empirical Time-Dependent Magnetic Bode's Relation?|aŭtoro=Baliunas ''et al.''|jaro=1996|gazeto=The [[Astrophysical Journal]] Letters|volumo=457|numero=2|COI=10.1086/309891|paĝoj=L99–L102}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> == Planeda sistemo == [[Dosiero:51 Pegasi b v3.jpg|dekstra|200px|eta|Artisto bildo de la sistemo 51 Pegasi.]] {{Ĉefartikolo|51 Pegasi b}} Post la anonco pri la malkovro, la 12-an de oktobrr 1995 la astronomoj D-ro [[Geoffrey Marcy]] el la [[San Francisco State University]] kaj D-ro [[R. Paul Butler|Paul Butler]] el la [[University of California, Berkeley]] konfirmis ĝin per la [[spektrografo Hamilton]] ĉe la [[Observatorio Lick]] proksime de [[San Jose (Kalifornio)|San Jose]] en [[Kalifornio]]. [[51 Pegasi b]] (mallonge 51 Peg b) estas la unua planedo malkovrita ĉirkaŭ sia stelo. La planedo foje kaj neoficiale estas nomata ''Belerofono''. Post la malkovro, multaj skipoj konfirmis ĝin kaj faris mulktajn observojn por scii pli pri ĝiaj ecoj, ekzemple ke ĝi orbitas tre proksime de sia stelo kaj ĝia temperaturo estas proksimume {{GdC|1200}}, kaj ĝia minimuma maso estas duono de la maso de [[Jupiter-maso|Jupitero]]. {| class="wikitable" |- style="background-color: #efefef" valign="top" !Objekto !Maso !Granda duonakso<br /><small>([[Astronomia unuo|AU]])</small><br /> !Orbita periodo<br /><small>(tagoj)</small><br /> !Discentreco |- !align="center" | [[51 Pegasi b|b]] |align="center" | 0,472 ± 0,039 [[Jupiter-maso|M_J]] |align="center" | 0,0527 ± 0,0030 |align="center" | 4,230785 ± 0,000036 |align="center" | 0,013 ± 0,012 |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[PSR B1257+12]] * [[55 Cancri]] * [[70 Virginis]] * [[47 Ursae Majoris]] * [[Upsilon Andromedae]] * [[Tau Boötis]] * [[Listo de ekstersunsistemaj planedoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.extrasolar.net/startour.asp?StarCatID=normal&StarID=1 '''Extrasolar Visions''': 51 Pegasi] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930032656/http://www.extrasolar.net/startour.asp?StarCatID=normal&StarID=1 |date=2007-09-30 }} * [http://www.solstation.com/stars2/51pegasi.htm 51 Pegasi] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080725012818/http://www.solstation.com/stars2/51pegasi.htm |date=2008-07-25 }} at SolStation.com. * [http://nstars.arc.nasa.gov/searches/starinfo.cfm?partb=2257p2046&starpage=0 nStars database entry] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040814092114/http://nstars.arc.nasa.gov/searches/starinfo.cfm?partb=2257p2046&starpage=0 |date=2004-08-14 }} * [http://www.daviddarling.info/encyclopedia/A/51Peg.html David Darling's encyclopedia] [[Kategorio:Steloj]] [[Kategorio:Planedaj sistemoj]] iwi16zya1a8e5vkcmqm4a8vv1q797np 0 322782 9365929 8734104 2026-05-03T12:24:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9365929 wikitext text/x-wiki {{Informkesto ekstersunsistema planedo |Nomo = 51 Pegasi b |Bildo = 51_Pegasi_b_v3.jpg |Priskribo = Artista bildo de 51 Pegasi b |Stelo = [[51 Pegasi]] |Klaso_stelo = G2.5IVa ''aŭ'' G4-5Va |Konstelacio = [[Pegazo (konstelacio)|Pegazo]] |Rekta_ascensio = 22h 57m 28,0s |Deklinacio = +20° 46′ 08″ |Ŝajna_mag = 5,49 |Distanco_stelo = 50,9 ± 0,3 [[lumjaro|lj]] |Maso_stelo = 1,06 |Radiuso_stelo = 1,237 ± 0,047 |Temp_stelo = 5571 ± 102 |Metaleco = 0,20 ± 0,07 |Granda_duonakso = 0,0527 ± 0,0030 |Periapsido = 0,0520 |Apoapsido = 0,0534 |Discentreco = 0,013 ± 0,012 |Periodo = 4,230785 ± 0,000036 tagoj |Arg_periapsido = 58º |Tempo_periapsido = 2.450.001,51 ± 0,61 [[Julia kalendaro|Juliaj tagoj]] |Duonamplitudo = 55,94 ± 0,69 m/s |Min_maso = 0,472 ± 0,039 [[Jupiter-maso|M_J]] |Malkovro_dato = 6-a de oktobro 1995 |Malkovristoj = [[Michel Mayor]] kaj<br />[[Didier Queloz]] |Malkovro_metodo = Radiala rapido |Malkovro_loko = [[Observatorio de Haute-Provence]], {{flago|Francio|nomo=jes}} |Malkovro_situacio = Publikigita }} '''51 Pegasi b''', ankaŭ konata neoficiale kiel '''Belerofono''' kaj mallongigite kiel '''51 Peg b''', estas [[ekstersunsistema planedo]] je 50 [[lumjaro]]jn en la [[konstelacio]] [[Pegazo (konstelacio)|Pegazo]]. 51 Pegasi b estis la unua planedo malkovrita ĉirkaŭ [[Suno|Sun]]-simila stelo ([[51 Pegasi]]) kaj estas tipa ekzemplo de [[varma Jupitero]]. == Nomo == La nomo ''51 Pegasi b'' estas la oficiala astronomia nomo de la planedo. Laŭ la [[ekstersunsistema planedo#nomenklaturo|oficiala nomenklaturo]], ĝi prenis la minusklan literon 'b' por indiki ke estis la unua planedo malkovrita ĉirkaŭ sia stelo. Ĉiuj la ekstersunsistemaj planedoj prenas minusklan literon, male al stel-kunuloj, kiuj prenas majusklan literon. Malgraŭ neoficiala, kaj ne uzata de astronomoj, 51 Pegasi b foje estas nomata "Belerofono."<ref>http://jumk.de/astronomie/exoplanets/51-pegasi.shtml</ref> Ĉi tiu nomo devenas de la greka heroo [[Belerofono]], kiu dresis [[Pegazo (mitologio)|Pegazon]]. Ĉi tio havas rektan rilaton kun la konstelacio kie estas la planedo ([[Pegazo (konstelacio)|konstelacio Pegazo]]). == Malkovro == La malkovro de la planedo estis anoncita la [[6-an de oktobro]] [[1995]] de [[Michel Mayor]] kaj [[Didier Queloz]] en la revuo ''[[Nature]]'';<ref>{{Citaĵo el gazeto|titolo=A Jupiter-mass companion to a solar-type star|aŭtoro=Mayor, Michael; Queloz, Didier|jaro=1995|gazeto=[[Nature (journal)|Nature]]|volumo=378|numero=6555|COI=10.1038/378355a0|paĝoj=355–359}}</ref> ili uzis la [[spektrografo ELODIE|spektrografon ELODIE]] el la [[Observatorio de Haute-Provence]] por mezuri ĝian radialan rapidon. La 12-an de oktobro 1995, malpli ol unu semajno post la anonco de la malkovro, la astronomoj Dr. [[Geoffrey Marcy]] el la [[San Francisco State University]] kaj Dr. [[R. Paul Butler|Paul Butler]] el la [[University of California, Berkeley]] konfirmis ĝin per la [[spektrografo Hamilton]] ĉe la [[Observatorio Lick]] proksime de [[San Jose (Kalifornio)|San Jose]] en [[Kalifornio]]. La planedo estis malkovrita per [[spektroskopo]] kiu kapablas detekti la malgrandajn ŝanĝojn kiujn la planedo kaŭzas en la radiala rapido de la stelo, proksimume 70 metroj en sekundo. Tiuj ŝanĝoj estas kaŭzitaj de la gravita efiko de la planedo sur la satelo, kiu troviĝas je 7 milionoj de kilometroj. Ĉi tiu unua malkovro de ekstersunsistema planedo supozis mejloŝtonon en astronomio, ĉar la astronomoj konstatis ke gigantaj planedoj kun tre malgrandaj periodoj povas ekzistre. Post tio, astronomoj dediĉis multe pli da tempo al la serĉado de planedoj per radiala rapido, kaj tiel estis detektitaj la plejmulto el la [[ekstersunsistema planedo|ekstersunsistemaj planedoj]]. == Fizikaj ecoj == Post la malkovro, multaj skipoj konfirmis la ekziston de la planedo kaj faris pliajn observojn por mezuri ĝiajn ecojn. Oni malkovris ke ĝi faras kompletan orbiton ĉirkaŭ la stelo post nur 4 tagoj, kaj ke ĝi estas multe pli proksime al sia stelo ol [[Merkuro (planedo)|Merkuro]] estas al la Suno. Ĝia minimuma maso estas duono de la maso de [[Jupitero]] (proksimume 150 termasoj). Kiam ĝi estis malkovrita, la astronomiaj modeloj pri [[planeda formiĝo]] ne konsideris tiajn planedojn. Tamen, ekde tiam, oni malkovris multajn aliajn 'varmajn Jupiterojn' (vidi [[55 Cancri]] kaj [[Tau Boötis|τ Boötis]], ekzemple), kaj astronomoj reviziis siajn teoriojn pri planeda formiĝo konsiderante la [[orbita migrado|orbitan migradon]] de planedoj. [[Dosiero:Pegasus 51 location.png|eta|maldekstra|275px|La situo de [[51 Pegasi]] en la konstelacio [[Pegazo (konstelacio)|Pegazo]].]] Supozante ke la planedo ne havas forcejan efikon kaj ke ĝia albedo estu 0,1, la temperaturo estas proksimume 1265[[Kelvino|K]] (proksimume 1000 [[Celsia grado|ºC]]). Ĉi tiu valoro estas inter la prognozitaj temperaturoj de [[HD 189733 b]] kaj [[HD 209458 b]] (1180–1392K), antaŭ esti mezuritaj.<ref name=Renard>{{cite arXiv | title=Prospects for near-infrared characterisation of hot Jupiters with the VLTI Spectro-Imager (VSI)|year=2008| eprint=0807.3014v1 |class=astro-ph | last1=Renard | first1=S. | last2=Absil | first2=O. | last3=Berger | first3=J. -P. | last4=Bonfils | first4=X. | last5=Forveille | first5=T. | last6=Malbet | first6=F.}}</ref> Komence, astronomoj pensis ke 51 Pegasi b estis [[tereca planedo]], sed nun oni kredas ke ĝi estas [[gasgiganto]]. Ĝi estas sufiĉe masa por ĝia dika atmosfero ne estu demetita pro la [[suna vento]] de la stelo. 51 Pegasi b tre eble havas pli grandan [[radiuson]] ol Jupitero, malgraŭ ke ĝi ne estas tiom masa. Ĉar la planedo estas [[tajda ligado|tajde ligita]] al sia stelo, ĝi ĉiam montras la saman flankon al la stelo. Tiu planedo (kune kun [[Upsilon Andromedae b]]) estas konsiderata kiel kandidato por rekta bildigo per Planetpol.<ref name=lucas>{{cite arXiv | title=Planetpol polarimetry of the exoplanet systems 55 Cnc and tau Boo | eprint=0807.2568v1 | year=2007 | class=astro-ph | last1=Lucas | first1=P. W. | last2=Hough | first2=J. H. | last3=Bailey | first3=J. A. | last4=Tamura | first4=M. | last5=Hirst | first5=E. | last6=Harrison | first6=D. }}</ref> Ĝi ankaŭ estas kandidato por infraruĝa detektado per la spektrografo VLTI.<ref name=Renard /> == Vidu ankaŭ == * [[PSR B1257+12 B]] * [[PSR B1257+12 C]] * [[HD 209458 b]] == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/646/1/505/64046.html | author=Butler ''et al.'' | title=Catalog of Nearby Exoplanets | journal=The [[Astrophysical Journal]] | volume=646 | issue=1 | pages=505–522 | year=2006 | doi=10.1086/504701 | last2=Wright | first2=J. T. | last3=Marcy | first3=G. W. | last4=Fischer | first4=D. A. | last5=Vogt | first5=S. S. | last6=Tinney | first6=C. G. | last7=Jones | first7=H. R. A. | last8=Carter | first8=B. D. | last9=Johnson | first9=J. A. | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2010-05-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20191207150418/http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/646/1/505/64046.html | arkivdato=2019-12-07 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191207150418/http://www.iop.org/EJ/article/0004-637X/646/1/505/64046.html |date=2019-12-07 }} ([http://exoplanets.org/planets.shtml web version]) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.solstation.com/stars2/51pegasi.htm|titolo=51 Pegasi|alirdato=2008-07-03|verko=SolStation|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080725012818/http://www.solstation.com/stars2/51pegasi.htm|arkivdato=2008-07-25}} * {{cite web | url=http://media4.obspm.fr/exoplanets/base/etoile.php?nom=51+Peg | title=51 Peg | work=Exoplanets | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2010-05-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20081204060944/http://media4.obspm.fr/exoplanets/base/etoile.php?nom=51+Peg | arkivdato=2008-12-04 | accessdate=2010-05-21 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204060944/http://media4.obspm.fr/exoplanets/base/etoile.php?nom=51+Peg | archivedate=2008-12-04 }} * {{cite web |url=http://www.extrasolar.net/planettour.asp?StarCatId=&PlanetId=1 |title="Bellerophon" - 51 Pegasi b |accessdate=2008-07-03 |work=Extrasolar Visions |publisher= |date= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-05-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120330095940/http://www.extrasolar.net/planettour.asp?StarCatId=&PlanetId=1 |arkivdato=2012-03-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330095940/http://www.extrasolar.net/planettour.asp?StarCatId=&PlanetId=1 |archivedate=2012-03-30 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://obswww.unige.ch/~udry/planet/51peg.html|titolo=The First Extrasolar Planet around a Solar-type Star|alirdato=2008-07-03|verko=[[University of Geneva]]}} * {{cite web |url=http://exoplanets.org/esp/51peg/51peg.shtml |title=The Planet Around 51 Peg |accessdate=2008-07-03 |work=[[Lick Observatory]] |publisher= |date= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-05-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080727005731/http://exoplanets.org/esp/51peg/51peg.shtml |arkivdato=2008-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080727005731/http://exoplanets.org/esp/51peg/51peg.shtml |archivedate=2008-07-27 }} [[Kategorio:Gasgigantoj]] [[Kategorio:Varmaj Jupiteroj]] [[Kategorio:Ekstersunsistemaj planedoj malkovritaj en 1995]] [[Kategorio:Ekstersunsistemaj planedoj detektitaj per radiala rapido]] asx8kgyl8m7ujtamqpdjo7twoha18f0 0 323618 9365968 9135025 2026-05-03T14:05:20Z ThomasPusch 1869 9365968 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Mecamoro |bildo = Metsamor NPP aerial view 1.jpg |bildopriskribo=Nuklea centralo Mecamoro |grandeco de bildo=300px |mapo= |latitudo = 40/10/57/N |longitudo = 44/8/33/E |regiono-ISO=AM |alteco= |lando= {{Armenio}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Armenio |funkciiganto= akcia kompanio armena nuklea centralo |ekkonstruo= |ekfunkcio= la 6-an de oktobro 1979 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 6-an de junio 2013 }} La '''Nuklea Centralo Mecamoro''' ({{lang-hy|Մեծամոր ատոմակայան}} {{IPA|Mecamorí Atomajakán}}, {{lang-ru|Армянская АЭС}} [Armjankskaja AES]) estis konstruita dum la [[1970-aj jaroj]], je 30 [[Kilometro|Km]] okcidente de la armena ĉefurbo [[Erevano]]. La centralo estis ekipita kun du nukleaj reaktoroj de la modelo [[VVER|VVER-440 V230]], kaj la uzata teknologio de tiu epoko de ĝia konstruado ne plu estas akceptata kiel sekura laŭ nunaj kriterioj kompare kun modernaj nukleaj centraloj. Ĝi produktas 40% de la elektro de Armenio. Ĝi estis portempe fermita pro la tertremo de 1988 en Armenio. Tamen, la blokado de [[Turkio]] kaj [[Azerbajĝano]], kiuj malfaciligis la energian proviziadon en Armenio, devigis la registaron remalfermi ĝin en [[1993]]. Pro la granda ekonomia graveco de la nuklea energio kaj malnoviĝo de la malnova nuklea centralo, la administrado de Armenio debatas pri konstruado de nova nuklea centro je 1.000 MW ĝis 2016, kiu povus kosti 4 miliardojn da usonaj dolaroj. {{Koord|40|10|51.04|N|44|8|56.07|E|display=inline}} [[Dosiero:Metsamor aerien.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la kvar [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en 2007}}]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Mecamoro]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Armenio]] 9rcvd5kdeqs6682ffq6d2a9ikr1oxg1 9365970 9365968 2026-05-03T14:06:06Z ThomasPusch 1869 9365970 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Mecamoro |bildo = Metsamor NPP aerial view 1.jpg |bildopriskribo=Nuklea centralo Mecamoro |grandeco de bildo=300px |mapo= |latitudo = 40/10/57/N |longitudo = 44/8/33/E |regiono-ISO=AM |alteco= |lando= {{Armenio}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Armenio |funkciiganto= akcia kompanio armena nuklea centralo |ekkonstruo= |ekfunkcio= la 6-an de oktobro 1979 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 6-an de junio 2013 }} La '''Nuklea centralo Mecamoro''' ({{l-hy|Մեծամոր ատոմակայան}} {{IPA|Mecamorí Atomajakán}}, {{l-ru|Армянская АЭС}} [Armjankskaja AES]) estis konstruita dum la [[1970-aj jaroj]], je 30 [[Kilometro|Km]] okcidente de la armena ĉefurbo [[Erevano]]. La centralo estis ekipita kun du nukleaj reaktoroj de la modelo [[VVER]]-440 V230, kaj la uzata teknologio de tiu epoko de ĝia konstruado ne plu estas akceptata kiel sekura laŭ nunaj kriterioj kompare kun modernaj nukleaj centraloj. Ĝi produktas 40% de la elektro de Armenio. Ĝi estis portempe fermita pro la tertremo de 1988 en Armenio. Tamen, la blokado de [[Turkio]] kaj [[Azerbajĝano]], kiuj malfaciligis la energian proviziadon en Armenio, devigis la registaron remalfermi ĝin en [[1993]]. Pro la granda ekonomia graveco de la nuklea energio kaj malnoviĝo de la malnova nuklea centralo, la administrado de Armenio debatas pri konstruado de nova nuklea centro je 1.000 MW ĝis 2016, kiu povus kosti 4 miliardojn da usonaj dolaroj. {{Koord|40|10|51.04|N|44|8|56.07|E|display=inline}} [[Dosiero:Metsamor aerien.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la kvar [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en 2007}}]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Mecamoro]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Armenio]] itd7svphtbu2u9n4obdsu0h8f0m7do7 0 325059 9366312 9287215 2026-05-04T07:15:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366312 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|muzeo |kategorio = |lando = Usono |regiono = |situo = [[Filadelfio]] |nomo = |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |dato= {{#invoke:Wikidata|claim|P1619}} |dato_tipo=Konsekro |arkitekto={{#invoke:Wikidata|claim|P84}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=US-PA |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |mapo lokumilo = iso |mapligilo = jes |zomo=13 }} '''''The Academy of Natural Sciences''''' aŭ '''Akademio de Naturaj Sciencoj''' en [[Filadelfio]] estas la plej aĝa esplora institucio pri [[naturaj sciencoj]] kaj muzeo de ameriko. Ĝi estis fondita en [[1812]] fare de multaj gravaj naturalistoj de la juna nova ŝtato por la preciza celo de "enkuraĝigo kaj kultivado de sciencoj." Dum preskaŭ du jarcentoj de konstanta agado, la Akademio organizis ekspediciojn, faris primedian kaj sistematikan esploradon kaj amasigis kolektojn pri [[natura historio]] enhavantajn pli da 17 milionoj da specimenoj. La Akademio havas ankaŭ longan tradicion de publikaj ekspozicioj kaj edukaj programoj kaj por studentoj kaj por ĝenerala publiko. Kolektoj inkludas specimenojn kaj materialon pri [[botaniko]], [[diatomo]]j, [[entomologio]], [[iktiologio]], [[malakologio]], [[ornitologio]], [[paleontologio]] kaj aliaj. == Membroj == [[John James Audubon]], Charles S. Boyer, [[John Cassin]], kaj aliaj estis gravaj membroj en la 19-a jarcento. En la 20a [[James Bond (ornitologo)|James Bond]], [[Henry Weed Fowler]], [[Ruth Patrick]], [[Henry Augustus Pilsbry|Henry Pilsbry]], kaj [[Witmer Stone]]. Korespondaj membroj gravaj kaj konataj estis ekzemple [[Thomas Jefferson]] de Virginio, [[John Edwards Holbrook]] de Sudkarolino, [[Thomas Nuttall]] kaj [[Richard Owen]] de Britio, [[Georges Cuvier]] de Francio, kaj [[Alexander von Humboldt]] de Prusio, same kiel [[Charles Darwin]], [[Asa Gray]], aŭ [[Thomas Henry Huxley]]. == Referencoj == {{Cite journal | first = Bennett | last = Thomas Peter | contribution = The History of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | title = Contributions to the History of North American Natural History | year = 1983 | place = London | publisher = Society for the Bibliography of Natural History}} {{Citaĵo el libro|titolo=The Geology, Biodiversity and Ecology of Lake Hövsgöl (Mongolia)|familia nomo=Goulden|persona nomo=C.E.|kunaŭtoroj=T. Sitnikova, J. Gelhaus & B. Boldgiv (Eds.)|jaro=2006|loko=Leiden|eldoninto=Backhuys Publ.|ISBN=90-5782-162-1}} {{Cite journal | last = McCready | first = Huston | title = Life with the Founders | journal = Frontiers | volume = 6 | issue = 4 | pages = 121–125 | publisher = The Academy of Natural Sciences | location = Philadelphia | year = 1942}} {{Cite book | last = Nolan | first = Edward, J | authorlink1= Edward J. Nolan | title = A short history of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia. | publisher = The Academy of Natural Sciences | location = Philadelphia | year = 1909}} {{Cite journal | last = Peck | first = Robert, M. | title = The Academy of Natural Sciences of Philadelphia | journal = Antiques | pages = 741–754 | month = October | year = 1985}} {{Cite journal | last = Peck | first = Robert, M. | title = To the Ends of the Earth for Science: Research Expeditions of the Academy of Natural Sciences: The First 150 Years, 1812-1962 | journal = Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | volume = 150 | pages = 15–46 | publisher = The Academy of Natural Sciences | location = Philadelphia | year = 2000}} {{Cite journal | last = Phillips | first = M.E. | title = A Brief History of Academy Publications | journal = Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | volume = 100 | pages = i-xl | publisher = The Academy of Natural Sciences | location = Philadelphia | year = 1948}} {{Cite journal | last = Spamer | first = E.E. | title = The legacy of 'friends of natural science': A systematic look at the scientific publications of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia, 1817-2000 | journal = Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | volume = 150 | pages = 3–13 | publisher = The Academy of Natural Sciences | location = Philadelphia | year = 2000}} {{Cite journal | last = Stroud | first = P.T. | title = The Founding of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia in 1812 and its journal in 1817 | journal = Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | volume = 147 | pages = 227–236 | publisher = The Academy of Natural Sciences | location = Philadelphia | year = 1997}} {{Cite journal | last = Editor | title = The Four Awards Bestowed by The Academy of Natural Sciences and Their Recipients | journal = Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia | volume = 156 | pages = 403–404 | publisher = The Academy of Natural Sciences | location = Philadelphia | doi = 10.1635/0097-3157(2007)156[403:TFABBT]2.0.CO;2 | year = 2007}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} (en la angla) * [http://www.ansp.org Oficiala retejo] ** [http://silurus.ansp.org Katfiŝoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090819091853/http://silurus.ansp.org/ |date=2009-08-19 }} ** [http://www.ansp.org/library/digital_library/art_collection_guide.php Artokolektoj en la Akademia Biblioteko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090928021605/http://www.ansp.org/library/digital_library/art_collection_guide.php |date=2009-09-28 }} ** [http://asia.ansp.org Centrazio ĉe la Akademio de Naturaj Sciencoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100514011249/http://asia.ansp.org/ |date=2010-05-14 }} *** [http://asia.ansp.org/hovsgol/GEF-WB/index.php Hovsgol Ekologio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100123064256/http://asia.ansp.org/hovsgol/GEF-WB/index.php |date=2010-01-23 }} ** [http://www.ansp.org/library/audubon/index.php Audubon Birdo de la Semajno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100604003336/http://www.ansp.org/library/audubon/index.php |date=2010-06-04 }} ** [http://catfishbone.ansp.org Katfiŝoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110813060152/http://catfishbone.ansp.org/ |date=2011-08-13 }} ** [http://www.ansp.org/environmental/ Centro por Media Plibonigado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100618011656/http://www.ansp.org/environmental/ |date=2010-06-18 }} ** [http://www.ansp.org/museum/digital_collections/index.php Digitalaj Kolektoj de la Akademio de Naturaj Sciencoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080421170703/http://www.ansp.org/museum/digital_collections/index.php |date=2008-04-21 }} ** [http://www.ansp.org/library Biblioteko Ewell Sale Stewart] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100525065434/http://www.ansp.org/library/ |date=2010-05-25 }} ** [http://www.ansp.org/hadrosaurus Hadrosaurus foulkii: The Dinosaur that Changed the World] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110521083525/http://www.ansp.org/hadrosaurus/ |date=2011-05-21 }} ** [http://www.ansp.org/museum/leidy Joseph Leidy Rete] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080414174153/http://www.ansp.org/museum/leidy/ |date=2008-04-14 }} ** [http://www.ansp.org/library/digital_library/grant_imls_listings.php Bibliotekaj retaj medioj ĉe la Akademio de Naturaj Sciencoj en la unua duono de la 19-a jarcento] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100616063022/http://www.ansp.org/library/digital_library/grant_imls_listings.php |date=2010-06-16 }} ** [http://nolan.acnatsci.org/search Library's Reta Katalogo (OPAC)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20010405195302/http://nolan.acnatsci.org/search |date=2001-04-05 }} ** [http://www.malacolog.org/ Malacolog 4.1] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924211501/http://www.malacolog.org/ |date=2015-09-24 }} ** [http://clade.ansp.org/malacology/georef/ Malacology Georeferencing Project] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110807142602/http://clade.ansp.org/malacology/georef/ |date=2011-08-07 }} ** [http://clade.ansp.org/entomology/mongolia/ Mongolian Aquatic Insect Survey website] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080330042758/http://clade.ansp.org/entomology/mongolia/ |date=2008-03-30 }} ** [http://clade.acnatsci.org/mussel/ Mussel Project website]{{404|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [http://data.acnatsci.org/obis OBIS IndoPacific Mollusc Database] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080430040524/http://data.acnatsci.org/obis/ |date=2008-04-30 }} ** [http://diatom.ansp.org Phycology Section website] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190906163851/http://diatom.ansp.org/ |date=2019-09-06 }} ** [http://www.ansp.org/research/opportunities/reu.php REU (Research Experience for Undergraduates at the Academy)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100505040144/http://www.ansp.org/research/opportunities/reu.php |date=2010-05-05 }} ** [http://www.ansp.org/museum/jefferson Thomas Jefferson Fossil Collection] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080905164059/http://www.ansp.org/museum/jefferson/ |date=2008-09-05 }} ** [http://www.ansp.org/townsquare Town Square at the Academy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080724020130/http://www.ansp.org/townsquare |date=2008-07-24 }} ** [http://vireo.ansp.org/ VIREO Birdara fotaro] * [http://www.levins.com/mount.shtml Mounting the ''Hadrosaurus'' skeleton] * [http://www.nsf.gov/funding/pgm_summ.jsp?pims_id=5517&from=fund National Science Foundation's REU Program] * [http://osf2.orthoptera.org/HomePage.aspx Orthoptera Species File]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muzeoj en Usono]] [[Kategorio:Naturhistoriaj muzeoj]] [[Kategorio:Zoologiaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Natursciencaj organizoj]] nhad3xvfgvmzsc50rgz181pnbyzu7sn 14 325274 9365985 6890076 2026-05-03T14:25:34Z ThomasPusch 1869 9365985 wikitext text/x-wiki {{projektoj}} [[Kategorio:Elektrocentraloj laŭ landoj|Armenio]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Armenio]] [[Kategorio:Scienco kaj teknologio en Armenio]] [[Kategorio:Energio en Armenio]] 6dvu39yd7beorxoe6nhgnsq1tf3t87e 14 325276 9365987 6890114 2026-05-03T14:27:38Z ThomasPusch 1869 9365987 wikitext text/x-wiki {{projektoj}} [[Kategorio:Energio laŭ landoj|Armenio]] [[Kategorio:Ekonomio de Armenio]] c6f1a5zjrg21mzm4pbf1iszn707pl34 0 325732 9366014 9149775 2026-05-03T15:06:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366014 wikitext text/x-wiki {{Informkesto ekstersunsistema planedo |Nomo = 70 Virginis b |Bildo = 70 virginis b (Celestia).jpg |Priskribo = Artista bildo de 70 Virginis b |Stelo = [[70 Virginis]] |Klaso_stelo = G2.5Va |Konstelacio = [[Virgo (konstelacio)|Virgo]] |Rekta_ascensio = 13h 28m 25.8s |Deklinacio = +13° 46′ 43.5″ |Ŝajna_mag = 5,00 |Distanco_stelo = 59,1 [[lumjaro|lj]] |Maso_stelo = 1,1 |Radiuso_stelo = 1,858 ± 0,124 |Temp_stelo = 5770 |Metaleco = −0,03 |Granda_duonakso = 0,484 ± 0,028 |Discentreco = 0,4007 ± 0,0035 |Periodo = 116,6884 ± 0,0044 tagoj |Arg_periapsido = 358,71 ± 0,54º |Tempo_periapsido = 2.447.239,82 ± 0,21 [[Julia kalendaro|JT]] |Duonamplitudo = 316,3 ± 1,7 m/s |Min_maso = 7,49 ± 0,61 [[Jupiter-maso|M_J]] |Malkovro_dato = 17-a de januaro 1996 |Malkovristoj = [[Geoffrey Marcy]]<br />[[R. Paul Butler]] |Malkovro_metodo = Radiala rapido |Malkovro_loko = {{flago|Usono|nomo=jes}} |Malkovro_situacio = Konfirmita }} '''70 Virginis b''' estas [[ekstersunsistema planedo]] je proksimume 60 [[lumjaro]]jn en la konstelacio [[Virgo (konstelacio)|Virgo]]. Anoncita dum 1996 de [[Geoffrey Marcy]] kaj [[R. Paul Butler]], [[70 Virginis]] estis unu el la unuaj steloj kiuj havis konfirmitan planedon.<ref>{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-4357/464/2/L147/5040.html | title=A Planetary Companion to 70 Virginis | journal=The [[Astrophysical Journal]] Letters | volume=464 | issue=1 | year=1996 | pages=L147–L151 | doi=10.1086/310096 | author1=Marcy, Geoffrey W | author2=Butler, R. Paul }}</ref> Kiam ĝi estis anoncita, astronomoj kredis ke 70 Virginis b estis en la [[enloĝebla zono]] de sia stelo, sed poste ili malkovris ke ĝi orbitas pli proksime al sia stelo. == Fizikaj ecoj == 70 Virginis b estas [[varma Jupitero]] kun tre discentra orbito kun faras kompletan orbiton ĉirkaŭ sia stelo post 116 tagoj. Ĝ minimuma maso estas 7,5 [[Jupiter-maso]]j kaj ĝia surfaca gravito estas do, inter ses kaj ok eble pli granda ol tiu de Jupitero. Kiam ĝi estis malkovrita, astronomoj kredis ke la stelo troviĝis nur je 29 lumjarojn kaj do, laŭ la [[videbla magnitudo]], ĝi ŝajnis pli luma. Pro tio, la astronomoj unue pensis ke la planedo troviĝis en la enloĝebla zono.<ref name=sci-am>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000BAF7C-7457-1C76-9B81809EC588EF21|titolo=A Parade of New Planets|alirdato=2007-05-13|familia nomo=Powell|persona nomo=Corey|dato=1996-05-27|eldoninto=[[Scientific American]]}}</ref> La satelito [[Hipparcos]] montris ke la stelo estas pli malproksime kaj tiel ĝi estas malpli luma kaj do, malpli varma. Pro tio nun ni scias ke la planedo ne troviĝas en la enloĝebla zono.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1996A%26A...310L..21P&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high=41f529900e10089|titolo=Hipparcos distances and mass limits for the planetary candidates: 47 Ursae Majoris, 70 Virginis, 51 Pegasi|aŭtoro=Perryman, M. A. C., ''et al.''|jaro=1996|gazeto=Astron. Astrophys.|volumo=310|paĝoj=L21–L24}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[51 Pegasi b]] * [[Tau Boötis b]] * [[55 Cancri b]] * [[47 Ursae Majoris b]] * [[Upsilon Andromedae b]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.solstation.com/stars2/70virgin.htm '''SolStation''': 70 Virginis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090517021519/http://www.solstation.com/stars2/70virgin.htm |date=2009-05-17 }} * [http://www.extrasolar.net/planettour.asp?StarCatId=normal&PlanetId=22 70 Virginis b] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090510035422/http://www.extrasolar.net/planettour.asp?StarCatId=normal&PlanetId=22 |date=2009-05-10 }} [[Kategorio:Gasgigantoj]] [[Kategorio:Ekstersunsistemaj planedoj malkovritaj en 1996]] [[Kategorio:Ekstersunsistemaj planedoj detektitaj per radiala rapido]] 9i4jrue22tugw189tgzb4q8hj4f5c47 1 327064 9366576 9365822 2026-05-04T11:12:09Z Sj1mor 12103 /* Brulaĵo kaj Bruligaĵo */ nova sekcio 9366576 wikitext text/x-wiki Mi<small>^[?]</small> ĝenerale estas por fundamentaj vortoj, kaj kontraŭ neologismoj, laŭ Piron-aj principoj, sed same kiel blogo rilate ettaglibro, oni devas rekoni problemon: brulaĵo estas kiel "senelireja strato", jam kombinaĵo, ĝ ne povas uzati kiel radika bazo por derivaĵoj, male fuelo povus, oni povas krei fueli, fuela, plifueli, kaj aliaj propraj kaj figuraj sencoj. Cetere vidu en la artikolo problemon pri nuklea "brulaĵo", kie nenio brulas, kaj pri "brulaĵĉelo" pli bone revortita al fuelpilo. -- aldonis, sen subskribo, aninomulo de IP-adreso 92.147.33.63 je 0:08 horo, 27 jun. 2010 == "movigsubstanco" == Ĉu sencas uzi tiun vortkombinaĵon? --[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 17:17, 8 nov. 2025 (UTC) == Brulaĵo kaj Bruligaĵo == Ŝajne estas grava diferenco inter ambaŭ, ĉu ne? Teknikaj nomoj por Bruligaĵo * Angla: [[:en:Oxidizing_agent|Oxidizing agent]] (aŭ mallonge Oxidizer) * Germana: [[:de:Oxidationsmittel|Oxidationsmittel]] * Franca: [[:fr:Combustible|Comburant]] * Hispana: [[:es:Combustible|Comburente]] * Rusa: Окислитель * Itala: [[:it:Combustibile|Comburente]] * Pola: [[:pl:Utleniacz|Utleniacz]] Ĉu bruligaĵo estu alidirektilo al [[bruliganto]] ([[d:Q3775643]])? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:12, 4 maj. 2026 (UTC) 47ditoxohc8i85bmavzy938x3qtg4z5 0 327517 9365969 8937664 2026-05-03T14:05:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9365969 wikitext text/x-wiki {{Stelo | Nomo = 61 Virginis | Bildo = 61Vir-LB3-mag5-kheider.jpg | Konstelacio = Virgo | Spektroklaso = G5V | Rektascensio = 05h 55m 10,29s | Deklinacio = +07° 24′ 25,3″ ; | Distanco = 27,8 ± 0,2 [[lumjaro|lj]] | Fota_magnitudo = 5,45 | Videbla_magnitudo = 4,74 | Absoluta_magnitudo = 5,07 | Maso = 0,95 [[Suna maso|M_☉]] | Radiuso = 0,94 [[Suna radiuso|R_☉]] | Lumeco = 0,85 | Radia_rapido = -8,2 km/s | Moviĝo_rektascensio = -1.069,9 | Moviĝo_deklinacio = -1.063,78 | Paralakso = 117,35 ± 0,69 | Temperaturo = 5.585<ref name="aaa191">{{Cite journal | author=Perrin, M.-N.; Cayrel de Strobel, G.; Dennefeld, M. | title=High S/N detailed spectral analysis of four G and K dwarfs within 10 PC of the sun | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=191 | issue=2 | month=February | year=1988 | pages=237–247 | bibcode=1988A&A...191..237P }}</ref> | Kvanto_de_pezaj_elementoj = -0,02 | }} '''61 Virginis''' estas stelo de spektroklaso G5V iomete malpli masa ol la [[Suno]] (G2V), kiu troviĝas je 27,8 lumjarojn en la konstelacio [[Virgo (konstelacio)|Virgo]]. La konsisto de ĉi tiu stelo estas preskaŭ la sama ol tiu de la Suno kaj nur montras iom da aktiveco en sia [[kromosfero]].<ref name="aaa191" /> La rivolua periodo de ĉi tiu stelo estas 29 tagoj je la ekvatoro. La komponantoj de sia kosma rapideco estas U = –37,9, V = –35,3 kaj W = –24,7&nbsp;km/s. 61 Vir orbitas tra la [[Lakta Vojo]] je 6,9 kpc el la kerno de la galaksio, kun orbita discentreco de 0,15. Astronomoj kredas ke ĝi aĝas almenaŭ ses mil milionoj de jaroj.<ref name="ab6">{{Citaĵo el gazeto|titolo=Astrobiologically Interesting Stars Within 10 Parsecs of the Sun|aŭtoro=Porto de Mello, Gustavo; del Peloso, Eduardo F.; Ghezzi, Luan|jaro=2006|monato=aprilo|gazeto=Astrobiology|volumo=6|numero=2|COI=10.1089/ast.2006.6.308|paĝoj=3087ndash;331}}</ref><ref name="apj687">{{Citaĵo el gazeto|titolo=Improved Age Estimation for Solar-Type Dwarfs Using Activity-Rotation Diagnostics|aŭtoro=Mamajek, Eric E.; Hillenbrand, Lynne A.|jaro=2008|monato=novembro|gazeto=The Astrophysical Journal|volumo=687|numero=2|COI=10.1086/591785|biblioteka kodo=2008ApJ...687.1264M|paĝoj=1264–1293}}</ref> 61 Virginis (G5V) estas la unua [[flava nano|Sun]]-simila stelo el la [[ĉefa sekvenco]] kun ebla [[Super-Tero]],<ref name="disco-vogt"/>. == Planeda sistemo == [[Dosiero:Morgan-Keenan spectral classification zoom.png|250px|eta|maldekstra|61 Virginis estas stelo de spektroklaso G5V iomete malpli masa ol la [[Suno]] (G2V).]] Unue ekzistis evidentaĵoj pri la ĉeesto de [[gasgiganto]], sed la observoj ne montris masan kunulon en sia proksimeco.<ref>[http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1988ApJ...331..902C Campbell et al., 1988], pages 904, 906, and 919</ref> Posta studo dum 1999 ankaŭ malsukcesis trovi stel-kunulon (20-80 oble la maso de Jupitero) aŭ Jupitereca planedo,<ref>[http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1999ApJ...526..890C&db_key=AST&high=38e0b7728721257 Cumming et al., 1999]</ref> tamen, ĝi restis kiel bona kandidato por enteni familion de [[tereca planedo|terecaj planedoj]], kun orbito iom pli malgranda ol la Tero. Dum 2009, observoj per la [[Kosmoteleskopo Spitzer]] rivelis eksceson da infraruĝa radiado je ondolongo de 160 μm. Ĉi tio indikas la ĉeeston de disko el restaĵoj ĉirkaŭ la stelo. Ĉi tiu disko havas ondolongon de 70 μm, kaj astronomoj kalkulis internan radiuson de 96 [[Astronomia unuo|AU]] kaj eksteran radiuson de 195 AU.<ref>{{Cite journal | author=Tanner, Angelle | coauthors=''et al''. | title=Survey of Nearby FGK Stars at 160 μm with Spitzer | journal=The Astrophysical Journal | volume=704 | issue=1 | pages=1097ndash;116 | year=2009 | month=October | doi=10.1088/0004-637X/704/1/109 }}</ref> La 14-an de decembro 2009, sciencistoj anoncis la malkovron de tri [[ekstersunsistema planedo|planedojn]], kun masoj inter 5 kaj 25 Termasoj, ĉirkaŭ 61 Virginis.<ref name="disco-vogt">{{cite arXiv |last=Vogt |first=Steven |authorlink= |eprint=0912.2599 |title=A Super-Earth and two Neptunes Orbiting the Nearby Sun-like star 61 Virginis |class=astro-ph.EP |year=2009 |version=v1 |accessdate=2009-12-15 }}</ref><ref name="ucsc-news">{{cite web |url=http://www.ucsc.edu/news_events/text.asp?pid=3439 |title=New planet discoveries suggest low-mass planets are common around nearby stars |author=Tim Stephens |date=2009-12-14 |work=UCSC News |publisher=UC Santa Cruz |accessdate=2009-12-14 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091223184326/http://www.ucsc.edu/news_events/text.asp?pid=3439 |arkivdato=2009-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091223184326/http://www.ucsc.edu/news_events/text.asp?pid=3439 |archivedate=2009-12-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ucsc.edu/news_events/text.asp?pid=3439 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-07-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091223184326/http://www.ucsc.edu/news_events/text.asp?pid=3439 |arkivdato=2009-12-23 }}</ref> La tri planedoj orbitas tre proksime al la stelo, kun orbitoj pli malgrandaj ol tiu de [[Venuso]] en nia Sunsistemo. Oni bezonas aldonajn datumojn por konfirmi la ekziston de ebla kvara planedo.<ref name="disco-vogt"/> {| class="wikitable" |- style="background-color: #efefef" valign="top" !Objekto !Maso !Granda duonakso<br /><small>([[Astronomia unuo|AU]])</small><br /> !Orbita periodo<br /><small>(tagoj)</small><br /> !Discentreco |- !align="center" | [[61 Virginis b|b]] |align="center" | ≥ 5,1±0,5 [[Termaso|M_⊕]] |align="center" | 0,050201±0,000005 |align="center" | 4,2150±0,0006 |align="center" | 0,12±0,11 |- !align="center" | [[61 Virginis c|c]] |align="center" | ≥ 18,2±1,1 [[Termaso|M_⊕]] |align="center" | 0,2175±0,0001 |align="center" | 38,021±0,034 |align="center" | 0,14±0,06 |- !align="center" | [[61 Virginis d|d]] |align="center" | ≥ 22,9±2,6 [[Termaso|M_⊕]] |align="center" | 0,476±0,001 |align="center" | 123,01±0,55 |align="center" | 0,35±0,09 |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[GJ 1214]] * [[HD 1461]] * [[Listo de ekstersunsistemaj planedoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.solstation.com/stars/61virgin.htm 61 Virginis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120316172609/http://www.solstation.com/stars/61virgin.htm |date=2012-03-16 }} at SolStation * [http://oklo.org/2009/12/14/earthbound-planet-search/ Systemic Blog article with comparative map of orbits of 61 Vir b,c and d] * Aladin [http://aladin.u-strasbg.fr/alapre.pl?-c=13+18+24.315+-18+18+40.31&button=N%26B bildo]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de 61 Virginis [[Kategorio:Steloj]] [[Kategorio:Planedaj sistemoj]] [[Kategorio:Virgo (konstelacio)]] qq1kjprnuc2hgqdyfj7vs8ne7aa4zp3 0 335884 9366558 9200602 2026-05-04T10:59:45Z Sj1mor 12103 9366558 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Robert Scott LAZAR''', konita ankaŭ kiel '''Bob Lazar''', estas [[Usono|usona]] fizikisto kiu asertas, ke li laboris de [[1988]] ĝis 1989 en armea zono nomata S-4 (Sektoro Kvar), situa proksime de [[Lago Groom]] ([[Nevado]]) kaj [[Areo 51]]. Laŭ Lazar, S-4 estis uzata kiel armea kaŝejo por studado de eksterteraj kosmoŝipoj. Lazar asertas, ke li vidis tie naŭ malsamajn flugantajn nifojn. En novembro [[1989]], Bob Lazar aperis en speciala intervjuo kun la ĵurnalisto kaj esploristo George Knapp en la televidkanalo de [[Lasvegaso]] KLAS-TV por paroli pri diversaj aspektoj de sia laboro en S-4. Bob Lazar asertas, ke li komence estis enigita por labori en S-4 de Edward Teller. Siaj taskoj konsistis el sciencaj esploradoj pri la sistemo de propulso de unu el la naŭ [[nifo|flugantaj nifoj]], kiel ĝenerala parto de la projekto de inversa [[inĝenierio]] kiu okazas en S-4. Depost la unuaj observoj de Lazar en S-4, li pensis, ke la flugantaj ''subtasoj'' estis teraj sekretaj [[aviadilo]]j, kies provflugoj estus kaŭzo de multaj informoj pri nifoj. Iom post iom, kaj pro la multnombraj dokumentoj kiujn li atente legis kaj kiujn oni montris al li en S-4, Lazar alvenis al la konkludo, ke la subtasoj havis eksterteran originon. Por la propulso de la veturiloj studataj en S-4, Bob Lazar certigas, ke la atoma elemento kiun oni trovis en la subtasoj estis 115 kaj ke ĝi estis uzata kiel [[nuklea brulaĵo]] por la nifoj. La elemento 115 (aŭ [[ununpentio]]), laŭ lia aserto, estas formita laŭ sistemo de [[nuklea propulso]] de [[antigravito]] kaj la energifonto de la nifoj estas reaktoro de [[antimaterio]]. Tio havigus intensan energifonton, kiu ebligus la nifojn subite delokiĝi al grandaj distancoj manipulante la [[Tempo|tempon]] kaj la [[Spaco|spacon]]. Lazar asertas, ke li ĉeestis informajn kunvenojn en kiuj oni priskribis al li historian partoprenon de eksterteraj estaĵoj en nia [[planedo]] ekde antaŭ pli ol 10.000 jaroj. Laŭ Lazar la eksterteranoj (grizuloj) devenas el la binara [[stela sistemo]] [[Zeta Retikuli]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lazar, Bob}} [[Kategorio:Usonaj fizikistoj]] [[Kategorio:Nifologio]] [[Kategorio:Astronomio]] [[Kategorio:Konspiraj teorioj]] 26w040lz2oe0ahbca6fr8u85o8g6tg0 0 339714 9365936 9363909 2026-05-03T12:41:45Z Sj1mor 12103 9365936 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Winifred Sackville STONER''' (la filino, 1902-1983) estis verkfekunda poetino kaj mirinfano. Ŝian evoluon forte influis ŝia patrino kaj kunlaborantino [[Winifred Sackville Stoner, patrino|Winifred Sackville Stoner, la patrino]]. == Infanaĝo == Winifred Sackville Stoner naskiĝis en Evansville, [[Indiana]] ([[Usono]]) kiel filino de Winifred Sackville Stoner (ĉ. 1870-1931). "Patrino Stoner", fondinto de la movado por ''Natural Education'' [Natura Edukado], estis ennovigema edukistino, kiu emfazis la gravecon de amuzo en la lernado. La propra infano de Patrino Stoner montriĝis sukcesa lernantino. Jam trijara, la pli juna Stoner kapablis bone legi kaj skribi; kvinjara, ŝi veturis kun sia patrino al diversaj kunvenoj de la kleriga movado ''[[Chautauqua (kleriga movado)|Chautauqua]]'' kaj parolis favore al Esperanto; sesjara, ŝi kapablis uzi skribmaŝinon kaj produktis poemaron, kiu publikiĝis kiel ilustrita libro; okjara, ŝi parolis almenaŭ kvin lingvojn kaj tradukis ''Mother Goose'' ([[Patrino Anserino]]) en Esperanton. Naŭjara, ŝi sukcese trapasis la enirekzamenon por la [[Universitato Stanford]]. Kiam ŝi estis pli aĝa, ŝia patrino vojaĝis kun ŝi al Eŭropo, kie ŝi interalie publike prelegis pri Esperanto. Ili ambaŭ kunlaboris dum la [[1920-aj jaroj]] je la ĉiumonate aperanta populariga eldonaĵo ''Mother Stoner's Bulletin''. == Mnemonikaj rimaĵoj == Winifred Sackville Stoner la filino estas precipe konata pro poemoj, rimaĵoj kaj mnemonikaj (memorhelpaj) kantetoj, kiuj helpas rememori informojn. Unu el ŝiaj plej konataj poemoj nomiĝas ''The History of the U.S.'' [La historio de Usono]. Stoner strebis popularigi tiujn informajn poemojn opozicie al la "sendube malbona influo, kiun popularaj [[infana rimaro|infanrimaĵoj]] havas al infanaj mensoj." Ŝi esperis, ke ŝiaj rimaĵoj anstataŭos tiujn de ''Mother Goose''. == Persona vivo == La persona vivo de Stoner ne havis tiom da sukceso, kiom ŝia intelekta vivo. En 1921, 19-jara, ŝi edziniĝis kun 35-jara franca grafo, Charles de Bruche, kiu laŭaserte mortis en aŭtomobila akcidento en [[Meksikurbo]] en 1922. Sed de Bruche reaperis en 1929 aŭ 1930, kaj Stoner petis [[nuligo de geedzeco|nuligon de la geedzeco]]. Ŝi ŝajne eksciis jam antaŭ la falsita morto, ke la vera nomo de ŝia edzo estas Charles Clinton Philip Bruch kaj ke li estas germandevena senmona identectrompisto kaj justice konata kriminto, konfidmisuzanto kaj subaŭskultanto ĉe komunikokabloj. Alia pseŭdonimo de li estis "Count [grafo] Helmholtz". Poste ŝi edziniĝis kun Louis Hyman, sed tiu geedzeco disfalis kaj finiĝis per divorco. Raportoj aperis, ke ŝi iĝis fianĉino de [[Bainbridge Colby]], eksa usona ministro de eksterlandaj aferoj sub la prezidento [[Woodrow Wilson]]. Li estis tiam 58-jara kaj ŝi 24-jara. Pli poste ŝi nomis lin sia "menskunulo". En 1931 ŝi edziniĝis kun E. W. Harrison, sed ili divorcis en 1933, dum Stoner jam planis edziniĝi la kvaran fojon. Inter la 1930-aj jaroj kaj ŝia morto en 1983, ŝi malofte estis objekto de publika atento. == Citaĵoj == Pri ŝia privata vivo: "Bedaŭrinde ekzistas emocioj, kiuj preteriras la retenantan influon de iu ajn eduko." "Estas nenio pli terura por iu ajn infano ol esti prezentita kiel ekzemplo de frumatureco kaj fronti la atendon, ke oni brilu en ĉiuj aferoj kaj ĉiutempe." ==Verkoj== *Patrino Anserino. Eld. Esperanto-Oficejo, Washington D. C. 1910. == Eksteraj ligiloj == * [http://enesperantujo.blogspot.com/2010/10/la-plej-juna-tradukistino.html Javier Guerrero: "La plej juna tradukistino"] * [http://www.gutenberg.org/files/48044/48044-h/48044-h.htm#Page_206 Plena teksto de ''Facts in Jingles''], kiu enhavas la Esperanta traduko de patrino anserino. == Fontoj == * [http://web.meson.org/downloads/Patrino%20Anserino,%20Winifred%20Sackville%20Stoner%20(+OCR).djvu Stoner, W. S.: Patrino Anserino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110524094540/http://web.meson.org/downloads/Patrino%20Anserino,%20Winifred%20Sackville%20Stoner%20(+OCR).djvu |date=2011-05-24 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.indianahistory.org/library/manuscripts/collection_guides/sc2396.html#BIO|titolo=Winifred Sackville Stoner & Winifred Sackville Stoner Jr.: A Selected Bibliography|alirdato=2006-11-16|jaro=1994}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.evansville.net/user/boneyard/mccutch41.htm|titolo=The Amazing Little Winifred|alirdato=2006-11-16|familia nomo=McCutchan|persona nomo=Kenneth}}{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite news |last = |first = |authorlink = |coauthors = |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |title = Milestones: Aug. 1, 1927 |work = Time |publisher = |accessdate = 2006-11-16 |date = 1927-08-01 |page = 1 |titolo = Arkivita kopio |alirdato = 2010-10-31 |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070930212930/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |arkivdato = 2007-09-30 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930212930/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |date=2007-09-30 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,928355,00.html|titolo=Prodigy|alirdato=2006-11-16|jaro=1928}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://time-proxy.yaga.com/time/magazine/printout/0,8816,880765,00.html|titolo=Chenophobes|alirdato=2006-11-16|jaro=1925}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | year = | url = http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | title = Winifred Sackville Stoner, Jr. | work = | publisher = | accessdate = 2006-11-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2010-10-31 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110606044847/http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | arkivdato = 2011-06-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110606044847/http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | archivedate = 2011-06-06 }} {{Vivtempo|Stoner, Winifred Sackville, Jr.}} [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Frumaturuloj]] 7uhq0oc69ks61427n0h1x54p7ty6p7y 9365949 9365936 2026-05-03T13:24:01Z Sj1mor 12103 Chautauqua 9365949 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Winifred Sackville STONER''' (la filino, 1902-1983) estis verkfekunda poetino kaj mirinfano. Ŝian evoluon forte influis ŝia patrino kaj kunlaborantino [[Winifred Sackville Stoner, patrino|Winifred Sackville Stoner, la patrino]]. == Infanaĝo == Winifred Sackville Stoner naskiĝis en Evansville, [[Indiana]] ([[Usono]]) kiel filino de Winifred Sackville Stoner (ĉ. 1870-1931). "Patrino Stoner", fondinto de la movado por ''Natural Education'' [Natura Edukado], estis ennovigema edukistino, kiu emfazis la gravecon de amuzo en la lernado. La propra infano de Patrino Stoner montriĝis sukcesa lernantino. Jam trijara, la pli juna Stoner kapablis bone legi kaj skribi; kvinjara, ŝi veturis kun sia patrino al diversaj kunvenoj de la kleriga movado ''[[Chautauqua]]'' kaj parolis favore al Esperanto; sesjara, ŝi kapablis uzi skribmaŝinon kaj produktis poemaron, kiu publikiĝis kiel ilustrita libro; okjara, ŝi parolis almenaŭ kvin lingvojn kaj tradukis ''Mother Goose'' ([[Patrino Anserino]]) en Esperanton. Naŭjara, ŝi sukcese trapasis la enirekzamenon por la [[Universitato Stanford]]. Kiam ŝi estis pli aĝa, ŝia patrino vojaĝis kun ŝi al Eŭropo, kie ŝi interalie publike prelegis pri Esperanto. Ili ambaŭ kunlaboris dum la [[1920-aj jaroj]] je la ĉiumonate aperanta populariga eldonaĵo ''Mother Stoner's Bulletin''. == Mnemonikaj rimaĵoj == Winifred Sackville Stoner la filino estas precipe konata pro poemoj, rimaĵoj kaj mnemonikaj (memorhelpaj) kantetoj, kiuj helpas rememori informojn. Unu el ŝiaj plej konataj poemoj nomiĝas ''The History of the U.S.'' [La historio de Usono]. Stoner strebis popularigi tiujn informajn poemojn opozicie al la "sendube malbona influo, kiun popularaj [[infana rimaro|infanrimaĵoj]] havas al infanaj mensoj." Ŝi esperis, ke ŝiaj rimaĵoj anstataŭos tiujn de ''Mother Goose''. == Persona vivo == La persona vivo de Stoner ne havis tiom da sukceso, kiom ŝia intelekta vivo. En 1921, 19-jara, ŝi edziniĝis kun 35-jara franca grafo, Charles de Bruche, kiu laŭaserte mortis en aŭtomobila akcidento en [[Meksikurbo]] en 1922. Sed de Bruche reaperis en 1929 aŭ 1930, kaj Stoner petis [[nuligo de geedzeco|nuligon de la geedzeco]]. Ŝi ŝajne eksciis jam antaŭ la falsita morto, ke la vera nomo de ŝia edzo estas Charles Clinton Philip Bruch kaj ke li estas germandevena senmona identectrompisto kaj justice konata kriminto, konfidmisuzanto kaj subaŭskultanto ĉe komunikokabloj. Alia pseŭdonimo de li estis "Count [grafo] Helmholtz". Poste ŝi edziniĝis kun Louis Hyman, sed tiu geedzeco disfalis kaj finiĝis per divorco. Raportoj aperis, ke ŝi iĝis fianĉino de [[Bainbridge Colby]], eksa usona ministro de eksterlandaj aferoj sub la prezidento [[Woodrow Wilson]]. Li estis tiam 58-jara kaj ŝi 24-jara. Pli poste ŝi nomis lin sia "menskunulo". En 1931 ŝi edziniĝis kun E. W. Harrison, sed ili divorcis en 1933, dum Stoner jam planis edziniĝi la kvaran fojon. Inter la 1930-aj jaroj kaj ŝia morto en 1983, ŝi malofte estis objekto de publika atento. == Citaĵoj == Pri ŝia privata vivo: "Bedaŭrinde ekzistas emocioj, kiuj preteriras la retenantan influon de iu ajn eduko." "Estas nenio pli terura por iu ajn infano ol esti prezentita kiel ekzemplo de frumatureco kaj fronti la atendon, ke oni brilu en ĉiuj aferoj kaj ĉiutempe." ==Verkoj== *Patrino Anserino. Eld. Esperanto-Oficejo, Washington D. C. 1910. == Eksteraj ligiloj == * [http://enesperantujo.blogspot.com/2010/10/la-plej-juna-tradukistino.html Javier Guerrero: "La plej juna tradukistino"] * [http://www.gutenberg.org/files/48044/48044-h/48044-h.htm#Page_206 Plena teksto de ''Facts in Jingles''], kiu enhavas la Esperanta traduko de patrino anserino. == Fontoj == * [http://web.meson.org/downloads/Patrino%20Anserino,%20Winifred%20Sackville%20Stoner%20(+OCR).djvu Stoner, W. S.: Patrino Anserino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110524094540/http://web.meson.org/downloads/Patrino%20Anserino,%20Winifred%20Sackville%20Stoner%20(+OCR).djvu |date=2011-05-24 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.indianahistory.org/library/manuscripts/collection_guides/sc2396.html#BIO|titolo=Winifred Sackville Stoner & Winifred Sackville Stoner Jr.: A Selected Bibliography|alirdato=2006-11-16|jaro=1994}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.evansville.net/user/boneyard/mccutch41.htm|titolo=The Amazing Little Winifred|alirdato=2006-11-16|familia nomo=McCutchan|persona nomo=Kenneth}}{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite news |last = |first = |authorlink = |coauthors = |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |title = Milestones: Aug. 1, 1927 |work = Time |publisher = |accessdate = 2006-11-16 |date = 1927-08-01 |page = 1 |titolo = Arkivita kopio |alirdato = 2010-10-31 |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070930212930/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |arkivdato = 2007-09-30 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930212930/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |date=2007-09-30 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,928355,00.html|titolo=Prodigy|alirdato=2006-11-16|jaro=1928}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://time-proxy.yaga.com/time/magazine/printout/0,8816,880765,00.html|titolo=Chenophobes|alirdato=2006-11-16|jaro=1925}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | year = | url = http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | title = Winifred Sackville Stoner, Jr. | work = | publisher = | accessdate = 2006-11-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2010-10-31 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110606044847/http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | arkivdato = 2011-06-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110606044847/http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | archivedate = 2011-06-06 }} {{Vivtempo|Stoner, Winifred Sackville, Jr.}} [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Frumaturuloj]] cxcq5nb6u3dv68bj3s8cfffejz9q5te 9365983 9365949 2026-05-03T14:17:48Z Arbarulo 135469 movado =/= urbeto 9365983 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Winifred Sackville STONER''' (la filino, 1902-1983) estis verkfekunda poetino kaj mirinfano. Ŝian evoluon forte influis ŝia patrino kaj kunlaborantino [[Winifred Sackville Stoner, patrino|Winifred Sackville Stoner, la patrino]]. == Infanaĝo == Winifred Sackville Stoner naskiĝis en Evansville, [[Indiana]] ([[Usono]]) kiel filino de Winifred Sackville Stoner (ĉ. 1870-1931). "Patrino Stoner", fondinto de la movado por ''Natural Education'' [Natura Edukado], estis ennovigema edukistino, kiu emfazis la gravecon de amuzo en la lernado. La propra infano de Patrino Stoner montriĝis sukcesa lernantino. Jam trijara, la pli juna Stoner kapablis bone legi kaj skribi; kvinjara, ŝi veturis kun sia patrino al diversaj kunvenoj de la kleriga movado ''[[Chautauqua (kleriga movado)|Chautauqua]]'' kaj parolis favore al Esperanto; sesjara, ŝi kapablis uzi skribmaŝinon kaj produktis poemaron, kiu publikiĝis kiel ilustrita libro; okjara, ŝi parolis almenaŭ kvin lingvojn kaj tradukis ''Mother Goose'' ([[Patrino Anserino]]) en Esperanton. Naŭjara, ŝi sukcese trapasis la enirekzamenon por la [[Universitato Stanford]]. Kiam ŝi estis pli aĝa, ŝia patrino vojaĝis kun ŝi al Eŭropo, kie ŝi interalie publike prelegis pri Esperanto. Ili ambaŭ kunlaboris dum la [[1920-aj jaroj]] je la ĉiumonate aperanta populariga eldonaĵo ''Mother Stoner's Bulletin''. == Mnemonikaj rimaĵoj == Winifred Sackville Stoner la filino estas precipe konata pro poemoj, rimaĵoj kaj mnemonikaj (memorhelpaj) kantetoj, kiuj helpas rememori informojn. Unu el ŝiaj plej konataj poemoj nomiĝas ''The History of the U.S.'' [La historio de Usono]. Stoner strebis popularigi tiujn informajn poemojn opozicie al la "sendube malbona influo, kiun popularaj [[infana rimaro|infanrimaĵoj]] havas al infanaj mensoj." Ŝi esperis, ke ŝiaj rimaĵoj anstataŭos tiujn de ''Mother Goose''. == Persona vivo == La persona vivo de Stoner ne havis tiom da sukceso, kiom ŝia intelekta vivo. En 1921, 19-jara, ŝi edziniĝis kun 35-jara franca grafo, Charles de Bruche, kiu laŭaserte mortis en aŭtomobila akcidento en [[Meksikurbo]] en 1922. Sed de Bruche reaperis en 1929 aŭ 1930, kaj Stoner petis [[nuligo de geedzeco|nuligon de la geedzeco]]. Ŝi ŝajne eksciis jam antaŭ la falsita morto, ke la vera nomo de ŝia edzo estas Charles Clinton Philip Bruch kaj ke li estas germandevena senmona identectrompisto kaj justice konata kriminto, konfidmisuzanto kaj subaŭskultanto ĉe komunikokabloj. Alia pseŭdonimo de li estis "Count [grafo] Helmholtz". Poste ŝi edziniĝis kun Louis Hyman, sed tiu geedzeco disfalis kaj finiĝis per divorco. Raportoj aperis, ke ŝi iĝis fianĉino de [[Bainbridge Colby]], eksa usona ministro de eksterlandaj aferoj sub la prezidento [[Woodrow Wilson]]. Li estis tiam 58-jara kaj ŝi 24-jara. Pli poste ŝi nomis lin sia "menskunulo". En 1931 ŝi edziniĝis kun E. W. Harrison, sed ili divorcis en 1933, dum Stoner jam planis edziniĝi la kvaran fojon. Inter la 1930-aj jaroj kaj ŝia morto en 1983, ŝi malofte estis objekto de publika atento. == Citaĵoj == Pri ŝia privata vivo: "Bedaŭrinde ekzistas emocioj, kiuj preteriras la retenantan influon de iu ajn eduko." "Estas nenio pli terura por iu ajn infano ol esti prezentita kiel ekzemplo de frumatureco kaj fronti la atendon, ke oni brilu en ĉiuj aferoj kaj ĉiutempe." ==Verkoj== *Patrino Anserino. Eld. Esperanto-Oficejo, Washington D. C. 1910. == Eksteraj ligiloj == * [http://enesperantujo.blogspot.com/2010/10/la-plej-juna-tradukistino.html Javier Guerrero: "La plej juna tradukistino"] * [http://www.gutenberg.org/files/48044/48044-h/48044-h.htm#Page_206 Plena teksto de ''Facts in Jingles''], kiu enhavas la Esperanta traduko de patrino anserino. == Fontoj == * [http://web.meson.org/downloads/Patrino%20Anserino,%20Winifred%20Sackville%20Stoner%20(+OCR).djvu Stoner, W. S.: Patrino Anserino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110524094540/http://web.meson.org/downloads/Patrino%20Anserino,%20Winifred%20Sackville%20Stoner%20(+OCR).djvu |date=2011-05-24 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.indianahistory.org/library/manuscripts/collection_guides/sc2396.html#BIO|titolo=Winifred Sackville Stoner & Winifred Sackville Stoner Jr.: A Selected Bibliography|alirdato=2006-11-16|jaro=1994}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.evansville.net/user/boneyard/mccutch41.htm|titolo=The Amazing Little Winifred|alirdato=2006-11-16|familia nomo=McCutchan|persona nomo=Kenneth}}{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite news |last = |first = |authorlink = |coauthors = |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |title = Milestones: Aug. 1, 1927 |work = Time |publisher = |accessdate = 2006-11-16 |date = 1927-08-01 |page = 1 |titolo = Arkivita kopio |alirdato = 2010-10-31 |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070930212930/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |arkivdato = 2007-09-30 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930212930/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,730838,00.html |date=2007-09-30 }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,928355,00.html|titolo=Prodigy|alirdato=2006-11-16|jaro=1928}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Citaĵo el la reto|url=http://time-proxy.yaga.com/time/magazine/printout/0,8816,880765,00.html|titolo=Chenophobes|alirdato=2006-11-16|jaro=1925}}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | year = | url = http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | title = Winifred Sackville Stoner, Jr. | work = | publisher = | accessdate = 2006-11-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2010-10-31 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110606044847/http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | arkivdato = 2011-06-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110606044847/http://mysite.verizon.net/vze3rtj5/id3.html | archivedate = 2011-06-06 }} {{Vivtempo|Stoner, Winifred Sackville, Jr.}} [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Frumaturuloj]] 7uhq0oc69ks61427n0h1x54p7ty6p7y 0 339719 9365938 8569721 2026-05-03T12:42:39Z Sj1mor 12103 9365938 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Winifed Sackville STONER''' (ĉ. 1870-1931) estis edukistino, fondinto de tri lernejoj de "natura edukado" kaj esperantistino. Ŝi estis la patrino de [[Winifred Sackville Stoner, filino]] (1902-1983), mirinfano. == Biografio == Kvankam la jaro de ŝia naskiĝo ne estas konfirmita, oni scias, ke Winifred Sackville edziniĝis 1900-02-03 kun James Buchanan Stoner en [[Buffalo]], [[Novjorkio]] ([[Usono]]). Ilia filino, ankaŭ nomita Winifred Sackville Stoner, naskiĝis en 1902 en Evansville, [[Indiana]] (Usono). La inteligenteco de la pli juna Stoner estis rekonita, kiam ŝi estis tre juna. Sesjara ŝi kapablis uzi skribmaŝinon, kaj dekjara ŝi povis paroli inter ses kaj 13 lingvoj. Naŭjara ŝi trapasis la enirekzamenojn de la [[Universitato Stanford]] kaj la Universitato de Wisconsin en Madison. Ŝi juna lernis ankaŭ ludi violonon kaj pianon, kaj krome venkis en pluraj ŝakturniroj. La patrino Stoner kredis, ke lernado devas esti amuza, ekscita kaj stimula al ĉiuj sentumoj. Ŝi instigis uzadon de ludiloj kaj skribmaŝinoj, kiujn ŝi kredis "liberigaj" por junaj infanoj. En tiu tempo ŝi publikigis poemarojn kaj librojn pri lokaj historioj. Ŝi estis subtenanto de [[Esperanto]]; en 1910 la okjara filino produktis tradukon de ''Mother Goose'' ([[Patrino Anserino]]) en Esperanto. En la 1910-aj jaroj la patrino Stoner veturis kun la filino al diversaj kunvenoj de la kleriga movado ''[[Chautauqua (kleriga movado)|Chautauqua]]''. Kiam la filino estis pli aĝa, ambaŭ vojaĝis al Eŭropo, kie la filino publike prelegis pri Esperanto. En 1916, la Bobbs-Merrill Company en Indianapolis eldonis la ''Manual of Natural Education'' [Manlibro de Natura Edukado] de patrino Stoner. Meze de la [[1920-aj jaroj]], la familio Stoner estis translokiĝinta al Nov-Jorko. La patrino kaj la filino daŭre publikigis verkojn dum la 1920-aj jaroj, inkluzive la monatan bultenon ''Mother Stoner's Bulletin'', kiu pritraktis ilian starpunkton pri edukado. En 1925, la patrino Stoner fondis la ''League for Fostering Genius'' [Ligo por Kulturado de Genieco]. La patrino Stoner oficiale petis almenaŭ du patentojn. Ŝi vendis sian patenton de 1920 por bombon-volvaĵo al la ''Newark Paraffine & Parchement Paper Co''. En 1923 ŝi ricevis patenton por [[pulvoro]] destinita por purigado kaj moligado de la haŭto. En 1927 la patrino kaj la filino entreprenis vojaĝon tra Usono kaj Okcidenta Eŭropo, kiun la New York Times nomis "ĉaso je geniuloj". Ŝi klopodis identigi aliajn talentajn infanojn por plua pristudado. Laŭ la [[New York Times]], la patrino Stoner elpensis ses kategoriojn por klasi homojn. En ascenda ordo de valoro, ili estis: idiotoj, detruistoj, moronoj, hipermoronoj (la klaso, al kiu laŭ ŝi la plimulto de homoj apartenas), geniuloj (kiuj estas kreivaj) kaj progresistoj (kiuj kapablas atingi aferojn en komerco kaj parencaj kampoj). La lastaj du, laŭ ŝi, estas la solaj "konservindaj". Winifred Sackville Stoner mortis je kronika [[nefrito]] 1931-11-23, 49-jara, laŭ la tombejo Woodlawn kaj laŭ ''Time Magazine'', aŭ 58-jara, laŭ ''Heritage Quest Online''. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.indianahistory.org/library/manuscripts/collection_guides/sc2396.html#BIO|titolo=Winifred Sackville Stoner & Winifred Sackville Stoner Jr.: A Selected Bibliography|alirdato=2006-11-16|jaro=1994}} * [http://www.archive.org/details/manualnaturaled00stongoog Stoner, W. S.: Manual of Natural Education (1916)] {{Vivtempo|Sackville Stoner, Winifred|nekonata}} [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] [[Kategorio:Usonaj pedagogoj]] ijhawdqmc8jqagonu89byyh6acwb4j5 9365950 9365938 2026-05-03T13:24:12Z Sj1mor 12103 9365950 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Winifed Sackville STONER''' (ĉ. 1870-1931) estis edukistino, fondinto de tri lernejoj de "natura edukado" kaj esperantistino. Ŝi estis la patrino de [[Winifred Sackville Stoner, filino]] (1902-1983), mirinfano. == Biografio == Kvankam la jaro de ŝia naskiĝo ne estas konfirmita, oni scias, ke Winifred Sackville edziniĝis 1900-02-03 kun James Buchanan Stoner en [[Buffalo]], [[Novjorkio]] ([[Usono]]). Ilia filino, ankaŭ nomita Winifred Sackville Stoner, naskiĝis en 1902 en Evansville, [[Indiana]] (Usono). La inteligenteco de la pli juna Stoner estis rekonita, kiam ŝi estis tre juna. Sesjara ŝi kapablis uzi skribmaŝinon, kaj dekjara ŝi povis paroli inter ses kaj 13 lingvoj. Naŭjara ŝi trapasis la enirekzamenojn de la [[Universitato Stanford]] kaj la Universitato de Wisconsin en Madison. Ŝi juna lernis ankaŭ ludi violonon kaj pianon, kaj krome venkis en pluraj ŝakturniroj. La patrino Stoner kredis, ke lernado devas esti amuza, ekscita kaj stimula al ĉiuj sentumoj. Ŝi instigis uzadon de ludiloj kaj skribmaŝinoj, kiujn ŝi kredis "liberigaj" por junaj infanoj. En tiu tempo ŝi publikigis poemarojn kaj librojn pri lokaj historioj. Ŝi estis subtenanto de [[Esperanto]]; en 1910 la okjara filino produktis tradukon de ''Mother Goose'' ([[Patrino Anserino]]) en Esperanto. En la 1910-aj jaroj la patrino Stoner veturis kun la filino al diversaj kunvenoj de la kleriga movado ''[[Chautauqua]]''. Kiam la filino estis pli aĝa, ambaŭ vojaĝis al Eŭropo, kie la filino publike prelegis pri Esperanto. En 1916, la Bobbs-Merrill Company en Indianapolis eldonis la ''Manual of Natural Education'' [Manlibro de Natura Edukado] de patrino Stoner. Meze de la [[1920-aj jaroj]], la familio Stoner estis translokiĝinta al Nov-Jorko. La patrino kaj la filino daŭre publikigis verkojn dum la 1920-aj jaroj, inkluzive la monatan bultenon ''Mother Stoner's Bulletin'', kiu pritraktis ilian starpunkton pri edukado. En 1925, la patrino Stoner fondis la ''League for Fostering Genius'' [Ligo por Kulturado de Genieco]. La patrino Stoner oficiale petis almenaŭ du patentojn. Ŝi vendis sian patenton de 1920 por bombon-volvaĵo al la ''Newark Paraffine & Parchement Paper Co''. En 1923 ŝi ricevis patenton por [[pulvoro]] destinita por purigado kaj moligado de la haŭto. En 1927 la patrino kaj la filino entreprenis vojaĝon tra Usono kaj Okcidenta Eŭropo, kiun la New York Times nomis "ĉaso je geniuloj". Ŝi klopodis identigi aliajn talentajn infanojn por plua pristudado. Laŭ la [[New York Times]], la patrino Stoner elpensis ses kategoriojn por klasi homojn. En ascenda ordo de valoro, ili estis: idiotoj, detruistoj, moronoj, hipermoronoj (la klaso, al kiu laŭ ŝi la plimulto de homoj apartenas), geniuloj (kiuj estas kreivaj) kaj progresistoj (kiuj kapablas atingi aferojn en komerco kaj parencaj kampoj). La lastaj du, laŭ ŝi, estas la solaj "konservindaj". Winifred Sackville Stoner mortis je kronika [[nefrito]] 1931-11-23, 49-jara, laŭ la tombejo Woodlawn kaj laŭ ''Time Magazine'', aŭ 58-jara, laŭ ''Heritage Quest Online''. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.indianahistory.org/library/manuscripts/collection_guides/sc2396.html#BIO|titolo=Winifred Sackville Stoner & Winifred Sackville Stoner Jr.: A Selected Bibliography|alirdato=2006-11-16|jaro=1994}} * [http://www.archive.org/details/manualnaturaled00stongoog Stoner, W. S.: Manual of Natural Education (1916)] {{Vivtempo|Sackville Stoner, Winifred|nekonata}} [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] [[Kategorio:Usonaj pedagogoj]] jz2kr7n3omfrtlyv5x5tvag67r6wmmj 0 346140 9366073 8464735 2026-05-03T19:09:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366073 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}'''ARD''' ([[germane]] ''„'''A'''rbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen '''R'''undfunkanstalten der Bundesrepublik '''D'''eutschland“,'' en Esperanto "Laborkomunumo de la publikjuraj sendostacioj de Federacia Respubliko Germanio") estas federacia unuiĝo de la publikaj sendostacioj de la germaniaj regionoj - de la unuopaj [[federacia lando (Germanio)|federaciaj landoj]] respektive en iuj kazoj ligoj el pluraj landoj. La naŭ landaj publikaj sendostacioj de la institucio ARD havas sume proksimume 20 000 konstantajn dungitojn, ili publikigas la programon de 11 televidaj kaj 55 radiofoniaj kanaloj kaj havas 16 proprajn [[orkestro]]jn kaj 6 [[koruso]]jn. La suma jara buĝeto de la naŭ sendostacio en la jaro [[2009]] estis pli-malpli 6,3 miliardoj da [[Eŭro]]j.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ard.de/intern/organisation/-/id=8036/rnvfb8/index.html |titolo="organizado de la institucio ARD" (germanlingve, retejo ARD.de, vidita la 17-an de aprilo 2009) |alirdato=2011-02-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131102035101/http://www.ard.de/intern/organisation/-/id=8036/rnvfb8/index.html |arkivdato=2013-11-02 }}</ref> La membraj sendostacioj de la institucio ARD sume havas 100 proprajn korespondajn ĵurnalistojn en 30 mondaj urboj ekster Germanio, kies tasko estas por la televidaj kaj radiofoniaj kanaloj de la institucio raporti pri eventoj en la mondoparto (en kelkaj kazoj unu, en aliaj kazoj pluraj ŝtatoj) ĉirkaŭanta la koncernan urbon. == Historio == [[Dosiero:ARD emblemo malnova.svg|eta|maldekstra|pli frua emblemo]] La institucio ARD fondiĝis la 9-an de junio 1950 <ref>[http://www.wdr.de/wissen/wdr_wissen/programmtipps/radio/10/06/09_0905_5.php5 "pri la fondo de la laborkomunumo" (germanlingve en la retejo WDR.de, vidita la 9-an de junio 2010)]</ref>. Fondomembroj estis la tiamaj ses landaj sendostacioj de [[okcidenta Germanio]]: "[[Bavara Radio]]" (''Bayerischer Rundfunk'', BR), "[[Hesia Radio]]" (''Hessischer Rundfunk'', HR), "Radio Bremeno" (''Radio Bremen'', RB), "Sudgermana Radio" (''Süddeutscher Rundfunk'', SDR, por la nordaj partoj de [[Virtembergo]] kaj [[Badenio]]), "Sudokcidenta Radio" (''[[Südwestfunk]]'', SWF, por la sudaj partoj de [[Virtembergo]] kaj [[Badenio]] kaj por [[Rejnlando-Palatinato]]) kaj "Nordokcidentgermana Radio" (''Nordwestdeutscher Rundfunk'', NWDR por [[Nordrejn-Vestfalio]], [[Malsupra Saksio]], [[Ŝlesvigo-Holstinio]] kaj [[Hamburgo]]). Aldone observa kaj konsila membro estis la landa radiostacio de [[okcidenta Berlino]], ''RIAS Berlin''. La laborkomunumo servis kiel kunlaboriga forume en diversaj niveloj kaj celis ne ebligi la preparon de kunligo de la unuopaj membroinstitucioj: La formo de laborkomunumo lasis al la membroj la plenan sendependecon. [[Dosiero:Karte Mitgliedsrundfunkstationen des ARD.svg|eta|la naŭ landaj sendostacioj de la ARD]] Dum la 1950-aj jaroj ĵurnalistoj kaj teknikistoj de la ARD-sendostacioj komencis prepari kaj ekrealigi komunan televidan programon en Federacia Respubliko de Germanio, la [[Das Erste|unua]] kaj dum ok jaroj sola televida kanalo en okcidenta Germanio, komence nigre-blanke dissendanta posttagmeze kaj vespere. Post fondiĝo de la nova okcidentberlina sendostacio "[[Sendostacio Libera Berlio]]" (''Sender Freies Berlin'', SFB) kaj divido de la sendostacio NWDR al "[[Okcidentgermana Radio]]" (''Westdeutscher Rundfunk [[Köln]]'', WDR, por [[Nordrejn-Vestfalio]]) kaj "[[Nordgermana Radio]]" (''Norddeutscher Rundfunk'', NDR, en [[Hamburgo]], por la aliaj tri NWDR-landoj) kaj la fondiĝo de la "[[Sarlanda Radio]]", en la institucio ARD ekde la jaro 1959 membris naŭ membrostacioj. Ili vivtenis la unuan televidan kanalon de la ŝtato, nomata tiam "Germana Televido", („Deutsches Fernsehen“, intertempe [[Das Erste]], do "la unua"). Sekve estis pliaj ŝanĝiĝoj de la membrostrukturo: En 1962 membriĝis la novaj publikjuraj instancoj [[Deutsche Welle]] (DW, "Germana Ondo", televida kanalo ekskluzive ekster la areo de Germanio) kaj [[Deutschlandfunk]] ("Germania Radio", la sola publikjura tutŝtata radiokanalo, dum ĉiuj aliaj estas landaj), kaj en 1992 - sekve de la ŝtata [[reunuiĝo de Germanio]] - aldoniĝis la novaj landaj sendostacioj "Mezgermana Radio" (''[[Mitteldeutscher Rundfunk]]'', MDR, por [[Saksio]], [[Saksio-Anhalto]] kaj [[Turingio]]) kaj "[[Orientgermana Radio Brandenburgio]]" (''Ostdeutscher Rundfunk Brandenburg'', ORB) - [[Meklenburgo-Antaŭpomerio]] aliĝis al la "Nordgermana Radio" NDR. En 1994 la radiostacioj ''Deutschlandfunk'' kaj ''RIAS'' unuiĝis al nova stacio ''Deutschlandradio'', kiu nun estas komuna propraĵo de la institucioj ARD kaj [[ZDF]], kaj malmembriĝis el la komunumo ARD. Laste en 1998 unuiĝis SDR kaj SWF al nova stacio "Sudokcidenta Radio" (''[[Südwestrundfunk]]'', SWR) kaj en 2003 ORB kaj SFB unuiĝis al "[[Radio Berlino-Brandenburgio]]" (''Rundfunk Berlin-Brandenburg'', RBB). Pliaj fuzioj ne estas planataj, sed analizoj de priamaskomunikilaj politikistoj kaj ekonomikistoj montris ke la Sarlanda Radio kaj Radio Bremeno, la senkompare plej etaj sendostacioj en la komunumo, malgraŭ grandaj ŝparo estonte nur ekstreme malfacile povos teni la ekonomian sendependecon. La naŭ sendostacioj nun unuigita en la institucio ARD plu vivtenas la komunan televidan kanalon ''[[Das Erste]]'', aldone plurajn pliajn komunajn kanalojn (parte kune kun la nemembra sendostacio [[ZDF]], kaj krome po stacio unu komunan televidan kaj plurajn komunajn radiokanalojn. Deka membro de la institucio ARD plue estas la stacio [[Deutsche Welle]] (DW), la germania televida kanalo distribuata ekster Germanio. == Vidu ankaŭ == * "[[Das Erste]]", la ĉefa kanalo de la sendostacio * "[[ARTE]]", german-franca kultura televida kanalo, komuna projekto de la sendostacioj ARD, [[ZDF]] kaj [[France Télévisions]] * "[[KiKa]]", porinfana germanlingva televida kanalo, komuna projekto de la sendostacioj ARD kaj [[ZDF]] * "[[Hessischer Rundfunk]]" (hr) * "[[Mitteldeutscher Rundfunk]]" (MDR) * "[[Norddeutscher Rundfunk]]" (NDR) * "[[Westdeutscher Rundfunk]]" (WDR) * "[[Sender Freies Berlin]]" (SFB) + [[Ostdeutscher Rundfunk Brandenburg]] (ORB) = [[Rundfunk Berlin-Brandenburg]] (RBB) == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Germana televido]] [[Kategorio:Germaniaj radiostacioj]] p5xw5ydwoptzrqhkmx6xg4u22wm6amm 0 347397 9366206 8964831 2026-05-03T22:50:54Z ThomasPusch 1869 9366206 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=TR|zomo=11}} '''Andırın''', antaŭe Partzepert, estas [[urbo]] kaj [[distrikto]] de la [[provinco Kahramanmaraş]] en la [[Mediteranea regiono (Turkio)]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}<ref>[https://www.nufusune.com/andirin-ilce-nufusu-kahramanmaras informo en la retejo ''nufusune.com''] ({{tr}})</ref> sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Provinco Kahramanmaraş]] [[Kategorio:Urboj de Turkio]] jzvt7v5y4d9lkqom86xi28la4urhbj0 9366208 9366206 2026-05-03T22:56:02Z ThomasPusch 1869 9366208 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=TR |tipo1=reliefo |zomo=11 }} '''Andırın''', antaŭe Partzepert, estas [[urbo]] kaj [[distrikto]] en [[Turkio]]. Ĝi apartenas al la [[provinco Kahramanmaraş]] kaj al la [[Mediteranea regiono (Turkio)|Mediteranea regiono de Turkio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}<ref>[https://www.nufusune.com/andirin-ilce-nufusu-kahramanmaras informo en la retejo ''nufusune.com''] ({{tr}})</ref> sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. == Referencoj == {{referencoj}} {{ĝermo|Turkio}} [[Kategorio:Provinco Kahramanmaraş]] [[Kategorio:Urboj de Turkio]] kyomri4ona97o401mme5lgklhh2utfl 9366209 9366208 2026-05-03T22:56:36Z ThomasPusch 1869 9366209 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=TR |tipo1=reliefo |zomo=8 }} '''Andırın''', antaŭe Partzepert, estas [[urbo]] kaj [[distrikto]] en [[Turkio]]. Ĝi apartenas al la [[provinco Kahramanmaraş]] kaj al la [[Mediteranea regiono (Turkio)|Mediteranea regiono de Turkio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}<ref>[https://www.nufusune.com/andirin-ilce-nufusu-kahramanmaras informo en la retejo ''nufusune.com''] ({{tr}})</ref> sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. == Referencoj == {{referencoj}} {{ĝermo|Turkio}} [[Kategorio:Provinco Kahramanmaraş]] [[Kategorio:Urboj de Turkio]] 92k15qc6v6pufuruyfbv4u3i0jwvp9n 0 355411 9366142 9360191 2026-05-03T20:29:33Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366142 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''[[Georgo|György]] Kese''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Kese György''' (pr. keŝe djeordj) estis rumania hungara [[kuracisto]], [[ginekologo]] naskita en [[Nagymajtény]] la [[6-an de novembro]] [[1906]] kaj mortinta en [[Kluĵo]] la [[27-an de novembro]] [[1977]]<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM77125/83284809-6e45-4485-8a43-7cff141b5b89/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=668730&date=2026-04-25 nemzeti névtér</ref>. == Biografio == György Kese apartenis al la hungara [[minoritato]] en [[Rumanio]] inter 1920-1940 kaj depost 1945. Li maturiĝis en kalvinana [[gimnazio]] en [[Satu Mare]] en 1925, poste li diplomitiĝis en la [[Universitato de Kluĵo]] (1931). Post la diplomo li laboris en la Kliniko pri Ginekologio. Baldaŭ lia rango altiĝis, inter 1940-1944 li estis ĉefkuracisto kun instrua rango [[docento]]. Li esploris la rolon de sekshormonoj kaj la reciprokinfluon de utero kaj ovujo. == Elektitaj kontribuoj == * ''Valoarea diagnostică a reacției Prunell în sifiligrafie'' (1932) * ''Kísérletes vizsgálatok férfi sexuálhormonnal testoviron ivarérett, kasztrált és infantilis nőstény egereken'' (kunaŭtoro, 1941) * ''Hepatita epidemică și sarcina'' (1964) == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/index.html Magyar Életrajzi Lexikon] * [https://kriterion.ro/glossary/kese-gyorgy/ Rumania hungara leksikono] == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kese, Gyorgy}} [[Kategorio:Rumanujaj hungaraj kuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Rumaniaj hungaroj]] o8wbna85936t2prmvcd4q62n3qbe2vc 0 355652 9366155 8411470 2026-05-03T20:37:41Z DidCORN 34571 9366155 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:nuklea_centralo_kun_premakva_reaktoro.png|eta|400ra|nuklea centralo kun premakva reaktoro]] La '''premakva reaktoro''' (angle: ''pressurized water reactor, PWR'') estas malpezakva [[nuklea reaktoro]]. Ĝi similas al la [[bolakva reaktoro]], sed la diferenco estas, ke oni ne gajnas la vaporon en la reaktoro kerno mem, sed per [[varmointerŝanĝilo]]. En la reaktora kerno troviĝas plurcent stangoj da nukleaj [[fuelo]]j. La fuelstango entenas la riĉigitan [[uranio]]n en formo de urani-dioksido. La malvarmiga akvo fluas de sube al supren kaj samtempe servas kiel [[nuklea moderigilo|moderatoro]]. La dumfunkcia premo en la reaktoro estas tiel granda, ke la akvo en la primara cirkulado ne bolas. Ĝi fluas al la varmointerŝanĝilo, kie la varmo estas transdonata al la akvo de la sekundara cirkulado kiu bolas. Tiamaniere la vaporo, kiu fluas al la turbinoj, ne estas kontaminita per [[radioaktiveco|radioaktivaj]] substancoj. La tipo de reaktoro, kiu disvolviĝas dum la komenco de la [[21-a jarcento]], estas la [[evoluinta premakva reaktoro]] (angle: ''evolutionary pressurized water reactor, EPR''), ankaŭ nomita en Eŭropo ''eŭropa pressurized water reactor''; ĝia principo estas tiu de ''PWR'' kun celoj de pli sekureco kaj pli ekonomia efikeco<ref>[http://www.senat.fr/rap/o97-4841/o97-48419.html EPR - La celoj pri sekureco kaj konkurenceblo - raporto de franca senato] ({{fr}})</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj reakciujoj]] [[Kategorio:Nukleaj centraloj]] [[Kategorio:Reaktortipoj]] ml4qc8b5un493df3gw58no8z62brlyq 0 364838 9366303 8987552 2026-05-04T06:44:54Z ThomasPusch 1869 9366303 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Prezidanto de Finnlando]] | dosiero = Flago-de-Finnlando.svg | periodo = [[2012]]–[[2024]] | antaŭ = [[Tarja Halonen]] | post = [[Alexander Stubb]] }} }} [[Dosiero:Sauli_Niinistö_2007(2).jpg|eta|Sauli Niinistö]] '''Sauli Väinämö NIINISTÖ''' (naskiĝinta la [[24-an de aŭgusto]] [[1948]] en [[Salo (Finnlando)|Salo]]) estas [[Finnlando|finnlanda]] [[politikisto]] kaj estis la 12-a [[prezidanto de Finnlando]]. Lia unua periodo (ses jaroj) komenciĝis la [[1-a de marto|1-an de marto]] [[2012]], lia dua en [[2018]]. Antaŭ la prezidantiĝo, lia partio estis la [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li prezidis la partion de 1994 ĝis 2001 kaj servis kiel parlamentano kaj ministro. En la dua balotado de la elektoj por ŝtatprezidanteco, la 5-an de februaro 2012, li akiris 62,6 % de la voĉoj; en 2018 li venkis jam en la unua balotado. Li estis la plej populara kandidato en ĉiuj komunumoj en Finnlando. Post du oficperiodoj sekvis lin [[Alexander Stubb]]. Niinistö estis membro en du registaroj, kiam ĉefministris lia bona amiko [[Paavo Lipponen]]: unue ministro pri justico (1995–1996), poste ministro pri financoj (1996–2003). Ekde 2003 ĝis 2007 li oficis kiel vicprezidanto de la estraro de la [[Eŭropa Investa Banko]]. Li estis parlamentano en la jaroj 1987–2003 kaj 2007–2011. En 2007–2011 li funkciis kiel prezidanto de la parlamento. Poste li ne plu kandidatis por la parlamento. Li kandidatis por la posteno de ŝtatprezidanto en 2006 kaj tiam atingis la duan popolan voĉdonon kune kun la tiama ŝtatestro [[Tarja Halonen]]. Niinistö akiris 48,2 procentojn de la voĉoj, kaj Halonen estis reelektita. En finna parlamentoelekto de la jaro 2007 Niinistö ricevis la plej grandan parlamentoelektovoĉonombron de la historio de Finnlando. En junio 2011 Niinistö anoncis, ke li aspiras al kandidateco ankaŭ en la prezidanto-elektado en 2012. En la prezidant-elekto en 2012, li iĝis la unua persono estanta elektita prezidanto de la Respubliko de Finnlando jam en la unua raŭndo de la elekto. Li estis la plej populara kandidato en ĉiu municipo en Finnlando tiutempe. Niinistö edziĝis en 1974 kun Marja-Leena Alanko, kiu mortis en 1995. Ili havis du filojn. Li reedziĝis en 2009 kun [[Jenni Haukio]]. Niinistö kaj Haukio havas unu filon, kiu naskiĝis en 2018. Niinistö kaj liaj du plenkreskaj filoj feriis en Tajlando, kiam okazis la [[cunamo]] de la [[Tertremo en Hinda Oceano en 2004|26-a de decembro 2004]]. Ili saviĝis vivaj grimpinte sur telefona fosto kaj tegmento de hotelo. Niinistö interesiĝas pri [[rulsketado]]. En ''[[Itse valtiaat]]'' la figuro de Niinistö ofte havis [[rulsketilo]]jn piede. {{Projektoj}} {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Niinisto, Sauli}} [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Grandaj Krucoj de la Federacia Meritkruco (Germanio)]] aniqufl5xeozzphpeuufi3mc3qagfkk 9366304 9366303 2026-05-04T06:45:52Z ThomasPusch 1869 9366304 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Prezidanto de Finnlando]] | dosiero = Flago-de-Finnlando.svg | periodo = [[2012]]–[[2024]] | antaŭ = [[Tarja Halonen]] | post = [[Alexander Stubb]] }} }} [[Dosiero:Sauli_Niinistö_2007(2).jpg|eta|maldekstra|{{centre|Sauli Niinistö}}]] '''Sauli Väinämö NIINISTÖ''' (naskiĝinta la [[24-an de aŭgusto]] [[1948]] en [[Salo (Finnlando)|Salo]]) estas [[Finnlando|finnlanda]] [[politikisto]] kaj estis la 12-a [[prezidanto de Finnlando]]. Lia unua periodo (ses jaroj) komenciĝis la [[1-a de marto|1-an de marto]] [[2012]], lia dua en [[2018]]. Antaŭ la prezidantiĝo, lia partio estis la [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li prezidis la partion de 1994 ĝis 2001 kaj servis kiel parlamentano kaj ministro. En la dua balotado de la elektoj por ŝtatprezidanteco, la 5-an de februaro 2012, li akiris 62,6 % de la voĉoj; en 2018 li venkis jam en la unua balotado. Li estis la plej populara kandidato en ĉiuj komunumoj en Finnlando. Post du oficperiodoj sekvis lin [[Alexander Stubb]]. Niinistö estis membro en du registaroj, kiam ĉefministris lia bona amiko [[Paavo Lipponen]]: unue ministro pri justico (1995–1996), poste ministro pri financoj (1996–2003). Ekde 2003 ĝis 2007 li oficis kiel vicprezidanto de la estraro de la [[Eŭropa Investa Banko]]. Li estis parlamentano en la jaroj 1987–2003 kaj 2007–2011. En 2007–2011 li funkciis kiel prezidanto de la parlamento. Poste li ne plu kandidatis por la parlamento. Li kandidatis por la posteno de ŝtatprezidanto en 2006 kaj tiam atingis la duan popolan voĉdonon kune kun la tiama ŝtatestro [[Tarja Halonen]]. Niinistö akiris 48,2 procentojn de la voĉoj, kaj Halonen estis reelektita. En finna parlamentoelekto de la jaro 2007 Niinistö ricevis la plej grandan parlamentoelektovoĉonombron de la historio de Finnlando. En junio 2011 Niinistö anoncis, ke li aspiras al kandidateco ankaŭ en la prezidanto-elektado en 2012. En la prezidant-elekto en 2012, li iĝis la unua persono estanta elektita prezidanto de la Respubliko de Finnlando jam en la unua raŭndo de la elekto. Li estis la plej populara kandidato en ĉiu municipo en Finnlando tiutempe. Niinistö edziĝis en 1974 kun Marja-Leena Alanko, kiu mortis en 1995. Ili havis du filojn. Li reedziĝis en 2009 kun [[Jenni Haukio]]. Niinistö kaj Haukio havas unu filon, kiu naskiĝis en 2018. Niinistö kaj liaj du plenkreskaj filoj feriis en Tajlando, kiam okazis la [[cunamo]] de la [[Tertremo en Hinda Oceano en 2004|26-a de decembro 2004]]. Ili saviĝis vivaj grimpinte sur telefona fosto kaj tegmento de hotelo. Niinistö interesiĝas pri [[rulsketado]]. En ''[[Itse valtiaat]]'' la figuro de Niinistö ofte havis [[rulsketilo]]jn piede. {{Projektoj}} {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Niinisto, Sauli}} [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Grandaj Krucoj de la Federacia Meritkruco (Germanio)]] 2gf1nkqkolhgcws059h44usvo9saygp 0 367295 9365989 9229701 2026-05-03T14:32:07Z ThomasPusch 1869 9365989 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Chafariz da Praça de Dumont - panoramio.jpg regiono-ISO=BR }} '''Dumont''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] subŝtato [[San-Paŭlio]], kiu havis 8 143 loĝantojn en [[2010]].<ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=17 de julio 2011|formato=HTML|aŭtoro=[[IBGE]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref> [[Dosiero:Sede da Fazenda Dumont.jpg|eta|maldekstra|400ra|{{centre|farmbiena ĉefsidejo}}]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Commonscat|{{PAĜNOMO}}}} * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.dumont.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] * {{pt}} [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] {{Ĝermo|Brazilo}} {{DEFAŬLTORDIGO:Dumont}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] 6a2l8yhdqx7qzpma36mayc3qjrnv2sg 9365990 9365989 2026-05-03T14:32:36Z ThomasPusch 1869 9365990 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Chafariz da Praça de Dumont - panoramio.jpg |regiono-ISO = BR }} '''Dumont''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] subŝtato [[San-Paŭlio]], kiu havis 8 143 loĝantojn en [[2010]].<ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=17 de julio 2011|formato=HTML|aŭtoro=[[IBGE]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref> [[Dosiero:Sede da Fazenda Dumont.jpg|eta|maldekstra|400ra|{{centre|farmbiena ĉefsidejo}}]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Commonscat|{{PAĜNOMO}}}} * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.dumont.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] * {{pt}} [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] {{Ĝermo|Brazilo}} {{DEFAŬLTORDIGO:Dumont}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] fbg7lgds9j5u7qd2lrtbjtuhxasi400 9365991 9365990 2026-05-03T14:32:51Z ThomasPusch 1869 9365991 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Chafariz da Praça de Dumont - panoramio.jpg |regiono-ISO = BR }} '''Dumont''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] subŝtato [[San-Paŭlio]], kiu havis 8 143 loĝantojn en [[2010]].<ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=17 de julio 2011|formato=HTML|aŭtoro=[[IBGE]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref> [[Dosiero:Sede da Fazenda Dumont.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|farmbiena ĉefsidejo}}]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Commonscat|{{PAĜNOMO}}}} * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.dumont.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] * {{pt}} [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] {{Ĝermo|Brazilo}} {{DEFAŬLTORDIGO:Dumont}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] jdytkfikixiswst7kd2z03thlibimi9 0 368153 9366007 8764305 2026-05-03T14:51:42Z ThomasPusch 1869 9366007 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Dividaĵo |lando = Bangladeŝo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = BD-E |mapo1 lokumilo = iso |kodo = BD-E |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 6 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} La '''[[regiono]] Raĝŝaho''' ({{lang-bn|রাজশাহী বিভাগ}}, transskribite ''Rajshahi'', prononco [Ragŝahi]) estas unu el la [[dividaĵoj de Bangladeŝo|sep administraj dividaĵoj aŭ regionoj]] de [[Bangladeŝo]]. Ĝi situas en la nordokcidento de la lando. La ĉefaj urboj de la regiono estas la ĉefurbo mem [[Raĝŝaho]], [[Navabganĝ]], [[Bogra]], [[Pabna]], [[Naogaon]] kaj [[Siraĝganĝ]]. Raĝŝaho havas [[flughaveno]]n kun ĉiutagaj flugoj al la ĉefurbo, [[Dako]]. Ĝi estas tre konata pro la lokaj fruktoj, speciale la [[mango]]j. En ĝi loĝas ĉirkaŭ 16 354 723 homoj en areo de 18 195 km². {{Koord|25|00|N|89|00|E|region:BD_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline}} == Vidu ankaŭ == * [[nuklea centralo Ruppur]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Dividaĵoj de Bangladeŝo]] i926ph27jx56174cpfop2f01hc26z4n 9366008 9366007 2026-05-03T14:52:39Z ThomasPusch 1869 + retejo 9366008 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Dividaĵo |lando = Bangladeŝo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = BD-E |mapo1 lokumilo = iso |kodo = BD-E |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 6 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} La '''[[regiono]] Raĝŝaho''' ({{lang-bn|রাজশাহী বিভাগ}}, transskribite ''Rajshahi'', prononco [Ragŝahi]) estas unu el la [[dividaĵoj de Bangladeŝo|sep administraj dividaĵoj aŭ regionoj]] de [[Bangladeŝo]]. Ĝi situas en la nordokcidento de la lando. La ĉefaj urboj de la regiono estas la ĉefurbo mem [[Raĝŝaho]], [[Navabganĝ]], [[Bogra]], [[Pabna]], [[Naogaon]] kaj [[Siraĝganĝ]]. Raĝŝaho havas [[flughaveno]]n kun ĉiutagaj flugoj al la ĉefurbo, [[Dako]]. Ĝi estas tre konata pro la lokaj fruktoj, speciale la [[mango]]j. En ĝi loĝas ĉirkaŭ 16 354 723 homoj en areo de 18 195 km². {{Koord|25|00|N|89|00|E|region:BD_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline}} == Vidu ankaŭ == * [[nuklea centralo Ruppur]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) [[Kategorio:Dividaĵoj de Bangladeŝo]] 8rwen0zypdrn1v6tkvz1433w6wdapry 0 371178 9366541 9248254 2026-05-04T10:54:33Z Sj1mor 12103 9366541 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Molten Salt Reactor.svg|eta|dekstra|250px|Skemo de fluidsala reaktoro]]'''Fluidsala reaktoro''' aŭ '''fandosala reaktoro''' (angle „molten salt reactor" MSR) estas [[nuklea reaktoro]], ĉe kiuj la [[nuklea brulaĵo]] aperas en formo de fandita salo, kiu servas samtempe kiel malvarmigaĵo kaj varmotransdonaĵo. Ĉe tiu reaktortipo, la [[nuklea hejtilo]] estas mem fluida kaj kiel salo (ekz. [[natria fluorido]], [[berilia difluorido]], [[toria tetrafluorido]], [[urania tetrafluorido]]) disvastiĝas en la tuta malvarmigaĵa volumeno. Kiel [[nuklea moderigilo|moderatoro]]n, oni uzas [[grafito]]n. Prototipo de la fluidsala reaktoro estis konstruita en 1954 en kadro de la usona esplora projekto, kiu havis la celon, konstrui nuklee pelitan longvojan bombaviadilon. Per pli bona neŭtrona gajno – depende je la ofta forigo de la neŭtronsorbaj disiĝaj produktoj el la reaktoro -, la fluidsala reaktoro povas esti uzata kiel [[kovreaktoro]], do ekfunkciigita per eta kvanto da nuklea brulaĵo, kaj plu funkciigata per nedisiĝeblaj [[nuklido]]j (do, ne [[radioaktiveco|radiaktivaj]]), ekz. [[torio]]-232, kiu estas pli ofta en la naturo ol la [[uranio]]. Avantaĝo de tiu reaktortipo estas, ke ĝi ne uzas akvon kiel malvarmigaĵon, tio eviteblas la trovarmiĝon de la sistemo kaj ties eksplodo. Plia avantaĝo estas, ke la fluida salo ne estas bruliĝebla, tiel ne eligas radioaktivaj gasojn – okaze de akcidento. Ĝi laboras je pli alta temperaturo, tiel ĝi estas pli efika ol la akvo-malvarmigita uran-reaktoro. Oni povas gajni saman energion per 30-ona kvanto da [[urano]]. Malavantaĝo de la reaktortipo estas, ke la teknologio ankoraŭ ne estas maturiĝinta, kaj ke ĝi estas multekosta, ĉar la saloj estas tre [[Korodo|korodaj]], tiel oni devas uzi kostajn materialojn. Sed oni ŝparas pro la malgranda bezono je nuklea brulaĵo, kaj pro tio, ke oni povas produkti pli maldika-murajn reaktorojn pro la pli malgranda interna [[premo]]. Pliaj faktoroj, kiuj malrapidigas la progreson de la esploro, estas la kontraŭintereso de la grandaj firmaoj kaj tiu de la armeo. Tiuj entreprenoj produktas reaktorojn bazatajn je uzo de uranio, tiel ŝanĝo de la sistemo kostas multe ĉe ili. La armeo bezonas la uraniajn reaktorojn, ĉar ties funkciado produktas la kromproduktan [[plutonio]]n, necesan por nukleaj bomboj. Spite al avantaĝoj de la fluidsala reaktoro, oni konstruis ĝis nun (2011) nur kelkajn eksperimentajn reaktorojn. {{Projektoj}} [[Kategorio:Nuklea energio]] [[Kategorio:Reaktortipoj]] gwjntwz1fc0k86iv0qpx5mcqfknot0n 0 371270 9366426 9361582 2026-05-04T08:49:44Z -wuppertaler 91614 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Bandeira-Sao-Gabriel-da Palha.webp]] → [[File:Bandeira de São Gabriel da Palha.webp]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 9366426 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |flago = Bandeira de São Gabriel da Palha.webp |blazono = Brasão São Gabriel da Palha.png |ŝtato = {{Brazilo}} |titolo de administra unuo1 = [[regionoj de Brazilo|Regiono]] |administra unuo1 = {{Sudorienta regiono de Brazilo}} |titolo de administra unuo2 = [[subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] |administra unuo2 = {{Espirito-Santo}} |regiono-ISO=BR |tipo1 = reliefo |zomo = 9 }} '''São Gabriel da Palha''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] [[subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Espirito-Santo]], kiu en [[2010]] havis 31 859 loĝantojn.<ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=9 de aŭgusto 2011|formato=HTML|aŭtoro=IBGE|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref> Laŭ la stato de [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Limnajbaroj estas {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de Espirito-Santo]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) {{municipoj de Espirito-Santo}} {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} [[Kategorio:Municipoj de Espirito-Santo]] pc8dvqhywwmbxovp8fo6rxdrmfusfq6 0 373738 9366165 9349812 2026-05-03T20:47:15Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9366165 wikitext text/x-wiki <noinclude> __TOC__ == Bibliografio de [[Tibor Sekelj]] == * Publikigaĵoj (Libroj, gazetartikoloj, ktp) ** verkitaj de Tibor Sekelj *** originaloj *** listo de tradukoj ** tradukitaj de Tibor Sekelj ** pri Tibor Sekelj </noinclude> {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{ĉ|o}} ''emfazitaj per oranĝa koloro estas eldonjaro, titolo kaj lingvo de originalo'' | align="right" |[{{fullurl:Tibor Sekelj/Bibliografio|action=edit}} Redakti la bibliografion] |} === Indekso === * [[Tibor Sekelj/Bibliografio/listo|Ordigebla simpligita listo]] {{:Tibor Sekelj/Bibliografio/indekso}} === Galerio === {{:Tibor Sekelj/Bibliografio/galerio}} {| class="wikitable" width="100%" |- ! Jaro ! Titolo ! Lingvo ! Eldonloko ! Eldoninto ! Kolekto ! paĝoj ! ISBN ! Priskribo |- | colspan="10" | === Literaturo === * Fabeloj, noveloj por junularo, por distro, ktp {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Cuentos|2}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1944|es|Cuentos de hadas Yugoeslavos|Tibor Sekelj| [[Bonaero]] | Editorial Molino| |102| | Traduko de Jugoslovenske narodne pripovetke prepricane za decu Juzne Amerike 29 cm. Bildoj de Lorenzo Molas}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|es|Cuentos de hadas Yugoeslavos|Tibor Sekelj| [[Barcelono]] | Editorial Molino| |102| | Jugoslavaj fabeloj, traduko de Tibor Sekelj bildoj de Jorge Samper|||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1947|pt|Contos de fadas Yugoslavos||Rio de Janeiro}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1945|eo|La trovita feliĉo|| Bonaero| [[Progreso]]| |19| | novelo legebla por kursfinintoj||||||originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1949|es|Viaje fuera del tiempo||La Paz|Gisbert y Cia.|Librería La Universitaria|157|(OCoLC)610345306 [[OCLC]]-numero 9202980|Vojaĝo ekster la tempo 21 cm. ilustrita, |originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1979|eo|Kumeŭaŭa, la filo de la ĝangalo||[[Antverpeno]] La Laguna|TK [[Stafeto]]|1-a eldono, belliteratura 42|94||infanlibro pri aventuroj inter la indianaj triboj en Brazilo, originale verkita en Esperanto|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1994|eo|Kumeŭaŭa, la filo de la ĝangalo||[[Roterdamo]]|[[UEA]]|2-a eldono|94|ISBN 9789063360184|infanlibro pri aventuroj inter la indianaj triboj en Brazilo, originale verkita en Esperanto.|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Kumeŭaŭa|22}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1957|sl|Kumeuaua, sin pragozda|Nina Vidervol |[[Ljubljano]]|Mladinska knjiga||73||ilustris Vladimir Laković}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|gu|Kumevava Prakrti nám ácaryo||Madras|||||Mirakloj de la naturo||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|hi|Kumevava Prakrti ke eŝĉarya||Madras|||||Mirakloj de la naturo||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|kn|Kumevava Prakrtiya vinódagalu||Madras|||||Mirakloj de la naturo||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|mr|Kumevava Nisargám ci lílá||Madras|||||Ludo de la naturo||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|ta|Kumevava Ivarkai vinótekal||Madras|||||Mirakloj de la naturo||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|te|Kumevava Prakrti vintalu||Madras|||||Mirakloj de la naturo||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1980|zh|Kumevava||[[Pekino]]|2-a eldono ||||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|he|Ben ja’ar habrešit||[[Tel-Avivo]]|Napomena|Materijalni opis |||79 ilustr.||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|is|Kumeŭaŭa sonur frumsógarns|[[Stefan Sigurdsson (esperantisto)|Stefan Sigurdsson]]||||||Legita en la radio en la somero de 1958||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1959|mk|Kumeuaua sin na prašumata|Tome Arsovski|[[Skopje]]|Kočo Racin|Biblioteka Galeb. Kolekto 3 Nr. 10|||73 ilustr||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1962|sq|Kumeuaua Bir Xhungle|Halil Jupa|[[Priŝtino]]|Rilindja||||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1975|sr|Kumevava sin prašume|Vladimir Laković ... [et al.]|[[Subotica]]|Osvit||113||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1985|sr|Kumevava sin prašume : omladinski roman|Vladimir Laković ... [et al.]|Subotica|Tibor Sekelj||113||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2003|sr|Кумевава, син прашуме|Andrej Vojković|[[Beogrado]]|Kreativni Centar|3a= / Kumevava sin prašume|Biblioteka Svet je jedan|95 + bildoj|ISBN 9788677812065 [[OCLC]]-numero 732607024|en cirila skribo bildoj : Andrej Vojković.11 x 18 cm 1a kaj 2a eld en 2003, 3a en 2006, 4a en 2008| / Kumevava sin prašume}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1988|hu|Kumevava, az őserdő fia|[[István Ertl]]|[[Budapeŝto]]|[[Magyar Eszperantó Szövetség]]||60 ||ilustris: Bánfalvy Ákos||hu=el Esperanto}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1983|ja|ジャングルの少年 /Janguru no shōnen|Ichirō Takasugi, Tatsuhide Matsuoka |[[Tokio]]|Fukuikan Syoten 福音館書店||147||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1985|rue|Kumevava sin pralesa|Mikola Skuban|[[Novi Sad]]|Ruske Slovo||113||||rue=el la serba}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1988|sv|Kumeuaua djungelns son|[[Leif Nordenstorm]]|[[Boden (Svedio)|Boden]]|Nordenstorms Förlag||68|ISBN 91-971004-0-4|ilustris: Maria Storvall||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1989|uk|Kumevava, syn ĝunhliv|[[Nadeĵda Nikolaevna Gordienko-Andrianova]]|[[Kievo]]|Veselka||||||uk=el la serba}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1992?|ne|Kumeŭaŭa la filo de la ĝangalo|Gamvir Man Shresta|[[Katmanduo]]|Jogamba Instituto de Esperanto||||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1999|es|Kumewawa el hijo de la selva|Guillermo Alfredo Cook|[[Karakaso]]|Fondo Editorial Tropykos||||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2010|mt|Kumewawa Iben il-Ġungla|K. Mallia. |[[Rabato]]|Wise Owl||72||Prozo tradukita||}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1973|eo|Ridu per Esperanto|| [[Zagrebo]]| [[Internacia Kultura Servo]]|3|55| | kun Nikolás Matijevic||||||originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1974|eo|Premiitaj kaj aliaj noveloj||[[Zagrebo]]| [[Internacia Kultura Servo]]| |52| | sep rakontoj, originale verkitaj en Esperanto||||||originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1977|hr|Padma, mala plesačica||[[Osijek]]|Biblioteka Revija|14|63||ilustris: Branko Marić (kroata originalo) [[OCLC]]-numero 254506883|originalo=hr}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Padma|1}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1988|sl|Padma, mala plesalka|Ivan Minatti|[[Ljubljano]]|Mladinska knjiga|Zbirka Pisanice|63| ISBN 9788611012551 [[OCLC]]-numero 439454057|ilustris Andrej Trobentar, 3.000 izv. Beseda o pisatelju in knjigi (postparolo de la verkisto) Berta Golob: 21 cm. }} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1978|eo|Papuazia insulo|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Papuazia insulo|1}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1978|hu|A pápuák szigetén|Brasnyó István|Újvidék|Forum||243||»Insulo Papua«, traduko de Papuanski dnevnik. ilustr. ; 20 cm. OCLC : 440486960}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1979|sh|Temudžin dečak Stepe||Subotica | Osvit | Biblioteka Savremeni pisci| 69 bild. 20 cm.| OCLC 8110690| Fikcia junulara romaneto pri Genghis Khan (1162-1227) kaj mongoloj|originalo=sh}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Temuĝino|3}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1993|eo|Temuĝino|[[Tereza Kapista]]|[[Belgrado]]| |3a=la filo de la stepo| |68| ISBN 8690107347||la filo de la stepo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1995|sk|Temudžin, syn stepy|Jan Vajs|Bratislava|Liptovsky Esperantsky Klub}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|19**|sr|Džingis-kan|Beograd|Borba|Planeta : zabavno-obrazovna biblioteka||30}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1974-75|sr|[[Oskar Vojnić]]|||||||Aperis, en revuo Rukovet, en tri partoj, en numeroj 11-12/1974, 1-2/1975 kaj 3-4/1975. |originalo=sr}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|A vilagjaro vadasz|1}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1980|hu|A világjáró vadász|Palusek Béla? |Szabadka (Subotica)|Életjel (Vivosigno) / Radnički univerzitet Veljko Vlahović|Minatűrök 34.|72||A világjáró vadász. Vojnich Oszkár élete és munkássága, Szabadka, La mondvojaĝanto-ĉasisto – Biografia verko pri [[Oskar Vojnić]] (1864-1914) mondvojaĝanto-ĉasisto, naskita en Subotica.<ref>[[Oskar Vojnić]] estas menciita en [[:fr:Tigre de Bali#Histoire de la chasse au tigre de Bali et de son extinction|franca]] kaj [[:en:Bali Tiger#Documentation.2C hunting and tiger culture in Bali|angla]] vikipedioj ĉar li mortigis en 1911 tigrojn de Balio kiujn li kontribuis entute malaperigi.</ref>, Palusek Béla (eble ankaŭ tradukis) preparis ĝin por presado, 14,5 x 9 cm, 300 ekz.}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Infanoj tra la mondo|1}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|hr|Djeca širom svijeta||[[Zagrebo]]|Školska knjiga|Smib|34||Kroata traduko de »Infanoj tra la mondo« ilustr. ; 27 cm. [[OCLC]]-numero 438938059}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|eo|Mondo de travivaĵoj||[[Pizo]]|[[Edistudio]]|1-a eldono|284|| aŭtobiografio pri vojaĝaventuroj tra ekzotikaj landoj en kvin kontinentoj.|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1990|eo|Mondo de travivaĵoj||[[Pizo]]|[[Edistudio]]|2-a eldono|284|ISBN 8870360121|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Mondo de travivaĵoj|2}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1976|sh|Na tragu doživljaja|Veselin Masleša| Sarajevo|Biblioteka Pingvin||252||21 cm.|[[OCLC]]-numero 4733149||||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|hu|Éjfélkor dőlnek a pálmák|Edvin Zalai|Budapeŝto|Gondolat|Világjárók 139|230|ISBN 9789632809984 ISBN 963280998X|(hungare »Palmo falas meznokte«)) traduko de Na tragu doživljaja / mondo de travivaĵoj [48] p. of plates : il. (iuj kol.) ; 20 cm. Mapoj on lining papers. |hu=el la serba|[[OCLC]]-numero 14265709||}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|eo|Mi vizitas mian farmon|||||||En Mondo de travivaĵoj p7-9||originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Mi vizitas mian farmon|2}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1987|hu|Utam a világban|Pál Avar|||78-87}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1989|sr|Posećujem svoju farmu|Zlatoje Martinov||En revuo Mostovi|Jaro. 20, Numero.77|45-47|ISSN 0350-6525}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|eo|Paco||Novi Sad|Forum||||Minilibro en kiu troviĝas la vorto »paco« en 100 diversaj lingvoj. 3 ĉ 3 cm kaj 15 ĉ 15 mm, |originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1985|eo|PACO||Novi Sad|Udruženje kolekcionara Jugoslavije (Jugoslavia Asocio de Kolektantoj)||||Minilibro en kiu troviĝas la vorto »paco« en 100 diversaj lingvoj. 300 ekz., kun aldono, 6,5 x 4,5 cm, kun 23 paĝoj en formo de leporello, la kovrilon desegnis Gyurkovics Hunor, kun listo de cent lingvoj (kvarlingve: Esperanta, serba/kroata, hungara, angla, indiko pri la lingvo) kun foto de Tibor, kaj unupaĝa teksto en Esperanto, hungara kaj serba lingvoj. La aldono same aperis en 300 ekzemplerojn. |originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1991|eo|PACO||Subotica|Esperanto-Societo Subotica||||Eldonita okaze de 23-a kongreso de Jugoslavia Esperanto-Ligo, en septembro 1991, 21 cm, en du variantoj: simple bindita, kun reliefa bildo sur kovrilo, 200 ekzemplerojn, kaj samaspektan, sed lukse binditan, nenumeritan bibliofilan eldonon en 12 ekzempleroj|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1988|eo|Neĝhomo||eo=/germane|[[Vieno]]|Pro Esperanto|Serio Instruo|20||Rakonto pri travivaĵo dum montgrimpado, kun germanlingvaj [[gloso]]j, Redaktis Herbert Mayer; 21 cm.|[[OCLC]]-numero 42676411|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Neĝhomo|1}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1986|uk|Neĝa homo/uk|Hordienko-Andrianova, Nadija|Vsevsit|Sil-hova ludyna skarly inkiv||||rakontoj, Trezoro de jukiroj}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1988|eo|Leporhundo|Ćamil Sijarić. [Esperantigis Tibor Sekelj]|Sarajevo|||87 - 91||Antologio de la moderna bosnia-hercegovina novelo 373.747-B.Esp- . |bn|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1989|eo|La nevidebla homo|Redaktis: Mirko Marjanoviĉ. Esperantigis: Tibor Sekelj|[[Sarajevo]]|||39 - 142||Fonto: Antologio de la moderna bosnia-hercegovina novelo, 373.747-B.Esp- |bn|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1991|eo|Kroatia esperanta poemaro|redaktis Lucija Borčić, Ivan Špoljarec, [[Zlatko Tišljar]]|Zagrebo|Internacia Kultura Servo / Međunarodni centar za usluge u kulturi|||110||Prezentitaj aŭtoroj: Antonija Albert, Lucija Borčić, Dalibor Brozović, Nikola Bubalo-Slavić, Zora Heide, Nikolaj Hohlov, Franjo Homar, Roger Imbert, Slavko Ježić, Damir Mikuličić, Đuro Rašan, Tibor Sekelj, Zdravko Seleš, Vesna Skaljer-Race, Mihailo Solovjev, Antun Šimunić, Franjo Šlabek, Mavro Špicer, Ivica Šponar, Benjamin Tolić, Božidar Vančik, Josip Velebit; Biografioj: p. 99-104; 20 cm|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|La nokto de bruaj spiritoj|1}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1992|hu|A lármás szellemek éjszakája||Székely, Erzsébet|Újvidék|Agapé|243||»La nokto de bruaj spiritoj«}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1992|eo|Kolektanto de ĉielarkoj||Pisa|Edistudio||117|ISBN 9788870360523 ISBN 9788870360520|noveloj kaj poemoj 21 cm|311168930|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Orbito|1}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1995|eo|Novelo en revuo Orbito nula 1 ||{{Senapartligilo|Santandero (Hispanio)}}|Grupo nifo||139|ISBN 9788460531166 ISBN 9788460531163 [[OCLC]]-numero 39246627|sciencfikcio kaj fantasto; 17 cm<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://esperanto-usa.org/retbutiko/index.php?main_page=product_info&cPath=20_370&products_id=12880 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-08-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120205065817/http://esperanto-usa.org/retbutiko/index.php?main_page=product_info&cPath=20_370&products_id=12880 |arkivdato=2012-02-05 }}</ref>}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|****|eo|Reeĥoj. Jugoslavia poemaro|||||||Aŭtoroj: ALBERT, Antonija; HOMAR, Franjo; LABÁTH, Ján; MODRIJAN, Franjo; PAVLOVIĆ, Milivoje; RAŠAN, Đuro; ROGELJ, Tone; SEKELJ, Tibor; SKALJER-RACE, Vesna; SREDIĆ, Gvozden kaj aliaj Notoj: Prologo de Marinko ĜIVOJE; enkonduko de Marjorie BOULTON Bretaro: G en Biblioteko Butler, Londono, UDK: 8 (497.1)-182 |originalo=eo}} |- | colspan="10" | === Vojaĝpriskriboj Montgrimpado === {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1944|es|Tempestad sobre el Aconcagua||[[Bonaero]]<br/>[[Meksikurbo]] |Ediciones Peuser<br/> Editorial Diana||274||romano pri ekspedicio al la argentina monto [[Akonkagvo]], originale verkita en la hispana, ill., map ; 23 cm. 8°|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1947|es|Tempestad sobre el Aconcagua y Un año después||Bonaero|Editorial Albatros|2a eld.|286||Reeldono kun kroma ĉapitro pri la dua ekspedicio|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1948|es|Tempestad sobre el Aconcagua||Meksikurbo| Editorial Diana|3a eld.||||originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1949|es|Tempestad sobre el Aconcagua||Bonaero|Editorial Albatros|4a eld.|286|||originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1954|es|Tempestad sobre el Aconcagua||Meksikurbo|Editorial Constancia|3a= ...con un nuevo capítulo Un año más tarde|5a eld|296||ill., map ; 21 cm.| ...con un nuevo capítulo Un año más tarde|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Akonkagvo|8}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1947|en|Review of Tempestad sobre el Aconcagua|||Geographical Journal|Jan. - Mar., 1947, vol. 109, no. 1/3, |127-128 |ISSN: 0016-7398 OCLC : 482589230|T C; Tibor Sekelj, JSTOR}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1955|hr|Oluja na Aconcagui|[[Ivo Večeřina]]|[[Zagrebo]]|Epoha|3a=i godinu dana kasnije||183||ilustr. ; 21 cm. 8°. |hr=el hispana|i godinu dana kasnije}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|cs|Búrka na Aconcagui|[[Eduard V. Tvarožek]]|[[Martin]]|[[Osveta]] |[[Hory a ľudia]] 5|149||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1958|sl|Vihar nad Aconcaguo|Niko Košir|[[Ljubljana]]|[[Mladinska knjiga]]|Globus : zbirka potopisov, monografij, dnevnikov in življenjepisov slavnih raziskovalcev|203||ilustr. ; 20 cm. }} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1959|eo|Tempesto super Akonkagvo|[[Enio Hugo Garrote]] Antonije Sekelj|[[Belgrado]]|[[Serbia Esperanto-Ligo]]||227||bildoj, red. kaj korektis: [[Antonije Sekelj]] reviziis la aŭtoro kaj Esperanto-instituto, Beograd.}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1960|hu|Vihar az Aconcaguán és egy évvel később|Vukovics Géza|Novi Sad|Forum Könyvkiadó|2a eld. en 1980 |301||ilustr. ; 17 cm. Székely Tibor }} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1990|ja|Akonkagua sanchō no arashi.|Kurisu Kei kaj Akane Kei (tradukis el Esperanto)|Tōkyō|Fukuinkan shoten|||ISBN 9784834010305 4834010309 |}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1999|ja|アコンカグア山頂の嵐|Kurisu, Kei kaj Kurisu, Akane 栗栖継,栗栖茜訳 栗栖, 継, 栗栖 (el Esperanto)|Tōkyō|筑摩書房 Chikuma Shobō|3a=/Akonkagua sanchō no arashi|Chikuma bunko|333 |ISBN 9784480034984 44800349863|bildoj, mapo bindita /Akonkagua sanchō no arashi}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2008|ja|アコンカグア山頂の嵐|Kei Kurisu; Akane Kurisu |Tōkyō|海山社 Kaizansha|3a=/ Akonkagua sanchō no arashi||303|ISBN 9784904153017 ; OCLC : 263134048|チボル・セケリ. チボル・セケリ著;栗栖継;栗栖茜訳. 栗栖継. 栗栖茜. ; Tibor Sekelj; Kei Kurisu; Akane Kurisu; 19 cm.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bk1.jp/product/03053918 |titolo=アコンカグア山頂の嵐 / Akonkagua sanchō no arashi |alirdato=2011-08-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120118220616/http://www.bk1.jp/product/03053918 |arkivdato=2012-01-18 }}</ref>/ Akonkagua sanchō no arashi}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1945|es|La conquista de las Cumbres||Bonaero|Editorial Atlantida|Colección Oro de cultura general, 78.|160||hispanlingve: »Konkerado de la montoj« 160 p. : ill. |18 cm.|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1946|es|Por tierra de Indios||Bonaero|Ediciones Peuser||235||pri la travivaĵoj de la aŭtoro kun indianoj en tropika regiono de Brazilo, originale verkita en la hispana|illus., ports., map. 23 cm.|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1951|es|Por tierra de Indios||Bonaero|Ediciones Peuser|2-a eldono<ref>http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb33171701x/PUBLIC</ref>|235||illustration, pl., cartes, couv. ill. [Acq. 8173-68] |In-8° (23 cm)|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1967|es|Por tierra de Indios||Bonaero|Libros Centenario|||||originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Tra lando de indianoj|8}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1947|en|Review of Por tierra de Indios|||Geographical Journal|Apr. - Jun., 1947, vol. 109, no. 4/6,|p. 250-251|ISSN: 0016-7398|L E J, Tibor Sekelj, recenzo, Datumbazo: JSTOR}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1957|en|Through the jungles of Brazil|Irene van Raalte |Bombay|Jaico||239||plena en mallongigita eldono}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1950|de|Durch Brasiliens Urwälder zu wilden Indianerstämmen|[[Rodolfo Simon]] |[[Zuriko]]|[[Orell Füssli]]||210||8 apartaj ĉapitroj kun 29 bildoj, map. 24 cm. }} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1955|hu|Brazília őserdeiben|Fehér Ferenc |Novi Sad|Testvériség-Egység Könyvkiadóvállalat|Forum Könyvkiadó, Újvidék|221||illus., ports.}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1956|cs|Pralesmi Brazílie |[[Matilda V. Husárová]]|[[Martin]]|[[Osveta]]|[[Svetom]] 9|161|||cs= el la germana}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1956|hr|Kroz brazilske prašume do divljih indijanskih plemena|Zlata Marić |Zagreb|Glas rada|Potopisi|164||pril., f. zvd |20 cm. }} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1956|sr|Узємљи Индијанаца|Dušan Vidmar, Aleksandar Jakšić kaj Ivan Stamenković |Beograd|Naučna knjiga||170||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1966|sl|V dezeli Indijancev po brazilskih rekah gozdovih|[[Peter Kovačić]] |[[Mariboro]]|[[Zalozba obzorja Maribor]]|Križem sveta, 21.|248||ilustr. |19 cm.}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1970|eo|Tra lando de indianoj|[[Ernesto Sonnenfeld]] |[[Malmö]]|[[Eldona Societo Esperanto]]||186||19 cm. reviziis la aŭtoro.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.algonet.se/~eldona/1indianoj.html |titolo=Tra lando de indianoj |alirdato=2011-08-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050103221559/http://www.algonet.se/~eldona/1indianoj.html |arkivdato=2005-01-03 }}</ref>}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1954|es|Ocaso en el Paraiso||Tlacoquemecatl, Meksikurbo|Editorial Constancia, S.A.||282||Sunsubiro en la paradizo. Fotografaĵoj de Tibor Sekelj kaj Maria R. de Sekelj ĉefe ilustrita ; 20 cm.<ref>Klasifiknumero en Kanada nacia biblioteko:LC Call no.: F2519.1.A6 S45 1954 Temo: Indians of South America--Brazil--Amazonas Amazonas (Brazil)--Social life and customs [[OCLC]]-numero 70424366</ref>|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1959|eo|Nepalo malfermas la pordon||[[La Laguna]] Kanariaj Insuloj|[[Régulo]]|[[Stafeto]] popularscienca 2|212||Kun leksikologiaj komentoj de [[Juan Régulo Pérez]]. il. 24 cm. |originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Nepalo malfermas la pordon|4}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1959|sh|Nepal otvara vrata|[[Antonije Sekelj]] |Belgrado|Izdavacko preduzece Rad|Edicija Putopisi|212||ilustr.|-}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1959|en|Window on Nepal|[[Marjorie Boulton]]|[[Londono]]|[[Robert Hale]] Limited||190||ilustr. 23 cm 8°. mapoj, 6 tabeloj}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1960|en|Review of Window on Nepal|Marjorie Boulton||Royal Institute of International Affairs|International Affairs|268-269|ISSN: 0020-5850|Kunaŭtoroj: P.G. Pendsay Tibor Sekelj<br/> 1944-) Apr., 1960, vol. 36, no. 2, p. [[OCLC]]-numero 478542943 datumbazo JSTOR anglalingva recenzo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1960|sl|Nepal odpira vrata|[[Boris Grabnar]] |[[Ljubljana]]|[[Mladinska knjiga]]|Globus : zbirka potopisov, monografij, dnevnikov in življenjepisov slavnih raziskovalcec|208||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1960|es|Nepal abre la puerta|Santiago Ferrari |Bonaero|Ediciones Peuser||293||ilus. |22 cm., }} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1961|sq|Ku nuk ka mberri qytetnimi|Nexhat Begolli|Priŝtino|Rilindja||||albana traduko de »Mi malkovris urbon«|eo|originalo=sq}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1991|eo|Ĝambo Rafiki||[[Pizo (Italio)|Pizo]]|[[Edistudio]]|3a=La karavano de amikeco tra Afriko||173|ISBN 88-7036-041-5|La karavano de amikeco tra Afriko|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Ĝambo Rafiki|5}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1965|hr|Karavana prijateljstva||Zagreb|Epoha|Biblioteka Globus, Potopisi|252||plates. 20 cm. : ilustrita }} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1965|hu|Gyambo, rafiki : a Barátság karavánja Afrikában|Gellér Tibor|Újvidék/ Novi Sad|Forum||213||ilustr. ; 20 cm.}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1965|sl|Djambo rafiki. Pot karavane prijateljstva po Afriki|[[Tita Skerlj-Sojar]] |Ljubljana|Mladinska knjiga||184}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1964|sq|Gjambo Rafiki, karvani i miqsis neper Afrike|Nehar Fehimi kaj Fadil Bujari|Prishtine|Rilindja||}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2014|eo|De Patagonio ĝis Alasko||[[Đurđevac]]|Grafokom||250|ISBN 978-953-7818-043|Kolekto da vojaĝrakontoj rilataj al Ameriko|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Alasko-Patagonio|1}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1988|hu|Patagóniától Alaszkáig: útirajzok|Vukovics, Géza|Újvidék|Forum||113|ISBN 9788632301429 ISBN 863230142X|ilustr. ; 21 cm. Székely Tibor|[[OCLC]]-numero 444682596 Tiraz? 1000.}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} |- | colspan="10" | === Etnografia libro === * Vojaĝante tra [[Sudameriko]], [[Afriko]], [[Azio]], [[Aŭstralio]] kaj [[Oceanio]] li kreis abundan [[etnografio|etnografian]] kolekton, kiun li donacis al la [[Etnografia muzeo de Zagrebo]]. Pri lia verko kiel etnografo, ne forgesinde estas ''« Elpafu la sagon »'' kie li prezentas tradukojn de registraĵoj kiujn li surbendigis dum siaj vojaĝoj. Tiu verko elstaras el la kutima t.n. esperanta movado kaj vere tuŝas ian mondan kulturon. {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1950|es|Donde la civilización termina: vida de las tribus del Amazonas||Bonaero|Albatros||261||ilus. 24 cm.|originalo=es|7= 1a eldono<ref name="Ubicación física">Ubicación física : S2AH142703 Número Inventario : 00502844 (OCoLC)656996903 [[OCLC]]-numero 13523529 [[OCLC]]-numero 24767863 Notes: Master negative held by: CUY. (DLC) 51036117 (OCoLC)13523529 [[OCLC]]-numero 692062241 1 online resource ( p.) illus.</ref> }} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2002|es|Donde la civilización termina: vida de las tribus del Amazonas|||California Digital Library, University of California||261|originalo=es|3a=<ref>Master and use copy. Digital master created according to Benchmark for Faithful Digital Reproductions of Monographs and Serials, Version 1. Digital Library Federation, December 2002.</ref>}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Donde la civilizacion|3}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1984|hu|Emberevők között : útirajz|Vukovics Géza|Szabadka|Minerva, Forum Könyvkiadó,Újvidék||176||Traduko de la verko: Kie civilizo ĉesas (Inter kanibaloj vojaĝnotoj) al la hungara, [16] p. kun tabeloj ; 21 cm. |[[OCLC]]-numero 444540329}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1956|sl|Daleč od civilizacije : življenje plemen ob Amazonki|M.O. kaj N.D.|Ljubljana|Mladinska knjiga|Globus, [12]|154||Malproksime de la civilizo la vivo de triboj apud Arizono; [8] str. pril. ; 20 cm. |[[OCLC]]-numero 439764224}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1956|sr|Gde civilizacija prestaje : kroz brazilijanske prašume|Miodrag Gardić|Beograd|Izdavacko preduzece Rad||180||Kie civilizo ĉesas – tra brazilaj praarbaroj}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1983|eo|Elpafu la sagon|| Roterdamo|UEA|3a=el la buŝa poezio de la mondo| [[Serio Oriento-Okcidento]] 18|187| ISBN 92-9017-025-5 |Antaŭparolo: [[Grégoire Maertens]], Listo de uzita literaturo: p. 181-182 <ref>[[OCLC]]-numero 13240552 [[OCLC]]-numero 477347943 [[OCLC]]-numero 717684275</ref>|el la buŝa poezio de la mondo||originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Elpafu la sagon|3}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1979|sq|Shigietë e ngrehur (Poezi gojore botërore)|Rifet Kukaj|Priŝtina, Kosovo|Rilindja}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|mk|Na duša sarai : od usmenata poezija na svetot|Svetlana Hristova-Jociḱ|Skopje|Makedonska kniga|3a=<ref name="ReferenceA">[Aus d. mündlichen Dichtung aus aller Welt, mazedon.] Udvalgte digte fra forskellige verdensdele oversat via serbokroatisk. Sjelens gløder : fra verdens mundtlige folkedigtning. [[OCLC]]-numero 164651316 [[OCLC]]-numero 475220847</ref>||212||Antologio. Desegnoj; Kosta Bojadžievski.|<ref name="ReferenceA"/>}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1986|sh|Odapni strelu put zvezda: usmena poezija drevnih naroda|Tibor Sekelj|eldonejo Bagdala ([[Kruševac]]))|Poezija naroda|3a=<ref name="ReferenceB">[[OCLC]]-numeroj 18640820 kaj 440171602</ref>|199|ISBN 9788670870123 8670870126|Antologio ill. ; 24 cm. [elekto, traduko kaj desegnoj : Tibor Sekelj]|<ref name="ReferenceB">[[OCLC]]-numeroj 18640820 kaj 440171602</ref>}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} |- | colspan="10" | === Geografio === {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1968|eo|Mondmapo|| Beogrado| Izdavac Geokarta / [[Internacia Instituto por Oficialigo de Esperanto]]| | | | Politika mondmapo kun teksto en Esperanto, laŭ decidoj de Internacia Komisiono por ordigo de geografiaj nomoj, 1 : 42 000 000, Eŭropo, Mezoriento, mondo, dorsflanke land- kaj lok-nomoj en Esperanto, Redaktis. Lic. Tibor Sekelj, 13 koloroj sur bonkvalita papero, 950 x 610 (faldite 20 x 12,5 cm.), kartona<ref>[http://www.librarything.com/work/9417032 Mondmapo] [[OCLC]]-numero 71560895 [[OCLC]]-numero 718409141 [[OCLC]]-numero 497254272 [[OCLC]]-numero 494746337 http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb40613800n/PUBLIC Notice n° : FRBNF40613800</ref>||||||originalo=eo}} |- | colspan="10" | === Lernolibroj === {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1960|eo|Kurso de Esperanto, laŭ aŭdvida struktura metodo|| | | |48| | kun Antonije Sekelj, Ilustr. de Klas Aleksandar kaj Novak Koloman||||||originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1960|sh|Dopisni tečaj Esperanta|Antonije Sekelj|Beograd|Savez esperantista Srbije (ELKO)||63||Koresponda kurso de Esperanto.|originalo=sh}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1970|es|Curso fundamental de esperanto||México|Asociación Juvenil de Esperanto||132||Hispanlingva lernolibro de Esperanto Esperanto idioma internacional. il. ; 23 cm.|[[OCLC]]-numero 437266852|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1984|eo|lernolibro|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Lernolibro|5}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1984|hr|Esperanto : udžbenik međunarodnog jezika|A osnovni stupanj zagrebačka metoda|| Zagreb|3a=A osnovni stupanj zagrebačka metoda| Međunarodni centar za usluge u kulturi / Internacia Kultura Servo| | | | lernolibro de la internacia lingvo / A elementa kurso : la zagreba metodo aŭtoroj :[[Roger Imbert]]; Tibor Sekelj; [[Ivica Špoljarec]]; [[Spomenka Štimec]]; [[Zlatko Tišljar]]; k al; 6.dopunjeno i izmjenjeno izd.}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1995|de|Lehrbuch der internationalen Sprache Esperanto}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1993|it|Esperanto. Introduzione alla lingua internazionale|G. Sincovich||Cooperativa Ed. Esperanto|Édition 2|80|ISBN 9788885872035 8885872034|Roger Imbert, Tibor Sekelj, Ivica Spoliarek Rédacteur F. Pennacchietti}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1993|pt|Aprenda Esperanto}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1996|sl|Esperanto : učbenik mednarodnega jezik}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} |- | colspan="10" | === Libroj kaj broŝuroj pri Esperanto === {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Common language for Africa|2}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1962|en|The international language Esperanto, common language for Africa, common language for the world|[[John Christopher Wells]]| Roterdamo| UEA| |11||}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1962|fr|La langue internationale Espéranto, la langue commune pour l’ Afrique, la langue commune pour le monde entier|Suzanne Minault el Esperanto|Rotterdam|UEA||12||}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1953|es|La importancia del idioma internacional en la educacion para un mundo mejor||Meksikurbo|[[Asociación Mexicana de Esperanto]]||13|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|eo|La lingva problemo de la Movado de Nealiancitaj Landoj - kaj ĝia ebla solvo.||Rotterdam|Universala Esperanto-Asocio|Esperanto-dokumentoj, 13E|12||(Kelkaj rekomendoj.); 21 cm.| [[OCLC]]-numero 64799576|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/kapo|Lingva problemo|2}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|en|The language problem in the non-aligned movement and its possible solution - some recommendations||Rotterdam|Universala Esperanto-Asocio|Esperanto-dokumentoj, 26 26A|12||(Kelkaj rekomendoj.); 22 cm.| [[OCLC]]-numero 612423793 [[OCLC]]-numero 9584683 [[OCLC]]-numero 65007584}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1981|fr|Le Problème linguistique au sein du mouvement des pays non alignés et la possibilité de la résoudre. ||Rotterdam|Universala Esperanto-Asocio|Esperanto-dokumentoj, 10F|16||(Quelques recommandations.); 21 cm.| [[OCLC]]-numero 64798955}} {{Bibliografio/tradukoj/fino}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1988|eo|Kelkaj soci-politikaj aspektoj de la rezolucio de Unesko en la jaro 1985||Sarajevo|Sociaj aspektoj de la Esperanto-movado||111 - 116||Lokale Signatur 373.784-B.Esp- |originalo=eo}} |- | colspan="10" | === Vortaro === * Tibor Sekelj kunlaboris en la redakto de 20-lingva [[muzeologio|muzeologia]] [[vortaro]] {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1986|mul|Dictionarium Museologicum||Budapest|HEA ICOM. Internacia komitato por dokumentado. Terminologia laborgrupo|3a=<ref name="ReferenceC">[[Dictionarium Museologicum]], Dictionary of museology, Dictionnaire de muséogie, Diccionario museológico, Muzejnyj slovar, 20-lingva terminaro por 1623 muzeologiaj nocioj, Ĉefred. Éri, István; Végh, Béla, bindita 24cm; {{lingvokodo|en|fr|es|ru|de|bg|cs|da|eo|fi|hu|it|nl|no|pl|pt|ro|sr|sk|sv}}</ref>|Nacia Centro de Muzeoj (Hungario)|55+774|ISBN 963-571-174-3 | 20-lingva terminaro por 1623 muzeologiaj nocioj, Programoj kaj publikigaĵoj subtenataj de Unesko<ref>http://unesdoc.unesco.org/Ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=73356&set=4A8A0682_2_23&gp=0&lin=1&ll=1 UNESCO Library - UNESCO HQ CLD TDR - UNESCO HQ CLD TDR, lib 73356</ref><ref>[http://katalogo.uea.org/index.php?inf=3070 Dictionarium Museologicum] en la katalogo de UEA</ref>|<ref name="ReferenceC">[[Dictionarium Museologicum]], Dictionary of museology, Dictionnaire de muséogie, Diccionario museológico, Muzejnyj slovar, 20-lingva terminaro por 1623 muzeologiaj nocioj, Ĉefred. Éri, István; Végh, Béla, bindita 24cm; {{lingvokodo|en|fr|es|ru|de|bg|cs|da|eo|fi|hu|it|nl|no|pl|pt|ro|sr|sk|sv}}</ref>|originalo=mul}} |- | colspan="10" | === Revuoj === * Revuoj kiujn Tibor Sekelj ĉefredaktoris {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1945|es|Rutas|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1956-63|eo|Geografia revuo|10=1956, n-ro 1, 1957, n-ro 2, 1958, n-ro 3, 1961, n-ro 4, 1963, n-ro 5, 1964, n-ro 6|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1966-68|eo|IOE-gazeto|Ĉefred.: Tibor Sekelj||Organo de Inst. oficialigo de Esperanto.||||Kolekto de revuo (3,21 ff.: Esperanto Gazeto). . Illustr. Jaro 1.1966- . Poste titolita: Esperanto Gazeto. 1968-72 |originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1968-72|eo|Esperanto Gazeto|Ĉefred.: Tibor Sekelj||Organo de Inst. oficialigo de Esperanto.||||Numeroj: 3.1968. 5.1970-7.1972 No 1-25. 36/37-50. 52/53-65|originalo=eo}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1983-1988|eo|VELO|ĉefredaktoro Tibor Sekelj|Subotica|Esperanto-societo Subotica|||| Velo : bulteno de Vojvodina Esperanto-Ligo / bilten Saveza za esperanto Vojvodine, revuo en Esperanto, Ilustr. ; 20 cm. glavni i odgovorni urednik . [[OCLC]]-numero 441790675|originalo=eo}} |- | colspan="10" | === Artikoloj verkitaj de Tibor Sekelj === * Tibor Sekelj verkis amason da artikoloj kiuj aperis en tre diversaj revuoj. Jen estas mencio de kelkaj el ili.. {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1948|es|Excursión a los Indios del Araguia (Brasil)|||Runa : archivo para las ciencias del hombre|vol. 1|97-110|[[OCLC]]-numero 718015582|originalo=es}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1955|sr|Ekspedicija na Mato Groso|||En Revuo: Braničevo.|Jaro. 1, Nro. 1 (januaro 1955)|53-54|ISSN 0006-9140|Ekspedicio al Mato Grosso|originalo=sr}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1976|en|An ethnologic museum of the future|||Zeitschrift für Ethnologie|101 (heft 2)|256-264|Artikolo [[OCLC]]-numero 39377787|originalo=en}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1987|sr|Svet u njenim rukama|||En Revuo: Rukovet|Jaro. 33,Nr. 2|173-174|ISSN 0035-9793|Poemo serblingva: La mondo en ŝiaj manoj|originalo=sr}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1992|hu|Krokodilvadászat|||En Revuo: Jó Pajtás|46. évf., 28. sz. (1992. okt. 15.)|16-17|ISSN 0350-9141|»Krokodilĉasado«|eo|originalo=hu}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2004|hu|Nincs hideg az igluban|||En Revuo: Jó Pajtás|58. évf., 22./23. sz. (2004. jún. 10.)|16|ISSN 0350-9141|»En igluo ne estas malvarme«|eo|originalo=hu}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2005|hu|Találkozás emberevőkkel : (részletek)|||En Revuo: Jó Pajtás|59. évf., 30. sz. (2005. okt. 20.)|18|ISSN 0350-9141|»Ekkonu homojn pere de manĝoj«|eo|originalo=hu}} |- | colspan="10" | === Artikoloj kaj verkoj pri Tibor Sekelj === * Tibor Sekelj estas temo de multaj artikoloj. Jen kelkaj el ili {| class="wikitable" width="100%" |- ! Jaro ! Titolo ! Aŭtoro ! Lingvo ! Eldonloko ! Eldoninto ! Kolekto ! paĝoj ! ISBN ! Priskribo {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1982|sr|Intervjuo kun Tibor Sekelj pri La mondo de travivaĵoj|Milorad Grujić|Letopis Matice Srpske||Jaro. 158, libro: 430, (julio-аŭgusto. 1982)|112-120}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1983|sr|»Do Akonkagve i nazad« (Ĝis Akonkagvo kaj reen)|[[Milovan Miković]] kaj Petar Vukov|Subotica|Revuo [[Rukovet]]|nro 5/83|60-72||Intervjuo kun Tibor Sekelj en artikolo de [[Milovan Miković]] kaj Petar Vukov}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1983|eo|La mondo de Tibor Sekelj||Subotica|Eldona Sekcio de Esperanto Societo en Subotica||||5 minilibroj. Lignogravuris Andrusko Karoly. # Afriko. 6 Bl., 44 gravuraĵoj. # Ameriko. 8 Bl., 44 gravuraĵoj. # Azio. 7 Bl., 45 gravuraĵoj. # Eŭropo. 6 Bl., 44 gravuraĵoj. # Oceanio. 6 Bl., 41 gravuraĵoj.}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|1989|eo|Tibor Sekelj, pioniro de la dua jarcento|[[Spomenka Štimec]]|[[Vieno]]|[[Pro Esperanto]]||20||Biografia eseo. Intima skizo pri la aŭtoro kaj mondvojaĝanto. 21cm}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2011|eo|Tibor Sekelj, ĵurnalisto, esploristo kaj verkisto, membro de [[Akademio de Esperanto]] kaj [[honora membro de UEA]]|[[Zlatko Tišljar]]|[[Roterdamo]]|en [[Revuo Esperanto]]|Jaro 104, Numero 1248, junio 2011|124-125}} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=|2012|mul|Simileco kaj diverseco, el la etnologia kolekto de mondvojaĝanto Tibor Sekelj (ekspozicio, katalogo)|Đorđe Dragolović, [[Milovan Miković]], [[Chen Yuan]], [[Marjorie Boulton]], [[Teresa Nemere]] (aŭtorino de la ekspozicio), Szölõsy Vágó László|Subotica|Esperanto-Societo «Tibor Sekelj»||120|ISBN 978-86-915679-0-3|pretigita okaze de ekspozicio en Subotica de la 18-a de majo ĝis la 10-a de junio 1995, la katalogo aperis nur en 2012; multaj bildoj|mul={{lingvokodo|sh|sr|hu|en|eo}} }} {{Bibliografio/tradukoj/ero|aŭtoro=Tibor Sekelj|2017|eo|Esperanto-gulaŝo: ĉarma pejzaĝo sur Parnaso|Yu Jianchao|Novjorko|[[Beletra Almanako]]|Numero 30, oktobro 2017|132-135|9781595693617|Pri Tibor Sekelj kaj malfacilo traduki ĉinen la vorto ''gulaŝo'', uzita metafore de [[Marjorie Boulton]] en titolo de artikolo pri Sekelj.}} |} |} <noinclude> ==Notoj kaj referencoj== {{referencoj|2|alteco=200}} [[Kategorio:Tibor Sekelj|Bibliografio]] [[Kategorio:Eldonaĵoj de Internacia Kultura Servo]] </noinclude> px2hzu2i8p10s91rfdnoe100x7rh9oj 0 389858 9366467 9247820 2026-05-04T09:17:49Z ThomasPusch 1869 9366467 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|Ĉefministro de Finnlando]] | dosiero = Coat of arms of Finland.svg | periodo = 2011-2014 | antaŭ = [[Mari Kiviniemi]] | post = [[Alexander Stubb]] }} {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Eŭropa Komisiono|EU-Komisionano]] | dosiero = Flago-de-EU.svg | nomo = por {{FIN}} | periodo = [[2015]]–[[2019]] | antaŭ = [[Olli Rehn]] | post = [[Jutta Urpilainen]] }} }} [[Dosiero:Jyrki Katainen A4.jpeg|eta]] '''Jyrki Tapani KATAINEN''' (naskita la 14-an de oktobro 1971 en [[Siilinjärvi]]) estis la [[ĉefministro]] de [[Finnlando]] ekde junio 2011 ĝis 2014. Li estas membro de la parlamento, la prezidanto de la konservativa-liberala [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicia Partio]] kaj unu el la dek vicprezidantoj de la [[Eŭropa Popola Partio]]. Li [[magistro|magistriĝis]] pri sociaj sciencoj en la [[Universitato de Tampere]]. Katainen kreskis en Siilinjärvi. Antaŭ sia politika kariero li laboris interalie kiel instruisto. Jam 22-jara li estis elektita urba deputito en Siilinjärvi. Ekde 1999 li estas parlamentano, de 2001 ĝis 2004 li estis vicprezidanto de sia partio, kaj en 2004 la partio elektis lin prezidanto. En 2007 la Nacia Koalicia Partio, kiun do estris Katainen, fariĝis la due plej granda partio, kaj Katainen estis nomumita ministro pri financoj kaj vic-ĉefministro en la nova registaro. En Aprilo 2011, en la parlamentaj elektoj, la Nacia Koalicio iĝis la plej granda partio en la lando. Post longa kaj malfacila intertraktado pri formado de nova registaro, la parlamento elektis lin ĉefministro kaj lia kabineto kun entute ses partioj estis formale nomumita de la prezidanto la 22-an de Junio 2011. Katainen sciigis en Aprilo 2014, ke li ne plu kandidatos por la prezidanteco en sia partio. Tio praktike signifas, ke en Junio la partio elektos nova prezidanton, kiu plej verŝajne ankaŭ transprenos la postenon de [[ĉefministro]].<ref>http://www.taloussanomat.fi/politiikka/2014/04/05/jyrki-katainen-jattaa-paaministerin-tehtavat/20144904/12</ref> {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Komisiono Juncker}} == Fontoj == * [http://www.eduskunta.fi/triphome/bin/hex5000.sh?hnro=571 informoj pri Jyrki Katainen en la Parlamento de Finnlando] (en la Finna, Sveda kaj Angla) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.jyrkikatainen.fi/ La retpaĝo de Jyrki Katainen] en la Finna, parte en la Angla. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Katainen, Jyrki}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Membroj de la Eŭropa Komisiono]] [[Kategorio:Komisiono Juncker]] lxyfi9qxtt0fucq2tbel732eat6alk5 0 392197 9366207 8455867 2026-05-03T22:54:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366207 wikitext text/x-wiki {{Titolo|''{{lang|la|Achnatherum}}''}} {{Taksonomio |nomo = Achnatherum |koloro = lightgreen |dosiero = Achnatherum hymenoides.jpg |dosiero larĝo = 180px |priskribo de dosiero = ''Achnatherum hymenoides'' |filumo = ''[[Magnoliophyta]]'' |klaso = ''[[Liliopsida]]'' |subklaso = ''[[Commelinidae]]'' |ordo = ''[[Poales]]'' |familio = ''[[Poaceae]]'' |subfamilio = ''[[Pooideae]]'' |tribo = ''[[Stipeae]]'' |genro = ''Achnatherum'' |genro aŭtoritato = [[Ambroise Marie François Joseph Palisot de Beauvois|P.Beauv.]] [[1812]] |vikispecio = |komunejo = }} '''''Achnatherum''''' estas [[Genro (biologio)|genro]] de [[planto]]j de la subfamilio de ''[[Pooideae]]''. La genro estas proksima de la genro ''[[Stipa]]''. == Priskribo == Ili estas [[staŭdo|staŭdaj]]. Ili havas [[spiketo]]jn kun nur unu [[floro]]. == Disvastiĝo == == Ĉefaj specioj == La genro enhavas ĉirkaŭ 50 speciojn. * ''[[Achnatherum calamagrostis]]'' * ''[[Achnatherum coronatum]]'' * ''[[Achnatherum hymenoides]]'' * ''[[Achnatherum inebrians]]'' * ''[[Achnatherum nelsonii]]'' * ''[[Achnatherum scribneri]]'' * ''[[Achnatherum speciosum]]'' * ''[[Achnatherum splendens]]'' * ''[[Achnatherum lettermanii]]'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * ''Timber press pocket to ornemental grasses'' Rick Dark 2004 == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF22/Achnatherum.pdf Flaŭro de Ĉinio]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Projektoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Stipeoj]] o1ix6sekjp7in41otuceg9i6xkki9qy 1 398335 9366592 6868862 2026-05-04T11:50:53Z Sj1mor 12103 /* "por tiu verko" */ nova sekcio 9366592 wikitext text/x-wiki __TOC__ == VIAF:47869953 == [http://viaf.org/viaf/47869953/#Zamenhof,_Lidia,_1904-1942 /viaf/47869953/#Zamenhof,_Lidia,_1904-1942] == Sufikso -in- == Pri [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Lidja_Zamenhof&type=revision&diff=6866074&oldid=6860974 redaktoj de Paculo, malaprobitaj de RG72]: El mia propra stila vidpunkto, la sufikso -in- estu uzata: # se la sekso ankoraŭ ne estas alimaniere specifita, aŭ # en la malmultaj vortoj, kie la radiko estas esence vira, kiel patro/patrino, frato/fratino, ktp. Ne necesas diri "sekretariino" aŭ "instruistino," kiam oni jam specifis ŝian sekson. [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 19:34, 3 feb. 2020 (UTC) == "por tiu verko" == " Apartan famon alportis al ŝi la traduko de ''[[Quo Vadis?]]'' de Sienkiewicz, [[Nobel-premio|Nobel-premiito]] por tiu verko, esperantlingve publikigita en [[1933]]. Ĉu vere? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:50, 4 maj. 2026 (UTC) lrtuhkjrys97qzaec653w4cx7740tmb 0 399249 9366270 9004006 2026-05-04T05:46:54Z Crosstor 3176 /* Elektitaj aktoroj */ 9366270 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo | nomo = Operetoteatro | bildo = Budapest Operettszinhaz P2220407-lev-1000.jpg | adreso = | situo = [[Budapeŝto]], [[Terézváros]] | latitudo = | longitudo = | zomo = 16 | regiono-ISO = HU-BU | Mapo en angulo=Budapeŝto | situo sur mapo = Centra Budapeŝto | zomo =13 | tipo = [[Teatro]] | konstrutempo = [[1894]] | malfermo = | rekonstruo = 1922, 1966, 2001 | sidlokoj = 901 | paĝaro = http://operettszinhaz.hu/ }} La '''Operetoteatro''' estas muzika [[teatro]] en [[Budapeŝto]], en [[distrikto]] [[Terézváros]]. [[Dosiero:Budapest – Operettszínház03.jpg|eta|maldekstre|La teatro interne]] == Historio == En tiu domo konstruita en [[1894]] pli frue vaste konata amuzejo funkciis, sed en [[1922]] oni trakonstruis ĝin teatrejo kaj poste ĝi ekfunkciis ''Fővárosi Operettszínház'' (Ĉefurba operetoteatro). Ekde la [[1960-aj jaroj]] la spektakloj pligrandiĝis per [[muzikalo]]j, ekzemple [[My Fair Lady]], ''Hello Dolly!'', [[West Side Story]], [[Violonisto sur la tegmento]], ''Funny Girl'', [[En Eŭropo ie]]. En [[1966]] la [[konstruaĵo]] plene estis trakonstruita. En [[2001]] rekonstruo okazis. == Konstruaĵo == La teatrejo havas 901 sidlokojn. La [[opereto]] havis la gloran epokon komence de la [[20-a jarcento]], tiun epokon prezentas mem aspekto de la konstruaĵo. Nuntempe jare okazas po 500 spektakloj, ekzemple en 2006/2007 teatrojaro vidis la spektaklojn 401&nbsp;079 da homoj. La trupo ofte prezentas spektaklojn ankaŭ eksterlande, ekzemple en [[Japanio]], [[Usono]], [[Vieno]], [[Prago]]. == Teatrestroj (elekto) == * [[Dezsö Tapolczai]] (1922-1925) * [[Ernő Szabolcs]] (1929) - ankaŭ reĝisoro * [[Jenő Sziklai]] (1939–1941) * [[Szabolcs Fényes]] (1942–1949, 1957–1960) * [[Margit Gáspár]] (1949–1957) * [[Miklós Szinetár]] (1993–1996) * [[Imre Halasi]] (1997–2001) == Elektitaj eternaj membroj == {{Div col|cols = 2}} * [[Kamill Feleki]] * [[Anikó Felföldi]] * [[Zsuzsa Kovács]] * [[Zoltán Mága]] * [[Marika Németh]] * [[Marika Oszvald]] * [[Zsuzsa Petress]] * [[Róbert Rátonyi]] * [[Mária Tiboldi]] * [[Anna Zentai]] {{Div col end}} == Elektitaj aktoroj == {{Div col|cols = 3}} * [[Zoltán Ádok]] * [[Adrienn Arányi]] * [[Árpád Baksay]] * [[János Bándi]] * [[Attila Bardóczy]] * [[László Csere]] * [[Lajos Csuha]] * [[Attila Dolhai]] * [[Zsuzsa Domonkos]] * [[András Faragó (operetkantisto)]] * [[Nikolett Füredi]] * [[György Gozmány]] * [[Magda Gyenes]] * [[István Gyurity]] * [[László Hadics]] * [[Frigyes Harsányi]] * '''[[Hanna Honthy]]''' * [[Kata Janza]] * [[Pál Kalmár]] * [[Béla Karizs]] * [[Péter Kertész]]} * [[Iby Kovács]] * [[Árpád Latabár (1878)]] * [[Árpád Latabár (1903)]] * '''[[Kálmán Latabár]]''' * [[Kálmán Latabár (1938)]] * [[Andrea Makay]] * [[Sándor Makay]] * [[Zsuzsa Mányai]] * [[Péter Marik]] * [[Gábor Maros]] * [[Mária Medgyesi]] * [[Árpád Zsolt Mészáros]] * [[Magda Mindszenthy]] * [[Sándor Mucsi]] * [[Veronika Nádasi]] * [[György Nagyajtay]] * [[László Palócz]] * [[Gusztáv Pártos]] * [[Károly Peller]] * [[János Sárdy]] * [[Aladár Sarkadi]] * [[Jenő Sebestyén (aktoro)]] * [[Vera Sennyei]] * [[Tibor Sipeki]] * [[Nusi Somogyi]] * [[Szilvi Szendy]] * [[Dóra Szinetár]] * [[Tibor Szolnoki]] * [[György Tarján]] * [[Andrea Zsadon]] {{Div col end}} [[Dosiero:Somossy Orfeum (1894 - 1899).jpg|eta|La konstruaĵo en 1894]] == Elektitaj aliaj membroj == * [[Krisztián Balassa]], dirigento * [[Richárd Bogár]], koreografo * [[Géza Faragó]], dekoraciisto * [[János Gyulai Gaál]], muzika respondeculo * [[Zoltán Horváth (reĝisoro)]], arta gvidanto * [[Ferenc Jávori]], [[violonisto]] * [[Egon Kemény]], dirigento * [[Tibor Miklós]], literatura gvidanto * [[Zoltán Pásztory]], drumisto * [[Ágnes Roboz]], koreografo * [[György Székely (teatrohistoriisto)]], reĝisoro * [[Katalin Váradi]], dirigento == Fontoj == * [http://www.operettszinhaz.hu/operett.php?pid=read&hId=317] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111101123343/http://operettszinhaz.hu/operett.php?pid=read&hId=317 |date=2011-11-01 }} * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz07/328.html] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Teatroj en Budapeŝto]] [[Kategorio:Operejoj en Hungario|Budapeŝto]] [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1894]] 1u152g78b38oukdny4kwodtjv48orjr 0 400934 9366395 9268553 2026-05-04T08:33:29Z Sj1mor 12103 9366395 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Diffusion (schematic).svg|eta|<center>modela bildigo de la miksiĝo de du substancoj per difuzo]] '''Difuzo''' (de la [[latina]] vorto ''diffundere'' „disverŝiĝi, disiĝi, etendiĝi“) laŭ esperantlingvaj vortaroj kiel [[PIV]] aŭ [[Reta Vortaro]] estas fenomeno en kiu gaso, lumo, varmo disiĝas al ĉiuj direktoj. Rezulto estas homogena miksaĵo de du aŭ pli da substancoj en la spaco en kiu la difuzo eblas. La fenomeno baziĝas je la molekula moviĝo en [[1827]] [[unua priskribo|science priskribita]] kaj remalkovrita de la skota botanikisto [[Robert Brown (botanikisto)|Robert Brown]], nomata ''Braŭna molekula moviĝo'' honore al li. Difuzo ankaŭ povas funkcii tra tralasebla(j) [[membrano]](j), kaj gravas en la fenomeno de [[osmozo]]. {{Projektoj|ReVo=difuz.0o}} {{Ĝermo|fiziko}} [[Kategorio:Fiziko]] pwjnqjwxvdum7g9z8n4xd5dwgl4zsc6 0 407059 9366045 9235775 2026-05-03T17:37:07Z SajoR 81205 9366045 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |priskribo=Kurt Krenn, meze, en 1992 }} '''Kurt KRENN''' (naskiĝis {{naskiĝdato|1936|6|28}} en [[Neustift im Mühlkreis]], [[Distrikto Rohrbach]], mortis {{mortodato|2014|1|25}}) estis episkopo de [[St. Pölten]]. == Vivo == Post la abiturienta ekzameno ĉe la [[gimnazio de Schlierbach]], la frekventado de la [[porpastra seminario]] en [[Linz]] kaj la studado en [[Romo]], li fariĝis sacerdoto la 7-an de oktobro 1962 en Romo. Dum 1970-1975 li estis profesoro de [[filozofio]] ĉe la privata katolika altlernejo de [[Linz]]. En 1975 li fariĝis profesoro de teologio sistema ĉe la fakultato [[teologio|teologia]] de la universitato de [[Regensburg]]. La 3-an de marto 1987 li iĝis helpepiskopo de la [[ĉefepiskopo|ĉefepiskopujo]] de [[Vieno]]. Ankoraŭ antaŭ liaj unuaj diroj leviĝis poltrone organizitaj partiaj protestoj, kiuj pligrandiĝis ankoraŭ dum lia episkopa [[ordino]] la 26-an de aprilo - ĝis tiam nekonata afero en Aŭstrio, kie ordino de episkopo estis estinta plejofte feliĉa afero! [[Dosiero:Coat of arms of Kurt Krenn.svg|150px|eta|maldekstra]] Pro lia konservemeco en aferoj pri la fido kaj la moroj - kaj certe ankaŭ pro lia ofta direkteco de tempo al tempo taksata aroganta, li baldaŭ fariĝis unu el la plej pridiskutataj uloj de la eklezio en [[Aŭstrio]]. Li estis estro de la financa sekcio de la aŭstria konferenco episkopa kaj zorganto pri sportaĵoj. Substreki oni devas ke li - kontraŭe al multaj aliaj - neniam rezignis pri publika opiniesprimo laŭ la eklezia doktrino. Sekve li ofte estis invitata fare de la amaskomunikiloj en Aŭstrio kaj [[Germanio]] kiel kritika kundiskutanto. Pro maldiafana skandalo en la porpastra seminario en St. Pölten li devis retiriĝi kiel episkopo la 29-an de septembro 2004 laŭ la volo de [[Johano Paŭlo la 2-a]]. Pro sanecaj kialoj li ekde tiam jam ne publike aperis. == Premioj / meritordenoj == * 2001: Großes Goldenes Ehrenzeichen mit dem Stern für Verdienste um die Republik Österreich == Verkoj == * ''Vermittlung und Differenz? Vom Sinn des Seins in der Befindlichkeit der Partizipation beim hl. Thomas von Aquin''. Analecta Gregoriana (Cura Pontificae Universitatis Gregorianae edita), Vol. 121. Series Facultatis Philosophicae: sectio B, n.10, Libreria Editrice dell´ Università Gregoriana, Romo 1962 * ''Die wirkliche Wirklichkeit Gottes: Gott in der Sprache heutiger Probleme''. (Abhandlungen zur Philosophie, Psychologie, Soziologie der Religion und Ökumenik, Neue Folge, Bd 30), Schöningh, Munheno/Paderborn/Vieno 1974, ISBN 3-506-70180-0 * ''Die scholastische Methode als anthropologische Austragung der Wahrheit''. In: ''Theologie und Glaube'' 64 (1974) 411 ff und 65 (1975) 99 sekvv. * ''Das „Systematische“ in der Theologie''. In: ''Theologie und Glaube'' 66 (1976) 300 sekvv. * ''Katholizismus und die Philosophie des deutschen Idealismus''. En: Albrecht Langner (eld.): ''Katholizismus und philosophische Strömungen in Deutschland''. (Tagungsband [Okt. 1981] des Arbeitskreis „Deutscher Katholizismus im 19. und 20. Jahrhundert“), Schöningh, Paderborn 1982, ISBN 3506707388 * ''Das Verhältnis von instrumenteller und wesentlicher Vernunft als das Problem der Metaphysik in der Theologie. Ein Beitrag zum Studium der Philosophie im Theologiestudium''. En: ''Forum Katholische Theologie 1'' (1985) 264-285 * ''Gemeinsamkeit der Würde – Verschiedenheit des Dienstes. Zur theologischen Rationalität des Unterschiedes von Priester und Laie''. In J. Liminski u.a.: ''Die Stunde des Laien. Laie und Priester 20 Jahre nach dem Konzil''. St. Ottilien 1987, 107–145 * ''Das Prinzip Person in Kirche und Hierarchie. Festvortrag für Bischof Josef Stimpfle am 29. Oktober 1988 in Augsburg''. En: ''Forum Katholische Theologie 5'' (1989) 51-65 * ''Glaube und Kirche heute''. Zeitung "Der 13.", Kleinzell 1989 * ''Zur Situation heutiger Theologie angesichts einer Neuevangelisierung Europas''. Zeitung "Der 13.", Kleinzell 1989 * ''Des Menschen Gotteserkenntnis und Gotteserfahrung als theologisches Paradigma Mariens''. En: Anna Coreth kaj Ildefons Fŭ (eldd.): ''Servitium Pietatis. Festschrift für [[Hans Hermann Groër|Hans Hermann Kardinal Groer]] zum 70. Geburtstag''. Salterrae, Maria Roggendorf 1989, 68-88 * Mit Erwin Möde: ''Priesterausbildung und Tiefenpsychologie''. (Ed. Psychosymbolik), München 1990, ISBN 3-925350-32-2 * ''Gottes Abbild im Nichts?'' In U. Zöller (eld.): ''Die Zukunft unseres Lebens. Antworten auf den Tod''. Aschaffenburg 1991, 86–90 * ''Der theologische Begriff der Schuld''. In Hans Walther Kaluza|H.W. Kaluza (eld.:) ''Glaube und Politik. Festschrift für Robert Prantner''. Duncker & Humblot, Berlino 1991, 41-52 * ''„Wer sie hört, hört Christus, und wer sie verachtet, verachtet Christus und ihn, der Christus gesandt hat“. Gedanken zu Weihe und Amt des Bischofs''. In Eugen Kleindienst kaj Georg Schmuttermayr (eldd.:) ''Kirche im Kommen. Festschrift für Bischof Josef Stimpfle''. Propyläen, Berlino 1991, 531-552 * ''Worte auf dem Weg. Gedanken eines Hirten der Kirche''. Zusammengestellt und herausgegeben von Werner Schmid. St. Josef, Kleinhain 1999 (2-a eldono), ISBN 3901853049 == Literaturo == * Hubert Wachter: ''Kurt Krenn. Gottes eherne Faust'', Eldonejo Orac, 1993, ISBN 3701503001 * Norbert Stanzel: ''Die Geißel Gottes. Bischof Kurt Krenn und die Kirchenkrise'', Eldonejo Molden, Vieno 1999, ISBN 3-85485-030-1 * Josef Kreiml u. a. (eld.): ''Der Wahrheit verpflichtet. Festschrift für em. Diözesanbischof Prof. Dr. Kurt Krenn zum 70. Geburtstag'', Eldonejo Ares, Graz 2006, ISBN 3-902475-24-2 * Reinhard Dörner (eld.): ''Der Wahrheit die Ehre! Der Skandal von St. Pölten''. [http://www.kvgk.de/ Kardinal-von-Galen-Kreis], Münster 2008, ISBN 3980974898 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkrenn.html Krenn en la katolika hierarkio.] {{en}} * [http://stjosef.at/bischof.k.krenn/ Hejmpaĝo de Kurt Krenn.] * [http://www.kathpedia.com/index.php?title=Kurt_Krenn Pri Krenn en surreta katolika enciklopedio.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141214105555/http://www.kathpedia.com/index.php?title=Kurt_Krenn |date=2014-12-14 }} * [http://www.stjosef.at/bischof.k.krenn/nav/lebenslauf.htm Oficiala konciza biografio.] * [http://www.kath.ch/index.php?PHPSESSID=lh6iu2hm1b0uco6cjtnu5a7sa3&na=12,0,228,1,d,8833 Artikolo de la ĵurnalo ''Die Presse'' el la 2004-a jaro resumanta la agadon de Krenn en St. Pölten.] * [http://www.stpauls.it/fc98/2498fc/2498fc58.htm Bona resumo de la situacio de la aŭstria eklezio dum la Krenn-periodo.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305033237/http://www.stpauls.it/fc98/2498fc/2498fc58.htm |date=2016-03-05 }} {{it}} * [http://www.repubblica.it/2004/i/sezioni/esteri/austria/austria/austria.html Pri la skandalo en la seminario porpastra.] {{it}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Krenn, Kurt}} [[Kategorio:Akademianoj]] [[Kategorio:Aŭstraj romkatolikaj episkopoj]] [[Kategorio:Malsupra Aŭstrio]] [[Kategorio:Katolikismo en Aŭstrio]] emucuk87dy1ax4iwf684yxjk01d4wkd 0 407725 9366302 8675371 2026-05-04T06:43:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366302 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PE-AYA}} [[Dosiero:Centro_historico_de_Huamanga_-Ayacucho.jpg|eta|250ra|Elaera vido de la Historia Centro de Huamanga]] [[Dosiero:Templo_Santo_Domingo_-_Ayacucho,_Peru.jpg|eta|250ra|Templo de Santo Domingo.]] [[Dosiero:Arco_del_Triunfo_y_Templo_de_San_Francisco,_Ayacucho-Peru.jpg|eta|280ra|Triumfarko kaj Templo de Sankta Francisko.]] [[Dosiero:Plaza de Armas - Ayacucho.JPG|eta|250ra|Monumento al la Marŝalo Sucre en la Ĉefa Placo de Ajakuĉo.]] '''Ayacucho''' aŭ en Esperanto '''Ajakuĉo''', fondita kiel ''San Juan de la Frontera de Huamanga'' (''Sankta Johano de la Landlimo de Huamanga'') kaj konata ankaŭ kiel simple '''Huamanga''', estas urbo de [[Peruo]], ĉefurbo de la [[provinco Huamanga]] kaj de la [[Departemento Ajakuĉo]]. Ĝi troviĝas situanta sur la orienta deklivaro de la [[Andoj]] je alto de 2.746 [[msm]] kaj karakteras pro sia agrabla klimato, moderklimata kaj seka, kun sunbrilo la tutan jaron. Estas unu el arkitektaj kaj artaj kompleksoj plej gravaj el la lando. Oni konas ĝin kiel la «Ciudad de las Iglesias» (urbo de preĝejoj),<ref>Castro Bastos, Leonidas, Editorial Universo, Paisajes natural y cultural del Perú, [https://books.google.com/books?id=Wz9KAAAAYAAJ books.google.com/books?id=Wz9KAAAAYAAJ], 1971, paĝo 203, el 251 paĝoj.</ref> pro siaj nombraj koloniaj temploj, kaj kiel «Ciudad Señorial» (Senjora Urbo) <ref>Chauca Arriarán, Rubén, Editorial Navarrete, Abraham Valdelomar. Vida y obra: En el centenario de su nacimiento, [https://books.google.com/books?id=wjwdAQAAIAAJ books.google.com/books?id=wjwdAQAAIAAJ], 1988, paĝo 261 el 279 paĝoj.</ref> pro sia arkitekturo, tradiciaro kaj arto. Tiu urbo posedas pli da tridek koloniaj temploj de stiloj [[renesanco]], [[baroko]] kaj [[mestizo]], kiuj enhavas verajn artaĵojn kiaj pentraĵoj, skulptaĵoj kaj belaj retabloj ĉizitaj el ligno kaj orpentritaj. Krome videblas majestaj koloniaj domegoj, restoj arkeologiaj kiuj lernigas pri historia pasinteco, kaj aliaj allogaĵoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * GARAYAR, Carlos. ''Atlas Departamental del Perú: Ayacucho''. Lima: Ediciones Peisa S.A.C., 2003. ISBN 9972-40-265-7 * ZAPATA, Antonio; ROJAS, Rolando y PEREYRA, Nelson. ''Historia y Cultura de Ayacucho''. Lima: IEP-UNICEF, 2008. ISBN 9972-51-185-5 * Instituto Nacional de Estadística e Informática, [http://www.inei.gob.pe/Anexos/libro.pdf ''Perfil Sociodemográfico del Perú''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121114041408/http://www.inei.gob.pe/Anexos/libro.pdf |date=2012-11-14 }}. Lima: INEI, 2008. * ALBERDI, Alfredo. [http://alberdi.de/nueva_version_Guaman_Poma,12.12.09.pdf ''El mundo al revés'']: ''Guaman Poma anticolonialista''. Berlín: WVB, 2010. ISBN 978-3-86573-494-5 * RUÍZ, Gamaniel. ''La Intendencia de Huamanga''. Lima: CONCYTEC, 1990. == Vidu ankaŭ == * [[Batalo de Ajakuĉo]] * [[Regiono Ajakuĉo]] {{Granda dosiero|Aerial_view_from_Ayacucho_(37264629122).jpg|1000px|{{center|Panorama vido de la urbo}}}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.dirceturayacucho.gob.pe DIRCETUR - Ayacucho] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080928120313/http://www.dirceturayacucho.gob.pe/julio.php |date=2008-09-28 }} * [http://www.am-sur.com/am-sur/peru/Ayacucho/Ayacucho-stadt-ESP-datos-turisticos.html Ayacucho: Urbo] (Informaro, fotoj kaj mapoj) * [http://www.am-sur.com/am-sur/peru/Ayacucho/Ayacucho-departement-ESP-datos-turisticos.html Ayacucho: Departamento] (Informaro, fotoj kaj mapoj) * [http://www.todoayacucho.pe Todo Ayacucho] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160422103557/https://todoayacucho.pe/ |date=2016-04-22 }} (Notoj, reportaĵoj kaj fotoj) * [http://enperu.about.com/od/regiones_y_ciudades/tp/Atractivos-Tur-Isticos-En-Ayacucho.htm Turismaj lokoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120826152733/http://enperu.about.com/od/regiones_y_ciudades/tp/Atractivos-Tur-Isticos-En-Ayacucho.htm |date=2012-08-26 }} === Filmetoj === * [http://www.youtube.com/watch?v=NJEBw2ZtZ4o informa filmeto de Ayacucho] * [http://www.youtube.com/watch?v=3s09IyW13WQ Ayacucho-Peruo (Dokumentalo en Full HD)] * [http://www.youtube.com/watch?v=VK67CNknMBc Sankta Semajno en Ayacucho (Dokumentalo)] * [http://www.youtube.com/watch?v=0XŝdAigLH4 Karnavaloj en Ayacucho] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=2BEBC09E40D4B772 Muziko ajakuĉa] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Geografio de Peruo]] [[Kategorio:Urboj de Peruo]] [[Kategorio:Turismo en Peruo]] n2ms1o3otzlqo261zn32eymyoif4l12 0 426630 9366015 8960853 2026-05-03T15:23:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366015 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 7323 ''Robersomma'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 7323 Robersomma |Aliaj_nomoj = '''1979 SD₉'''; 1951 WD₂ ;<br />1987 CE |Dato_de_malkovro = {{dato|22|septembro|1979}} |Malkovrinto = [[Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ|Nikolaj Ĉerniĥ]] |Loko_de_malkovro = [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] ([[Aŭtonoma Respubliko Krimeo|Krimeo]], [[Ukrainio]]) |Epoko = 2456200.5 {{dato|30|septembro|2012}} TDB |Granda_duonakso = 478,687 [[1 E9 m|Gm]] (3,1998 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 357,251 Gm (2,3881 AU) |Apoapsido = 600,122 Gm (4,0116 AU) |Discentreco = 0,254 |Periodo = 2090,679 [[tago]]j (5,724 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 16,63 km/s |Klinangulo = 2,573° |Meza_anomaliangulo = 250,384° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 43,269° |Argumento_de_periapsido = 355,639° |Absoluta_magnitudo = 12,8 }} '''7323 ''Robersomma''''' estas [[asteroido]] de la [[asteroida zono]], malkovrita la {{daton|22|septembro|1979}} de la [[Rusio|rusa]] [[astronomo]] [[Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ]] elde la [[Krimea astrofizika observatorio]] de [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] ([[Ukrainio]]), en tiama [[Sovetunio]] ([[nun en 2013|nun]] en [[Aŭtonoma Respubliko Krimeo]]). Kun [[granda duonakso]] de 3,1998 {{J|astronomia unuo}}, ĝi orbitas tuj cis la konvencia limo inter la meza kaj la ekstera asteroida zono. == Nomo == Ĝi estis nomita en honoro de la [[italio|itala]] kosma [[inĝeniero]] ''Roberto Somma'',<ref>[http://www.istitutoveneto.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/386 Roberto Somma, paĝaro de ''L'Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti'']{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{lingvokodo|it}}</ref> de ĉe [[Thales Alenia Space]]. Li promociis ideojn kaj organizis internaciajn kunvenojn en Italio pri la esplorado de la [[sunsistemo]], precipe de la [[Apud-Tera Objekto|apudteraj objektoj]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : //eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|7323-robersomma-1979-sd9}} {{sinsekvo |antaŭ = ''[[7322 Lavrentina]]'' |dosiero = |post = ''[[7324 Carret]]'' |titolo = [[Listo de asteroidoj (7001–8000)#7301-7350|Listo de asteroidoj (7001 - 8000)]] |periodo = '''7323 ''Robersomma''''' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Robersomma}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1979]] 4ux8lgoc9q19f3rkvdyrlvy33rcendj 0 432474 9366020 8960939 2026-05-03T16:10:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366020 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 7817 ''Zibiturtle'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 7817 Zibiturtle |Aliaj_nomoj = '''1988 RH₁₀''' |Dato_de_malkovro = {{dato|14|septembro|1988}} |Malkovrinto = [[Schelte J. Bus]] |Loko_de_malkovro = [[Cerro Tololo]] ([[Ĉilio]]) |Epoko = 2456400.5 {{dato|18|aprilo|2013}} TDB |Granda_duonakso = 417,047 [[1 E9 m|Gm]] (2,788 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 399,381 Gm (2,670 AU) |Apoapsido = 434,712 Gm (2,906 AU) |Discentreco = 0,0424 |Periodo = 1700,150 [[tago]]j (4,655 [[jaro]]j) |Klinangulo = 0,557° |Meza_anomaliangulo = 144,081° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 120,167° |Argumento_de_periapsido = 178,368° |Absoluta_magnitudo = 12,9 |Spektroklaso = C }} '''7817 ''Zibiturtle''''' estas [[asteroido]] de la [[asteroida zono]], malkovrita la {{daton|14|septembro|1988}} de la [[Usono|usona]] [[astronomo]] [[Schelte J. Bus]] elde la [[Inter-Amerika observatorio de Cerro Tololo|Inter-Amerika observatorio]] de [[Cerro Tololo]] en [[Ĉilio]]. == Ecoj == Ĝia [[Asteroido#Klasado laŭ konsisto|spektra klaso "C"]] indikas "karbonecan" asteroidon, riĉa je [[organika kemio|organikaj komponaĵoj]], [[Anhidro|anhidraj]] [[silikato]]j , [[Hidrato|hidrataj]] [[argilo]]j, proksima de la komponiĝo de la {{J|karboneca kondrito}}. == Nomo == Ĝi estis nomita en honoro ''Elizabeth "Zibi" Turtle''<ref>[http://pirlwww.lpl.arizona.edu/~turtle/ Elizabeth (Zibi) P. Turtle, persona paĝo]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{lingvokodo|en}}</ref>, [[planedoscienco|planedologino]] ĉe la ''[[Applied Physics Laboratory]]''. Ŝi kunlaboris al la projektoj [[Galileo (sondilo)|Galileo]] kaj [[Misio Cassini-Huygens|Cassini]]. Ŝi esploris tra la [[sunsistemo]], de la glacia tavolo de [[Eŭropo (luno)|Eŭropo]] al la geologio de [[Titano (luno)|Titano]] kaj la montoj de [[Iono (luno)|Iono]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo: //eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|7817-zibiturtle-1988-rh10}} {{Sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (7001–8000)#7801-7850|Listo de asteroidoj (7001 - 8000)]] |antaŭ = [[7816 Hanojo]] |periodo = '''7817 ''Zibiturtle''''' |post =''[[7818 Muirhead]]'' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Zibiturtle}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Schelte J. Bus]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1988]] q9bvorg8xym3adyhy59819nljr6q72j 0 434222 9366021 8499077 2026-05-03T16:27:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366021 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 7974 ''Vermeesch'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 7974 Vermeesch |Aliaj_nomoj = '''2218 T-2''' ; 1990 UV₆ ;<br />1992 EK₃₆ ; 1996 HE₁₇ |Dato_de_malkovro = {{dato|29|septembro|1973}} |Malkovrintoj = [[Tom Gehrels]]<br />[[Ingrid van Houten-Groeneveld|I. van Houten-Groeneveld]]<br />[[Cornelis Johannes van Houten|C. J. van Houten]] |Loko_de_malkovro = [[Observatorio de la Monto Palomar|Monto Palomar]] kaj [[Leiden]] |Epoko = 2456400.5 {{dato|18|aprilo|2013}} TDB |Granda_duonakso = 338,959 [[1 E9 m|Gm]] (2,266 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 305,601 Gm (2,043 AU) |Apoapsido = 372,316 Gm (2,489 AU) |Discentreco = 0,09841 |Periodo = 1245,748 [[tago]]j (3,411 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 19,78 km/s |Klinangulo = 0,166° |Meza_anomaliangulo = 220,805° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 163,699° |Argumento_de_periapsido = 196,395° |Absoluta_magnitudo = 14,5 }} '''7974 ''Vermeesch''''' estas asteroido de la [[asteroida zono]], malkovrita la {{daton|29|septembro|1973}} de la [[Usono|usona]] [[astronomo]] [[Tom Gehrels]], de la [[Observatorio de la Monto Palomar]] ([[Kantono San Diego]], [[Kalifornio]]) en kunlaborado kun la nederlandaj geastronomoj [[Ingrid van Houten-Groeneveld]] kaj [[Cornelis Johannes van Houten]], de la [[observatorio de Leiden]] ([[Nederlando]]) en la kadro de la "Dua Enketo pri [[troja asteroido|Trojanoj]]" ([[angla lingvo|angle]] : ''[[Second Trojan Survey]]''). == Nomo == Ĝi estis nomita en honoro de la nederlanda astronomo ''Theo Vermeesch'',<ref>[http://www.geheugenvannederland.nl/?/nl/items/ANP01:14338309 ''Oudenbosch-Sterrenvachte Theo Vermeesch'' ]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{lingvokodo|en}}</ref> de [[1968]] la unua direktoro de la [[Popola observatorio Simon Stevin]] (''Volkssterrenwacht Simon Stevin'') en [[Hoeven (Halderberge)|Hoeven]]. Li havis grandan rolon por [[scienca popularigo|popularigi]] astronomion kaj la kosmajn esplorojn en Nederlando, laborante kun kaj profesiaj institucioj kaj la publiko. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : //eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|7974-vermeesch-2218-t-2}} {{Sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (7001–8000)#7951-8000|Listo de asteroidoj (7001 - 8000)]] |antaŭ = ''[[7973 Koppeschaar]]'' |periodo = '''7974 ''Vermeesch''''' |post = [[(7975) 1974 FD]] }} {{DEFAŬLTORDIGO:Vermeesch}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Cornelis Johannes van Houten]] [[Kategorio:Malkovrita de Tom Gehrels]] [[Kategorio:Malkovrita de Ingrid van Houten-Groeneveld]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1973]] n5vns5dd35uyaadkzf1l3pxjgo4emur 0 440450 9366112 7834966 2026-05-03T20:05:53Z ThomasPusch 1869 9366112 wikitext text/x-wiki {{orfa}} {{Informkesto homo}} '''Pierre HAHN''' (naskiĝis la 5-an de aprilo 1936 - mortis memmortigita la 19-an de februaro 1981) estis unu el la unuaj aktivuloj de la [[GLAT|samseksema movado]] en [[Francio]]. {{ĝermeto}} [[Kategorio:GLAT-personoj]] 95reidta0c8sn2xylsewtkgcib12dyv 0 442818 9366126 9352479 2026-05-03T20:19:37Z ThomasPusch 1869 {{ĝermeto|Kamboĝo}} 9366126 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Malai''' estas ''khum'' (komunumo) en nordokcidenta [[Kamboĝo]]. Ĝi apartenas al la de distrikto ''Malai'' kaj al la provinco [[Banteajo Meanĉejo]] aliaj vilaĝoj *Veal Hat *Doung *Kandal *Kbal Spean {{ĝermeto|Kamboĝo}} [[Kategorio: Urboj de Kamboĝo]] i417opax2mj4a44b7k162hmqpotl1lw 9366127 9366126 2026-05-03T20:20:26Z ThomasPusch 1869 9366127 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO = KH }} '''Malai''' estas ''khum'' (komunumo) en nordokcidenta [[Kamboĝo]]. Ĝi apartenas al la de distrikto ''Malai'' kaj al la provinco [[Banteajo Meanĉejo]] aliaj vilaĝoj *Veal Hat *Doung *Kandal *Kbal Spean {{ĝermeto|Kamboĝo}} [[Kategorio: Urboj de Kamboĝo]] on8jcyyqmjauuz61nwliujdldndy66o 9366128 9366127 2026-05-03T20:20:56Z ThomasPusch 1869 9366128 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO = KH |tipo1 = reliefo }} '''Malai''' estas ''khum'' (komunumo) en nordokcidenta [[Kamboĝo]]. Ĝi apartenas al la de distrikto ''Malai'' kaj al la provinco [[Banteajo Meanĉejo]] aliaj vilaĝoj *Veal Hat *Doung *Kandal *Kbal Spean {{ĝermeto|Kamboĝo}} [[Kategorio: Urboj de Kamboĝo]] 8cpqv41rm82ezy9gl963cowdw4rb7rs 9366129 9366128 2026-05-03T20:21:58Z ThomasPusch 1869 9366129 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO = KH |tipo1 = reliefo }} '''Malai''' estas ''khum'' (komunumo) en nordokcidenta [[Kamboĝo]]. Ĝi apartenas al la samnoma distrikto ''Malai'' kaj al la provinco [[Banteajo Meanĉejo]]. La komunumo situas rekte ĉe la limo al [[Tajlando]]. aliaj vilaĝoj *Veal Hat *Doung *Kandal *Kbal Spean {{ĝermo|Kamboĝo}} [[Kategorio: Urboj de Kamboĝo]] q0agc5qz84v4mr1e8qmjegbuei5vdeq 9366130 9366129 2026-05-03T20:23:03Z ThomasPusch 1869 9366130 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO = KH |tipo1 = reliefo }} '''Malai''' - {{l-km|'''ម៉ាឡៃ'''}} - estas ''khum'' (komunumo) en nordokcidenta [[Kamboĝo]]. Ĝi apartenas al la samnoma distrikto ''Malai'' kaj al la provinco [[Banteajo Meanĉejo]]. La komunumo situas rekte ĉe la limo al [[Tajlando]]. aliaj vilaĝoj *Veal Hat *Doung *Kandal *Kbal Spean {{ĝermo|Kamboĝo}} [[Kategorio: Urboj de Kamboĝo]] pxthp1jbj6yz330daat8uslkvfvrha3 0 443010 9366102 9232572 2026-05-03T19:50:32Z ThomasPusch 1869 9366102 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Lipat Kajang''' estas vilaĝeto en la subŝtato de [[Malako]], en duoninsula [[Malajzio]]. ==Geografio-Loko== La eta vilaĝo estas apud [[Jasin]] urbeto. {{ĝermeto|Malajzio}} [[Kategorio: Urboj de Malajzio]] bjzsg6wc70mpgg8kddr5w41n9ihp3d8 9366103 9366102 2026-05-03T19:51:25Z ThomasPusch 1869 {{orfo|Azio}} 9366103 wikitext text/x-wiki {{orfo|Azio}} {{Informkesto urbo}} '''Lipat Kajang''' estas vilaĝeto en la subŝtato de [[Malako]], en duoninsula [[Malajzio]]. ==Geografio-Loko== La eta vilaĝo estas apud [[Jasin]] urbeto. {{ĝermeto|Malajzio}} [[Kategorio: Urboj de Malajzio]] 49ddy0vhvwvy0661depdengajo22c6n 9366104 9366103 2026-05-03T19:51:45Z ThomasPusch 1869 9366104 wikitext text/x-wiki {{orfa|Azio}} {{Informkesto urbo}} '''Lipat Kajang''' estas vilaĝeto en la subŝtato de [[Malako]], en duoninsula [[Malajzio]]. ==Geografio-Loko== La eta vilaĝo estas apud [[Jasin]] urbeto. {{ĝermeto|Malajzio}} [[Kategorio: Urboj de Malajzio]] psykggrnohp5dy9o5ksipn527ulik3u 0 444296 9366256 8940970 2026-05-04T04:07:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366256 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de naskiĝo =[[887]] |dato de morto =[[942]] }} '''Agapio el Hierapolis''' estis kristana [[episkopo]] vivinta inter la [[9-a jarcento|9-a kaj 10-a jarcentoj]] kaj historiisto. == Vivo == Agapio naskiĝis en Hierapolis, nun en [[Sirio]], kies araba nomo estas ''Manbij''.<ref>Alia Hierapolis (ambaŭ kreitaj de la grekaj kolonioj), nune [[Pamukkale]], stariĝis en [[Frigio]] en la nuna [[Turkio]].</ref> Apartenanta al la [[Katolika Grek-Melkita eklezio]], Agapio estis fidela al la [[Koncilio de Kalcedono]].<ref>En ĝi (451) estis rifuzata kaj kondamnita [[monofizitismo]] kaj reasertata la duobla naturo, homa kaj dia, en Jesuo.</ref> == Verkoj == Agapio estas la aŭtoro de iu [[Araba lingvo|arablingva]] [[Universala Historio]], alveninta al nia epoko nekompleta. Ĝi dividiĝas en du partoj: Ekde la komenciĝo de la mondo ĝis la alveno de [[Jesuo Kristo]] kaj ekde [[Julio Cezaro]] ĝis [[942]]. La ''Universala Historio'' de Agapio komenciĝas per prefaco en kiu la aŭtoro deklaras, interalie, ke mem celas elnombri ĉiujn mirindajn eventojn okazintajn ekde la origino de la mondo. La verko uverturas per ilustrado de la mirindaĵoj de la antikva mondo, pludaŭras kun la faroj rakontitaj en la libro de la [[Genezo]] kaj trolongiĝas per ekskurso pri la divido de la tero laŭ klimataj zonoj, eltiritaj de [[Ptolemeo|Klaŭdio Ptolemeo]]. Post rezonado per kiu li provas ekspliki la originon de [[politeismo]], la rakonto pluiras tra la bibliaj eventoj, atingante la epokon de [[Aleksandro la Granda]]. Agapio okupas parolante pri la greka traduko de la [[Biblio]] efektivigita de la [[Septuaginto|Septuagintoj]], raportas pri la problemo de la juda [[Torao]] de la tempoj de [[Konstantino la 1-a de la Romia Imperio]] kaj informas pri iu profetaĵo atribuita al [[ĉefanĝelo Gabrielo]] pri la finiĝo de la tempoj. La historio daŭrigas rakontante la agojn de la reĝoj de [[Persio]] kaj de la suverenoj de la [[Ptolemea dinastio]]. La greka historio estas rakontata ekde la legendaj mitaj entreprenoj de [[Zeŭso]] kaj de [[Heraklo]]. Kun la naskiĝo de Kristo finiĝas la unua parto de la verko. La dua sekvas la romiajn kaj bizancajn historiindaĵojn ek de Julio Cezaro ĝis [[Konstantino la 7-a (Bizancio)|Costantino la 7-a Porfirogenito]]. === Manuskriptoj === Rilate la unuan parton de la Agapia verko oni disponas pri diversaj manuskriptoj; rilate la duan, male, estas konservita nur en unu manuskripto de [[Laŭrenca Biblioteko]] de [[Florenco]] (n° 132), tre damaĝata pro akva inundo kaj kun diversaj lakunoj. === Apartaĵoj === Tiu verko de Agapio entenas informojn pri la [[Testimonium Flavianum]] kiuj puŝis historiistojn kaj lingvistojn interpreti, almenaŭ parte, aŭtenta la teksto atribuita al [[Jozefo Flavio]]. * Agapio raportis ankaŭ pri la tiamaj akuzoj al judoj pro la supozitaj manipulaĵoj de la bibliaj profetaĵoj por kaŝi la alvenon de la kristana mesio. * La verko estis juĝata, pro la abundo de informoj ĉerpitaj el ĉiuj fontoj tiam disponeblaj, verko enciklopedieca: emfaze oni parolas pri interkonfesia enciklopedio de la jaro mila [http://www.avvenire.it/Cultura/Pagine/anno-mille-nasce-enciclopedia.aspx]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Notoj == {{referencoj}} == Bibliografio == *Georg Graf, ''Geschichte der arabischen christlichen Literatur'', volumo 2-a. Lists manuscripts of the work. * {{de}} Georg Graf, ''Geschichte der christlichen arabischen Literatur'', 5 vol., Biblioteca apostolica vaticana, 1944-1953. * Alexandre Vassiliev, ''Kitab al-'Unvan (Histoire universelle),'' Patrologia Orientalis, n°5 (1910), 7 (1911), 8 (1912), 11 (1915). * Diversaj Aŭtoroj, inter kiuj Bartotolmeo Pirrone, Storia universale di Agapio, Edizioni Terra Santa, 2013, == Eksteraj ligiloj == * {{Fr}} [http://ia600306.us.archive.org/12/items/PatrologiaOrientalis5-Agapius/agapius11.pdf Agapio, "Ŭniversla Historio", ed. A. Vasiliev, Paris 1909 (teksto araba kaj tradukita al la franca)] *[http://www.tertullian.org/fathers/patrologia_orientalis_toc.htm] Patrologia orientalis en kiu estas registritaj ankaŭ la verkoj de Agapio el Hierapolis kiel [[Patroj de la Eklezio|Patro de la Eklezio]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kristanaj verkistoj]] [[Kategorio:Patristiko]] flgu4d6awv6v6w38r74aijpdm4w781w 0 446814 9366322 9361930 2026-05-04T07:57:25Z Crosstor 3176 /* T */ 9366322 wikitext text/x-wiki Jen listo de famuloj naskiĝintaj en [[Vieno]]: {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * '''[[Albreĥto la 2-a (Sankta Romia Imperio)]],''' [[reĝo]] de [[hungaroj]], [[ĉeĥoj]] kaj [[germanoj]] * [[Albreĥto la 2-a (Sankta Romia Imperio)]] * [[Gábor Andreánszky (politikisto)]] * [[Albert Apponyi]], hungara [[politikisto]] * [[Klotild Apponyi]], aŭstrohungara diplomato * [[Tivadar Alconière]], hungara [[pentristo]] * [[Leon Askin]], [[aktoro]] == B == * [[Ernő Baloghy]], politikisto * [[Róbert Bárány]], Nobelpremiita kuracisto * [[Emil Baré]], violonisto * [[Fülöp Batthyány-Strattmann]], hungara ĉambelano, [[duko]] * [[József Batthyány]], hungara [[kardinalo]] * [[Henrik Benedict]], hungara internisto * [[Alban Berg]], [[komponisto]] * [[Lajos Bíró (verkisto)|Lajos Bíró]], hungara [[verkisto]] kaj [[scenaristo]] * [[Zsigmond Bürger]], aŭstrohungara [[violonĉelisto]] == C == * [[Federico Campilli]], itala-aŭstra-hungara koreografo * [[Anna Carina]], aŭstra-hungara operkantisto * [[Hieronymus von Colloredo]], lasta salcburga princĉefepiskopo * [[Farkas Cserey (pli juna)]], hungara ĉambelano == D == * [[Géza Károly Doby]], hungara [[biologo]] * [[János Doktor]], hungara aktoro == E == * [[Ferenc Esterházy]], hungara kanceliero * [[Miklós Esterházy (oficiro)]], imperiestra duko * [[Miklós József Esterházy]], hungara duko * [[Miksa Esterházy]], hungara diplomato * [[Pál Antal Esterházy]], [[politikisto]] == F == * [[Joseph Christian Fengler]], aŭstrohungara episkopo * [[Ferdinando la 1-a de Aŭstrio]], [[imperiestro]] * '''[[Ferdinando la 4-a (Sankta Romia Imperio)]]''', imperiestro * [[Károly Ferenczy]], hungara [[pentristo]] * [[György Festetics (politikisto)|György Festetics]], hungara politikisto * [[Rezső Francé]], aŭstrohungara biologo * [[Lajos Frey]], aŭstrohungara arkitekto == G == * [[Félix Gál]], hungara ginekologo * [[Augustin Josef Gruber]], teologo kaj salcburga ĉefepiskopo * [[Henrik Geduly]], hungara luterana [[episkopo]] * [[Vincenz Grimm]], aŭstra-hungara grafikisto * [[Johann Gyimothy]], [[bestokuracisto]] == H == * [[Enrica von Handel-Mazzetti]], verkistino * [[Friedrich August von Hayek]], [[ekonomikisto]] * [[Fritz von Herzmanovsky-Orlando]], verkisto kaj desegnisto * [[Fülöp Ferenc Herzog]], hungara arkitekto * [[Albert Hetényi-Heidelberg]], hungara komponisto * [[Miklós Horn (instruisto)|Miklós Horn]], hungara instruisto * [[Friedensreich Hundertwasser]], [[arkitekto]] == J == * aktoro [[Antonie Janisch]] * botanikisto [[Viktor Janka]] * pentristo [[Georg Janny]] (1864-1935) * [[inĝeniero]] [[Karl Jenny]] * '''[[Jozefo la 2-a]],''' imperiestro == K == * [[Karolo la 6-a (Sankta Romia Imperio)]], imperiestro * [[Alajos Károlyi]], aŭstrohungara diplomato * [[György Károlyi]], hungara politikisto * [[József Károlyi]], hungara ĉambelano * [[Lajos Károlyi]], hungara politikisto * [[Félix Kassowitz]], hungara karikaturisto * [[István Keglevich]], hungara politikisto * [[Albert Kemény]], hungara dentkuracisto * [[Egon Kemény]], hungara komponisto * [[Ferenc Kiss (arkeologo)|Ferenc Kiss]], hungara [[arkeologo]] * [[László Kollonich]], hungara [[ĉefepiskopo]] * [[Frida Konstantin]], hungara pentristo * [[Gyula Kulich]], hungara [[esperantisto]] == L == * [[Artúr Lakatos]], hungara pentristo * [[Leopoldo la 1-a (Sankta Romia Imperio)]], imperiestro * [[Leopoldo la 2-a (Sankta Romia Imperio)]], imperiestro * [[Ernesztin Lohwag]], hungara pentristo * '''[[Konrad Lorenz]],''' Nobel-premiito == M == * [[Marie-Antoinette]], [[franca]] reĝino * '''[[Maria Tereza de Aŭstrio]],''' imperiestro * [[Matiaso la 1-a (Sankta Romia Imperio)]] * [[Andreas Mayer]], muziksciencisto * [[Gustav Meyrink]], verkisto * [[Ludwig Mooser]], aŭstrohungara orgenfaristo * [[Zoltán Morlin]], hungara kristalografo == N == * [[Ferenc Nádasdy (ĉefepiskopo)]] (hungaro) * [[Lipót Nádasdy]], [[terposedanto]] == P == * [[Ferdinánd Pálffy]], hungara episkopo * [[Miklós Pálffy (reĝa juĝisto)|Miklós Pálffy]], hungara [[reĝa juĝisto]] * [[Lipót Pálffy-Daun]], hungara oficiro * [[Wolfgang Pauli]], [[fizikisto]], Nobel-premiito * [[Ferenc Pázmán]], hungara aktoro * [[Emmi Pikler]], hungara kuracisto * [[Kari Polanyi Levitt]], kanada [[profesoro]] * [[Mihály Pollack]], hungara arkitekto * [[Józef Poniatowski]], [[pola]] [[generalo]] * [[Károly Preis]], hungara hebreisto * [[Ágost Pulszky]], hungaraj politikisto == R == * [[István Rakovszky (parlamentestro)|István Rakovszky (hungara parlamentestro)]] * [[György Pál Rédei]], hungara biologo * [[Ferenc Romagnoli]], hungara [[kornisto]] * [[Rudolfo la 2-a (Sankta Romia Imperio)]], imperiestro == S == * [[Károly Schaffer]], hungara [[kuracisto]] * [[Géza Schay]], hungara [[kemiisto]] * [[Romy Schneider]], aktoro * [[Erwin Schrödinger]], Nobel-premiito * '''[[Franz Schubert]]''', [[komponisto]] * [[Amand von Schweiger-Lerchenfeld]], privojaĝa verkisto (1846-1910) * [[Simon Sina]], [[greka]] [[mecenato]] * [[Hans Werner Sokop]], poeto kaj tradukisto * [[René Spitz]], aŭstrohzngara [[psikoanalizisto]] * [[Johann Strauß (patro)]], komponisto * '''[[Johann Strauß (filo)]],''' komponisto * [[György Striker]], hungara fizikisto * [[Imre Szalay (muzeologo)|Imre Szalay]], hungara muzeestro * [[Emil Széchenyi]], hungara [[magnato]] * [[Imre Széchényi (komponisto)]] == T == * [[Rezső Temesváry]], hungara ginekologo * [[Berta Türk]], aŭstra-hungara kantisto == U == * [[Károly Jenő Ujfalvy]], hungara-[[franca]] [[lingvisto]] * [[Katalin Uray-Kőhalmi]], hungara orientalisto * [[Ferenc Ürményi]], hungara [[guberniestro]] == V == * [[Károly Vajkay]], hungara [[juristo]] * [[István Végh (krongardisto)|István Végh]], hungara [[krongardisto]] * [[János Volkra]], aŭstra-hungara episkopo == W == * [[kemiisto]] [[Theodor Wertheim]] * [[Ludwig Wittgenstein]], [[filozofo]] == Z == * [[Domonkos Zichy]], hungara episkopo * [[Edmund Zichy]], hungara-aŭstra terposedanto * [[Károly Zichy (ĉambelano)]] * [[Károly Zipernowsky]], hungara [[inventisto]] * [[Emil Zsigmondy]], aŭstria hungara [[montgrimpanto]] * [[Karl Zsigmondy]], aŭstria hungara [[matematikisto]] * [[Otto Zsigmondy]], aŭstria hungara montgrimpanto * [[Richard Adolf Zsigmondy]], Nobelpremiita kemiisto * [[Stefan Zweig]], verkisto == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj mortintaj en Vieno]] == Fontoj == * biografioj aperintaj en Vikipedio {{Projektoj}} [[Kategorio:Listoj de homoj|famuloj naskiĝintaj en Vieno]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Vieno| ]] i30ma3vy5317yuk3fucjavgq7d42dan 0 467880 9366247 8829733 2026-05-04T02:27:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366247 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etna grupo |image= |priskribo= |grupo=Aeduoj |trajto por kesteroj=ĉelo |kesteroj= <!--{{Infobox Peuple antique | nom=Éduens | image=Mont Beuvray.JPG | légende= Vue sur le mont Beuvray sur lequel se situait [[Bibracte]], la capitale des Éduens | période= | ethnie=[[Celtes]] | langue=[[Gaulois (langue)|Gaulois]] | religion=[[Religion des Celtes|Celtique]] | villes principales=[[Bibracte]] | région= | région actuelle=[[Bourgogne]] ([[France]]) | rois/monarques= | frontière=[[Ambarres]], [[Arvernes]], [[Aulerques]], [[Bituriges Cubes]], [[Mandubiens]], [[Ségusiaves]], [[Séquanes]] }} --> {{Informkesto geografiaĵo| Antikva popolo | subŝablono = jes <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Aeduoj | devena_nomo = | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = Antikva popolo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Mont Beuvray.JPG | dosiero_priskribo = Vido al Monto Beuvray sur kiu situis [[Bibracte]], ĉefurbo de aeduoj <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Francio | lando_flago = 1 | regiono_tipo = Regiono | regiono = [[Burgonjo]] | distrikto_tipo = Departemento | distrikto = [[Nièvre]], [[Saône-et-Loire]],<br /> [[Côte-d'Or]], [[Allier]] | municipo = <!-- *** Situo *** --> | situo = | leviĝo = | lat_d = 46 | lat_m = 52 | lat_s = 28 | lat_NS = N | long_d = 4 | long_m = 2 | long_s = 06 | long_EW = E | koordinatoj_ne_en_titolo = true <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Aeduoj | portalo = Francio <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_lokumilo_plurobla = Francio/Burgonjo | tipo1 = reliefo | alt1 = Vidu situon de Bibracte kadre de Francio | tipo2 = reliefo | alt2 = Vidu situon de Bibracte kadre de Burgonjo | tipo3 = | alt3 = | regiono-ISO = FR }} }}<!-- fino de la unua informkesto--> La '''aeduoj''' (''Haedui'' [[latina lingvo|latine]]) estis [[Gaŭloj|popolo]] de [[keltoj|kelta]] [[Gaŭlujo|Gaŭlio]]. La aeduoj loĝis sur la nunaj [[departementoj de Francio|francaj departementoj]] [[Nièvre]] kaj [[Saône-et-Loire]] kaj ankaŭ sude de departemento [[Côte-d'Or]] (kovranta proksimume arondismenton de Beaune) kaj oriente de [[Allier]]. [[Bibracte]] estis ilia ĉefurbo. Ili posedis riĉajn grundojn en okcidenta parto de ebenaĵo de [[Saône]]. Iliaj najbaroj kaj malamikoj estis la [[sekvanoj]] nordoriente kaj oriente kaj la [[arvernoj]] sudokcidente. La [[lingonoj]] estis iliaj aliancanoj norde. == Etimologio == Aedui (aŭ Hedui, Haedui, Hædui) por romianoj, ''Aidousioi'' en kronikoj de atenano Apollodore. == La aeduoj == [[Dosiero:Abbaye Saint-Germain d'Auxerre-Couple éduen.jpg|eta|Aeduaj geedzoj ([[abatejo Saint-Germain de Auxerre]])]] Laŭ Cezaro, la aeduoj estis la plej potenca popolo en Gaŭlio ĉar ili havis multajn klientojn kaj ankaŭ ''princecon sur tuta Gaŭlio''. Tio estis provizora ofico atribuita al tribestro de Asembleo de Gaŭlio. Bedaŭrinde estas malmultaj fontoj pri tio. Oni scias nur per ''[[De Bello Gallico|Komentoj pri Gaŭla Milito]]'' ke Cezaro alvokis lin kaj ne estis la unua fojo kiam tribestroj kunvenis. Male, oni konas similan asembleon en Irlando : [[Lugnasad]]. Dum la periodo konata de historiistoj (komenco de alianco kun Romio), ilia potenco estis kontestita. La arvernoj minacis ilian potencon sed estis venkitaj en -121 fare de romiaj armeoj venintaj helpe al la aeduoj. Necesis atendi -60 por vidi aeduan potencon minacata de [[sekvanoj]]. == Aedua teritorio en Gaŭlio == === Geografia situo === [[Dosiero:Serein à l'Isle-sur-Serein.JPG|eta|Rivero [[Serein]] en [[L'Isle-sur-Serein]], lime de teritorioj de aeduoj, [[senonoj]], [[lingonoj]] kaj [[mandubioj]]]] La teritorio de aeduoj situis sude tiuj de [[lingonoj]] kaj [[mandubioj]], sudoriente de tiu de [[aŭlerkoj]], sudokcidente de tiu de [[sekvanoj]], norde de tiu de [[arvernoj]] kaj [[segusiavoj]], oriente de tiu de [[biturigoj]] kaj okcidente de tiu de [[ambaroj]]. Tiu teritorio kovris la sudon de [[Neversio]] kaj de [[Burgonjo]]. Iliaj ĉefaj urboj estis ''[[Cabillonum]]'' ([[Chalon-sur-Saône]]), ''[[Matisco]]'' ([[Mâcon]]), ''[[Nevirnum]]'' ([[Nevers]]) kaj [[Bibracte]] ([[Monto Beuvray]]). === Aeda konfederacio === [[Dosiero:Map of Eduens people-fr.svg|dekstra|eta|400px|Aedua konfederacio]] La aeduoj estis en [[konfederacio]] konsistanta el la sekvantaj [[Gaŭloj|gaŭlaj popoloj]], ligitaj per diversaj aliancoj : * Ambaroj * Segusiavoj * Mandubioj (post malligo de lingonoj) * Branovicoj<ref>[[Julio Cezaro]], ''[[De Bello Gallico|Komentoj pri Gaŭla Milito]]'' :VII-5</ref> * Belovakoj<ref>[[Julio Cezaro]], ''[[De Bello Gallico|Komentoj pri Gaŭla Milito]]'' : II-14</ref> * Biturigoj (Berio)<ref>[[Julio Cezaro]], ''[[De Bello Gallico|Komentoj pri Gaŭla Milito]]'' : VII-5</ref> * Senonoj (regiono de Sens)<ref>[[Julio Cezaro]], ''[[De Bello Gallico|Komentoj pri Gaŭla Milito]]'' : VI-4</ref> kaj do ties aliancanoj, la [[Parisii|parisioj]] == Historio == === Alianco kun Romio === ==== Ribelo de Vercingetoriks kaj fino de aedua supereco ==== La aeduoj fine malagnoskis sia aliancon kun Romio okaze de ribelo de [[Vercingetoriks]]. Ili klopodis helpi reĝon de [[arvernoj]], ilia antaŭa malamiko, kaj eĉ kronis lin reĝo en Bibracte, [[Viridomaros]], reĝo de aeduoj, agnoskis lin kiel reĝon de gaŭloj. La aeduoj tamen restis fidelaj al Cezaro. Nur post sieĝo de [[Gergovio]], gajnita de Vercingetoriks, Viridomaros akcentas sian deziron aliĝi al la ribelo sen kaŝi tion al Cezaro, kiu metis lin kape de aeduoj. Fine, en [[-52]], Vercingetoriks post kapitulaco en [[Batalo de Alesia|Alesia]], Bibracte reduktiĝis al urbeto. Ili estas truditaj al nova urbo [[Augustodunum]], nuna [[Autun]]. === Situacio de aeduoj en ''[[Gaŭla Milito]]'' === === Romianigo === Sub regado de imperiestro [[Tiberio]], ribelo ekestis meze de [[treveroj]] kaj aeduoj, verŝajne pro impostaj kialoj ([[21|21 p.K.]]). La ĉefa instiganto estis [[Julius Sacrovir]] por la aeduoj. La ribelo estis rapide venkita. Iom post la malvenko apud [[Augustodunum]], [[Julius Sacrovir]] sin mortigis<ref>Tacite ''Annales'' III, 40</ref>. En 48, post cenzuro de [[Klaŭdio]] kaj ties parolado favore al integrado en senaton de gaŭlaj elitoj, la aeduoj fariĝis la unua popolo permesita de la senato por fariĝi unu el ĝiaj anoj. === Komerco === [[Dosiero:Monnaie d'argent de la tribu des Eduens..jpg|eta|Arĝenta denaro de aeduoj.]] En sia ''Historio de Gaŭlio'', historiisto [[Camille Jullian]] skribis pri aeduoj: « ''Bibracte, mi certas, estis deirpunkto kaj la plej certa garantio por ilia potenco. Ĉirkaŭ Bibracte estis tre bonaj vojoj, ligantaj la tri plej gravaj basenoj de Francio.'' » Tiel, romiaj varoj supreniris riveron [[Rodano]] (la riveraj vojoj estis la plej rapidaj tiuepoke) kaj poste iris laŭ riveroj [[Saône]], [[Luaro]] aŭ [[Allier (rivero)|Allier]], trairis aeduan teritorion antaŭ ol atingi la basenojn de riveroj [[Luaro]] kaj [[Sejno]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Antikvaj fontoj == * ''[[De Bello Gallico|Komentoj pri gaŭla milito]]'', [[Julio Cezaro]]. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj |Commons=Category:Aedui | wikisource = Gaŭla milito | wikisource titolo = {{fr}} Les Éduens et leurs alliés dans la Guerre des Gaules }} === Bibliografio === * ''Titus Flaminius : la piste gauloise'' de [[Jean-François Nahmias]], romano alfrontiganta rominano al aeduoj, en [[Bibracte]], kun tre profunda analizo kaj tre instrua kun historiaj detaloj. * ''Bibracte et les Éduens, À la découverte d'un peuple gaulois'', Christian Goudineau kaj Christian Peyre, eldoninto "éditions Errance", 1993. * ''Bibracte Archéologie d'une ville gauloise'', Anne-Marie Romero, Bibracte-Centre archéologique européen, 2006? === Vidu ankaŭ === * [[Bibracte]] * [[ambaroj]] - [[aegusiavoj]] - [[mandubioj]] - [[lingonoj]] - [[branovicoj]] - [[belovakoj]] - [[biturigoj]] - [[senonoj]] - [[arvernoj]] - [[treveroj]] - [[sekvanoj]] - [[aŭlerkoj]] - [[Parisii|parisioj]] * [[De Bello Gallico|Komentoj pri Gaŭla Milito]] * [[Julio Cezaro]] - [[Vercingetoriks]] === Eksteraj ligiloj === * [http://www.academia.edu/1433035/ ''Épigraphie religieuse etcommunautés civiques au Haut-Empire : la délimitation du territoire de la ciuitas Aeduorum aŭ Iie et IIIe siècles'']{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Michel Kasprzyk, Pierre Nouvel, Antony Hostein, en "Revue Archéologique de l’Est", t. 61, 2012, paĝoj 97-115. [[Kategorio:Gaŭlaj popoloj]] [[Kategorio:Historio de Antikva Francio]] [[Kategorio:Aeduoj| ]] 0h4mimvmfx4uq7u7yvd22lbk0kjc9i7 0 479581 9366375 8942991 2026-05-04T08:24:32Z ThomasPusch 1869 9366375 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Esko Aho |dosiero = Esko Aho-crop.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo = |vico = |ofico = ĉefministro de [[Finnlando]] |de = 1991 |ĝis = 1995 |nacieco = {{Finnlando}} |edzo/ino = |partio = [[Finnlanda Centro]] |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Esko''' Tapani '''AHO''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1954|5|20}}, do nun {{aĝo|1954|5|20}}-jara) estas [[finnoj|finna]] [[politikisto]]. Li estis kandidato el ĉiuj parlamentelektoj de Finnlando en 1975–1999 kaj membro de tiu parlamento en 1983–2003. Li estas membro kaj reprezentanto de la [[politika partio]] [[Finnlanda Centro]]. Inter la jaroj 1991 kaj 1995 li oficis kiel [[ĉefministro de Finnlando]], kaj inter la jaroj 1994 kaj 2002 estis prezidanto de la [[Liberala Internacio]]. Li precipe konatas pro tio ke oni grandparte atribuas al li la membriĝonde Finnlando en la [[Eŭropa Unio]]. Esko Aho estas membro de la [[Klubo de Madrido]]. Aho estis kandidato de la Finnlanda Centro por la posteno de la ŝtata [[prezidanto de Finnlando]] en la jaro 2000. [[Tarja Halonen]] venkis lin en la dua, fina baloto. Inter la jaroj 1996 kaj 2000 li prezidante gvidis la finnlandan [[skiado|ski]]-asocion ''Suomen Hiihtoliitto'', kaj inter 1997 kaj 2002 estis prezidanto de la [[Finnlanda Olimpika Komitato]]. Poste en 2001 li prelegis en la [[universitato Harvard]], kaj ĝis la jaro 2022 li laboris kiel privata ekonomia konsilisto kaj kiel estrarano de pluraj kompanioj, interalie de 2009 ĝis 2012 kiel vicprezidanto en la teknologia konzerno [[Nokia (kompanio)|Nokia]]. Aho havas tri filojn kaj unu filinon<ref>https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000003580181.html</ref>. En ''[[Itse valtiaat]]'' estis karikaturo pri Aho. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20171201043824/http://www.clubmadrid.org/en/miembro/esko_aho prezento de li jen hispane], ** [https://web.archive.org/web/20171201043824/http://www.clubmadrid.org/en/miembro/esko_aho jen angle, arkivigite fine de 2017, en la retejo de la] [[Klubo de Madrido]] {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Bibliotekoj|VIAF=40276723}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Aho, Esko}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] tqh3z9ddob957sjevq5mwtie1r6ngl3 0 487395 9366054 9316663 2026-05-03T17:46:32Z Tirolischleioans 254019 /* Priskribo */ 9366054 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo =Centra Vajmaro/Vajmaro |zomo=13 }} [[Dosiero:Haus am Horn, Weimar (Westansicht).jpg|eta|Okcidenta fasado.]] La domo nomita '''Haus am Horn''' estis konstruita por la ekspozicio de la [[Vajmaro|vajmara]] [[Bauhaus]] de julio ĝis septembro 1923. Ĝi estis dezajnita de Georg Muche, farbisto kaj instruisto ĉe Bauhaus. == Historio == Aliaj Bauhaus-instrukciistoj, kiel ekzemple Adolf Meyer kaj Walter Gropius, helpis en la teknikaj aspektoj de la dezajno de la domo. Gropius deklaris ke la celo de la konstruo de la domo estis "la plej granda komforto kun la plej granda ekonomio per la apliko de la plej bona metiisteco kaj la plej bona distribuado de spaco en formo, grandeco, kaj artikulacio." La konstruo de la domo estis financita fare de s-ro Sommerfeld, berlina krudlignokomercisto, kiu estis kliento de [[Walter Gropius]] jarojn antaŭe. La domo estis konstruita for de la ĉefparto de la Bauhaus, sur tero kiu estis utiligita kiel legomĝardeno por lernejo. La ejo estas proksime de la Ilm-parko en Vajmaro, sur vilaĝa strato. == Priskribo == Ĝi estis simpla kuba dezajno, utiligante ŝtalon kaj betonon en sia konstruiĝo. En la centro de la domo estis loĝoĉambro kun aparta fenestrozono kaj specialecaj ĉambroj ĉirkaŭantaj ĝin. Gropius priskribis jene la dezajnon de la ĉambro: "En ĉiu loko, funkcio estas grava, ekz. la kuirejo estas la plej praktika kaj kuracherbo de kuirejoj - sed estas ne eble utiligi ĝin kiel manĝoĉambron ankaŭ. Ĉiu loko havas sian propran definitivan karakteron kiu konvenas sian celon." <ref>Raizman, Davido (2003). History of Modern Design : Graphics and Products Since the Industria revolucio. Laurence King Publishing. p. 185. ISBN 978-1-85669-348-6 .</ref> Ĉiu loko havis speciale-dezajnitajn meblajn aranĝojn kaj ekipaĵon faritajn fare de diversaj Bauhaus-anoj. László Moholy-Nagy, ekzemple, dezajnis la lumojn faritajn en la metalmetiejo; Marcel Breuer, studento tiutempe, kreis la meblaron, inkluzive de la enkonstruita tablaro. Pro la monmalfacilaĵoj de Bauhaus-movado, la domo estis vendita al privata individuo en 1924 (Franz A. Kühn), kiu komisiis la arĥitekton [[Ernst Flemming]] pligrandigi ĝin kaj fari kelkajn ŝanĝojn. == UNESKO-agnosko == En 1996, ĝi eniris sur la monumentan konservadliston de [[Unesko]] kaj estis deklarita 20-a-jarcenta mondheredaĵo. En 1998-1999, la strukturo estis analizita por restarigo fare de amikara cirklo de la Bauhaus-universitato de Vajmaro. Pro la 80-a datreveno fondiĝa de Bauhaus, la domo estis tute restarigita kun subteno de la ''Sparkasse-financgrupo'' kaj pluraj publikaj institucioj. == Notoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == [[Bauhaus-muzeo (Weimar)]] == Literaturo == * Sparkassen-Finanzgruppe (Hrsg.): ''Das Haus „Am Horn“. Denkmalpflegerische Sanierung und Zukunft des Weltkulturerbes der UNESCO in Weimar.'' ohne Ort, etwa 1999. * Freundeskreis der Bauhaus-Universität Weimar e. V. (Hrsg.): ''Haus Am Horn. Rekonstruktion einer Utopie.'' Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2000, ISBN 978-3-86068-122-0. * Lars-Christian Uhlig, Walter Stamm-Teske (Hrsg.): ''neues bauen am horn. Eine Mustersiedlung in Weimar.'' Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2005, ISBN 978-3-86068-246-3. * Walter Gropius, Laszlo Moholy-Nagy (Hrsg.): ''Bauhaus Bücher 3. Ein Versuchshaus des Bauhauses in Weimar.'' Bearbeitet von Adolf Meyer. Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2009 (Reprint), ISBN 978-3-86068-079-7. * Klaus-Jürgen Winkler (Hrsg.): ''Bauhaus-Alben. Bauhausausstellung 1923, Haus am Horn, Architektur, Bühne, Druckerei.'' Band 4. Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2009. ISBN 978-3-86068-372-9. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.hausamhorn.de/ Oficiala hejmpaĝo.] * [http://www.uni-weimar.de/horn/ Informopaĝaro ''neues bauen am horn''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101219110814/http://www.uni-weimar.de/horn/ |date=2010-12-19 }} * [http://www.monumente-online.de/05/05/streiflicht/07_Weimar.php Pri la domo ĉe ''Monumente Online''.] [[Kategorio:Bauhaus]] [[Kategorio:Muzeoj en Weimar]] r8jyq0y4lm3k1y2ptn31p0vqd82d8ew 9366056 9366054 2026-05-03T17:46:48Z Giorno2 26895 9366056 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo =Centra Vajmaro/Vajmaro |zomo=13 }} La domo nomita '''Haus am Horn''' estis konstruita por la ekspozicio de la [[Vajmaro|vajmara]] [[Bauhaus]] de julio ĝis septembro 1923. Ĝi estis dezajnita de Georg Muche, farbisto kaj instruisto ĉe Bauhaus. == Historio == Aliaj Bauhaus-instrukciistoj, kiel ekzemple Adolf Meyer kaj Walter Gropius, helpis en la teknikaj aspektoj de la dezajno de la domo. Gropius deklaris ke la celo de la konstruo de la domo estis "la plej granda komforto kun la plej granda ekonomio per la apliko de la plej bona metiisteco kaj la plej bona distribuado de spaco en formo, grandeco, kaj artikulacio." La konstruo de la domo estis financita fare de s-ro Sommerfeld, berlina krudlignokomercisto, kiu estis kliento de [[Walter Gropius]] jarojn antaŭe. La domo estis konstruita for de la ĉefparto de la Bauhaus, sur tero kiu estis utiligita kiel legomĝardeno por lernejo. La ejo estas proksime de la Ilm-parko en Vajmaro, sur vilaĝa strato. == Priskribo == Ĝi estis simpla kuba dezajno, utiligante ŝtalon kaj betonon en sia konstruiĝo. En la centro de la domo estis loĝoĉambro kun aparta fenestrozono kaj specialecaj ĉambroj ĉirkaŭantaj ĝin. Gropius priskribis jene la dezajnon de la ĉambro: "En ĉiu loko, funkcio estas grava, ekz. la kuirejo estas la plej praktika kaj kuracherbo de kuirejoj - sed estas ne eble utiligi ĝin kiel manĝoĉambron ankaŭ. Ĉiu loko havas sian propran definitivan karakteron kiu konvenas sian celon." <ref>Raizman, Davido (2003). History of Modern Design : Graphics and Products Since the Industria revolucio. Laurence King Publishing. p. 185. ISBN 978-1-85669-348-6 .</ref> Ĉiu loko havis speciale-dezajnitajn meblajn aranĝojn kaj ekipaĵon faritajn fare de diversaj Bauhaus-anoj. László Moholy-Nagy, ekzemple, dezajnis la lumojn faritajn en la metalmetiejo; Marcel Breuer, studento tiutempe, kreis la meblaron, inkluzive de la enkonstruita tablaro. Pro la monmalfacilaĵoj de Bauhaus-movado, la domo estis vendita al privata individuo en 1924 (Franz A. Kühn), kiu komisiis la arĥitekton [[Ernst Flemming]] pligrandigi ĝin kaj fari kelkajn ŝanĝojn. == UNESKO-agnosko == En 1996, ĝi eniris sur la monumentan konservadliston de [[Unesko]] kaj estis deklarita 20-a-jarcenta mondheredaĵo. En 1998-1999, la strukturo estis analizita por restarigo fare de amikara cirklo de la Bauhaus-universitato de Vajmaro. Pro la 80-a datreveno fondiĝa de Bauhaus, la domo estis tute restarigita kun subteno de la ''Sparkasse-financgrupo'' kaj pluraj publikaj institucioj. == Notoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == [[Bauhaus-muzeo (Weimar)]] == Literaturo == * Sparkassen-Finanzgruppe (Hrsg.): ''Das Haus „Am Horn“. Denkmalpflegerische Sanierung und Zukunft des Weltkulturerbes der UNESCO in Weimar.'' ohne Ort, etwa 1999. * Freundeskreis der Bauhaus-Universität Weimar e. V. (Hrsg.): ''Haus Am Horn. Rekonstruktion einer Utopie.'' Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2000, ISBN 978-3-86068-122-0. * Lars-Christian Uhlig, Walter Stamm-Teske (Hrsg.): ''neues bauen am horn. Eine Mustersiedlung in Weimar.'' Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2005, ISBN 978-3-86068-246-3. * Walter Gropius, Laszlo Moholy-Nagy (Hrsg.): ''Bauhaus Bücher 3. Ein Versuchshaus des Bauhauses in Weimar.'' Bearbeitet von Adolf Meyer. Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2009 (Reprint), ISBN 978-3-86068-079-7. * Klaus-Jürgen Winkler (Hrsg.): ''Bauhaus-Alben. Bauhausausstellung 1923, Haus am Horn, Architektur, Bühne, Druckerei.'' Band 4. Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2009. ISBN 978-3-86068-372-9. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.hausamhorn.de/ Oficiala hejmpaĝo.] * [http://www.uni-weimar.de/horn/ Informopaĝaro ''neues bauen am horn''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101219110814/http://www.uni-weimar.de/horn/ |date=2010-12-19 }} * [http://www.monumente-online.de/05/05/streiflicht/07_Weimar.php Pri la domo ĉe ''Monumente Online''.] [[Kategorio:Bauhaus]] [[Kategorio:Muzeoj en Weimar]] rb50g9l0bwxr1dfivh9javtyur83sna 9366057 9366056 2026-05-03T17:47:30Z Giorno2 26895 9366057 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo =Centra Vajmaro/Vajmaro |zomo=13 }} La domo nomita '''''Haus am Horn''''' estis konstruita por la ekspozicio de la [[Vajmaro|vajmara]] [[Bauhaus]] de julio ĝis septembro 1923. Ĝi estis dezajnita de Georg Muche, farbisto kaj instruisto ĉe Bauhaus. == Historio == Aliaj Bauhaus-instrukciistoj, kiel ekzemple Adolf Meyer kaj Walter Gropius, helpis en la teknikaj aspektoj de la dezajno de la domo. Gropius deklaris ke la celo de la konstruo de la domo estis "la plej granda komforto kun la plej granda ekonomio per la apliko de la plej bona metiisteco kaj la plej bona distribuado de spaco en formo, grandeco, kaj artikulacio." La konstruo de la domo estis financita fare de s-ro Sommerfeld, berlina krudlignokomercisto, kiu estis kliento de [[Walter Gropius]] jarojn antaŭe. La domo estis konstruita for de la ĉefparto de la Bauhaus, sur tero kiu estis utiligita kiel legomĝardeno por lernejo. La ejo estas proksime de la Ilm-parko en Vajmaro, sur vilaĝa strato. == Priskribo == Ĝi estis simpla kuba dezajno, utiligante ŝtalon kaj betonon en sia konstruiĝo. En la centro de la domo estis loĝoĉambro kun aparta fenestrozono kaj specialecaj ĉambroj ĉirkaŭantaj ĝin. Gropius priskribis jene la dezajnon de la ĉambro: "En ĉiu loko, funkcio estas grava, ekz. la kuirejo estas la plej praktika kaj kuracherbo de kuirejoj - sed estas ne eble utiligi ĝin kiel manĝoĉambron ankaŭ. Ĉiu loko havas sian propran definitivan karakteron kiu konvenas sian celon." <ref>Raizman, Davido (2003). History of Modern Design : Graphics and Products Since the Industria revolucio. Laurence King Publishing. p. 185. ISBN 978-1-85669-348-6 .</ref> Ĉiu loko havis speciale-dezajnitajn meblajn aranĝojn kaj ekipaĵon faritajn fare de diversaj Bauhaus-anoj. László Moholy-Nagy, ekzemple, dezajnis la lumojn faritajn en la metalmetiejo; Marcel Breuer, studento tiutempe, kreis la meblaron, inkluzive de la enkonstruita tablaro. Pro la monmalfacilaĵoj de Bauhaus-movado, la domo estis vendita al privata individuo en 1924 (Franz A. Kühn), kiu komisiis la arĥitekton [[Ernst Flemming]] pligrandigi ĝin kaj fari kelkajn ŝanĝojn. == UNESKO-agnosko == En 1996, ĝi eniris sur la monumentan konservadliston de [[Unesko]] kaj estis deklarita 20-a-jarcenta mondheredaĵo. En 1998-1999, la strukturo estis analizita por restarigo fare de amikara cirklo de la Bauhaus-universitato de Vajmaro. Pro la 80-a datreveno fondiĝa de Bauhaus, la domo estis tute restarigita kun subteno de la ''Sparkasse-financgrupo'' kaj pluraj publikaj institucioj. == Notoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == [[Bauhaus-muzeo (Weimar)]] == Literaturo == * Sparkassen-Finanzgruppe (Hrsg.): ''Das Haus „Am Horn“. Denkmalpflegerische Sanierung und Zukunft des Weltkulturerbes der UNESCO in Weimar.'' ohne Ort, etwa 1999. * Freundeskreis der Bauhaus-Universität Weimar e. V. (Hrsg.): ''Haus Am Horn. Rekonstruktion einer Utopie.'' Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2000, ISBN 978-3-86068-122-0. * Lars-Christian Uhlig, Walter Stamm-Teske (Hrsg.): ''neues bauen am horn. Eine Mustersiedlung in Weimar.'' Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2005, ISBN 978-3-86068-246-3. * Walter Gropius, Laszlo Moholy-Nagy (Hrsg.): ''Bauhaus Bücher 3. Ein Versuchshaus des Bauhauses in Weimar.'' Bearbeitet von Adolf Meyer. Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2009 (Reprint), ISBN 978-3-86068-079-7. * Klaus-Jürgen Winkler (Hrsg.): ''Bauhaus-Alben. Bauhausausstellung 1923, Haus am Horn, Architektur, Bühne, Druckerei.'' Band 4. Verlag der Bauhaus-Universität Weimar, Weimar 2009. ISBN 978-3-86068-372-9. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.hausamhorn.de/ Oficiala hejmpaĝo.] * [http://www.uni-weimar.de/horn/ Informopaĝaro ''neues bauen am horn''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101219110814/http://www.uni-weimar.de/horn/ |date=2010-12-19 }} * [http://www.monumente-online.de/05/05/streiflicht/07_Weimar.php Pri la domo ĉe ''Monumente Online''.] [[Kategorio:Bauhaus]] [[Kategorio:Muzeoj en Weimar]] s602kcrx65lmp1gs192c80b7velcbma 0 491082 9366222 9125119 2026-05-03T23:34:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366222 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo}} '''Adam Adamandy Kochański''' [[blazono]] Lubicz, alia formo de la nomo: Adam Adamandus Kochański (naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1631 en [[Dobrzyń nad Wisłą]], mortis la 17-an de majo 1700 en [[Teplice]] en [[Ĉeĥio]]) – pola [[kleriko]] ([[jezuitoj|jezuito]]), [[matematikisto]] kaj mekanikisto, ankaŭ filozofo kaj fizikisto. == Vivo == Komence li frekventis [[mezlernejo]]n en [[Toruń]], kaj la 24-an de aŭgusto 1652 eniris [[novicado]]n de jezuitoj en [[Vilno]], kie en tiutempa [[Universitato Vilno|akademio]] finis [[filozofio]]n. Li studis ankaŭ matematikon, fizikon kaj [[teologio]]n. La studobjektojn li poste [[lekcio|lekciis]] en pluraj [[scienco|sciencaj]] centroj de tiutempa [[Eŭropo]]: [[Florenco]], [[Prago]], [[Olomouc]], [[Vroclavo]], [[Majenco]], [[Würzburg]] kaj [[Vilno]]. En 1655 li fuĝis antaŭ [[rusoj]] de Vilno kaj tra [[Hungario]], [[Aŭstrio]] atingis Würzburg. Sekve iris al Majenco, kie en la jaroj 1657-1660 lekciis matematikon, kaj en la jaroj 1661-1664 daŭrigis teologian studadon. En 1665 iĝis lekciisto pri matematiko en jezuita [[kolegio]] en Florenco. En la jaroj 1673-1676 lekciis en Prago kaj Olomouc, poste dum kelka tempo restadis en Vroclavo. En 1678 invitita de reĝo [[Johano la 3-a Sobieski]] revenis al [[Varsovio]], kie instruis reĝidon Jakub (kaj iom pli poste liajn fratojn) iĝante kapelano, kortega matematikisto, [[horloĝo|horloĝisto]] kaj reĝa [[bibliotekisto]]. Kune kun [[Johano Hevelio]] konstruis [[sunhorloĝo]]n en reĝa palaco de Wilanów (nun kvartalo de Varsovio). Li estis adepto de [[suncentrismo]]. De 1698 kuracis sin en ĉeĥa Teplice. == Scienca agado == Kochański postlasis multe da sciencaj prilaboraĵoj, ĉefe pri matematiko kaj [[mekaniko]], sed ankaŭ pri fiziko, [[astronomio]] kaj filozofio. Al la plej konata verko apartenas publikigita en 1685 en [[revuo]] ''Acta Eruditorum'' proksimuma maniero difini [[rektosegmento]]n kun longo egala al [[perimetro]] de donita [[cirklo]]. Li kunlaboris kaj vaste korespondis kun pluraj sciencistoj, interalie kun Hevelio kaj [[Leibniz]] (pli ol 40 [[letero]]j) – li bonege orientiĝis en inventita poste [[teorio]] de [[diferenciala kalkulo]] kaj de [[integrala kalkulo]]. Kiel mekanikisto estis konata konstruisto de horloĝoj – en 1659 li proponis anstataŭi horloĝan [[pendolo]]n per reguliganta [[risorto]] kaj standardigon de la [[nombro]] de kliniĝoj de la pendolo po[[horo|hore]] (per tio antaŭante [[invento]]n de [[balanco]] kun [[spiralo]] de [[Christiaan Huygens]] el 1675), krome li konstruis horloĝon kun magneta pendolo. En la jaroj 1698-1700 li restis en [[kuracloko]] Teplice laborante pri [[eterna movilo|perpetuum mobile]]. Kiam li mortis la 16-an aŭ 17-an de majo 1700, estis verŝajne entombigita en la loka apudpalaca [[preĝejo]] aŭ en jezuita preĝejo en proksima [[Chomutov]]. == Pli gravaj verkoj == * ''Analecta mathematica'', eldonita ĉe K. Schott, ''Cursus mathematicus'', Würzburg 1661; postaj eldonoj: Frankfurto 1674, Bambergo 1677 * ''Mirabilia chronometrica'', eldonita kiel la IX-a libro de la verko de K. Schott, ''Technica curiosa sive Mirabilia artis'', Majenco 1687 * ''Rozprawy matematyczno-fizyczne i astronomiczne'' (Matematikaj-fizikaj kaj astronomiaj [[disertaĵo]]j) (Solutio theorematum...; Consideratio speciminis Libri de momentis gravium authore J. F. V. Lucensi; Considerationes et observationes physico-mathematicae circa diurnam telluris vertiginem...; Grammicae rationes cyclometricae ad usus mechanicos; Novum genus perpendiculi pro horologii rotatis...; Considerationes quaedam circa quadrata et cubos magicos, nec non aliquos problemata...; Mensurae universales magnitudinum ac temporum; Mercurii in sole anno 1690... visi observationes), eldonita en "Acta Eruditorum", [[Leipzig]] 1681-1696 == Bibliografio == * Adam Adamandy Kochański, ''Observationes Cyclometricae ad facilitandam Praxin accomodatae''. „Acta Eruditorum”. 1685. 4. p.&nbsp;394-398 ([[latine]]). * Henryk Fukś. [http://arxiv.org/abs/1106.1808 ''Observationes Cyclometricae by Adam Adamandy Kochański - Latin text with annotated English translation''], „arXiv:1106.1808” (latine). * ''Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut'' ([[Bibliografio]] de Pola [[Literaturo]] - Nowy Korybut), volumo 2 Piśmiennictwo Staropolskie (Malnovpola Verkado), Państwowy Instytut Wydawniczy, [[Warszawa]] 1964, p.&nbsp;374-375 * M. Krajewski, ''Dobrzyński słownik biograficzny'' (Biografia vortaro de [[Dobrzyń nad Wisłą|Dobrzyń]]), [[Włocławek]] 2002 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.wilanow-palac.pl/adam_adamandy_kochanski_nadworny_matematyk_jana_iii_sobieskiego.html Adam Adamandy Kochański, nadworny matematyk Jana III Sobieskiego] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140811014824/http://www.wilanow-palac.pl/adam_adamandy_kochanski_nadworny_matematyk_jana_iii_sobieskiego.html |date=2014-08-11 }} - Adam Adamandy Kochański, korta matematikisto de Johano la 3-a Sobieski * [http://www.forumakad.pl/archiwum/2007/01/53_matematyk_i_konstruktor_zegarow.html Monika Szabłowska−Zaremba, Matematyk i konstruktor zegarów, "Forum Akademickie"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140808053934/http://www.forumakad.pl/archiwum/2007/01/53_matematyk_i_konstruktor_zegarow.html |date=2014-08-08 }} - Monika Szabłowska−Zaremba, Matematikisto kaj [[konstruinĝenieriko|konstruisto]] de horloĝoj, "Forum Akademickie" * [http://gnomonika.pl/katalog.php?id=4 Zegar słoneczny w Wilanowie] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160306161820/http://gnomonika.pl/katalog.php?id=4 |date=2016-03-06 }} - [[Sunhorloĝo]] en Wilanów {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kochanski, Adam Adamandy}} [[Kategorio:Polaj matematikistoj]] [[Kategorio:Polaj filozofoj]] [[Kategorio:Polaj jezuitoj]] [[Kategorio:Horloĝistoj]] ax74j4sxg99xsqp7ko6zzx4ecal0a3o 0 493966 9366329 9228476 2026-05-04T07:59:26Z Wheatley2 216749 9366329 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Maurice Harold Macmillan, 1a Grafo Stockton''', [[Brita Merit-Ordeno|OM]], [[Reĝa Privata Konsilantaro|PC]], [[Reĝa Societo de Londono|FRS]]<ref name="frs">doi 10.1098/rsbm.1987.0014</ref> ([[Esperantigo de homoj|esperantige]]: '''Maŭrico''' '''Haroldo Macmilano'''; [[10a de februaro]] 1894 – [[29a de decembro]] [[1986]]) estis [[Britujo|brita]] [[Konservativa Partio (GB)|konservativa]] [[politikisto]] kaj ŝtatestro kiu servis kiel [[ĉefministro]] de la [[10a de januaro]] [[1957]] ĝis la [[18a de oktobro]] [[1963]]. Kromnome "Supermac" kaj konata pro siaj [[pragmatismo]], ingenio kaj persistemo, Macmillan aperis antaŭ la [[Dua Mondmilito]] kiel radikala [[Tory]] kaj kritikanto de la [[Politiko de cedoj|paciga politiko]]. Jam junulo, li estis admiranto de la politiko de la ĉefministroj de la [[Liberala Partio (Britio)|Liberaloj]] komence kun [[Henry Campbell-Bannerman]], kiu enpoviĝis ĉe la fino de 1905 kiam Macmillan estis nur 11-jaraĝa, kaj poste de [[H. H. Asquith]], kiun li poste priskribos kiel "intelekta sincereco kaj morala nobeleco", kaj partikulare de la sukcedanto de Asquith nome [[David Lloyd George]], kiun li konsideris "aktivulo", verŝajne plenumonta siajn celojn.<ref name="ReferenceA">''Supermac''. Author: D.R. Thorpe. Publisher: Chatto & Windus. Publikigita: la 9a de septembro 2010. Alirita: la 1an de februaro 2014.</ref> Macmillan militservis dum la [[Unua Mondmilito]]. Li estis vundita trifoje, ĉefe septembre de 1916 dum la [[Batalo ĉe la Somme]]. Li pasigis la reston de la milito en armea hospitalo kaj suferis dolorojn kaj partan senmoveblon por la resto de sia vivo. Post rekuperiĝi sufiĉe el la militvundoj por denove povi piediri, Macmillan aliĝis al sia familia negocado, poste eniris en la Parlamento post la ĝenerala elektado de 1924, nome por la norda industria balotdistrikto de [[Stockton-on-Tees]]. Post perdi sian sidlokon en la ĝenerala elektado de 1929, li rericevis ĝin en la ĝenerala elektado de 1931, tuj post kiam li parolis kontraŭ la altaj indicoj de sendungeco ĉe Stockton-on-Tees. Tamen li restis duarange, ĉar li estis konsiderata "nekonformulo" fare de la partiaj influantoj, ĉar li ofte ne emis sekvi la politikan linion de siapartio. Li estis eĉ priskribita de sia politika heroo, kaj tiam parlamenta kolego, la militepoka ĉefministro David Lloyd-George, kiel "naskiĝinta ribelulo".<ref name="ReferenceA"/> Li ricevis altajn postenojn kiel protektito de la militepoka ĉefministro [[Winston Churchill]], kaj tiele Macmillan servis kiel Sekretario por Eksteraj Aferoj kaj kiel Pritrezora Ministro dum la regado de la sukcedanto de Churchill nome [[Anthony Eden|Siro Anthony Eden]]. Kiam Eden rezignis kiel rezulto de la [[Krizo de Suez]] en 1957, Macmillan sukcedis lin kiel ĉefministro. Li kredis en la koncepto de ''bonfartiga ŝtato'' kaj la neceso de miksa [[ekonomio]], kaj li celis politikon de [[korporaciismo]] por disvolvigi la internan merkaton kiel motoro de kresko.<ref name="Middleton, 1997, p. 422–3">Middleton, 1997, p. 422–3.</ref> Dum sia epoko kiel ĉefministro, rapide kreskis averaĝaj viv-standardoj<ref>OCR A Level History B: The End of Consensus: Britain 1945–90 de Pearson Education</ref> dum oni realigis nombrajn socialajn reformojn kiaj en 1956 la ''Clean Air Act'' (kontraŭpoluado), en 1957 la ''Housing Act'' (por loĝado), en 1960 la ''Offices Act'', en 1960 la ''Noise Abatement Act'' (kontraŭ bruo),<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=OMciK2dbAI8C&pg=PR80&dq=poverty+in+britain+offices+act+1961&hl=en&sa=X&ei=ZzR7T9aEO4mx8gOUgvmpCA&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|titolo=Poverty, Inequality and Health in Britain, 1800–2000: A Reader – Google Books|alirdato=18a de oktobro 2013|eldoninto=Books.google.co.uk}}</ref> la ''Factories Act'' en 1961 (pri sano kaj sekureco), la enmeto de laŭgrada pensioskemo por havigi aldonan enspezon al retiriĝintoj,<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=lf3a4dOjy0kC&pg=PA221&dq=harold+macmillan+graduated+pension+scheme&hl=en&sa=X&ei=hSdIT56DJYzV8QOEndCGDg&ved=0CFAQ6AEwAQ#v=onepage&q=harold%20macmillan%20graduated%20pension%20scheme&f=false|titolo=The Many Concepts of Social Justice in European Private Law – Google Books|alirdato=18a de oktobro 2013|eldoninto=Books.google.co.uk}}</ref> la establo de helpo al orfoj aŭ filoj de divorciĝintaj gepatroj,<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=CiE7TEwJtsAC&pg=PA26&dq=UK+Child+Special+Allowance+1959&hl=en&sa=X&ei=ZPZuUbfmF-jB0QWL0IGIDw&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=UK%20Child%20Special%20Allowance%201959&f=false|titolo=How Social Security Works: An Introduction to Benefits in Britain – Paul Spicker – Google Books|alirdato=18a de oktobro 2013|eldoninto=Books.google.co.uk}}</ref> kaj limigon en la standarda [[Semajnfino|semajnlaboro]] el 48 al 42 horoj.<ref>''Mastering Modern World'' History de Norman Lowe</ref> Kiel "ununacia konservativulo" de la tradicio el [[Benjamin Disraeli]], allogita de memoroj de la [[Granda Depresio]], li postulis [[Keynes|kejnsisman]] strategion de [[publika investado]] por pluteni demandon, kaj tiele venkis por dua regotempo en la ĝenerala elektado de 1959 per pliiĝanta majoritato. Profite el favoraj internaciaj kondiĉoj,<ref name="Middleton, 1997, p. 422–3"/> li prezidis super alflua epoko, markita de malalta sendungeco kaj alta kresko. Li avertis pri la danĝero de inflacio, atentigante pri la rompebla prospereco de la [[1950-aj jaroj]].<ref>Peter Hennessy, ''Having It So Good: Britain in the Fifties'' (London: Allen Lane, 2006), pp. 533–34.</ref> Pri internaciaj aferoj, Macmillan rekonstruis la [[Speciala Rilato|Specialan Rilaton]] kun Usono el la frakaso pro la [[Sueza Krizo]] (el kio li estis unu el la arkitektoj), kaj redesegnis la mondan mapon pere de la [[Sendependiĝo de Afriko|senkoloniigo]] de [[subsahara Afriko]]. Reformante la sistemon de nacia defendo por alveni al la realo de la atombomba epoko, li finis la ekziston de la [[deviga militservo]], plifortigis la [[atombombo]]jn per la akirado de Polaris, kaj pioniris ĉe la Nuklea Provizora Malpermeso kun Usono kaj [[Sovetunio]]. Malfrue agnoskante la danĝerojn de strategia dependo, li serĉis novan rolon por Britio en Eŭropo, sed lia malemo komuniki la usonajn atombombajn sekretojn al Francio kontribuis al franca vetoo por la brita eniro en la [[Eŭropa Ekonomia Komunumo]].<ref>Richard Lamb, ''The Macmillan Years 1957–1963: The Emerging Truth'' (London: John Murray, 1995), pp. 14–15.</ref> Ĉe la fino de sia ĉefministreco, lia registaro estis skuita de la skandaloj de [[John Vassall|Vassall]] kaj [[Profumo Afero|Profumo]], kiuj estis simboloj por la ribelema junularo de la 1960-aj jaroj de la morala korupto de la britia reganta klaso.<ref name="Leitch">{{Citation|last=Leitch|first=David|url=http://www.independent.co.uk/opinion/the-spy-who-rocked-a-world-of-privilege-1313565.html|title=The spy who rocked a world of privilege|newspaper=The Independent|date=8 December 1996|location=London}}</ref> Rezignante trofrue post medicina misdiagnozo, Macmillan survivis longan retiriĝon. Li estis kritikanto de siaj sukcedantoj dum sia maljunaĝo same kiel estis de siaj antaŭuloj dum sia junaĝo. Macmillan estis la lasta brita ĉefministro naskiĝinta dum la reĝado de la [[Reĝino Viktoria]], kaj la lasta kiu servis en la [[Unua Mondmilito]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * ''Macmillan A Publishing Tradition'' de Elizabeth James 2002 ISBN 0-333-73517-X * ''MacMillan : Portrait of a Politician'', de Emrys Hughes, Allen & Unwin, 1962. ISBN 978-0-04-923013-2 * [http://www.britannica.com/eb/article-9049827/Harold-Macmillan Britannica Online about Harold Macmillan] * ''The Minister and the Massacres'', de Nikolai Tolstoy, London, 1986, ISBN 0-09-164010-5 == Referencoj == * Theatre Record (1997 pro la verko de Hugh Whitemore nome ''A Letter of Resignation''; 2008 pro la verko de Howard Brenton nome ''Never So Good'') == Cititaj tekstoj == * {{Citaĵo el libro|titolo=Macmillan|familia nomo=Beckett|persona nomo=Francis|aŭtoroligilo=Francis Beckett|jaro=2006|loko=Londono|eldoninto=Haus Publishing|ISBN=978-1-904950-66-0|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Harold Macmillan|familia nomo=Fisher|persona nomo=Nigel|aŭtoroligilo=Alistair Horne|jaro=1982|loko=Londono|eldoninto=Weidenfeld kaj Nicolson|ISBN=978-0-297-77914-8|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Macmillan: The Official Biography|familia nomo=Horne|persona nomo=Alistair|aŭtoroligilo=Alistair Horne|originjaro=1988|jaro=2008|eldono=Twentieth anniversary|loko=Londono|eldoninto=Macmillan|ISBN=978-0-230-71083-2|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Government Versus the Market: Growth of the Public Sector, Economic Management and British Economic Performance, 1890–1979|familia nomo=Middleton|persona nomo=Roger|originjaro=1996|jaro=1997|eldono=New|loko=Cheltenham|eldoninto=Edward Elgar Publishing|ISBN=978-1-85898-371-4|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Supermac: The Life of Harold Macmillan|familia nomo=Thorpe|persona nomo=D. R.|aŭtoroligilo=D. R. Thorpe|jaro=2010|eldono=Kindle|loko=Londono|eldoninto=Chatto & Windus|referenco=harv}} == Eksteraj ligiloj == {{Vikicitaro}} * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Macmillian,+Harold Annotated Bibliography for Harold Macmillan from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100804031104/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FMacmillian%2C+Harold |date=2010-08-04 }} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/29/newsid_2547000/2547307.stm BBC Harold Macmillan obituary] * President of the friends of Roquetaillade association [http://www.roquetaillade.eu] * [http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=20586 8 June 1958 speech on "Interdependence"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080603045234/http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=20586 |date=2008-06-03 }} ĉe [[Universitato DePauw]] * [http://www.pm.gov.uk/output/Page131.asp More about Harold Macmillan] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070515190448/http://www.pm.gov.uk/output/Page131.asp |date=2007-05-15 }} on the Downing Street website * [http://www.depauw.edu/news/?id=27045 1968 – Returns to DePauw, Calls for New Reapprochement for Vietnam] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111115161545/http://www.depauw.edu/news/?id=27045 |date=2011-11-15 }} * [http://www.rootsandleaves.com/ RootsAndLeaves.com], Cavendish family genealogy * [http://www.bodley.ox.ac.uk/dept/scwmss/projects/suez/suez.html Bodleian Library Suez Crisis Fiftieth Anniversary Exhibition] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170221121959/http://www.bodley.ox.ac.uk/dept/scwmss/projects/suez/suez.html |date=2017-02-21 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Macmillan, Harold}} [[Kategorio:Britaj politikistoj]] l2ivvgq9kpjwi0ez3qvikwhzdnc0c9b 9366432 9366329 2026-05-04T08:54:47Z Sj1mor 12103 9366432 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Maurice Harold Macmillan, 1a Grafo Stockton''', [[Brita Merit-Ordeno|OM]], [[Reĝa Privata Konsilantaro|PC]], [[Reĝa Societo de Londono|FRS]]<ref name="frs">doi 10.1098/rsbm.1987.0014</ref> ([[Esperantigo de homoj|esperantige]]: '''Maŭrico''' '''Haroldo Macmilano'''; [[10a de februaro]] 1894 – [[29a de decembro]] [[1986]]) estis [[Britujo|brita]] [[Konservativa Partio (GB)|konservativa]] [[politikisto]] kaj ŝtatestro kiu servis kiel [[ĉefministro]] de la [[10a de januaro]] [[1957]] ĝis la [[18a de oktobro]] [[1963]]. Kromnome "Supermac" kaj konata pro siaj [[pragmatismo]], ingenio kaj persistemo, Macmillan aperis antaŭ la [[Dua Mondmilito]] kiel radikala [[Tory]] kaj kritikanto de la [[Politiko de cedoj|paciga politiko]]. Jam junulo, li estis admiranto de la politiko de la ĉefministroj de la [[Liberala Partio (Britio)|Liberaloj]] komence kun [[Henry Campbell-Bannerman]], kiu enpoviĝis ĉe la fino de 1905 kiam Macmillan estis nur 11-jaraĝa, kaj poste de [[H. H. Asquith]], kiun li poste priskribos kiel "intelekta sincereco kaj morala nobeleco", kaj partikulare de la sukcedanto de Asquith nome [[David Lloyd George]], kiun li konsideris "aktivulo", verŝajne plenumonta siajn celojn.<ref name="ReferenceA">''Supermac''. Author: D.R. Thorpe. Publisher: Chatto & Windus. Publikigita: la 9a de septembro 2010. Alirita: la 1an de februaro 2014.</ref> Macmillan militservis dum la [[Unua Mondmilito]]. Li estis vundita trifoje, ĉefe septembre de 1916 dum la [[Batalo ĉe la Somme]]. Li pasigis la reston de la milito en armea hospitalo kaj suferis dolorojn kaj partan senmoveblon por la resto de sia vivo. Post rekuperiĝi sufiĉe el la militvundoj por denove povi piediri, Macmillan aliĝis al sia familia negocado, poste eniris en la Parlamento post la ĝenerala elektado de 1924, nome por la norda industria balotdistrikto de [[Stockton-on-Tees]]. Post perdi sian sidlokon en la ĝenerala elektado de 1929, li rericevis ĝin en la ĝenerala elektado de 1931, tuj post kiam li parolis kontraŭ la altaj indicoj de sendungeco ĉe Stockton-on-Tees. Tamen li restis duarange, ĉar li estis konsiderata "nekonformulo" fare de la partiaj influantoj, ĉar li ofte ne emis sekvi la politikan linion de siapartio. Li estis eĉ priskribita de sia politika heroo, kaj tiam parlamenta kolego, la militepoka ĉefministro David Lloyd-George, kiel "naskiĝinta ribelulo".<ref name="ReferenceA"/> Li ricevis altajn postenojn kiel protektito de la militepoka ĉefministro [[Winston Churchill]], kaj tiele Macmillan servis kiel Sekretario por Eksteraj Aferoj kaj kiel Pritrezora Ministro dum la regado de la sukcedanto de Churchill nome [[Anthony Eden|Siro Anthony Eden]]. Kiam Eden rezignis kiel rezulto de la [[Krizo de Suez]] en 1957, Macmillan sukcedis lin kiel ĉefministro. Li kredis en la koncepto de ''bonfartiga ŝtato'' kaj la neceso de miksa [[ekonomio]], kaj li celis politikon de [[korporaciismo]] por disvolvigi la internan merkaton kiel motoro de kresko.<ref name="Middleton, 1997, p. 422–3">Middleton, 1997, p. 422–3.</ref> Dum sia epoko kiel ĉefministro, rapide kreskis averaĝaj viv-standardoj<ref>OCR A Level History B: The End of Consensus: Britain 1945–90 de Pearson Education</ref> dum oni realigis nombrajn socialajn reformojn kiaj en 1956 la ''Clean Air Act'' (kontraŭpoluado), en 1957 la ''Housing Act'' (por loĝado), en 1960 la ''Offices Act'', en 1960 la ''Noise Abatement Act'' (kontraŭ bruo),<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=OMciK2dbAI8C&pg=PR80&dq=poverty+in+britain+offices+act+1961&hl=en&sa=X&ei=ZzR7T9aEO4mx8gOUgvmpCA&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|titolo=Poverty, Inequality and Health in Britain, 1800–2000: A Reader – Google Books|alirdato=18a de oktobro 2013|eldoninto=Books.google.co.uk}}</ref> la ''Factories Act'' en 1961 (pri sano kaj sekureco), la enmeto de laŭgrada pensioskemo por havigi aldonan enspezon al retiriĝintoj,<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=lf3a4dOjy0kC&pg=PA221&dq=harold+macmillan+graduated+pension+scheme&hl=en&sa=X&ei=hSdIT56DJYzV8QOEndCGDg&ved=0CFAQ6AEwAQ#v=onepage&q=harold%20macmillan%20graduated%20pension%20scheme&f=false|titolo=The Many Concepts of Social Justice in European Private Law – Google Books|alirdato=18a de oktobro 2013|eldoninto=Books.google.co.uk}}</ref> la establo de helpo al orfoj aŭ filoj de divorciĝintaj gepatroj,<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=CiE7TEwJtsAC&pg=PA26&dq=UK+Child+Special+Allowance+1959&hl=en&sa=X&ei=ZPZuUbfmF-jB0QWL0IGIDw&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=UK%20Child%20Special%20Allowance%201959&f=false|titolo=How Social Security Works: An Introduction to Benefits in Britain – Paul Spicker – Google Books|alirdato=18a de oktobro 2013|eldoninto=Books.google.co.uk}}</ref> kaj limigon en la standarda [[Semajnfino|semajnlaboro]] el 48 al 42 horoj.<ref>''Mastering Modern World'' History de Norman Lowe</ref> Kiel "ununacia konservativulo" de la tradicio el [[Benjamin Disraeli]], allogita de memoroj de la [[Granda Depresio]], li postulis [[Keynes|kejnsisman]] strategion de [[publika investado]] por pluteni demandon, kaj tiele venkis por dua regotempo en la ĝenerala elektado de 1959 per pliiĝanta majoritato. Profite el favoraj internaciaj kondiĉoj,<ref name="Middleton, 1997, p. 422–3"/> li prezidis super alflua epoko, markita de malalta sendungeco kaj alta kresko. Li avertis pri la danĝero de inflacio, atentigante pri la rompebla prospereco de la [[1950-aj jaroj]].<ref>Peter Hennessy, ''Having It So Good: Britain in the Fifties'' (London: Allen Lane, 2006), pp. 533–34.</ref> Pri internaciaj aferoj, Macmillan rekonstruis la [[Speciala Rilato|Specialan Rilaton]] kun Usono el la frakaso pro la [[Sueza Krizo]] (el kio li estis unu el la arkitektoj), kaj redesegnis la mondan mapon pere de la [[Sendependiĝo de Afriko|senkoloniigo]] de [[subsahara Afriko]]. Reformante la sistemon de nacia defendo por alveni al la realo de la atombomba epoko, li finis la ekziston de la [[deviga militservo]], plifortigis la [[atombombo]]jn per la akirado de Polaris, kaj pioniris ĉe la Nuklea Provizora Malpermeso kun Usono kaj [[Sovetunio]]. Malfrue agnoskante la danĝerojn de strategia dependo, li serĉis novan rolon por Britio en Eŭropo, sed lia malemo komuniki la usonajn atombombajn sekretojn al Francio kontribuis al franca vetoo por la brita eniro en la [[Eŭropa Ekonomia Komunumo]].<ref>Richard Lamb, ''The Macmillan Years 1957–1963: The Emerging Truth'' (London: John Murray, 1995), pp. 14–15.</ref> Ĉe la fino de sia ĉefministreco, lia registaro estis skuita de la skandaloj de [[John Vassall|Vassall]] kaj [[Profumo Afero|Profumo]], kiuj estis simboloj por la ribelema junularo de la 1960-aj jaroj de la morala korupto de la britia reganta klaso.<ref name="Leitch">{{Citation|last=Leitch|first=David|url=http://www.independent.co.uk/opinion/the-spy-who-rocked-a-world-of-privilege-1313565.html|title=The spy who rocked a world of privilege|newspaper=The Independent|date=8 December 1996|location=London}}</ref> Rezignante trofrue post medicina misdiagnozo, Macmillan survivis longan retiriĝon. Li estis kritikanto de siaj sukcedantoj dum sia maljunaĝo same kiel estis de siaj antaŭuloj dum sia junaĝo. Macmillan estis la lasta brita ĉefministro naskiĝinta dum la reĝado de la [[Reĝino Viktoria]], kaj la lasta kiu servis en la [[Unua Mondmilito]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * ''Macmillan A Publishing Tradition'' de Elizabeth James 2002 ISBN 0-333-73517-X * ''MacMillan : Portrait of a Politician'', de Emrys Hughes, Allen & Unwin, 1962. ISBN 978-0-04-923013-2 * [http://www.britannica.com/eb/article-9049827/Harold-Macmillan Britannica Online about Harold Macmillan] * ''The Minister and the Massacres'', de Nikolai Tolstoy, London, 1986, ISBN 0-09-164010-5 == Referencoj == * Theatre Record (1997 pro la verko de Hugh Whitemore nome ''A Letter of Resignation''; 2008 pro la verko de Howard Brenton nome ''Never So Good'') == Cititaj tekstoj == * {{Citaĵo el libro|titolo=Macmillan|familia nomo=Beckett|persona nomo=Francis|aŭtoroligilo=Francis Beckett|jaro=2006|loko=Londono|eldoninto=Haus Publishing|ISBN=978-1-904950-66-0|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Harold Macmillan|familia nomo=Fisher|persona nomo=Nigel|aŭtoroligilo=Alistair Horne|jaro=1982|loko=Londono|eldoninto=Weidenfeld kaj Nicolson|ISBN=978-0-297-77914-8|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Macmillan: The Official Biography|familia nomo=Horne|persona nomo=Alistair|aŭtoroligilo=Alistair Horne|originjaro=1988|jaro=2008|eldono=Twentieth anniversary|loko=Londono|eldoninto=Macmillan|ISBN=978-0-230-71083-2|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Government Versus the Market: Growth of the Public Sector, Economic Management and British Economic Performance, 1890–1979|familia nomo=Middleton|persona nomo=Roger|originjaro=1996|jaro=1997|eldono=New|loko=Cheltenham|eldoninto=Edward Elgar Publishing|ISBN=978-1-85898-371-4|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Supermac: The Life of Harold Macmillan|familia nomo=Thorpe|persona nomo=D. R.|aŭtoroligilo=D. R. Thorpe|jaro=2010|eldono=Kindle|loko=Londono|eldoninto=Chatto & Windus|referenco=harv}} == Eksteraj ligiloj == {{Vikicitaro}} * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Macmillian,+Harold Annotated Bibliography for Harold Macmillan from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100804031104/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FMacmillian%2C+Harold |date=2010-08-04 }} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/29/newsid_2547000/2547307.stm BBC Harold Macmillan obituary] * President of the friends of Roquetaillade association [http://www.roquetaillade.eu] * [http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=20586 8 June 1958 speech on "Interdependence"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080603045234/http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=20586 |date=2008-06-03 }} ĉe [[Universitato DePauw]] * [http://www.pm.gov.uk/output/Page131.asp More about Harold Macmillan] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070515190448/http://www.pm.gov.uk/output/Page131.asp |date=2007-05-15 }} on the Downing Street website * [http://www.depauw.edu/news/?id=27045 1968 – Returns to DePauw, Calls for New Reapprochement for Vietnam] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111115161545/http://www.depauw.edu/news/?id=27045 |date=2011-11-15 }} * [http://www.rootsandleaves.com/ RootsAndLeaves.com], Cavendish family genealogy * [http://www.bodley.ox.ac.uk/dept/scwmss/projects/suez/suez.html Bodleian Library Suez Crisis Fiftieth Anniversary Exhibition] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170221121959/http://www.bodley.ox.ac.uk/dept/scwmss/projects/suez/suez.html |date=2017-02-21 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Macmillan, Harold}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Britio]] 3lbbcm79ouifmuvaxk2lvn42tel6hxy 0 499144 9365942 8983507 2026-05-03T13:00:31Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Givency,_vestito_corto_e_cappello,_indossato_da_audrey_hepburn_in_colazone_da_tiffany,_1961.jpg|Givency,_vestito_corto_e_cappello,_indossato_da_audrey_hepburn_in_colazone_da_tiffany,_1961.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:Givency,_vestito_co 9365942 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Givenchy''' estas [[Francio|franca]] [[varomarko]] kiu produktas [[vesto]]jn, [[akcesoraĵo]]jn, [[parfumo]]jn kaj [[kosmetiko]]n .[[Dosiero:Givency, vestito corto e cappello, indossato da audrey hepburn in colazione da tiffany, 1961.jpg|eta|Givenchy <!--short dress and hat worn by [[Audrey Hepburn]] in 1961 movie ''[[Breakfast at Tiffany's]]''-->]]La fasonisto [[Hubert de Givenchy]] establis la modofirmaon en 1952, kaj estris ĝin dum pli ol kvardek jaroj. La plej konata vizaĝo de la marko estis [[Audrey Hepburn]], danke al la filmo [[Breakfast at Tiffany's]], en kiu la aktorino per la surhavo de eta nigra robo fariĝis mondfama. Ankaŭ por Audrey Hepburn, Givenchy kreis la parfumon L'interdit . {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Francaj firmaoj]] jjblgxzyssvt7h1u9o43ykjcbun7yml 0 502888 9366389 8466007 2026-05-04T08:28:55Z Sj1mor 12103 9366389 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} En homa [[anatomio]] la sternoklaviomastoidea muskolo aŭ la sternoklaviomastoideo estas [[muskolo]] ambaŭflanke el la [[kolo]]. Ĝi estas unu el la plej grandaj muskoloj. Ĝi etendas el la [[klaviklo]] al la areo sub la [[orelo]]. {{Projektoj}} {{Ĝermo}} [[Kategorio:Homa anatomio]] [[Kategorio:Muskoloj]] 547unkj59apsaoblndt23fbqdd3nmze 0 508550 9366383 5877270 2026-05-04T08:27:17Z Sj1mor 12103 9366383 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:X-ray video of a female American alligator (Alligator mississippiensis) while breathing - pone.0004497.s009.ogv|eta|Ikso-radia filmeto de ino de [[Misisipa aligatoro]] dum spirado. Enspiro okazas kiam pleniĝas la pulmosako.]] '''Enspiro''' (ankaŭ konata kiel ''inspiro'') estas la fluo de [[aero]] en [[organismo]]n. Ĝi estas vivprocezo por ĉiu homa vivo. En [[homo]]j ĝi estas la movado de aero de la ekstera medio, tra la aervojoj, kaj en la [[alveolo]]jn. Enspiro komenciĝas kun la kuntiriĝo de la [[muskolo]]j alkroĉitaj al la [[torako]]; tio kaŭzas vastiĝon en la torakkavaĵo. Tiam okazas la komenco de kuntiriĝo de la [[diafragmo]], kiu rezultigas vastiĝon de la [[pleŭro|intrapleŭra spaco]] kaj pliiĝo en negativa premo laŭ la [[Leĝo de Boyle]]. Tiu negativa premo generas aerfluon pro la premdiferenco inter la [[atmosfero]] kaj alveoloj. Aero eniras, pumpante la pulmon tra aŭ la [[nazo]] aŭ la [[buŝo]] en la [[faringo]]n (gorĝo) kaj [[trakeo]]n antaŭ enirado en la alveoloj. Aliaj muskoloj kiuj povas esti implikitaj en enspiro inkludas: * Eksteraj interripaj muskoloj * Skalen-muskoloj * [[Sternoklaviomastoidea muskolo]] * Trapezia muskolo ==Vidu ankaŭ== * [[Elspiro]] ==Notoj== {{referencoj}} [[Kategorio:Spirado]] [[Kategorio:Spira sistemo]] [[Kategorio:Anatomio]] 796yf6qnjnh9rn8lkst8efb027yopds 0 508554 9366387 8148474 2026-05-04T08:28:23Z Sj1mor 12103 9366387 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:X-ray video of a female American alligator (Alligator mississippiensis) while breathing - pone.0004497.s009.ogv|eta|Ikso-radia filmeto de ino de [[Misisipa aligatoro]] dum spirado. Elspiro okazas kiam malpleniĝas la pulmosako.]] '''Elspirado''' (aŭ '''elspiro''') estas la fluo de la spira fluo el la [[organismo]]. En homoj ĝi estas la movado de aero el la [[bronko]]j, tra la aervojoj, al la ekstera medio dum [[spirado]]. Tio okazas pro elastaj trajtoj de la [[pulmo]]j, same kiel la internaj interripaj [[muskolo]]j kiuj malgrandigas la [[torako]]n kaj malpliigas torakan volumenon. Ĉar la [[toraka diafragmo]] senstreĉiĝas dum elspirado kiun ĝi kaŭzas al la [[histo]], ĝi deprimis por pliiĝi supere kaj meti premon sur la pulmojn por forpeli la aeron. Dum nevola elspirado, kiel dum krevigado de [[kandelo]], ekspiratoraj muskoloj inkluzive de la ventromuskoloj kaj internaj interripaj muskoloj generas abdomenan kaj torakan premon, kiu devigas aeron foriri el la pulmoj. Elspirita aero estas riĉa je [[karbondioksido]], kromprodukto de ĉela spirado dum la produktado de [[energio]], kiu estas stokita kiel [[adenozina trifosfato]]. Elspirado havas komplementan rilaton al enspiro; la ciklado inter tiuj du klopodoj difinas spiradon. == Vidu ankaŭ == * [[Enspiro]] == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Spirado]] [[Kategorio:Spira sistemo]] [[Kategorio:Anatomio]] 9ytg7leslfqnem8txtk3fdx4hlafm2p 0 508565 9366393 8198706 2026-05-04T08:32:44Z Sj1mor 12103 9366393 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Gasa interŝanĝo''' aŭ '''gasinterŝanĝo''' estas [[Biologio|biologia procezo]], tra kiu malsamaj [[gaso]]j estas transdonitaj enen kontraŭ indikoj trans specialigita spira surfaco. Gasoj estas konstante postulataj kaj produktitaj kiel kromprodukto de ĉelaj kaj [[Metabolo|metabolaj reagoj]], kaj tiel efika sistemo por ilia interŝanĝo estas ekstreme grava. Ĝi estas interligita kun [[spirado]] en [[besto]]j, kaj spirado de [[planto]]j per [[fotosintezo]].<ref name="rsc">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.rsc.org/Education/Teachers/Resources/cfb/gas.htm|titolo=Gas exchange|alirdato=19a de Marto 2013}}</ref> [[Dosiero:Alveoli.svg|eta|180px|Gasa interŝanĝo inter sango kaj pulma alveolo]] En [[aerobia|aerobiaj organismoj]], [[oksigeno]] (O₂) estas postulata por membrigi ĉelojn dum ruba [[karbondioksido]] (CO₂) devas esti forigita - la kontraŭo estas vera por fotosintezo, kie CO₂ eniras plantojn kaj O₂ estas forigita.<ref name="rsc" /> La interŝanĝo de gasoj esence okazas kiel rezulto de [[difuzo]] de gasaj [[molekulo]]j moviĝantaj al areo de alta koncentriĝo al malalta koncentriĝo. La gasinterŝanĝo de [[oksigeno]] kaj [[karbona dioksido]] inter la [[sango]] de bestoj kaj iliaj [[pulma alveolo|pulmaj alveoloj]] nomatas '''hematozo'''<ref>Vd en [[NPIV]]: hematozo [https://vortaro.net/#hematozo_kdcu]</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Portalo|Biologio}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Biologiaj procezoj]] [[Kategorio:Spira sistemo]] 5bcsc21e3qkpi8nhs0mc2pqxjdz03hr 0 508925 9366379 8979333 2026-05-04T08:26:36Z Sj1mor 12103 9366379 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Beslan school no 1 victim photos.jpg|dekstra|300px]] '''Kronologio de la [[terorisma atako en Beslano]]''' ampleksas okazintaĵojn de la 1-a ĝis la 3-a de septembro 2004 en la [[Nord-Osetio|nord-osetia]] urbo [[Beslano]], estis unu el la plej teruraj tragedioj en historio de nuntempa [[Rusio]]. Ĝi forte afekciis ne nur rusian, sed ankaŭ tutmondan publikon. La {{daton|1|septembro|2004}} grupo da armitaj teroristoj kaptis lernejon en malgranda urbo Beslano en Nord-Osetio. En manoj de la bandanoj, kiuj agis, kiel oni klarigis poste, laŭ ordono de [[Ŝamil Basajev]], troviĝis pli ol 1200 homoj, plejparte virinoj kaj infanoj. Dum tri tagoj oni tenis ilin en netolereblaj kondiĉoj, praktike ne donante [[akvo]]n kaj nutraĵon. La {{daton|3|septembro|2004}} taĉmentoj de speciala celo per eksplodoj ene de la mezlernejo estis devigitaj komenci sturmon, rezulte de kiu pli ol 300 homoj pereis, kaj ĉirkaŭ 600 estis vunditaj. Eldono "Gazeta" penis restarigi kronologion de tiuj tragikaj eventoj. == [[1-a de septembro]] 8:00 == Frue en mateno de 1 de septembro apud lernejo numero 1 en Beslano kolektiĝis multo da homoj. Tio estis lernejanoj, kaj ankaŭ iliaj gepatroj, venintaj por solena kunveno, dediĉita al Tago de scioj. "Knabinoj havis bluajn robojn, blankaj antaŭtukojn, blankajn bantojn. Mi neniam vidis infanojn tiaj belaj", - rememoras direktorino de la lernejo. Multaj homoj venis per la tutaj familioj, preninte kun si infanojn de antaŭlerneja aĝo, inklude bebojn. == 1-a de septembro: en 9:08 komenciĝis kapto de la lernejo == En komenco de la deka horo apud la lernejo haltis ŝarĝaŭto [[GAZ-66]]. El ĝi elsaltis bandanoj, kiuj tuj komencis kapton de la lernejo. Kiel rememoras atestantoj, estis ne pli, ol 10-12 da ili. Unu el ili estis en nigra ĥalato, la aliaj estis en kamuflaĵo. "Bandanoj ankoraŭ ne aliris al la kunveno, kiam komencis tondri [[pafo]]j. Ni pensis, ke iu riĉulo kondukis sian infanon en la lernejon kaj faris artfajraĵon por li. Kaj poste komencis ekflugi supren aerglobetoj. Ĉiuj ekkuris al la sporta halo. Mi prenis la infanojn kaj kuris al la kaldronejo. Unu bandano direktis mitraleton al mi kaj diris: "Kuru en la sporthalon". Ni turniĝis. Oni enpelis nin per duonrondo, kiel ŝafoj", - rakontas patrino de unu el la lernejanoj. == 1-a de septembro: 10:00 == Al dek horoj matene ĉiuj ostaĝoj estis pelitaj en la sporthalon. Ostaĝo rememoras: <blockquote>Estis treege malvaste, ĉar kolektiĝis gradega amaso da homoj - pli, ol mil. Ili konstante postulis [[silento]]n, pafante en aeron. Poste ili ordonis, ke ĉiuj sidiĝu. Unu viro penis trankviligi ĉiujn: "Ni aŭskultu, kion ili volas diri". Li neintence transiĝis al oseta lingvo. Kaj tiu ilia Kolonelo (ĉefo de la teroristoj [[Ruslan Ĥuĉbarov]]) komandis, ke li staru sur la genuojn, kaj demandis:"Ĉu vi ĉion diris?" La viro diras: "Jes" - kaj tiam Kolonelo pafis lin per mitraleto", - rememoras unu el la eksaj ostaĝoj. Tuj post kiam oni sidigis la homojn, la teroristoj komencis mini la ejon. "Ili komencis disvolvigi bobenojn. Estis tri girladnoj. Sur unu pendis sep bomboj, sur la alia - ok. Ĉiuj ili estis memfaritaj, volvitaj per sparadrapo, samlarĝaj al granda vazo por kafo. Ili estis plastaj, trans ili estis videblaj pecoj de metalo. Kaj grandajn minojn ilin enmetis en basketbalajn ringojn. Unu girlandon plu ili faris en la transirejo. Tie estis du kontraŭinfanteriaj minoj de uzina produktado.</blockquote> Al ĉi tiu tempo en konstruaĵo de urba administracio - je 200 metroj de la lernejo - jam estis kreita antikriza stabo. == 1-a de septembro: 11:30 == Al 11:30 la lernejon ĉirkaŭis trupoj de la [[58-a armeo (Rusio)|58-a armeo]] kaj la tuta personaro de beslana polico. Ĉirkaŭ la lernejo kolektiĝis parencoj de la ostaĝoj. En la lernejo oni prepariĝis al longtempa sieĝo: la bandanoj uzis virojn por laboro - oni devigis ilin barikadi ĉiujn fenestrojn, pordojn, enirejojn, demeti tabulojn kaj malfermi fenestrojn per ili. Post tio oni starigis ilin sur genuojn en du vicoj apud kabineto de geografio. Unu el saviĝintoj poste rakontis: <blockquote>Tie estis du kamikadzinoj. Oni diris al ni, ke ni devas perei, - kaj la kamikadzinoj eksplodiĝis. Mi rekonsciiĝis pro tio, ke iu forte ĝemis, sed mi preskaŭ nenion aŭdis. Mi leviĝis, ĉirkaŭe kuŝis korpoj de viroj. Poste oni devigis nin demeti unu el pordoj de klasĉambro. Sur ĝi, kiel sur portilo, tiuj, kiuj restis vivaj, portis en la duan etaĝon tiujn, kiuj pereis, kaj tiujn, kiuj estis forte vunditaj.</blockquote> == 1-a de septembro: dua duono de tago == En dua duono de tago en la atikriza stabo kolektiĝis prezidento de Norda Osetio [[Aleksandr Dzasoĥov]], prezidanto de osetia parlamento [[Tajmuraz Mamsurov]], estro de Administrejo de la Federala servo pri sekureco Valerij Andrejev, asistanto de ĝenerala prokuroro Sergej Fridinskij, deputitoj de [[Ŝtata Dumao]] [[Dmitrij Rogozin]] kaj [[Miĥail Markelov]]. Al nokto veturis konata infana kuracisto, direktoro de instituto de senprokrasta infana kirurgio kaj traŭmatologio Leonid Roŝal. Al la lernejo venis aldonaj fortoj, konsistantaj el batalantoj de specialaj trupoj "Alfa" kaj "Vimpel" de la Federala servo pri sekureco. == [[2-a de septembro]]: nokto == La bandanoj decidis kontakti - ili vokis por intertraktadoj prezidenton de la respubliko [[Aleksandr Dzasoĥov]], tamen anstataŭ li kun la teroristoj komunikiĝis telefone [[Leonid Roŝal]]. Ili ne prezentis konkretajn postulojn. En la interparolo Roŝal penis atingi eblecon transdoni en la lernejon akvon kaj nutraĵon, liberigi pli junajn infanojn kaj virinojn. Al ĉiuj proponoj estis unu respondo: "Ne". == 2-a de septembro: mateno == En la dua tago ekde mateno stato de la infanoj malboniĝis. Iuj perdis konscion, iuj sentas sin malbone - oni faris por ili {{N|artefarita spirado}}. La teroristoj ĉesis preterlasi la infanojn al kranoj de akvo. Gazeto citis eksan ostaĝinon rakonti: <blockquote>Infanoj prenis glasojn kaj petis: "''Donu urinon, donu urinon. Ni volas trinki''". Unu el la teroristoj preteriris kaj demandas: "''Ĉu vi urinon trinkas? Ĉu vi estas porkoj?''" Mi diras: "''Donu akvon. Se vi decidis nin mortigi, do almenaŭ antaŭ morto donu akvon. Infanoj almenaŭ trinku''". Li nenion diris.</blockquote> Ostaĝoj vere devis trinki urinon unu de la alia ĝis la fino de la tria tago. == 2-a de septembro: tago == Je 15:30 en la lernejon eniris eksa prezidento de Inguŝio [[Ruslan Auŝev]]. La teroristoj transdonis al li liston de postuloj — de Ŝamil Basajev al prezidento [[Vladimir Putin]]. El la lernejo li eliris kun 12 virinoj, kiuj portis sur manoj 15 bebojn. == [[3-a de septembro]]: mateno == Al la lernejo el [[Vladikavkaz]] alveturis tankoj kaj batalmaŝinoj de infanterio. Dume oni trankviligis parencojn, ĉirkaŭantajn la lernejon, avertante, ke sturmo ne okazos. En la lernejo mem fariĝis tute malfacile por la infanoj kaj aliaj ostaĝoj. "Gazeta" citas vortojn de eksa ostaĝino Fatima Gutieva. <blockquote>Tie temis jam ne nur pri akvo, sed pri aero. Multaj infanoj jam kuŝis sen konscio. Oni ne permesis eliri. El trejna halo iris malvarma aero, kaj mi petis: "Ĉu eblas, ke infanoj spiru?" Unu el la teroristoj al mi permesis, kaj oni transdonadis al mi infanojn, kaj ili spiris per freŝa aero por 1-2 minutoj. Ni jam sciis, ke estos sturmo, kaj la teroristoj sciis. Ili enmuntis relajson en la elektroreton, disigis kontakton kaj situigis du bombojn. Se oni malŝaltus elektron, do la relajso kontaktiĝus, kaj sekvus ondo da eksplodoj. Kelkaj el la teroristoj, kiuj estis pli molaj, disĵetis ĉifonojn kaj diris: "''Malsekigu ilin per urino, per ĉio ajn, se estos gasoj. Kuŝu kaj spiru tra ĉi tiuj ĉifonoj''". Tio estas ili certis, ke estos sturmo.</blockquote> Krome, en tria tago multaj teroristoj troviĝis sen barboj kaj estis vestitaj en civilaj vestoj (pretigis sin por eskapo, laŭ kelkaj analizantoj). == 3-a de septembro: tago == En 13:01 okazas unu eksplodo. Post kvar minutoj okazas la dua. Parto de la ostaĝoj eskapas post la eksplodoj. Dum ilia eskapo la teroristoj pafis en iliajn dorsojn. Restintajn ostaĝojn oni transpelis en manĝejon de la lernejo. En 13:3o ruiniĝas la tegmento de la lernejo, komenciĝas forta incendio. Al la lernejo movas tankoj kaj batalmaŝinoj de infanterio, super ĝi flugas helikopteroj, ĉirkaŭ aperas grenadĵetiloj kaj fajroĵetiloj. La sturmo komenciĝas spontanee, sen komandoj. En la lernejon, ofte antaŭante armeanojn kaj batalantojn de specialtaĉmentoj, impetas milicianoj - parencoj de la ostaĝoj, armiĝintaj per ĉia akirebla armilo. Ili komencas eltiri la vunditojn, samtempe interpafante kun la bandanoj. == [[4-a de septembro]]: nokto == Al la dua horo nokte de la 4-a de septembro la teroristoj estis plene likviditaj. La batalo daŭris 13 horojn. == Rezulta statistiko == Laŭ oficiala statistiko, entute en manoj de la teroristoj troviĝis 1251 ostaĝoj. 331 el ili pereis (inkluzive de 176 infanoj), ĉ. 600 estis vunditaj. Ankaŭ dum la sturmo pereis 8 batalantoj de specialaj trupoj "Alfa" kaj "Vimpel" de la Federala servo pri sekureco kaj du anoj de la Ministerio pri ekstremaj situacioj. Estis mortigitaj 31 teroristoj, kaj unu estis kaptita viva. == Aldona informo == Gazeto "Kommersant" donis resumon de enketadoj de la tragedio en Beslano. Kiel memorigas la eldono, Ĝenerala prokurejo iniciatis kriman proceson pro fakto de kapto de la lernejo numero 1 per la teroristoj laŭ tri artikoloj de la Krima kodo de Rusio - murdo, terorismo kaj kapto de ostaĝoj. Al nuna tempo la enketo trovis, ke en la terorisma akto partoprenis 32 homoj — [[ĉeĉenoj]], [[inguŝoj]], [[araboj]] kaj [[slavoj]]. 31 el ili estis mortigita dum la sturmo, unu estis arestita. Organizintoj de la terorisma akto estis [[Ŝamil Basajev]], [[Aslan Masĥadov]], Magomet Ĥaŝijev kaj civitano de [[Sauda Arabio]] Taufik-al-Ĝedani (Abu-Dzejt). Gvidis la operacion loĝanto de Inguŝio [[Ruslan Ĥuĉbarov]] (konata kiel ''Kolonelo''). Armiloj kaj eksplodaĵo por la terorisma akto estis kaptitaj en provizejoj de la Ministerio pri internaj aferoj de Inguŝio la {{daton|22|junio|2004}}. La bando kolektiĝis la 31-an de aŭgusto en tendaro apud inguŝa vilaĝo [[Psedaĥo]], de kie per du aŭtoj ĝi atingis Beslanon. Laŭ datumo de la enketo, la sturmo de la konstruaĵo komenciĝis post kiam en la sporta halo "eksplodis du memfaritaj eksplodiloj". Ĉi tiuj eksplodoj ankaŭ, laŭ datumo de la enketo, rezultigis pereon de plimulto de la ostaĝoj kaj kaŭzis incendion en la lernejo. La {{daton|14|septembro|2004}} al la sola saviĝinta teroristo, loĝanto de ĉeĉena vilaĝo Starij Engenoj [[Nurpaŝa Kulajev]] oni prezentis akuzon laŭ ok artikoloj de la [[Krima kodo de Rusio]] (murdo, banditismo, terorismo, kapto de ostaĝoj k.a.) Li parte agnoskis sian kulpon, sed deklaris, ke li neniun murdis. La 17-an de majo [[2005]] en la Supera tribunalo de Norda Oseto komenciĝis proceso, daŭriĝas pridemandado de suferintoj kaj atestantoj. La {{daton|21|septembro|2004}} Ĝenerala prokurejo iniciatis kriman proceson laŭ artikolo "neglektado" kontraŭ estro de distrikta administrejo pri internaj aferoj de Pravobereĵnij distrikto de Norda Osetio, estro de stabo de la administrejo Georgij Drjajev kaj vicestro en areo de publika sekureco de la administrejo pri internaj aferoj Tajmuraz Martazov, kiuj estis forigiaj de siaj postenoj post la terorisma akto. Laŭ versio de la enketo, ili ne garantiis necesan kontrolon al la limo kun Inguŝio flanke de patrolaj servoj, per tio preterlasinte la teroristojn en la respublikon. En 14 de julio de jaro 2005 la enketo finiĝis, suferintoj konatiĝas kun ĝiaj materialoj. La {{daton|8|oktobro|2004}} Ĝenerala prokurejo iniciatis kriman proceson laŭ artikolo "neglektado" kontraŭ estro de la distrikta administrejo pri internaj aferoj de [[Malgobeka distrikto]] de Inguŝio [[Muĥaĵir Jevlojev]], liaj asistantoj Bagaudin Jevlojev kaj Aĥmed Kotiev kaj estro de la krima esplorservo de la distrikto [[Ĥamzat Mamilov]]. Laŭ versio de la enketo, ili ne sukcesis trovi tendaron de teroristoj, kiu situis sur teritorio de ilia distrikto. ''La artikolo estas farita laŭ informo de [http://novaĵojelrusio.blogspot.com/ Novaĵoj el Rusio]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' == Vidu ankaŭ == * [[Nord-Osetio]] * [[Lerneja masakro]] [[Kategorio:Terorisma atako en Beslano| ]] [[Kategorio:2004]] ilntw1pte6f66s5gwaeflyhktxcjt7u 0 510698 9366252 9264013 2026-05-04T03:54:25Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Starr 021122 0013 sanchezia speciosa.jpg]] → [[File:Starr 021122-0013 Sanchezia speciosa.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Starr 021122-0013 Sanchezia speciosa.jpg]] 9366252 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Akantacoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|planto}} |dosiero = Barleria prionitis (Porcupine flower) in Hyderabad, AP W IMG 9993.jpg |dosiero larĝo = 270px |priskribo de dosiero = ''[[Barleria prionitis]]'', infloresko kun tipaj [[zigomorfa]]j floroj de akantacoj, kun kunkreskintaj peltatoj |regno = [[plantoj]] ''[[Plantae]]'' |regno2 = planto |subregno = [[trakeofitoj]] ''[[Tracheophyta]]'' |superdivizio = [[spermatofitoj]] ''[[Spermatophyta]]'' |divizio = [[angiospermoj]] ''[[Angiospermae]]'' |klaso = [[dukotiledonoj]] ''[[Magnoliopsida]]'' |subklaso = [[asteredoj]] ''[[Asteridae]]''<br> [[lamiedoj]] ''[[Lamiidae]]'' |ordo = [[lamialoj]] ''[[Lamiales]]'' |familio = '''[[akantacoj]]''' '''''[[Acanthaceae]]''''' |familio aŭtoritato = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] <ref name="WFO"/> |tipa genro = [[akanto]] ''[[Acanthus]]'' |tipa genro aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} La '''akantacoj'''<ref name="PIV"/> ({{lang-la|[[Acanthaceae]]}}) estas [[planto|planta]] [[familio (biologio)|familio]] el la [[dukotiledonaj]] [[angiospermoj]]. Tiu familio apartenas al la [[ordo (biologio)|ordo]] [[lamialoj]] (''[[Lamiales]]''). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 220 genrojn kaj preskaŭ 4000 speciojn<ref name="WFO"/>{{,}}<ref name="TPL"/>. Ĝia tipa genro estas [[akanto]]<ref name="PIV">[http://vortaro.net/#akanto ''akanto'' en PIV ĉe vortaro.net]</ref>. Ĝi estas grandparte tropika familio. Kun ĉ. 4000 specioj ĝi apspeciojas al la 12 plej specioriĉaj familioj de la [[angiospermoj]] (''Magnoliopsida'').<ref name="AoR" /> == Priskribo kaj ekologio == [[Dosiero:Anthacanthus nannophyllus.jpeg|eta|branĉoj kun dornoj de ''[[Anthacanthus nannophyllus]]''.]] === Habito kaj folioj === Ili estas plej ofte [[multjara planto|multjaraj]], malofte [[unujara planto|unujaraj]] [[herba planto|herbaj plantoj]]; ekzistas ankaŭ malmultaj lignaj specioj, tiam temas pri [[duonarbusto]]j, [[arbusto]]j kaj malofte [[arbo]]j <ref name="FOC" />. La plej multaj specioj kreskas surgrunde, sed ekzistas ankaŭ kelkaj [[epifito]]j. Ili kreskas vertikale, horizontale aŭ grimpante, se ili estras volvantaj plantoj, tiam ili voliĝas laŭ la senco de la horloĝa montrilo. ''Avicennia'' havas [[aerradiko]]jn . La [[tigo]]j aŭ branĉoj havas rondan aŭ eĝan kverprofilon ofte kun ŝvelitaj nodoj. <ref name="FOC" />. Kelkfoje ekzistas [[dorno (botaniko)|dornoj]],kiuj formiĝas el reduktitaj folioj aŭ brakteoj <ref name="FOC" />. La [[folio (planto)|folioj]] sidas en bazaj rozetoj aŭ estas kontraŭstarantaj, malofte kontraŭstarantaj aŭ verticile ĉe la tigo. La folioj de unu foliparo povas estis samaj aŭ malsamaj. La foliplatoj estas plej ofte simplaj ĝis malofte dividitaj.<ref name="FOC" /> La folioj havas (estas) pinatan aŭ retan nervuron. La folia surfaco povas havi glandajn punktojn. La folirandoj estas glataj, ondaj, noĉitaj dentaj aŭ segildentaj. [[Stipulo]]j ne ekzistas <ref name="FOC" />. [[Dosiero:Eranthemum pulchellum1.jpg|eta|detaloj de la floroj de ''[[Eranthemum pulchellum]]''.]] [[Dosiero:Acanthus balcanicus fruits.jpg|eta|fruktaro kunkapsulfruktoj de ''[[Acanthus balcanicus]]''.]] === Infloreskoj, floroj kaj florekologio === La floroj estas malofte unuopaj, plej ofte ili staras plurope en densaj faskoj aŭ multope en finstarantaj aŭ flankstarantaj, [[spiko|spikaj]], [[paniklo|paniklaj]], [[grapolo|grapolaj]], duakselaj [[cumo|cumaj]] [[infloresko]]j. Po floro aŭ duaksela fasko ekzistas unu depende de la specio malgranda kaj verda aŭ granda kaj brile kolora [[brakteo]]. Ofte sub ĉiu floro estas du [[brakteo]]j, malofte ili mankas entute. La floroj aŭ havas aŭ ne havas tigojn.<ref name="FOC" /> La duseksaj [[floro]]j estas kvinnombraj aŭ pli aŭ malpli [[unusimetria]]j. Malofte ekzistas kvar malofte kvin [[sepalo]]j, Ili kunskreskas je la bazo kaj finas en kvar, kvin, dek aŭ dudek kalikdentoj; Ĉe ''Thunbergia'' la kaliko estas glatranda kaj reduktita al glatranda kaj kalikforma ringo. La kvin [[petalo]]j estas plej ofte kunkreskinta al cilindroforma aŭ funelforma korolntubo. La korolloboj povas esti preskaŭ egalgrandaj aŭ la korolo estas dulipa aŭ malofte ubulipa kun tri korolloboj. La supera lipo estas preskaj glatranda ĝis duloba. La malsupra lipo estas triloba. La origine kvin [[stameno]]j estas ĉiam reduktitaj al kvar aŭ du [[fekunda]]j stamenoj. Ili estas malpli longaj ol pli longaj ol la koroltubo. La filamentoj estas liberaj aŭ pare kunkreskintaj; nur ĉe ''Strobilanthes'' ĉiuj tri estas kunkreskinta ĉe la bazo. Ekzistas (nul ĝis) du aŭ tri [[staminodio]]j. Du [[karpelo]]j estas kunkreskintaj al dufaka epigina [[ovario]]. La maldika pistilo finas en funelforma stigmo aŭ du stigmaj branĉoj.<ref name="FOC" /> La [[florformulo]] estas: <math>\downarrow K_{(5-3)} \; C_{(5-4)} \; A_{5-2} \; G_{\underline{(2)}}</math> La specioj de la familio akantacoj ludas gravan ekologian rolon, ĉar la konstruo de la floroj akomodiĝis al diversaj polenigantoj. La [[polenigado]]n faras birdoj, ekzemple [[kolibro]]j kaj [[nektariniedoj]], ([[ornitofilio]]) aŭ insektoj, ekzemple abeloj aŭ , tag- kaj noktpapilioj , ([[entomofilio]]) aŭ [[vespertoj]] ([[kiropterofilio]]). La transvivado de tiuj bestoj dependas de la oferto de nektaro kaj poleno. <ref name="AoR" /> === Fruktoj kaj semoj === La [[kapsulo|kapsulfruktoj]] staras ofte ĉe tigetoj kaj estas duklaba. Ili elĵetas eksplodsimile ofte nur malmulte da semoj. Malofte la fruktoj estas drupecaj. La surfaco de la semoj estas glata, kalva aŭ lanuga, kelkfoje kun [[higroskopa]]j [[triĥomo]]jn, kiuj pligrandiĝas en humida stato.<ref name="FOC" /> [[Dosiero:Aphelandra tetragona 135-8272.jpg|eta|ilustraĵo de ''[[Aphelandra tetragona]]'']] === Enhavosubstancoj === Ofte ekzistas [[zistolito]]j (sed ne ekzemple ĉe ''Acanthus'', ''Blepharis'', ''Nelsonia'', ''Ophiorrhiziphyllon'', Staurogyne, ''Thunbergia''), ili ekestis pere de [[Bioakumulado|akumulado]] de [[Silicia acido]] kaj [[kalcia karbonato]] <ref name="Hegnauer" />. La semoj enhavas [[oleo]]jn, [[proteino]]jn kaj rezervan [[celulozo]]n, sed verŝajne neniun amelon<ref name="Hegnauer" />. Gravaj enhavosubstancoj estas [[polifenolo]]j , [[Volatila oleo|volatilaj oleoj]], [[heterozido]]j , nevolatilaj [[izopreno]]idaj kombinaĵoj kaj [[alkaloido]]j <ref name="Hegnauer" />. == Utiligado == === Kuracplantoj === Kelkaj specioj estas [[kuracplanto]]j: * [[mola akanto]] (''Acanthus mollis'') * [[kalamego]] (''Andrographis paniculata'') * '' [[Justicia vasica]]'' * '' [[Hydrophila spinosa]] '' === Ornamplanto === En tiu ĉi familio estas kelkaj genroj kaj specioj, kiuj taŭgas kiel [[ornamplanto]]j en parkoj ka ĝardenoj <ref name="FOC" />: * ''[[Akanthus|Akanto]]'' * ''[[Aphelandra]]'': ekzemple '' [[Aphelandra squarrosa]] '' * ''[[Barleria]]'': ekzemple ''Barleria lupulina''. * ''[[Crossandra]]'': ekzemple ''[[Crossandra infundibuliformis]]''. * ''[[Eranthemum]]'': ekzemple ''Eranthemum pulchellum''. * [[Fittonien]] (''Fittonia''): ekzemple ''[[Fittonia albivenis]]''. * ''[[Justicia (genro)|Justicia]]'': ekzemple [[Justicia betonica]], [[Justicia brandegeeana]]'' kaj ''[[Justicia carnea]]''). * ''[[Hemigraphis]]'' * ''[[Hypoestes]]'' * ''[[Odontonema]]'' * ''[[Pachystachys]]'': ekzemple ''[[Pachystachys lutea]]''. * ''[[Pseuderanthemum]]'' * ''[[Ruellia]]'': ekzemple ''[[Ruellia elegans]]'', ''[[Ruellia simplex]]''. * ''[[Sanchezia]]'': ekzemple ''Sanchezia parvibracteata''. * ''[[Thunbergia]]'' ekzemple ''[[''Thunbergia alata]]'', ''[[Thunbergia erecta]]'', ''[[Thunbergia laurifolia]]''. * ''[[Whitfieldia]]'' Kiel [[akvario|akvariaj]] plantoj kelkaj specioj el la genro [[Hygrophila|akvoamiko]] estas uzataj. === Furaĝo === La sudamerika specio ''[[Trichanthera gigantea]]'' havas multe da proteino kaj tial la planto povas esti uzata kiel [[furaĝo]]. [[Dosiero:2007-06-26Acanthus06.jpg|eta|tribo Acantheae: nomdonanta genro [[Akanto]](''Acanthus''): [[mola akanto]] (''Acanthus mollis''): folioj kaj infloreskoj, la folioj estas grandparte kovrate de brakteoj]] [[Dosiero:Crossandra infundibuliformis01.jpg|eta|tribo Acantheae: ''[[Crossandra infundibuliformis]]'' relative malofta ĉambroplanto]] [[Dosiero:Lepidagathis cuspidata.jpg|eta|tribo Barlerieae: ''[[Lepidagathis cuspidata]]'']] [[Dosiero:Colpfl25.jpg|eta|tribo Justicieae: ''Fittonia albivenis'' (sin.: ''F. verschaffeltii''): <br /> la [[grundkovranto]] estas ŝatata ornamplanto, kiu estas ankaŭ uzata kiel [[ĉambroplanto]].]] [[Dosiero:AphelandraSquarrosaFlowers.jpg|eta|Tribus Acantheae: [[grandampleksa Afelandro]] (''Aphelandra squarrosa''), estas facilflegebla [[ĉambroplanto]].]] [[Dosiero:Beloperone guttata1.jpg|eta|tribo Justicieae: la „[[ĉambrolupolo]]“ (''Justicia brandegeana'', sin. : ''Beloperone guttata'') estas ŝatata ĉambroplanto.]] [[Dosiero:Camaraoamarelo1.jpg|eta|tribo Justicieae: ''[[Pachystachys lutea]]'' estas ĉambroplanto]] [[Dosiero:Jacobinia magnifica02.jpg|eta|tribo Justicieae: la [[Jakobinio]] (''Justicia magnifica'', sin. : ''Jacobinia magnifica''), estas malofta ĉambroplanto.]] [[Dosiero:Bluete Brillantaisia nyanzarum.jpg|eta|tribo Ruellieae: unusemetriaj floroj de ''[[Brillantaisia nyanzarum]]'']] [[Dosiero:Starr 071024-0372 Dyschoriste hygrophyloides.jpg|eta|tribo Ruellieae: Habito, folioj kaj floroj de ''[[Dyschoriste hygrophyloides]]]] [[Dosiero:Ruellia elegans0.jpg|eta|tribo Ruellieae: ''[[Ruellia elegans]]'' uzata en la tropikoj kiel ornamplanto]] [[Dosiero:Starr 021122-0013 Sanchezia speciosa.jpg|eta|tribo Ruellieae: ''[[Sanchezia speciosa]]'' polenigita de [[Nektariniedoj]] (''Arachnothera'') .]] [[Dosiero:Whitfieldia elongata.jpg|eta| tribo Whitfieldieae: Habito, folioj kaj infloreskoj de ''[[Withfieldia elongata]]'']] [[Dosiero:Starr 010419 0035 thunbergia alata.jpg|eta|subfamilio Thunbergioideae: [[flugilhava tunbergio]] (''Thunbergia alata'') estas herba [[grimpplanto]].]] [[Dosiero:Thumbergia1.jpg|eta|subfamilio Thunbergioideae: ''[[Thunbergia grandiflora]]'', ofta specio en tropikaj parkoj kaj ĝardenoj kunpluraj kultivaroj.]] [[Dosiero:Black Mangrove (Avicennia germinans) (7270558948).jpg|eta|subfamilio Avicennioideae: floro de [[ĝermanta avicenio]] (''Avicennia germinans'')]] == Sistematiko == La familio estis [[unua priskribo|unue priskribita]] sub la nomo „Acanthi“ en 1789 de [[Antoine Laurent de Jussieu]].<ref name="biodiversitylibrary" /> [[Tipo (nomenklaturo)|tipogenro]] estas ''[[Akanthus]]'' L. <ref name="tropicos" />. [[Specio (taksonomio)|Specioj]] de Akantacoj Juss. estas: Avicenniaceae Miq., Justiciaceae Raf., Mendonciaceae Bremek., Meyeniaceae Sreem., Nelsoniaceae Sreem., Thunbergiaceae Lilja.<ref name="GRIN" /> La tuta familio de la Akantacoj (Acanthaceae) estas dividita en kvar subfamilioj <ref name="McDade2008" /> kaj ĉ. 229 ĝis 250 genroj<ref name="GRIN" /> kun ĉ. 3500 ĝis 4000 specioj: * subfamilio [[Acanthoideae]] Link: Estas plej ofte herbaj plantoj. Ekzistas plej ofte okulfrapaj [[brakteo]]j. La disvastigo estas tutmonda - ekzistas ĉ. dek genroj en la [[Nova Mondo]] kaj ĉ. dek genroj en la [[Malnova Mondo]]. Ĉi tie la kapsulfruktoj havas tigetojn. La subfamilio estas dividita en ses triboj kun ĉ. 217 ĝis 237 genroj kaj ĉ. 3220 specioj: ** Tribo Acantheae: la kvar stamenoj havas po unu [[teko]]n. Ĝi konsistas el ĉ. 20 ĝis 21 genroj kaj ĉ. 500 specioj<ref name="McDade2005" />: *** en la Malnova Mondo: Ili havas dulipajn florkorolojn. Ekzistas ĉ. dek genroj: **** ''[[Acanthopsis]]'' HARVEY: La ĉ. 64 specioj kreskas en [[Capensis]]. **** ''[[Akanthus (genro)|Akanto]]'' L. (sin. : ''Acanthodus'' RAF.): kun 20 ĝis 25 specioj en tropikaj kaj subtropikaj regionoj de la Malnova Mondo: [[Sudeŭropo]], [[Afriko]], suda [[Azio]], sur la [[Malaja Insularo]] kaj en [[Aŭstralazio]]. **** ''[[Achyrocalyx]]'' R.BENOIST: La tri specioj nur kreskas en [[Madagaskaro]]. **** ''[[Blepharis]]'' JUSS.: La ĉ. 130 Specioj indiĝenas de Afriko trans la [[Araba Duoninsulo]] ĝis la suda Aziokaj [[Sudorientazio]]. **** ''[[Crossandra]]'' SALISBURY: La 50 ĝis 52 specioj venas el Afriko, Madagaskaro, Araba Duoninsulo kaj [[Hinda subkontinento]]. **** ''[[Crossandrella]]'' C.B.CLARKE: La du specioj venas el la tropika Afriko. **** ''Cynarospermum'' Vollesen: kun nur unu specio: ***** ''[[Cynarospermum asperrimum]]'' (NEES) VOLLESEN: Ĝi venas el [[Hindio]]. **** ''[[Sclerochiton]]'' HARVEY: La 18 specioj devenas el la tropikaj kaj subtropikaj regionojn de la suda Afriko. **** ''[[Stenandriopsis]]'' S.MOORE: Tiu ĉi specioj apartenis ĝis nun al la genro ''Stenandrium'' Nees. La 17 specioj disvastiĝis en Afriko kaj Madagaskaro. **** ''Streptosiphon'' MILDBR.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Streptosiphon hirsutus]]'' MILDBR.: Ĝi estas el [[Tanzanio]]. *** En la Nova Mondo: Ĝi havas unulipajn florkorolojn. Ĉ, dek genroj: **** ''[[Aphelandra]]'' R.BR.: La ĉ. 180 specioj hejmiĝas de [[Meksiko]] ĝis [[Peruo]], [[Bolivio]] kaj [[Argentino]]. **** ''Cyphacanthus'' LEONARD: nur havas unu specion: ***** ''[[Cyphacanthus atopus]]'' LEONARD: Ĝi kreskas nur en [[Kolombio]]. **** ''[[Encephalosphaera]]'' LINDAU: La tri specioj disvastiĝas en [[Brazilo]], Kolombio, [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. **** ''[[Geissomeria]]'' LINDL.: La ĉ. 15 specioj estas disvastigita en la [[Neotropiso]], ĉefe en Brazilo. **** ''[[Holographis]]'' NEES: La ĉ. 16 specioj disvastiĝas en Meksikio. **** ''[[Neriacanthus]]'' BENTH.: La kvin specioj hejmiĝas en [[Panamo]], Kolombio, [[Venezuelo]], Ekvadoro kaj Peruo. Unu specio (''N. purdieanus'') kreskas en [[Jamajko]]. **** ''Orophochilus'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Orophochilus stipulaceus]]'' LINDAU: Ĝi hejmiĝas nur en Peruo. **** ''[[Rhombochlamys]]'' LINDAU: La du specioj venas el Kolombio. **** ''Salpixantha'' HOOK.: Ĝi entenas nur un specio: ***** ''[[Salpixantha coccinea]]'' HOOK.: Ĝi nur indiĝenas en Jamajko. **** ''[[Stenandrium]]'' Nees: La 40 ĝis 50 specioj hejmiĝas en [[Florido]] kaj [[Teksaso]], en Argentino kaj la [[Karibaj insuloj]]. ** Tribo Andrographidae: *** Ĝi entenas ĉ. sep genroj kun ĉ. 75 specioj: **** ''[[Andrographis]]'' WALL. EX NEES (sin. : ''Haplanthoides'' H.W.LI, ''Haplanthus'' NEES): La ĉ. 20 specioj hejmiĝas en la tropika kaj subtropika Azio, ekzemple: ***** ''[[Kalmegh|Andrographis paniculata]]'' (BURM.F.) WALL. EX NEES **** ''[[Cystacanthus]]'' T.ANDERSON **** ''[[Diotacanthus]]'' BENTH. **** ''Graphandra'' J.B.IMLAY: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Graphandra procumbens]]'' J.B.IMLAY: Ĝi hejmiĝas nur en [[Tajlando]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Gymnostachyum]]'' NEES: La ĉ. 30 specioj estas disvastigitaj en la tropika Azio. **** ''[[Haplanthodes]]'' KUNTZE: La ĉ. kvaar specioj venas el Hindio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Phlogacanthus]]'' NEES: La ĉ. 15 specioj estas disvastigitaj en la [[Orientaliso]].<ref name="Mabberley2008" /> ** Tribo Barlerieae: *** Ĝi havas ĉ. 14 genrojn kun ĉ. 420 speciojn: **** ''[[Acanthostelma]]'' BIDGOOD & BRUMMITT **** ''Acanthura'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Acanthura mattogrossensis]]'' LINDAU: Ĝi venas el Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Barleria]]'' L.: La 80 ĝis 120 ĝis 300 specioj hejmiĝas en tropikaj regionoj de Afriko kaj Azio, unu specio en la [[Neotropiso]]. **** ''[[Barleriola]]'' OERST.: La ĉirkaŭ ses specioj hejmiĝas sur la karaibaj insuloj.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Borneacanthus]]'' BREMEK.: La ĉirkaŭ ses specioj nur hejmiĝas sur [[Borneo]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Boutonia'' DC.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Boutonia cuspidata]]'' DC.: Ĝi nur hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chroesthes]]'' BENOIST: La tri specioj indiĝenas en Ĉinio, Vjetnamio, Laoso, Birmo, Tajlando kaj Malajzio.<ref name="FOC" /> **** ''[[Crabbea]]'' HARV.: La ĉirkaŭ 16 specioj hejmiĝas en Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Golaea]]'' CHIOV. **** ''[[Hulemacanthus]]'' S.MOORE: la nur unu ĝis tri specioj indiĝenas en [[Novgvineo]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Lasiocladus]]'' BOJER EX NEES: La ĉirkaŭ kvin specioj venas el Madagaskaro<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Lepidagathis]]'' WILLD.: Ĝi havas ĉirkaŭ 100 speciojn en tropikaj kaj suptropikaj regionoj tutmonde, precipe en la Paleotropiso. **** ''Pericalypta'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Pericalypta biflora]]'' BENOIST: Ĝi venas el Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Schaueriopsis'' CHAMPL. & I.DARBYSH.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Schaueriopsis variabilis]]'' CHAMPL. & I.DARBYSH.: Ĝi kreskas en la arbaroj de la okcidenta Kongobaseno en la orienta parto de la [[Demokratia Respubliko Kongo]].<ref name="Schaueriopsis" /> ** Tribo Justicieae: Ĝi entenas t ĉirkaŭ 104 genroj kun pli ol 2000 specioj:<ref name="McDade2000" /> *** subtribo Diclipterinae NEES: Ĝi havas ĉirkaŭ naŭ genrojn (elekto): **** ''[[Dicliptera]]'' JUSS.: Ĝi entenas ĉirkaŭ 150 specioj. **** ''[[Hypoestes]]'' SOL. EX R.BR.: La ĉirkaŭ 150 specioj estas disvastigitaj en la Malnova Mondo. *** subtribo Isoglossinae: Ĝi enhavas dek genron: **** ''[[Brachystephanus]]'' NEES (inklude ''Oreacanthus'' BENTH.): La ĉirkaŭ 24 specioj estas disvastigitaj en la tropika Afriko kaj Madagaskaro. **** ''Conocalyx'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Conocalyx laxus]]'' BENOIST: Ĝi venas el Madagaskaro. **** ''[[Forcipella]]'' BAILL.: La ĉirkaŭ kvin specioj disvastiĝis en Madagaskaro. **** ''[[Isoglossa]]'' OERST. (inklude de ''Strophacanthus'' LINDAU): La ĉirkaŭ 50 specioj hejmiĝas en Afriko, la Araba duoninsulo, Madagaskaro kaj Azio. **** ''[[Populina]]'' BAILL.: La du specioj venas el Madagaskaro. **** ''[[Ptyssiglottis]]'' T.ANDERSON: La ĉirkaŭ 33 specioj estas disvastigitaj de [[Sudorientazio]] ĝis Papua-Novgvineo. **** ''[[Kalbreyeriella]]'' LINDAU: La tri specioj hejmiĝas en Mezameriko kaj Kolombio. **** ''[[Razisea]]'' OERST.: La kvin specioj estas disvastigita de Meksikio trans Mezameriko ĝis Kolombio. **** ''[[Sphacanthus]]'' BENOIST: La du specioj hejmiĝas nur en Madagaskaro. **** ''[[Stenostephanus]]'' NEES (inklude ''Cylindrosolenium'' LINDAU, ''Habracanthus'' NEES, ''Hansteinia'' OERST., ''Kalbreyeracanthus'' WASSH., ''Syringidium'' LINDAU): Lae ĉirkaŭ 82 specioj estas disvastigitaj de Meksiko ĝis Bolivio. *** Ne en subtribo enordigita: **** ''Afrofittonia'' LINDAU: Ĝi nur konsistas el unu specion: ***** ''[[Afrofittonia silvestris]]'' LINDAU: Ĝi kreskas en la tropika Orientafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Ambongia'' BENOIST: Ĝi entenas nur unu specion: ***** ''[[Ambongia perrieri]]'' BENOIST: Ĝi venas el Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Angkalanthus'' BALF. F.: Ĝi havas nur unu specion: ***** ''[[Angkalanthus oligophylla]]'' BALF. F.: Tiu ĉi [[endemio]] nur venas de [[Sokotro]] .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Anisacanthus]]'' NEES: La ĉirkaŭ ok specioj estas disvastigitaj de Usono ĝis Meksiko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Anisotes]]'' NEES: La ĉirkaŭ 19 specioj hejmiĝas en la tropika Afriko kaj en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" />. **** ''Aphanosperma'' T.F.DANIEL: Ekzistas nur unu specion: **** ''[[Aphanosperma sinaloensis]]'' (LEONARD & GENTRY) T.F.DANIEL: Ĝi hejmiĝas en la nordokcidento de Meksiko. **** ''Ascotheca'' HEINE: Ĝi nur konsistas el unu specio: **** ''[[Ascotheca paucinervia]]'' (C.B.CLARKE) HEINE: Ĝi estas disvastigita en la tropika okcidenta Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Asystasia]]'' BLUME: La ĉirkaŭ 40 ĝis 70 specioj estas disvastigitaj en la tropikaj ĝis subtropika regionoj de la Malnova Mondo, ekzemple: ***** ''[[Asystasia gangetica]]'' (L.) T.ANDERSON **** ''[[Ballochia]]'' BALF. F: La tri specioj hejmiĝas sur Sokotro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Calycacanthus'' K.SCHUM.: Ĝi havas nur unu specion: ***** ''[[Calycacanthus magnusianus]]'' K.SCHUM: Ĝi venas el Novgvineo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Carlowrightia]]'' A.GRAY: La ĉirkaŭ 25 specioj estas disvastigitaj de Usono ĝis Kostariko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Celerina'' BENOIST: Ĝi havas nur unu specion: ***** ''[[Celerina seyrigii]]'' BENOIST: Ĝi hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Cephalacanthus'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Cephalacanthus maculatus]]'' LINDAU: Ĝi indiĝenas en Peruo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Chalarothyrsus'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Chalarothyrsus amplexicaulis]]'' LINDAU: Ĝi hejmiĝas en Meksikio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chamaeranthemum]]'' {{Persono|Nees}} (Sin. : ''Chameranthemum'' Nees): La ĉirkaŭ kvar specioj loĝas en Neotropis.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chileranthemum]]'' OERST.: La du specioj hejmiĝas en Meksikio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chlamydocardia]]'' LINDAU: La ĉirkaŭ kvar specioj estas disvastigita en la tropika Okcidentafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Chlamydostachya'' MILDBR.: Ĝi havas nur unu specion: ***** ''[[Chlamydostachya spectabilis]]'' MILDBR.: Ĝi hejmiĝas en la tropika [[Orientafriko]] .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chorisochora]]'' VOLLESEN: De la tri specioj unu specio hejmiĝas en la suda Afriko kaj du specioj nur sur Sokotro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Clinacanthus]]'' NEES: La tri specioj hejmiĝas en Azio. **** ''[[Clistax]]'' MART. La du specioj hejmiĝas en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Codonacanthus]]'' NEES: La du specioj estas disvastigitaj en orienta kaj suda Azio. **** ''[[Cosmianthemum]]'' Bremek.: La ĉirkaŭ dek specioj disvastiĝis en sudorienta Azio, precipe en [[Borneo]]. **** ''[[Cyclacanthus]]'' S.MOORE: La ĉirkaŭ 15 specioj estas disvastigita sur la azia kontinento, el tiuj ĉirkaŭ ok specioj en Ĉinio.<ref name="FOC" /> **** ''Danguya'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Danguya pulchella]]'' BENOIST: Ĝi hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Dasytropis'' URB.: Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Dasytropis fragilis]]'' URB.: Ĝi nur kreskas en orienta [[Kubo]] sur serpentinroko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Dichazothece'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Dichazothece cylindracea]]'' LINDAU: Ĝi kreskas en orienta Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Dicladanthera]]'' F.MUELL.: La du specioj estas disvastigita en okcidenta Aŭstralio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Dicliptera]]'' JUSS. (sin. : ''Diapedium'' K.D.KOENIG): La ĉirkaŭ 100 specioj estas disvastigata en la tropikoj kaj moderaj klimatoj tutmonde. **** ''[[Filetia]]'' MIQ.: La ĉirkaŭ ok specioj hejmiĝas en [[Sumatro]] kaj la Malaja duoninsulo.<ref name="Mabberley2008" /> **** [[Fittonien]] (''Fittonia'' COEM.): la du specioj kreskas en Peruo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Glossochilus]]'' NEES: La du specioj hejmiĝas en la suda Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Graptophyllum]]'' NEES: La ĉirkaŭ dek specioj estas disvastigataj en Aŭstralio kaj la sudokcidenta Pacifiko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Gypsacanthus'' E.J.LOTT ET AL.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Gypsacanthus nelsonii]]'' E.J.LOTT ET AL.: Ĝi hejmiĝas en Meksiko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Harpochilus]]'' NEES: La tri specioj venas el Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Henrya]]'' NEES: La du specioj estas disvastigataj en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Herpetacanthus]]'' NEES: La ĉirkaŭ dek specioj estas disvastigataj de Panamo ĝis Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Hoverdenia'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Hoverdenia speciosa]]'' NEES: Ĝi hejmiĝas en Meksiko- vor.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Ichthyostoma'' HEDRÉN & VOLLESEN: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Ichthyostoma thulinii]]'' HEDRÉN & VOLLESEN: Ĝi kreskas en sudorienta [[Etiopio]] kaj en [[Somalio]] vor.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Isotheca'' TURRILL: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Isotheca alba]]'' TURRILL: Ĝi nur hejmiĝas en [[Trinidado]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Jadunia]]'' LINDAU: La unu aŭ du specioj nur kreskas en [[Novgvineo]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Juruasia]]'' LINDAU: DLa du specioj estas disvastigata en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Justicia (Genro)|Justicia]]'' L. (sin. : ''Adatoda'' ADANS., ''Adhatoda'' MILL., ''Calophanoides'' RIDLEY, ''Ecbolium'' KUNTZE non KURZ, ''Gendarussa'' NEES, ''Mananthes'' BREMEKAMP, ''Rhaphidospora'' NEES, ''Rostellaria'' NEES non C.F.GAERTNER, ''Rostellularia'' REICHENB.): Ĝi entenas ĉirkaŭ 600 ĝis 700 specioj (inklude ''Beloperone'' kaj ''Jacobinia''; ne estas [[monofila]]) en tropikaj ka moderaj regionoj tutmonde, el tiuj 43 specioj en Ĉinio.<ref name="FOC" /> **** ''Kudoacanthus'' HOSOK.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Kudoacanthus albonervosa]]'' HOSOKAWA: Ĝi hejmiĝas nur en [[Tajvano]]. Ĝi estas konata nur de malmultaj kolektoj kaj nur kreskas en la ĉiamverda plubvarbaro en alteco de 600 ĝis 700 m.<ref name="FOC" /> **** ''Leptostachya'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Leptostachya wallichii]]'' NEES: Ĝi estas disvastigata en tropika Azio. **** ''[[Linariantha]]'' B.L.BURTT & R.M.SM. **** ''[[Mackaya]]'' HARV.: La tri specioj havas [[disjunkcio (biologio)|disjunkcian arealon]] en [[Himalajo]] kaj Sudafriko. **** ''Marcania'' J.B.IMLAY: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Marcania grandiflora]]'' J.B.IMLAY: Ĝi hejmiĝas en Tajlando.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Megalochlamys]]'' LINDAU: La ĉirkaŭ tri specioj hejmiĝas en la sudokcidenta Afrikokaj en [[Araba duoninsulo|Arabujo]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Megalostoma'' LEONARD: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Megalostoma viridescens]]'' LEONARD: Ĝi disvastiĝas en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Megaskepasma'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Megaskepasma erythrochlamys]]'' LINDAU: Ĝi disvastiĝas en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Melittacanthus'' S.MOORE: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Melittacanthus divaricatus]]'' S.MOORE: Ĝi hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Metarungia]]'' BADEN: La tri specioj estas disvastigataj en Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Mexacanthus'' T.F.DANIEL: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Mexacanthus macvaughii]]'' T.F.DANIEL: Ĝi hejmiĝas en okcidenta Meksikio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Mirandea]]'' RZED.: La ĉirkaŭ ses specioj estas disvastigata en Meksikio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Monechma]]'' HOCHST. **** ''[[Monothecium]]'' HOCHST.: La tri specioj estas disvastigata en la tropika Afriko ĝis suda Hindio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Odontonema]]'' NEES: La ĉirkaŭ 26 specioj estas disvastigataj en la Neotropiso .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Oplonia]]'' RAF.: La ĉirkaŭ 19 specioj hejmiĝas en la Neotropiso kaj en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Pachystachys]]'' NEES: La ĉirkaŭ dekunu specioj estas disvastigataj en la Neotropiso.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Pelecostemon'' LEONARD: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Pelecostemon trianae]]'' LEONARD: Ĝi hejmiĝas en Kolombio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Peristrophe]]'' NEES: La ĉirkaŭ 40 specioj estas disvastigataj en tropikaj ĝis subtropikaj Azio, Afriko kaj Madagaskaro. **** ''[[Phialacanthus]]'' BENTH.: La ĉirkaŭ kvin specioj kreskas de la Himalajo ĝis la Malaja Duoninsulo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Phidiasia'' URB.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Phidiasia lindavii]]'' URB. **** ''[[Podorungia]]'' BAILL.: La ĉirkaŭ kvin specioj disvastiĝis nur en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Poikilacanthus]]'' LINDAU: La ĉirkaŭ ses specioj estas disvastiĝintaj en la Neotropiso.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Pranceacanthus'' WASSH.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Pranceacanthus coccineus]]'' WASSH.: Ĝi estas disvastiganta en la Amazona regiono de Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Pseuderanthemum]]'' RADLK.: Ĝi enhavas ĉirkaŭ 50 speciojn kun tuttropika disvastigo. **** ''[[Pseudodicliptera]]'' BENOIST: La du specioj nur hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Psilanthele'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Psilanthele eggersii]]'' LINDAU: Ĝi hejmiĝas en Ekvadoro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Pulchranthus]]'' V.M.BAUM ET AL.: La kvar specioj venas el Sudameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Rhinacanthus]]'' NEES: La ĉirkaŭ 25 specioj estas disvastigataj en la tropikaj ĝis subtropikaj regionoj de Afriko ka Azio. **** ''[[Ritonia]]'' BENOIST: La tri specioj hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Rungia]]'' NEES: La ĉirkaŭ 50 specioj estas disvastigataj en la tropikoj kaj subtropikoj de la Malnova Mondo. **** ''[[Ruspolia]]'' LINDAU: La ĉirkaŭ kvar specioj estas disvastigataj en la tropika Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Ruttya]]'' HARV.: La ĉirkaŭ tri specioj troviĝas en Afriko, en Madagaskaro kaj en [[Jemeno]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Salpinctium]]'' T.J.EDWARDS **** ''Samuelssonia'' URB. & EKMAN: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Samuelssonia verrucosa]]'' URB. & EKMAN: Ĝi troviĝas nur en Hispaniolo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Sapphoa]]'' URB.: La du specioj troviĝas en Kubo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Schaueria]]'' NEES: La ĉirkaŭ ok kunsidoj estas disvastigataj en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Sebastiano-schaueria'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Sebastiano-schaueria oblongata]]'' NEES: Ĝi troviĝas en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Spathacanthus]]'' BAILL.: La tri specioj estas disvastigataj en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Sphinctacanthus'' BENTH.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Sphinctacanthus griffithii]]'' (T.ANDERSON)BENTH.: Ĝi estas disvastigata de nordorienta Hindio ĝis Birmo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Streblacanthus]]'' KUNTZE: La ĉirkaŭ sep specioj estas disvastigataj en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Tessmanniacanthus'' MILDBR.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Tessmanniacanthus chlamydocardioides]]'' MILDBR.: Ĝi nur troviĝas en orienta Peruo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Tetramerium]]'' NEES: La ĉirkaŭ 28 specioj troviĝas en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Thysanostigma]]'' J.B.IMLAY: La ĉirkaŭ du specioj troviĝas en suda Tajlando kaj la Malaja Duoninsulo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Trichaulax'' VOLLESEN: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Trichaulax mwasumbii]]'' VOLLESEN: Ĝi troviĝas en [[Kenjo]] kaj [[Tanzanio]]. **** ''[[Trichocalyx]]'' BALF. F.: La du specioj estas endemioj sur Sokotro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Vavara'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Vavara breviflora]]'' BENOIST: Ĝi troviĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Xerothamnella]]'' {{Persono|C.T.White}}: La ĉirkaŭ du specioj hejmiĝas en orienta Aŭstralio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Yeatesia]]'' SMALL: La ĉirkaŭ tri specioj disvastiĝis de la suda Usono ĝis nordorienta Meksiko- vor.<ref name="Mabberley2008" /> ** tribo Ruellieae: la du sigmaj loboj estas neegalaj: *** Ĝi entenas ĉirkaŭ 44 genrojn kun ĉirkaŭ 750 specioj:<ref name="Tripp2013" /> **** ''[[Acanthopale]]'' C.B.CLARKE: La 7 ĝis 15 specioj estas disvastigataj en la Tropikoj de la Malnova Mondo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Apassalus]]'' KOBUSKI: La ĉirkaŭ tri specioj troviĝas en sudorienta Usono kaj la Karaibaj insuloj.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Benoicanthus]]'' HEINE & A.RAYNAL: La du specioj troviĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Bravaisia]]'' DC.: La tri specioj troviĝas de Meksikio trans Mezameriko kaj Kubo ĝis Kolombio kaj Venezuelo.<ref name="FloraNicaragua" /> **** ''[[Brillantaisia]]'' P.BEAUV.: Ĝi havas ĉirkaŭ 20 speciojn, kiuj troviĝas en Afriko kaj Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Brunoniella]]'' BREMEK.: La ĉirkaŭ ses specioj troviĝas en Aŭstralio, Novgvineo kaj [[Novkaledonio]] .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Calacanthus'' T.ANDERSON EX BENTH. & HOOK. F.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Calacanthus grandiflorus]]'' (DALZ.) RADLK.: Ĝi troviĝas en la Orientaliso.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Dischistocalyx]]'' T.ANDERSON EX BENTH. & HOOK. F.: La ĉirkaŭ 20 specioj estas disvastigataj en Afriko .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Duosperma]]'' DAYTON: La ĉirkaŭ 26 specioj disvastiĝis en Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Dyschoriste]]'' NEES: Ĝi havas ĉirkaŭ 50 speciojn. **** ''[[Echinacanthus]]'' NEES: La ĉirkaŭ kvar specioj troviĝas en Hindio, Butano, Nepalo, Ĉinio (tri specioj) kaj Vjetnamio.<ref name="FOC" /> **** ''[[Epiclastopelma]]'' LINDAU: La du specioj estas disvastigata en la tropika Orientafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Eranthemum]]'' L. (sin. : ''Daedalacanthus'' T.ANDERSON, ''Pigafetta'' ADANS., ''Upudalia'' RAF.): La ĉirkaŭ 15 specioj troviĝas en tropika ĝis subtropika Azio. **** ''[[Eremomastax]]'' LINDAU: Ĝi havas nur unu ĝis tri speciojn. **** ''[[Hemigraphis]]'' NEES **** ''[[Heteradelphia]]'' LINDAU: La du specioj estas disvastigata en tropika Okcidentafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** [[Akvoamiko (genro)|Akvoamiko]] (''Hygrophila'' R.BR., sin. : ''Adenosma'' NEES NON R. BR., ''Asteracantha'' NEES, ''Cardanthera'' BUCHANAN-HAMILTON EX BENTH. & J.D.HOOK., ''Hemiadelphis'' NEES, ''Kita'' A.CHEV., ''Nomaphila'' BLUME, ''Physichilus'' NEES, ''Polyechma'' HOCHSTETTER, ''Santapaua'' N.P.BALAKRISHNAN & K.SUBRAMANYAM, ''Synnema'' BENTHAM, ''Tenoria'' DEHNHARDT & GIORDANO NON SPRENGEL): La ĉirkaŭ 100 specioj troviĝas vaste en la tropikaj ĝis subtropikaj regionoj tutmonde. Estas ofte akvo- aŭ marĉplantoj. **** ''Ionacanthus'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Ionacanthus calcaratus]]'' BENOIST: Ĝi troviĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Kosmosiphon'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Kosmosiphon azureus]]'' LINDAU: ĝi troviĝas en tropika Okcidentafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Leptosiphonium]]'' F.MUELL.: Ĝi havas ĉirkaŭ 10 speciojn, kiuj hejmiĝas en [[Papuazio]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Louteridium]]'' S.WATSON: Ĝi enhavas ĉirkaŭ dek speciojn; ili troviĝas de Meksikio ĝis Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Lychniothyrsus]]'' LINDAU: Ĝi havas kvin speciojn, kiuj troviĝas en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Mellera]]'' S.MOORE: La kvar ĝis kvin specioj estas disvastigataj en Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Mimulopsis]]'' SCHWEINF.: La ĉirkaŭ 30 specioj troviĝas en Afriko kaj Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Pararuellia]]'' Bremek.: La ĉirkaŭ 10 specioj troviĝas en Sudorienta Azio kaj Ĉinio (kvin specioj).<ref name="FOC" /> **** ''[[Petalidium]]'' Nees: La ĉirkaŭ 35 specioj estas disvastigataj en Afriko, en Himalajo kaj Karibujo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Phaulopsis]]'' WILLD.: La ĉirkaŭ 22 specioj estas disvastigataj de la tropika Afriko, orienta kaj suda Azio kaj Sudorientazio. **** ''[[Physacanthus]]'' BENTH.: La genro havas kvin speciojn, kiuj troviĝas en la tropika Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Pseudoruellia'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Pseudoruellia perrieri]]'' (BENOIST) BENOIST: Ĝi troviĝas nur en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** [[Ruellia]] L.: La ĉirkaŭ 150 ĝis 300 specioj estas disvastigataj en la tropikaj ĝis moderaj regiono de la tuta mondo. **** ''[[Ruelliopsis]]'' C.B.CLARKE: La du specioj venas el Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Sanchezia]]'' RUIZ & PAV.: Ĝi havas ĉirkaŭ 60 speciojn en la Neotropiso kun genrocentro en la nordaj Andoj.<ref name="FloraNicaragua" /> **** ''[[Satanocrater]]'' SCHWEINF.: La kvar specioj hejmiĝas en la tropika Orientafriko (Etiopio, Kenjo, Somalio). Unu specio ankaŭ atingas Okcidentafrikon.<ref name="Satanocrater" /> **** ''Sautiera'' DECNE.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Sautiera tinctorum]]'' DECNE.: Tiu ĉi endemio nur troviĝas sur [[Timoro]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Spirostigma'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Spirostigma hirsutissima]]'' NEES: Ĝi troviĝas en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Strobilanthes]]'' BLUME: La 250 ĝis 400 specioj estas disvastigataj en la tropika Azio, inter ili ĉirkaŭ 128 specioj en Ĉinio.<ref name="FOC" /> **** ''[[Strobilanthopsis]]'' S.MOORE: La ĉirkaŭ kvin specioj troviĝas en la tropika Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Suessenguthia]]'' MERXM.: La ĉirkaŭ ses specioj hejmiĝas en la Andoj de Peruo kaj Bolivio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Trichanthera]]'' KUNTH: Nur du specioj estas disvastigata en la norda Sudameriko .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Trichosanchezia'' MILDBR.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Trichosanchezia chrysothrix]]'' MILDBR.: Ĝi troviĝas nur en orienta Peruo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Zygoruellia'' BAILL.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Zygoruellia richardii]]'' BAILL.: Ĝi hejmiĝas nur en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> ** Tribo Whitfieldieae:<ref name="Manktelow2001" /> *** La tribo havas ĉirkaŭ ok genrojn kun ĉirkaŭ 31 specioj, kiuj disvastiĝas en tropika Afriko kaj Madagaskaro: **** ''Camarotea'' SCOTT-ELLIOT: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Camarotea romiensis]]'' SCOTT-ELLIOT: Ĝi troviĝas en Madagaskaro. **** ''[[Chlamydacanthus]]'' LINDAU (kelkfoje en ''Theileamea'' BAILL.): La ĉirkaŭ kvar specioj hejmiĝas en tropika Orientafriko kaj Madagaskaro. **** ''[[Forcipella]]'' BAILL.: La ĉirkaŭ kvin specioj nur hejmiĝas en Madagaskaro. **** ''[[Lankesteria]]'' LINDL.: La ĉirkaŭ sep specioj troviĝas en tropika Afriko kaj en Madagaskaro. **** ''[[Leandriella]]'' BENOIST: La du specioj troviĝas nur en Madagaskaro. **** ''Theileamea'' BAILL. (kelkfoje en ''Chlamydacanthus'' LINDAU): Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Theileamea rupestris]]'' BAILL.: Ĝi troviĝas en Madagaskaro. **** ''Vindasia'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Vindasia virgata]]'' BENOIST: Ĝi troviĝas nur en Madagaskaro. **** ''[[Whitfieldia]]'' HOOK. (sin.: ''Leiophaca'' LINDAU, ''Pounguia'' BENOIST, ''Stylarthropus'' BAILL.): La ĉirkaŭ dek specioj estas disvastigataj en tropika Afriko. ** Ne enordigitaj en tribo: *** ''[[Neuracanthus]]'' NEES (sin. : ''Leucobarleria'' LINDAU): De la ĉirkaŭ 32 specioj troviĝas 18 sur la afrika kontinento, la speciocentro estas orienta kaj nordorienta Afriko. En Arabujo troviĝas kvar specioj. En Madagaskaro ekzistas ses specioj. Kvar specioj hejmiĝas en la tropika Azio de Hindio ĝis Vjetnamio.<ref name="McDade2008" /> * subfamilio Nelsonioideae (NEES) SREEMADHAVAN (sin. : Nelsoniaceae SREEMADHAVAN):<ref name="McDade2012" /> ** Ĝi havas nur (kvar ĝis) ses ĝis sep tropikajn genrojn kun ĉirkaŭ 170 specioj: *** ''[[Anisosepalum]]'' E.HOSSAIN: La ĉirkaŭ tri specioj venas el [[Mezafriko]]. *** ''[[Elytraria]]'' MICĤ.: La ĉirkaŭ kvin specioj troviĝas en la Tropikoj kaj Subtropikoj. *** ''Gynocraterium'' BREMEK. (Ĝi estis antaŭe en ''Staurogyne'' WALL.): Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Gynocraterium guianense]]'' BREMEK.: Ĝin oni nur konis de [[Gujano]] kaj [[Surinamo]], sed ekzistas ankaŭ en [[Franca Gujano]] kaj la subŝtatoj [[Amazono (Brazilo)|Amazono]] kaj [[Pará]] de Brazilo. *** ''[[Nelsonia (genro)|Nelsonia]]'' R.BR.: Maksimume kvin specioj estas el la tropikaj Afriko, Azio, Aŭstralio kaj Sudameriko. Ili estas invadaj plantoj en multaj regionoj. *** ''[[Ophiorrhiziphyllon]]'' KURZ (Ĝi estis antaŭe engrupigita en ''Staurogyne'' WALL.) *** ''Saintpauliopsis'' STANER (Ĝi estis antaŭe engrupigita en ''Staurogyne'' WALL.). Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Saintpauliopsis lebrunii]]'' STANER: Ĝi troviĝas en Madagaskaro (provincoj [[Antsiranana]], [[Fianarantsoa]] kaj [[Toamasina]]. *** ''[[Staurogyne]]'' WALL.: Ĝi havas ĉirkaŭ 140 speciojn kun tutmonda disvastigo en la Tropikoj. * Subfamilio Thunbergioideae KOSTELETZKY (sin.: Mendonciaceae BREMEKAMP, Thunbergiaceae LILJA): Ili plej ofte estas grimpplantoj. Ekzistas neniu [[brakteo]]j, sed ofte okulfrapaj kovrofolioj. ** Ĝi entenas ĉirkaŭ kvin genroj kun (150 ĝis) 170 specioj, kiuj estas ĉefe disvastigataj en la [[Neotropiso]], [[Afriko]] kaj [[Madagaskaro]] malmultaj [[taksono]]j troviĝas de [[Sudorientazio]] ĝis [[Malajzio]]. *** ''Anomacanthus'' R.D.GOOD: Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Anomacanthus congolanus]]'' (DE WILD. & T.DURAND) BRUMMITT: Ĝi estas disvastigata en la tropika Afriko kaj [[Madagaskaro]]. *** ''[[Mendoncia]]'' VAND.: La ĉirkaŭ 60 specioj estas disvastigataj en la Neotropiso, en Afriko kaj Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" />. *** ''Meyenia'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Meyenia hawtayneana]]'' (WALL.) NEES: Ĝi hejmiĝas en [[Hindio]] kaj [[Srilanko]]. *** ''[[Pseudocalyx]]'' RADLK.: La ĉirkaŭ ok specioj troviĝas en la tropika Afriko. *** [[Thunbergia]] RETZ.: La pli ol 100 specioj troviĝas en la malnova mondo. Kelkaj specioj estas en multaj tropikaj regionoj invademaj. * subfamilio Avicennioideae MIERS (sin. : Avicenniaceae ENDL.): ** Ĝ nur havas unu genron kun ok specioj. Kelkaj estas [[Mangrovo|mangrovarboj]]. Ili troviĝas precipe en la tropikoj, parte ili la moderaj zonoj: *** ''[[Avicennia]]'' L.: La ĉirkaŭ ok specioj kreskas en [[Mangrovo|mangrovaj]] marbordoj. === Laŭ WFO kaj TPL === Laŭ [[World Flora Online]] kaj [[The Plant List]] <small>(24 jun. 2020)</small><ref name="WFO">[http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-7000000001 ''Acanthaceae'' ĉe World Flora Online]</ref>{{,}}<ref name="TPL">[http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Acanthaceae/ ''Acanthaceae'' ĉe The Plant List]</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ZCunedv908xC7SIlUfQbimw9zg-MZcdQcvhLv9OPtNc/edit#gid=1726758415 ''Listo de plantoj baza'' ĉe Google Sheets]</ref>: {{kolumnoj|nombro=3| {{Genealogia arbo2}} *''[[Angiospermae]]'' - [[angiospermoj]] **''[[Lamiales]]'' [[Edward Ffrench Bromhead|Bromhead]] - [[lamialoj]] ***''[[Acanthaceae]]'' [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] - [[akantacoj]] ****''[[Acanthopale]]'' C.B. Clarke - [[akantopalo]] ****''[[Acanthopsis]]'' Harv. - [[akantopso]] ****''[[Acanthura]]'' Lindau - [[akanturo]] ****''[[Acanthus]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[akanto]]<ref name="PIV"/> ****''[[Achyrocalyx]]'' Benoist - [[akirokaliko]] ****''[[Adhatoda]]'' Mill. - [[adatodo]]<big>*</big> ****''[[Afrofittonia]]'' Lindau - [[afrofitonio]] ****''[[Ambongia]]'' Benoist - [[ambongio]] ****''[[Ancistranthus]]'' Lindau - [[ancistranto]] ****''[[Ancistrostylis]]'' - [[ancistrostilido]] ****''[[Andrographis]]'' Wall. ex Nees - [[andrografido]] ****''[[Angkalanthus]]'' Balf. f. - [[angkalanto]] ****''[[Anisacanthus]]'' Nees - [[anizakanto]] ****''[[Anisosepalum]]'' E. Hossain - [[anizosepalo]] ****''[[Anisostachya]]'' Nees - [[anizostakio]] ****''[[Anisotes]]'' Nees - [[anizoto]] ****''[[Anomacanthus]]'' R.D. Good - [[anomakanto]] ****''[[Apassalus]]'' Kobuski - [[apasalo]] ****''[[Aphanosperma]]'' T.F. Daniel - [[afanospermo]] ****''[[Aphelandra]]'' R. Br. - [[afelandro]] ****''[[Aphelandrella]]'' Mildbr. - [[afelandrelo]] ****''[[Arrhostoxylum]]'' Nees - [[arostoksilo]]<big>**</big> ****''[[Ascotheca]]'' Heine - [[askoteko]] ****''[[Asystasia]]'' Blume - [[asistazio]] ****''[[Asystasiella]]'' Lindau - [[asistazielo]] ****''[[Avicennia]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[avicenio]]<ref>[http://vortaro.net/#avicenio ''avicenio'' en PIV ĉe vortaro.net]</ref> ****''[[Ballochia]]'' Balf. f. - [[balokio]] ****''[[Barleria]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[barlerio]] ****''[[Barleriola]]'' Oerst. - [[barleriolo]] ****''[[Beloperone]]'' Nees - [[beloperono]]<big>*</big> ****''[[Benoicanthus]]'' Heine & A. Raynal - [[benoikanto]]<big>*</big> ****''[[Blechum]]'' P. Browne - [[blekumo]]<big>*</big> ****''[[Blepharis]]'' [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] - [[blefarido]] ****''[[Borneacanthus]]'' Bremek. - [[borneakanto]] ****''[[Boutonia]]'' DC. - [[butonio]] ****''[[Brachystephanus]]'' Nees - [[brakistefano]] ****''[[Bravaisia]]'' DC. - [[bravaizio]] ****''[[Brillantaisia]]'' P. Beauv. - [[brilantajzio]] ****''[[Brunoniella]]'' Bremek. - [[brunonielo]] ****''[[Buceragenia]]'' Greenm. - [[buceragenio]]<big>**</big> ****''[[Calacanthus]]'' T. Anderson ex Benth. - [[kalakanto]] ****''[[Calycacanthus]]'' K. Schum. - [[kalikakanto]] ****''[[Camarotea]]'' Scott-Elliot - [[kamaroteo]] ****''[[Carlowrightia]]'' A. Gray - [[karlovrajtio]] ****''[[Celerina]]'' Benoist - [[celerino]] ****''[[Centrilla]]'' Lindau - [[centrilo]] ****''[[Cephalacanthus]]'' Lindau - [[cefalakanto]] ****''[[Chaetacanthus]]'' Nees - [[ketakanto]] ****''[[Chalarothyrsus]]'' Lindau - [[kalarotirso]] ****''[[Chamaeranthemum]]'' Nees ex [[John Lindley|Lindl.]] - [[kamerantemo]] ****''[[Chileranthemum]]'' Oerst. - [[kilerantemo]] ****''[[Chlamydacanthus]]'' Lindau - [[klamidakanto]] ****''[[Chlamydocardia]]'' Lindau - [[klamidokardio]] ****''[[Chlamydostachya]]'' Mildbr. - [[klamidostakio]] ****''[[Chorisochora]]'' Vollesen - [[korisokoro]] ****''[[Chroesthes]]'' Benoist - [[kroesto]] ****''[[Clarkeasia]]'' J.R.I. Wood - [[klarkeazio]] ****''[[Clinacanthus]]'' Nees - [[klinakanto]] ****''[[Clistax]]'' Mart. - [[klistako]] ****''[[Codonacanthus]]'' Nees - [[kodonakanto]] ****''[[Conocalyx]]'' - [[konokaliko]] ****''[[Cosmianthemum]]'' Bremek. - [[kosmiantemo]] ****''[[Crabbea]]'' Harv. - [[krabeo]] ****''[[Crossandra]]'' Salisb. - [[krosandro]] ****''[[Crossandrella]]'' C.B. Clarke - [[krosandrelo]] ****''[[Cuenotia]]'' Rizzini - [[kuenotio]] ****''[[Cyclacanthus]]'' S. Moore - [[ciklakanto]] ****''[[Cynarospermum]]'' Vollesen - [[cinarospermo]] ****''[[Cyphacanthus]]'' Leonard - [[cifakanto]] ****''[[Cystacanthus]]'' T. Anderson - [[cistakanto]] ****''[[Danguya]]'' Benoist - [[dangujo]] ****''[[Dasytropis]]'' Urb. - [[dazitropido]] ****''[[Dianthera]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[diantero]] ****''[[Dichazothece]]'' Lindau - [[dikazoteko]] ****''[[Dicladanthera]]'' F. Muell. - [[dikladantero]] ****''[[Dicliptera]]'' [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] - [[dikliptero]] ****''[[Dipteracanthus]]'' Nees - [[dipterakanto]]<big>*</big> ****''[[Dischistocalyx]]'' T. Anderson ex Benth. - [[diskistokaliko]] ****''[[Dolichostachys]]'' - [[dolikostakio]] ****''[[Drejera]]'' Nees - [[drejero]]<big>**</big> ****''[[Duosperma]]'' Dayton - [[duospermo]] ****''[[Dyschoriste]]'' Nees - [[diskoristo]] ****''[[Ecbolium]]'' Kurz - [[ekbolio]] ****''[[Echinacanthus]]'' Nees - [[ekinakanto]] ****''[[Elytraria]]'' Michx. - [[elitrario]] ****''[[Encephalosphaera]]'' Lindau - [[encefalosfero]] ****''[[Epiclastopelma]]'' Lindau - [[epiklastopelmo]] ****''[[Eranthemum]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[erantemo]] ****''[[Eremomastax]]'' Lindau - [[eremomastako]] ****''[[Eusiphon]]'' Benoist - [[eŭsifono]]<big>*</big> ****''[[Filetia]]'' Miq. - [[filetio]] ****''[[Fittonia]]'' Coem. - [[fitonio]] ****''[[Forcipella]]'' Baill. - [[forcipelo]] ****''[[Geissomeria]]'' [[John Lindley|Lindl.]] - [[geisomerio]] ****''[[Glossochilus]]'' Nees - [[glosokilo]] ****''[[Graphandra]]'' J.B. Imlay - [[grafandro]] ****''[[Graptophyllum]]'' Nees - [[graptofilo]] ****''[[Gymnophragma]]'' Lindau - [[gimnofragmo]] ****''[[Gymnostachyum]]'' Nees - [[gimnostakiumo]] ****''[[Gynocraterium]]'' Bremek. - [[ginokraterio]] ****''[[Gypsacanthus]]'' E.J. Lott, V. Jaram. & Rzed. - [[gipsakanto]] ****''[[Habracanthus]]'' Nees - [[habracanto]] ****''[[Hansteinia]]'' Oerst. - [[hanŝtejnio]]<big>*</big> ****''[[Harpochilus]]'' Nees - [[harpokilo]] ****''[[Haselhoffia]]'' Lindau - [[hazelhofio]] ****''[[Hemiadelphis]]'' Nees - [[hemiadelfo]]<big>*</big> ****''[[Hemigraphis]]'' Nees - [[hemigrafido]] ****''[[Henrya]]'' Nees - [[henrio]] ****''[[Herpetacanthus]]'' Nees - [[herpetakanto]] ****''[[Heteradelphia]]'' Lindau - [[heteradelfo]] ****''[[Himantochilus]]'' T. Anderson ex Benth. - [[himantokilo]] ****''[[Holographis]]'' Nees - [[holografido]] ****''[[Hoverdenia]]'' Nees - [[hoverdenio]] ****''[[Hygrophila]]'' R. Br. - [[higrofilo]] ****''[[Hymenochlaena]]'' Bremek. - [[himenokleno]]<big>*</big> ****''[[Hypoestes]]'' Sol. ex R. Br. - [[hipoesto]] ****''[[Ionacanthus]]'' Benoist - [[ionakanto]]<big>*</big> ****''[[Isoglossa]]'' Oerst. - [[izoglosao]] ****''[[Isotheca]]'' Turrill - [[izoteko]] ****''[[Ixtlania]]'' M.E. Jones - [[ikstlanio]] ****''[[Jacobinia]]'' Moric. - [[jakobinio]] ****''[[Jadunia]]'' Lindau - [[jadunio]] ****''[[Juruasia]]'' Lindau - [[juruazio]]<big>**</big> ****''[[Justicia]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[justicio]] ****''[[Kalbreyeriella]]'' Lindau - [[kalbrejerielo]] ****''[[Kosmosiphon]]'' Lindau - [[kosmosifono]] ****''[[Kudoacanthus]]'' Hosok. - [[kudoakanto]] ****''[[Lankesteria]]'' [[John Lindley|Lindl.]] - [[lankesterio]] ****''[[Lasiocladus]]'' Bojer ex Nees - [[lazioklado]] ****''[[Leandriella]]'' Benoist - [[leandrielo]] ****''[[Lepidagathis]]'' Willd. - [[lepidagatido]] ****''[[Leptostachya]]'' Nees - [[leptostakio]] ****''[[Liberatia]]'' Rizzini - [[liberatio]] ****''[[Lissospermum]]'' Bremek. - [[lisospermo]] ****''[[Listrobanthes]]'' Bremek. - [[listrobanto]] ****''[[Lophostachys]]'' Pohl - [[lofostakio]] ****''[[Louteridium]]'' S. Watson - [[luteridio]] ****''[[Lychniothyrsus]]'' Lindau - [[likniotirso]] ****''[[Mackaya]]'' Harv. - [[makajo]] ****''[[Mananthes]]'' Bremek. - [[mananto]]<big>*</big> ****''[[Megalochlamys]]'' Lindau - [[megaloklamido]] ****''[[Megalostoma]]'' Leonard - [[megalostomo]] ****''[[Megaskepasma]]'' Lindau - [[megaskepasmo]] ****''[[Melittacanthus]]'' S. Moore - [[melitakanto]] ****''[[Mellera]]'' S. Moore - [[melero]] ****''[[Mendoncia]]'' Vell. ex Vand. - [[mendoncio]] ****''[[Metarungia]]'' Baden - [[metarungio]] ****''[[Mexacanthus]]'' T.F. Daniel - [[meksakanto]] ****''[[Microstrobilus]]'' Bremek. - [[mikrostrobilo]] ****''[[Mimulopsis]]'' Schweinf. - [[mimulopso]] ****''[[Mirandea]]'' Rzed. - [[mirandeo]] ****''[[Monechma]]'' Hochst. - [[monekmo]] ****''[[Monothecium]]'' Hochst. - [[monotecio]] ****''[[Nelsonia]]'' R. Br. - [[nelsonio]] ****''[[Neriacanthus]]'' Benth. - [[neriakanto]] ****''[[Neuracanthus]]'' Nees - [[neŭrakanto]] ****''[[Nilgirianthus]]'' Bremek. - [[nilgirianto]] ****''[[Nothoruellia]]'' Bremek. - [[notoruelio]] ****''[[Odontonema]]'' Nees - [[odontonemo]] ****''[[Ophiorrhiziphyllon]]'' Kurz - [[ofiorizifilo]] ****''[[Oplonia]]'' Raf. - [[oplonio]] ****''[[Orophochilus]]'' Lindau - [[orofokilo]] ****''[[Pachystachys]]'' Nees - [[pakistakio]] ****''[[Pachystrobilus]]'' Bremek. - [[pakistrobilo]] ****''[[Paragutzlaffia]]'' H.B. Cui - [[paraguciafio]]<big>*</big> ****''[[Pararuellia]]'' Bremek. & Nann.-Bremek. - [[pararuelio]] ****''[[Parastrobilanthes]]'' Bremek. - [[parastrobilanto]] ****''[[Pericalypta]]'' Benoist - [[perikalipto]] ****''[[Periestes]]'' Baill. - [[periesto]]<big>*</big> ****''[[Peristrophe]]'' Nees - [[peristrofo]] ****''[[Petalidium]]'' Nees - [[petalidio]] ****''[[Phaulopsis]]'' Willd. - [[faŭlopso]] ****''[[Phlogacanthus]]'' Nees - [[flogakanto]] ****''[[Physacanthus]]'' Benth. - [[fizakanto]] ****''[[Pleocaulus]]'' Bremek. - [[pleokaŭlo]] ****''[[Podorungia]]'' Baill. - [[podorungio]] ****''[[Poikilacanthus]]'' Lindau - [[pojkilakanto]] ****''[[Polylychnis]]'' Bremek. - [[poliliknido]] ****''[[Populina]]'' Baill. - [[poplino]] ****''[[Pranceacanthus]]'' Wassh. - [[pranceakanto]] ****''[[Psacadopaepale]]'' Bremek. - [[psakadopepalo]] ****''[[Pseuderanthemum]]'' Radlk. - [[pseŭderantemo]] ****''[[Pseudocalyx]]'' Radlk. - [[pseŭdokaliko]] ****''[[Pseudodicliptera]]'' Benoist - [[pseŭdodikliptero]] ****''[[Pseudoruellia]]'' Benoist - [[pseŭdoruelio]]<big>*</big> ****''[[Pseudostenosiphonium]]'' Lindau - [[pseŭdostenosifonio]]<big>*</big> ****''[[Psilanthele]]'' Lindau - [[psilantelo]] ****''[[Pteracanthus]]'' (Nees) Bremek. - [[pterakanto]]<big>*</big> ****''[[Pteroptychia]]'' Bremek. - [[pteroptikio]]<big>*</big> ****''[[Ptyssiglottis]]'' T. Anderson - [[ptisiglotido]] ****''[[Pulchranthus]]'' V.M. Baum, Reveal & Nowicke - [[pulkranto]] ****''[[Pupilla]]'' Rizzini - [[pupilao]] ****''[[Razisea]]'' Oerst. - [[raziseo]] ****''[[Rhacodiscus]]'' Lindau - [[rakodisko]] ****''[[Rhinacanthus]]'' Nees - [[rinakanto]] ****''[[Rhombochlamys]]'' Lindau - [[romboklamido]]<big>**</big> ****''[[Rhytiglossa]]'' - [[ritigloso]] ****''[[Ritonia]]'' Benoist - [[ritonio]] ****''[[Ruellia]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[ruelio]] ****''[[Ruelliopsis]]'' C.B. Clarke - [[rueliopso]] ****''[[Rungia]]'' Nees - [[rungio]] ****''[[Ruspolia]]'' Lindau - [[ruspolio]] ****''[[Ruttya]]'' Harv. - [[rutio]] ****''[[Saintpauliopsis]]'' Staner - [[sanpaŭliopso]] ****''[[Sanchezia]]'' Ruiz & Pav. - [[sanĉezio]] ****''[[Sarojusticia]]'' Bremek. - [[sarojusticio]] ****''[[Sarotheca]]'' Nees - [[saroteko]]<big>*</big> ****''[[Satanocrater]]'' Schweinf. - [[satanokratero]] ****''[[Schaueria]]'' Nees - [[ŝaŭerio]] ****''[[Sclerochiton]]'' Harv. - [[sklerokitono]] ****''[[Semnothyrsus]]'' Bremek. - [[semnotirso]] ****''[[Sericocalyx]]'' Bremek. - [[serikokaliko]]<big>*</big> ****''[[Sericographis]]'' Nees - [[serikografido]]<big>*</big> ****''[[Siphoneranthemum]]'' (Oerst.) Kuntze - [[sifonerantemo]]<big>**</big> ****''[[Siphonoglossa]]'' Oerst. - [[sifonogloso]]<big>*</big> ****''[[Spathacanthus]]'' Baill. - [[spatakanto]] ****''[[Sphacanthus]]'' Benoist - [[sfakanto]] ****''[[Stachyacanthus]]'' Nees - [[stakiakanto]]<big>**</big> ****''[[Staurogyne]]'' Wall. - [[staŭrogino]] ****''[[Staurogynopsis]]'' Mangenot & Aké Assi - [[staŭroginopso]] ****''[[Stenandriopsis]]'' S. Moore - [[stenandriopso]]<big>*</big> ****''[[Stenandrium]]'' Nees - [[stenandrio]] ****''[[Stenostephanus]]'' Nees - [[stenostefano]] ****''[[Streblacanthus]]'' Kuntze - [[streblakanto]] ****''[[Streptosiphon]]'' Mildbr. - [[streptosifono]] ****''[[Strobilanthes]]'' Blume - [[strobilanto]] ****''[[Strobilanthopsis]]'' S. Moore - [[strobilantopso]] ****''[[Suessenguthia]]'' Merxm. - [[susengutio]] ****''[[Symplectochilus]]'' Lindau - [[simplektokilo]]<big>*</big> ****''[[Synnema]]'' Benth. - [[sinemo]]<big>*</big> ****''[[Taeniandra]]'' Bremek. - [[teniandro]] ****''[[Teliostachya]]'' Nees - [[teliostakio]] ****''[[Tessmanniacanthus]]'' Mildbr. - [[tesmaniakanto]] ****''[[Tetraglochidium]]'' Bremek. - [[tetraglokidio]]<big>*</big> ****''[[Tetramerium]]'' Nees - [[tetramerio]] ****''[[Thelepaepale]]'' Bremek. - [[telepepalo]] ****''[[Thunbergia]]'' Retz. - [[tunbergio]] ****''[[Thyrsacanthus]]'' Moric. - [[tirsakanto]] ****''[[Trichanthera]]'' Kunth - [[trikantero]] ****''[[Trichaulax]]'' Vollesen - [[trikaŭlako]] ****''[[Trichosanchezia]]'' Mildbr. - [[trikosanĉezio]] ****''[[Vavara]]'' - [[vavaro]] ****''[[Vindasia]]'' Benoist - [[vindazio]] ****''[[Whitfieldia]]'' Hook. - [[vitfildio]] ****''[[Xantheranthemum]]'' Lindau - [[ksanterantemo]] ****''[[Xanthostachya]]'' Bremek. - [[ksantostakio]] ****''[[Xenacanthus]]'' Bremek. - [[ksenakanto]] ****''[[Yeatesia]]'' Small - [[jetezio]] ****''[[Zygoruellia]]'' Baill. - [[zigoruelio]] {{Genealogia arbo2/fino}} }} :<big>*</big><small>genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.</small><br> :<big>**</big><small>genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.</small> == Fontoj == * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/lamialesweb.htm#Acanthaceae Die Familie der Acanthaceae] ĉe [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html ''APWebsite''.] * Yunfei Deng, Jia-qi Hu, Thomas F. Daniel, John Wood & John R. I. Wood: Flora of China Editorial Committee: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven & Deyuan Hong. Acanthaceae. Flora of China. Cucurbitaceae through Valerianaceae, with Annonaceae and Berberidaceae. volumo 19. Science Press und Missouri Botanical Garden Press. Beijing kaj St. Louis. 2011 paĝoj 369-378. ISBN= 978-1-935641-04-9 [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10002 ''Acanthaceae'' - Online] | Typ= Gedrucktes Werk - Volltext-Online * [http://delta-intkey.com/angio/www/acanthac.htm Die Familie der Acanthaceae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060202000101/http://delta-intkey.com/angio/www/acanthac.htm |date=2006-02-02 }}, [http://delta-intkey.com/angio/www/avicenni.htm die Familie der Avicenniaceae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090201132023/http://delta-intkey.com/angio/www/avicenni.htm |date=2009-02-01 }}, [http://delta-intkey.com/angio/www/nelsonia.htm die Familie der Nelsoniaceae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071130080143/http://delta-intkey.com/angio/www/nelsonia.htm |date=2007-11-30 }} kaj [http://www.delta-intkey.com/angio/www/thunberg.htm die Familie der Thunbergiaceae] ĉe [http://delta-intkey.com/angio ''DELTA'' von L. Watson & M. J. Dallwitz.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140621100119/http://delta-intkey.com/angio/ |date=2014-06-21 }} * Lucinda A. McDade, Carrie Kiel, and Erin Tripp: Acanthaceae, 2009: [http://www.tolweb.org/Acanthaceae/20878 Eintrag beim ''Tree of Life Projekt''.] * Leslie Watson: ''Acanthaceae'': [http://florabase.dec.wa.gov.au/browse/profile/22913 Beschreibung in der Western Australian Flora, 2008.] * K. Vollesen: ''Acanthaceae (Part I).'' In: H. J. Beentje, S. A. Ghazanfar (eldonisto): ''Flora of tropical East Africa'', Royal Botanic Gardens Kew, 2008, p. 1–286. * Erin Tripp, Ryan Stanfield: [http://www.rsabg.org/acanthaceae/ ''Acanthaceae Online Resource'', 17. August 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141111233120/http://www.rsabg.org/acanthaceae/ |date=2014-11-11 }} === Referencoj === <references> <ref name="AoR">Erin Tripp, Ryan Stanfield: [http://www.rsabg.org/acanthaceae/ ''Acanthaceae Online Resource'', 17. August 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141111233120/http://www.rsabg.org/acanthaceae/ |date=2014-11-11 }}</ref> <ref name="McDade2012">Lucinda A. McDade, Thomas F. Daniel, Carrie A. Kiel, Agneta Julia Borg: ''Phylogenetic placement, delimitation, and relationships among genera of the enigmatic Nelsonioideae (Lamiales: Acanthaceae).'' In: ''Taxon'', Volume 61, Issue 3, 2012, S.637–651.</ref> <ref name="FOC">Yunfei Deng, Jia-qi Hu, Thomas F. Daniel, John Wood & John R. I. Wood: Flora of China Editorial Committee: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven & Deyuan Hong. Acanthaceae. Flora of China. Cucurbitaceae through Valerianaceae, with Annonaceae and Berberidaceae. volumo 19. Science Press und Missouri Botanical Garden Press. Beijing kaj St. Louis, 2011, paĝoj 369-378. ISBN 978-1-935641-04-9 [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10002 ''Acanthaceae'' - Online] | Typ= Gedrucktes Werk - Volltext-Online </ref> <ref name="GRIN">{{GRIN|FamilyNr=6|scienca nomo=Acanthaceae}}</ref> <ref name="tropicos">{{Tropicos|ID=42000303|SciencaNomo=Acanthaceae|Rango=Familie|}}</ref> <ref name="biodiversitylibrary">[http://www.biodiversitylibrary.org/page/5437334#197 Antoine Laurent de Jussieu: ''Genera Plantarum'', 1789, S. 102-103 eingescannt bei ''biodiversitylibrary.org''.]</ref> <ref name="Hegnauer">R. Hegnauer: ''Chemotaxonomie der Pflanzen: Dicotyledoneae: Acanthaceae - Cyrillaceae'', Band 3, S. 43-48.</ref> <ref name="Mabberley2008">David John Mabberley: Mabberley’s Plant-Book. A portable dictionary of plants, their classification and uses. Cambridge University Press. tria eldono. 2008. ISBN = 978-0-521-82071-4 | Online = {{Google books| ID = 9RyKKHtwXUYC }}</ref> <ref name="McDade2008">Lucinda A. McDade, T. F. Daniel & C. A. Kiel: ''Toward a comprehensive understanding of phylogenetic relationships among lineages of Acanthaceae s.l. (Lamiales).'' In: ''American Journal of Botany'', Volume 95, Issue 9, 2008, S. 1136–1152: [http://www.amjbot.org/cgi/reprint/95/9/1136.pdf Volltext-PDF.]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="McDade2005">Lucinda A. McDade, T. F. Daniel, C. A. Kiel & K. Vollesen: ''Phylogenetic Relationships among Acantheae (Acanthaceae): Major Lineages Present Contrasting Patterns of Molecular Evolution and Morphological Differentiation.'' In: ''Systematic Botany'', Volume 30, Issue 4, 2005, S. 834–862. [http://clade.ansp.org/botany/people/mcdade/McDadeetal.Acantheae.SB.pdf Volltext-PDF.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110807141943/http://clade.ansp.org/botany/people/mcdade/McDadeetal.Acantheae.SB.pdf |date=2011-08-07 }}</ref> <ref name="McDade2000">Lucinda A. McDade, T. Daniel, S. E. Masta & K. M. Riley: ''Phylogenetic relationships among the tribe Justicieae (Acanthaceae): Evidence from molecular sequences, morphology, and cytology.'' In: ''Annals of the Missouri Botanical Garden'', Volume 87, Issue 4), 2000, S. 435-458.</ref> <ref name="Manktelow2001">Mariette Manktelow, Lucinda A. McDade, Bengt Oxelman, Carol A. Furness & Mandy-Jane Balkwil: ''The Enigmatic Tribe Whitfieldieae (Acanthaceae): Delimitation and Phylogenetic Relationships Based on Molecular and Morphological Data.'' In. ''Systematic Botany'', Volume 26, Issue 1, 2001, S. 104–119: [http://www.jstor.org/stable/2666658 online bei JSTOR.]</ref> <ref name="Satanocrater">Erin A. Tripp, Siti Fatimah: ''Comparative anatomy, morphology, and molecular phylogenetics of the African genus Satanocrater (Acanthaceae).'' In: ''American Journal of Botany'', Volume 99, Issue 6 2012, S. 967-982. {{DOI|10.3732/ajb.1100354}}</ref> <ref name="Tripp2013">Erin A. Tripp, Thomas F. Daniel, Siti Fatimah, Lucinda A. McDade: ''Phylogenetic Relationships within Ruellieae (Acanthaceae) and a Revised Classification'' In: ''International Journal of Plant Sciences'' Volume 174, Issue 1, 2013, S. 97-137. {{JSTOR|10.1086/668248}}</ref> <ref name="FloraNicaragua">{{Tropicos|ID=42000303|SciencaNomo=Acanthaceae|Rango=Familie|ProjektID=3}}</ref> <ref name="Schaueriopsis">Dominique Champluvier, Iain Darbyshire: ''Schaueriopsis: a new genus of Acanthaceae (Acanthoideae: Barlerieae) from the Democratic Republic of Congo'', In: Plant Ecology and Evolution, Volume 145, Issue 2, 2012, S. 279-284. {{DOI|10.5091/plecevo.2012.657}}</ref> </references> {{Portalo|Biologio}} {{Commonscat|Acanthaceae|Akanthusgewächse (Acanthaceae)}} == Eksteraj ligiloj == * {{Tropicos|ID=42000303|WissName=Acanthaceae|Rang=Familie|ProjektID=3}} * [http://floradobrasil.jbrj.gov.br/jabot/listaBrasil/ConsultaPublicaUC/ResultadoDaConsultaNovaConsulta.do Taxon in Suchmaske eingeben in der ''Flora do Brasil''.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130407235915/http://floradobrasil.jbrj.gov.br/jabot/listaBrasil/ConsultaPublicaUC/ResultadoDaConsultaNovaConsulta.do |date=2013-04-07 }} * [http://www.botany.hawaii.edu/faculty/carr/acanth.htm Acanthaceae] bei [http://www.botany.hawaii.edu/faculty/carr/alpha_cronq_judd_apgii.htm Botany Department der University of Hawaii.] [[Kategorio:Magnoliofitoj]] [[Kategorio:Akantacoj]] [[Kategorio:Plantofamilioj]] [[Kategorio:Ornamaj plantoj]] 1irocb1vztjk42lnu6uwcqwqspxy19o 9366315 9366252 2026-05-04T07:31:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366315 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Akantacoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|planto}} |dosiero = Barleria prionitis (Porcupine flower) in Hyderabad, AP W IMG 9993.jpg |dosiero larĝo = 270px |priskribo de dosiero = ''[[Barleria prionitis]]'', infloresko kun tipaj [[zigomorfa]]j floroj de akantacoj, kun kunkreskintaj peltatoj |regno = [[plantoj]] ''[[Plantae]]'' |regno2 = planto |subregno = [[trakeofitoj]] ''[[Tracheophyta]]'' |superdivizio = [[spermatofitoj]] ''[[Spermatophyta]]'' |divizio = [[angiospermoj]] ''[[Angiospermae]]'' |klaso = [[dukotiledonoj]] ''[[Magnoliopsida]]'' |subklaso = [[asteredoj]] ''[[Asteridae]]''<br> [[lamiedoj]] ''[[Lamiidae]]'' |ordo = [[lamialoj]] ''[[Lamiales]]'' |familio = '''[[akantacoj]]''' '''''[[Acanthaceae]]''''' |familio aŭtoritato = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] <ref name="WFO"/> |tipa genro = [[akanto]] ''[[Acanthus]]'' |tipa genro aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} La '''akantacoj'''<ref name="PIV"/> ({{lang-la|[[Acanthaceae]]}}) estas [[planto|planta]] [[familio (biologio)|familio]] el la [[dukotiledonaj]] [[angiospermoj]]. Tiu familio apartenas al la [[ordo (biologio)|ordo]] [[lamialoj]] (''[[Lamiales]]''). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 220 genrojn kaj preskaŭ 4000 speciojn<ref name="WFO"/>{{,}}<ref name="TPL"/>. Ĝia tipa genro estas [[akanto]]<ref name="PIV">[http://vortaro.net/#akanto ''akanto'' en PIV ĉe vortaro.net]</ref>. Ĝi estas grandparte tropika familio. Kun ĉ. 4000 specioj ĝi apspeciojas al la 12 plej specioriĉaj familioj de la [[angiospermoj]] (''Magnoliopsida'').<ref name="AoR" /> == Priskribo kaj ekologio == [[Dosiero:Anthacanthus nannophyllus.jpeg|eta|branĉoj kun dornoj de ''[[Anthacanthus nannophyllus]]''.]] === Habito kaj folioj === Ili estas plej ofte [[multjara planto|multjaraj]], malofte [[unujara planto|unujaraj]] [[herba planto|herbaj plantoj]]; ekzistas ankaŭ malmultaj lignaj specioj, tiam temas pri [[duonarbusto]]j, [[arbusto]]j kaj malofte [[arbo]]j <ref name="FOC" />. La plej multaj specioj kreskas surgrunde, sed ekzistas ankaŭ kelkaj [[epifito]]j. Ili kreskas vertikale, horizontale aŭ grimpante, se ili estras volvantaj plantoj, tiam ili voliĝas laŭ la senco de la horloĝa montrilo. ''Avicennia'' havas [[aerradiko]]jn . La [[tigo]]j aŭ branĉoj havas rondan aŭ eĝan kverprofilon ofte kun ŝvelitaj nodoj. <ref name="FOC" />. Kelkfoje ekzistas [[dorno (botaniko)|dornoj]],kiuj formiĝas el reduktitaj folioj aŭ brakteoj <ref name="FOC" />. La [[folio (planto)|folioj]] sidas en bazaj rozetoj aŭ estas kontraŭstarantaj, malofte kontraŭstarantaj aŭ verticile ĉe la tigo. La folioj de unu foliparo povas estis samaj aŭ malsamaj. La foliplatoj estas plej ofte simplaj ĝis malofte dividitaj.<ref name="FOC" /> La folioj havas (estas) pinatan aŭ retan nervuron. La folia surfaco povas havi glandajn punktojn. La folirandoj estas glataj, ondaj, noĉitaj dentaj aŭ segildentaj. [[Stipulo]]j ne ekzistas <ref name="FOC" />. [[Dosiero:Eranthemum pulchellum1.jpg|eta|detaloj de la floroj de ''[[Eranthemum pulchellum]]''.]] [[Dosiero:Acanthus balcanicus fruits.jpg|eta|fruktaro kunkapsulfruktoj de ''[[Acanthus balcanicus]]''.]] === Infloreskoj, floroj kaj florekologio === La floroj estas malofte unuopaj, plej ofte ili staras plurope en densaj faskoj aŭ multope en finstarantaj aŭ flankstarantaj, [[spiko|spikaj]], [[paniklo|paniklaj]], [[grapolo|grapolaj]], duakselaj [[cumo|cumaj]] [[infloresko]]j. Po floro aŭ duaksela fasko ekzistas unu depende de la specio malgranda kaj verda aŭ granda kaj brile kolora [[brakteo]]. Ofte sub ĉiu floro estas du [[brakteo]]j, malofte ili mankas entute. La floroj aŭ havas aŭ ne havas tigojn.<ref name="FOC" /> La duseksaj [[floro]]j estas kvinnombraj aŭ pli aŭ malpli [[unusimetria]]j. Malofte ekzistas kvar malofte kvin [[sepalo]]j, Ili kunskreskas je la bazo kaj finas en kvar, kvin, dek aŭ dudek kalikdentoj; Ĉe ''Thunbergia'' la kaliko estas glatranda kaj reduktita al glatranda kaj kalikforma ringo. La kvin [[petalo]]j estas plej ofte kunkreskinta al cilindroforma aŭ funelforma korolntubo. La korolloboj povas esti preskaŭ egalgrandaj aŭ la korolo estas dulipa aŭ malofte ubulipa kun tri korolloboj. La supera lipo estas preskaj glatranda ĝis duloba. La malsupra lipo estas triloba. La origine kvin [[stameno]]j estas ĉiam reduktitaj al kvar aŭ du [[fekunda]]j stamenoj. Ili estas malpli longaj ol pli longaj ol la koroltubo. La filamentoj estas liberaj aŭ pare kunkreskintaj; nur ĉe ''Strobilanthes'' ĉiuj tri estas kunkreskinta ĉe la bazo. Ekzistas (nul ĝis) du aŭ tri [[staminodio]]j. Du [[karpelo]]j estas kunkreskintaj al dufaka epigina [[ovario]]. La maldika pistilo finas en funelforma stigmo aŭ du stigmaj branĉoj.<ref name="FOC" /> La [[florformulo]] estas: <math>\downarrow K_{(5-3)} \; C_{(5-4)} \; A_{5-2} \; G_{\underline{(2)}}</math> La specioj de la familio akantacoj ludas gravan ekologian rolon, ĉar la konstruo de la floroj akomodiĝis al diversaj polenigantoj. La [[polenigado]]n faras birdoj, ekzemple [[kolibro]]j kaj [[nektariniedoj]], ([[ornitofilio]]) aŭ insektoj, ekzemple abeloj aŭ , tag- kaj noktpapilioj , ([[entomofilio]]) aŭ [[vespertoj]] ([[kiropterofilio]]). La transvivado de tiuj bestoj dependas de la oferto de nektaro kaj poleno. <ref name="AoR" /> === Fruktoj kaj semoj === La [[kapsulo|kapsulfruktoj]] staras ofte ĉe tigetoj kaj estas duklaba. Ili elĵetas eksplodsimile ofte nur malmulte da semoj. Malofte la fruktoj estas drupecaj. La surfaco de la semoj estas glata, kalva aŭ lanuga, kelkfoje kun [[higroskopa]]j [[triĥomo]]jn, kiuj pligrandiĝas en humida stato.<ref name="FOC" /> [[Dosiero:Aphelandra tetragona 135-8272.jpg|eta|ilustraĵo de ''[[Aphelandra tetragona]]'']] === Enhavosubstancoj === Ofte ekzistas [[zistolito]]j (sed ne ekzemple ĉe ''Acanthus'', ''Blepharis'', ''Nelsonia'', ''Ophiorrhiziphyllon'', Staurogyne, ''Thunbergia''), ili ekestis pere de [[Bioakumulado|akumulado]] de [[Silicia acido]] kaj [[kalcia karbonato]] <ref name="Hegnauer" />. La semoj enhavas [[oleo]]jn, [[proteino]]jn kaj rezervan [[celulozo]]n, sed verŝajne neniun amelon<ref name="Hegnauer" />. Gravaj enhavosubstancoj estas [[polifenolo]]j , [[Volatila oleo|volatilaj oleoj]], [[heterozido]]j , nevolatilaj [[izopreno]]idaj kombinaĵoj kaj [[alkaloido]]j <ref name="Hegnauer" />. == Utiligado == === Kuracplantoj === Kelkaj specioj estas [[kuracplanto]]j: * [[mola akanto]] (''Acanthus mollis'') * [[kalamego]] (''Andrographis paniculata'') * '' [[Justicia vasica]]'' * '' [[Hydrophila spinosa]] '' === Ornamplanto === En tiu ĉi familio estas kelkaj genroj kaj specioj, kiuj taŭgas kiel [[ornamplanto]]j en parkoj ka ĝardenoj <ref name="FOC" />: * ''[[Akanthus|Akanto]]'' * ''[[Aphelandra]]'': ekzemple '' [[Aphelandra squarrosa]] '' * ''[[Barleria]]'': ekzemple ''Barleria lupulina''. * ''[[Crossandra]]'': ekzemple ''[[Crossandra infundibuliformis]]''. * ''[[Eranthemum]]'': ekzemple ''Eranthemum pulchellum''. * [[Fittonien]] (''Fittonia''): ekzemple ''[[Fittonia albivenis]]''. * ''[[Justicia (genro)|Justicia]]'': ekzemple [[Justicia betonica]], [[Justicia brandegeeana]]'' kaj ''[[Justicia carnea]]''). * ''[[Hemigraphis]]'' * ''[[Hypoestes]]'' * ''[[Odontonema]]'' * ''[[Pachystachys]]'': ekzemple ''[[Pachystachys lutea]]''. * ''[[Pseuderanthemum]]'' * ''[[Ruellia]]'': ekzemple ''[[Ruellia elegans]]'', ''[[Ruellia simplex]]''. * ''[[Sanchezia]]'': ekzemple ''Sanchezia parvibracteata''. * ''[[Thunbergia]]'' ekzemple ''[[''Thunbergia alata]]'', ''[[Thunbergia erecta]]'', ''[[Thunbergia laurifolia]]''. * ''[[Whitfieldia]]'' Kiel [[akvario|akvariaj]] plantoj kelkaj specioj el la genro [[Hygrophila|akvoamiko]] estas uzataj. === Furaĝo === La sudamerika specio ''[[Trichanthera gigantea]]'' havas multe da proteino kaj tial la planto povas esti uzata kiel [[furaĝo]]. [[Dosiero:2007-06-26Acanthus06.jpg|eta|tribo Acantheae: nomdonanta genro [[Akanto]](''Acanthus''): [[mola akanto]] (''Acanthus mollis''): folioj kaj infloreskoj, la folioj estas grandparte kovrate de brakteoj]] [[Dosiero:Crossandra infundibuliformis01.jpg|eta|tribo Acantheae: ''[[Crossandra infundibuliformis]]'' relative malofta ĉambroplanto]] [[Dosiero:Lepidagathis cuspidata.jpg|eta|tribo Barlerieae: ''[[Lepidagathis cuspidata]]'']] [[Dosiero:Colpfl25.jpg|eta|tribo Justicieae: ''Fittonia albivenis'' (sin.: ''F. verschaffeltii''): <br /> la [[grundkovranto]] estas ŝatata ornamplanto, kiu estas ankaŭ uzata kiel [[ĉambroplanto]].]] [[Dosiero:AphelandraSquarrosaFlowers.jpg|eta|Tribus Acantheae: [[grandampleksa Afelandro]] (''Aphelandra squarrosa''), estas facilflegebla [[ĉambroplanto]].]] [[Dosiero:Beloperone guttata1.jpg|eta|tribo Justicieae: la „[[ĉambrolupolo]]“ (''Justicia brandegeana'', sin. : ''Beloperone guttata'') estas ŝatata ĉambroplanto.]] [[Dosiero:Camaraoamarelo1.jpg|eta|tribo Justicieae: ''[[Pachystachys lutea]]'' estas ĉambroplanto]] [[Dosiero:Jacobinia magnifica02.jpg|eta|tribo Justicieae: la [[Jakobinio]] (''Justicia magnifica'', sin. : ''Jacobinia magnifica''), estas malofta ĉambroplanto.]] [[Dosiero:Bluete Brillantaisia nyanzarum.jpg|eta|tribo Ruellieae: unusemetriaj floroj de ''[[Brillantaisia nyanzarum]]'']] [[Dosiero:Starr 071024-0372 Dyschoriste hygrophyloides.jpg|eta|tribo Ruellieae: Habito, folioj kaj floroj de ''[[Dyschoriste hygrophyloides]]]] [[Dosiero:Ruellia elegans0.jpg|eta|tribo Ruellieae: ''[[Ruellia elegans]]'' uzata en la tropikoj kiel ornamplanto]] [[Dosiero:Starr 021122-0013 Sanchezia speciosa.jpg|eta|tribo Ruellieae: ''[[Sanchezia speciosa]]'' polenigita de [[Nektariniedoj]] (''Arachnothera'') .]] [[Dosiero:Whitfieldia elongata.jpg|eta| tribo Whitfieldieae: Habito, folioj kaj infloreskoj de ''[[Withfieldia elongata]]'']] [[Dosiero:Starr 010419 0035 thunbergia alata.jpg|eta|subfamilio Thunbergioideae: [[flugilhava tunbergio]] (''Thunbergia alata'') estas herba [[grimpplanto]].]] [[Dosiero:Thumbergia1.jpg|eta|subfamilio Thunbergioideae: ''[[Thunbergia grandiflora]]'', ofta specio en tropikaj parkoj kaj ĝardenoj kunpluraj kultivaroj.]] [[Dosiero:Black Mangrove (Avicennia germinans) (7270558948).jpg|eta|subfamilio Avicennioideae: floro de [[ĝermanta avicenio]] (''Avicennia germinans'')]] == Sistematiko == La familio estis [[unua priskribo|unue priskribita]] sub la nomo „Acanthi“ en 1789 de [[Antoine Laurent de Jussieu]].<ref name="biodiversitylibrary" /> [[Tipo (nomenklaturo)|tipogenro]] estas ''[[Akanthus]]'' L. <ref name="tropicos" />. [[Specio (taksonomio)|Specioj]] de Akantacoj Juss. estas: Avicenniaceae Miq., Justiciaceae Raf., Mendonciaceae Bremek., Meyeniaceae Sreem., Nelsoniaceae Sreem., Thunbergiaceae Lilja.<ref name="GRIN" /> La tuta familio de la Akantacoj (Acanthaceae) estas dividita en kvar subfamilioj <ref name="McDade2008" /> kaj ĉ. 229 ĝis 250 genroj<ref name="GRIN" /> kun ĉ. 3500 ĝis 4000 specioj: * subfamilio [[Acanthoideae]] Link: Estas plej ofte herbaj plantoj. Ekzistas plej ofte okulfrapaj [[brakteo]]j. La disvastigo estas tutmonda - ekzistas ĉ. dek genroj en la [[Nova Mondo]] kaj ĉ. dek genroj en la [[Malnova Mondo]]. Ĉi tie la kapsulfruktoj havas tigetojn. La subfamilio estas dividita en ses triboj kun ĉ. 217 ĝis 237 genroj kaj ĉ. 3220 specioj: ** Tribo Acantheae: la kvar stamenoj havas po unu [[teko]]n. Ĝi konsistas el ĉ. 20 ĝis 21 genroj kaj ĉ. 500 specioj<ref name="McDade2005" />: *** en la Malnova Mondo: Ili havas dulipajn florkorolojn. Ekzistas ĉ. dek genroj: **** ''[[Acanthopsis]]'' HARVEY: La ĉ. 64 specioj kreskas en [[Capensis]]. **** ''[[Akanthus (genro)|Akanto]]'' L. (sin. : ''Acanthodus'' RAF.): kun 20 ĝis 25 specioj en tropikaj kaj subtropikaj regionoj de la Malnova Mondo: [[Sudeŭropo]], [[Afriko]], suda [[Azio]], sur la [[Malaja Insularo]] kaj en [[Aŭstralazio]]. **** ''[[Achyrocalyx]]'' R.BENOIST: La tri specioj nur kreskas en [[Madagaskaro]]. **** ''[[Blepharis]]'' JUSS.: La ĉ. 130 Specioj indiĝenas de Afriko trans la [[Araba Duoninsulo]] ĝis la suda Aziokaj [[Sudorientazio]]. **** ''[[Crossandra]]'' SALISBURY: La 50 ĝis 52 specioj venas el Afriko, Madagaskaro, Araba Duoninsulo kaj [[Hinda subkontinento]]. **** ''[[Crossandrella]]'' C.B.CLARKE: La du specioj venas el la tropika Afriko. **** ''Cynarospermum'' Vollesen: kun nur unu specio: ***** ''[[Cynarospermum asperrimum]]'' (NEES) VOLLESEN: Ĝi venas el [[Hindio]]. **** ''[[Sclerochiton]]'' HARVEY: La 18 specioj devenas el la tropikaj kaj subtropikaj regionojn de la suda Afriko. **** ''[[Stenandriopsis]]'' S.MOORE: Tiu ĉi specioj apartenis ĝis nun al la genro ''Stenandrium'' Nees. La 17 specioj disvastiĝis en Afriko kaj Madagaskaro. **** ''Streptosiphon'' MILDBR.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Streptosiphon hirsutus]]'' MILDBR.: Ĝi estas el [[Tanzanio]]. *** En la Nova Mondo: Ĝi havas unulipajn florkorolojn. Ĉ, dek genroj: **** ''[[Aphelandra]]'' R.BR.: La ĉ. 180 specioj hejmiĝas de [[Meksiko]] ĝis [[Peruo]], [[Bolivio]] kaj [[Argentino]]. **** ''Cyphacanthus'' LEONARD: nur havas unu specion: ***** ''[[Cyphacanthus atopus]]'' LEONARD: Ĝi kreskas nur en [[Kolombio]]. **** ''[[Encephalosphaera]]'' LINDAU: La tri specioj disvastiĝas en [[Brazilo]], Kolombio, [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. **** ''[[Geissomeria]]'' LINDL.: La ĉ. 15 specioj estas disvastigita en la [[Neotropiso]], ĉefe en Brazilo. **** ''[[Holographis]]'' NEES: La ĉ. 16 specioj disvastiĝas en Meksikio. **** ''[[Neriacanthus]]'' BENTH.: La kvin specioj hejmiĝas en [[Panamo]], Kolombio, [[Venezuelo]], Ekvadoro kaj Peruo. Unu specio (''N. purdieanus'') kreskas en [[Jamajko]]. **** ''Orophochilus'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Orophochilus stipulaceus]]'' LINDAU: Ĝi hejmiĝas nur en Peruo. **** ''[[Rhombochlamys]]'' LINDAU: La du specioj venas el Kolombio. **** ''Salpixantha'' HOOK.: Ĝi entenas nur un specio: ***** ''[[Salpixantha coccinea]]'' HOOK.: Ĝi nur indiĝenas en Jamajko. **** ''[[Stenandrium]]'' Nees: La 40 ĝis 50 specioj hejmiĝas en [[Florido]] kaj [[Teksaso]], en Argentino kaj la [[Karibaj insuloj]]. ** Tribo Andrographidae: *** Ĝi entenas ĉ. sep genroj kun ĉ. 75 specioj: **** ''[[Andrographis]]'' WALL. EX NEES (sin. : ''Haplanthoides'' H.W.LI, ''Haplanthus'' NEES): La ĉ. 20 specioj hejmiĝas en la tropika kaj subtropika Azio, ekzemple: ***** ''[[Kalmegh|Andrographis paniculata]]'' (BURM.F.) WALL. EX NEES **** ''[[Cystacanthus]]'' T.ANDERSON **** ''[[Diotacanthus]]'' BENTH. **** ''Graphandra'' J.B.IMLAY: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Graphandra procumbens]]'' J.B.IMLAY: Ĝi hejmiĝas nur en [[Tajlando]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Gymnostachyum]]'' NEES: La ĉ. 30 specioj estas disvastigitaj en la tropika Azio. **** ''[[Haplanthodes]]'' KUNTZE: La ĉ. kvaar specioj venas el Hindio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Phlogacanthus]]'' NEES: La ĉ. 15 specioj estas disvastigitaj en la [[Orientaliso]].<ref name="Mabberley2008" /> ** Tribo Barlerieae: *** Ĝi havas ĉ. 14 genrojn kun ĉ. 420 speciojn: **** ''[[Acanthostelma]]'' BIDGOOD & BRUMMITT **** ''Acanthura'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Acanthura mattogrossensis]]'' LINDAU: Ĝi venas el Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Barleria]]'' L.: La 80 ĝis 120 ĝis 300 specioj hejmiĝas en tropikaj regionoj de Afriko kaj Azio, unu specio en la [[Neotropiso]]. **** ''[[Barleriola]]'' OERST.: La ĉirkaŭ ses specioj hejmiĝas sur la karaibaj insuloj.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Borneacanthus]]'' BREMEK.: La ĉirkaŭ ses specioj nur hejmiĝas sur [[Borneo]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Boutonia'' DC.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Boutonia cuspidata]]'' DC.: Ĝi nur hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chroesthes]]'' BENOIST: La tri specioj indiĝenas en Ĉinio, Vjetnamio, Laoso, Birmo, Tajlando kaj Malajzio.<ref name="FOC" /> **** ''[[Crabbea]]'' HARV.: La ĉirkaŭ 16 specioj hejmiĝas en Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Golaea]]'' CHIOV. **** ''[[Hulemacanthus]]'' S.MOORE: la nur unu ĝis tri specioj indiĝenas en [[Novgvineo]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Lasiocladus]]'' BOJER EX NEES: La ĉirkaŭ kvin specioj venas el Madagaskaro<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Lepidagathis]]'' WILLD.: Ĝi havas ĉirkaŭ 100 speciojn en tropikaj kaj suptropikaj regionoj tutmonde, precipe en la Paleotropiso. **** ''Pericalypta'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Pericalypta biflora]]'' BENOIST: Ĝi venas el Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Schaueriopsis'' CHAMPL. & I.DARBYSH.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Schaueriopsis variabilis]]'' CHAMPL. & I.DARBYSH.: Ĝi kreskas en la arbaroj de la okcidenta Kongobaseno en la orienta parto de la [[Demokratia Respubliko Kongo]].<ref name="Schaueriopsis" /> ** Tribo Justicieae: Ĝi entenas t ĉirkaŭ 104 genroj kun pli ol 2000 specioj:<ref name="McDade2000" /> *** subtribo Diclipterinae NEES: Ĝi havas ĉirkaŭ naŭ genrojn (elekto): **** ''[[Dicliptera]]'' JUSS.: Ĝi entenas ĉirkaŭ 150 specioj. **** ''[[Hypoestes]]'' SOL. EX R.BR.: La ĉirkaŭ 150 specioj estas disvastigitaj en la Malnova Mondo. *** subtribo Isoglossinae: Ĝi enhavas dek genron: **** ''[[Brachystephanus]]'' NEES (inklude ''Oreacanthus'' BENTH.): La ĉirkaŭ 24 specioj estas disvastigitaj en la tropika Afriko kaj Madagaskaro. **** ''Conocalyx'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Conocalyx laxus]]'' BENOIST: Ĝi venas el Madagaskaro. **** ''[[Forcipella]]'' BAILL.: La ĉirkaŭ kvin specioj disvastiĝis en Madagaskaro. **** ''[[Isoglossa]]'' OERST. (inklude de ''Strophacanthus'' LINDAU): La ĉirkaŭ 50 specioj hejmiĝas en Afriko, la Araba duoninsulo, Madagaskaro kaj Azio. **** ''[[Populina]]'' BAILL.: La du specioj venas el Madagaskaro. **** ''[[Ptyssiglottis]]'' T.ANDERSON: La ĉirkaŭ 33 specioj estas disvastigitaj de [[Sudorientazio]] ĝis Papua-Novgvineo. **** ''[[Kalbreyeriella]]'' LINDAU: La tri specioj hejmiĝas en Mezameriko kaj Kolombio. **** ''[[Razisea]]'' OERST.: La kvin specioj estas disvastigita de Meksikio trans Mezameriko ĝis Kolombio. **** ''[[Sphacanthus]]'' BENOIST: La du specioj hejmiĝas nur en Madagaskaro. **** ''[[Stenostephanus]]'' NEES (inklude ''Cylindrosolenium'' LINDAU, ''Habracanthus'' NEES, ''Hansteinia'' OERST., ''Kalbreyeracanthus'' WASSH., ''Syringidium'' LINDAU): Lae ĉirkaŭ 82 specioj estas disvastigitaj de Meksiko ĝis Bolivio. *** Ne en subtribo enordigita: **** ''Afrofittonia'' LINDAU: Ĝi nur konsistas el unu specion: ***** ''[[Afrofittonia silvestris]]'' LINDAU: Ĝi kreskas en la tropika Orientafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Ambongia'' BENOIST: Ĝi entenas nur unu specion: ***** ''[[Ambongia perrieri]]'' BENOIST: Ĝi venas el Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Angkalanthus'' BALF. F.: Ĝi havas nur unu specion: ***** ''[[Angkalanthus oligophylla]]'' BALF. F.: Tiu ĉi [[endemio]] nur venas de [[Sokotro]] .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Anisacanthus]]'' NEES: La ĉirkaŭ ok specioj estas disvastigitaj de Usono ĝis Meksiko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Anisotes]]'' NEES: La ĉirkaŭ 19 specioj hejmiĝas en la tropika Afriko kaj en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" />. **** ''Aphanosperma'' T.F.DANIEL: Ekzistas nur unu specion: **** ''[[Aphanosperma sinaloensis]]'' (LEONARD & GENTRY) T.F.DANIEL: Ĝi hejmiĝas en la nordokcidento de Meksiko. **** ''Ascotheca'' HEINE: Ĝi nur konsistas el unu specio: **** ''[[Ascotheca paucinervia]]'' (C.B.CLARKE) HEINE: Ĝi estas disvastigita en la tropika okcidenta Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Asystasia]]'' BLUME: La ĉirkaŭ 40 ĝis 70 specioj estas disvastigitaj en la tropikaj ĝis subtropika regionoj de la Malnova Mondo, ekzemple: ***** ''[[Asystasia gangetica]]'' (L.) T.ANDERSON **** ''[[Ballochia]]'' BALF. F: La tri specioj hejmiĝas sur Sokotro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Calycacanthus'' K.SCHUM.: Ĝi havas nur unu specion: ***** ''[[Calycacanthus magnusianus]]'' K.SCHUM: Ĝi venas el Novgvineo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Carlowrightia]]'' A.GRAY: La ĉirkaŭ 25 specioj estas disvastigitaj de Usono ĝis Kostariko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Celerina'' BENOIST: Ĝi havas nur unu specion: ***** ''[[Celerina seyrigii]]'' BENOIST: Ĝi hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Cephalacanthus'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Cephalacanthus maculatus]]'' LINDAU: Ĝi indiĝenas en Peruo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Chalarothyrsus'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Chalarothyrsus amplexicaulis]]'' LINDAU: Ĝi hejmiĝas en Meksikio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chamaeranthemum]]'' {{Persono|Nees}} (Sin. : ''Chameranthemum'' Nees): La ĉirkaŭ kvar specioj loĝas en Neotropis.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chileranthemum]]'' OERST.: La du specioj hejmiĝas en Meksikio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chlamydocardia]]'' LINDAU: La ĉirkaŭ kvar specioj estas disvastigita en la tropika Okcidentafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Chlamydostachya'' MILDBR.: Ĝi havas nur unu specion: ***** ''[[Chlamydostachya spectabilis]]'' MILDBR.: Ĝi hejmiĝas en la tropika [[Orientafriko]] .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Chorisochora]]'' VOLLESEN: De la tri specioj unu specio hejmiĝas en la suda Afriko kaj du specioj nur sur Sokotro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Clinacanthus]]'' NEES: La tri specioj hejmiĝas en Azio. **** ''[[Clistax]]'' MART. La du specioj hejmiĝas en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Codonacanthus]]'' NEES: La du specioj estas disvastigitaj en orienta kaj suda Azio. **** ''[[Cosmianthemum]]'' Bremek.: La ĉirkaŭ dek specioj disvastiĝis en sudorienta Azio, precipe en [[Borneo]]. **** ''[[Cyclacanthus]]'' S.MOORE: La ĉirkaŭ 15 specioj estas disvastigita sur la azia kontinento, el tiuj ĉirkaŭ ok specioj en Ĉinio.<ref name="FOC" /> **** ''Danguya'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Danguya pulchella]]'' BENOIST: Ĝi hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Dasytropis'' URB.: Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Dasytropis fragilis]]'' URB.: Ĝi nur kreskas en orienta [[Kubo]] sur serpentinroko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Dichazothece'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Dichazothece cylindracea]]'' LINDAU: Ĝi kreskas en orienta Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Dicladanthera]]'' F.MUELL.: La du specioj estas disvastigita en okcidenta Aŭstralio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Dicliptera]]'' JUSS. (sin. : ''Diapedium'' K.D.KOENIG): La ĉirkaŭ 100 specioj estas disvastigata en la tropikoj kaj moderaj klimatoj tutmonde. **** ''[[Filetia]]'' MIQ.: La ĉirkaŭ ok specioj hejmiĝas en [[Sumatro]] kaj la Malaja duoninsulo.<ref name="Mabberley2008" /> **** [[Fittonien]] (''Fittonia'' COEM.): la du specioj kreskas en Peruo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Glossochilus]]'' NEES: La du specioj hejmiĝas en la suda Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Graptophyllum]]'' NEES: La ĉirkaŭ dek specioj estas disvastigataj en Aŭstralio kaj la sudokcidenta Pacifiko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Gypsacanthus'' E.J.LOTT ET AL.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Gypsacanthus nelsonii]]'' E.J.LOTT ET AL.: Ĝi hejmiĝas en Meksiko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Harpochilus]]'' NEES: La tri specioj venas el Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Henrya]]'' NEES: La du specioj estas disvastigataj en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Herpetacanthus]]'' NEES: La ĉirkaŭ dek specioj estas disvastigataj de Panamo ĝis Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Hoverdenia'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Hoverdenia speciosa]]'' NEES: Ĝi hejmiĝas en Meksiko- vor.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Ichthyostoma'' HEDRÉN & VOLLESEN: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Ichthyostoma thulinii]]'' HEDRÉN & VOLLESEN: Ĝi kreskas en sudorienta [[Etiopio]] kaj en [[Somalio]] vor.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Isotheca'' TURRILL: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Isotheca alba]]'' TURRILL: Ĝi nur hejmiĝas en [[Trinidado]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Jadunia]]'' LINDAU: La unu aŭ du specioj nur kreskas en [[Novgvineo]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Juruasia]]'' LINDAU: DLa du specioj estas disvastigata en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Justicia (Genro)|Justicia]]'' L. (sin. : ''Adatoda'' ADANS., ''Adhatoda'' MILL., ''Calophanoides'' RIDLEY, ''Ecbolium'' KUNTZE non KURZ, ''Gendarussa'' NEES, ''Mananthes'' BREMEKAMP, ''Rhaphidospora'' NEES, ''Rostellaria'' NEES non C.F.GAERTNER, ''Rostellularia'' REICHENB.): Ĝi entenas ĉirkaŭ 600 ĝis 700 specioj (inklude ''Beloperone'' kaj ''Jacobinia''; ne estas [[monofila]]) en tropikaj ka moderaj regionoj tutmonde, el tiuj 43 specioj en Ĉinio.<ref name="FOC" /> **** ''Kudoacanthus'' HOSOK.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Kudoacanthus albonervosa]]'' HOSOKAWA: Ĝi hejmiĝas nur en [[Tajvano]]. Ĝi estas konata nur de malmultaj kolektoj kaj nur kreskas en la ĉiamverda plubvarbaro en alteco de 600 ĝis 700 m.<ref name="FOC" /> **** ''Leptostachya'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Leptostachya wallichii]]'' NEES: Ĝi estas disvastigata en tropika Azio. **** ''[[Linariantha]]'' B.L.BURTT & R.M.SM. **** ''[[Mackaya]]'' HARV.: La tri specioj havas [[disjunkcio (biologio)|disjunkcian arealon]] en [[Himalajo]] kaj Sudafriko. **** ''Marcania'' J.B.IMLAY: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Marcania grandiflora]]'' J.B.IMLAY: Ĝi hejmiĝas en Tajlando.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Megalochlamys]]'' LINDAU: La ĉirkaŭ tri specioj hejmiĝas en la sudokcidenta Afrikokaj en [[Araba duoninsulo|Arabujo]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Megalostoma'' LEONARD: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Megalostoma viridescens]]'' LEONARD: Ĝi disvastiĝas en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Megaskepasma'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Megaskepasma erythrochlamys]]'' LINDAU: Ĝi disvastiĝas en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Melittacanthus'' S.MOORE: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Melittacanthus divaricatus]]'' S.MOORE: Ĝi hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Metarungia]]'' BADEN: La tri specioj estas disvastigataj en Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Mexacanthus'' T.F.DANIEL: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Mexacanthus macvaughii]]'' T.F.DANIEL: Ĝi hejmiĝas en okcidenta Meksikio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Mirandea]]'' RZED.: La ĉirkaŭ ses specioj estas disvastigata en Meksikio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Monechma]]'' HOCHST. **** ''[[Monothecium]]'' HOCHST.: La tri specioj estas disvastigata en la tropika Afriko ĝis suda Hindio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Odontonema]]'' NEES: La ĉirkaŭ 26 specioj estas disvastigataj en la Neotropiso .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Oplonia]]'' RAF.: La ĉirkaŭ 19 specioj hejmiĝas en la Neotropiso kaj en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Pachystachys]]'' NEES: La ĉirkaŭ dekunu specioj estas disvastigataj en la Neotropiso.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Pelecostemon'' LEONARD: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Pelecostemon trianae]]'' LEONARD: Ĝi hejmiĝas en Kolombio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Peristrophe]]'' NEES: La ĉirkaŭ 40 specioj estas disvastigataj en tropikaj ĝis subtropikaj Azio, Afriko kaj Madagaskaro. **** ''[[Phialacanthus]]'' BENTH.: La ĉirkaŭ kvin specioj kreskas de la Himalajo ĝis la Malaja Duoninsulo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Phidiasia'' URB.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Phidiasia lindavii]]'' URB. **** ''[[Podorungia]]'' BAILL.: La ĉirkaŭ kvin specioj disvastiĝis nur en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Poikilacanthus]]'' LINDAU: La ĉirkaŭ ses specioj estas disvastiĝintaj en la Neotropiso.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Pranceacanthus'' WASSH.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Pranceacanthus coccineus]]'' WASSH.: Ĝi estas disvastiganta en la Amazona regiono de Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Pseuderanthemum]]'' RADLK.: Ĝi enhavas ĉirkaŭ 50 speciojn kun tuttropika disvastigo. **** ''[[Pseudodicliptera]]'' BENOIST: La du specioj nur hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Psilanthele'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Psilanthele eggersii]]'' LINDAU: Ĝi hejmiĝas en Ekvadoro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Pulchranthus]]'' V.M.BAUM ET AL.: La kvar specioj venas el Sudameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Rhinacanthus]]'' NEES: La ĉirkaŭ 25 specioj estas disvastigataj en la tropikaj ĝis subtropikaj regionoj de Afriko ka Azio. **** ''[[Ritonia]]'' BENOIST: La tri specioj hejmiĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Rungia]]'' NEES: La ĉirkaŭ 50 specioj estas disvastigataj en la tropikoj kaj subtropikoj de la Malnova Mondo. **** ''[[Ruspolia]]'' LINDAU: La ĉirkaŭ kvar specioj estas disvastigataj en la tropika Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Ruttya]]'' HARV.: La ĉirkaŭ tri specioj troviĝas en Afriko, en Madagaskaro kaj en [[Jemeno]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Salpinctium]]'' T.J.EDWARDS **** ''Samuelssonia'' URB. & EKMAN: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Samuelssonia verrucosa]]'' URB. & EKMAN: Ĝi troviĝas nur en Hispaniolo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Sapphoa]]'' URB.: La du specioj troviĝas en Kubo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Schaueria]]'' NEES: La ĉirkaŭ ok kunsidoj estas disvastigataj en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Sebastiano-schaueria'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Sebastiano-schaueria oblongata]]'' NEES: Ĝi troviĝas en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Spathacanthus]]'' BAILL.: La tri specioj estas disvastigataj en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Sphinctacanthus'' BENTH.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Sphinctacanthus griffithii]]'' (T.ANDERSON)BENTH.: Ĝi estas disvastigata de nordorienta Hindio ĝis Birmo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Streblacanthus]]'' KUNTZE: La ĉirkaŭ sep specioj estas disvastigataj en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Tessmanniacanthus'' MILDBR.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Tessmanniacanthus chlamydocardioides]]'' MILDBR.: Ĝi nur troviĝas en orienta Peruo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Tetramerium]]'' NEES: La ĉirkaŭ 28 specioj troviĝas en Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Thysanostigma]]'' J.B.IMLAY: La ĉirkaŭ du specioj troviĝas en suda Tajlando kaj la Malaja Duoninsulo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Trichaulax'' VOLLESEN: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Trichaulax mwasumbii]]'' VOLLESEN: Ĝi troviĝas en [[Kenjo]] kaj [[Tanzanio]]. **** ''[[Trichocalyx]]'' BALF. F.: La du specioj estas endemioj sur Sokotro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Vavara'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Vavara breviflora]]'' BENOIST: Ĝi troviĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Xerothamnella]]'' {{Persono|C.T.White}}: La ĉirkaŭ du specioj hejmiĝas en orienta Aŭstralio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Yeatesia]]'' SMALL: La ĉirkaŭ tri specioj disvastiĝis de la suda Usono ĝis nordorienta Meksiko- vor.<ref name="Mabberley2008" /> ** tribo Ruellieae: la du sigmaj loboj estas neegalaj: *** Ĝi entenas ĉirkaŭ 44 genrojn kun ĉirkaŭ 750 specioj:<ref name="Tripp2013" /> **** ''[[Acanthopale]]'' C.B.CLARKE: La 7 ĝis 15 specioj estas disvastigataj en la Tropikoj de la Malnova Mondo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Apassalus]]'' KOBUSKI: La ĉirkaŭ tri specioj troviĝas en sudorienta Usono kaj la Karaibaj insuloj.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Benoicanthus]]'' HEINE & A.RAYNAL: La du specioj troviĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Bravaisia]]'' DC.: La tri specioj troviĝas de Meksikio trans Mezameriko kaj Kubo ĝis Kolombio kaj Venezuelo.<ref name="FloraNicaragua" /> **** ''[[Brillantaisia]]'' P.BEAUV.: Ĝi havas ĉirkaŭ 20 speciojn, kiuj troviĝas en Afriko kaj Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Brunoniella]]'' BREMEK.: La ĉirkaŭ ses specioj troviĝas en Aŭstralio, Novgvineo kaj [[Novkaledonio]] .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Calacanthus'' T.ANDERSON EX BENTH. & HOOK. F.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Calacanthus grandiflorus]]'' (DALZ.) RADLK.: Ĝi troviĝas en la Orientaliso.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Dischistocalyx]]'' T.ANDERSON EX BENTH. & HOOK. F.: La ĉirkaŭ 20 specioj estas disvastigataj en Afriko .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Duosperma]]'' DAYTON: La ĉirkaŭ 26 specioj disvastiĝis en Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Dyschoriste]]'' NEES: Ĝi havas ĉirkaŭ 50 speciojn. **** ''[[Echinacanthus]]'' NEES: La ĉirkaŭ kvar specioj troviĝas en Hindio, Butano, Nepalo, Ĉinio (tri specioj) kaj Vjetnamio.<ref name="FOC" /> **** ''[[Epiclastopelma]]'' LINDAU: La du specioj estas disvastigata en la tropika Orientafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Eranthemum]]'' L. (sin. : ''Daedalacanthus'' T.ANDERSON, ''Pigafetta'' ADANS., ''Upudalia'' RAF.): La ĉirkaŭ 15 specioj troviĝas en tropika ĝis subtropika Azio. **** ''[[Eremomastax]]'' LINDAU: Ĝi havas nur unu ĝis tri speciojn. **** ''[[Hemigraphis]]'' NEES **** ''[[Heteradelphia]]'' LINDAU: La du specioj estas disvastigata en tropika Okcidentafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** [[Akvoamiko (genro)|Akvoamiko]] (''Hygrophila'' R.BR., sin. : ''Adenosma'' NEES NON R. BR., ''Asteracantha'' NEES, ''Cardanthera'' BUCHANAN-HAMILTON EX BENTH. & J.D.HOOK., ''Hemiadelphis'' NEES, ''Kita'' A.CHEV., ''Nomaphila'' BLUME, ''Physichilus'' NEES, ''Polyechma'' HOCHSTETTER, ''Santapaua'' N.P.BALAKRISHNAN & K.SUBRAMANYAM, ''Synnema'' BENTHAM, ''Tenoria'' DEHNHARDT & GIORDANO NON SPRENGEL): La ĉirkaŭ 100 specioj troviĝas vaste en la tropikaj ĝis subtropikaj regionoj tutmonde. Estas ofte akvo- aŭ marĉplantoj. **** ''Ionacanthus'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Ionacanthus calcaratus]]'' BENOIST: Ĝi troviĝas en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Kosmosiphon'' LINDAU: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Kosmosiphon azureus]]'' LINDAU: ĝi troviĝas en tropika Okcidentafriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Leptosiphonium]]'' F.MUELL.: Ĝi havas ĉirkaŭ 10 speciojn, kiuj hejmiĝas en [[Papuazio]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Louteridium]]'' S.WATSON: Ĝi enhavas ĉirkaŭ dek speciojn; ili troviĝas de Meksikio ĝis Mezameriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Lychniothyrsus]]'' LINDAU: Ĝi havas kvin speciojn, kiuj troviĝas en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Mellera]]'' S.MOORE: La kvar ĝis kvin specioj estas disvastigataj en Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Mimulopsis]]'' SCHWEINF.: La ĉirkaŭ 30 specioj troviĝas en Afriko kaj Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Pararuellia]]'' Bremek.: La ĉirkaŭ 10 specioj troviĝas en Sudorienta Azio kaj Ĉinio (kvin specioj).<ref name="FOC" /> **** ''[[Petalidium]]'' Nees: La ĉirkaŭ 35 specioj estas disvastigataj en Afriko, en Himalajo kaj Karibujo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Phaulopsis]]'' WILLD.: La ĉirkaŭ 22 specioj estas disvastigataj de la tropika Afriko, orienta kaj suda Azio kaj Sudorientazio. **** ''[[Physacanthus]]'' BENTH.: La genro havas kvin speciojn, kiuj troviĝas en la tropika Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Pseudoruellia'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Pseudoruellia perrieri]]'' (BENOIST) BENOIST: Ĝi troviĝas nur en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> **** [[Ruellia]] L.: La ĉirkaŭ 150 ĝis 300 specioj estas disvastigataj en la tropikaj ĝis moderaj regiono de la tuta mondo. **** ''[[Ruelliopsis]]'' C.B.CLARKE: La du specioj venas el Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Sanchezia]]'' RUIZ & PAV.: Ĝi havas ĉirkaŭ 60 speciojn en la Neotropiso kun genrocentro en la nordaj Andoj.<ref name="FloraNicaragua" /> **** ''[[Satanocrater]]'' SCHWEINF.: La kvar specioj hejmiĝas en la tropika Orientafriko (Etiopio, Kenjo, Somalio). Unu specio ankaŭ atingas Okcidentafrikon.<ref name="Satanocrater" /> **** ''Sautiera'' DECNE.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Sautiera tinctorum]]'' DECNE.: Tiu ĉi endemio nur troviĝas sur [[Timoro]].<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Spirostigma'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Spirostigma hirsutissima]]'' NEES: Ĝi troviĝas en Brazilo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Strobilanthes]]'' BLUME: La 250 ĝis 400 specioj estas disvastigataj en la tropika Azio, inter ili ĉirkaŭ 128 specioj en Ĉinio.<ref name="FOC" /> **** ''[[Strobilanthopsis]]'' S.MOORE: La ĉirkaŭ kvin specioj troviĝas en la tropika Afriko.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Suessenguthia]]'' MERXM.: La ĉirkaŭ ses specioj hejmiĝas en la Andoj de Peruo kaj Bolivio.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''[[Trichanthera]]'' KUNTH: Nur du specioj estas disvastigata en la norda Sudameriko .<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Trichosanchezia'' MILDBR.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Trichosanchezia chrysothrix]]'' MILDBR.: Ĝi troviĝas nur en orienta Peruo.<ref name="Mabberley2008" /> **** ''Zygoruellia'' BAILL.: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Zygoruellia richardii]]'' BAILL.: Ĝi hejmiĝas nur en Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" /> ** Tribo Whitfieldieae:<ref name="Manktelow2001" /> *** La tribo havas ĉirkaŭ ok genrojn kun ĉirkaŭ 31 specioj, kiuj disvastiĝas en tropika Afriko kaj Madagaskaro: **** ''Camarotea'' SCOTT-ELLIOT: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Camarotea romiensis]]'' SCOTT-ELLIOT: Ĝi troviĝas en Madagaskaro. **** ''[[Chlamydacanthus]]'' LINDAU (kelkfoje en ''Theileamea'' BAILL.): La ĉirkaŭ kvar specioj hejmiĝas en tropika Orientafriko kaj Madagaskaro. **** ''[[Forcipella]]'' BAILL.: La ĉirkaŭ kvin specioj nur hejmiĝas en Madagaskaro. **** ''[[Lankesteria]]'' LINDL.: La ĉirkaŭ sep specioj troviĝas en tropika Afriko kaj en Madagaskaro. **** ''[[Leandriella]]'' BENOIST: La du specioj troviĝas nur en Madagaskaro. **** ''Theileamea'' BAILL. (kelkfoje en ''Chlamydacanthus'' LINDAU): Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Theileamea rupestris]]'' BAILL.: Ĝi troviĝas en Madagaskaro. **** ''Vindasia'' BENOIST: Ĝi nur havas unu specion: ***** ''[[Vindasia virgata]]'' BENOIST: Ĝi troviĝas nur en Madagaskaro. **** ''[[Whitfieldia]]'' HOOK. (sin.: ''Leiophaca'' LINDAU, ''Pounguia'' BENOIST, ''Stylarthropus'' BAILL.): La ĉirkaŭ dek specioj estas disvastigataj en tropika Afriko. ** Ne enordigitaj en tribo: *** ''[[Neuracanthus]]'' NEES (sin. : ''Leucobarleria'' LINDAU): De la ĉirkaŭ 32 specioj troviĝas 18 sur la afrika kontinento, la speciocentro estas orienta kaj nordorienta Afriko. En Arabujo troviĝas kvar specioj. En Madagaskaro ekzistas ses specioj. Kvar specioj hejmiĝas en la tropika Azio de Hindio ĝis Vjetnamio.<ref name="McDade2008" /> * subfamilio Nelsonioideae (NEES) SREEMADHAVAN (sin. : Nelsoniaceae SREEMADHAVAN):<ref name="McDade2012" /> ** Ĝi havas nur (kvar ĝis) ses ĝis sep tropikajn genrojn kun ĉirkaŭ 170 specioj: *** ''[[Anisosepalum]]'' E.HOSSAIN: La ĉirkaŭ tri specioj venas el [[Mezafriko]]. *** ''[[Elytraria]]'' MICĤ.: La ĉirkaŭ kvin specioj troviĝas en la Tropikoj kaj Subtropikoj. *** ''Gynocraterium'' BREMEK. (Ĝi estis antaŭe en ''Staurogyne'' WALL.): Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Gynocraterium guianense]]'' BREMEK.: Ĝin oni nur konis de [[Gujano]] kaj [[Surinamo]], sed ekzistas ankaŭ en [[Franca Gujano]] kaj la subŝtatoj [[Amazono (Brazilo)|Amazono]] kaj [[Pará]] de Brazilo. *** ''[[Nelsonia (genro)|Nelsonia]]'' R.BR.: Maksimume kvin specioj estas el la tropikaj Afriko, Azio, Aŭstralio kaj Sudameriko. Ili estas invadaj plantoj en multaj regionoj. *** ''[[Ophiorrhiziphyllon]]'' KURZ (Ĝi estis antaŭe engrupigita en ''Staurogyne'' WALL.) *** ''Saintpauliopsis'' STANER (Ĝi estis antaŭe engrupigita en ''Staurogyne'' WALL.). Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Saintpauliopsis lebrunii]]'' STANER: Ĝi troviĝas en Madagaskaro (provincoj [[Antsiranana]], [[Fianarantsoa]] kaj [[Toamasina]]. *** ''[[Staurogyne]]'' WALL.: Ĝi havas ĉirkaŭ 140 speciojn kun tutmonda disvastigo en la Tropikoj. * Subfamilio Thunbergioideae KOSTELETZKY (sin.: Mendonciaceae BREMEKAMP, Thunbergiaceae LILJA): Ili plej ofte estas grimpplantoj. Ekzistas neniu [[brakteo]]j, sed ofte okulfrapaj kovrofolioj. ** Ĝi entenas ĉirkaŭ kvin genroj kun (150 ĝis) 170 specioj, kiuj estas ĉefe disvastigataj en la [[Neotropiso]], [[Afriko]] kaj [[Madagaskaro]] malmultaj [[taksono]]j troviĝas de [[Sudorientazio]] ĝis [[Malajzio]]. *** ''Anomacanthus'' R.D.GOOD: Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Anomacanthus congolanus]]'' (DE WILD. & T.DURAND) BRUMMITT: Ĝi estas disvastigata en la tropika Afriko kaj [[Madagaskaro]]. *** ''[[Mendoncia]]'' VAND.: La ĉirkaŭ 60 specioj estas disvastigataj en la Neotropiso, en Afriko kaj Madagaskaro.<ref name="Mabberley2008" />. *** ''Meyenia'' NEES: Ĝi nur havas unu specion: **** ''[[Meyenia hawtayneana]]'' (WALL.) NEES: Ĝi hejmiĝas en [[Hindio]] kaj [[Srilanko]]. *** ''[[Pseudocalyx]]'' RADLK.: La ĉirkaŭ ok specioj troviĝas en la tropika Afriko. *** [[Thunbergia]] RETZ.: La pli ol 100 specioj troviĝas en la malnova mondo. Kelkaj specioj estas en multaj tropikaj regionoj invademaj. * subfamilio Avicennioideae MIERS (sin. : Avicenniaceae ENDL.): ** Ĝ nur havas unu genron kun ok specioj. Kelkaj estas [[Mangrovo|mangrovarboj]]. Ili troviĝas precipe en la tropikoj, parte ili la moderaj zonoj: *** ''[[Avicennia]]'' L.: La ĉirkaŭ ok specioj kreskas en [[Mangrovo|mangrovaj]] marbordoj. === Laŭ WFO kaj TPL === Laŭ [[World Flora Online]] kaj [[The Plant List]] <small>(24 jun. 2020)</small><ref name="WFO">[http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-7000000001 ''Acanthaceae'' ĉe World Flora Online]</ref>{{,}}<ref name="TPL">[http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Acanthaceae/ ''Acanthaceae'' ĉe The Plant List]</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ZCunedv908xC7SIlUfQbimw9zg-MZcdQcvhLv9OPtNc/edit#gid=1726758415 ''Listo de plantoj baza'' ĉe Google Sheets]</ref>: {{kolumnoj|nombro=3| {{Genealogia arbo2}} *''[[Angiospermae]]'' - [[angiospermoj]] **''[[Lamiales]]'' [[Edward Ffrench Bromhead|Bromhead]] - [[lamialoj]] ***''[[Acanthaceae]]'' [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] - [[akantacoj]] ****''[[Acanthopale]]'' C.B. Clarke - [[akantopalo]] ****''[[Acanthopsis]]'' Harv. - [[akantopso]] ****''[[Acanthura]]'' Lindau - [[akanturo]] ****''[[Acanthus]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[akanto]]<ref name="PIV"/> ****''[[Achyrocalyx]]'' Benoist - [[akirokaliko]] ****''[[Adhatoda]]'' Mill. - [[adatodo]]<big>*</big> ****''[[Afrofittonia]]'' Lindau - [[afrofitonio]] ****''[[Ambongia]]'' Benoist - [[ambongio]] ****''[[Ancistranthus]]'' Lindau - [[ancistranto]] ****''[[Ancistrostylis]]'' - [[ancistrostilido]] ****''[[Andrographis]]'' Wall. ex Nees - [[andrografido]] ****''[[Angkalanthus]]'' Balf. f. - [[angkalanto]] ****''[[Anisacanthus]]'' Nees - [[anizakanto]] ****''[[Anisosepalum]]'' E. Hossain - [[anizosepalo]] ****''[[Anisostachya]]'' Nees - [[anizostakio]] ****''[[Anisotes]]'' Nees - [[anizoto]] ****''[[Anomacanthus]]'' R.D. Good - [[anomakanto]] ****''[[Apassalus]]'' Kobuski - [[apasalo]] ****''[[Aphanosperma]]'' T.F. Daniel - [[afanospermo]] ****''[[Aphelandra]]'' R. Br. - [[afelandro]] ****''[[Aphelandrella]]'' Mildbr. - [[afelandrelo]] ****''[[Arrhostoxylum]]'' Nees - [[arostoksilo]]<big>**</big> ****''[[Ascotheca]]'' Heine - [[askoteko]] ****''[[Asystasia]]'' Blume - [[asistazio]] ****''[[Asystasiella]]'' Lindau - [[asistazielo]] ****''[[Avicennia]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[avicenio]]<ref>[http://vortaro.net/#avicenio ''avicenio'' en PIV ĉe vortaro.net]</ref> ****''[[Ballochia]]'' Balf. f. - [[balokio]] ****''[[Barleria]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[barlerio]] ****''[[Barleriola]]'' Oerst. - [[barleriolo]] ****''[[Beloperone]]'' Nees - [[beloperono]]<big>*</big> ****''[[Benoicanthus]]'' Heine & A. Raynal - [[benoikanto]]<big>*</big> ****''[[Blechum]]'' P. Browne - [[blekumo]]<big>*</big> ****''[[Blepharis]]'' [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] - [[blefarido]] ****''[[Borneacanthus]]'' Bremek. - [[borneakanto]] ****''[[Boutonia]]'' DC. - [[butonio]] ****''[[Brachystephanus]]'' Nees - [[brakistefano]] ****''[[Bravaisia]]'' DC. - [[bravaizio]] ****''[[Brillantaisia]]'' P. Beauv. - [[brilantajzio]] ****''[[Brunoniella]]'' Bremek. - [[brunonielo]] ****''[[Buceragenia]]'' Greenm. - [[buceragenio]]<big>**</big> ****''[[Calacanthus]]'' T. Anderson ex Benth. - [[kalakanto]] ****''[[Calycacanthus]]'' K. Schum. - [[kalikakanto]] ****''[[Camarotea]]'' Scott-Elliot - [[kamaroteo]] ****''[[Carlowrightia]]'' A. Gray - [[karlovrajtio]] ****''[[Celerina]]'' Benoist - [[celerino]] ****''[[Centrilla]]'' Lindau - [[centrilo]] ****''[[Cephalacanthus]]'' Lindau - [[cefalakanto]] ****''[[Chaetacanthus]]'' Nees - [[ketakanto]] ****''[[Chalarothyrsus]]'' Lindau - [[kalarotirso]] ****''[[Chamaeranthemum]]'' Nees ex [[John Lindley|Lindl.]] - [[kamerantemo]] ****''[[Chileranthemum]]'' Oerst. - [[kilerantemo]] ****''[[Chlamydacanthus]]'' Lindau - [[klamidakanto]] ****''[[Chlamydocardia]]'' Lindau - [[klamidokardio]] ****''[[Chlamydostachya]]'' Mildbr. - [[klamidostakio]] ****''[[Chorisochora]]'' Vollesen - [[korisokoro]] ****''[[Chroesthes]]'' Benoist - [[kroesto]] ****''[[Clarkeasia]]'' J.R.I. Wood - [[klarkeazio]] ****''[[Clinacanthus]]'' Nees - [[klinakanto]] ****''[[Clistax]]'' Mart. - [[klistako]] ****''[[Codonacanthus]]'' Nees - [[kodonakanto]] ****''[[Conocalyx]]'' - [[konokaliko]] ****''[[Cosmianthemum]]'' Bremek. - [[kosmiantemo]] ****''[[Crabbea]]'' Harv. - [[krabeo]] ****''[[Crossandra]]'' Salisb. - [[krosandro]] ****''[[Crossandrella]]'' C.B. Clarke - [[krosandrelo]] ****''[[Cuenotia]]'' Rizzini - [[kuenotio]] ****''[[Cyclacanthus]]'' S. Moore - [[ciklakanto]] ****''[[Cynarospermum]]'' Vollesen - [[cinarospermo]] ****''[[Cyphacanthus]]'' Leonard - [[cifakanto]] ****''[[Cystacanthus]]'' T. Anderson - [[cistakanto]] ****''[[Danguya]]'' Benoist - [[dangujo]] ****''[[Dasytropis]]'' Urb. - [[dazitropido]] ****''[[Dianthera]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[diantero]] ****''[[Dichazothece]]'' Lindau - [[dikazoteko]] ****''[[Dicladanthera]]'' F. Muell. - [[dikladantero]] ****''[[Dicliptera]]'' [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] - [[dikliptero]] ****''[[Dipteracanthus]]'' Nees - [[dipterakanto]]<big>*</big> ****''[[Dischistocalyx]]'' T. Anderson ex Benth. - [[diskistokaliko]] ****''[[Dolichostachys]]'' - [[dolikostakio]] ****''[[Drejera]]'' Nees - [[drejero]]<big>**</big> ****''[[Duosperma]]'' Dayton - [[duospermo]] ****''[[Dyschoriste]]'' Nees - [[diskoristo]] ****''[[Ecbolium]]'' Kurz - [[ekbolio]] ****''[[Echinacanthus]]'' Nees - [[ekinakanto]] ****''[[Elytraria]]'' Michx. - [[elitrario]] ****''[[Encephalosphaera]]'' Lindau - [[encefalosfero]] ****''[[Epiclastopelma]]'' Lindau - [[epiklastopelmo]] ****''[[Eranthemum]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[erantemo]] ****''[[Eremomastax]]'' Lindau - [[eremomastako]] ****''[[Eusiphon]]'' Benoist - [[eŭsifono]]<big>*</big> ****''[[Filetia]]'' Miq. - [[filetio]] ****''[[Fittonia]]'' Coem. - [[fitonio]] ****''[[Forcipella]]'' Baill. - [[forcipelo]] ****''[[Geissomeria]]'' [[John Lindley|Lindl.]] - [[geisomerio]] ****''[[Glossochilus]]'' Nees - [[glosokilo]] ****''[[Graphandra]]'' J.B. Imlay - [[grafandro]] ****''[[Graptophyllum]]'' Nees - [[graptofilo]] ****''[[Gymnophragma]]'' Lindau - [[gimnofragmo]] ****''[[Gymnostachyum]]'' Nees - [[gimnostakiumo]] ****''[[Gynocraterium]]'' Bremek. - [[ginokraterio]] ****''[[Gypsacanthus]]'' E.J. Lott, V. Jaram. & Rzed. - [[gipsakanto]] ****''[[Habracanthus]]'' Nees - [[habracanto]] ****''[[Hansteinia]]'' Oerst. - [[hanŝtejnio]]<big>*</big> ****''[[Harpochilus]]'' Nees - [[harpokilo]] ****''[[Haselhoffia]]'' Lindau - [[hazelhofio]] ****''[[Hemiadelphis]]'' Nees - [[hemiadelfo]]<big>*</big> ****''[[Hemigraphis]]'' Nees - [[hemigrafido]] ****''[[Henrya]]'' Nees - [[henrio]] ****''[[Herpetacanthus]]'' Nees - [[herpetakanto]] ****''[[Heteradelphia]]'' Lindau - [[heteradelfo]] ****''[[Himantochilus]]'' T. Anderson ex Benth. - [[himantokilo]] ****''[[Holographis]]'' Nees - [[holografido]] ****''[[Hoverdenia]]'' Nees - [[hoverdenio]] ****''[[Hygrophila]]'' R. Br. - [[higrofilo]] ****''[[Hymenochlaena]]'' Bremek. - [[himenokleno]]<big>*</big> ****''[[Hypoestes]]'' Sol. ex R. Br. - [[hipoesto]] ****''[[Ionacanthus]]'' Benoist - [[ionakanto]]<big>*</big> ****''[[Isoglossa]]'' Oerst. - [[izoglosao]] ****''[[Isotheca]]'' Turrill - [[izoteko]] ****''[[Ixtlania]]'' M.E. Jones - [[ikstlanio]] ****''[[Jacobinia]]'' Moric. - [[jakobinio]] ****''[[Jadunia]]'' Lindau - [[jadunio]] ****''[[Juruasia]]'' Lindau - [[juruazio]]<big>**</big> ****''[[Justicia]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[justicio]] ****''[[Kalbreyeriella]]'' Lindau - [[kalbrejerielo]] ****''[[Kosmosiphon]]'' Lindau - [[kosmosifono]] ****''[[Kudoacanthus]]'' Hosok. - [[kudoakanto]] ****''[[Lankesteria]]'' [[John Lindley|Lindl.]] - [[lankesterio]] ****''[[Lasiocladus]]'' Bojer ex Nees - [[lazioklado]] ****''[[Leandriella]]'' Benoist - [[leandrielo]] ****''[[Lepidagathis]]'' Willd. - [[lepidagatido]] ****''[[Leptostachya]]'' Nees - [[leptostakio]] ****''[[Liberatia]]'' Rizzini - [[liberatio]] ****''[[Lissospermum]]'' Bremek. - [[lisospermo]] ****''[[Listrobanthes]]'' Bremek. - [[listrobanto]] ****''[[Lophostachys]]'' Pohl - [[lofostakio]] ****''[[Louteridium]]'' S. Watson - [[luteridio]] ****''[[Lychniothyrsus]]'' Lindau - [[likniotirso]] ****''[[Mackaya]]'' Harv. - [[makajo]] ****''[[Mananthes]]'' Bremek. - [[mananto]]<big>*</big> ****''[[Megalochlamys]]'' Lindau - [[megaloklamido]] ****''[[Megalostoma]]'' Leonard - [[megalostomo]] ****''[[Megaskepasma]]'' Lindau - [[megaskepasmo]] ****''[[Melittacanthus]]'' S. Moore - [[melitakanto]] ****''[[Mellera]]'' S. Moore - [[melero]] ****''[[Mendoncia]]'' Vell. ex Vand. - [[mendoncio]] ****''[[Metarungia]]'' Baden - [[metarungio]] ****''[[Mexacanthus]]'' T.F. Daniel - [[meksakanto]] ****''[[Microstrobilus]]'' Bremek. - [[mikrostrobilo]] ****''[[Mimulopsis]]'' Schweinf. - [[mimulopso]] ****''[[Mirandea]]'' Rzed. - [[mirandeo]] ****''[[Monechma]]'' Hochst. - [[monekmo]] ****''[[Monothecium]]'' Hochst. - [[monotecio]] ****''[[Nelsonia]]'' R. Br. - [[nelsonio]] ****''[[Neriacanthus]]'' Benth. - [[neriakanto]] ****''[[Neuracanthus]]'' Nees - [[neŭrakanto]] ****''[[Nilgirianthus]]'' Bremek. - [[nilgirianto]] ****''[[Nothoruellia]]'' Bremek. - [[notoruelio]] ****''[[Odontonema]]'' Nees - [[odontonemo]] ****''[[Ophiorrhiziphyllon]]'' Kurz - [[ofiorizifilo]] ****''[[Oplonia]]'' Raf. - [[oplonio]] ****''[[Orophochilus]]'' Lindau - [[orofokilo]] ****''[[Pachystachys]]'' Nees - [[pakistakio]] ****''[[Pachystrobilus]]'' Bremek. - [[pakistrobilo]] ****''[[Paragutzlaffia]]'' H.B. Cui - [[paraguciafio]]<big>*</big> ****''[[Pararuellia]]'' Bremek. & Nann.-Bremek. - [[pararuelio]] ****''[[Parastrobilanthes]]'' Bremek. - [[parastrobilanto]] ****''[[Pericalypta]]'' Benoist - [[perikalipto]] ****''[[Periestes]]'' Baill. - [[periesto]]<big>*</big> ****''[[Peristrophe]]'' Nees - [[peristrofo]] ****''[[Petalidium]]'' Nees - [[petalidio]] ****''[[Phaulopsis]]'' Willd. - [[faŭlopso]] ****''[[Phlogacanthus]]'' Nees - [[flogakanto]] ****''[[Physacanthus]]'' Benth. - [[fizakanto]] ****''[[Pleocaulus]]'' Bremek. - [[pleokaŭlo]] ****''[[Podorungia]]'' Baill. - [[podorungio]] ****''[[Poikilacanthus]]'' Lindau - [[pojkilakanto]] ****''[[Polylychnis]]'' Bremek. - [[poliliknido]] ****''[[Populina]]'' Baill. - [[poplino]] ****''[[Pranceacanthus]]'' Wassh. - [[pranceakanto]] ****''[[Psacadopaepale]]'' Bremek. - [[psakadopepalo]] ****''[[Pseuderanthemum]]'' Radlk. - [[pseŭderantemo]] ****''[[Pseudocalyx]]'' Radlk. - [[pseŭdokaliko]] ****''[[Pseudodicliptera]]'' Benoist - [[pseŭdodikliptero]] ****''[[Pseudoruellia]]'' Benoist - [[pseŭdoruelio]]<big>*</big> ****''[[Pseudostenosiphonium]]'' Lindau - [[pseŭdostenosifonio]]<big>*</big> ****''[[Psilanthele]]'' Lindau - [[psilantelo]] ****''[[Pteracanthus]]'' (Nees) Bremek. - [[pterakanto]]<big>*</big> ****''[[Pteroptychia]]'' Bremek. - [[pteroptikio]]<big>*</big> ****''[[Ptyssiglottis]]'' T. Anderson - [[ptisiglotido]] ****''[[Pulchranthus]]'' V.M. Baum, Reveal & Nowicke - [[pulkranto]] ****''[[Pupilla]]'' Rizzini - [[pupilao]] ****''[[Razisea]]'' Oerst. - [[raziseo]] ****''[[Rhacodiscus]]'' Lindau - [[rakodisko]] ****''[[Rhinacanthus]]'' Nees - [[rinakanto]] ****''[[Rhombochlamys]]'' Lindau - [[romboklamido]]<big>**</big> ****''[[Rhytiglossa]]'' - [[ritigloso]] ****''[[Ritonia]]'' Benoist - [[ritonio]] ****''[[Ruellia]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[ruelio]] ****''[[Ruelliopsis]]'' C.B. Clarke - [[rueliopso]] ****''[[Rungia]]'' Nees - [[rungio]] ****''[[Ruspolia]]'' Lindau - [[ruspolio]] ****''[[Ruttya]]'' Harv. - [[rutio]] ****''[[Saintpauliopsis]]'' Staner - [[sanpaŭliopso]] ****''[[Sanchezia]]'' Ruiz & Pav. - [[sanĉezio]] ****''[[Sarojusticia]]'' Bremek. - [[sarojusticio]] ****''[[Sarotheca]]'' Nees - [[saroteko]]<big>*</big> ****''[[Satanocrater]]'' Schweinf. - [[satanokratero]] ****''[[Schaueria]]'' Nees - [[ŝaŭerio]] ****''[[Sclerochiton]]'' Harv. - [[sklerokitono]] ****''[[Semnothyrsus]]'' Bremek. - [[semnotirso]] ****''[[Sericocalyx]]'' Bremek. - [[serikokaliko]]<big>*</big> ****''[[Sericographis]]'' Nees - [[serikografido]]<big>*</big> ****''[[Siphoneranthemum]]'' (Oerst.) Kuntze - [[sifonerantemo]]<big>**</big> ****''[[Siphonoglossa]]'' Oerst. - [[sifonogloso]]<big>*</big> ****''[[Spathacanthus]]'' Baill. - [[spatakanto]] ****''[[Sphacanthus]]'' Benoist - [[sfakanto]] ****''[[Stachyacanthus]]'' Nees - [[stakiakanto]]<big>**</big> ****''[[Staurogyne]]'' Wall. - [[staŭrogino]] ****''[[Staurogynopsis]]'' Mangenot & Aké Assi - [[staŭroginopso]] ****''[[Stenandriopsis]]'' S. Moore - [[stenandriopso]]<big>*</big> ****''[[Stenandrium]]'' Nees - [[stenandrio]] ****''[[Stenostephanus]]'' Nees - [[stenostefano]] ****''[[Streblacanthus]]'' Kuntze - [[streblakanto]] ****''[[Streptosiphon]]'' Mildbr. - [[streptosifono]] ****''[[Strobilanthes]]'' Blume - [[strobilanto]] ****''[[Strobilanthopsis]]'' S. Moore - [[strobilantopso]] ****''[[Suessenguthia]]'' Merxm. - [[susengutio]] ****''[[Symplectochilus]]'' Lindau - [[simplektokilo]]<big>*</big> ****''[[Synnema]]'' Benth. - [[sinemo]]<big>*</big> ****''[[Taeniandra]]'' Bremek. - [[teniandro]] ****''[[Teliostachya]]'' Nees - [[teliostakio]] ****''[[Tessmanniacanthus]]'' Mildbr. - [[tesmaniakanto]] ****''[[Tetraglochidium]]'' Bremek. - [[tetraglokidio]]<big>*</big> ****''[[Tetramerium]]'' Nees - [[tetramerio]] ****''[[Thelepaepale]]'' Bremek. - [[telepepalo]] ****''[[Thunbergia]]'' Retz. - [[tunbergio]] ****''[[Thyrsacanthus]]'' Moric. - [[tirsakanto]] ****''[[Trichanthera]]'' Kunth - [[trikantero]] ****''[[Trichaulax]]'' Vollesen - [[trikaŭlako]] ****''[[Trichosanchezia]]'' Mildbr. - [[trikosanĉezio]] ****''[[Vavara]]'' - [[vavaro]] ****''[[Vindasia]]'' Benoist - [[vindazio]] ****''[[Whitfieldia]]'' Hook. - [[vitfildio]] ****''[[Xantheranthemum]]'' Lindau - [[ksanterantemo]] ****''[[Xanthostachya]]'' Bremek. - [[ksantostakio]] ****''[[Xenacanthus]]'' Bremek. - [[ksenakanto]] ****''[[Yeatesia]]'' Small - [[jetezio]] ****''[[Zygoruellia]]'' Baill. - [[zigoruelio]] {{Genealogia arbo2/fino}} }} :<big>*</big><small>genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.</small><br> :<big>**</big><small>genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.</small> == Fontoj == * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/lamialesweb.htm#Acanthaceae Die Familie der Acanthaceae] ĉe [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html ''APWebsite''.] * Yunfei Deng, Jia-qi Hu, Thomas F. Daniel, John Wood & John R. I. Wood: Flora of China Editorial Committee: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven & Deyuan Hong. Acanthaceae. Flora of China. Cucurbitaceae through Valerianaceae, with Annonaceae and Berberidaceae. volumo 19. Science Press und Missouri Botanical Garden Press. Beijing kaj St. Louis. 2011 paĝoj 369-378. ISBN= 978-1-935641-04-9 [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10002 ''Acanthaceae'' - Online] | Typ= Gedrucktes Werk - Volltext-Online * [http://delta-intkey.com/angio/www/acanthac.htm Die Familie der Acanthaceae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060202000101/http://delta-intkey.com/angio/www/acanthac.htm |date=2006-02-02 }}, [http://delta-intkey.com/angio/www/avicenni.htm die Familie der Avicenniaceae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090201132023/http://delta-intkey.com/angio/www/avicenni.htm |date=2009-02-01 }}, [http://delta-intkey.com/angio/www/nelsonia.htm die Familie der Nelsoniaceae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071130080143/http://delta-intkey.com/angio/www/nelsonia.htm |date=2007-11-30 }} kaj [http://www.delta-intkey.com/angio/www/thunberg.htm die Familie der Thunbergiaceae] ĉe [http://delta-intkey.com/angio ''DELTA'' von L. Watson & M. J. Dallwitz.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140621100119/http://delta-intkey.com/angio/ |date=2014-06-21 }} * Lucinda A. McDade, Carrie Kiel, and Erin Tripp: Acanthaceae, 2009: [http://www.tolweb.org/Acanthaceae/20878 Eintrag beim ''Tree of Life Projekt''.]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Leslie Watson: ''Acanthaceae'': [http://florabase.dec.wa.gov.au/browse/profile/22913 Beschreibung in der Western Australian Flora, 2008.] * K. Vollesen: ''Acanthaceae (Part I).'' In: H. J. Beentje, S. A. Ghazanfar (eldonisto): ''Flora of tropical East Africa'', Royal Botanic Gardens Kew, 2008, p. 1–286. * Erin Tripp, Ryan Stanfield: [http://www.rsabg.org/acanthaceae/ ''Acanthaceae Online Resource'', 17. August 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141111233120/http://www.rsabg.org/acanthaceae/ |date=2014-11-11 }} === Referencoj === <references> <ref name="AoR">Erin Tripp, Ryan Stanfield: [http://www.rsabg.org/acanthaceae/ ''Acanthaceae Online Resource'', 17. August 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141111233120/http://www.rsabg.org/acanthaceae/ |date=2014-11-11 }}</ref> <ref name="McDade2012">Lucinda A. McDade, Thomas F. Daniel, Carrie A. Kiel, Agneta Julia Borg: ''Phylogenetic placement, delimitation, and relationships among genera of the enigmatic Nelsonioideae (Lamiales: Acanthaceae).'' In: ''Taxon'', Volume 61, Issue 3, 2012, S.637–651.</ref> <ref name="FOC">Yunfei Deng, Jia-qi Hu, Thomas F. Daniel, John Wood & John R. I. Wood: Flora of China Editorial Committee: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven & Deyuan Hong. Acanthaceae. Flora of China. Cucurbitaceae through Valerianaceae, with Annonaceae and Berberidaceae. volumo 19. Science Press und Missouri Botanical Garden Press. Beijing kaj St. Louis, 2011, paĝoj 369-378. ISBN 978-1-935641-04-9 [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10002 ''Acanthaceae'' - Online] | Typ= Gedrucktes Werk - Volltext-Online </ref> <ref name="GRIN">{{GRIN|FamilyNr=6|scienca nomo=Acanthaceae}}</ref> <ref name="tropicos">{{Tropicos|ID=42000303|SciencaNomo=Acanthaceae|Rango=Familie|}}</ref> <ref name="biodiversitylibrary">[http://www.biodiversitylibrary.org/page/5437334#197 Antoine Laurent de Jussieu: ''Genera Plantarum'', 1789, S. 102-103 eingescannt bei ''biodiversitylibrary.org''.]</ref> <ref name="Hegnauer">R. Hegnauer: ''Chemotaxonomie der Pflanzen: Dicotyledoneae: Acanthaceae - Cyrillaceae'', Band 3, S. 43-48.</ref> <ref name="Mabberley2008">David John Mabberley: Mabberley’s Plant-Book. A portable dictionary of plants, their classification and uses. Cambridge University Press. tria eldono. 2008. ISBN = 978-0-521-82071-4 | Online = {{Google books| ID = 9RyKKHtwXUYC }}</ref> <ref name="McDade2008">Lucinda A. McDade, T. F. Daniel & C. A. Kiel: ''Toward a comprehensive understanding of phylogenetic relationships among lineages of Acanthaceae s.l. (Lamiales).'' In: ''American Journal of Botany'', Volume 95, Issue 9, 2008, S. 1136–1152: [http://www.amjbot.org/cgi/reprint/95/9/1136.pdf Volltext-PDF.]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="McDade2005">Lucinda A. McDade, T. F. Daniel, C. A. Kiel & K. Vollesen: ''Phylogenetic Relationships among Acantheae (Acanthaceae): Major Lineages Present Contrasting Patterns of Molecular Evolution and Morphological Differentiation.'' In: ''Systematic Botany'', Volume 30, Issue 4, 2005, S. 834–862. [http://clade.ansp.org/botany/people/mcdade/McDadeetal.Acantheae.SB.pdf Volltext-PDF.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110807141943/http://clade.ansp.org/botany/people/mcdade/McDadeetal.Acantheae.SB.pdf |date=2011-08-07 }}</ref> <ref name="McDade2000">Lucinda A. McDade, T. Daniel, S. E. Masta & K. M. Riley: ''Phylogenetic relationships among the tribe Justicieae (Acanthaceae): Evidence from molecular sequences, morphology, and cytology.'' In: ''Annals of the Missouri Botanical Garden'', Volume 87, Issue 4), 2000, S. 435-458.</ref> <ref name="Manktelow2001">Mariette Manktelow, Lucinda A. McDade, Bengt Oxelman, Carol A. Furness & Mandy-Jane Balkwil: ''The Enigmatic Tribe Whitfieldieae (Acanthaceae): Delimitation and Phylogenetic Relationships Based on Molecular and Morphological Data.'' In. ''Systematic Botany'', Volume 26, Issue 1, 2001, S. 104–119: [http://www.jstor.org/stable/2666658 online bei JSTOR.]</ref> <ref name="Satanocrater">Erin A. Tripp, Siti Fatimah: ''Comparative anatomy, morphology, and molecular phylogenetics of the African genus Satanocrater (Acanthaceae).'' In: ''American Journal of Botany'', Volume 99, Issue 6 2012, S. 967-982. {{DOI|10.3732/ajb.1100354}}</ref> <ref name="Tripp2013">Erin A. Tripp, Thomas F. Daniel, Siti Fatimah, Lucinda A. McDade: ''Phylogenetic Relationships within Ruellieae (Acanthaceae) and a Revised Classification'' In: ''International Journal of Plant Sciences'' Volume 174, Issue 1, 2013, S. 97-137. {{JSTOR|10.1086/668248}}</ref> <ref name="FloraNicaragua">{{Tropicos|ID=42000303|SciencaNomo=Acanthaceae|Rango=Familie|ProjektID=3}}</ref> <ref name="Schaueriopsis">Dominique Champluvier, Iain Darbyshire: ''Schaueriopsis: a new genus of Acanthaceae (Acanthoideae: Barlerieae) from the Democratic Republic of Congo'', In: Plant Ecology and Evolution, Volume 145, Issue 2, 2012, S. 279-284. {{DOI|10.5091/plecevo.2012.657}}</ref> </references> {{Portalo|Biologio}} {{Commonscat|Acanthaceae|Akanthusgewächse (Acanthaceae)}} == Eksteraj ligiloj == * {{Tropicos|ID=42000303|WissName=Acanthaceae|Rang=Familie|ProjektID=3}} * [http://floradobrasil.jbrj.gov.br/jabot/listaBrasil/ConsultaPublicaUC/ResultadoDaConsultaNovaConsulta.do Taxon in Suchmaske eingeben in der ''Flora do Brasil''.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130407235915/http://floradobrasil.jbrj.gov.br/jabot/listaBrasil/ConsultaPublicaUC/ResultadoDaConsultaNovaConsulta.do |date=2013-04-07 }} * [http://www.botany.hawaii.edu/faculty/carr/acanth.htm Acanthaceae] bei [http://www.botany.hawaii.edu/faculty/carr/alpha_cronq_judd_apgii.htm Botany Department der University of Hawaii.] [[Kategorio:Magnoliofitoj]] [[Kategorio:Akantacoj]] [[Kategorio:Plantofamilioj]] [[Kategorio:Ornamaj plantoj]] 4awx7mg95nre6nwhc33tua3pide2fj3 0 519117 9366421 9345071 2026-05-04T08:44:28Z Venca24 19855 /* Epizodoj */ 9366421 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} [[Dosiero:Logo de kern.punkto.png|eta|250px|dekstra|Logo de ''kern.punkto''.]] [[dosiero:Eva kaj Johannes en festo pro la 10-jariĝo de kern.punkto.info dum la BAVELO-Seminario 2024.jpg|thumb|Eva kaj Johannes en festo pro la 10-jariĝo de kern.punkto en la [[BAVELO]]-Seminario 2024]] '''kern.punkto''' (aŭ '''kern.punkto.info''') estas esperantlingva [[podkasto]] de [[Johannes Mueller]] kaj [[Eva Fitzelová]]. Ĝi komenciĝis en [[2014]] kaj ĝi fokusiĝas al temoj pri [[Interreto]], vojaĝado, [[scienco]], sonregistrado kaj [[socio]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://kern.punkto.info/temoj/|titolo=kern.punkto|titolo-aldono=Temoj|alirdato=2015-03-18|jaro=2014|arkivurl=https://web.archive.org/web/20141105143004/https://kern.punkto.info/temoj/|arkivdato=2014-11-05}}</ref> Ĝi estas disponebla laŭ permesilo [[Krea Komunaĵo]] Atribuite-Samkondiĉe 4.0. Dum [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko|KAEST]] 2014 en [[Modra]] ([[Slovakio]]) okazis prelego pri podkastoj kiu estas samtempe unu el epizodoj de kern.punkto.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://kaest.ikso.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Main.Prelegoj|titolo=KAEST|titolo-aldono=Prelegoj|alirdato=2015-03-18|jaro=2014|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150522105515/http://kaest.ikso.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Main.Prelegoj|arkivdato=2015-05-22}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://kern.punkto.info/2014/11/16/kp006-sonregistrado/|titolo=kern.punkto|titolo-aldono=KP006 Sonregistrado|alirdato=2015-03-18|familia nomo=Mueller|persona nomo=Johannes|aŭtoroligilo=Johannes Mueller|kunaŭtoroj=Eva FITZELOVÁ|dato=2014-11-16}}</ref> La podkasto estis ankaŭ unu el la temoj de podkasto [[Varsovia Vento]] januare 2015.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.podkasto.net/2015/01/30/la-105a-elsendo-2/|titolo=Varsovia Vento|titolo-aldono=La 105a elsendo|alirdato=2015-03-18|dato=2015-01-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150216062420/http://www.podkasto.net/2015/01/30/la-105a-elsendo-2/|arkivdato=2015-02-16}}</ref> Dum la jaroj de la elsendado aperis en la podkasto kiel gastoj ankaŭ pluraj konataj esperantistoj – ekz. [[Chuck Smith]] aŭ [[Rainer Kurz]]. [[Dosiero:Kp225-dekjarigo.opus|maldekstre|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri dekjariĝo de la podkasto]] [[Dosiero:Kp-sennumera-2024.opus|maldekstre|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri la planoj de la podkasto por 2024]] {{-}} == Epizodoj == {| class="wikitable sortable" border=1 cellspacing=0 cellpadding=0 |- ! Kodo !! Nomo !! width=180| Dato !! Daŭro (min) !! Gasto(j) !! Ligilo |- | KP000 || La nula || {{dato|2014-09-20}} || 3 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/09/20/kp000-la-nula/] aŭ [https://archive.org/details/kp000-la-nula] |- | KP001 || [[Pasvorto|Pasvortoj]]|| {{dato|2014-10-23}} || 40 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/10/23/kp001-pasvortoj/] aŭ [https://archive.org/details/kp001-pasvortoj] |- | KP002 || [[Magia tapiŝo|Ĉielarka tapiŝo]]|| {{dato|2014-10-24}} || 18 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/10/24/kp002-cxielarka-tapisxo/] aŭ [https://archive.org/details/kp002-ĉielarka-tapiŝo] |- | KP003 || Flatilo ([[Mecenatismo]]) || {{dato|2014-11-02}} || 42 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/11/02/kp003-flatilo/] |- | KP004 || [[Podkasto|Podkaptiloj]]|| {{dato|2014-11-09}} || 26 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/11/09/kp004-podkaptiloj/] |- | KP005 || [[Vikidatumoj]] || {{dato|2014-11-14}} || 26 || [[Václav Zouzalík]] || [https://kern.punkto.info/2014/11/14/kp005-vikidatumoj/] |- | KP006 || [[Sonregistrado]] ([[KAEST]])|| {{dato|2014-11-16}} || 49 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/11/16/kp006-sonregistrado/] |- | KP007 || Renkontiĝo kun kometo ([[Rosetta (kosmosondilo)|Rozeta]] vojaĝo al la kometo [[Ĉurjumov-Gerasimenko]]) | {{dato|2014-11-26}} || 45 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/11/26/kp007-renkontigxo-kun-kometo/] |- | KP008 || [[Amazon.com|Amazon]] Echo ([[Virtuala asistanto]], [[Saĝ-aparato]], [[Domotiko]]) | {{dato|2014-12-03}} || 33 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/12/03/kp008-amazon-echo/] |- | KP009 || Ĝeneralaĵoj || {{dato|2014-12-17}} || 29 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2014/12/17/kp009-gxeneralajxoj/] |- | KP010 || CCC || {{dato|2015-01-08}} || 49 || [[Martin Haase]] || [https://kern.punkto.info/2015/01/08/kp010-ccc/] |- | KP011 || [[Duolingo]] || {{dato|2015-01-14}} || 46 || [[Chuck Smith]] || [https://kern.punkto.info/2015/01/14/kp011-duolingo/] |- | KP012 || [[Matematiko]]|| {{dato|2015-01-22}} || 51 || [[Nick Woods|Nikvo Woods]] || [https://kern.punkto.info/2015/01/22/kp012-matematiko/] |- | KP013 || 31C3 / la 31-a [[Ĥaosa Komunikada Kongreso|ĥaoskomunika kongreso]]|| {{dato|2015-01-28}} || 48 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/01/28/kp013-31c3/] |- | KP014 || Novaj reguloj ĉe [[Facebook]]|| {{dato|2015-02-01}} || 37 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/02/01/kp014-novaj-reguloj-cxe-facebook/] |- | KP015 || [[Ĉifrado]] (superrigardo) || {{dato|2015-02-04}} || 58 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/02/04/kp015-cifrado/] |- | KP016 || [[Biohakado]]([[Kibernetiko]], [[Transhomismo]]) || {{dato|2015-02-11}} || 51 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/02/11/kp016-biohakado/] |- | KP017 || [[SETI]] kaj la [[fermi-paradokso]]|| {{dato|2015-02-19}} || 50 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/02/19/kp017-seti-kaj-la-fermi-paradokso/] |- | KP018 || [[CyanogenMod]] || {{dato|2015-02-25}} || 43 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/02/25/kp018-cyanogenmod/] |- | KP019 || [[Retneŭtraleco|Reta neŭtraleco]]|| {{dato|2015-03-05}} || 49 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/03/05/kp019-neutrala-reto/] |- | KP020 || [[E-Vesteblaĵoj|Vesteblaĵoj]]|| {{dato|2015-03-11}} || 63 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/03/11/kp020-vesteblajoj/] |- | KP021 || [[Pinta nafto|Nafta elĉerpiĝo]]|| {{dato|2015-03-18}} || 48 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/03/18/kp021-nafta-elcerpigo/] |- | KP022 || [[Trafika sekureco]]|| {{dato|2015-03-26}} || 60 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/03/26/kp022-trafika-sekureco/] |- | KP023 || [[Renovigebla energio|Renovigeblaj energioj]]|| {{dato|2015-04-02}} || 64 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/04/02/kp023-renovigeblaj-energioj/] |- | KP024 || [[Bioniko]]|| {{dato|2015-04-08}} || 59 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/04/08/kp024-bioniko/] |- | KP025 || [[Sunenergio|Suno]] kaj [[Ventoenergio|vento]] ([[Energia transiro]], [[Renoviĝanta energio]]) | {{dato|2015-04-16}} || 42 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/04/16/kp025-suno-kaj-vento/] |- | KP026 || [[Ig-Nobel-premio|Ig-Nobel premio]]|| {{dato|2015-04-23}} || 34 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/04/23/kp026-ig-nobel-premio/] |- | KP027 || [[Baza enspezo|Baza senkondiĉa enspezo]]([[Labordivido]])|| {{dato|2015-05-10}} || 72 || [[Martin Haase]] || [https://kern.punkto.info/2015/05/10/kp027-senkondicxa-baza-enspezo/] |- | KP028 || Diversaĵoj || {{dato|2015-05-21}} || 52 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/05/21/kp028-diversajxoj/] |- | KP029 || [[Kubo]] || {{dato|2015-05-24}} || 80 || [[Geomar Martínez-Perez]] || [https://kern.punkto.info/2015/05/24/kp029-kubo/] |- | KP030 || [[Belgio]] || {{dato|2015-05-28}} || 51 || [[Ben Indestege]] || [https://kern.punkto.info/2015/05/28/kp030-belgio/] |- | KP031 || [[Kosmodromo Bajkonur|Bajkonur]]|| {{dato|2015-06-12}} || 72 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/06/12/kp031-bajkonur/] |- | KP032 || [[Mapo|Mapoj]]([[Kartografio]], [[Projekcio]])|| {{dato|2015-06-19}} || 79 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/06/19/kp032-mapoj/] |- | KP033 || [[Berlina aerponto]]|| {{dato|2015-06-26}} || 72 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/06/26/kp033-berlina-aerponto/] |- | KP034 || [[Supersekundo]] || {{dato|2015-07-03}} || 51 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/07/03/kp034-supersekundo/] |- | KP035 || Amasdiskutaj fenomenoj || {{dato|2015-07-16}} || 62 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/07/16/kp035-amasdiskutaj-fenomenoj/] |- | KP036 || Diversaĵoj || {{dato|2015-07-24}} || 51 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/07/24/kp036-diversajxoj/] |- | KP037 || [[Samseksa edzeco]]|| {{dato|2015-07-30}} || 55 || [[Probal Dasgupta]] || [https://kern.punkto.info/2015/07/30/kp037-samseksa-edzeco/] |- | KP038 || [[Runoj]]|| {{dato|2015-08-04}} || 72 || [[Jens Stengård Larsen]] || [https://kern.punkto.info/2015/08/04/kp038-runoj/] |- | KP039 || [[Teorio de la relativeco|Teorio de relativeco]] || {{dato|2015-08-12}} || 70 || [[Amri Wandel]] || [https://kern.punkto.info/2015/08/12/kp039-teorio-de-relativeco/] |- | KP040 || [[Plenkreskula edukado]]|| {{dato|2015-08-23}} || 72 || [[Dennis Keefe]] || [https://kern.punkto.info/2015/08/23/kp040-plenkreskula-edukado/] |- | KP041 || [[Ĥaosa Komunikada Kongreso|Ĥaoskomunika kampumado]]|| {{dato|2015-08-27}} || 60 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/08/27/kp041-hxaoskomunika-kampumado/] |- | KP042 || [[Spionvaro|Granda frato]] - [[Privacy Badger|melo]] - [[Kuketo|keksoj]] | {{dato|2015-09-03}} || 39 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/09/03/kp042-granda-frato-melo-keksoj/] |- | KP043 || [[Arduino]]([[Elektrotekniko kaj Elektroniko]]) || {{dato|2015-09-09}} || 40 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/09/09/kp043-arduino/] |- | KP044 || [[Adrian Frutiger]] kaj [[Hermann Zapf]] ([[Tipografo]] kaj [[Tiparo]])|| {{dato|2015-09-17}} || 61 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/09/17/kp044-adrian-frutiger-kaj-hermann-zapf/] |- | KP045 || Unujariĝo || {{dato|2015-09-24}} || 49 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/09/24/kp045-unujarigxo/] |- | KP046 || [[Tergaso|Eskapgas-skandalo]]|| {{dato|2015-09-30}} || 56 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/09/30/kp046-eskapgas-skandalo/] |- | KP047 || [[Germania reunuiĝo|Germana reuniĝo]]|| {{dato|2015-10-08}} || 73 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/10/08/kp047-germana-reunigxo/] |- | KP048 || [[El-Ninjo|El Niño]] || {{dato|2015-10-14}} || 58 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/10/14/kp048-el-nino/] |- | KP049 || [[Arbara mastrumado|Arbara kulturado]]|| {{dato|2015-10-21}} || 58 || [[Edmilson Lima Serejo]] || [https://kern.punkto.info/2015/10/21/kp049-arbara-kulturado/] |- | KP050 || [[Publika transporto|Komunaj transportsistemoj]]([[Transporto]])|| {{dato|2015-10-28}} || 75 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/10/28/kp050-komunaj-transportsistemoj/] |- | KP051 || [[Akvo]]|| {{dato|2015-11-05}} || 64 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/11/05/kp051-akvo/] |- | KP052 || Ĝeneralaĵoj || {{dato|2015-11-12}} || 43 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/11/12/kp052-gxeneralajxoj/] |- | KP053 || [[Lingvoscienco|Lingvistiko]] || {{dato|2015-11-18}} || 35 || [[Martin Haase]] || [https://kern.punkto.info/2015/11/18/kp053-lingvistiko/] |- | KP054 || [[Memento mori]]|| {{dato|2015-11-26}} || 56 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/11/26/kp054-memento-mori/] |- | KP055 || [[Kafo]] || {{dato|2015-12-04}} || 64 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/12/04/kp055-kafo/] |- | KP056 || [[Markdown]] ([[Marklingvo]]) || {{dato|2015-12-10}} || 59 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/12/10/kp056-markdown/] |- | KP057 || [[UN-Konferencoj pri Klimata Ŝanĝiĝo|Klimata konferenco]]|| {{dato|2015-12-18}} || 57 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2015/12/18/kp057-klimata-konferenco/] |- | KP058 || [[Baterio|Baterioj]]|| {{dato|2015-12-29}} || 71 || [[Chris Kerr]] || [https://kern.punkto.info/2015/12/29/kp058-baterioj/] |- | KP059 || 32C3 ([[Ĥaosa Komunikada Kongreso]]) || {{dato|2016-01-16}} || 74 || [[Chris Kerr]], [[Georg Jähnig]], [[Christine Brücker]] || [https://kern.punkto.info/2016/01/16/kp059-32c3/] |- | KP060 || [[Vikipedio]] || {{dato|2016-01-20}} || 79 || KuboF || [https://kern.punkto.info/2016/01/20/kp060-vikipedio/] |- | KP061 || [[Speleologio]] || {{dato|2016-01-27}} || 53 || [[Ján Vajs]] || [https://kern.punkto.info/2016/01/27/kp061-speleologio/] |- | KP062 || [[Sunsistemo]] || {{dato|2016-02-05}} || 73 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/02/05/kp062-sunsistemo/] |- | KP063 || [[Radiokarbona datado|Radikarbona metodo]]([[Fosilio|Fosilioj]])|| {{dato|2016-02-11}} || 50 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/02/11/kp063-radikarbona-metodo/] |- | KP064 || [[Gravitaj ondoj]] || {{dato|2016-02-18}} || 43 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/02/18/kp064-gravitaj-ondoj/] |- | KP065 || [[Maria Tereza de Aŭstrio|Maria Theresia de Aŭstrio]] || {{dato|2016-02-25}} || 76 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/02/25/maria-theresia-de-auxstrio/] |- | KP066 || [[Eksklavo|Eksklavoj]]|| {{dato|2016-03-09}} || 57 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/03/09/kp066-eksklavoj/] |- | KP067 || Ekesto de la [[Alpoj]]|| {{dato|2016-03-16}} || 66 || [[Alois Eder]] || [https://kern.punkto.info/2016/03/16/kp067-ekesto-de-la-alpoj/] |- | KP068 || [[Artefarita intelekto]] || {{dato|2016-03-25}} || 79 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/03/25/kp068-artefarita-inteligenteco/] |- | KP069 || [[IPv6]] || {{dato|2016-04-01}} || 88 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/04/01/kp069-ipv6/] |- | KP070 || Sentema babilado || {{dato|2016-04-07}} || 36 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/04/07/kp070-sentema-babilado/] |- | KP071 || [[Interreto|La platformigo de la interreto]] ([[Jutubo]])|| {{dato|2016-04-21}} || 56 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/04/21/kp071-la-platformigo-de-la-interreto/] |- | KP072 || [[Vento]]([[Meteologio]]: [[Hegemoniaj ventoj|Hegemoniaj]], [[Pasato]], [[Ŝprucfluo]], )|| {{dato|2016-04-28}} || 49 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/04/28/kp072-vento/] |- | KP073 || [[Senperforta komunikado]]|| {{dato|2016-05-06}} || 90 || [[Gijom Armide]] || [https://kern.punkto.info/2016/05/06/kp073-senperforta-komunikado/] |- | KP074 || [[Retoriko]] || {{dato|2016-05-11}} || 63 || [[Martin Haase]] || [https://kern.punkto.info/2016/05/11/kp074-retoriko/] |- | KP075 || [[Robotiko]] || {{dato|2016-05-19}} || 59 || [[Francesco Maurelli]] || [https://kern.punkto.info/2016/05/19/kp075-robotiko/] |- | KP076 || [[Panama kanalo]]([[Akvovojo]]) || {{dato|2016-05-28}} || 81 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/05/28/kp076-panama-kanalo/] |- | KP077 || [[Rifuĝinto|Rifuĝintoj]]|| {{dato|2016-06-04}} || 76 || [[Rainer Kurz]] || [https://kern.punkto.info/2016/06/04/kp077-rifugxintoj/] |- | KP078 || [[Google]] I/O || {{dato|2016-06-11}} || 67 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/06/11/kp078-google-io/] |- | KP079 || [[Sankt-Gotardo (montpasejo)|Gotardtrapasejo]]([[Gotard-Fervojo]])|| {{dato|2016-06-16}} || 57 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/06/16/kp079-gotardtrapasejo/] |- | KP080 || [[Podkasto|Planoj pri podkastado]]|| {{dato|2016-06-22}} || 39 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/06/22/kp080-planoj-pri-podkastado/] |- | KP081 || [[Briteliro|Breksiĝo]] || {{dato|2016-06-30}} || 90 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/06/30/kp081-breksigxo/] |- | KP082 || [[Trafikflanko|Trafikflankoj]]|| {{dato|2016-07-07}} || 61 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/07/07/kp082-trafikflankoj/] |- | KP083 || [[Android|Androidaj aplikaĵoj]] || {{dato|2016-07-15}} || 81 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/07/15/kp083-androidaj-aplikajxoj/] |- | KP084 || [[Telegram (aplikaĵo)|Telegramo]]([[Babilejo|reta babilejo]]) || {{dato|2016-07-20}} || 58 || Aleksej, [[Robin van der Vliet]] || [https://kern.punkto.info/2016/07/20/kp084-telegramo/] |- | KP085 || [[QR-kodo|QR-kodoj]] || {{dato|2016-07-28}} || 50 || [[Clemens Fries]] || [https://kern.punkto.info/2016/07/28/kp085-qr-kodoj/] |- | KP086 || [[Bitmono]] kaj [[Blokĉeno|blokĉenoj]] (la [[ĉifrovaluto]] kaj ĝia teknologio) | {{dato|2016-08-03}} || 78 || [[Joop Kiefte]] || [https://kern.punkto.info/2016/08/03/kp086-bitmono-kaj-blokcxenoj/] |- | KP087 || [[Krizo de la greka publika ŝuldo|La Greka krizo]]([[Politiko de la Eŭropa unio]])|| {{dato|2016-08-10}} || 72 || [[Judith Meyer]] || [https://kern.punkto.info/2016/08/10/kp087-la-greka-krizo/] |- | KP088 || [[Afriko]]([[Historio de Afriko|Historio]] – Politiko – [[Afrika naciismo|Nacieco]]) || {{dato|2016-08-17}} || 99 || [[Martin Strid]], [[Adjévi Adjé]] || [https://kern.punkto.info/2016/08/17/kp088-afriko/] |- | KP089 || [[Lingvolernado]]|| {{dato|2016-08-24}} || 85 || [[Lýdia Machová]] || [https://kern.punkto.info/2016/08/24/kp089-lingvolernado/] |- | KP090 || [[Briteliro|Breksiĝo]] II || {{dato|2016-08-31}} || 56 || [[Brian Moon]] || [https://kern.punkto.info/2016/08/31/kp090-breksigxo-ii/] |- | KP091 || [[Fotilo|Fotiloj]]|| {{dato|2016-09-07}} || 75 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/09/07/kp091-fotiloj/] |- | KP092 || [[Aralo|Arala lago]] || {{dato|2016-09-15}} || 65 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/09/15/kp092-arala-lago/] |- | KP093 || Dujariĝo || {{dato|2016-09-22}} || 81 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/09/22/kp093-dujarigxo/] |- | KP094 || [[Edward Snowden|Snowden]] || {{dato|2016-10-07}} || 97 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/10/07/kp094-snowden/] |- | KP095 || [[Radiaktiveco]] || {{dato|2016-10-14}} || 65 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/10/14/kp095-radiaktiveco/] |- | KP096 || [[Kancero|Diagnozo: kancero]] || {{dato|2016-10-19}} || 77 || [[Alois Eder]] || [https://kern.punkto.info/2016/10/19/kp096-diagnozo-kancero/] |- | KP097 || [[Stanforda malliberejo-eksperimento|Mallibereja eksperimento]]([[Eksperimenta psikologio]]) || {{dato|2016-10-26}} || 65 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/10/26/kp097-mallibereja-eksperimento/] |- | KP098 || [[Atombombo|Nukleaj bomboj]]|| {{dato|2016-11-03}} || 86 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/11/03/kp098-nukleaj-bomboj/] |- | KP099 || [[Metroo|Metroaj]] mapoj ([[Metroo de Londono]]) | {{dato|2016-11-13}} || 74 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2016/11/13/kp099-metroaj-mapoj/] |- | KP100 || [[Unikodo]] || {{dato|2016-11-24}} || 55 || [[Reinhard Fößmeier]] || [https://kern.punkto.info/2016/11/24/kp100-unikodo/] |- | KP101 || [[Kaŭzeco|Kaŭzoj kaj konsekvencoj]]|| {{dato|2016-11-30}} || 53 || [[Ilia Gnusarev]] || [https://kern.punkto.info/2016/11/30/kp101-kauxzoj-kaj-konsekvencoj/] |- | KP102 || [[Galaksio]]j || {{dato|2016-12-14}} || 75 || [[Jana Ĥusanova]] || [https://kern.punkto.info/2016/12/14/kp102-galaksioj/] |- | KP103 || Nukleaj armiloj nuntempe || {{dato|2016-12-21}} || 41 || [[Seán Ó Riain]] || [https://kern.punkto.info/2016/12/21/kp103-nukleaj-armiloj-nuntempe/] |- | KP104 || [[Jugoslavio]] || {{dato|2016-12-29}} || 77 || [[Zlatko Tišljar]] || [https://kern.punkto.info/2016/12/29/kp104-jugoslavio/] |- | KP105 || [[Bestokuracado]]|| {{dato|2017-01-05}} || 79 || [[Marta Tiĥomirov]] || [https://kern.punkto.info/2017/01/05/kp105-bestokuracado/] |- | KP106 || [[2017|Jaro 2017]] || {{dato|2017-01-11}} || 72 || [[Salona Publiko]] || [https://kern.punkto.info/2017/01/11/kp106-jaro-2017/] |- | KP107 || [[Adopto|Infanadoptado]]|| {{dato|2017-01-25}} || 99 || [[Karin Frejarö]], [[Tomas Frejarö]] || [https://kern.punkto.info/2017/01/25/kp107-infanadoptado/] |- | KP108 || [[Glisflugo|Glisaviado]]|| {{dato|2017-02-01}} || 114 || Aleksej || [https://kern.punkto.info/2017/02/01/kp108-glisaviado/] |- | KP109 || [[Stack Exchange|StackExchange]] || {{dato|2017-02-09}} || 63 || [[Paul Eberbann]] || [https://kern.punkto.info/2017/02/09/kp109-stackexchange/] |- | KP110 || [[Elektra biciklo|Elektraj bicikloj]] || {{dato|2017-02-16}} || 66 || Hendjo || [https://kern.punkto.info/2017/02/16/kp110-elektraj-bicikloj/] |- | KP111 || [[Internacia studento|Internacia studado]]|| {{dato|2017-02-23}} || 75 || [[Jana Ĥusanova]] || [https://kern.punkto.info/2017/02/23/kp111-internacia-studado/] |- | KP112 || Mi ne scias|| {{dato|2017-03-09}} || 39 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/03/09/kp112-mi-ne-scias/] |- | KP113 || [[Supersona rapido|Supersona]] aviado ([[Konkordo (aviadilo)|Konkordo]]) | {{dato|2017-03-23}} || 96 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/03/23/kp113-supersona-aviado/] |- | KP114 || [[Satelita navigado]]([[GPS]])|| {{dato|2017-04-09}} || 85 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/04/09/kp114-satelita-navigado//] |- | KP115 || [[Berlina muro]](Moderna [[Historio de Germanio]]) || {{dato|2017-04-21}} || 141 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/04/21/kp115-berlina-muro/] |- | KP116 || [[Elbrula sindromo]]|| {{dato|2017-05-12}} || 74 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/05/12/kp116-elbrula-sindromo/] |- | KP117 || [[Eŭropa Unio]]([[Historio de la Eŭropa Unio]]) || {{dato|2017-05-25}} || 72 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/05/25/kp117-euxropa-unio/] |- | KP118 || Eŭropa Unio II (Stato de la Eŭropa Unio antaŭ la [[Briteliro]]) | {{dato|2017-06-08}} || 102 || [[Seán Ó Riain]], [[Ulrich Brandenburg]], salona publiko || [https://kern.punkto.info/2017/06/08/kp118-euxropa-unio-ii/] |- | KP119 || [[Profesoro|Profesora]] vivo || {{dato|2017-06-23}} || 74 || [[Orlando Raola]] || [https://kern.punkto.info/2017/06/23/kp119-profesora-vivo/] |- | KP120 || [[Koreio]]|| {{dato|2017-07-07}} || 73 || [[Bak Giwan]] || [https://kern.punkto.info/2017/07/07/kp120-koreio/] |- | KP121 || [[Agordo (muziko)|Muzikaj agordoj]]|| {{dato|2017-07-20}} || 69 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/07/20/kp121-muzikaj-agordoj/] |- | KP122 || [[Linukso]]([[Malferma kodo|libera]] [[operaciumo]]) || {{dato|2017-08-10}} || 61 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/08/10/kp122-linukso/] |- | KP123 || Fota [[Kompozicio (bildo)|kompozicio]] ([[Fotado|Fotarto]]) | {{dato|2017-08-26}} || 100 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/08/26/kp123-fota-kompozicio/] |- | KP124 || [[Nuklea energio]]([[Nuklea fisio]])|| {{dato|2017-09-24}} || 85 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/09/24/kp124-nuklea-energio/] |- | KP125 || [[Nuklea akcidento|Nukleaj katastrofoj]]|| {{dato|2017-10-06}} || 116 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/10/06/kp125-nukleaj-katastrofoj/] |- | KP126 || Musa [[eksperimento]]|| {{dato|2017-10-26}} || 82 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/10/26/kp126-musa-eksperimento/] |- | KP127 || [[Reformacio]] || {{dato|2017-11-16}} || 63 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/11/16/kp127-reformacio/] |- | KP128 || Trijariĝo || {{dato|2017-12-02}} || 60 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2017/12/02/kp128-trijarigxo/] |- | KP129 || Filtraj [[Bobelo|bobeloj]], [[Alternativa fakto|alternativaj faktoj]] kaj lingvo ([[Debato|debatkulturo]]) | {{dato|2018-01-05}} || 91 || [[Martin Haase]] || [https://kern.punkto.info/2018/01/05/kp129-filtraj-bobeloj-alternativaj-faktoj-kaj-lingvo/] |- | KP130 || [[Logiko]] || {{dato|2018-01-18}} || 66 || [[Marcos Malke Cramer]] || [https://kern.punkto.info/2018/01/18/kp130-logiko/] |- | KP131 || [[Kvantuma teorio]] || {{dato|2018-02-02}} || 77 || [[Jesper Jacobsen]] || [https://kern.punkto.info/2018/02/02/kp131-kvantuma-teorio/] |- | KP132 || [[Psikiatrio]]([[Infana psikiatrio]]) || {{dato|2018-02-16}} || 51 || [[Martin Markarian]] || [https://kern.punkto.info/2018/02/16/kp132-psikiatrio/] |- | KP133 || [[Nuklea krizo|Nukleaj krizoj]]|| {{dato|2018-03-02}} || 56 || [[Lisa Bannier]] || [https://kern.punkto.info/2018/03/02/kp133-nukleaj-krizoj/] |- | KP134 || [[Televida serio|Televidaj serioj]]|| {{dato|2018-03-18}} || 100 || [[Philippe Bérizzi]] || [https://kern.punkto.info/2018/03/18/kp134-televidaj-serioj/] |- | KP135 || [[Merkatiko|Reta merkatiko]]|| {{dato|2018-03-30}} || 68 || [[Cyrille Hurstel]] || [https://kern.punkto.info/2018/03/30/kp135-reta-merkatiko/] |- | KP136 || [[Mikroskopo]]j || {{dato|2018-04-20}} || 112 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2018/04/20/kp136-mikroskopoj/] |- | KP137 || [[Abelo]]j || {{dato|2018-05-17}} || 114 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2018/05/17/kp137-abeloj/] |- | KP138 || [[Handikapo|Vidhandikapo]]|| {{dato|2018-05-17}} || 128 || [[Fabrice Morandeau]], [[Philippe Neau]] || [https://kern.punkto.info/2018/05/30/kp138-vidhandikapo/] |- | KP139 || [[Sigmund Freud|Freud]] || {{dato|2018-06-13}} || 82 || [[Charlotte Scherping Larsson]] || [https://kern.punkto.info/2018/06/13/kp139-freud/] |- | KP140 || [[Marŝado|Marŝadego]]([[Longdistanca kuro]])|| {{dato|2018-06-27}} || 83 || [[Diana Sauerwein]] || [https://kern.punkto.info/2018/06/27/kp140-marsxadego/] |- | KP141 || [[Diplomatio]] || {{dato|2018-07-12}} || 81 || [[Ulrich Brandenburg]] || [https://kern.punkto.info/2018/07/12/kp141-diplomatio/] |- | ''sennumera'' || ''projektoj de kern.punkto'' || {{dato|2018-08-03}} || 10 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2018/08/03/kp-sennumera/] |- | KP142 || [[Israelo]]([[Araba-israela konflikto]]) || {{dato|2018-08-09}} || 107 || [[Dror Gaon]] || [https://kern.punkto.info/2018/08/09/kp142-israelo/] |- | KP143 || [[Insektoj|Insekta konduto]](La [[Reproduktado|reproduktiĝa]] konduto de [[Kokcinelo|kokcineloj]])|| {{dato|2018-08-31}} || 69 || [[Wendel Pontes]] || [https://kern.punkto.info/2018/08/31/kp143-insekta-konduto/] |- | KP144 || [[Misio Cassini-Huygens|Cassini Huygens]] || {{dato|2018-09-13}} || 76 || [[Carlos Spinola]] || [https://kern.punkto.info/2018/09/13/kp144-cassini-huygens/] |- | KP145 || [[Ekstertera vivo]]|| {{dato|2018-09-29}} || 83 || [[Amri Wandel]] || [https://kern.punkto.info/2018/09/29/kp145-ekstertera-vivo/] |- | KP146 || [[Planedoscienco|Planeda scienco]]|| {{dato|2018-10-11}} || 80 || [[Loïc Rossi]] || [https://kern.punkto.info/2018/10/11/kp146-planeda-scienco/] |- | KP147 || [[Vitroarto]]|| {{dato|2018-10-25}} || 82 || [[Katalin Kováts]] || [https://kern.punkto.info/2018/10/25/kp147-vitroarto/] |- | KP148 || [[Charlie Hebdo]] || {{dato|2018-11-09}} || 78 || [[Cyrille Poullet]], [[Zhou Mack Mafuila]] || [https://kern.punkto.info/2018/11/09/kp148-charlie-hebdo/] |- | KP149 || [[Sendependigo de Barato|Sendependiĝo de Barato]]|| {{dato|2018-11-25}} || 91 || [[Giridhar Rao]] || [https://kern.punkto.info/2018/11/25/kp149-sendependigxo-de-barato/] |- | KP150 || [[Genro (identeco)|Genro]] kaj [[egaleco]] (la kongresa temo [[IJK 2018]]) | {{dato|2018-12-12}} || 76 || [[Charlotte Scherping Larsson]], [[Benita]], [[Querino Neto]] || [https://kern.punkto.info/2018/12/12/kp150-genro-kaj-egaleco/] |- | KP151 || [[Krea komunaĵo]]([[kopirajto]]) || {{dato|2018-12-29}} || 77 || Václav Zouzalík || [https://kern.punkto.info/2018/12/29/kp151-krea-komunajxo/] |- | KP152 || Evoluo de [[paradigmo]]j || {{dato|2019-01-26}} || 75 || [[Frank van Hertrooij]], [[Carlos Pesquera Alonso]] || [https://kern.punkto.info/2019/01/26/kp152-evoluo-de-paradigmoj/] |- | KP153 || [[Elektra povuma sistemo|Elektropovumaj retoj]]|| {{dato|2019-02-10}} || 94 || Chris Kerr || [https://kern.punkto.info/2019/02/10/kp153-elektropovumaj-retoj/] |- | KP154 || [[Genealogio]] || {{dato|2019-02-24}} || 69 || [[Marek Blahuš]] || [https://kern.punkto.info/2019/02/24/kp154-genealogio/] |- | KP155 || [[Vino]]|| {{dato|2019-03-10}} || 88 ||[[Martin Haase]]||[https://kern.punkto.info/2019/03/10/kp155-vino/] |- | KP156 || [[Kuro|Kurado]]([[Sanfortiga trotado]])|| {{dato|2019-03-10}} || 79 || annA, Jessica Grasso || [https://kern.punkto.info/2019/03/28/kp156-kurado/] |- | KP157 || [[Federaciismo]]|| {{dato|2019-04-09}} || 121 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2019/04/09/kp157-federaciismo/] |- | KP158 || [[Fulmo|Fulmoj]]|| {{dato|2019-04-28}} || 71 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2019/04/28/kp158-fulmoj/] |- | KP159 || [[Sueza kanalo]] || {{dato|2019-05-15}} || 83 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2019/05/15/kp159-sueza-kanalo/] |- | KP160 || [[Antarkto]] || {{dato|2019-05-29}} || 88 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2019/05/29/kp160-antarkto/] |- | KP161 || [[Irano]] || {{dato|2019-06-15}} || 84 || [[Hamzeh Shafiee]] || [https://kern.punkto.info/2019/06/15/kp161-irano/] |- | KP162 || [[Fervojo|Fervoja]] [[Sekureca meĥanismo|sekureco]]|| {{dato|2019-06-23}} || 94 || [[Guido Brandenburg]] || [https://kern.punkto.info/2019/06/23/kp162-fervoja-sekureco/] |- | KP163 || [[Lingva politiko]] en [[Francio]]|| {{dato|2019-07-04}} || 80 || [[JoMo|Jean-Marc Leclercq]] || [https://kern.punkto.info/2019/07/04/kp163-lingva-politiko-en-francio/] |- | KP164 || [[Abiogenezo|Ekesto de la vivo]]|| {{dato|2019-07-11}} || 75 || [[Ursula Niesert]] || [https://kern.punkto.info/2019/07/11/kp164-ekesto-de-la-vivo/] |- | ''sennumera'' || ''Etaj anoncoj pri niaj vojaĝplanoj al UK'' || {{dato|2019-07-14}} || 11 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2019/07/14/kp-sennumera-2/] |- | KP165 || [[Tagmezo|Tagmeza]] [[demono]]|| {{dato|2019-07-19}} || 59 || [[Sara Spanò]] || [https://kern.punkto.info/2019/07/19/kp165-tagmeza-demono/] |- | KP166 || [[Sonorilo|Sonorila arto]]|| {{dato|2019-08-12}} || 79 || [[Jo Haazen]] || [https://kern.punkto.info/2019/08/12/kp166-sonorila-arto/] |- | KP167 || [[Svislando]] || {{dato|2019-08-19}} || 67 || [[Benno Fauchiger]] || [https://kern.punkto.info/2019/08/19/kp167-svislando/] |- | KP168 || [[Fumado]] || {{dato|2019-09-08}} || 58 || [[Margaret Zaleski-Zamenhof]] || [https://kern.punkto.info/2019/08/19/kp167-svislando/] |- | KP169 || [[Koloro]]j || {{dato|2019-09-23}} || 58 || [[Orlando Raola]] || [https://kern.punkto.info/2019/09/23/kp169-koloroj/] |- | KP170 || [[Falsaj novaĵoj]]|| {{dato|2019-10-03}} || 103 || [[Rakoen Maertens]] || [https://kern.punkto.info/2019/10/03/kp170-falsaj-novajxoj/] |- | KP171 || [[Multloka sklerozo]] || {{dato|2019-11-03}} || 75 || [[Anina Stecay]] || [https://kern.punkto.info/2019/11/03/kp171-multloka-sklerozo/] |- | KP172 || [[Tutmondaj Voĉoj|Tutmondaj voĉoj]]|| {{dato|2019-11-18}} || 61 || [[Manuela Burghelea]] || [https://kern.punkto.info/2019/11/18/kp172-tutmondaj-vocxoj/] |- | KP173 || [[Lingvoinstruado]]|| {{dato|2019-11-28}} || 57 || [[Sylvain Lelarge]] || [https://kern.punkto.info/2019/11/28/kp173-lingvoinstruado/] |- | KP174 || Svedaj bazlernejoj || {{dato|2019-12-18}} || 47 || [[Tomas Frejarö]], Nori Frejarö || [https://kern.punkto.info/2019/12/18/kp174-svedaj-bazlernejoj/] |- | KP175 || [[Christiania (civito)|Kristianio]] || {{dato|2020-01-13}} || 85 || [[Di Ponti]] || [https://kern.punkto.info/2020/01/13/kp175-kristianio/] |- | KP176 || Kvinjariĝo || {{dato|2020-01-27}} || 63 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/01/27/kp176-kvinjarigxo/] |- | KP177 || [[Pasvorto|Pasvortoj]]([[cifereca identeco]])|| {{dato|2020-02-10}} || 70 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/02/10/kp177-pasvortoj/] |- | KP178 || [[Vulkano]]j || {{dato|2020-02-27}} || 104 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/02/27/kp178-vulkanoj/] |- | KP179 || [[Epidemio]]j || {{dato|2020-03-19}} || 79 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/03/19/kp179-epidemioj/] |- | KP180 || [[Pandemio]]j || {{dato|2020-04-04}} || 102 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/04/04/kp180-pandemioj/] |- | KP181 || [[Kosmo|Kosma leĝo]] || {{dato|2020-04-24}} || 97 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/04/24/kp181-kosma-legxo/] |- | KP182 || [[Ruĝa Kruco|Ruĝa kruco]]|| {{dato|2020-05-19}} || 81 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/05/19/kp182-rugxa-kruco/] |- | KP183 || [[Kosmostacio]]j([[Internacia Kosmostacio]]) || {{dato|2020-06-09}} || 82 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/06/09/kp183-kosmostacioj/] |- | KP184 || [[Kolektiva intelekto|Svarma inteligenteco]] || {{dato|2020-07-21}} || 99 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/07/21/kp184-svarma-inteligenteco/] |- | KP185 || [[Nilo]] || {{dato|2020-09-12}} || 85|| <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/09/12/kp185-nilo/] |- | KP186 || [[Papero]] || {{dato|2020-09-28}} || 139 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/09/28/kp186-papero/] |- | KP187 || [[Inko]] || {{dato|2020-10-29}} || 107 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/10/29/kp187-inko/] |- | KP188 || [[Magnetismo]] || {{dato|2020-12-03}} || 94 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/12/03/kp188-magnetismo/] |- | KP189 || [[Teleskopo]]j([[Kosmoesploro]]) || {{dato|2020-12-19}} || 100 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2020/12/19/kp189-teleskopoj/] |- | KP190 || [[Genbanko|Genaj bankoj]] ([[DNA]], [[Geno]]) | {{dato|2021-01-19}} || 112 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2021/01/19/kp190-genaj-bankoj/] |- | KP191 || Sentema || {{dato|2021-02-02}} || 96 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2021/02/02/kp191-sentema/] |- | KP192 || [[Transiroj de Atlantika Oceano|Transatlantikaj ŝipoj]]|| {{dato|2021-02-09}} || 167 || <small>neniu</small> || [https://kern.punkto.info/2021/02/09/kp192-transatlantikaj-sxipoj/] |- |KP193 |Hejma [[aŭtomatigo]] ([[Domotiko]]) |[[1-a de marto]] 2021   |86 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2021/03/01/kp193-hejma-auxtomatigo/] |- |KP194 |Kosma kodo |[[6-a de aprilo]] 2021 |96 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2021/04/06/kp194-kosma-kodo/] |- |KP195 |[[Kolorblindeco]] |[[25-a de majo]] 2021 |96 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2021/05/25/kp195-kolorblindeco/] |- |KP196 |[[Kalendaro|Kalendaroj]] |[[7-a de junio]] 2021 |117 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2021/06/07/kp196-kalendaroj/] |- |KP197 |[[Klimata krizo]] ([[Interregistara Spertularo pri Klimata Ŝanĝiĝo]] (IPCC)) |[[30-a de aŭgusto]] 2021 |102 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2021/08/30/kp197-klimata-krizo/] |- |KP198 |[[Aerŝipo|Aerŝipoj]] |[[27-a de septembro]] 2021 |92 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2021/09/27/kp198-aersxipoj/] |- |KP199 |[[Kosmoteleskopo James Webb|James Webb Teleskopo]] |[[6-a de februaro]] 2022 |88 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2022/02/06/kp199-james-webb-teleskopo/] |- |KP200 |Sentema epizodo (temas pri unua reago al la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]]) |[[27-a de februaro]] 2022 |25 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2022/02/27/kp200-sentema-epizodo/] |- |KP201 |[[Vespertoj]] |[[8-a de marto]] 2022 |82 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2022/04/08/kp201-vespertoj/] |- |KP202 |[[Metroo|Metrooj]] |[[6-a de junio]] 2022 |92 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2022/06/06/kp202-metrooj/] |- |KP203 |[[Homeopatio]] |[[25-a de septembro]] 2022 |93 |<small>neniu</small> |[https://kern.punkto.info/2022/09/25/kp203-homeopatio/] |- |KP204 |[[Pigmento|Pigmentoj]] |[[9-a de novembro]] 2022 |115 |[[Orlando Raola]] |[https://kern.punkto.info/2022/11/09/kp204-pigmentoj/] |- |KP205 |[[Artefarita inteligenteco]] |18-a de marto 2023 |197 |neniu |[https://kern.punkto.info/2023/03/18/kp205-artefarita-inteligenteco/] |- |KP206 |[[Sufrageto]]<nowiki/>j |17-a de majo 2023 |89 |neniu |[https://kern.punkto.info/2023/05/17/kp206-sufragetoj/] |- |KP207 |[[Biciklado]] |25-a de aŭgusto 2023 |70 |Lars Sözüer |[https://kern.punkto.info/2023/08/25/kp207-biciklado/] |- |KP208 |[[Orfejo|Orfejoj]] |15-a de septembro 2023 |72 |Norina Schantl |[https://kern.punkto.info/2023/09/15/kp208-orfejoj/] |- |KP209 |[[Ateismo]] |4-a de oktobro 2023 |78 |[[Anna Löwenstein]] kaj Nyegosh Dube |[https://kern.punkto.info/2023/10/04/kp209-ateismo/] |- |KP210 |[[Enmigrado]] |15-a de oktobro 2023 |87 |[[Margaret Zaleski-Zamenhof]] |[https://kern.punkto.info/2023/10/15/kp210-enmigrado/] |- |KP211 |[[Ventmuelejo|Ventmueliloj]] |4-a de novembro 2023 |56 |[[Jesper Jacobsen]] |[https://kern.punkto.info/2023/11/04/kp211-ventmueliloj/] |- |KP212 |verdigo de [[Urbo|urboj]] |21-a de novembro 2023 |99 |[[Normand Fleury]] |[https://kern.punkto.info/2023/11/21/kp212-verdigo-de-urboj/] |- |KP213 |[[Lingvistiko|lingvaj esploroj]] ([[Afrikaj lingvoj]]) |21-a de januaro 2024 |82 |[[Heidi Goes]] |[https://kern.punkto.info/2024/01/21/kp213-lingvaj-esploroj/] |- |KP214 |[[Seksismo]] |11-a de februaro 2024 |81 |[[Manuela Ronco]] |[https://kern.punkto.info/2024/02/11/kp214-seksismo/] |- |KP215 |[[Konfliktmediacio|Mediado]] ([[arbitracio]]) |4-a de marto 2024 |82 |[[Dalia Pileckienė|Dalia Plileckienė]] |[https://kern.punkto.info/2024/03/04/kp215-mediado/] |- |KP216 |[[Gemo|Gemoj]] |14-a de aprilo 2024 |76 |[[Orlando Raola]] |[https://kern.punkto.info/2024/04/14/kp216-gemoj/] |- |KP217 |[[Aktoro|Aktorado]] |28-a de aprilo 2024 |62 |[[Saša Pilipović]] |[https://kern.punkto.info/2024/04/28/kp217-aktorado/] |- |''sennumera'' |Ni parolas pri niaj planoj por la resto de la jaro kaj anoncas kelkajn novaĵojn. |18-a de junio 2024 |30 |neniu |[https://kern.punkto.info/2024/06/18/kp-sennumera-2024/] |- |KP218 |[[Geostrategio]] |8-a de junio 2024 |70 |[[Ulrich Brandenburg]] |[https://kern.punkto.info/2024/07/08/kp218-geostrategio/] |- |KP219 |[[Trinkebla akvo|Akvokvalito]] |1-a de septembro 2024 |63 |Allan Argolo |[https://kern.punkto.info/2024/09/01/kp219-akvokvalito/] |- |KP220 |[[Teo]] |15-a de septembro 2024 |71 |Ingi |[https://kern.punkto.info/2024/09/15/kp220-teo/] |- |KP221 |[[Kondutekonomiko]] |1-a de oktobro 2024 |73 |[[Paulína Jalakšová]] |[https://kern.punkto.info/2024/10/01/kp221-kondutekonomiko/] |- |KP222 |[[Gepatrozorgo|Zorgogepatreco]] |14-a de oktobro 2024 |95 |[[Birke Dockhorn]] |[https://kern.punkto.info/2024/10/14/kp222-zorgogepatreco/] |- |KP223 |[[Konstelacio|Konstelacioj]] |4-a de novembro 2024 |84 |[[Frank van Hertrooij]] |[https://kern.punkto.info/2024/11/04/kp223-konstelacioj/] |- |KP224 |[[Ultrabiciklado|Biciklaj vojaĝoj]] |25-a de novembro 2024 |89 |Lars Sözüer kaj Viola Gubo |[https://kern.punkto.info/2024/11/25/kp224-biciklaj-vojagxoj/] |- |KP225 |Dekjariĝo, Iomete malfrua festo de nia dekjara jubileo |27-a de januaro 2025 |42 |neniu |[https://kern.punkto.info/2025/01/27/kp225-dekjarigxo/] |- |KP226 |Nia loko en la [[kosmo]] ([[Astronomio]]) |2-a de marto 2025 |92 |[[Carlos Spínola|Carlos Spinola]] |[https://kern.punkto.info/2025/03/02/kp226-nia-loko-en-la-kosmo/] |- |KP227 |Stimulado de la [[Cerbo]] |6-a de aprilo 2025 |67 |Marta Nowakowska-Desplantes |[https://kern.punkto.info/2025/04/06/kp226-stimulado-de-la-cerbo/] |- |KP228 |[[Eŭska lingvo]] |25-a de majo 2025 |66 |Martin Haase |[https://kern.punkto.info/2025/05/25/kp228-euxska-lingvo/] |- |KP229 |[[Ĵurnalismo]] |24-a julio 2025 |106 |[[Thomas Bormann|Thomas Bohrmann]] |[https://kern.punkto.info/2025/07/24/kp229-jxurnalismo/] |- |KP230 |Karbokaptado |25-a aŭgusto 2025 |100 |Lars Sandbakk |[https://kern.punkto.info/2025/08/24/kp230-karbonkaptado/] |- |KP231 |[[Ŝako]] |24-a septembro 2025 |91 |[[Anina Stecay]] kaj [[Felix Zesch]] |[https://kern.punkto.info/2025/09/24/kp231-sxako/] |- |KP232 |La rekonstruado de [[Nia Damo de Parizo]] |6-a oktobro 2025 |112 |Pierre Grollemund |[https://kern.punkto.info/2025/10/06/kp232-la-rekonstruado-de-nia-damo-de-parizo/] |- |KP233 |[[Demenco]] |26-a de oktobro 2025 |73 |[[Marta Ruzza]] |[https://kern.punkto.info/2025/10/26/kp233-demenco/] |- |KP234 |Radioamatorismo |17-a de novembro 2025 |71 |Paul Quevy-Lefevre |[https://kern.punkto.info/2025/11/17/kp234-demenco/] |- |KP235 |Santunoj |23-a de decembro 2025 |59 |Sylvain Lelarge |[https://kern.punkto.info/2025/12/23/kp235-santunoj/] |- |KP236 |[[Korupto]] |11-a de januaro 2026 |90 |Maciej Wnuk |[https://kern.punkto.info/2026/01/11/kp236-korupto/] |- |KP237 |[[Genetiko]] |16-a de februaro 2026 |83 |Judith Jackson |[https://kern.punkto.info/2026/02/16/kp237-genetiko/] |- |KP238 |[[Alfred Nobel]] kaj [[Bertha von Suttner]] |18-a de marto 2026 |82 | |[https://kern.punkto.info/2026/03/18/kp238-nobel-suttner/] |- |KP239 |Monda heredaĵo |12-a de aprilo 2026 |78 |Martin Haase |[https://kern.punkto.info/2026/04/12/kp238-monda-heredajxo/] |- |KP240 | | | | | |} == Vidu ankaŭ == * [[Movada vidpunkto]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} {{Ĝermo|Esperanto|podkastoj}} [[Kategorio:Podkasto en esperanto]] 1lggo1hsj2hptas04s49vxjup5ccj0b 0 524711 9366469 9256476 2026-05-04T09:18:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366469 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Waterpipes.jpeg|eta|Sistemo de [[Kupro|kupraj]] akvotuboj uzita en hejtada sistemo.]] '''Akvokondukilo''' estas [[Tubo|tubaro]], tra kiu oni irigas fluon de akvo por provizi domon, urbon ks. Tubaro estas ofte farita el [[polivinil-klorido]] (PVC/uPVC), muldebla [[fero]], [[ŝtalo]], [[gisfero]], [[polipropileno]], polieteno, [[kupro]] aŭ (antaŭe) [[plumbo]], kiu portas [[Premo|premtruditan]] kaj traktitan [[Nesala akvo|freŝan akvon]] al [[konstruaĵo]]j (kiel parto de urba akva sistemo), tiel kiel en la konstruaĵo.<ref>{{Cite web|title = Types of Home Piping Materials|url = http://homerepair.about.com/od/plumbingrepair/ss/Types-Of-Home-Piping-Materials_8.htm|accessdate = 22 January 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150518082041/http://homerepair.about.com/od/plumbingrepair/ss/Types-Of-Home-Piping-Materials_8.htm|archivedate = 2015-05-18}}</ref> == Historio == [[Dosiero:Lead_pipe_-_Bath_Roman_Baths.jpg|maldekstra|eta|Originala Roma plumba tubo kun faldita kunkudro, ĉe la Romaj Banujoj en Bath, Britio]] [[Dosiero:Canalisation_machine_de_Marly.jpg|eta|Malnova akvokondukilo, restaĵo de la [[Maŝino de Marly]] proksime al [[Versailles]], Francio]] Por multaj jarcentoj, plumbo estis la preferita materialo por akvotuboj, ĉar ĝia [[duktileco]] faris ĝin praktika por labori en formo. Tio ĉi estis fonto de [[Plumbovenenado|plumborilataj]] sanproblemoj en la jaroj antaŭ la kontraŭsanaj danĝeroj enstomakigi plumbon estis plene komprenita; inter ĉi tiuj estis fetomortoj kaj altaj indicoj de [[Infana mortindico|infana mortado.]] Plumbaj akvotuboj estis ankoraŭ komune uzitaj fine de la 20a jarcento kaj restis en multaj familioj. Plumbo-stana alojo lutaĵo estis ofte uzita kiel aliĝo al kupraj tuboj, sed modernaj praktikoj uzas stan-antimonan alojan lutaĵon por aligi kupron por elimini plumbajn danĝerojn.<ref>{{Cite web|title = Lead in Drinking Water|url = http://water.epa.gov/drink/info/lead/|publisher = Epa.gov|accessdate = 22a de Januaro 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150905094939/http://water.epa.gov/drink/info/lead/|archivedate = 2015-09-05}}</ref> ==Vidu ankaŭ== * [[tubo]] * [[dukto (transporto)]] * [[Konvencio pri la Kontinentbreto]] * [[gasodukto]] * [[Granda Homfarita Rivero]] pri grandega projekto de [[akvo]][[dukto (transporto)|duktoj]] en la [[Saharo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|ReVo=konduk.akvo0ilo}} {{Ĝermo}} [[Kategorio:Irigacio]] pju3j20n5vs8q0qwcl2tabm1upkpuig 0 526777 9366193 8512207 2026-05-03T22:08:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366193 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dato de naskiĝo = ĉ. [[565]] | dato de morto = ĉ. [[640]] }} '''Saĥr ibn Harb''' (en [[araba]] صخر بن حرب), plej ofte konata kiel '''Abu Sufjan''' ({{lang-ar|أَبُو سُفيَان بن حَرب|t=''Abū Sufjān ibn Ḥarb''}}; 1a Septembro 560 - 1a Aŭgusto 652), estis estro de la [[Kurajŝoj|Kurajŝa]] tribo de [[Mekko]]. Li estis stara kontraŭulo de la [[Islamo|islama]] [[profeto]] [[Muhammad]] antaŭ akcepti Islamon kaj iĝi islama militisto poste en sia vivo. Lia patrino, Safia, estis patra onklino de [[Majmuna bint al-Harit]], lasta edzino de [[Mohamedo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.damascus-online.com/se/bio/muawiyah.htm Muawiyah I bio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101009113649/http://www.damascus-online.com/se/bio/muawiyah.htm |date=2010-10-09 }} * [http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/MH_LM/from_the_beginning_of_revelation.htm Abu Sufyan ibn Harb approaches Muhammad's uncle] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051109035218/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/MH_LM/from_the_beginning_of_revelation.htm |date=2005-11-09 }} * http://theology101.org/isl/bukhari/bh4/bh4_223.htm {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Historio de Islamo]] [[Kategorio:Mohamedo]] [[Kategorio:Araboj]] [[Kategorio:Kurajŝoj]] 02lnueigikncqyp4ytzjj6uejbw2oad 0 527442 9366086 9365153 2026-05-03T19:30:16Z ThomasPusch 1869 9366086 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj studentoj en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo): * Vi trovos la studentojn inter L-Z en [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (L-Z)]] *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == {{Div col|cols = 3}} * [[Ervin Aba]] * [[Ödön Abaffy]] * [[Aurél Abafi]] * [[Ferenc Ábel]] * [[Asztrik Sándor Abday]] * [[Géza Abonyi (juristo)]] * [[István Abonyi (ŝakisto)]] * [[Sándor Abonyi]] * [[Iván Abonyi]] * [[Ernő Ábrahám]] * [[János Ábrahám (ginekologo)]] * [[Ján Abrahamffy]] * [[János Abrudbányay]] * [[Ernő Ács]] * [[Margit Ács]] * [[Mihály Ács (pli aĝa)]] * [[Pál Ács]] * [[László Acsády]] * [[László Acsay]] * [[Tihamér Acsay]] * [[István Aczél]] * [[Márton Aczél]] * [[András Ádám (atomfizikisto)]] * [[Gerzson Ádám]] * [[György Ádám (advokato)]] * [[György Ádám (fiziologo)]] * [[Lajos Ádám]] * [[László Ádám (geografo)]] * [[Lóránt Ádám]] * [[Tamás Adamik]] * [[Anna Adamikné Jászó]] * [[János Áder]] * [[Antal Adler-Rácz]] * [[Andor Adorján]] * [[Ármin Adorján]] * [[Boldizsár Adorján]] * [[Csaba Adorjáni]] * [[Árpád Ág]] * [[Ágnes Ágai]] * [[László Agárdi]] * [[Péter Agárdi]] * [[Gyula Agárdy]] * [[Mária Aggházy]] * [[Lajos Ágner]] * [[Gergely Agócs]] * [[Tamás Agócs]] * [[Pál Agócsy]] * [[Tivadar Agorasztó]] * [[Julián Imre Ágoston]] * [[József Aistleitner]] * [[Miklós Ajtai (kemiisto)]] * [[Miklós Ajtai (matematikisto)]] * [[Sándor Ajtai Kovách]] * [[Károly Ákos]] * [[Ambrus Alaksza]] * [[Gyula Alapi]] * [[Ferenc Alabán]] * [[Antal Albely]] * [[Ferenc Albert (astronomo)]] * [[István Albert (piaristo)]] * [[Miklós Aldobolyi Nagy]] * [[Károly Alexa]] * [[Béla Alexander]] * [[Bernát Alexander]] * [[László Alföldi]] * [[Jenő Alföldy (redaktoro)]] * [[Ödön Alliquander (filo)]] * [[Anna Almásiné Törőcsik]] * [[Anna Almásiné Törőcsik]] * [[György Almássy (radiologo)]] * [[László Almásy (politikisto)]] * [[László Alpár]] * [[Gyula Altenburger]] * [[Ágoston Ambrózy (poeto)]] * [[Ágoston Ambrózy (juĝisto)]] * [[Géza Ambrózy]] * [[Gyula Ambrózy (juristo)]] * [[Gyula Ambrus]] * [[Klára Ambrus]] * [[Ernő Andai]] * [[Aurél Anderkó]] * [[Ernő Andrássy]] * [[Sándor Andrássy]] * [[Sándor Andrikovics]] * [[Tivadar Angehrn]] * [[Iván Angelus]] * [[István János Angyal]] * [[József Angyal]] * [[Mária Angyal]] * [[Gergely Angyalosi]] * [[Béla Ángyán]] * [[János Ángyán]] * [[János Ángyán (kemiisto)]] * [[János Dániel Anisits]] * [[Béla Andrásfai]] * [[József Andrasovszky]] * [[Frigyes Antal]] * [[Gyula Antal]] * [[Lajos Antal]] * [[László Antal (lingvisto)]] * [[Mihály Antalfi]] * [[József Antall]] * [[István Ányos]] * [[István Apáthy (juristo)]] * [[Ákos Bertalan Apatóczky]] * [[György Apponyi (politikisto)]] * [[Béla Aradi]] * [[Mátyás Pál Aradi]] * [[Kálmán Arady]] * [[Dániel Arany]] * [[Sándor Arany (juĝisto)]] * [[István Arató (instruisto)]] * [[Pál Arató]] * [[Döme Argenti]] * [[Adolf Árpási]] * [[Edgár Artner]] * [[Tivadar Artner]] * [[Ilona Ásványi]] * [[Imre Aszódi]] * [[Mária Aszódi]] * [[László Asztalos]] * [[Sándor Asztalos (redaktoro)]] * [[Elemér Atzél]] * [[György Auer]] * [[Vince Augustin (kuracisto)]] * [[Aladár Aujeszky]] * [[László Aujeszky]] * [[Pál Auer]] * [[Ákos Azary]] {{Div col end}} == B == {{Div col|cols = 3}} * [[Endre Baán]] * [[László Baán]] * [[Mihály Bába]] * [[Vincențiu Babeș]] * [[Béla Babiczky]] * [[László Babiczky]] * [[Miĥaelo Babits]] * [[Sándor Babocsay]] * [[Ernő Babos]] * [[Imre Bach]] * [[Béla Bacher]] * [[Richárd Backhausz]] * [[Iván Bächer]] * [[Tamás Bács]] * [[György Bacsák]] * [[Tamás Bácskai]] * [[Zoltán Bacskay]] * [[Jenő Bacsó]] * [[Nándor Bacsó]] * [[Albert Baczoni]] * [[József Badics]] * [[Emőke Bagdy]] * [[Ferenc Baintner]] * [[Hugó Baintner]] * [[Erzsébet Bajári]] * [[Géza Bajári]] * [[Pál Bajory]] * [[János Bak]] * [[János Mihály Bak]] * [[József Bak]] * [[Róbert Bak]] * [[András Baka]] * [[István Bakács]] * [[György Bakay]] * [[Lajos Bakay (kirurgo)]] * [[Ferenc Bakó]] * [[Gábor Bakó (entomologo)]] * [[József Bakody (kuracisto)]] * [[Ferenc Bakonyi]] * [[Kálmán Bakonyi]] * [[Tibor Bakonyi (politikisto)]] * [[Ferenc Bakos]] * [[Gáspár Bakos]] * [[Tibor Bakos]] * [[Csaba Baksa]] * [[Zelka Baktay]] * [[József Bakucz]] * [[Péter Balabán]] * [[Edit Balás]] * [[Péter Elemér Balás]] * [[Ármin Balassa]] * [[Béla Balassa]] * [[József Balassa (ĵurnalisto)]] * [[József Balassa (lingvisto)]] * [[Péter Balassa]] * [[László Balássy]] * [[Ádám Balázs]] * [[Ágnes Balázs]] * [[Béla Árpád Balázs]] * [[Dénes Balázs]] * [[Endre Balázs]] * [[Géza Balázs]] * [[János Balázs (lingvisto)]] * [[József Balázs (dramaturgo)]] * [[Júlia Balázs]] * [[Lajos Balázs (astronomo)]] * [[Lóránt Balázs]] * [[Mária Balázs]] * [[Mihály Balázs (redaktoro)]] * [[Péter Balázs (arkivisto)]] * [[Sándor Balázs (bibliotekisto)]] * [[Sándor Balázs (instruisto)]] * [[András Báldi]] * [[Emil Baleczky]] * [[Antal Bálint (psikologo)]] * [[Michael Balint]] * [[Péter Bálint (kuracisto)]] * [[Rezső Bálint (kuracisto)]] * [[István Bálint Nagy]] * [[Béla Balkay]] * [[Aladár Balla]] * [[Károly Balla (juristo)]] * [[Károly Ballagi]] * [[György Baló]] * [[Júlia Baló]] * [[Albin Lajos Balogh]] * [[Andor Balogh]] * [[Arnold Balogh]] * [[Béla Balogh (antropologo)]] * [[Ernő Balogh (onkologo)]] * [[Gyula Balogh (arkivisto)]] * [[Ilona Balogh]] * [[Jolán Balogh]] * [[József Balogh (filologo)]] * [[Károly Balogh (oficisto)]] * [[Katalin Balogh (psikologo)]] * [[Pál Balogh (publikigisto)]] * [[Tibor Balogh (filozofo)]] * [[Tamás Balogh]] * [[Tihamér Balogh]] * [[György Baloghy]] * [[Béla Bamberger]] * [[Ervin Bán]] * [[Márton Bán]] * [[Róbert Bán]] * [[Zsófia Bán]] * [[Gábor Bándi]] * [[Eszter Bánffy]] * [[Zsigmond Bánfi]] * [[Imre Bangha]] * [[Béla Miksa Bánhegyi]] * [[József Bánhegyi]] * [[Zoltán Bánhidi]] * [[Ernő Bánk]] * [[Erzsébet Bánkiné Molnár]] * [[József Banner]] * [[István Banó]] * [[Dezső Bánóczi]] * [[László Bánóczi]] * [[György Bánrévy]] * [[Sándor Bánvárth]] * [[Éva Bányai (kemiisto)]] * [[Éva Bányai (psikologo)]] * [[Jenő Barabás]] * [[Albert-László Barabási]] * [[Marcell Baracs]] * [[István Baraczka]] * [[Péter Bárándy]] * [[László Baránszky]] * [[László Baránszky-Jób]] * [[János Bárány (radiologo)]] * [[Péter Bárány]] * [[Béla Baranyai]] * [[Jusztin Gyula Baranyay]] * [[Zoltán Baranyai]] * [[Zsolt Baranyai]] * [[József Barcza (instruisto)]] * [[Gusztáv Bárczi]] * [[Imre Bárd]] * [[László Bárdi]] * [[Kálmán Bardócz]] * [[András Bárdos]] * [[Kornél Albert Bárdos]] * [[László Bárdos (poeto)]] * [[János Bárdosi]] * [[Ilona Barkóczi]] * [[László Barkóczi]] * [[József Barla Szabó (kuracisto)]] * [[Gusztáv Barlay]] * [[Ödön Szabolcs Barlay]] * [[Balázs Barna]] * [[Béla Barna (matematikisto)]] * [[Ignác Barna (juĝisto)]] * [[János Barna (instruisto)]] * [[Péter Barna]] * [[János Baross]] * [[Lajos Baróti (historiisto)]] * [[György Barra]] * [[Balázs Barsi]] * [[Gyula Barsy]] * [[János Bársony]] * [[Jenő Bársony (instruisto)]] * [[Tivadar Bársony]] * [[András Barta]] * [[Ödön Barta]] * [[Tamás Bartal]] * [[Tamás Bártfai]] * [[László Bártfai Szabó]] * [[Béla Bartha (juristo)]] * [[József Bartha (instruisto)]] * [[Júlia Bartha]] * [[Katalin Bartha (lingvisto)]] * [[Judit Bartholy]] * [[Lajos Bartkó]] * [[József Bartóky]] * [[Géza Bartoniek]] * [[Attila István Bartos]] * [[Huba Bartos]] * [[Lajos Bartucz]] * [[Lóránt Basch]] * [[Bertalan Baskay Tóth]] * [[Ferenc Batári]] * [[Béla Baternay]] * [[Csaba Báthori]] * [[Gábor Báthory (televidparolisto)]] * [[István Báthory (kuracisto)]] * [[János Batizfalvy]] * [[Zsigmond Bátky]] * [[Viktor Bátor]] * [[Lajos Báttaszéki]] * [[Lajos Batthyány (guberniestro)]] * [[Ervin Bauer]] * [[József Bauer]] * [[Péter Tamás Bauer]] * [[Simon Bauer (instruisto)]] * [[Ferenc Ferdinánd Baumgarten]] * [[Izidor Baumgarten]] * [[Nándor Baumgarten]] * [[Alajos Baumgartner]] * [[Béla Bay]] * [[Gusztáv Bayerle]] * [[Hugó Beck]] * [[Salamon Beck]] * [[Soma Beck]] * [[Oszkár Becsey]] * [[Anna Bede]] * [[Gábor Bednanics]] * [[János Beér]] * [[László Beke]] * [[Manó Beke]] * [[Margit Beke]] * [[István Békeffi]] * [[Remig Békefi]] * [[György Békés]] * [[András Békéssy]] * [[György Békésy]] * [[Imre Békey]] * [[Gusztáv Beksics]] * [[Iván Béky-Halász]] * [[Iván Bélai]] * [[Vilmos Bélay]] * [[Béla Béldi]] * [[Márta Belényesi]] * [[János Belitzky]] * [[Ervin Bellák]] * [[Pál Bélley]] * [[Pál Belohorszky]] * [[Gellért Belon]] * [[Sándor Beluleszkó]] * [[István Bencsik (pedagogo)]] * [[József Bencze]] * [[Gyula Benczúr (kuracisto)]] * [[Jenő Benda]] * [[László Bendefy]] * [[Ferenc Bene (kuracisto)]] * [[András Benedek]] * [[Jenő Benedek (juristo)]] * [[Henrik Benedict]] * [[László Benkő (verkisto)]] * [[Nóra Benkő]] * [[Katalin Benson]] * [[László Beöthy (teatrestro)]] * [[Pál Beöthy]] * [[Zsigmond Beöthy]] * [[Zsolt Beöthy]] * [[Eszter Berán]] * [[Viktor Bérces]] * [[Imre Berczeller]] * [[László Berczeller]] * [[Árpád Berczik (biologo)]] * [[Endre Berecz]] * [[János Berecz]] * [[Tamás Bereczkei]] * [[Gábor Bereczki]] * [[Máté Bereczki]] * [[György Berentey]] * [[Edit Beregi]] * [[György Berencsi (bakteriologo)]] * [[Ernő Berentey (patro)]] * [[Csilla Berényi]] * [[Sándor Berényi]] * [[Gyula Bereznai]] * [[Péter Beretzk]] * [[Péter Bergendy (reĝisoro)]] * [[Dénes Berinkey]] * [[józsef Berkes (piaristo)]] * [[Zoltán Berkes]] * [[Gáspár Bernát]] * [[Gabriella Bernáth]] * [[Géza Bernáth]] * [[Jenő Bernátsky]] * [[Jolán Berrár]] * [[Károly Bertalan]] * [[Vilmos Bertalan]] * [[János Berze Nagy]] * [[László Berzsenyi-Janosits]] * [[Lajos Bese]] * [[István Bethlen]] * [[Géza Bethlenfalvy]] * [[Béla Bevilaqua-Borsodi]] * [[Miklós Bezegh-Huszágh]] * [[László Bezerédj]] * [[Nándor Bezsilla]] * [[István Bibó (arthistoriisto)]] * [[István Bibó (etnologo)]] * [[Judit Bibó]] * [[Ágnes Binét]] * [[Géza Birkás]] * [[Ede Flórián Birly]] * [[Gábor Biró (fizikisto)]] * [[Lajos Pál Bíró]] * [[Pál Bíró]] * [[Zoltán Bíró]] * [[Ágnes Birtalan]] * [[Dezső Bita]] * [[Illés Béla Bitter]] * [[Gyula Bittera]] * [[Miklós Bittera]] * [[Ákos Bizony]] * [[Lajos Blau]] * [[Ferenc Bodgál]] * [[Ernő Bocz]] * [[László Bodi]] * [[Kriszta Bódis]] * [[György Bodnár]] * [[Zoltán Bodnár]] * [[István Bodócs]] * [[Lajos Bodola]] * [[Géza Bodolay]] * [[István Bodolai]] * [[Csaba Bödör]] * [[Gábor Bódy]] * [[Gergely Bódy]] * [[Lajos Boglár]] * [[András Bognár]] * [[Cecil Pál Bognár]] * [[Iván Bognár]] * [[János Bognár]] * [[Lajos Bognár]] * [[Szabolcs Bognár]] * [[Szilvia Bognár]] * [[Árpád Bogsch]] * [[László Bogsch]] * [[András Bohár]] * [[Aranka Böhm]] * [[János Böhm]] * [[Károly Böhm (kuracisto)]] * [[Gábor Bojár]] * [[Endre Bojtár]] * [[József Böjte]] * [[Antal Bókay]] * [[Zoltán Bókay]] * [[Elemér Bokor]] * [[Hanna Bokorné Szegő]] * [[János Bokrányi]] * [[Ilona Bolla]] * [[Enikő Bollobás]] * [[József Bölöny (advokato)]] * [[Károly Bolyó]] * [[Ervin Bóna]] * [[Miklós Bóna]] * [[Ferenc Boncz]] * [[Éva Bónis]] * [[György Bónis]] * [[Jenő Bonomi]] * [[Ambrus Bor]] * [[Kálmán Bor]] * [[Gáspár Borbás]] * [[Andor Börcsök]] * [[Beatrix Boreczky]] * [[György Borgos]] * [[István Ferenc Borhegyi]] * [[Iván Boronkai]] * [[Ádám Boros]] * [[Endre Boros]] * [[Gábor Boros (filozofihistoriisto)]] * [[István Boros (biologo)]] * [[Mihály Boross]] * [[Ottilia Boross]] * [[Péter Boross]] * [[József Borossay]] * [[András Borosy]] * [[Iván Borsa]] * [[Károly Borsányi]] * [[Balázs Borsos]] * [[Béla Borsos]] * [[Ödön Borsos-Nachtnébel]] * [[Arnold Károly Börzsönyi]] * [[Sándor Boschan]] * [[Zoltán Bosnyák (subministro)]] * [[Zoltán Böszörményi (psikiatro)]] * [[Iván Böszörményi-Nagy]] * [[Antal Both]] * [[Ferenc Botka]] * [[Imre Botos]] * [[Béla Bottló]] * [[Olga Bottyán]] * [[György Boytha]] * [[András Bozóki]] * [[Mihály Bozsi]] * [[Olivér Brachfeld]] * [[Siegfried Brachfeld]] * [[András Bragyova]] * [[Béla Brandenstein]] * [[Soma Braun]] * [[Angelo Brelich]] * [[Mario Brelich]] * [[Sándor Brodszky]] * [[András Bródy]] * [[András Bródy (ekonomikisto)]] * [[Ernő Bródy (politikisto)]] * [[Sándor Büchler]] * [[József Bucsy]] * [[Zoltán Buczolich]] * [[Gyula Budai]] * [[József Budaváry]] * [[József Buday]] * [[Andor Budincsevits]] * [[Jusztin Budó]] * [[László Buga]] * [[István Bugarszky]] * [[Károly Bugár-Mészáros]] * [[István Bugyi]] * [[Márton Bujdosó]] * [[György Bulányi]] * [[Gyula Bulyovszky (ĵurnalisto)]] * [[Béla Büky (bibliotekisto)]] * [[Dorottya Büky]] * [[Gergely Imre Burány]] * [[Károly Burger]] * [[Aladár Burgyán]] * [[Péter Búsbach]] * [[Miklós Büttner]] * [[Aladár Buzágh]] * [[János Buzási (arkivisto)]] * [[Ábel József Buzássy]] {{Div col end}} == C == {{Div col|cols = 3}} * [[Gábor Carelli]] * [[László Castiglione]] * [[Ferdinánd Chernel]] * [[István Chernel]] * [[József Cherny]] * [[István Cornides]] * [[Attila Cosovan]] * [[István Csabai]] * [[Árpád Csák]] * [[György Csákány]] * [[Béla Csákvári]] * [[Zsolt Csalog]] * [[György Csanádi (juristo)]] * [[Gusztáv Csanády]] * [[Veronika Csánk]] * [[Ferenc Csányi]] * [[András Csapó]] * [[Gábor Csapó]] * [[Csaba Csapodi]] * [[István Csapody (kuracisto)]] * [[Lajos Csapody]] * [[Vera Csapody]] * [[Klára Csapodyné Gárdonyi]] * [[János Csarada]] * [[Elemér Császár (fizikisto)]] * [[Margit Császár]] * [[Magdolna Csath]] * [[Tamás Csató]] * [[Elemér Csávossy]] * [[Dezső Csejtei]] * [[Károly Csemegi]] * [[Béla Csepreghy]] * [[Ilona Csepreghyné Meznerics]] * [[Zoltán Csepregi]] * [[József Cserép]] * [[István Cseresnyés]] * [[Adolf Cserey]] * [[Zsuzsa Cserje]] * [[Tihamér Csemiczky]] * [[Károly Csertán]] * [[Ferenc Csík]] * [[Sándor Csikesz]] * [[István Csillag (ministro)]] * [[Klára Királyné Csilléry]] * [[Andor Csizmadia]] * [[János Csóka]] * [[Mózes Csoma]] * [[Mihály Csomor]] * [[Barnabás Csongor]] * [[Zsuzsanna Csongrády]] * [[Antal Csorba]] * [[Ferenc Csorba]] * [[László Csorba]] * [[Tibor Csorba]] * [[Titusz Csörgey]] * [[Marianna Csörnyei]] * [[Rumen István Csörsz]] * [[Mihály Imre Csősz]] * [[Kálmán Czakó]] * [[Lajos Czakó Ambró]] * [[Károly Czeglédy]] * [[Marianne Czeke]] * [[István Czigler]] * [[Mihály Czine]] * [[Ernő Czóbel]] * [[Alfréd Czobor]] * [[Kálmán Czógler]] * [[János Czukor]] {{Div col end}} == D == {{Div col|cols = 3}} * [[László Dabis]] * [[Béla Dalos]] * [[József Dallos]] * [[Róbert Dán]] * [[Villebald József Danczi]] * [[Ágnes Dániel]] * [[Anna Dániel]] * [[Arnold Dániel]] * [[Ernő Dániel (pianisto)]] * [[Imre Dambrovszky]] * [[Kálmán Darányi]] * [[Alajos Daruváry]] * [[Móric Darvai]] * [[Géza Dávid]] * [[Gyula Dávid (advokato)]] * [[Zoltán Dávid]] * [[Júlia Deák]] * [[Pál Deák]] * [[László Deák-Sárosi]] * [[Imre Sixtus Debreczeni]] * [[Miklós Dede]] * [[János Dedinszky]] * [[Gusztáv Degen]] * [[János Dégen]] * [[Miklós Degré]] * [[István Dékány (reĝisoro)]] * [[László Deme]] * [[Mihály Demeczky]] * [[Zsolt Demetrovics]] * [[Antal Demién]] * [[Katalin Dér]] * [[Imre Derényi]] * [[Balázs Déri]] * [[Dezső Deseő]] * [[Frigyes Dési]] * [[László Detre]] * [[József Dévald]] * [[Lóránt Dezső]] * [[István Dienes]] * [[Pál Dienes]] * [[Valéria Dienes]] * [[János Diescher]] * [[Károly Dietz]] * [[István Diószegi (historiisto)]] * [[László Diószegi]] * [[Gusztáv Adolf Dirner]] * [[Gábor Ditrói]] * [[Ilona Dobos]] * [[László Dobos (oficisto)]] * [[Antal Dobosy]] * [[Klára Dobrev]] * [[Laura Döbrösi]] * [[Aladár Dobrovits]] * [[László Dobszay (dirigento)]] * [[Attila Dóka]] * [[Klára Dóka]] * [[Gábor Doleschall]] * [[Miklós Domahidy]] * [[Sándor Domanovszky]] * [[Géza Dombóvári]] * [[Lajos Dömény]] * [[Imre Domin]] * [[István Dömök]] * [[Gábor Domokos (fizikisto)]] * [[Péter Domokos (fizikisto)]] * [[András Dömötör]] * [[Tekla Dömötör]] * [[György Donáth]] * [[László Dormándi]] * [[Dávid Dorosz]] * [[Ferenc Dőry]] * [[Tibor Draskovics]] * [[Imre Dréhr]] * [[Dénes Dubovitz]] * [[Róbert Dubravszky]] * [[Előd Dudás]] * [[Ágnes Dukkon]] * [[Károly Duló]] * [[Jenő Dulovits]] * [[István Dunkl]] * [[Győző Duró]] * [[Győző Dvortsák]] {{Div col end}} == E == {{Div col|cols = 3}} * [[Antal Éber]] * [[Ferenc Eckhart]] * [[Ferenc Eckstein]] * [[István Ecsedi]] * [[Csaba Ecsedy]] * [[Ildikó Ecsedy]] * [[Bertalan Edelstein]] * [[István Egressy]] * [[Zoltán Egressy (verkisto)]] * [[Oszkár Egri]] * [[Péter Egri]] * [[András Egyed]] * [[Brigitta Egyed]] * [[István Egyed]] * [[Dávid Egyedi]] * [[Ottó Eiben]] * [[György Eisemann]] * [[Sándor Eisenmáyer]] * [[Lajos Ejury]] * [[Károly Eke]] * [[Oszkár Elek]] * [[Gyula Elischer]] * [[Béla Éless]] * [[Mária Ember]] * [[Kálmán Emszt]] * [[Stephan Ladislaus Endlicher]] * [[Vendel Endrédy]] * [[Ákos Endrei]] * [[Zalán Endrei]] * [[Gyula Endrey]] * [[Sebő Endrődi]] * [[Károly Engel (kuracisto)]] * [[Kálmán Eperjessy]] * [[Gyula Eörsi]] * [[Mátyás Eörsi]] * [[Ignác Eötvös (pli aĝa)]] * [[Ignác Eötvös (pli juna)]] * [[Károly Eötvös]] * '''[[Loránd Eötvös]]''' (nomdonanto de la universitato) * [[László Epstein]] * [[Gizella Erdélyi]] * [[Ilona T. Erdélyi]] * [[János Erdélyi (mineralogo)]] * [[Zsuzsanna Erdélyi]] * [[József Ernyey]] * [[Bálint Érdi]] * [[Paul Erdős]] * [[Ferenc Erős]] * [[Gedeon Erős]] * [[Zoltán Erős]] * [[Pál Erőss]] * [[Móric Esterházy]] * [[Péter Esterházy]] * [[Gyula Ethey]] * [[Lajos Evva]] {{Div col end}} == F == {{Div col|cols = 3}} * [[Dóra F. Csanak]] * [[László F. Földényi]] * [[Zsuzsa F. Várkonyi]] * [[Péter Fábri]] * [[László Facsinay]] * [[Mária Fagyas]] * [[Tibor Fajth]] * [[Dezső Falcsik]] * [[Kálmán Faluba]] * [[Géza Faludi]] * [[András Falus]] * [[Róbert Falus]] * [[Béla Faragó (fizikisto)]] * [[Klára Faragó]] * [[Attila Márton Farkas]] * [[Géza Farkas]] * [[Gyula Farkas (instruisto)]] * [[Imre Farkas]] * [[Jenő Farkas (tradukisto)]] * [[József Farkas (politikisto)]] * [[Károly Farkas (kuracisto)]] * [[Tibor Farkas (politikisto)]] * [[Zoltán Farkas (kritikisto)]] * [[Zsigmond Farkasházy]] * [[István Fáry]] * [[Ferenc Ervin Fáy]] * [[István Fazekas]] * [[János Damáz Fehér]] * [[György Fejér]] * [[Lipót Fejér]] * [[Géza Gyula Fejérváry]] * [[András Fejes]] * [[Pál Fejes]] * [[Sándor Féjja]] * [[Antal Endre Fekete]] * [[Mihály Fekete (matematikisto)]] * [[Sándor Fekete (redaktoro)]] * [[Zoltán Fekete (agronomo)]] * [[Sándor Fekete]] * [[András Fekete-Győr]] * [[Péter Feledy]] * [[Ibolya Felhő]] * [[Tamás Fellegi]] * [[Emil Felletár]] * [[Farkas Ignác Fenix]] * [[Gyula Fényes]] * [[Imre Fényes]] * [[Samu Fényes]] * [[István Fenyő (kritikisto)]] * [[István Fenyő (matematikisto)]] * [[Ervin Fenyő]] * [[Márta Fenyő]] * [[Béla Fenyvessy]] * [[Jeromos Károly Fenyvessy]] * [[Károly Ferencz]] * [[Krisztina Ferenczi]] * [[Mária Ferenczy]] * [[László Ferenczy (muzeologo)]] * [[Imre Fest]] * [[István Feuer]] * [[László Filep]] * [[Tamás Gusztáv Filep]] * [[Ernő Fináczy]] * [[Géza Finszter]] * [[Gertrúd Fischer]] * [[Gyula Fischer (rabeno)]] * [[Ádám Fitter]] * [[Jenő Fitz]] * [[Péter Fitz]] * [[Ernő Flachbarth]] * [[József Fleischer]] * [[Péter Flesch]] * [[Endre Flórián]] * [[Ármin Fodor]] * [[Gábor Fodor]] * [[Ilona Fodor]] * [[József Fodor]] * [[Nándor Fodor]] * [[Pál Fodor (turkologo)]] * [[Sándor Fodor (egiptologo)]] * [[Tamás Fodor]] * [[Zoltán Fodor]] * [[Anna Földes (ĵurnalisto)]] * [[Dezső Földes]] * [[Ferenc Földes (kuracisto)]] * [[István Földes (astronomo)]] * [[István Földes (virologo)]] * [[Lajos Földes]] * [[András Földi]] * [[Aladár Földvári]] * [[Ferenc Földvári]] * [[Zoltán Fónyad]] * [[András Forgách]] * [[Erzsébet Forgács Hann]] * [[Imre Forgács]] * [[Róbert Forgács]] * [[Zsuzsa Forgács]] * [[Zoltán Fórián-Szabó]] * [[Géza Forintos]] * [[Tamás Gergely Forrai]] * [[Iván Forray]] * [[László Forró]] * [[Magdolna Forró]] * [[Jenő Förster]] * [[Mihály Fóti]] * [[András Frank]] * [[Ignác Frank]] * [[Zoltán Fráter]] * [[Zsolt Frei]] * [[Tamás Freund]] * [[Tamás Fricz]] * [[István Fried]] * [[Ernő Friedmann]] * [[József Frigyesi]] * [[Ida Fröhlich]] * [[Izidor Fröhlich]] * [[János Fröhlich]] * [[Jenő Fuchs (skermisto)]] * [[László Fuchs]] * [[György Fukász]] * [[József Fülöp (geologo)]] * [[József Fülöp (kuracisto)]] * [[Márta Fülöp]] * [[Sándor Fülöp (ombudsmano)]] * [[Zsigmond Fülöp]] * [[Jenő Fürész]] * [[Anna Fűri]] * [[Ödön Füves]] * [[László Miklós Füzesy]] {{Div col end}} == G == {{Div col|cols = 3}} * [[G. Béla Németh]] * [[László G. Tóth]] * [[András Gaál (higienisto)]] * [[András Gaál (radiologo)]] * [[György Gaál (bibliotekisto)]] * [[György Gábor (filozofo)]] * [[György Gábor (kardiologo)]] * [[Ignác Gábor]] * [[László Gábor (advokato)]] * [[Pál Gábor]] * [[Miklós Gábori]] * [[Emilián Béla Gacs]] * [[Péter Gács]] * [[Endre Gádor]] * [[Félix Gál]] * [[Kinga Gál]] * [[Ödön Galamb]] * [[Dénes Galambos]] * [[Imre Galambos]] * [[Márton Galambos]] * [[János Gálfi]] * [[Endre Galla]] * [[Ferenc Galla]] * [[Tibor Gallai]] * [[Sándor Gallus]] * [[Gyöngyi Gallusz]] * [[István Levente Garai]] * [[László Garai]] * [[Attila Garay]] * [[Károly Garay]] * [[Albert Gárdonyi]] * [[Péter Gárdos]] * [[Lajos Garaj]] * [[Gyula Gáspár (juĝisto)]] * [[Géza Gáspárdy]] * [[Ferenc Gassi]] * [[Emil Gaul]] * [[Lajos Gecsényi]] * [[Anna Géczy]] * [[István Gedai]] * [[Mihály Gedényi]] * [[Alajos Gedeon]] * [[Imre Gedővári]] * [[Ferenc Gegesy]] * [[Károly Gefferth]] * [[Antal Genersich]] * [[Zoárd Geőcze]] * [[Oszkár Gerde]] * [[Ágnes Geréb]] * [[József Geréb]] * [[László Geréb (tradukisto)]] * [[Ágnes Gereben]] * [[Ernő Gerendás]] * [[Kálmán Géresi]] * [[András Gerevich]] * [[Rabán János Gerézdi]] * [[Jenő Gergely (historiisto)]] * [[Jenő Gergely (pulmonologo)]] * [[Endre Gergő]] * [[Ákos Gerhard]] * [[József Gerics]] * [[Pál Gerics]] * [[Éva Gerle]] * [[Ferenc Gerlóczy]] * [[Károly Gerlóczy]] * [[Zsigmond Gerlóczy]] * [[Győző Gerő]] * [[Károly Gerő]] * [[László Gerőcs]] * [[Teréz Gerszi]] * [[Pál Gerzson]] * [[Ernő Gesztelyi]] * [[József Geszti]] * [[Géza Ghyczy]] * [[László Ghimessy]] * [[Erzsébet Gidai]] * [[Bonifác István Gidró]] * [[Béla Gimes]] * [[Rezső Gimes]] * [[Rudolf Giovannini]] * [[Lili Hajdú Gimesné]] * [[Lajos Glaser]] * [[Ármin Glatter]] * [[Elen Gócza]] * [[Lajos Gogolák]] * [[Ödön Gohl]] * [[Károly Goldziher]] * [[Kornél Göllner]] * [[István Gombocz]] * [[Zoltán Gombocz]] * [[Sándor Gombos]] * [[György Gombosi]] * [[Tamás Gombosi]] * [[György Gömöri (kuracisto)]] * [[György Gömöri (literaturhistoriisto)]] * [[Pál Gömöry]] * [[Árpád Göncz]] * [[Katalin Gönczöl]] * [[Etelka Görgey]] * [[István Görgényi]] * [[Dénes Görög]] * [[Imre Görög (tradukisto)]] * [[Jenő Görög]] * [[Nándor Gellért Gorzó]] * [[Endre Góth]] * [[Sándor Gothard]] * [[Irén Júlia Götz]] * [[László Gozmány]] * [[Elek Gozsdu]] * [[Manó Gozsdu]] * [[Béla Gözsy]] * [[Ferenc Gráf]] * [[Gábor Graff]] * [[László Gránásy]] * [[Endre Grandpierre K.]] * [[Béla Grega]] * [[Pál Greguss (botanikisto)]] * [[László Grenács]] * [[Jenő Greschik]] * [[Leó Grész]] * [[László Grétsy]] * [[Béla Gróf]] * [[Pál Gróf]] * [[Beáta Grolmuszné Vértessy]] * [[Géza Groma]] * [[Diana Groó]] * [[Emil Grósz]] * [[Geyza Grubicy]] * [[György Grűner]] * [[Fülöp Grünwald]] * [[Mór Grünwald]] * [[Mária Gulácsy]] * [[Gyula Gulyás (reĝisoro)]] * [[István Guman]] * [[Kálmán Guoth]] * [[József Guszmann]] * [[Antal Güttler]] * [[Mihály Guttmann]] * [[László Gy. Horváth]] * [[Gábor Gyapay]] * [[Éva Gyarmathy]] * [[László Gyarmati]] * [[István Gyenesei]] * [[Albert Gyergyai]] * [[László Gyermek]] * [[Ervin Gyertyán]] * [[Endre Gyimesi]] * [[József Gyimesi (kemiisto)]] * [[Béla Gyires]] * [[Endre Gyökössy (poeto)]] * [[Zsigmond Gyomai]] * [[István Gyöngyössy]] * [[László Gyöngyösy]] * [[Lajos Györffy]] * [[Eszter György (historiisto)]] * [[József György]] * [[Júlia György]] * [[Péter György]] * [[Ferenc Aladár Györgyey]] * [[Géza Györgyi (fizikisto)]] * [[Géza Györgyi (kuracisto)]] * [[Kálmán Györgyi]] * [[Imre Györki]] * [[Erzsébet Györkös]] * [[Alajos Györkösy]] * [[Leó Györök]] * [[János Győrvári]] * [[Elek Győry]] * [[István Győry]] * [[János Győry]] * [[Loránd Győry]] * [[Ágost Gyulai]] * [[István Gyulai (kuristo)]] * [[Csaba Gyüre]] * [[Katalin H. Gyürky]] {{Div col end}} == H == {{Div col|cols = 3}} * [[János Haas]] * [[Árpád Haász]] * [[István Béla Haáz]] * [[Jonathán Pál Haberern]] * [[Péter Hack]] * [[Ervin Hacker]] * [[Károly Hadaly]] * [[János Háda]] * [[Gyula Hagyó-Kovács]] * [[János Hajdók]] * [[Gábor Hajdú Ráfis]] * [[Lajos Hajdu (juristo)]] * [[József Hajdú-Moharos]] * [[Dávid Hajnal]] * [[Henrik Hajnal]] * [[Imre Hajnal]] * [[Imre Hajnik]] * [[János Hajnik]] * [[Károly Hajnik]] * [[Pál Hajnik]] * [[András Hajós]] * [[Edit Hajós]] * [[Károly Hajós (alergiologo)]] * [[Ferenc Hajósy]] * [[József Hála]] * [[Andor Halasi]] * [[Béla Halasi]] * [[Aladár Halász]] * [[Előd Halász]] * [[Gábor Halász (kritikisto)]] * [[Pál Halász (juristo)]] * [[Sándor Halász (bankisto)]] * [[Stefánia Halász]] * [[Antal Haliczky]] * [[János Halmai]] * [[Bódog Halmi]] * [[Dániel Hamar]] * [[Imre Hamar]] * [[Dániel Hamary]] * [[Géza Hámor]] * [[Jenő Hámori]] * [[Béla Hamvas]] * [[Tünde Handó]] * [[István Hangos]] * [[Katalin Hangos]] * [[János Hankiss]] * [[Fanni Hann]] * [[István Hanusz]] * [[Lajos Haracsi]] * [[Szabolcs Harangi]] * [[György Haraszti]] * [[Miklós Haraszti]] * [[Árpád Haraszty]] * [[István Hárdi]] * [[László Hargitai]] * [[Pál Hári]] * [[Pál Harkai Schiller]] * [[József Harrach]] * [[John Charles Harsanyi]] * [[László Hartai (juĝisto)]] * [[Péter Hasenfratz]] * [[Péter Hatala]] * [[Adolf Havas (instruisto)]] * [[Adolf Havas (venerologo)]] * [[Gábor Havas (ekonomikisto)]] * [[Gábor Havas (sociologo)]] * [[József Havas]] * [[Sándor Havas]] * [[Rezső Havass]] * [[János Háy]] * [[Bertalan Hazslinszky]] * [[Péter Hédervári]] * [[Péter Hedvig]] * [[András Hegedűs T.]] * [[Csaba Hegedűs]] * [[Lajos Hegedűs (fonologiisto)]] * [[Lajos Hegedüs (juristo)]] * [[Béla Heinrich]] * [[Lajos Viktor Hegedűs]] * [[Imre Hegyi (etnografo)]] * [[Endre Héjjas]] * [[Ágnes Heller]] * [[Bernát Heller]] * [[Aurél Hencz]] * [[László Hencz]] * [[Csaba Hende]] * [[Gyula Henkey]] * [[Aladár Henszelmann]] * [[Árpád Herczeg]] * [[Gyula Herczeg]] * [[Anita Herczegh]] * [[Béla Herczegh]] * [[Géza Herczegh (ĵurnalisto)]] * [[Mihály Herczegh]] * [[Károly Herkely]] * [[Alice Hermann]] * [[Emil Hermann]] * [[Imre Hermann]] * [[István Egyed Hermann]] * [[Eszter Herold]] * [[Margit Herrmann]] * [[Tivadar Hertzka]] * [[Ferenc Levente Hervay]] * [[Ernő Hetényi]] * [[Zsuzsa Hetényi]] * [[János Heuffel]] * [[Attila Hevesi]] * [[Simon Hevesi]] * [[George de Hevesy]] * [[Edit Hexendorf]] * [[Károly Hibay]] * [[Judit Hidas]] * [[Pál Hidas]] * [[Judit Hidasi (japanologo)]] * [[Alfréd Hille]] * [[Jenő Hillebrand]] * [[István Hiller]] * [[István Hiller (bibliotekisto)]] * [[Zoltán Hindy]] * [[Sándor Hites]] * [[Tibor Hódos]] * [[Pál Hoitsy]] * [[Ármin Hoffer]] * [[Andor Hoffmann]] * [[Mária Hoffmann]] * [[Tibor Hoffmann]] * [[Károly Holczer]] * [[József Holderith]] * [[Barnabás Holenda]] * [[Béla Holl]] * [[Imre Holl]] * [[András Holló]] * [[Mária Holló]] * [[István Hollós]] * [[Bálint Hóman]] * [[István Homor]] * [[Rezső Honti]] * [[Lajos Hopp]] * [[Gyula Honyek]] * [[Béla Horányi]] * [[György Horányi]] * [[János Horányi]] * [[Mihály Horányi]] * [[Gusztáv Horay]] * [[András Horn]] * [[Béla Horn]] * [[Ede Horn]] * [[Miklós Horn (instruisto)]] * [[Jenő Horovitz]] * [[Béla Horthy]] * [[Cirill Tamás Hortobágyi]] * [[Ferenc Horusitzky]] * [[Zoltán Horusitzky]] * [[Adolf Olivér Horvát]] * [[Árpád Horvát]] * [[István Horvát]] * [[Árpád Horváth (kuracisto)]] * [[Árpád Horváth (verkisto)]] * [[Béla Horváth (kuracisto)]] * [[Béla Horváth (poeto)]] * [[Cyrill Horváth]] * [[Döme Horváth]] * [[Ernő Horváth (muzeologo)]] * [[Ferenc Horváth (arkivisto)]] * [[Ferenc Horváth (geofizikisto)]] * [[Ignác Horváth (bibliografo)]] * [[István Horváth (fizikisto)]] * [[István Károly Horváth]] * [[János Horváth (juristo)]] * [[János Horváth (kuracisto)]] * [[János Horváth (literaturhistoriisto)]] * [[János Horváth (matematikisto)]] * [[Júlia Terézia Horváth]] * [[Keresztély János Horváth]] * [[Konstantin Gyula Horváth]] * [[László Gábor Horváth]] * [[Róbert István Horváth]] * [[Tamás Horváth Dori]] * [[Tibor Antal Horváth]] * [[Zoltán Horváth (budhisto)]] * [[Zoltán Horváth (reĝisoro)]] * [[Miklós Hosszú]] * [[János Hóvári]] * [[Ilona Hubay]] * [[Károly Hubay]] * [[Ferenc Hubert]] * [[Ferenc Hudecz]] * [[József Hunyady (librobindisto)]] * [[László Hunyadi (geologo)]] * [[Béla Husz]] * [[Imre Jeromos Huszár]] * [[István Huszák]] * [[Vilmos Huszár (literaturisto)]] * [[Jenő Huszka]] * [[Ilona Huszka-Fábián]] * [[Imre Hutás (radiologo)]] * [[Tivadar Huth]] * [[Tivadar Hüttl (kirurgo)]] * [[Miklós György Hutterer]] * [[Tivadar Huzella]] {{Div col end}} == I == {{Div col|cols = 2}} * [[Zoltán I. Tóth]] * [[Ferenc Ibrányi]] * [[József Igmándy]] * [[György Gábor Ihász]] * [[Károly Ihrig]] * [[József Ijjas (historiisto)]] * [[Bálint Ila]] * [[György Illei]] * [[Erzsébet Illés]] * [[Fanni Illés]] * [[György Illés (verkisto)]] * [[László Illés]] * [[Sándor Illyés]] * [[Tibor Illyés]] * [[József Imre (1851)]] * [[József Imre (1884)]] * [[Dénes Ágoston Inczédy]] * [[György Inzelt]] * [[Dezső Irányi]] * [[László Irányi]] * [[Vilmos Ircsik]] * [[Gyula Isaák (pli juna)]] * [[Tamás Isépy]] * [[István Isó]] * [[Kálmán Isoz]] * [[Efraim Israel]], hebree אפרים ישראל, hungare Hap Béla * [[Sándor Istvánfi]] * [[Márton Istvánovits]] * [[Béla Iván]] * [[Ferenc Ivanóczy]] * [[Emma Iványi]] * [[Imre Izsák]] * [[Júlia Izsák]] {{Div col end}} == J == {{Div col|cols = 2}} * [[János Jabloniczky]] * [[József Jablonowski]] * [[Jenő Jablonszky]] * [[Ferenc Jahn]] * [[Béla Odiló Jakab]] * [[Magdolna Jákfalvi]] * [[Gyula Jáki]] * [[László Jakucs]] * [[Andrea Katalin Jancsó]] * [[György Jancsó]] * [[Miklós Janisch]] * [[József Jankó]] * [[László Jankovich (prosektoro)]] * [[György Jánosi]] * [[József Jánosi (jezuito)]] * [[Dénes Jánossy (paleontologo)]] * [[Mihály Jánossy]] * [[István Jánosy]] * [[István Járdányi Paulovics]] * [[András Jaszlinszky]] * [[Benedek Jávor]] * [[Ottó Jávor]] * [[József Jeanplong]] * [[Béla Jedlicska]] * [[László Jéki]] * [[József Jelitai]] * [[Arthur Jellinek]] * [[Harry Jellinek]] * [[Jenő Jendrassik (fiziologo)]] * [[Loránd Jendrassik]] * [[Ferenc Jenei]] * [[Árpád Jeszenszky]] * [[Ferenc Jeszenszky]] * [[Magda Jóború]] * [[Hugó Johan]] * [[Elemér Jónás]] * [[Ödön Jónás]] * [[Gyula Joó]] * [[Gyula Jordán]] * [[Péter Józsa]] * [[Andor Juhász]] * [[Andor Zoltán Juhász]] * [[Árpád Juhász]] * [[Árpád Juhász (sociologo)]] * [[Gyula Juhász]] * [[Ernő Juhász]] * [[Pál Juhász (ekonomo)]] * [[Jakab Justus]] * [[Iréneusz Juvancz (1882)]] * [[Iréneusz Juvancz (1910)]] {{Div col end}} == K == {{Div col|cols = 3}} * [[Magda K. Nagy]] * [[Melinda Kaba]] * [[János Kabay]] * [[Lóránt Kabdebó]] * [[László Kádár]] * [[Zoltán Kádár (arthistoriisto)]] * [[Károly Kaiser]] * [[Zsolt Kajcsos]] * [[József Kakas]] * [[János Kakas (fizikisto)]] * [[Csaba Kákosy]] * [[László Kákosy]] * [[Pál Káldi]] * [[Gyula Káldy-Nagy]] * [[Ernő Kállai (kritikisto)]] * [[Ernő Kállai (ombudsmano)]] * [[Miklós Kállay]] * [[Antal Kálló]] * [[Zsigmond Kallós]] * [[György Kálmán C.]] * [[László Kálmán]] * [[Zoltán Kalmár]] * [[Béla Kálmánfi]] * [[Gusztáv József Kalmár]] * [[György Kalmár (ĵurnalisto)]] * [[László Kalmár]] * [[Magda Kalmár (psikologo)]] * [[Dezső Kalocsai]] * [[Alán Gyula Kalocsay]] * [[János Kamarás]] * [[Dezső Kamocsay]] * [[Ildikó Kamocsay]] * [[Zoltán Kamondi]] * [[Dezső Kanizsai]] * [[Alajos Kannás]] * [[Boglárka Kapás]] * [[Endre Kaposi]] * [[Olivér Kaposi]] * [[András Kappanyos]] * [[Ede Kapuy]] * [[Ferenc Karacs]] * [[Imre Karácson]] * [[István Karády]] * [[Judit Karafiáth]] * [[Orsolya Karafiáth]] * [[Monika Karas]] * [[Dávid Karátson]] * [[Kristóf Karch]] * [[Sándor Karcsay]] * [[Albert Kardos]] * [[Ernő Kardos]] * [[Ferenc Kardos (kemiisto)]] * [[László Kardos (etnografo)]] * [[Pál Kardos (literaturhistoriisto)]] * [[Sándor József Karle]] * [[Geyza Karlovszky]] * [[Mór Kármán]] * [[Frigyes Károlyházy]] * [[György Zoltán Károlyi]] * [[Gyula Károlyi]] * [[István Károlyi (venerologo)]] * [[József Károlyi]] * [[Lajos Károlyi]] * [[Mihály Károlyi]] * [[Júlia Karosi]] * [[György Kárpáti (akvopilkisto)]] * [[Károly Kárpáti (instruisto)]] * [[Kelemen Kárpáti]] * [[György Karsai]] * [[Elek Karsai]] * [[Gábor Karsai]] * [[Géza Ferenc Karsai]] * [[László Karsai]] * [[Zsuzsa Kartal]] * [[Ferenc Kárteszi]] * [[Zsigmond Karvázy]] * [[Andrea Katona]] * [[Anna Katona]] * [[István Katona (historiisto)]] * [[Mihály Dénes Katona]] * [[Mór Katona]] * [[Zoltánné Katona Márta Soltész]] * [[Sándor Katz]] * [[Lipót Kauser (juristo)]] * [[Gyula Kautz]] * [[Ármin Kecskeméti]] * [[Gábor Kecskeméti]] * [[Károly Kecskeméti (historiisto)]] * [[Aurél Kecskeméthy]] * [[Mihály Kecskés]] * [[Imre Keéri-Szántó]] * [[János Keglevich]] * [[Zsigmond Keglevich]] * [[Marianna Kékes]] * [[Imre Kelemen]] * [[László Kelemen (advokato)]] * [[Béla Kelényi]] * [[Oszkár Keller]] * [[Judit Kemenczky]] * [[Ferenc Kemény]] * [[G. Gábor Kemény]] * [[Károly Kelecsényi]] * [[László Kelecsényi]] * [[Béla Kelemen (instruisto)]] * [[Béla Kelen]] * [[Albert Kemény]] * [[Endre Kemény]] * [[Gábor Kemény (lingvisto)]] * [[István Kemény (sociologo)]] * [[Lajos Kemény (arkivisto)]] * [[Béla Kempelen]] * [[Anna Kende]] * [[János Kende (premonstrato)]] * [[István Kenedi]] * [[István Kenesei]] * [[Béla Kenéz]] * [[Ernő Kenéz (bibliotekisto)]] * [[Gyula Kenézy]] * [[Ágnes Kenyeres]] * [[Balázs Kenyeres]] * [[Elemér Kenyeres]] * [[Imre Kenyeres (redaktoro)]] * [[Zoltán Kenyeres]] * [[István Kérdő]] * [[János Károly Kerekes]] * [[Ferenc Kerényi]] * [[Grácia Kerényi]] * [[György Kerényi]] * [[Karl Kerényi]] * [[Pál Keresztes (instruisto)]] * [[Ferenc Borgia Kéri]] * [[Jenő Kerpel]] * [[Erika Kertész]] * [[Zsuzsa Kertész]] * [[Ferenc Keserű]] * [[Adorján Kesselyák]] * [[József Keszler]] * [[Pál Keszler]] * [[Tibor Keszthelyi]] * [[Zoltán Keszthelyi]] * [[Aladár Kettesy]] * [[András Keve]] * [[Károly Kétly]] * [[Tivadar Kézmárszky]] * [[Géza Kilényi]] * [[Gyula Kilczer]] * [[Mária Kilényi]] * [[György Király]] * [[Iván Király]] * [[Kinga Júlia Király]] * [[Pál Királyi]] * [[Éva Kis (geografo)]] * [[Sándor Kis]] * [[Imre Kis Pintér]] * [[László Kisbali]] * [[Ákos Kiss]] * [[Albin Ferenc Kiss]] * [[Aranka Kiss]] * [[Arnold Kiss]] * [[Árpád Kiss (kemiisto, 1889)]] * [[Attila Kiss (arkeologo)]] * [[Benedek Kiss]] * [[Csaba Gy. Kiss]] * [[Daisy Kiss]] * [[Endre Kiss]] * [[György Kiss (psikologo)]] * [[György Ádám Kiss]] * [[István Kiss (advokato)]] * [[István Kiss (piaristo)]] * [[János Kiss (esperantisto)]] * [[József Kiss (bibliografo)]] * [[Ernő Kiss Angyal]] * [[László Kiss (politikisto)]] * [[Levente Kiss (biologo)]] * [[István Kiszely]] * [[Péter Kiszl]] * [[Pál Kitaibel]] * [[Emil Klafszky]] * [[Kunó Klebelsberg]] * [[Miksa Klein (rabeno)]] * [[Sándor Klein]] * [[Sándor Károly Klempa]] * [[László Klestinszky]] * [[Zoltán Klie]] * [[Ferenc Klohammer]] * [[Dániel Kmeth]] * [[Károly Kmety]] * [[Ferenc Koch]] * [[Ágnes Kocsis]] * [[Mihály Kocsis]] * [[Éva Kocziszky]] * [[Sándor Koczkás]] * [[Gyula Koczkás]] * [[Gyula Kodolányi]] * [[Károly Kogutowicz]] * [[Béla Kőhalmi]] * [[Zoltán Kolláth]] * [[István Koller]] * [[Károly Pius Koller]] * [[Zoltán Kollonay]] * [[Tamás Koltai]] * [[Virgil Koltai]] * [[Aladár Komját]] * [[Aladár Komjáthy]] * [[Jenő Komjáthy]] * [[Aladár Komlós]] * [[Ferenc Komlóssy (kanoniko)]] * [[Vilmos Komornik]] * [[Géza Komoróczy]] * [[István Konecsni]] * [[Sándor Konek]] * [[Dénes Kőnig]] * [[Sándor Konkoly-Thege]] * [[Jenő Konrád]] * [[Dezső Kontraszty]] * [[Károly Kontrát]] * [[Anikó Kónya]] * [[Judith Koós]] * [[Mária Kopp]] * [[György Koppány (meteologo)]] * [[Frigyes Korányi]] * [[György Korbuly]] * [[Iván Korcsmáros]] * [[György Korda (juĝisto)]] * [[István Koren]] * [[Éva Korenchy]] * [[Adrienne Körmendy]] * [[Tivadar Kormos]] * [[Gyula Kornis]] * [[Ákos Koroknai]] * [[Mihály Korom (historiisto)]] * [[Attila Korompai]] * [[Miklós Richárd Korzenszky]] * [[Géza Körtvélyes]] * [[Gábor Kósa]] * [[György Kosály]] * [[Vera Kósáné Ormai]] * [[Béla Kossányi]] * [[Ignác Kosutány]] * '''[[Lajos Kossuth]]''' * [[Edit Kőszegi]] * [[Frigyes Kőszegi]] * [[Tamás Kőszegi]] * [[Éva Kosztolányi]] * [[Arisztid Kovách]] * [[Márk Antal Kovách]] * [[Ákos Kovács (kuracisto)]] * [[Árpád Kovács (filologo)]] * [[Ilona Kovács (literaturisto)]] * [[Ilona Kovács (psikologo)]] * [[István Kovács (aktoro)]] * [[József Kovács (kirurgo)]] * [[Lajos Kovács (entomologo)]] * [[László Kovács]] * [[Mihály Kovács (piaristo, pli aĝa)]] * [[Sándor Kovács (luterana episkopo)]] * [[Tibor Kovács]] * [[Zoltán Kovács (geografo)]] * [[Magdolna Kövesi]] * [[Árpád Kosztolányi]] * [[Dezső Kosztolányi]] * [[Zoltán Kovács (psikologo)]] * [[Miklós Kovalovszky]] * [[Károly Kőváry]] * [[Zoltán Kőváry]] * [[Dániel Kováts]] * [[Gyula Kováts (juristo)]] * [[János István Kováts]] * [[Lajos Kövér]] * [[Iván Köves]] * [[Radó Kövesligethy]] * [[György Kozarics]] * [[Sándor Kozina]] * [[György Kozma]] * [[Flóra Kozmutza]] * [[Attila Krajcsi]] * [[Alán Kralovánszky]] * [[Jenő Kramár]] * [[Miklós Krámer]] * [[Péter Krasztev]] * [[Ferenc Kratochwill]] * [[Ferenc Krausz]] * [[Béla Krekó (pli aĝa)]] * [[Péter Krekó]] * [[József Andor Krenner]] * [[Géza Krepuska]] * [[Géza Kresz]] * [[Mária Kresz]] * [[Miklós Kretzoi]] * [[Tibor Kristóf]] * [[Sándor Krisztics]] * [[Endre Krolopp]] * [[András Kubacska]] * [[Endre Kubányi]] * [[Lajos Kubányi]] * [[Mihály Kubinszky (episkopo)]] * [[Enikő Kubinyi]] * [[László Kubinyi]] * [[Pál Kubinyi]] * [[Imre Kubovics]] * [[Tamás Gergely Kucsera]] * [[Árpád Kucsman]] * [[Ferenc Kukán]] * [[István Kukorelli]] * [[Zsuzsanna Kulcsár (historiisto)]] * [[Zsuzsanna Kulcsár (psikologo)]] * [[Ferenc Kulin]] * [[László Külkey]] * [[Jenő Béla Kümmerle]] * [[Miklós Kun (historiisto)]] * [[Adolf Kunc]] * [[Lajos Kunffy]] * [[András Kürthy]] * [[Zoltán Kunszt]] * [[Endre Kutassy]] * [[Ida Kutzián]] * [[Ede Kvassay]] {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Profesoroj de Universitato de Budapeŝto]] * [[Listo de studentoj, poste profesoroj en ELTE]] == Fontoj == * [http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150613042928/http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454 |date=2015-06-13 }} * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj de homoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] gz4s3aqfgtz7ar9c3m90b4fem1io0ac 0 529933 9366091 9337371 2026-05-03T19:31:33Z ThomasPusch 1869 9366091 wikitext text/x-wiki Jen listo de [[rektoro]]j en [[Universitato de Budapeŝto]] laŭ aboco (parenteze estas legebla la rektora jaro; la fonto enhavas la kronologian fonton): * {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[György Ádám (fiziologo)]] (1972-1978) * [[Lajos Ádám]] (1946) * [[József Aistleitner]] (1944) * [[Pál Angyal]] (1933) * [[István Apáthy (juristo)]] (1881) == B == * [[Lajos Bakay (kirurgo)]] (1942) * [[Adalbert Barics]] (1785) * [[János Bársony]] (1922) * [[Péter Bellecius]] (1640-1644) * [[Ferenc Bene (kuracisto)]] (1809) * [[Zsolt Beöthy]] (1915) * [[János Berger]] (1880) * [[Henrik Berzeviczy]] (1704-1708) * [[Ede Flórián Birly]] (1841) * [[Dezső Bita]] (1884) * [[István Bognár]] (1896) * [[Károly Böhm (kuracisto)]] (1837) * [[Ádám Brezanóczy]] (1816) * [[Béla Breznay]] (1892) * [[Xavér Ferenc Bruna]] (1810) == C == * [[Maksimilijan Ćolić]] (1788) * [[Lajos Csapody]] (1775) == D == * [[János Dégen]] (1842) * [[Antal Demién]] (1795, 1804) * [[György Demkó]] (1904) * [[János Nepomuk Dercsik]] (1835) * [[János Despotovich]] (1694-1697) * '''[[György Dobronoki]]''' (1735, 1744, la unua rektoro) * [[Alfréd Doleschall]] (1929) * [[Sándor Domanovszky]] (1939) * [[Josip Franjo Domin]] (1797) * [[András Dugonics]] (1787) == E == * [[Ferenc Eckstein]] (1813) * [[Gyula Eörsi]] (1978-1983) * '''[[Loránd Eötvös]]''' (1891) - nomdonanto de la universitato == F == * [[János Teofil Fabini]] (1845) * [[Lipót Fillinger]] (1843) * [[Ernő Fináczy]] (1927) * [[Ádám Fitter]] (1733-1736) * [[József Fodor]] (1894) * [[György Forró]] (1636-1640) * [[Ignác Frank]] (1832) * [[József Frigyesi]] (1945) * [[Izidor Fröhlich]] (1911) * [[József Fülöp (geologo)]] (1984-1990) == G == * [[Antal Genersich]] (1910) * [[Gábor Graff]] (1739-1746) * [[Mihály Gribóczi]] (1668-1672, 1674-1678, 1690) * [[Béni Grosschmid]] (1917) * [[Ferenc Xavér Gyurkovics]] (1782) == H == * [[Imre Hajnik]] (1889) * [[Ferenc Hanuy]] (1920) * [[Péter Hatala]] (1872) * [[Gusztáv Heinrich]] (1903) * [[Mihály Herczegh]] (1897) * [[Pál Hoffmann]] (1877) * [[Keresztély János Horváth]] (1784) * [[Ferenc Hubert]] (1781) * [[Ferenc Hudecz]] (2006-2010) * [[János Hunfalvy]] (1887) == J == * [[András Jaszlinszky]] (1771-1773) * [[Ányos Jedlik]] (1863) * [[Jenő Jendrassik (fiziologo)]] (1882) == K == {{Multkolumna}} * [[Gábor Kapi]] (1709, 1713-1716) * [[Gyula Kautz]] (1873) * [[János Kazy (jezuito)]] (1736-1739) * [[János Kecskeméti]] (1697-1700) * [[Ferenc Xavér Kecskés]] (1730-1733) * [[Zsigmond Keglevich]] (1771) * [[Imre Kelemen]] (1798, 1808) * [[Béla Kenéz]] (1937) * [[Balázs Kenyeres]] (1934) * [[István Keresztes]] (1645-1649) * [[Bálint Kéri]] (1762-1765) * [[Ferenc Borgia Kéri]] (1752-1755, 1759-1762) * [[Károly Kétly]] (1902) {{Kolumnorompo}} * [[Ferenc Kiris]] (1722-1726) * [[Árpád Béla Kisfaludy]] (1901) * [[János Kiss (esperantisto)]] (1912) * [[István Klinger]] (1888) * [[István Klinghammer]] (2000–2006) * [[Sándor Konek]] (1869) * [[Frigyes Korányi]] (1886) * [[Mihály Korbélyi]] (1811) * [[Gyula Kornis]] (1935) * [[Sándor Ajtai Kovách]] (1906) * [[József Kovács (kirurgo)]] (1874) * [[Gyula Kováts (juristo)]] (1913) * [[János Krobót]] (1826) * [[Ferenc Kunics]] (1748-52, 1756-60) {{Finmultkolumna}} == L == * [[Lajos Láng (statistikisto)]] (1905) * [[János Fortunát Lang]] (1815) * '''[[György Zsigmond Lakits]]''' (1772, la unua sekulara rektoro) * [[Ferenc Laubhaimer]] (1876) * [[Ágost Lechner]] (1885) * [[József Lenhossék]] (1878) * [[Mihály Ignác Lenhossék]] (1817) * [[Mihály Lenhossék]] (1914) * [[Béla Lengyel (1844)]] (1895) * [[János Lippay]] (1644-1646) == M == * [[Tivadar Margó]] (1879) * [[Sámuel Márkfi]] (1860) * [[Mátyás Antal Markovics]] (1789, 1801) * [[Pál Markovics]] (1824) * [[Béla Mauritz]] (1943) * [[Barna Mezey]] (2010-2016) * [[Géza Mihalkovics]] (1898) * [[Ákos István Mihályfi]] (1916) * [[József Mitterpacher]] (1780) * [[Lajos Mitterpacher]] (1800) * [[Gyula Moór]] (1945) * [[Ernő Emil Moravcsik]] (1918-9) == N == * [[István Nagy (rektoro)]] (1778) * [[Károly Nagy (fizikisto)]] (1966-1972) * [[Ákos Navratil]] (1941) * [[Lajos Nékám (1868)]] (1930) * [[Gyula Németh]] (1947-1949) * [[Gábor Nittray]] (1778) == O == * [[Gyula Ortutay]] (1957–1963) * [[Ferenc Osvald]] (1839) == P == * [[Márton Palkovich]] (1648-1652, 1654-1658) * [[Arnold Pataky]] (1936) * [[András Patai]] (1746-1749) * [[Tivadar Pauler]] (1861) * [[Gedeon Petz]] (1931-32) * [[János Pollák]] (1868) * [[Emil Ponori Thewrewk]] (1899) * [[Ádám Ignác Prandt]] (1773) * [[Hugó Preisz]] (1926) * [[János Prileszky]] (1768, 1770) == R == * [[Sámuel Rácz]] (1793) * [[György Raicsáni]] (1725-1729) * [[Rajmund Rapaics (kanoniko)]] (1900) * [[Ferenc Rausch]] (1791) * [[János Reisinger]] (1825) * [[Alajos Roder]] (1867) * [[József Rötth]] (1828) * [[Nepomuk János Rupp]] (1866-1867) == S == {{Div col|cols = 2}} * [[Gyula Sághy]] (1909) * [[Ignác Sauer]] (1862) * [[Mihály János Sax]] (1812) * [[Lajos Schedius]] (1834) * [[János György Schmidt]] (1817) * [[Miklós Schmitth]] (1765, 1767) * [[Mihály Schoretits]] (1783) * [[Aladár Schnierer]] (1893) * [[József Antal Schönbauer]] (1799) * [[István Schönvisner]] (1794) * [[György Schopper]] (1864) * [[Vilmos Schulek]] (1890) * [[Antal Schütz]] (1940) * [[László Sennyey]] (1771-1775, 1786-1790, 1700-1702) * [[István Sőtér]] (1955, 1963-1966) * [[János Schuster]] (1821) * [[Ignác Stáhly]] (1829) * [[Ferdinánd Károly Stipsics]] (1796, 1802, 1805) * [[Tamás Stockinger]] (1870) * [[József Szabó (geologo)]] (1883) * [[Miklós Szabó (arkeologo)]] (1993-1999) * [[Gáspár Szarka]] (1677-1681) * [[György Székely (historiisto)]] (1956) * [[István Székely (eklezia verkisto)]] (1908) * [[Márton Szentiványi (jezuito)]] (1690-1694) * [[Márton Szentmiklósi]] (1925) * [[József Szinnyei (lingvisto)]] (1923) * [[István György Szűts]] (1806) {{Div col end}} == T == * [[Lajos Tamás]] (1953-1955) * [[Lőrinc Tapolcsányi]] (1719-1721, 1728-1730) * [[Károly Than]] (1875) * [[Ákos Timon]] (1921) * [[Ferenc Toldy]] (1871) * [[Ádám Tomcsányi]] (1822) * [[Aurél Török]] (1907) * [[Imre Trencsényi-Waldapfel]] (1950–1953) * [[József Trikál]] (1932) * [[Zakariás Ignác Trinkelius]] (1658-1661) * [[Venceslav Trnka]] (1786) * [[József Tumpacher]] (1819) * [[Juraj Turković]] (1653-1654) == V == * [[Elemér Vadász]] (1949) * [[László Vass]] (1827) * [[Tamás Vécsey]] (1901) * [[Lajos Vékás (juristo)]] (1990-1993) * [[János Veleczky]] (1833) * [[Tibor Verebélÿ]] (1938) * [[József Verney]] (1846, 1847) * [[Miklós Világhy]] (1956) * [[Antal Virozsil]] (1840, 1849-1860) * [[Ferenc Vizkelety]] (1836, 1844) * [[Mátyás Vuchetich]] (1820) == W == * [[Ferenc Weiss]], (1774) * [[Jakab Wenner]] (1710-1713) * [[Gusztáv Wenzel]] (1865) * [[József Jakab Winterl]] (1790) * [[József Wolfstein]] (1838) * [[Alajos Wolkenberg]] (1928) == Z == * [[János Zanger]] (1702-1705) * [[János József Zelenay]] (1776) * [[Aladár Zubriczky]] (1924) == Mankantaj rektoroj == • Szabó Alajos János (1847/48) • Fischer Bertalan (1831/32) • Faliczky Mihály (1830/31) • Batthyány Alajos (1823/24) • Stipsics A. Emmánuel (1814/15) • Vrana István (1807/08) • Trenka Mihály (1803/04) • Stuhr József (1792/93) • Horváth András (1715/16–1718/19) • Páhy János (1707/08–1708/09) • Vid László (1684/85–1686/87) (1664/65–1668/69) • Bánki János (1681/82–1684/85) • Juranits Márton (1661/62–1663/64) == Fontoj == * [http://www.elte.hu/rektorok plena listo hungare] (la listo sekvas la kronologion) [[Kategorio:Listoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] 5h6jlbrcw6p90i76aszr81qoyzy6u61 0 530024 9366451 9365587 2026-05-04T09:02:26Z Wheatley2 216749 9366451 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Donald Trump |dosiero = |vico = [[Listo de prezidantoj de Usono|45-a]] |ofico = [[Prezidanto de Usono]]<br /> | venanta post = | de = [[20-a de januaro]] [[2017]] | ĝis = [[20-a de januaro]] [[2021]] |antaŭulo = [[Barack Obama]] | vicprezidento = [[Mike Pence]] |sekvanto = [[Joe Biden]] | vico2 = [[Listo de prezidantoj de Usono|47-a]] | ofico2 = [[Prezidanto de Usono]] | de2 = [[20-a de januaro]] [[2025]] | ĝis2 = | vicprezidento2 = [[James David Vance]] | antaŭulo2 = [[Joe Biden]] | sekvanto2 = |dato de naskiĝo = {{naskiĝdato kaj aĝo|1946|6|14}} |loko de naskiĝo = [[Novjorko]], [[Novjorkio]], {{USA}} |partio = [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikano]] |edzo/ino = [[Melania Trump]] |okupo= <!--[[politikisto]] --> |alma_mater = [[Universitato de Fordham]] <br /> [[Universitato de Pensilvanio]] |religio = [[presbiteriismo|presbiteriisto]] |subskribo = Donald Trump Signature.svg |}} '''Donald John Trump''' ({{prononco|Donald Ĝon Tramp}}, [[Angla lingvo|angle]] prononcita [[Internacia Fonetika Alfabeto|ˈdɒnəld_dʒɒn_trʌmp]]) (naskiĝis la {{daton|14|junio|1946}} en [[Novjorko]], [[Novjorkio]], [[Usono]]) estis la 45-a [[Prezidento de Usono]] de 2017 ĝis 2021, grandskala posedanto de tero kaj konstruaĵoj, miliardulo, iama stelulo en televida filmserio (lia stelo estas sur la [[Trotuaro de famo en Holivudo]], [[Los-Anĝeleso (Kalifornio)|Los-Anĝeleso]], [[Kalifornio]]). En la Prezidentaj Balotoj la [[8-an de novembro]] 2016 li ricevis preskaŭ tri milionojn malpliajn da voĉdonoj ol sia oponanto de la [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]] [[Hillary Clinton]], sed venkis per rezulto 306 kontraŭ 232 elektant-voĉoj.<ref name="spiegel.de">http://www.spiegel.de/politik/ausland/donald-trump-gewinnt-die-us-wahl-2016-a-1120397.html</ref><ref name=nymag/> La decidan voĉdonadon por nova [[Prezidento de Usono]] faris la pli ol 500 prezident-elektantoj la 19-an de decembro 2016. Li estos la kvara usona prezidanto, kiu gajnis per la [[Elektantaro (Usono)|elektantaro]] sen gajni la plimulton da individuaj voĉdonoj. La diferenco (2 864 974 individuaj voĉdonantoj) estis la dua plej granda el la kvar fojoj, kiam tio okazis, kaj la plej granda post 1824.<ref name=nymag>{{citaĵo el ĵurnalo|url=http://nymag.com/daily/intelligencer/2016/12/the-final-final-final-results-for-the-popular-vote-are-in.html|titolo=The Final, Final, Final Results for the Popular Vote Are In|verko=New York Magazine|aŭtoro=Ed Kilgore}}</ref> Li ekoficis kiel 45-a [[Prezidento de Usono]], la {{daton|20|januaro|2017}}, kaj la ofico daŭris ĝis la {{dato|20|januaro|2021}}. Post venko en dua prezidanta baloto fine de 2024, li ekoficis kiel 47-a [[Prezidento de Usono]], la {{daton|20|januaro|2025}}, kaj la ofico laŭplane daŭru ĝis la {{dato|20|januaro|2029}}. == Deveno de avoj == <!--[[Dosiero:Friedrich Trump Family (retouched B).jpg|eta|La foto de la antaŭuloj de Donald Trump el la jaro 1918. De la maldekstra flanko: Fred Trump (patro, la kunkreinto de la Trump-Kompanio), Frederick Trump (lia avo), Elizabeth (onklino), Elizabeth Christ Trump (avino, kunkreintino de la Trump-Kompanio) kaj John G. Trump (onklo, fizikisto kaj inventisto)]]--> Ĉiuj liaj avoj devenas de [[Eŭropo]]. Lia avo, Frederick Trump, naskiĝis en Germanio, en la komunumo [[Kallstadt]] (tiam, en [[reĝlando Bavario]]) en 1869. Li elmigris el la Germana Regno en la jaro 1885, tiam sub la nomo ''Friedrich Trumpf''<ref>aŭ ''Drumpf'' laŭ ne konfirmita aserto de Gwenda Blair en ŝia libro ''The Trumps''</ref>, sed poste li komencis skribi la nomon en angligita formo, ''Trump''; li ŝanĝis ankaŭ sian antaŭnomon al ''Frederick''. Lia patrino naskiĝis en [[Foraj Hebridoj]] en [[Skotlando]] kiel ''Mary Anne MacLeod''. == Agado en politiko == [[dosiero:Trump 2000 (opaque).png|maldekstre|eta|Logoo de la unua prezidenta kampanjo de Donald Trump en 2000 por la [[Reforma Partio de Usono|Reformpartio]]]] Dum la jaroj 1964–1987 li estis ano de [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]], de la jaro 1987 ĝis 1999 de la [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikana Partio]], poste en la '''Partio de Reformoj'''. En 2001, li revenis al [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]], kaj en 2009 li denove aniĝis al la [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikana Partio]]. Dum la jaroj 2011-2012 li estis senpartia, kaj poste li aniĝis al la [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikana Partio]]<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.oregonlive.com/opinion/index.ssf/2016/04/donald_trumps_resume_opinion.html |titolo=Donald Trump's resume |eldoninto=oregonlive.com }}</ref>, kies ano li ĝis nun estas. En la jaro 2015, li estis en la [[Listo de miliarduloj]] en la loko 405, laŭ la revuo "Forbes". Lia havaĵo estas ĉirkaŭ 4 miliardoj da usonaj dolaroj<ref>http://www.forbes.com/profile/donald-trump/</ref>. == Prezidenta kampanjo, 2016 == [[Dosiero:Trump-Pence 2016.svg|eta|eta|maldekstra|emblemo de la Prezidenta Kampanjo 2016 de Donald Trump, kun la slogano "Igu Usonon denove grandan" (Make America Great Again)]] [[Dosiero:ElectoralCollege2016.svg|eta|maldekstra|365px|Mapo kun la rezultoj de la Prezident-balotoj 2016]] Trump anoncis sian kampanjon la 16-an de junio 2015, kune kun la kampanja devizo ''Make America Great Again'' ("igu Usonon denove granda").<ref>{{citaĵo el gazeto |url=http://time.com/3923128/donald-trump-announcement-speech/ |titolo=Here's Donald Trump's Presidential Announcement Speech |dato=16-a de junio 2015 |verko=Time}}</ref> Li estis en la komencaj fazoj de la elektoprocezo la plej sukcesa el la respublikanaj kandidatoj, gajninte pli da voĉoj en [[Nov-Hampŝiro]], [[Sud-Karolino]], kaj [[Nevado]] ol iu ajn el la aliaj, kaj en [[Iovao]] atinginte la duan rangon (post [[Ted Cruz]]). Lian kandidatecon subtenis interalie du respublikanaj ŝtatestroj, nome [[Chris Christie]] (Nov-Ĵerzejo) kaj [[Paul LePage]] (Majno) kaj du respublikanaj kongresanoj [[Chris Collins]] (Nov-Jorkio) kaj [[Duncan D. Hunter]] (Kalifornio),<ref>[[:en:Donald Trump#cite note-269|Gubernatorial endorsements]]</ref>, kaj la eks-ŝtatestrino de [[Alasko]] (kaj en 2008 vicprezidenta kandidato) [[Sarah Palin]].<ref>[http://www.nytimes.com/2016/01/20/us/politics/donald-trump-sarah-palin.html?_r=0 "Sarah Palin Endorses Donald Trump, Rallying Conservatives"]. ''The New York Times''. 19an de Januaro, 2016.</ref> Trump ricevis multe da tutmonda atento pro siaj komentoj pri sendokumentaj enmigrintoj en Usono, pro sia promeso perforte igi [[Meksiko]]n pagi muron inter la du landoj, kaj pro sia promeso bari islamanojn de la rajto enveni la landon. Diversaj aŭtoroj rimarkis, ke li profitis [[dekstra aŭtoritatemo|aŭtoritatemajn dekstrulojn]] en sia prezidenta klopodo de 2016.<ref>{{citaĵo el la reto|persona nomo=Amanda|familia nomo=Taub|url=http://www.vox.com/2016/3/1/11127424/trump-authoritarianism|titolo=The rise of American authoritarianism|dato=March 1, 2016|retejo=[[Vox.com]]|eldonejo=Vox Media|alirdato=September 22, 2016}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=http://thefederalist.com/2016/02/29/5-reasons-every-american-should-oppose-donald-trump/|titolo=5 Reasons Every American Should Oppose Donald Trump|aŭtoro=Paul David Miller|dato=February 29, 2016|retejo=thefederalist.com|eldonejo=The Federalist|alirdato=September 22, 2016}}</ref> En la Prezidentaj Balotoj la 8-an de novembro 2016 li venkis per rezulto je 290 kontraŭ 217 elektist-voĉoj la kontraŭ-kandidaton de la [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]], [[Hillary Clinton]]<ref name="spiegel.de"/>. La decidan voĉdonadon por nova [[Prezidento de Usono]] faris la pli ol 500 prezident-elektistoj la 19-an de decembro [[2016]]. == Kabineto de Donald Trump == [[Dosiero:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|eta|maldekstra|Donald J. Trump dum la ĵurado, la 20-an de januaro 2017, apude de li staras la [[Unua Damo de Usono]] [[Melania Trump]]]] [[Dosiero:Trump first day as President.jpg|eta|maldekstra|Prezidento Donald Trump dum la subskribo de dekreto pri lia nova kabineto]] La vicprezidento de [[Usono]] estis [[Mike Pence]]. Rex Tillerson (la eks-prezidanto de la konzerno ExxonMobil) unue estis [[Usona Sekretario de Ŝtato]] (la 13an de marto 2018 Donald Trump proponis Mike Pompeo kiel lian posteulon), generalo [[James N. Mattis]] la defend-ministro, la labor-ministro estis [[Andrew Puzder]], la ĉefo de la Agentejo de Medi-protektado estis [[Scott Pruitt]], [[Rick Perry]] estis la Ministro pri Energetiko kaj la ĉefo de la Departemento pri Urbanizado estis [[Ben Carson]], [[Steven Mnuchin]] la [[Usona Sekretario de la Trezorejo]] kaj la usona politikistino ĉindevena [[Elaine Chao]], la ministrino pri transporto. Ĝenerala Prokuroro estis nomumita la senatano de la Ŝtato [[Alabamo]] [[Jeff Sessions]]. En la administrado de Donald Trump estos ankaŭ multaj militoficiroj, i.a. [[Stephen Bannon]] (la ĉefa konsultanto de la [[Prezidento de Usono]]), emerita generalo [[Joseph Keith Kellogg]] (la alia konsultanto de la [[Prezidento de Usono]] pri la nacia sekureco) kaj Mike Pompeo (nomumita por la ĉefo de [[Centra Informokapta Agentejo]] / [[CIA]]; la 13an de marto Prezidento Donald Trump nomumis lin por la posteno de [[Usona Sekretario de Ŝtato]]). Nova ambasadorino de [[Usono]] ĉe [[UN]] estis [[Nikki Haley]]. Sufiĉe dum mallonga tempo li renkontiĝis kun [[Prezidento de Pollando]] [[Andrzej Duda]]. La usona politikisto dankis pro la apogvoĉoj de poloj loĝantaj en [[Usono]], kaj ambaŭ prezidentoj interŝanĝis la invitojn al siaj landoj. La {{daton|24|9|2019}} la prezidantino de la [[Usona Domo de Reprezentantoj|malsupra ĉambro]] de la [[Usona Kongreso]] [[Nancy Pelosi]] anoncis [[:n:Enketo pri la eksigo de Trump|elpostenigan enketon]] pri la konduto de la usona prezidanto Donald Trump. Tion kaŭzis lia konversacio kun la ukraina prezidanto [[Volodimir Zelenskij]], okazinta la {{daton|25|7|2019}}, post la parlamenta baloto en [[Ukrainio]], dum kiu venkis la partio de Volodimir Zelenskij. Ĝi estis [[:n:Stenografiaĵo de konversacio inter Donald Trump kaj Volodimir Zelenskij estas publikigita|malsekretigita kaj publikigita]] la {{daton|26|9}}. La {{daton|31|10}} la malsupera ĉambro de la usona parlamento, la Domo de Reprezentantoj, voĉdonis por [[:n:Enketo pri la eksigo de Trump oficiale malfermiĝis|permesi publikan enketon]] pri la eksigo de Donald Trump. Tamen la {{daton|5|2|2020}} li estis [[:n:Donald Trump estis senkulpigita de la usona parlamento|senkulpigita pri ĉiuj akuzoj]]. Oni taksis lin senkulpa pri la unua akuzo de trouzo de lia potenco je 52 voĉdonoj kontraŭ 48, kaj pri dua akuzo de obstrukco al la Kongreso, 53 kontraŭ 47. Donald Trump malakceptis sian malvenkon en la balotado por prezidento, kiu enpostenigis [[Joe Biden]]. Sekve li estis kuraĝiginta [[Atako kontraŭ la Kapitolo de Usono|atakon al la Kapitolo]]. == Prezidenta kampanjo, 2020 == Trump kandidatiĝis por dua oficperiodo en la prezidanta elekto de 2020, sed malvenkis kontraŭ la Demokrata kandidato Joe Biden. Antaŭ, dum kaj post la elekto, Trump kaj multaj aliaj Respublikanoj okupiĝis pri agresema kaj senprecedenca provo renversi la balotrezultojn kaj defii ilian [[legitimeco]]<nowiki/>n, asertante ĝeneraligitan [[balotfraŭdo]]<nowiki/>n. Eĉ antaŭ la elekto, Trump rifuzis akcepti la rezulton se li malvenkus. Li kaj liaj subtenantoj disvastigis [[Konspira teorio|konspirajn teoriojn]], provis influi la balotkalkulon en ŝanceliĝantaj ŝtatoj, kaj influis oficistojn en la militistaro kaj la ministerioj Justico kaj Defendo por interveni en la elekto. Fine, subtenantoj de Trump sturmis la Kapitolon. Ĉi tiuj agoj estis priskribitaj de multaj kiel puĉoprovo. Malgraŭ la malakcepto de liaj asertoj en la tribunaloj, Trump daŭre asertis, ke li venkis en la elekto. Donald Trump forlasis la Blankan Domon la 20-an de januaro kaj ne ĉeestis la inaŭguron de Joe Biden. Tradicie, ĉiu eksiĝanta prezidanto ĉeestas la inaŭguron de sia posteulo; tamen, Trump okazigis adiaŭan feston por si mem en la mateno de la 20-a de januaro kaj flugis al [[Mar-a-Lago]]. Daŭre Trump rifuzis rekoni la rezulton de la voĉdonado kaj la venkon de sia defianto, anoncante jurajn apelaciojn pro supozata fraŭdo. Ĉiuj apelacioj, inkluzive de la kazo ''Teksaso kontraŭ Pensilvanio'', estis malakceptitaj de la kompetentaj juraj instancoj. Pro lia incito al la protestantoj, kiu kondukis al la sturmo de la Kapitolo la 6-an de januaro 2021  li estis denove akuzita pro "[[incito]] al ribelo", iĝante la sola prezidanto en la historio de la lando, kiu estis submetita al du akuzoj pri akuzoproceduroj , kvankam li estis absolvita en ambaŭ kazoj.  Tamen, en decembro 2022, la komisiono esploranta la okazaĵojn de Kapitola Monteto rekomendis, ke Trump estu krime procesigita pro akuzoj pri malhelpado de oficiala procedo, [[konspiro]] kontraŭ Usono kaj incito al ribelo. == Prezidenta kampanjo, 2024 == [[Dosiero:Trump-Vance presidential campaign logo.svg|eta|maldekstra|emblemo de la Prezidenta Kampanjo 2024 de Donald Trump, kun la sama slogano de 2016 "Igu Usonon denove grandan" (Make America Great Again)]] Donald Trump estis pafita en la dekstra orelo la 13-an de julio 2024, dum kampanjkunveno por lia reelekto proksime de [[Butler (Pensilvanio)|Butler]], [[Pensilvanio]].<ref>{{Cite web|first=Edward|last=Helmore|title=Trump rally shooting live: FBI names 'subject involved' in assassination attempt|url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2024/jul/13/trump-rally-gun-shots-pennsylvania-latest-updates|work=[[The Guardian]]|date=14a de julio 2024|access-date=13, 2024|archive-date=14a de julio 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714015033/https://www.theguardian.com/us-news/live/2024/jul/13/trump-rally-gun-shots-pennsylvania-latest-updates|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|first1=Jeremy|last1=Herb|first2=Jeff|last2=Zeleny|first3=Holmes|last3=Lybrand|first4=Evan|last4=Perez|title=Trump injured in shooting at Pennsylvania rally|url=https://www.cnn.com/2024/07/13/politics/trump-injured-pennsylvania-rally/index.html|work=[[CNN]]|date=14 julio 2024|access-date=14a de julio 2024|archive-date=14 julio 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714001239/https://www.cnn.com/2024/07/13/politics/trump-injured-pennsylvania-rally/index.html|url-status=live}}</ref><!-- Uzu nur la frazon "proksime de Butler, Pensilvanio", por eviti redaktomiliton pri ĉu mencii Connoquenessing Township kaj Meridian, la du urbojn inter kiuj la mitingo estis --> Li venkis fine de 2024 en la prezidentaj balotoj por iĝi prezidanto ekde januaro 2025. [[Elon Musk]] de tiam aperis kiel ĉefa aliancano. Jam de la komenco Trump montriĝis preta trudi sian politikon. Kiam li sukcesis venki en balotado por iĝi prezidanto ekde 2025, kaj jam dum la lastaj monatoj de 2024 ripete li faris deklarojn, ke li klopodos rekuperi la kontrolon de la [[Panama kanalo]] por Usono, kun la ekskuzo, ke vorko iam farita de Usono fakte estas nun profito por ĉina ekonomio. Tiu deklaro kongruis kun samaj montroj de usona ekspansiismo, kiel la intenco de Trump akiri [[Gronlando]]n, aligi [[Kanado]]n kiel nova subŝtato usona aŭ alinomi la [[Golfo de Meksiko|Golfon de Meksiko]] kiel Golfo de Ameriko, en la usona tendenco kompreni Amerikon kiel Usonon.<ref>[https://www.publico.es/internacional/eeuu/trump-airea-anhelos-expansionistas-descarta-emplear-ejercito-controlar-canal-panama-groenlandia.html Trump airea sus anhelos expansionistas y no descarta emplear el Ejército para controlar el Canal de Panamá y Groenlandia] [[Público]], 7an de januaro 2025, alirita la 8an de januaro 2025.</ref> == Politika ideologio == Pluraj aŭtoroj identis la subtenantojn de Trump kun la movado "alternativa [[politika dekstro|dekstro]]" ([[alt-right]]), kiu estas ligata al [[blanka naciismo]].<ref name="WPechoes">{{citaĵo el ĵurnalo|familia nomo=Ohlheiser|persona nomo=Abby|titolo=Anti-Semitic Trump supporters made a giant list of people to target with a racist meme|url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/06/03/anti-semitic-trump-supporters-made-a-giant-list-of-people-to-target-with-a-racist-meme/|ĵurnalo=The Washington Post|dato=June 3, 2016}}</ref><ref name="Beast">{{citaĵo el ĵurnalo |aŭtoro=Betsy Woodruff |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/12/03/rush-limbaugh-s-favorite-new-white-power-group.html |titolo=Rush Limbaugh's Favorite New White-Power Group |eldonejo=The Daily Beast |dato= |accessdate=February 5, 2016}}</ref> Li estas ankaŭ identigita kun [[prakonservismo]], ideologio aperinta (malgraŭ sia nomo) dum la finaj jaroj de la [[malvarma milito]]. Laŭ politika enketisto [[Bruce Wilson]], "Trump antaŭenigas kernajn prakonservismajn politikojn, projektitaj en 'The Next Conservatism' — rekonstruado de [[infrastrukturo]], [[protektismo|protektismaj]] komercaj [[tarifo]]j, sekurigo de la [[landlimo]]j kaj ĉesigo de enmigrado, sendanĝerigo de indikitaj internaj malamikoj, kaj [[izolismo]]."<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.salon.com/2016/07/16/donald_trumps_weaponized_platform_a_project_three_decades_in_the_making/|titolo = Donald Trump’s weaponized platform: A project three decades in the making| retejo = [[Salon (website)|Salon]]| dato = July 16, 2016| familia nomo= Rosenberg| persona nomo=Paul}}</ref> ==Familia vivo== [[Dosiero:Donald Trump and Melania Trump at Liberty Ball Inauguration 2017.jpg|eta|maldekstra|Donald J. Trump, la 45-a [[Prezidento de Usono]] kun la [[Unua Damo de Usono]] [[Melania Trump]] en la Balo de Libereco dum la Inaŭgura Tago]]La unua edzino [[Ivana Trump]] (naskita kiel '''Ivana Marie Zelníčková''' la {{daton|20|februaro|1949}}) estas ĉeĥe naskita uson-enmigrinta [[manekeno]] kaj verkisto. Ŝi estas konata ĉefe kiel la unua edzino (1977–1992) de sia dua edzo, Donald Trump kaj la patrino de tri el liaj kvin idoj (Donald Trump la juna, Ivanka Trump, kaj Eric Trump). Ŝia unua edzo estis Alfred Winklmayr (1971–1973 aŭ 1976), kaj post Trump (kies familian nomon ŝi plu tenas) sekvis Riccardo Mazzucchelli (1995–1997) kaj Rossano Rubicondi (2008–2009). Ŝi naskiĝis en la [[Moravio|moravia]] urbo [[Zlín]]. Ŝi ricevis universitatan gradon ([[Magistro|magistran]]) pri [[Korpa trejnado]] de la praga [[Universitato de Karolo]]. Ŝi forlasis [[Ĉeĥoslovakio]]n kaj transloĝiĝis al [[Montrealo]], kaj poste migris al [[Novjorko]] por reklami la [[Somera Olimpiko 1976|montrealan Olimpikon]]. Tie ŝi ekkonis kaj edzigis s-ron Trump. [[Ivana Trump]] estas konata ĉefe kiel la unua edzino (1977–1992) de sia dua edzo, Donald Trump kaj la patrino de tri el liaj kvin idoj (Donald la juna, Ivanka, kaj Eric). [[Marla Maples]] estas usona aktorino kaj de 1993 ĝis 1999 ŝi estis la (dua sinsekva) edzino de Donald Trump; en 1993 antaŭ ol ili geedziĝis, ŝi naskis lian duan filinon (kvaran infanon) Tiffany. [[Melania Trump]] (nasknomo: Melania Knavs aŭ Melania Knauss, ŝi naskiĝis la 26an de aprilo 1970 en [[Sevnica]], [[Slovenio]] (tiam en [[Jugoslavio]], kaj ŝi parolas [[Poligloto|kvin lingvojn]] flue (slovenan, serban, germanan, francan, anglan) estas juvelartistino kaj [[Manekeno (modelo)|eks-manekeno]] kaj (ekde 2005) la tria edzino de Donald Trump kaj la patrino de lia kvina infano, Barron. Post manekena kariero en [[Parizo]] kaj [[Milano]], ŝi transloĝiĝis al [[Usono]], kaj en 2006 civitaniĝis. De la {{dato|20|januaro|2017}} ĝis la {{dato|20|januaro|2021}} ŝi estis la [[Unua Damo de Usono]]. <gallery> Dosiero:Trump CAUCUS (24471521350).jpg|Donald Trump kun familio. Dosiero:Ivana Trump.jpg|[[Ivana Trump]], la unua edzino de Donald Trump, foto el la jaro 2007. Dosiero:Marla Maples LF crop.jpg|[[Marla Maples]], la dua edzino de Donald Trump, foto el la jaro 2007. Dosiero:Melania Trump 2006-09-27.jpg|[[Melania Trump]], la tria edzino de Donald Trump, foto el la jaro 2006. Dosiero:Melania Trump 2011.jpg|[[Melania Trump]], la tria edzino de Donald Trump, foto el la jaro 2011. Dosiero:Melania Trump Official White House Portrait.jpg|[[Melania Trump]], la [[Unua Damo de Usono]] (la tria edzino de Donald Trump). Dosiero:Trump CAUCUS (24767060615).jpg|Ivanka Trump la unua filino de Donald Trump, [[Iowa]], foto el la jaro 2016. Dosiero:Donald Trump, Jr. (30309613870).jpg|Donald Trump la juna, la unua filo de Donald Trump. Dosiero:Eric Trump RNC July 2016 (cropped).jpg|Eric Trump, la dua filo de Donald Trump. Dosiero:Tiffany Trump RNC July 2016.jpg|Tiffany Trump, la dua filino de Donald Trump. </gallery> == Gravaj politikaj atingoj == [[Dosiero:Kim and Trump shaking hands at the red carpet during the DPRK–USA Singapore Summit.jpg|eta|maldekstra|[[Prezidento de Usono]] Donald Trump kaj [[Kim Ĝong-un]] Ŝtatestro de Norda Koreio, [[Ĉefkomandanto]] de la [[Koreia Popola Armeo]], kaj [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Laborista Partio de Koreio]] dum la renkontiĝo en [[Singapuro]], la 12an de junio 2018]] [[Dosiero:Bilateral meeting with respective delegations during the DPRK–USA Singapore Summit (2).png|eta|dekstra|La renkontiĝo de la delegacioj de [[Usono]] kun Donald Trump kaj de [[Nord-Koreio]] kun [[Kim Ĝong-un]]]] [[Dosiero:Trump and Kim shaking hands in the summit room.jpg|eta|maldekstra|[[Kim Ĝong-un]] kaj Donald Trump dum la inter kvar-okula renkontiĝo (sen atestantoj)]] [[Dosiero:President Donald J. Trump Leads a Bilateral Meeting with President Andrzej Duda, July 6, 2017.jpg|eta|Donald Trump kaj [[Prezidento de Pollando]] [[Andrzej Duda]] kun siaj delegacioj en la Reĝa Kastelo en [[Varsovio]], la 6an de julio 2017]] La 12an de junio 2018 en [[Singapuro]] li renkontiĝis kun [[Kim Ĝong-un]] (Ŝtatestro de Norda Koreio, [[Ĉefkomandanto]] de la [[Koreia Popola Armeo]], kaj [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Laborista Partio de Koreio]]), rezulte oni subskribis la enirpermesan interkonsenton kaj anoncis la sekvontan renkontiĝon, i.a. la viziton de [[Kim Ĝong-un]] en la [[Blanka Domo (Vaŝingtono)]] ([[Usono]]). == Ekstera politiko == === Kubo === Estis likviditaj ĉiuj atingoj en interŝtataj rilatoj faritaj de la antaŭa prezidanto [[Barack Obama]]. Estas malpermesitaj [[:n:Donald Trump starigis novajn sankciojn kontraŭ Kubo|importado de rumo kaj cigaroj]], kaj restado de la usonanoj en 433 hoteloj, posedataj de la kuba ŝtato. Estas malpermesitaj ankaŭ la tiel nomataj "edukaj vojaĝoj homo-al-homo", ebligintaj al usonanoj veni al Kubo ekster turisma grupo kaj konatiĝi kun la lando memstare. La usonanoj ne plu rajtas veni al Kubo ankaŭ por partopreni en profesiaj renkontiĝoj, sportaj kaj artaj eventoj kaj konferencoj. Por vojaĝi al la lando ili devas ĉiufoje peti specialan licencon. Usona hotelreto [[Marriott International]] estis ordonita ĉesigi operaciojn en Kubo. Posedata de ĝi kompanio Starwood Hotels estis la unua usona hotela firmao, kiu komencis agadon en la insulo post la Kuba revolucio en 1959. Laŭdire ĉio ĉi estas farita por igi la kuban reĝimon fari demokratiajn reformojn kaj helpi al la ordinaraj kubanoj. Tamen politologoj konsideras tion provo atingi aliajn celojn: igi Kubon rezigni je subteno de la reĝimo de [[Nicolás Maduro]] en [[Venezuelo]] kaj ricevi voĉojn de kubaj enmigrintoj, opoziciaj al la nuna kuba registaro. === Siria enlanda milito === Donald Trump daŭrigis politikon direktitan kontraŭ la reĝimo de la [[Sirio|siria]] prezidanto [[Baŝar al-Asad]] kaj subtenis opoziciajn grupojn, sed klopodis laŭeble limigi partoprenon de la [[Armitaj Fortoj de Usono|usona armeo]] en la [[Siria enlanda milito|milito]]. Li plu promesis subteon ankaŭ al la siriaj [[kurdoj]], kiuj estis aliancanoj de Usono en la lukto kontraŭ la [[Islama Ŝtato]] kaj grave kontribuis al liberigo de la nord-orienta regiono [[Roĵavo]]. Tamen komence de [[oktobro 2019]] la prezidanto subite anoncis [[:n:Turkio atakis kurdojn en Sirio post foriro de la usonaj trupoj|tujan fortiriĝon]] de la usonaj trupoj el Sirio, kio ebligis al la [[Turkio|turka]] armeo komencis operacon kontraŭ la siriaj kurdoj en Roĵavo. Tiu decido elvokis grandan indignon ne nur ĉe la kurdoj, kiuj deklaris ke Usono denove fiuzis kaj perfidis ilin, sed ankaŭ ĉe ambaŭ usonaj partioj, reprezentitaj en la Usona Kongreso. Sian decidon li klarigis per deziro revenigi hejmen la usonajn soldatojn kaj ne plu partopreni lokajn konfliktojn, kiuj ne koncernas la usonajn interesojn. Tamen la sekvan tagon li sendis almenaŭ 3 mil soldatojn al [[Sauda Arabio]], kondukante al akuzoj pri pluaj malkohereco kaj malhonestaj pravigoj.<ref>[https://www.nytimes.com/2019/10/11/world/middleeast/trump-saudi-arabia-iran-troops.html Trump Orders Troops and Weapons to Saudi Arabia in Message of Deterrence to Iran]</ref> La {{daton|15|9|2020}} li rakontis ke en 2017 oni [[:n:eo:Donald Trump agnoskis ke li planis murdi prezidanton de Sirio|proponis al li murdi]] [[Baŝar al-Asad]], sed li rezignis je la plano pro opono de la tiama [[Usona Sekretario de Defendo]] [[Jim Mattis]]. Li aldonis diris ke ne bedaŭras ke li ne ordonis mortigi sian sirian kolegon kaj ke li povus fari tion iam ajn se li dezirus. En 2018 Trump publike neis tion. == Psika sano == Malkutime en Usono, kie memtrudita etika regulo nome la [[Regulo Goldwater]] antaŭmalhelpas, ke fakuloj pri psika sano opinius kontraŭ ŝtata funkciulo sen mem ekzameni lin, diversaj psikologoj kaj psikiatroj verkis publikajn leterojn esprimante zorgon kaj petojn senpostenigi Prezidenton Trump, pro pretendita psika malkapablo plenumi la postenon.<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|url=https://www.nytimes.com/2017/02/13/opinion/mental-health-professionals-warn-about-trump.html?action=click&pgtype=Homepage&clickSource=story-heading&module=opinion-c-col-left-region&region=opinion-c-col-left-region&WT.nav=opinion-c-col-left-region&_r=0|titolo=Mental Health Professionals Warn About Trump|dato=2-an de februaro 2017|verko=The New York Times|alirdato=20-an de februaro 2017}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.change.org/p/trump-is-mentally-ill-and-must-be-removed|titolo=Mental Health Professionals Declare Trump is Mentally Ill And Must Be Removed|aŭtoro=John Gartner|dato=18-an de februaro 2017|alirdato=20-an de februaro 2017|retejo=change.org}}</ref> La emerita psikiatria profesoro Allen Frances tamen denuncas tiajn leterojn kaj petojn, dirante: {{citaĵo|teksto=<p>La plimulto da diletantaj diagnozistoj misetikedis Prezidenton Trump per la diagnozo [[narcisisma personeca perturbo]]. Mi verkis la kriteriojn, kiuj difinas tiun perturbon, kaj Sinjoro Trump ne plenumas ilin. Li ja estas mondklasa [[narcisismo|narcisisto]], sed tio ne igas lin [[psika malsano|psike malsana]], ĉar li ne suferas la angoron kaj malkapablon postulitajn por diagnozi psikan malsanon.</p><p>Sinjoro Trump kaŭzas severan angoron anstataŭ sperti ĝin kaj oni riĉe rekompencis lin, ne punis lin, pro lia grandiozeco, memabsorbiĝo kaj manko de [[empatio]]. Estas stigmata insulto grupigi psikajn malsanulojn (kiuj estas grandparte bonkondutaj kaj bonintencaj) kun Sinjoro Trump (kiu estas nek unu, nek la alia).<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|url=https://www.nytimes.com/2017/02/14/opinion/an-eminent-psychiatrist-demurs-on-trumps-mental-state.html?_r=0|titolo=An Eminent Psychiatrist Demurs on Trump’s Mental State|dato=14-an de februaro 2017|alirdato=20-an de februaro 2017|verko=The New York Times}}</ref></p>|aŭtoro=Allen Frances, emerita psikiatria profesoro}} Laŭ la psikiatristo Bandy Lee kaj la ĵurnalisto Chauncey Devega, Trump gvidas "politikan sekton," kiu montras [[grupa narcisismo|grupan narcisismon]]. Laŭ Lee, "sistemo, kiel despotismo, tiranio aŭ faŝismo ne vere estas politika ideologio tiom kiom grupa stato malbonsana, kiu fine kondukas al damaĝo al la grupo."<ref>[https://www.salon.com/2018/09/21/psychiatrist-bandy-lee-trump-is-getting-worse-i-suspect-he-is-unable-to-tolerate-reality/ Psychiatrist Bandy Lee: Trump is getting worse; “I suspect he is unable to tolerate reality”]</ref> ==Esperantlingvaj artikoloj== [[Dosiero:Las-Vegas-Trump-Hotel-8480.jpg|alt=A tall rectangular-shaped tower in Las Vegas with exterior windows shimmering with 24-karat gold. It is a sunny day and the building is higher than many of the surrounding buildings, which are also towers. There are mountains in the background. This tower is called the Trump Hotel Las Vegas.|eta|La turo en la rektangula formo de la '''Trump-Internacia Hotelo''' en [[Lasvegaso]] kun la fenestrovitroj kovritaj per 24-karata oro]] La mondordo laŭ Donald Trump - La retorika spektaklo en Usono estas por Eŭropo certe (la tioma) averta pafo. Volkskrant 29 aprilo 2016 Opinio-kolumno de Arnout Brouwers 'The Donald'[i] estis tutan semajnon laborinta pri ĝi, sin provizinta per du teleprompters[ii], kaj invitinta ĉiuspecajn figurojn el la gravularo en Vaŝingtono. Sed ĉi ĉio helpis malmulte: lia unua serioze celinta alparolo pri eksterlanda politiko estis, kiel nekohera, tuj flankenŝovita fare de kaj maldekstro kaj dekstro en [[Usono]]. Trump ŝajnas esti tedata de la ‘imperia prezidenteco’ kiu en la [[Malvarma Milito]] estiĝis – kaj kiu por la Respublikana kaj ankaŭ por la Demokrata gravularo estas super ĉiu dubo: Usono kiel ordiganta potenco en la mondo, kiu aldone akceptas la free rider -konduto[iii] de tutmondaj aliancanoj, ĉar tiu ĉi ordiga rolo havigis al la lando ekscese multan influon pri la mondordo, kio kondukis Usonon al oraj montoj. Por la Okcident-Eŭropaj aliancanoj, la alparolo estas multe timiga. Tiuj landoj por tro longe alkutimiĝis ilian sekurecon – inkluzive de la pensado pri ĝi, la financado, kaj 80 procentoj de la realigado – transdoni al [[Vaŝingtono]], interŝanĝe de liverado de ofte simbolaj defendo-kotizoj kaj certa grado de politika lojaleco. Kun aŭ sen Trump, la rolo de Usono ja vere ŝanĝas en la mondo Tamen, Donald Trump ĉi-semajne diris malmultan novan. Eĉ pli miriga, ke Usono "ne devas serĉadi eksterlandajn monstrojn por detrui" estas preskaŭ 200 jarojn aĝa klasikaĵo de [[John Quincy Adams]]. Pli proksime ĉe nia tempo, ni aŭdas en Trump la eĥon de Pat Buchanan, ĵurnalisto kaj politikisto en la naŭdekaj jaroj kaj aŭtoro de la artikolo "America First – and Second, and Third ". Plej granda diferenco: Trump estas ja populara. Malnovaj ideoj algluiĝas pli bone en tempo en kiu la lando laŭ multaj Usonanoj ĵus havas Grandan Depresion malantaŭ si, la pozicio de la meza klaso estas malfortigita, kaj la politika elito – maldekstra kaj ankaŭ dekstra – pluparolas kvazaŭ nenio okazis. Kompreneble Trump ne havas siajn faktojn unu apud la alia, kaj ofte li parolas sensencaĵon – kiel kiam li emfazas ke la Usona nuklea arsenalo estu urĝe modernigata, procezo kiu jam delonge estas ekirigita. Aliflanke elreliĝas ankaŭ la kritikistoj, kiam ili metas Trump-on en la saman kaserolon kiel la nazi-simpatizanton [[Charles Lindbergh]]. Eŭropanoj prefere orientiĝu pri la struktura tendenco kiu – ne atentante tiujn retorikajn batalojn – estas perceptebla ĉe ĉi tiuj elektoj: la ŝanĝanta Usona rolo en la mondo, kaj la pli granda distanco al [[Eŭropo]] kaj Eŭropa sekureco. La intelekta varianto estis prezentata de alia outsider kiu ne fidis al la komprenoj de la eksterland-politika gravularo (establo) en [[Vaŝingtono]]: [[Prezidento de Usono]] [[Barack Obama]]. Obama ne volis bruligi al si la fingrojn pri [[Sirio]], lasis federacian kancelierinon [[Angela Merkel]] eltiri la maronojn el la fajro en [[Ukrainio]], kaj sidiĝis en la malantaŭa benko dum la kampanjo pri [[Libio]]. Trump surtabligas burleskan varianton de Usona limigo de elspezoj, kaj atingos por tio ĉe voĉdonantoj eble pli da atento ol la ekspertoj en [[Vaŝingtono]] ŝatus. Eŭropaj aliancanoj povas elvoki ‘Kia honto!’ kaj esti certaj ke [[Hillary Clinton]], tradicia eksterland-politika falko, iĝos la sekva prezidento. Sed eĉ ŝia engaĝiteco estos moderigata de la humoro kiu regas en la lando, kaj de la forŝoviĝantaj strategiaj prioritatoj en Usono. Nekonsiderante kiu sekvos post Obama, la Eŭropanoj en tiu ĉi necerta epoko, kun ĉiuj siaj problemoj kaj ĉiu sia memdubo, devos ja plie mem lerni pensi – kaj agi (<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.artikoltraduk.nl/article/96/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-11-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161112211510/http://www.artikoltraduk.nl/article/96/ |arkivdato=2016-11-12 }}</ref>,<ref>https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10210152216814373&set=a.1747000907301.2097362.1007150473&type=3&theater</ref>,<ref>https://www.facebook.com/groups/808232839291055/permalink/1206372136143788/</ref>). ==Partopreno en filmoj== [[Dosiero:Donald Trump star Hollywood Walk of Fame.JPG|eta|dekstra|La stelo de Donald Trump sur la [[Trotuaro de famo en Holivudo]], ([[Los-Anĝeleso (Kalifornio)|Los-Anĝeleso]], [[Kalifornio]])]] Iama stelulo en televida filmserio (lia stelo estas sur la [[Trotuaro de famo en Holivudo]] (vidu sube foton de tiu stelo). Li estis aktoro i.a. en usona televida serio [[Monk]], la filmo rikoltis multajn nomumojn kaj premiojn. == Fontoj == La artikolo estas bazitaj sur informoj en la angla Vikipedio: [[:en:Donald Trump|Donald Trump]] kaj [[:en:Donald Trump presidential campaign, 2016|Donald Trump presidential campaign, 2016]]. == Plia legaĵo == * Klare, Michael. [http://eo.mondediplo.com/article2441.html La mondo laŭ Donald Trump]. 'Le Monde Diplomatique', januaro 2017 <!-- ne plu trovebla artikolo * "Trump kaj Putin konstruas templon de la Judoj" (<ref>http://www.apg29.nu/index.php?artid=26970&hl=eo</ref>) --> * [[Atako kontraŭ la Kapitolo de Usono]] == Galerio == <gallery> Dosiero:Donald Trump and Mike Pence wreath laying ceremony 01-19-17.jpg|La 45-a [[Prezidento de Usono]] Donald Trump kaj [[Prezidento de Usono|Vic-Prezidento de Usono]] [[Mike Pence]], [[Arlingtona nacia tombejo]], la 19-an de januaro 2017. Dosiero:President-elect Donald J. Trump and Vice President-elect Mike Pence place a wreath at the Tomb of the Unknown Soldier in Arlington National Cemetery 170119-A-DR853-629.jpg|La 45-a [[Prezidento de Usono]] Donald Trump kaj [[Prezidento de Usono|Vic-Prezidento de Usono]] [[Mike Pence]], [[Arlingtona nacia tombejo]], la 19-an de januaro 2017. Dosiero:Trump tower.jpg|La konglomeraĵ-kompanio de Donald Trump, la sidejo en [[Manhatano]] ([[Nov-Jorko]]). Dosiero:Donald Trump NYMA.jpg|Donald Trump en uniformo de Milit-Akademio en [[Novjorko]], 1964. Dosiero:Trump Meets Reagan.jpg|Donald Trump (dekstra) en la [[Blanka Domo]] kun [[Prezidento de Usono]] [[Ronald Reagan]] (1987). Dosiero:Obama meeting with Trump 2 (cropped).jpg|La renkontiĝo en la [[Blanka Domo]] de la aktuala [[Prezidento de Usono]] [[Barack Obama]] kun lia sekvanto, la Prezidento-elektito Donald Trump, la {{dato|10|novembro|2016}}. Dosiero:Obama_meeting_with_Trump.jpg|La renkontiĝo en la [[Ovala oficejo]] de la [[Blanka Domo]] de la aktuala [[Prezidento de Usono]] [[Barack Obama]] kun lia sekvanto, la Prezidento-elektito Donald Trump, la {{dato|10|novembro|2016}}. Dosiero:Shinzō Abe met with President-elect Donald Trump (1).jpg|La ĉefministro de [[Japanio]] [[Shinzo Abe]] kaj Donald Trump. Dosiero:Sarah Palin speaks at a rally after endorsing Republican presidential candidate Donald Trump.jpg|[[Sarah Palin]] pri Donald Trump en la [[Ŝtata Universitato de Iovao]], 2016. Dosiero:Donald Trump (29273256122) - Cropped.jpg|Donald Trump en 2016. Dosiero:President Donald J. Trump Leads a Bilateral Meeting with President Andrzej Duda, July 6, 2017.jpg|Donald Trump kaj [[Andrzej Duda]] kaj ilia delegitaro dum la oficiala renkontiĝo en la Reĝa Kastelo en [[Varsovio]] kadre de la '''Trimara Iniciativo''' ([[Balta Maro]]+[[Nigra Maro]]+[[Adriatiko]]), la 6a de julio 2017 Dosiero:President Trump's Trip to Poland (34920988424).jpg|De maldekstro: [[Melania Trump]], Donald Trump, [[Andrzej Duda]] kun sia edzino [[Agata Kornhauser-Duda]] sur la Placo de Familio Krasiński en [[Varsovio]], dum la oficiala vizito en [[Pollando]] de la [[Prezidento de Usono]], julio 2017 Dosiero:Trump International Hotel and Tower (Chicago) - DSC09402.JPG|La Internacia Hotelo de Trump en [[Ĉikago]]. Dosiero:Panama_08_2013_Trump_Ocean_Tower_7085.JPG|La ''Trump Hotelo'' en [[Panamo]]. Dosiero:Trump and Rodman 2009.jpg|Donald Trump kun iama usona [[korbopilko]]-ludisto [[Dennis Rodman]]. </gallery> == Referencoj == {{referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Trumpismo]] == Eksteraj ligiloj == * {{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2019/07/kial-putin-satas-trump-on.html | titolo = Kial Putin ŝatas Trump-on? | titolo-aldono = | alirdato = 2019-07-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-07-20 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }} {{projektoj|q=Donald Trump|n=Kategorio:Donald Trump}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Trump, Donald}} {{Prezidentoj de Usono}} {{sinsekvo |titolo= 45-a [[Listo de prezidantoj de Usono|Prezidento de Usono]] |dosiero= Flago-de-Usono.svg |periodo= 2017-2021 |antaŭ= [[Barack Obama]] |post= [[Joe Biden]] }} {{sinsekvo |titolo= 47-a [[Listo de prezidantoj de Usono|Prezidento de Usono]] |dosiero= Flago-de-Usono.svg |periodo= 2025-2029 |antaŭ= [[Joe Biden]] |post= }} [[Kategorio:Donald Trump| ]] [[Kategorio:Dekstra ekstremismo en Usono]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Usonaj miliarduloj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Skotaj usonanoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Usono]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 14-an de junio]] [[Kategorio:Usonaj konservativuloj]] [[Kategorio:Usonaj investistoj]] [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] si6hh63wr5igoan0y5dh07ak98a5ovc 0 531026 9366491 9344006 2026-05-04T10:18:53Z Sigma Buğra 249898 9366491 wikitext text/x-wiki {{Informkesto programo |Nomo = Telegram |Logotipo = [[Dosiero:Telegram logo.svg|64ra]] |Bildo = Telegram Android screenshot.svg |Autoro = Telegram FZ-LLC |Operaciumo = [[Android]], [[iOS]], [[iPadOS]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Linux]], [[KaiOS]], [[retaplikaĵo]] |Programlingvo = Komputile: [[C++]], [[C]], [[Java]], [[Python]]<br> Android: Java<br> iOS: Swift |Lingvo = [[Angla lingvo|Angla]], [[Araba lingvo|araba]], [[Franca lingvo|franca]], [[Germana lingvo|germana]], [[Hispana lingvo|hispana]], [[Itala lingvo|itala]], [[Korea lingvo|korea]], [[Malaja lingvo|malaja]], [[Nederlanda lingvo|nederlanda]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Rusa lingvo|rusa]], [[Ukraina lingvo|ukraina]] (oficiale)<br>[[Esperanto]] kaj aliaj lingvoj (neoficiale) |Evoluigstato = en evoluo |Tipo = [[Tujmesaĝilo]] |Permesilo = GPLv2 aŭ GPLv3 (klientoj), fermita fonto (servilo) }} {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Telegram''', en Esperanto ankaŭ '''Telegramo'''<ref name="evildea">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.youtube.com/watch?v=SJ-ZcTWGL4U|titolo=Telegramo | Nova babilejo por esperantistoj|aŭtoro=Evildea|aŭtoroligilo=Evildea|eldoninto=[[YouTube]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=21-a de aprilo 2016}}</ref><ref name="liberafolio">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.liberafolio.org/2016/telegramo-furoras-inter-duolinguloj|titolo=Telegramo furoras inter Duolinguloj|eldoninto=[[Libera Folio]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=26-a de junio 2016}}</ref><ref name="kernpunkto">{{Citaĵo el la reto|url=https://kern.punkto.info/2016/07/20/kp084-telegramo/|titolo=KP084 Telegramo|eldoninto=[[kern.punkto]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=20-a de julio 2016}}</ref>, estas senpaga [[Nuba komputado|nuba]] [[tujmesaĝilo]] fondita de la rusa entreprenisto [[Pavel Durov]].<ref name="TelegramFAQ">{{Citaĵo el la reto|url=https://telegram.org/faq#q-who-are-the-people-behind-telegram|titolo=Telegram FAQ|dato=2015-08-09}}</ref> Ĝi estas disponebla por [[poŝtelefono]]j ([[Android]], [[iOS]], [[Windows Phone]]) kaj komputiloj ([[Windows]], [[macOS]], [[Linux]]).<ref name="teleapps">{{Citaĵo el la reto|url=https://telegram.org/apps|titolo=List of Telegram applications|dato=2014-02-06}}</ref> Uzantoj povas sendi voĉmesaĝojn kaj interŝanĝi bildojn, filmetojn, glumarkojn, voĉmesaĝojn kaj ĉiajn dosierojn. La kodo de la klientoj estas [[Malfermitkoda programaro|malfermitkoda]] sed la fontkodo de la plej lastaj versioj ne estas ĉiam tuj publikigita.<ref name="GitHub">{{Cite web|url=https://github.com/DrKLO/Telegram/commits/master|title=Latest commits from official repository (Android version)|last=|first=|date=10 April 2016|website=Github|access-date=}}</ref> La kodo de la servilo estas fermitkoda kaj proprieta.<ref>{{Cite web|url=https://telegram.org/faq#q-why-not-open-source-everything|title=Telegram F.A.Q.|website=Telegram|access-date=2017-10-01}}</ref> Telegram ankaŭ provizas [[Aplikprograma interfaco|aplikprogramajn interfacojn]] al sendependaj programistoj. En marto [[2018]], Telegram diris, ke ĝia servo havas 200 milionojn da monate aktivaj uzantoj.<ref name="TelegramUsersMarch2018">https://telegram.org/blog/200-million</ref> Telegram provizas [[Tutvoja ĉifrado|tutvojan ĉifradon]] por vokoj,<ref>{{Cite web|url=https://core.telegram.org/techfaq#q-how-are-voice-calls-authenticated|title=FAQ for the Technically Inclined|website=core.telegram.org|access-date=2017-10-01}}</ref> kaj "sekretajn babilejojn" inter du enretaj uzantoj. Tio ankoraŭ ne estas disponebla por grupoj kaj kanaloj.<ref>{{Cite web|url=https://telegram.org/faq#q-why-not-just-make-all-chats-secret|title=Telegram F.A.Q.|website=Telegram|access-date=2017-10-01}}</ref> Telegram alfrontis [[Cenzuro|cenzuradon]] kaj eĉ blokojn en kelkaj landoj pro akuzoj, ke ĝia servo estas uzata por faciligi kontraŭleĝajn agojn, kiel ekzemple protestoj kaj [[terorismo]], kaj ankaŭ pro rifuzado de registaraj postuloj aliri datumojn de uzantoj. == Historio == La fratoj [[Nikolaj Durov|Nikolaj]] kaj [[Pavel Durov]] lanĉis Telegram en [[2013]]. Antaŭe la paro ankaŭ fondis la rusan [[Interkona retejo|interkonan retejon]] [[VKontakte|VK]], kiun ili poste forlasis. Nikolaj Durov kreis la protokolon [[MTProto]]. Ĝi formas la bazon por la tujmesaĝilo, kaj Pavel provizis financan subtenon kaj infrastrukturon per la fonduso Digital Fortress kune kun sia partnero [[Axel Neff]].<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830|title=Russia's Zuckerberg launches Telegram, a new instant messenger service|date=30 August 2013|website=Reuters|access-date=18 March 2016|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-12-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151128104403/http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830|arkivdato=2015-11-28}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151128104403/http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830 |arkivdato=2015-11-28 }}</ref> Telegram deklaris, ke ĝia fina celo ne estas akiri profiton.<ref>[https://telegram.org/faq#q-how-are-you-going-to-make-money-out-of-this Telegram F.A.Q], "...making profits will never be an end-goal for Telegram."</ref><ref>[https://www.theverge.com/2014/2/25/5445864/telegram-messenger-hottest-app-in-the-world Why Telegram has become the hottest messaging app in the world], The Verge. Retrieved 25 February 2014. "Telegram operates as a non-profit organization, and doesn’t plan to charge for its services."</ref> == Trajtoj == Telegram-kontoj estas ligitaj al la telefonnumero de la uzanto. La posedo de la telefonnumero estas kontrolata per kodo sendita per [[Servo de mallongaj mesaĝoj|SMS]] aŭ voko. Postaj ensalutoj estos sciigitaj al la komenca aparato kun la [[IP-adreso]] kaj la tempo de ensaluto.<ref>{{Citation|url=http://www.applesfera.com/aplicaciones-ios-1/configurando-telegram-en-el-iphone-en-la-web-y-en-el-mac|title=Configurando Telegram en el iPhone, en la web y en el Mac|first=Miguel|last=Lopez|language=es|publisher=Applesfera|accessdate=4-a de decembro 2014}}</ref> === Robotoj === En junio 2015, Telegram lanĉis platformon por triapartiaj programistoj por krei robotojn.<ref>{{Citation|url=https://telegram.org/blog/bot-revolution|publisher=Telegram|title=Telegram Bot Platform|date=24-a de junio 2015|accessdate=1-a de septembro 2015}}</ref> Ili povas respondi al mesaĝoj, povas esti invititaj en grupoj kaj povas esti integritaj en aliaj programoj. == Arĥitekturo == === Protokolo === [[Dosiero:Explanation of secret chats (Telegram).png|eta|maldekstra|200ra|Klarigo de sekretaj babilejoj.]] La nova protokolo MTProto kreita de Nikolaj Durov baziĝas sur 256-bita simetria [[AES (kriptado)|AES]]-ĉifrado, [[RSA]]-2048-ĉifrado kaj [[ŝlosila interŝanĝo de Diffie-Hellman]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://core.telegram.org/techfaq|titolo=Telegram technical FAQ for Advanced users}}</ref> === Permesiloj === Ĉiuj oficialaj klientoj de Telegram (kaj iuj neoficialaj klientoj) estas [[Malferma kodo|malfermitfontaj]].<ref>{{Citation|work=Telegram|title=Source code|type=links|url=https://telegram.org/apps#source-code|accessdate=12-a de februaro 2013}}</ref> La servilo de Telegram tamen estas proprieta. Pavel Durov diris, ke la kodo de la servilo ne estas [[libera programaro]], ĉar tio postulus grandan arĥitekturan redezajnon, por permesi memstarajn servilojn agi kiel unueca Telegram nubo.<ref>{{Cite web|title=Pavel Durov: "No application is 100% safe"|url=http://www.eldiario.es/turing/moviles_y_tabletas/telegram-pavel_durov-entrevista-app-movil-seguridad_0_224677688.html|publisher=El Diario|work=Turing|place=[[Hispanio]]|date=2-a de februaro 2014|accessdate=12-a de februaro 2014}}</ref> == Blokado == La aplikaĵo estis oficiale blokita en [[Rusio]] ekde la [[13-a de aprilo]] [[2018]] pro rifuzo de ĝiaj posedantoj transdoni al la [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] [[ĉifroŝlosilo]]jn. La kreinto kaj posedanto de la aplikaĵo [[Pavel Durov]] klarigis ke fari tion ne eblas eĉ de la pure teknika vidpunkto. La [[18-an de junio]] [[2020]] [[Roskomnadzor]] kiel ŝtata institucio prizorganta la amaskomunikilojn en Rusio, anoncis [[:n:eo:Telegramo estas ne plu blokata en Rusio|forigon de ĉiuj limigoj]] de funkciado de Telegramo. Roskomnadzor substrekis ke la malbloko okazas post konsultado kun la Ĝenerala Prokurorejo de Rusio kaj ke la institucio alte taksas pretecon de ĝia kreinto asisti en lukto kontraŭ terorismo kaj ekstremismo. == Traduko al Esperanto == La administranto de la esperantlingva traduko estas [[Robin van der Vliet]]. Robin ekde la fino de 2015 tradukas Telegram al Esperanto. Aliaj, kiel [[Yves Nevelsteen]], helpas pri la traduklaboro. Nur Robin aprobas novajn tradukojn, kaj tial la traduko estas tre kohera. Robin multe uzis la prikomputilan vortaron [[Komputeko]] kaj poste eĉ aliĝis al ĝia teamo. En 2018 nova tradukejo estis lanĉita, kun Esperanto. Komence de aprilo 2020 la tradukskipo sukcesis finpretigi la tradukon de ĉiuj disponeblaj versioj. Ĉar regule aldoniĝas novaj tradukenda frazoj, en marto 2022 la traduko estas 97%. La Esperanto-traduko ĝis nun (marto 2022) estas oficiala nur por la eksperimenta versio Telegram X por Android. Aliaj tradukoj estas beta-versioj, kio interalie signifas, ke ne eblas elekti Esperanton ĉe la agordoj de la programo mem. Por uzi Telegram en Esperanto, necesas uzi [https://t.me/setlanguage/eo-beta specialan ligilon] por uzi la tradukon. De tempo al tempo esperantistoj aktive provas konvinki Telegram oficialigi ĉiujn tradukojn. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=telegr2}} * {{Oficiala retejo}} * [https://www.twitter.com/telegram Oficiala Twitter-konto] * [https://www.liberafolio.org/2021/01/29/cu-ciuj-esperantistoj-ekuzu-telegram-kaj-kial/ Ĉu ĉiuj esperantistoj ekuzu Telegram? Kaj kial?], artikolo de [[Yves Nevelsteen]] en [[Libera Folio]], aperinta 2021-01-29 {{eo}} {{Tujmesaĝilaj sistemoj}} [[Kategorio:Tujmesaĝiloj]] [[Kategorio:Retejoj aperintaj en 2013]] [[Kategorio:Linuksa programaro]] [[Kategorio:Komunika programaro]] [[Kategorio:Esperantigitaj programoj]] tuplkgpuk3bbiyh7fo42pox7y72fi67 9366495 9366491 2026-05-04T10:22:11Z Sigma Buğra 249898 9366495 wikitext text/x-wiki {{Informkesto programo |Nomo = Telegram |Logotipo = [[Dosiero:Telegram logo.svg|64ra]] |Bildo = Telegram Android screenshot.svg |Autoro = Telegram FZ-LLC |Operaciumo = [[Android]], [[iOS]], [[iPadOS]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Linux]], [[KaiOS]], [[retaplikaĵo]] |Programlingvo = Komputile: [[C++]], C, Java, [[Python]]<br> Android: Java<br> iOS: Swift |Lingvo = [[Angla lingvo|Angla]], [[Araba lingvo|araba]], [[Franca lingvo|franca]], [[Germana lingvo|germana]], [[Hispana lingvo|hispana]], [[Itala lingvo|itala]], [[Korea lingvo|korea]], [[Malaja lingvo|malaja]], [[Nederlanda lingvo|nederlanda]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Rusa lingvo|rusa]], [[Ukraina lingvo|ukraina]] (oficiale)<br>[[Esperanto]] kaj aliaj lingvoj (neoficiale) |Evoluigstato = en evoluo |Tipo = [[Tujmesaĝilo]] |Permesilo = GPLv2 aŭ GPLv3 (klientoj), fermita fonto (servilo) }} {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Telegram''', en Esperanto ankaŭ '''Telegramo'''<ref name="evildea">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.youtube.com/watch?v=SJ-ZcTWGL4U|titolo=Telegramo | Nova babilejo por esperantistoj|aŭtoro=Evildea|aŭtoroligilo=Evildea|eldoninto=[[YouTube]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=21-a de aprilo 2016}}</ref><ref name="liberafolio">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.liberafolio.org/2016/telegramo-furoras-inter-duolinguloj|titolo=Telegramo furoras inter Duolinguloj|eldoninto=[[Libera Folio]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=26-a de junio 2016}}</ref><ref name="kernpunkto">{{Citaĵo el la reto|url=https://kern.punkto.info/2016/07/20/kp084-telegramo/|titolo=KP084 Telegramo|eldoninto=[[kern.punkto]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=20-a de julio 2016}}</ref>, estas senpaga [[Nuba komputado|nuba]] [[tujmesaĝilo]] fondita de la rusa entreprenisto [[Pavel Durov]].<ref name="TelegramFAQ">{{Citaĵo el la reto|url=https://telegram.org/faq#q-who-are-the-people-behind-telegram|titolo=Telegram FAQ|dato=2015-08-09}}</ref> Ĝi estas disponebla por [[poŝtelefono]]j ([[Android]], [[iOS]], [[Windows Phone]]) kaj komputiloj ([[Windows]], [[macOS]], [[Linux]]).<ref name="teleapps">{{Citaĵo el la reto|url=https://telegram.org/apps|titolo=List of Telegram applications|dato=2014-02-06}}</ref> Uzantoj povas sendi voĉmesaĝojn kaj interŝanĝi bildojn, filmetojn, glumarkojn, voĉmesaĝojn kaj ĉiajn dosierojn. La kodo de la klientoj estas [[Malfermitkoda programaro|malfermitkoda]] sed la fontkodo de la plej lastaj versioj ne estas ĉiam tuj publikigita.<ref name="GitHub">{{Cite web|url=https://github.com/DrKLO/Telegram/commits/master|title=Latest commits from official repository (Android version)|last=|first=|date=10 April 2016|website=Github|access-date=}}</ref> La kodo de la servilo estas fermitkoda kaj proprieta.<ref>{{Cite web|url=https://telegram.org/faq#q-why-not-open-source-everything|title=Telegram F.A.Q.|website=Telegram|access-date=2017-10-01}}</ref> Telegram ankaŭ provizas [[Aplikprograma interfaco|aplikprogramajn interfacojn]] al sendependaj programistoj. En marto [[2018]], Telegram diris, ke ĝia servo havas 200 milionojn da monate aktivaj uzantoj.<ref name="TelegramUsersMarch2018">https://telegram.org/blog/200-million</ref> Telegram provizas [[Tutvoja ĉifrado|tutvojan ĉifradon]] por vokoj,<ref>{{Cite web|url=https://core.telegram.org/techfaq#q-how-are-voice-calls-authenticated|title=FAQ for the Technically Inclined|website=core.telegram.org|access-date=2017-10-01}}</ref> kaj "sekretajn babilejojn" inter du enretaj uzantoj. Tio ankoraŭ ne estas disponebla por grupoj kaj kanaloj.<ref>{{Cite web|url=https://telegram.org/faq#q-why-not-just-make-all-chats-secret|title=Telegram F.A.Q.|website=Telegram|access-date=2017-10-01}}</ref> Telegram alfrontis [[Cenzuro|cenzuradon]] kaj eĉ blokojn en kelkaj landoj pro akuzoj, ke ĝia servo estas uzata por faciligi kontraŭleĝajn agojn, kiel ekzemple protestoj kaj [[terorismo]], kaj ankaŭ pro rifuzado de registaraj postuloj aliri datumojn de uzantoj. == Historio == La fratoj [[Nikolaj Durov|Nikolaj]] kaj [[Pavel Durov]] lanĉis Telegram en [[2013]]. Antaŭe la paro ankaŭ fondis la rusan [[Interkona retejo|interkonan retejon]] [[VKontakte|VK]], kiun ili poste forlasis. Nikolaj Durov kreis la protokolon [[MTProto]]. Ĝi formas la bazon por la tujmesaĝilo, kaj Pavel provizis financan subtenon kaj infrastrukturon per la fonduso Digital Fortress kune kun sia partnero [[Axel Neff]].<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830|title=Russia's Zuckerberg launches Telegram, a new instant messenger service|date=30 August 2013|website=Reuters|access-date=18 March 2016|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-12-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151128104403/http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830|arkivdato=2015-11-28}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151128104403/http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830 |arkivdato=2015-11-28 }}</ref> Telegram deklaris, ke ĝia fina celo ne estas akiri profiton.<ref>[https://telegram.org/faq#q-how-are-you-going-to-make-money-out-of-this Telegram F.A.Q], "...making profits will never be an end-goal for Telegram."</ref><ref>[https://www.theverge.com/2014/2/25/5445864/telegram-messenger-hottest-app-in-the-world Why Telegram has become the hottest messaging app in the world], The Verge. Retrieved 25 February 2014. "Telegram operates as a non-profit organization, and doesn’t plan to charge for its services."</ref> == Trajtoj == Telegram-kontoj estas ligitaj al la telefonnumero de la uzanto. La posedo de la telefonnumero estas kontrolata per kodo sendita per [[Servo de mallongaj mesaĝoj|SMS]] aŭ voko. Postaj ensalutoj estos sciigitaj al la komenca aparato kun la [[IP-adreso]] kaj la tempo de ensaluto.<ref>{{Citation|url=http://www.applesfera.com/aplicaciones-ios-1/configurando-telegram-en-el-iphone-en-la-web-y-en-el-mac|title=Configurando Telegram en el iPhone, en la web y en el Mac|first=Miguel|last=Lopez|language=es|publisher=Applesfera|accessdate=4-a de decembro 2014}}</ref> === Robotoj === En junio 2015, Telegram lanĉis platformon por triapartiaj programistoj por krei robotojn.<ref>{{Citation|url=https://telegram.org/blog/bot-revolution|publisher=Telegram|title=Telegram Bot Platform|date=24-a de junio 2015|accessdate=1-a de septembro 2015}}</ref> Ili povas respondi al mesaĝoj, povas esti invititaj en grupoj kaj povas esti integritaj en aliaj programoj. == Arĥitekturo == === Protokolo === [[Dosiero:Explanation of secret chats (Telegram).png|eta|maldekstra|200ra|Klarigo de sekretaj babilejoj.]] La nova protokolo MTProto kreita de Nikolaj Durov baziĝas sur 256-bita simetria [[AES (kriptado)|AES]]-ĉifrado, [[RSA]]-2048-ĉifrado kaj [[ŝlosila interŝanĝo de Diffie-Hellman]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://core.telegram.org/techfaq|titolo=Telegram technical FAQ for Advanced users}}</ref> === Permesiloj === Ĉiuj oficialaj klientoj de Telegram (kaj iuj neoficialaj klientoj) estas [[Malferma kodo|malfermitfontaj]].<ref>{{Citation|work=Telegram|title=Source code|type=links|url=https://telegram.org/apps#source-code|accessdate=12-a de februaro 2013}}</ref> La servilo de Telegram tamen estas proprieta. Pavel Durov diris, ke la kodo de la servilo ne estas [[libera programaro]], ĉar tio postulus grandan arĥitekturan redezajnon, por permesi memstarajn servilojn agi kiel unueca Telegram nubo.<ref>{{Cite web|title=Pavel Durov: "No application is 100% safe"|url=http://www.eldiario.es/turing/moviles_y_tabletas/telegram-pavel_durov-entrevista-app-movil-seguridad_0_224677688.html|publisher=El Diario|work=Turing|place=[[Hispanio]]|date=2-a de februaro 2014|accessdate=12-a de februaro 2014}}</ref> == Blokado == La aplikaĵo estis oficiale blokita en [[Rusio]] ekde la [[13-a de aprilo]] [[2018]] pro rifuzo de ĝiaj posedantoj transdoni al la [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] [[ĉifroŝlosilo]]jn. La kreinto kaj posedanto de la aplikaĵo [[Pavel Durov]] klarigis ke fari tion ne eblas eĉ de la pure teknika vidpunkto. La [[18-an de junio]] [[2020]] [[Roskomnadzor]] kiel ŝtata institucio prizorganta la amaskomunikilojn en Rusio, anoncis [[:n:eo:Telegramo estas ne plu blokata en Rusio|forigon de ĉiuj limigoj]] de funkciado de Telegramo. Roskomnadzor substrekis ke la malbloko okazas post konsultado kun la Ĝenerala Prokurorejo de Rusio kaj ke la institucio alte taksas pretecon de ĝia kreinto asisti en lukto kontraŭ terorismo kaj ekstremismo. == Traduko al Esperanto == La administranto de la esperantlingva traduko estas [[Robin van der Vliet]]. Robin ekde la fino de 2015 tradukas Telegram al Esperanto. Aliaj, kiel [[Yves Nevelsteen]], helpas pri la traduklaboro. Nur Robin aprobas novajn tradukojn, kaj tial la traduko estas tre kohera. Robin multe uzis la prikomputilan vortaron [[Komputeko]] kaj poste eĉ aliĝis al ĝia teamo. En 2018 nova tradukejo estis lanĉita, kun Esperanto. Komence de aprilo 2020 la tradukskipo sukcesis finpretigi la tradukon de ĉiuj disponeblaj versioj. Ĉar regule aldoniĝas novaj tradukenda frazoj, en marto 2022 la traduko estas 97%. La Esperanto-traduko ĝis nun (marto 2022) estas oficiala nur por la eksperimenta versio Telegram X por Android. Aliaj tradukoj estas beta-versioj, kio interalie signifas, ke ne eblas elekti Esperanton ĉe la agordoj de la programo mem. Por uzi Telegram en Esperanto, necesas uzi [https://t.me/setlanguage/eo-beta specialan ligilon] por uzi la tradukon. De tempo al tempo esperantistoj aktive provas konvinki Telegram oficialigi ĉiujn tradukojn. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=telegr2}} * {{Oficiala retejo}} * [https://www.twitter.com/telegram Oficiala Twitter-konto] * [https://www.liberafolio.org/2021/01/29/cu-ciuj-esperantistoj-ekuzu-telegram-kaj-kial/ Ĉu ĉiuj esperantistoj ekuzu Telegram? Kaj kial?], artikolo de [[Yves Nevelsteen]] en [[Libera Folio]], aperinta 2021-01-29 {{eo}} {{Tujmesaĝilaj sistemoj}} [[Kategorio:Tujmesaĝiloj]] [[Kategorio:Retejoj aperintaj en 2013]] [[Kategorio:Linuksa programaro]] [[Kategorio:Komunika programaro]] [[Kategorio:Esperantigitaj programoj]] hfbvxdhazfyuk6qfuwb7ps7dpq7dgf0 9366516 9366495 2026-05-04T10:29:59Z Sigma Buğra 249898 9366516 wikitext text/x-wiki {{Informkesto programo |Nomo = Telegram |Logotipo = [[Dosiero:Telegram logo.svg|64ra]] |Bildo = Telegram Android screenshot.svg |Autoro = Telegram FZ-LLC |Operaciumo = [[Android]], [[iOS]], [[iPadOS]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Linux]], [[KaiOS]], [[retaplikaĵo]] |Programlingvo = Komputile: [[C++]], [[C (programlingvo)|C]], [[Java (programlingvo)|Java]], [[Python]]<br> Android: Java<br> iOS: [[Swift (programlingvo)|Swift]] |Lingvo = [[Angla lingvo|Angla]], [[Araba lingvo|araba]], [[Franca lingvo|franca]], [[Germana lingvo|germana]], [[Hispana lingvo|hispana]], [[Itala lingvo|itala]], [[Korea lingvo|korea]], [[Malaja lingvo|malaja]], [[Nederlanda lingvo|nederlanda]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Rusa lingvo|rusa]], [[Ukraina lingvo|ukraina]] (oficiale)<br>[[Esperanto]] kaj aliaj lingvoj (neoficiale) |Evoluigstato = en evoluo |Tipo = [[Tujmesaĝilo]] |Permesilo = GPLv2 aŭ GPLv3 (klientoj), fermita fonto (servilo) }} {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Telegram''', en Esperanto ankaŭ '''Telegramo'''<ref name="evildea">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.youtube.com/watch?v=SJ-ZcTWGL4U|titolo=Telegramo | Nova babilejo por esperantistoj|aŭtoro=Evildea|aŭtoroligilo=Evildea|eldoninto=[[YouTube]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=21-a de aprilo 2016}}</ref><ref name="liberafolio">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.liberafolio.org/2016/telegramo-furoras-inter-duolinguloj|titolo=Telegramo furoras inter Duolinguloj|eldoninto=[[Libera Folio]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=26-a de junio 2016}}</ref><ref name="kernpunkto">{{Citaĵo el la reto|url=https://kern.punkto.info/2016/07/20/kp084-telegramo/|titolo=KP084 Telegramo|eldoninto=[[kern.punkto]]|alirdato=la 29-an de aŭgusto|dato=20-a de julio 2016}}</ref>, estas senpaga [[Nuba komputado|nuba]] [[tujmesaĝilo]] fondita de la rusa entreprenisto [[Pavel Durov]].<ref name="TelegramFAQ">{{Citaĵo el la reto|url=https://telegram.org/faq#q-who-are-the-people-behind-telegram|titolo=Telegram FAQ|dato=2015-08-09}}</ref> Ĝi estas disponebla por [[poŝtelefono]]j ([[Android]], [[iOS]], [[Windows Phone]]) kaj komputiloj ([[Windows]], [[macOS]], [[Linux]]).<ref name="teleapps">{{Citaĵo el la reto|url=https://telegram.org/apps|titolo=List of Telegram applications|dato=2014-02-06}}</ref> Uzantoj povas sendi voĉmesaĝojn kaj interŝanĝi bildojn, filmetojn, glumarkojn, voĉmesaĝojn kaj ĉiajn dosierojn. La kodo de la klientoj estas [[Malfermitkoda programaro|malfermitkoda]] sed la fontkodo de la plej lastaj versioj ne estas ĉiam tuj publikigita.<ref name="GitHub">{{Cite web|url=https://github.com/DrKLO/Telegram/commits/master|title=Latest commits from official repository (Android version)|last=|first=|date=10 April 2016|website=Github|access-date=}}</ref> La kodo de la servilo estas fermitkoda kaj proprieta.<ref>{{Cite web|url=https://telegram.org/faq#q-why-not-open-source-everything|title=Telegram F.A.Q.|website=Telegram|access-date=2017-10-01}}</ref> Telegram ankaŭ provizas [[Aplikprograma interfaco|aplikprogramajn interfacojn]] al sendependaj programistoj. En marto [[2018]], Telegram diris, ke ĝia servo havas 200 milionojn da monate aktivaj uzantoj.<ref name="TelegramUsersMarch2018">https://telegram.org/blog/200-million</ref> Telegram provizas [[Tutvoja ĉifrado|tutvojan ĉifradon]] por vokoj,<ref>{{Cite web|url=https://core.telegram.org/techfaq#q-how-are-voice-calls-authenticated|title=FAQ for the Technically Inclined|website=core.telegram.org|access-date=2017-10-01}}</ref> kaj "sekretajn babilejojn" inter du enretaj uzantoj. Tio ankoraŭ ne estas disponebla por grupoj kaj kanaloj.<ref>{{Cite web|url=https://telegram.org/faq#q-why-not-just-make-all-chats-secret|title=Telegram F.A.Q.|website=Telegram|access-date=2017-10-01}}</ref> Telegram alfrontis [[Cenzuro|cenzuradon]] kaj eĉ blokojn en kelkaj landoj pro akuzoj, ke ĝia servo estas uzata por faciligi kontraŭleĝajn agojn, kiel ekzemple protestoj kaj [[terorismo]], kaj ankaŭ pro rifuzado de registaraj postuloj aliri datumojn de uzantoj. == Historio == La fratoj [[Nikolaj Durov|Nikolaj]] kaj [[Pavel Durov]] lanĉis Telegram en [[2013]]. Antaŭe la paro ankaŭ fondis la rusan [[Interkona retejo|interkonan retejon]] [[VKontakte|VK]], kiun ili poste forlasis. Nikolaj Durov kreis la protokolon [[MTProto]]. Ĝi formas la bazon por la tujmesaĝilo, kaj Pavel provizis financan subtenon kaj infrastrukturon per la fonduso Digital Fortress kune kun sia partnero [[Axel Neff]].<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830|title=Russia's Zuckerberg launches Telegram, a new instant messenger service|date=30 August 2013|website=Reuters|access-date=18 March 2016|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-12-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151128104403/http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830|arkivdato=2015-11-28}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151128104403/http://www.reuters.com/article/2013/08/30/idUS74722569420130830 |arkivdato=2015-11-28 }}</ref> Telegram deklaris, ke ĝia fina celo ne estas akiri profiton.<ref>[https://telegram.org/faq#q-how-are-you-going-to-make-money-out-of-this Telegram F.A.Q], "...making profits will never be an end-goal for Telegram."</ref><ref>[https://www.theverge.com/2014/2/25/5445864/telegram-messenger-hottest-app-in-the-world Why Telegram has become the hottest messaging app in the world], The Verge. Retrieved 25 February 2014. "Telegram operates as a non-profit organization, and doesn’t plan to charge for its services."</ref> == Trajtoj == Telegram-kontoj estas ligitaj al la telefonnumero de la uzanto. La posedo de la telefonnumero estas kontrolata per kodo sendita per [[Servo de mallongaj mesaĝoj|SMS]] aŭ voko. Postaj ensalutoj estos sciigitaj al la komenca aparato kun la [[IP-adreso]] kaj la tempo de ensaluto.<ref>{{Citation|url=http://www.applesfera.com/aplicaciones-ios-1/configurando-telegram-en-el-iphone-en-la-web-y-en-el-mac|title=Configurando Telegram en el iPhone, en la web y en el Mac|first=Miguel|last=Lopez|language=es|publisher=Applesfera|accessdate=4-a de decembro 2014}}</ref> === Robotoj === En junio 2015, Telegram lanĉis platformon por triapartiaj programistoj por krei robotojn.<ref>{{Citation|url=https://telegram.org/blog/bot-revolution|publisher=Telegram|title=Telegram Bot Platform|date=24-a de junio 2015|accessdate=1-a de septembro 2015}}</ref> Ili povas respondi al mesaĝoj, povas esti invititaj en grupoj kaj povas esti integritaj en aliaj programoj. == Arĥitekturo == === Protokolo === [[Dosiero:Explanation of secret chats (Telegram).png|eta|maldekstra|200ra|Klarigo de sekretaj babilejoj.]] La nova protokolo MTProto kreita de Nikolaj Durov baziĝas sur 256-bita simetria [[AES (kriptado)|AES]]-ĉifrado, [[RSA]]-2048-ĉifrado kaj [[ŝlosila interŝanĝo de Diffie-Hellman]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://core.telegram.org/techfaq|titolo=Telegram technical FAQ for Advanced users}}</ref> === Permesiloj === Ĉiuj oficialaj klientoj de Telegram (kaj iuj neoficialaj klientoj) estas [[Malferma kodo|malfermitfontaj]].<ref>{{Citation|work=Telegram|title=Source code|type=links|url=https://telegram.org/apps#source-code|accessdate=12-a de februaro 2013}}</ref> La servilo de Telegram tamen estas proprieta. Pavel Durov diris, ke la kodo de la servilo ne estas [[libera programaro]], ĉar tio postulus grandan arĥitekturan redezajnon, por permesi memstarajn servilojn agi kiel unueca Telegram nubo.<ref>{{Cite web|title=Pavel Durov: "No application is 100% safe"|url=http://www.eldiario.es/turing/moviles_y_tabletas/telegram-pavel_durov-entrevista-app-movil-seguridad_0_224677688.html|publisher=El Diario|work=Turing|place=[[Hispanio]]|date=2-a de februaro 2014|accessdate=12-a de februaro 2014}}</ref> == Blokado == La aplikaĵo estis oficiale blokita en [[Rusio]] ekde la [[13-a de aprilo]] [[2018]] pro rifuzo de ĝiaj posedantoj transdoni al la [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] [[ĉifroŝlosilo]]jn. La kreinto kaj posedanto de la aplikaĵo [[Pavel Durov]] klarigis ke fari tion ne eblas eĉ de la pure teknika vidpunkto. La [[18-an de junio]] [[2020]] [[Roskomnadzor]] kiel ŝtata institucio prizorganta la amaskomunikilojn en Rusio, anoncis [[:n:eo:Telegramo estas ne plu blokata en Rusio|forigon de ĉiuj limigoj]] de funkciado de Telegramo. Roskomnadzor substrekis ke la malbloko okazas post konsultado kun la Ĝenerala Prokurorejo de Rusio kaj ke la institucio alte taksas pretecon de ĝia kreinto asisti en lukto kontraŭ terorismo kaj ekstremismo. == Traduko al Esperanto == La administranto de la esperantlingva traduko estas [[Robin van der Vliet]]. Robin ekde la fino de 2015 tradukas Telegram al Esperanto. Aliaj, kiel [[Yves Nevelsteen]], helpas pri la traduklaboro. Nur Robin aprobas novajn tradukojn, kaj tial la traduko estas tre kohera. Robin multe uzis la prikomputilan vortaron [[Komputeko]] kaj poste eĉ aliĝis al ĝia teamo. En 2018 nova tradukejo estis lanĉita, kun Esperanto. Komence de aprilo 2020 la tradukskipo sukcesis finpretigi la tradukon de ĉiuj disponeblaj versioj. Ĉar regule aldoniĝas novaj tradukenda frazoj, en marto 2022 la traduko estas 97%. La Esperanto-traduko ĝis nun (marto 2022) estas oficiala nur por la eksperimenta versio Telegram X por Android. Aliaj tradukoj estas beta-versioj, kio interalie signifas, ke ne eblas elekti Esperanton ĉe la agordoj de la programo mem. Por uzi Telegram en Esperanto, necesas uzi [https://t.me/setlanguage/eo-beta specialan ligilon] por uzi la tradukon. De tempo al tempo esperantistoj aktive provas konvinki Telegram oficialigi ĉiujn tradukojn. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=telegr2}} * {{Oficiala retejo}} * [https://www.twitter.com/telegram Oficiala Twitter-konto] * [https://www.liberafolio.org/2021/01/29/cu-ciuj-esperantistoj-ekuzu-telegram-kaj-kial/ Ĉu ĉiuj esperantistoj ekuzu Telegram? Kaj kial?], artikolo de [[Yves Nevelsteen]] en [[Libera Folio]], aperinta 2021-01-29 {{eo}} {{Tujmesaĝilaj sistemoj}} [[Kategorio:Tujmesaĝiloj]] [[Kategorio:Retejoj aperintaj en 2013]] [[Kategorio:Linuksa programaro]] [[Kategorio:Komunika programaro]] [[Kategorio:Esperantigitaj programoj]] 2obrnze4jkew7shjin70vh2ijoojn0z 0 532414 9366579 8341078 2026-05-04T11:16:08Z Sj1mor 12103 9366579 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Interreta rekta demokratio''', aŭ '''e-demokratio''' estas nova modelo de [[demokratio]], kiu havas sian bazon sur la povo kunigi homojn pere de [[interreto]], kiuj per ĝi povas kunpartigi problemojn kaj iliajn solvojn. Tiel la plej bonaj solvoj povus esti libere disvastigataj kaj efektivitaj ĉie. Ekzemple, produktado aŭ ŝparo de [[energio]], mastrumado de [[rubo|rubaĵoj]]. Interrete, por scii la penson de civitanoj, oni ne devas organizi longajn kaj multekostajn [[baloto]]jn aŭ sondojn, sed sufiĉas rekta voĉdonado per interreto, sekurigita per fortaj sekursistemoj. == Modelo == Laŭ tiu ideo la [[politikisto]]j publikigas [[leĝo|leĝproponojn]] interrete kaj pridiskutas problemojn kun civitanoj, kiuj ankaŭ sugestas solvojn kaj, se rapida decido ne estas bezonata, fine voĉdonas la plej bonan solvon. Solvo uzata en iu [[urbo]] povas esti proponata en aliaj urboj. ===Neceso de partopreno de civitanoj=== La partopreno de civitanoj estas gravega por la funkciado de tiu regmaniero; oni supozas ke civitanoj, kiuj scias pri unu problemo povas helpi per ideoj kaj povas fari tion seninterese, ĉar neniu povas korupti milojn aŭ eĉ milionojn da homoj. Tiel farante, la inteligento de [[inĝeniero]]j, [[instruisto]]j, fakuloj sed ankaŭ simplaj civitanoj kiuj konas la teritorion kaj ĝiajn problemojn estas senpage kunpartigita por ĉies bono. Oni scias ke ne ĉiuj civitanoj estas fakuloj pri ĉio aŭ ne ĉiu volas partopreni, malgraŭ la enda volontigo de civitanoj. Oni supozas, ke sufiĉe granda numero da homoj estas bona samplo por scii la popolan volon, kaj ke se iu ne havas fakan scion aŭ ne sentas intereson pri temo, ĝi akceptas la decidon de la aliaj. Subtenantoj de tiu modelo kredas, ke ĝi estas evoluo de la tradicia reprezenta demokratio, kaj ke ĝi estas disvastigenda en la mondo. Estas multaj ekzemploj de inteligento kaj kono disvastigataj aŭ disvastigeblaj interrete, ofte elpensitaj de normalaj homoj, kiel la sunlampeto inventita de malriĉulo en [[Filipinoj]] farita per plasta [[botelo]] plenigita je akvo, duontredita en metala tegmento de barakoj. Tiu elpensaĵo estas ekologia, ne bezonas energion por lumigi, sed ĝi ne estus diskonigita tiel rapide sen interreto, ĉar ĝi ne portas gajnon al iu [[firmao]]. ==Realigoj aŭ klopodoj de realigo de la modelo== En Italujo, la partio [[MoVado 5 Steloj]] realigis aŭ klopodas realigi partan efektivigon de tiu modelo per sia [[retejo]], kiu sendas informojn al aliĝintoj kiam nova leĝpropono aperas, kaj informas pri evoluo de la proponoj, invitante la uzantojn al partopreno. Rajtas registriĝi al la servo ĉiu plenkreskinta italo kiu ne estas ano de alia partio kaj ne estas kondamnita aŭ persekutata pro krimo. Tiu estas unu el malmultaj ekzemploj de ĝenerala klopodo de realigo ĝis nun; aliaj klopodoj, kiel la [[Pirata Partio]] kaj similaj havas iujn similajn ecojn, sed ili ne estas ĝeneralaj sed rigardas nur unu aŭ malmultajn temojn (kiel [[kopirajto]]). ==Rilataj paĝoj== *[[Demokratio]] *[[MoVado 5 Steloj]] *[[Rekta demokratio]] [[Kategorio:E-demokratio| ]] 9otpw4xh0ukghwu9elq3265ew6bx42n 0 539094 9366084 9344598 2026-05-03T19:29:17Z ThomasPusch 1869 9366084 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |regiono-ISO=HU }} La '''Jezuita Universitato de Nagyszombat''' ({{hu}}: ''Nagyszombati Jezsuita Egyetem'', {{sk}}: ''Trnavská univerzita'') estis fondita en la jaro [[1635]]. Ĝi apartenas al la unuaj [[universitato]]j sur la [[teritorio]] de la nuntempa [[Slovakio]], ĝi estas la unua universitato en [[Hungario]], kiu funkcias dekomence seninterrompe. == Historio == En komenco de la turka erao [[gimnazio]] estis fondita en [[1560]] en [[Trnava|Nagyszombat]], tiam ĝi estis la unusola gimnazio de Hungara reĝlando. La universitato - kiu estas la unua hungara universitato funkcianta senĉese - estis fondita la [[12-an de majo]] [[1635]] fare de [[kardinalo]] [[Péter Pázmány]], la [[ĉefepiskopo]] de [[Esztergom]], kies [[kapitulo]] (post konkero de Esztergom fare de [[osmanidoj]]) trovis sian sidejon ĝuste en Nagyszombat. Pázmány volis funkciigi la universitaton tuj en [[Buda]]-[[Pest (urbo)|Pest]], sed la necesaj konstruaĵoj ankoraŭ mankis. Imperiestro [[Ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] la fondon de la universitato aprobis per [[buleo]] la [[18-an de oktobro]] [[1635]], tamen la [[papo]] ne agnoskis ĝin, ĉar ĝi havis nur 2 [[fakultato]]jn. Fondo de la universitato, t.n. ''studium generale'', estis kulmino de strebado de Péter Pázmány pri subteno de la jezuita lerneja edukado en lia sidejo. La fondon de la universitato antaŭis fondo de nobela [[konvikto]] en la Kapitula strato kaj de seminario por [[kleriko]]j en la Halenárska ([[kitelo]]farista, [[bluzo]]farista) strato. Celo estis ne disvastigado de klereco, sed plifortigo de la katolika [[konfesio]] en [[Hungario]]. En la universitato instruis [[jezuito]]j ([[modelo]] estis la jezuita universitato en la aŭstra urbo [[Graz]]). La unua [[rektoro]] estis [[György Dobronoki]]. La financaj kostoj estis kovritaj precipe per avara kontribuo de la kardinalo Pázmány, kiu dediĉis al la universitato konstantan sumon de 60 000 [[guldeno]]j. Tiuj estis deponitaj en la urbo [[Augsburg]], kiu pagis al la estraro de la universitato ĉiujare 6 %, nome 3 600 guldenoj. La universitato estis solene inaŭgurita la [[13-an de novembro]], la instruado komenciĝis la sekvan tagon, la 14-an de novembro [[1635]], kaj nome en du [[fakultato]]j: [[filozofio|filozofia]] (tiutempe nomata ''artista'') kaj [[teologio|teologia]]. Komence la universitato havis nur 10-12 [[profesoro]]jn. La studado en la filozofia fakultato daŭris tri jarojn, en la teologia kvar jarojn. En la filozofia fakultato estis instruataj ĉefe [[logiko]], [[fiziko]], [[metafiziko]], [[matematiko]] kaj [[etiko]]. En la jaro [[1667]] estis aldonita fakultato pri [[juro]], por kiu kontribuis [[testamento|testamente]] la ĉefepiskopo de Esztergom [[György Lippay]] per sumo de 15 000 guldenoj. En [[1769]] estis decidite malfermi ankaŭ fakultaton pri [[medicino]], en kiu oni komencis instrui en [[1770]]. La universitato estis deklarita '''Reĝa Universitato''' en 1769. La jezuita ordeno estis malpermesita en 1773, la universitato transformiĝis al sekulara instituto. La universitato fariĝis fama ankaŭ danke al [[astronomio|astronomia]] observejo, establita en [[1753]] fare de la tiama rektoro [[Ferenc Borgia Kéri]] (1702 - 1768). Ĉe la universitato funkciis riĉa universitata [[biblioteko]], [[botanika ĝardeno]] kaj [[teatro]], en kiu ludis [[studento]]j de la universitato. La universitato funkciis ĝis la jaro [[1777]], kiam ĝi estis enkadre de la lernejaj reformoj translokita al [[Buda]]. La [[10-an de februaro]] 1777 la regantino [[Maria Tereza de Aŭstrio]] disponigis por la universitato la reĝan palacon en Buda. [[Dekreto]]n pri translokigo de la universitato la regantino eldonis la [[6-an de marto]] 1777. La prelegoj en la universitato finiĝis la [[24-an de aŭgusto]] 1777. La jura posteulo de la historia universitato de Trnava estas la nuntempa [[ELTE|Universitato de Eötvös Loránd]] en [[Budapeŝto]], ne la nuntempa slovaka [[Universitato de Trnava en Trnava (nuntempa)|universitato de Trnava]]. == Rektoroj == * [[Juraj Turković]] (1653-1654) * [[György Dobronoki]] (1735, 1744, la unua rektoro) * [[György Zsigmond Lakits]], (1772, la unua sekulara rektoro) == Elektitaj instruistoj == * [[András Ádány]], jezuito * [[István Dobner]], jezuito * [[Miksa Hell]] (1720 - 1792), astronomo * [[István Katona (historiisto)]] * [[József Kenyeres]], jezuito * [[József Koller (monaĥo)]] * [[Mihály Lipsicz]], jezuito * [[János Nádasi]], jezuito * [[Ferenc Otrokocsi Fóris]] * [[János Szegedi]], jezuito * [[Márton Szentiványi (jezuito)]] (1633 - 1705), la unua enciklopediisto * [[Gábor Szerdahelyi]], jezuito * [[Sámuel Timon]] (1675 - 1736), historiisto * [[Imre Vajkovics]], jezuito == Aliaj personoj == * [[Ferenc Csepelényi]], kanceliero == Elektitaj studentoj == * [[Ferenc Abaffy]] * [[Ján Abrahamffy]] * [[Pál Festetics (departementestro)]] * [[István Kereskényi]] * [[József Koller (kanoniko)]] * [[Márton György Kovachich]] * [[Bonifác Lancsics]] * [[János Lukácsy]] * [[Sándor Máriássy]] * [[Benedek Sajghó]] * [[István Sándor (bibliografo)]] * [[Károly Wagner (jezuito)]] == Fontoj == * [http://lexikon.katolikus.hu/N/nagyszombati%20jezsuita%20egyetem.html] {{hu}} * [http://www.elte.hu/file/ELTE_tortenete_SzogiL.pdf] {{hu}}, {{en}} [[Kategorio:Historiaj universitatoj kaj altlernejoj]] tvab51mp2msgd65a76rorz15mucx90p 9366085 9366084 2026-05-03T19:29:51Z ThomasPusch 1869 9366085 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |regiono-ISO=HU }} La '''Jezuita Universitato de Nagyszombat''' ({{hu}}: ''Nagyszombati Jezsuita Egyetem'', {{sk}}: ''Trnavská univerzita'') estis fondita en la jaro [[1635]]. Ĝi apartenas al la unuaj [[universitato]]j sur la [[teritorio]] de la nuntempa [[Slovakio]], ĝi estas la unua universitato en [[Hungario]], kiu funkcias dekomence seninterrompe. == Historio == En komenco de la turka erao [[gimnazio]] estis fondita en [[1560]] en [[Trnava|Nagyszombat]], tiam ĝi estis la unusola gimnazio de Hungara reĝlando. La universitato - kiu estas la unua hungara universitato funkcianta senĉese - estis fondita la [[12-an de majo]] [[1635]] fare de [[kardinalo]] [[Péter Pázmány]], la [[ĉefepiskopo]] de [[Esztergom]], kies [[kapitulo]] (post konkero de Esztergom fare de [[osmanidoj]]) trovis sian sidejon ĝuste en Nagyszombat. Pázmány volis funkciigi la universitaton tuj en [[Buda]]-[[Pest (urbo)|Pest]], sed la necesaj konstruaĵoj ankoraŭ mankis. Imperiestro [[Ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] la fondon de la universitato aprobis per [[buleo]] la [[18-an de oktobro]] [[1635]], tamen la [[papo]] ne agnoskis ĝin, ĉar ĝi havis nur 2 [[fakultato]]jn. Fondo de la universitato, t.n. ''studium generale'', estis kulmino de strebado de Péter Pázmány pri subteno de la jezuita lerneja edukado en lia sidejo. La fondon de la universitato antaŭis fondo de nobela [[konvikto]] en la Kapitula strato kaj de seminario por [[kleriko]]j en la Halenárska ([[kitelo]]farista, [[bluzo]]farista) strato. Celo estis ne disvastigado de klereco, sed plifortigo de la katolika [[konfesio]] en [[Hungario]]. En la universitato instruis [[jezuito]]j ([[modelo]] estis la jezuita universitato en la aŭstra urbo [[Graz]]). La unua [[rektoro]] estis [[György Dobronoki]]. La financaj kostoj estis kovritaj precipe per avara kontribuo de la kardinalo Pázmány, kiu dediĉis al la universitato konstantan sumon de 60 000 [[guldeno]]j. Tiuj estis deponitaj en la urbo [[Augsburg]], kiu pagis al la estraro de la universitato ĉiujare 6 %, nome 3 600 guldenoj. La universitato estis solene inaŭgurita la [[13-an de novembro]], la instruado komenciĝis la sekvan tagon, la 14-an de novembro [[1635]], kaj nome en du [[fakultato]]j: [[filozofio|filozofia]] (tiutempe nomata ''artista'') kaj [[teologio|teologia]]. Komence la universitato havis nur 10-12 [[profesoro]]jn. La studado en la filozofia fakultato daŭris tri jarojn, en la teologia kvar jarojn. En la filozofia fakultato estis instruataj ĉefe [[logiko]], [[fiziko]], [[metafiziko]], [[matematiko]] kaj [[etiko]]. En la jaro [[1667]] estis aldonita fakultato pri [[juro]], por kiu kontribuis [[testamento|testamente]] la ĉefepiskopo de Esztergom [[György Lippay]] per sumo de 15 000 guldenoj. En [[1769]] estis decidite malfermi ankaŭ fakultaton pri [[medicino]], en kiu oni komencis instrui en [[1770]]. La universitato estis deklarita '''Reĝa Universitato''' en 1769. La jezuita ordeno estis malpermesita en 1773, la universitato transformiĝis al sekulara instituto. La universitato fariĝis fama ankaŭ danke al [[astronomio|astronomia]] observejo, establita en [[1753]] fare de la tiama rektoro [[Ferenc Borgia Kéri]] (1702 - 1768). Ĉe la universitato funkciis riĉa universitata [[biblioteko]], [[botanika ĝardeno]] kaj [[teatro]], en kiu ludis [[studento]]j de la universitato. La universitato funkciis ĝis la jaro [[1777]], kiam ĝi estis enkadre de la lernejaj reformoj translokita al [[Buda]]. La [[10-an de februaro]] 1777 la regantino [[Maria Tereza de Aŭstrio]] disponigis por la universitato la reĝan palacon en Buda. [[Dekreto]]n pri translokigo de la universitato la regantino eldonis la [[6-an de marto]] 1777. La prelegoj en la universitato finiĝis la [[24-an de aŭgusto]] 1777. La jura posteulo de la historia universitato de Trnava estas la nuntempa [[ELTE|Universitato de Eötvös Loránd]] en [[Budapeŝto]], ne la nuntempa slovaka [[Universitato de Trnava en Trnava (nuntempa)|universitato de Trnava]]. == Rektoroj == * [[Juraj Turković]] (1653-1654) * [[György Dobronoki]] (1735, 1744, la unua rektoro) * [[György Zsigmond Lakits]], (1772, la unua sekulara rektoro) == Elektitaj instruistoj == * [[András Ádány]], jezuito * [[István Dobner]], jezuito * [[Miksa Hell]] (1720 - 1792), astronomo * [[István Katona (historiisto)]] * [[József Kenyeres]], jezuito * [[József Koller (monaĥo)]] * [[Mihály Lipsicz]], jezuito * [[János Nádasi]], jezuito * [[Ferenc Otrokocsi Fóris]] * [[János Szegedi]], jezuito * [[Márton Szentiványi (jezuito)]] (1633 - 1705), la unua enciklopediisto * [[Gábor Szerdahelyi]], jezuito * [[Sámuel Timon]] (1675 - 1736), historiisto * [[Imre Vajkovics]], jezuito == Aliaj personoj == * [[Ferenc Csepelényi]], kanceliero == Elektitaj studentoj == * [[Ferenc Abaffy]] * [[Ján Abrahamffy]] * [[Pál Festetics (departementestro)]] * [[István Kereskényi]] * [[József Koller (kanoniko)]] * [[Márton György Kovachich]] * [[Bonifác Lancsics]] * [[János Lukácsy]] * [[Sándor Máriássy]] * [[Benedek Sajghó]] * [[István Sándor (bibliografo)]] * [[Károly Wagner (jezuito)]] == Fontoj == * [http://lexikon.katolikus.hu/N/nagyszombati%20jezsuita%20egyetem.html] {{hu}} * [http://www.elte.hu/file/ELTE_tortenete_SzogiL.pdf] {{hu}}, {{en}} [[Kategorio:Historiaj universitatoj kaj altlernejoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] m0sb6wdnz10xexmmpl995qnxj16csxm 0 548427 9366377 8741553 2026-05-04T08:26:14Z Sj1mor 12103 9366377 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = ordinara pulsatilo |koloro = lightgreen |dosiero = Anemone pulsatilla MS 0164.jpg |dosiero larĝo = 240px |priskribo dosiero = ' |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |regno2 = planto |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[dukotiledonaj plantoj|dukotiledonuloj]] ''dicotyledones'' |ordo = ''[[Ranunkolaloj]] '' Ranunculales |familio =''[[Ranunkolacoj]]'' '' Ranunculaceae '' |subfamilio= Ranunculoideae |genro = ''[[Pulsatilo]]’’ Pulsatilla |specio = |Taxon2_Rang = |dunomo = Pulsatilla vulgaris (ordinara pulsatilo) |dunomo aŭtoritato = [[Philip Miller|MILL.]] |komunejo = }} La '''ordinara pulsatilo''' (''Pulsatilla vulgaris'', [[sinonimo]] kiam ĝi estas rigardata kiel subspecio: ''Pulsatilla vulgaris'' subsp. ''vulgaris''), estas [[specio|plantspecio]] en la [[familio (biologio)|familio]] de la [[Ranunkolacoj]] (Ranunculaceae). Ĝi hejmiĝas en [[Okcidenteŭropo|okcident-]] kaj [[Mezeŭropo]]. == Priskribo == [[Dosiero:Illustration Pulsatilla vulgaris0.jpg|eta|links|Ilustraĵo de la ordinara pulsatilo en:<br />[[Otto Wilhelm Thomé]]: ''Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz'', Gera (1885)]] === Habitato kaj folio === La ordinara pulsatilo estas multjara, [[herba planto]], kun kreskoalto de ĝis 15 centimetroj, dum la fruktmaturiĝo ĝis 40 centimetroj. Ĝi estas profundradikulo kaj enpenetras la teron por pli ol unu metro. La [[folio (planto)|folioj]] staras baze en [[Folirozeto|rozeto]] kaj aperas kune kun la floroj. La foliplato estas duoble pinata kun (du ĝis ) tri ĝis kvin (ĝis ses) paroj da pinataj folietoj. La ĉefa foliplato konsistas el {{Ĉirkaŭ|100}} ĝis 150 linealaj, ofte 2 ĝis 4 (1 ĝis 6) mm larĝaj partoj, tion ĝi distingas de la [[granda pulsatilo]], kies folioj nur konsistas el {{Ĉirkaŭ|40}} ĝis 90 linealaj-lancetaj, plej ofte 4 ĝis 7 (2 ĝis 12) mm larĝaj partoj kaj kies folioj nur elkreskas fine de la flortempo. [[Dosiero:Pulsatilla_Blueten_mg-k.jpg|eta|Ju pli longe ĝi floras, des pli la floro malfermiĝas bovloforme.]] === Floro === La [[floro]]j staras unuope ĉe la fino de la tigo. en la supra parto de la tigo troviĝas verticilo el tri reduktitaj kaj kunkreskintaj hirtharaj [[brakteo]]j. Tiu verticilo protektas la floron, ĉar mankas kaliko. La komence klinaj floroj aperas en marto ĝis majo. La duseksaj floroj estas [[Radisimetrio|radiosimetriaj]]. La malhelflavaj [[stameno]]j aspektas agrable kontrastive al la purpura aŭ violeta florinvolukro, kaŭzita pro [[Antocianino|antocianoj]]. La simpla, ne en sepaloj kaj petaloj dividita involukro plivastiĝas dum la florado pelvoforme. == Ekologio == [[Dosiero:Pulsatilla vulgaris -makro-.png|eta|la haroj protektas la planton kontraŭ malvarmo]] [[Dosiero:Pulsatilla vulgaris0.jpg|eta|ordinara pulsatilo tuj antaŭ la fruktmaturiĝo]] [[Dosiero:Pulsatilla vulgaris withered.JPG|eta|finfloritaj floroj de oerdinara pulsatilo]] La ordinara pulsatilo estas tipa [[sekplanto]]. Florekologie ĝi estas inigita sonorilfloro, kiu havas multe la [[poleno]] kaj [[nektaro]] kaj ofte estas vizitata de [[burdo]]j kaj [[abelo]]j. La nektaro estas manĝata ankaŭ de [[formiko]]j, kiuj nur estas nektarrabistoj. La [[involukro]] estas hirte hara, ankaŭ por malhelpi la forvaporiĝon. [[Dosiero:Pulsatilla_vulgaris_Frucht_mg-k.jpg|eta|ordinara pulsatilo, detalo de floro kun komencanta fruktmaturiĝo.]] Kiel multaj florplantoj ankaŭ la ordinara pulsatilo posedas kelkajn [[disvastigmeĥanismoj de planto|disvastigmeĥanismojn]] por kreski en la ĉirkaŭo. En la infloresko evoluiĝas el ĉiu karpelo unu [[nuksfrukto|nuseto]] kun plumvosto el la [[stigmo]]. Dum la evoluo de la frukto plilongiĝas la tigo de la floro je preskaŭ la duobla longeco. La [[frukto (botaniko)|fruktoj]], nomataj ''[[plumvosta flugantoj]]'', staras tiam super la ĉirkaŭon. Dum seka vetero la vento forblovas la semon (meteoroĥio). Ĉe malseka vetero la fruktoj algluas al bestojn, do la planto uzas tiam la [[epiĥorio]]n. La fruktoj ankaŭ povas disvastigi „memstare“ rampante sur la tero ([[herpoĥrio]]). La ordinara pulsatilo estas atakata de la [[rustofungo]] ''[[Coleosporium pulsatillae]]'' .<ref name="Zwetko" /><ref name="Cybertruffle" /> == Kromosomnombro == La [[kromosomnombro]] estas 2n = 32.<ref name="Oberdorfer2001" /> == Disvastigo == La ordinara pulsatilo preferas kalkhavan grundon. La planto hejmiĝas en [[okcidenteŭropo|Okcident-]] kaj [[Mezeŭropo]], sed tie ĝi estas malofta specio. Ĝi kreskas nature de [[Francujo]] trans [[Germanujo]] norden ĝis [[Danujo]] kaj [[Svedujo|suda Svedujo]]. Izolita arealo troviĝas en [[Anglujo|meza Anglujo]]. En oriento ĝi troviĝas malofte en [[Polujo|okcidenta Polujo]] kaj [[Malsupra Aŭstrio]]. La iama kreskejo en [[Suomujo|suda Suomujo]] ne plu ekzistas. Orienten de [[Malsupra Aŭstrio]] ĝis [[Ukrainio]] la ordinara pulsatilo estas anstataŭata de la granda pulsatilo (''[[Pulsatilla grandis]]''), kiu troviĝas en kelkaj lokoj ankaŭ en [[Bavario]] kaj [[Turingio]]. [[Dosiero:Rhoen_Pulsatilla_vulgaris_Biotop_mg-k.jpg|eta|340ra|granda populacio de la ordinara pulsatilo sur suda konkokalka deklivo de la mezmontaro [[Rhön]] .]] == Kreskejo == La natura vivejo de la ordinara pulsatilo estas maldensaj [[pino|pinaroj]] kaj [[Malgrasa herbejo|malgrasrazeno]]j, plej ofte en sunaj deklivoj sur [[kalkhava grundo]]. La specio bezonas relative altajn temperaturojn kaj tal ĝi mankas en lokoj, kiuj estas malvarmetaj dum somero. Ĝi krome tre ŝatas lumon kaj ĝi malaperas rapide ĉe trosterkado. == Sistematiko == La specionomo ''Pulsatilla vulgaris'' estis publikigita en 1768 fare de [[Philip Miller]] en ''The Gardeners Dictionary'', oka eldono <ref name="biodiversitylibrary" /> . La nomo ''Anemone pulsatilla'' estis publikigita en 1753 fare de [[Carl von Linné]] en ''[[Species Plantarum]]'', 1, p.&nbsp;539 <ref name="biodiversitylibraryL" /> . De la genro ''Anemone'' la genro ''Pulsatilla'' distingiĝas pro la plumvostaj nusetoj. sur la sveda insulo [[Gotlando]] kreskas propra subspecio kun la nomo ''Pulsatilla vulgaris'' subsp. ''gotlandica'' ZÄMELIS & PAEGLE. Alia izolita subgrupo estas ''Pulsatilla vulgaris'' subsp. ''oenipontana'', kiu kreskas ĉirkaŭ la aŭstra [[Insbruko]]). == Uzado kiel ornamplanto == [[Dosiero:Pulsatilla vulgaris Saarland 01.jpg|eta|la ordinara pulsatilo kiel ĝardenplanto]] El la genro pusatilo la ordinara pulsatilo estas la sola kiu estas uzata en ĝardeno. La ceteraj specioj bezonas specialajn kreskejojn, kiuj limigas ilian uzon ekster [[botanika ĝardeno|Botanikaj ĝardenoj]]. == Ordinara pulsatilo kiel venena planto == [[Dosiero:MR-Kuhschelle (Pulsatilla vulgaris).jpg|eta|„danĝero de intermikso“]] Ĉiuj parto de la ordinara pulsatilo estas tre [[veneno|venenaj]]. Ĝi entenas interalie [[protoanemonino]], kiu estas eksterordinara iritanco por haŭto kaj mukozo. Jam la manipulado de la planto povas kaŭzi gravajn iritojn. enkorpigante la planton kaŭzas gravajn sanproblemojn kiel renajn inflamojn, stomakaj kaj intestaj problemoj kaj paralizo de la centra nerva sistemo. Protoanemonino transformiĝas dum sekigado al la malpli venena [[anemonino]]. La plant ankaŭ enhavas [[saponino]], [[naturrezino|rezinoj]] kaj [[tanino]]j. Toksigado pro manĝado de la planto estas kuracebla per [[aktivkarbo]] kaj stimulado de vomado. Elpumpado de la stomako, elektrolita traktsado kaj eventuale [[artefarita spirado]] estas pliaj terapieblecoj. == Uzado en la medicino == [[Dosiero: Pulsatilla_vulgaris_alba_mg-k.jpg|eta|ordinara pulsatilo, blanka varianto<br />''Pulsatilla vulgaris'' var. ''alba'']] Pulsatiloj jam estis uzata en la [[Antikveco]] kiel [[kuracplanto]]. == Referencoj == {{Referencoj | referencoj = <ref name="biodiversitylibrary">[http://biodiversitylibrary.org/page/395414 Millers Veröffentlichung von ''Pulsatilla vulgaris'' eingescannt bei ''biodiversitylibrary.org''.]</ref> <ref name="biodiversitylibraryL">[http://biodiversitylibrary.org/page/358558 Linné Erstveröffentlichung von ''Anemone pulsatilla'' eingescannt bei ''biodiversitylibrary.org''.]</ref> <ref name="Zwetko">Peter Zwetko: ''[http://www.landesmuseum.at/pdf_frei_remote/BioEco_16_0001-0067.pdf Die Rostpilze Österreichs.] Supplement und Wirt-Parasit-Verzeichnis zur 2.&nbsp;Auflage des Catalogus Florae Austriae, III.&nbsp;Teil, Heft&nbsp;1, Uredinales.'' (PDF; 1,8&nbsp;MB).</ref> <ref name="Cybertruffle">[http://www.cybertruffle.org.uk/robigalia/eng/index.htm Cybertruffle's Robigalia, Observations of fungi and their associated organisms] abgerufen am 3. März 2015</ref> <ref name="Oberdorfer2001">[[Erich Oberdorfer]]: ''Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete''. 8. Auflage. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5. Seite 404.</ref> }} == Literaturo == * Angelika Lüttig, Juliane Kasten: ''Hagebutte & Co – Blüten, Früchte und Ausbreitung europäischer Pflanzen.'' Fauna, Nottuln 2003, ISBN 3-935980-90-6 * Andreas Alberts, Peter Mullen: ''Giftpflanzen in Natur und Garten.'' Franckh-Kosmos, Stuttgart 2003, ISBN 3-440-09550-9 * Manfred Bocksch: ''Das praktische Buch der Heilpflanzen – Kennzeichen, Heilwirkung, Anwendung, Brauchtum.'' BLV Verlagsgesellschaft, München 1996, ISBN 3-405-14937-1 * Detlev Arens: ''Sechzig einheimische Wildpflanzen in lebendigen Porträts.'' DuMont, Köln 1991, ISBN 3-7701-2516-9 * Heinz-Dieter Krausch: ''Kaiserkron und Päonien rot... – Entdeckung und Einführung unserer Gartenblumen.'' Dölling und Galitz, Hamburg 2003, ISBN 3-935549-23-7 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{FloraWeb|26617}} * {{VKFloraweb|26617}} * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/ranuncula/pulsa/pulsvulv.jpg Verbreitung auf der Nordhalbkugel] nach: Eric Hultén, Magnus Fries: ''Atlas of North European vascular plants'' 1986, ISBN 3-87429-263-0 * [http://www.giftpflanzen.com/pulsatilla_vulgaris.html Die Gemeine Küchenschelle als Giftpflanze auf ''www.giftpflanzen.com''.] [[Kategorio:Ranunkolacoj]] [[Kategorio:Kuracplantoj]] 1qpglrwc31juhpy74gobs2586w2j8po 0 558780 9366248 9363096 2026-05-04T03:13:38Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9366248 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q20825628 } |wdq= |sort=label |columns=label:Paĝo,priskribo,P154,P18,P856 |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Paĝo ! priskribo ! emblemo ! bildo ! oficiala retejo |- | ''[[:d:Q4636265|3DLDF]]'' | | [[Dosiero:3dldf-logo.png|center|128px]] | | http://www.gnu.org/software/3dldf/ |- | ''[[:d:Q24084969|8sync]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/8sync/ |- | ''[[:d:Q113377528|AROUNDMe]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/aroundme/<br/>http://aroundme.barnraiser.net/<br/>http://www.barnraiser.org/aroundme<br/>https://savannah.gnu.org/projects/aroundme/ |- | ''[[:d:Q288555|AUCTeX]]'' | | | [[Dosiero:Auctex.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/auctex/ |- | ''[[:d:Q24084975|Acct]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/acct/ |- | ''[[:d:Q1336937|Autoconf]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Autoconf 2.68 wine.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/autoconf/autoconf.html |- | ''[[:d:Q1324275|Automake]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Autoconf-automake-process.svg|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/automake/ |- | ''[[:d:Q106101976|Behistun]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q6131957|Binary File Descriptor library]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q505877|CFEngine]]'' | | [[Dosiero:CFEngine-logo.svg|center|128px]] | | https://www.cfengine.com |- | ''[[:d:Q581256|CLISP]]'' | | [[Dosiero:LogoCLISP.jpg|center|128px]] | [[Dosiero:Clisp snapshot.jpg|center|128px]] | https://clisp.sourceforge.io/ |- | ''[[:d:Q72271507|Classpathx]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/classpathx/ |- | ''[[:d:Q1172206|Daten-Montra Erarserĉilo]]'' | | | [[Dosiero:DDD 3.3.11 Screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/ddd/ |- | ''[[:d:Q1187020|Denemo]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Denemo 2.0.14 Screenshot under Kubuntu 17.04.png|center|128px]] | http://www.denemo.org/ |- | ''[[:d:Q2291726|DotGNU]]'' | | | | http://www.dotgnu.org/ |- | ''[[:d:Q126721289|Dr. Genius]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/drgenius/<br/>http://www.drgenius.seul.org/<br/>http://www.ofset.org/drgenius<br/>http://ofset.sourceforge.net/drgenius/ |- | ''[[:d:Q5323977|EPrints]]'' | | | | http://www.eprints.org/software/ |- | ''[[:d:Q1970665|Electric]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Electric eda.png|center|128px]] | https://www.staticfreesoft.com/ |- | ''[[:d:Q76183255|Emacs-muse]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/emacs-muse/ |- | ''[[:d:Q114407516|Emacs/URL]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/url/ |- | ''[[:d:Q3723813|Emacs/W3]]'' | | | | http://www.gnu.org/software/w3/<br/>https://elpa.gnu.org/packages/w3.html |- | ''[[:d:Q11201268|FriBidi]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/fribidi/<br/>https://fribidi.org/ |- | [[GCC]] | | [[Dosiero:GNU Compiler Collection logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:GCC 11.1.0 compiling Chicken screenshot.png|center|128px]] | https://gcc.gnu.org |- | ''[[:d:Q3093130|GCIDE]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://gnu.org/software/gcide/<br/>https://gcide.gnu.org.ua/ |- | ''[[:d:Q1147042|GCompris]]'' | | [[Dosiero:Gcompris logo (2016).svg|center|128px]] | [[Dosiero:Gcompris 0.61 screenshot.png|center|128px]] | https://gcompris.net/ |- | [[GDB]] | | [[Dosiero:GDB Archer Fish by Andreas Arnez.svg|center|128px]] | [[Dosiero:GNU gdb 12.1 screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/gdb |- | ''[[:d:Q62850490|GDBM]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gdbm/ |- | ''[[:d:Q50378421|GIFT]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gift/ |- | [[GIMP]] | | [[Dosiero:The GIMP icon - v3.0.svg|center|128px]] | [[Dosiero:GIMP-3.png|center|128px]] | https://gimp.org |- | ''[[:d:Q113457966|GLUE]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/glue/ |- | ''[[:d:Q62850753|GMediaServer]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gmediaserver/ |- | ''[[:d:Q180760|GNAT]]'' | | | [[Dosiero:GNAT Programming Studio screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/gnat/<br/>http://gnuada.sourceforge.net/<br/>https://cs.nyu.edu/~schonber/gnat.html<br/>https://libre.adacore.com/ |- | ''[[:d:Q4039162|GNATS]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gnats/ |- | ''[[:d:Q3093265|GNOWSYS]]'' | | [[Dosiero:Gnowsys-logo.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gnowsys/ |- | ''[[:d:Q72271704|GNU 3DKit]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnu3dkit/ |- | ''[[:d:Q25377392|GNU APL]]'' | | | [[Dosiero:GNU APL.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/apl/ |- | ''[[:d:Q71171793|GNU Aetherspace]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/aetherspace/ |- | ''[[:d:Q112686586|GNU Alexandria]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/alexandria/ |- | ''[[:d:Q71171749|GNU Alive]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/alive/ |- | ''[[:d:Q5514020|GNU Anubis]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/anubis/ |- | ''[[:d:Q3093274|GNU Archimedes]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | http://www.gnu.org/software/archimedes/ |- | ''[[:d:Q21404072|GNU Artanis]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/artanis/ |- | ''[[:d:Q1368325|GNU Aspell]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Aspell-ast.png|center|128px]] | http://aspell.net/ |- | ''[[:d:Q71445065|GNU Astronomy Utilities]]'' | | | [[Dosiero:Gnuastro.svg|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/gnuastro/ |- | ''[[:d:Q3093270|GNU AutoGen]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/autogen/ |- | ''[[:d:Q21405244|GNU Autoconf Archive]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/autoconf-archive/ |- | ''[[:d:Q6024222|GNU Awk]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gawk/ |- | ''[[:d:Q24090696|GNU BPEL2oWFN]]'' | | [[Dosiero:Bpel2owfn.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/bpel2owfn/ |- | ''[[:d:Q72271299|GNU Ball and Paddle]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/ballandpaddle/ |- | ''[[:d:Q72271395|GNU Bayonne]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/bayonne/ |- | ''[[:d:Q72271638|GNU Beacon]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/beacon/<br/>http://www.barnraiser.org/beacon/ |- | ''[[:d:Q1144975|GNU Binutils]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/binutils/ |- | ''[[:d:Q123688258|GNU Boot]]'' | | [[Dosiero:Gnuboot logo light.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gnuboot/ |- | ''[[:d:Q113775860|GNU C Language Intro and Reference Manual]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q76182682|GNU C reference manual]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnu-c-manual/ |- | ''[[:d:Q17487849|GNU CSSC]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/cssc/ |- | ''[[:d:Q76183736|GNU Ccide]]'' | | | | http://ccide.sourceforge.net/ |- | ''[[:d:Q50378171|GNU Cgicc]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/cgicc/<br/>http://www.cgicc.org/ |- | ''[[:d:Q494713|GNU Chess]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Gnomechess.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/chess/ |- | ''[[:d:Q76183853|GNU Cim]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/cim/<br/>http://www.ifi.uio.no/~cim/cim.html<br/>https://folk.universitetetioslo.no/simula67/cim.shtml |- | ''[[:d:Q4039527|GNU Circuit Analysis Package]]'' | | | | http://www.gnucap.org/ |- | ''[[:d:Q1486192|GNU Classpath]]'' | | [[Dosiero:GNU Classpath badge.png|center|128px]] | [[Dosiero:GC SwingDemo.jpg|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/classpath/ |- | ''[[:d:Q72271523|GNU Common C++]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1424922|GNU Common Lisp]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gcl/ |- | ''[[:d:Q1486196|GNU Compact Disc Input and Control Library]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/libcdio/ |- | ''[[:d:Q114457318|GNU Cppi]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/cppi/ |- | ''[[:d:Q72271699|GNU Crypto]]'' | | [[Dosiero:GNU Crypto.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gnu-crypto/ |- | ''[[:d:Q45115643|Cursynth]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/cursynth/ |- | ''[[:d:Q5204274|GNU Dap]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/dap |- | ''[[:d:Q72271604|GNU Datamash]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/datamash/ |- | ''[[:d:Q3093278|GNU Dico]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org.ua/software/dico/ |- | ''[[:d:Q62845084|GNU Diffutils]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/diffutils/ |- | ''[[:d:Q76183279|GNU Direvent]]'' | | [[Dosiero:Gnu-head.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org.ua/software/direvent/ |- | ''[[:d:Q3038439|GNU Dr. Geo]]'' | | [[Dosiero:Dr. Geo mascot.svg|center|128px]] | [[Dosiero:DrGeo example screenshot.png|center|128px]] | http://drgeo.eu<br/>http://www.ofset.org/drgeo<br/>http://ofset.sourceforge.net/drgeo/<br/>http://www.drgeo.seul.org/<br/>https://www.gnu.org/software/dr-geo/ |- | ''[[:d:Q1252773|GNU Emacs]]'' | | [[Dosiero:Emacs-logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:GNU Emacs 26.2 screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/emacs/ |- | ''[[:d:Q76182628|GNU Enterprise]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnue/ |- | ''[[:d:Q114309731|GNU Enterprise Small Business]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnue-sb/ |- | ''[[:d:Q72271641|GNU FM]]'' | | | | https://gnu.io/fm/<br/>https://www.gnu.org/software/fm/<br/>https://www.gnu.org/software/librefm/<br/>https://git.gnu.io/gnu/gnu-fm |- | ''[[:d:Q4039164|GNU Ferret]]'' | | | | http://gnu.org/software/ferret/ |- | ''[[:d:Q5872545|GNU FisicaLab]]'' | | | [[Dosiero:FisicalabGnome.jpg|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/fisicalab/ |- | ''[[:d:Q72271657|GNU Fontutils]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/fontutils/ |- | ''[[:d:Q72271637|GNU FreeDink]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/freedink/ |- | ''[[:d:Q3093285|GNU FreeFont]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://gnu.org/software/freefont/ |- | ''[[:d:Q3093281|GNU FreeIPMI]]'' | | [[Dosiero:Freeipmi-logo.jpg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/freeipmi/ |- | ''[[:d:Q2246312|GNU Freetalk]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/freetalk/ |- | ''[[:d:Q76183106|GNU G-Golf]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/g-golf/ |- | ''[[:d:Q3093284|GNU GLOBAL]]'' | | [[Dosiero:Gnu-global-logo.png|center|128px]] | [[Dosiero:Gnu-global-htags.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/global/ |- | ''[[:d:Q76183142|GNU Gama]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gama/ |- | ''[[:d:Q3093286|GNU Generic Security Service]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gss/ |- | ''[[:d:Q1404540|GNU Go]]'' | | [[Dosiero:Gnugo-logo.png|center|128px]] | [[Dosiero:Gnugo screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/gnugo/ |- | ''[[:d:Q110535314|GNU Goodbye]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/goodbye/ |- | ''[[:d:Q72272096|GNU Gratuitous ARP Daemon]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/garpd/ |- | ''[[:d:Q21282417|GNU Grep]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/grep/ |- | ''[[:d:Q1486208|GNU Guile]]'' | | [[Dosiero:GNU-Guile-logo.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/guile/ |- | ''[[:d:Q76184891|GNU Guile-Ncurses]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/guile-ncurses/ |- | ''[[:d:Q76184917|GNU Guile-OpenGL]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/guile-opengl/ |- | ''[[:d:Q47343355|GNU Guile-SDL]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/guile-sdl/ |- | ''[[:d:Q18968627|GNU Guix]]'' | | [[Dosiero:Guix.png|center|128px]] | | https://guix.gnu.org/ |- | ''[[:d:Q117048683|GNU HaliFAX]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/halifax/<br/>http://www.ultim.net/~wolfgang/gfv.html<br/>http://www.gmsys.com/gnome-gfax.html<br/>http://www.ultim.net/~wolfgang/gnu_halifax/ghfv.html |- | ''[[:d:Q2703769|GNU Health]]'' | | [[Dosiero:GNUHealthISO.png|center|128px]] | [[Dosiero:GNU Health patient main screen spanish.png|center|128px]] | https://www.gnuhealth.org/ |- | ''[[:d:Q16988498|GNU Hello]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/hello/ |- | ''[[:d:Q67139565|GNU Hyperbole]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/hyperbole/ |- | [[GNU IceCat]] | | [[Dosiero:Icecat1-300x300.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Icecatdefaultsquantum.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/icecat/ |- | ''[[:d:Q76185008|GNU Idutils]]'' | | [[Dosiero:The GNU logo.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/idutils/ |- | ''[[:d:Q76185169|GNU Java Training Wheels]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/jtw/ |- | ''[[:d:Q113279161|GNU Jitter]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/jitter/ |- | ''[[:d:Q23768052|GNU LIMS]]'' | | | [[Dosiero:Gnulims lab requests.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/lims/<br/>http://lims.gnu.org/ |- | ''[[:d:Q76185213|GNU Leg]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/leg/ |- | ''[[:d:Q76185234|GNU Libdbh]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/libdbh/ |- | ''[[:d:Q76185250|GNU Libextractor]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/libextractor/ |- | ''[[:d:Q3093289|GNU Libidn]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/libidn/ |- | ''[[:d:Q2331162|GNU LibreDWG]]'' | | [[Dosiero:LibreDWG one-line small-head.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/libredwg/ |- | ''[[:d:Q1045215|GNU Libtool]]'' | | [[Dosiero:Libtool.jpg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/libtool/ |- | ''[[:d:Q21285723|GNU MIG]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/mig/ |- | ''[[:d:Q62845380|GNU MPC]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | http://www.multiprecision.org/mpc/ |- | ''[[:d:Q1881759|GNU MPFR]]'' | | [[Dosiero:Mpfr.svg|center|128px]] | [[Dosiero:GNOME Calculator 3.32 screenshot.png|center|128px]] | https://www.mpfr.org |- | ''[[:d:Q3046416|GNU Mach]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | http://www.gnu.org/software/hurd/microkernel/mach/gnumach.html |- | ''[[:d:Q3093292|GNU Mailutils]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://mailutils.org/ |- | ''[[:d:Q7886333|GNU Make]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/make/ |- | ''[[:d:Q76185442|MARST]]'' | | [[Dosiero:Gnu logo.jpg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/marst/ |- | ''[[:d:Q76185633|GNU Mcron]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/mcron/ |- | ''[[:d:Q76184425|GNU Mes]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/mes/ |- | ''[[:d:Q72271647|GNU Messenger]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gm/ |- | ''[[:d:Q76185775|GNU Motti]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/motti/ |- | ''[[:d:Q21193123|GNU Nano-Archimedes]]'' | | | | http://www.nano-archimedes.com/ |- | ''[[:d:Q2013782|GNU Ocrad]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Ocrad.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/ocrad/ |- | [[GNU Octave]] | | [[Dosiero:Gnu-octave-logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Octave workshop screenshot.png|center|128px]] | https://octave.org |- | ''[[:d:Q5514025|GNU Oleo]]'' | | | [[Dosiero:Oleo-motif.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/oleo/oleo.html |- | ''[[:d:Q76185882|GNU OrgaDoc]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/orgadoc/ |- | ''[[:d:Q1848165|GNU PSPP]]'' | | [[Dosiero:Pspplogo.png|center|128px]] | [[Dosiero:GNU PSPP.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/pspp/ |- | ''[[:d:Q3826728|GNU Paint]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Gpaint-0.3.3-ubuntu.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/gpaint/ |- | ''[[:d:Q1486221|GNU Parted]]'' | | | [[Dosiero:GNU Parted 3.6 screenshot.webp|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/parted/ |- | ''[[:d:Q76186185|GNU Pies]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/pies/ |- | ''[[:d:Q113510241|GNU Pipo]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/pipo/<br/>http://maddingue.free.fr/softwares/gnu-pipo-bbs.html |- | ''[[:d:Q5514026|GNU Portable Threads]]'' | | [[Dosiero:GNU Pth logo.jpg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/pth/ |- | ''[[:d:Q2351180|GNU Prolog]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | http://www.gprolog.org |- | ''[[:d:Q72271935|GNU Prolog for Java]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnuprologjava/ |- | ''[[:d:Q111698778|GNU Queue]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnu-queue/ |- | ''[[:d:Q705851|GNU RCS]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://gnu.org/s/rcs/ |- | ''[[:d:Q137756020|GNU Radius]]'' | | [[Dosiero:Gnu logo.jpg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/radius/ |- | ''[[:d:Q578173|GNU Readline]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/readline/ |- | ''[[:d:Q3093295|GNU Recutils]]'' | | [[Dosiero:Recutils.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/recutils/ |- | ''[[:d:Q76186310|GNU Role Playing Game Engine]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/rpge/ |- | ''[[:d:Q3093294|GNU Rush]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://puszcza.gnu.org.ua/software/rush/ |- | ''[[:d:Q3093296|GNU SASL]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gsasl/ |- | [[GNU Scienca Biblioteko]] | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gsl/ |- | ''[[:d:Q930835|GNU Screen]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | [[Dosiero:GNU Screen.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/screen/ |- | ''[[:d:Q76186409|GNU Serveez]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/serveez/ |- | ''[[:d:Q21194368|GNU Shepherd]]'' | | [[Dosiero:GNU Shepherd Logo.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/shepherd/ |- | ''[[:d:Q76186445|GNU Shishi]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/shishi/ |- | ''[[:d:Q5514031|GNU Shogi]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnushogi/ |- | ''[[:d:Q3093300|GNU Smalltalk]]'' | | [[Dosiero:GNU Smalltalk logo.svg|center|128px]] | | http://smalltalk.gnu.org/ |- | ''[[:d:Q3093299|GNU Solfege]]'' | | [[Dosiero:GNU Solfege Logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Screenshot of GNU Solfege 3.23.4 on Windows 10 German.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/solfege/ |- | ''[[:d:Q76182385|GNU Source Release Collection]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gsrc/ |- | ''[[:d:Q72271648|GNU Source-highlight]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/src-highlite/ |- | ''[[:d:Q21469627|GNU Stow]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/stow/ |- | ''[[:d:Q76184272|GNU Swbis]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/swbis/ |- | ''[[:d:Q30179845|GNU Taler]]'' | | [[Dosiero:GNU Taler logo 2020.svg|center|128px]] | | https://www.taler.net |- | ''[[:d:Q76184286|GNU Talkfilters]]'' | | | | https://www.hyperrealm.com/talkfilters/talkfilters.html |- | ''[[:d:Q1464634|GNU TeXmacs]]'' | | [[Dosiero:GNU Texmacs logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Texmacs collage 2019.png|center|128px]] | https://www.texmacs.org/ |- | ''[[:d:Q21185077|GNU Time]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/time/ |- | ''[[:d:Q60918321|GNU Typist]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gtypist/ |- | ''[[:d:Q76184683|GNU UnRTF]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/unrtf/ |- | ''[[:d:Q5514030|GNU Unifont]]'' | | | [[Dosiero:Unifont Sample, v12.0.01.png|center|128px]] | http://unifoundry.com/unifont.html |- | ''[[:d:Q3093454|GVPE]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | http://software.schmorp.de/pkg/gvpe.html |- | ''[[:d:Q2372153|GNU WebSocket4J]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/websocket4j/ |- | ''[[:d:Q3093302|GNU Xnee]]'' | | | | http://www.sandklef.com/xnee |- | ''[[:d:Q2633122|GNU Zebra]]'' | | | | http://www.zebra.org/<br/>http://www.gnu.org/software/zebra/ |- | ''[[:d:Q3093309|GNU Zile]]'' | | [[Dosiero:Zile-logo.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/zile/ |- | ''[[:d:Q24084970|GNU a2ps]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/a2ps/ |- | ''[[:d:Q117006163|GNU abcsh]]'' | | [[Dosiero:Gnu logo.jpg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/abcsh/ |- | ''[[:d:Q1187993|GNU arch]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnu-arch/ |- | ''[[:d:Q64776864|GNU bc]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/bc/ |- | ''[[:d:Q1071969|GNU bison]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/bison/ |- | ''[[:d:Q63065322|GNU ccRTP]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/ccrtp/ |- | ''[[:d:Q3093306|GNU cflow]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/cflow/ |- | ''[[:d:Q21162921|GNU cpio]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/cpio/ |- | ''[[:d:Q15427600|GNU ddrescue]]'' | | | [[Dosiero:Ddrescue 2.png|center|128px]] | https://gnu.org/s/ddrescue/ |- | ''[[:d:Q116695651|GNU dgs]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/dgs/ |- | ''[[:d:Q44841959|GNU ease.js]]'' | | | [[Dosiero:Easejs.jpg|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/easejs/ |- | ''[[:d:Q86987640|GNU ed]]'' | | [[Dosiero:The GNU logo.png|center|128px]] | [[Dosiero:GNU ed Hello World.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/ed/ |- | ''[[:d:Q50378369|GNU epsilon]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/epsilon/ |- | ''[[:d:Q4039165|GNU findutils]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/findutils/ |- | ''[[:d:Q72271658|GNU fontopia]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/fontopia/<br/>https://sites.google.com/site/mohammedisam2000/fontopia |- | ''[[:d:Q3093304|GNU gcal]]'' | | [[Dosiero:GNU gcal.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gcal/ |- | ''[[:d:Q937302|GNU gettext]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gettext/ |- | ''[[:d:Q45115773|GNU gperf]]'' | | [[Dosiero:Gnu-head.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gperf/ |- | ''[[:d:Q60918168|GNU help2man]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/help2man/ |- | ''[[:d:Q2716036|GNU indent]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/indent/ |- | ''[[:d:Q3093307|GNU inetutils]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/inetutils/ |- | ''[[:d:Q72271270|GNU libavl]]'' | | | | https://adtinfo.org/ |- | ''[[:d:Q107779681|GNU libffcall]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/libffcall/ |- | ''[[:d:Q62860422|GNU libiconv]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/libiconv/ |- | ''[[:d:Q21283449|GNU libmicrohttpd]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/libmicrohttpd/ |- | ''[[:d:Q76185306|GNU libsigsegv]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/libsigsegv/<br/>http://libsigsegv.sourceforge.net/ |- | ''[[:d:Q76185324|GNU libunistring]]'' | | [[Dosiero:Gnu-head.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/libunistring/ |- | ''[[:d:Q5514033|GNU lightning]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/lightning/ |- | ''[[:d:Q1022237|GNU m4]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/m4/m4.html |- | ''[[:d:Q12325570|GNU macchanger]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/macchanger/<br/>https://alobbs.com/macchanger/ |- | ''[[:d:Q132798329|GNU micron]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/micron/<br/>https://puszcza.gnu.org.ua/software/micron/ |- | ''[[:d:Q76185735|GNU mifluz]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/mifluz/ |- | ''[[:d:Q62860341|GNU Miscfiles]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/miscfiles/ |- | ''[[:d:Q3093311|GNU moe]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/moe/<br/>https://savannah.nongnu.org/projects/moe/ |- | ''[[:d:Q3327305|GNU mtools]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/mtools/<br/>http://mtools.linux.lu/ |- | ''[[:d:Q306101|GNU nano]]'' | | [[Dosiero:Gnu-nano.svg|center|128px]] | [[Dosiero:GNU nano-6.4 screenshot.png|center|128px]] | https://nano-editor.org |- | ''[[:d:Q3093314|GNU parallel]]'' | | [[Dosiero:Gnu-parallel.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/parallel/ |- | ''[[:d:Q133698333|GNU patch]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/patch/<br/>https://savannah.gnu.org/projects/patch/ |- | ''[[:d:Q96652549|GNU poke]]'' | | | [[Dosiero:Poke-screenshot.jpg|center|128px]] | http://www.jemarch.net/poke |- | ''[[:d:Q113435840|GNU regex]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/regex/ |- | ''[[:d:Q113434694|GNU rx]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/rx/ |- | ''[[:d:Q72271649|GNU sauce]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/sauce/ |- | ''[[:d:Q64122515|GNU sed]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/sed/<br/>http://sed.sourceforge.net/ |- | ''[[:d:Q21283172|GNU tar]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/tar/ |- | ''[[:d:Q3093305|GNU Units]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/units/ |- | ''[[:d:Q76184665|GNU userv]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/userv/ |- | ''[[:d:Q132132354|GNU which]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/which/ |- | ''[[:d:Q3093313|GNU xorriso]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/xorriso/ |- | ''[[:d:Q76183376|GNU/EDMA]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/edma/ |- | ''[[:d:Q135983630|GNU/Taylor UUCP]]'' | | | | https://www.airs.com/ian/uucp.html |- | ''[[:d:Q2403556|GNUMP3d]]'' | | | | http://www.gnu.org/software/gnump3d/ |- | ''[[:d:Q1205818|GNUa Plurprecizeca Aritmetika Biblioteko]]'' | | [[Dosiero:GMPLogo.svg|center|128px]] | | https://gmplib.org |- | ''[[:d:Q44841893|GNUbatch]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnubatch/ |- | ''[[:d:Q72271760|GNUbg]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | [[Dosiero:GNU bg screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/gnubg/<br/>http://www.gnubg.org/<br/>http://gnubg.sourceforge.net/ |- | ''[[:d:Q45115682|GNUbiff]]'' | | [[Dosiero:Baby.tux.sit-800x800.png|center|128px]] | | http://gnubiff.sourceforge.net/ |- | ''[[:d:Q3093290|GNUbik]]'' | | [[Dosiero:Gnubik icon.png|center|128px]] | [[Dosiero:Gnubik img.jpg|center|128px]] | https://gnu.org/software/gnubik/<br/>https://www.gnu.org/software/gnubik/ |- | ''[[:d:Q5514035|GNUmed]]'' | | | | http://www.gnumed.org |- | ''[[:d:Q1007056|GNUnet]]'' | | [[Dosiero:Official logo of the GNUnet project.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Gnunet-gtk-0.7.0.png|center|128px]] | https://gnunet.org/ |- | ''[[:d:Q16251417|GNUnited Nations]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnun/ |- | ''[[:d:Q45115742|GNUsound]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnusound/ |- | ''[[:d:Q45115746|GNUspool]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnuspool/ |- | [[GNUstep]] | | [[Dosiero:GNUstep logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Gnustep.png|center|128px]] | http://www.gnustep.org/ |- | ''[[:d:Q45115765|GNUtrition]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnutrition/ |- | ''[[:d:Q212885|GRUB]]'' | | [[Dosiero:Grub logo.png|center|128px]] | [[Dosiero:Debian Unstable GRUB2 (2015).png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/grub/ |- | ''[[:d:Q122944950|GTKeyboard]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gtkeyboard/ |- | ''[[:d:Q76184851|GTick]]'' | | | | https://www.antcom.de/gtick/ |- | ''[[:d:Q76184956|GURGLE]]'' | | | | https://homepages.inf.ed.ac.uk/timc/gurgle/ |- | ''[[:d:Q5555121|Gforth]]'' | | [[Dosiero:Gforth Logo.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/gforth/ |- | [[Glibc]] | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/libc |- | ''[[:d:Q1142317|Gnash]]'' | | [[Dosiero:GNU Gnash logo.png|center|128px]] | [[Dosiero:Gnash-0.8.0.png|center|128px]] | https://gnu.org/software/gnash |- | ''[[:d:Q72272134|Gnatsweb]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q72271707|GnuAE]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnuae/<br/>http://www.senecass.com/software/gnuae/ |- | ''[[:d:Q7095747|GnuCOBOL]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | | https://gnu.org/s/gnucobol |- | ''[[:d:Q105748059|GnuCOBOL]]'' | | | | http://cobolforgcc.sourceforge.net/ |- | [[GnuCash]] | | [[Dosiero:GnuCash logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Gnucash 2 screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnucash.org/ |- | ''[[:d:Q45115695|GnuComm]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnucomm/ |- | ''[[:d:Q1533305|GnuTLS]]'' | | [[Dosiero:GNUTLS-logo.svg|center|128px]] | | https://www.gnutls.org/ |- | ''[[:d:Q5574496|Gnulib]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnulib/ |- | ''[[:d:Q5574498|Gnuspeech]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gnuspeech/ |- | ''[[:d:Q292952|Gretl]]'' | | [[Dosiero:Gretl logo.png|center|128px]] | [[Dosiero:Gretl screenshot ru.png|center|128px]] | http://gretl.sourceforge.net/ |- | ''[[:d:Q76184865|Guile-CV]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/guile-cv/ |- | ''[[:d:Q110874924|Guile-Debbugs]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/guile-debbugs/<br/>http://www.nongnu.org/guile-debbugs/ |- | ''[[:d:Q76184475|Guix Workflow Language]]'' | | | | https://guixwl.org/ |- | ''[[:d:Q76185133|JACAL]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/jacal/ |- | ''[[:d:Q21286813|JWHOIS]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/jwhois/ |- | ''[[:d:Q3459508|Jami]]'' | | [[Dosiero:Logo-jami-net.svg|center|128px]] | | https://jami.net/ |- | ''[[:d:Q21296542|Java Expressions Library]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/jel/ |- | ''[[:d:Q722867|Kawa]]'' | | [[Dosiero:Kawa-logo.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/kawa/ |- | ''[[:d:Q1348204|Kernaj Utilaĵoj GNU]]'' | | [[Dosiero:Heckert GNU white.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Dfkommando.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/coreutils/ |- | ''[[:d:Q101198087|Kopi]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/kopi/<br/>http://kopi.sourceforge.net/<br/>http://www.kopileft.com/index.php?id=501<br/>http://www.kopiright.com/kopi_projekt.php<br/>http://www.kopiright.com/kopi/ |- | ''[[:d:Q3237868|Libgcrypt]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://gnupg.org/software/libgcrypt/ |- | ''[[:d:Q64619287|Libtasn1]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/libtasn1/ |- | [[LilyPond]] | | [[Dosiero:LilyPond.svg|center|128px]] | [[Dosiero:PL-lilypond-2.10.33-screenshot.png|center|128px]] | https://lilypond.org |- | [[Linukso-libera|Linux-libre]] | | [[Dosiero:Freedo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Linux-Libre 3.0.66-1 Boot.png|center|128px]] | https://linux-libre.fsfla.org/ |- | ''[[:d:Q3087096|Liquid War]]'' | | [[Dosiero:Liquid war 3.jpeg|center|128px]] | [[Dosiero:Liquid War 5.6.3 screenshot.PNG|center|128px]] | http://www.gnu.org/software/liquidwar6/ |- | ''[[:d:Q5514024|GNU MIX Development Kit]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/mdk/ |- | ''[[:d:Q105648454|Mailman]]'' | | [[Dosiero:Mailman.jpg|center|128px]] | [[Dosiero:Mailman-wikiNL-l-webinterface.png|center|128px]] | https://mailman.sourceforge.io/<br/>http://mailman.sf.net |- | ''[[:d:Q116026312|MathMoon]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/mathmoon/<br/>http://www.nongnu.org/mathmoon/ |- | [[MediaGoblin]] | | [[Dosiero:MediaGoblin logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:MediaGoblin homepage screenshot.png|center|128px]] | https://mediagoblin.org |- | ''[[:d:Q1340000|Midnight Commander]]'' | | | [[Dosiero:Midnight Commander ru.png|center|128px]] | http://www.midnight-commander.org<br/>https://midnight-commander.org |- | ''[[:d:Q7000521|Nettle]]'' | | | | https://www.lysator.liu.se/~nisse/nettle/ |- | ''[[:d:Q124753693|OO-Browser]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/oo-browser/ |- | ''[[:d:Q307228|Org-mode]]'' | | [[Dosiero:Org-mode-unicorn.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Org-mode-show-all.png|center|128px]] | https://orgmode.org/ |- | ''[[:d:Q76186264|Qexo]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/qexo/<br/>https://www.qexo.org/ |- | [[R (programara lingvo)|R]] | | [[Dosiero:R logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:R Terminal.png|center|128px]] | https://www.r-project.org |- | ''[[:d:Q113585511|R]]'' | | [[Dosiero:R logo.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/r/ |- | ''[[:d:Q7389181|SCM]]'' | | [[Dosiero:SCM 64.png|center|128px]] | | http://people.csail.mit.edu/jaffer/SCM |- | ''[[:d:Q3486867|SmartEiffel]]'' | | | | http://smarteiffel.loria.fr/ |- | ''[[:d:Q930667|Speex]]'' | | [[Dosiero:Speex logo 2006.svg|center|128px]] | | https://www.speex.org/ |- | ''[[:d:Q76184768|TRAMP]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/tramp/<br/>http://tramp.sourceforge.net/ |- | ''[[:d:Q76184334|TeX for the Impatient]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/teximpatient/ |- | ''[[:d:Q76184310|Termutils]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/termutils/ |- | ''[[:d:Q136352783|Tetum]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/tetum/ |- | ''[[:d:Q1426129|Texinfo]]'' | | | [[Dosiero:Example texinfo.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/texinfo/ |- | ''[[:d:Q116686602|ToutDoux]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/toutdoux/ |- | ''[[:d:Q98836880|V.E.R.A.]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/vera/ |- | ''[[:d:Q76184647|Vc-dwim]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/vc-dwim/ |- | ''[[:d:Q115688677|Very fast tags for emacs]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/vtags/<br/>http://vtags.sourceforge.net/ |- | ''[[:d:Q76184597|Vmgen]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/vmgen/<br/>http://www.complang.tuwien.ac.at/anton/vmgen/ |- | ''[[:d:Q76184579|WB]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/wb/ |- | ''[[:d:Q535461|Wget]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Wget-screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/wget |- | ''[[:d:Q97458426|Wget2]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q1046732|Window Maker]]'' | | | [[Dosiero:Wmaker-0.80.2.png|center|128px]] | http://windowmaker.org/<br/>https://www.windowmaker.org/ |- | ''[[:d:Q3570575|XaoS]]'' | | | [[Dosiero:Xaos.png|center|128px]] | https://xaos-project.github.io/ |- | ''[[:d:Q16825505|adns]]'' | | [[Dosiero:Official gnu.svg|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/adns/ |- | ''[[:d:Q28974884|GNU config scripts]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/config/ |- | ''[[:d:Q123270408|gprofng GUI]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/gprofng-gui/ |- | ''[[:d:Q288684|groff]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/groff/ |- | ''[[:d:Q105121206|guile-gtk]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/guile-gtk/ |- | [[gzip]] | | [[Dosiero:Gzip-Logo.svg|center|128px]] | [[Dosiero:Gzip-screenshot.png|center|128px]] | https://www.gnu.org/software/gzip/ |- | ''[[:d:Q62864169|iGNUit]]'' | | | | https://trmusson.dreamhosters.com/programs.html#ignuit |- | ''[[:d:Q345096|less]]'' | | | [[Dosiero:Less.jpg|center|128px]] | https://www.greenwoodsoftware.com/less/ |- | ''[[:d:Q307566|lsh]]'' | | | | http://www.lysator.liu.se/~nisse/lsh/ |- | ''[[:d:Q310974|ncurses]]'' | | | [[Dosiero:Linux-menuconfig.png|center|128px]] | https://invisible-island.net/ncurses/ |- | ''[[:d:Q16927752|oSIP]]'' | | [[Dosiero:Osip logo.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/osip/ |- | ''[[:d:Q7179564|pexec]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/pexec/ |- | ''[[:d:Q5227142|plotutils]]'' | | | | http://www.gnu.org/software/plotutils/ |- | ''[[:d:Q137652688|vc-changelog]]'' | | [[Dosiero:Logo GNU.png|center|128px]] | | https://www.gnu.org/software/vc-changelog/ |- | ''[[:d:Q40028415|vnStat]]'' | | | [[Dosiero:Apt-get install vnstat (on Ubuntu 16).jpg|center|128px]] | https://humdi.net/vnstat/ |- | ''[[:d:Q4052996|wdiff]]'' | | | | https://www.gnu.org/software/wdiff/ |} {{Wikidata list end}} {{GNU}} [[Kategorio:GNU]] h591p6g1s2vc1kcdbgcmw28sn6ngbrq 0 568289 9366346 8403456 2026-05-04T08:08:57Z Sj1mor 12103 9366346 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Ski resorts in the world.png|eta|Vintrosportaj regionoj de la mondo.]] '''Vintrosportejo''' aǔ '''skiejo''' estas areo, kiu taŭgas por [[skiado]], [[neĝtabulo]]-veturado aŭ ĝenerale por [[vintrosporto]]. La klasika vintrosporta areo havas [[monto]]jn kiuj estas ekipitaj per [[telfero]]j kaj [[Alpa skiado|skiejoj]]. Se la infrastrukturo taŭgas por [[nordia skiado]] oni ankaŭ nomas similan ejon ''alpa centro''. == Klasikaj vintrosportaj areoj == [[Dosiero:Bariloche_-Argentina-.jpeg|eta|Vintrosporta regiono de [[Bariloche]] ([[Argentino]]).]] Klasikaj vintrosportaj areoj situas ofte en montaraj regionoj. La [[monto]]j kaj kontinenta klimato en vintro, kiu falas en vintro sub nul grado, estas la plej grava antaǔkondiĉo por skii aǔ neĝtabuli kaj [[sledo|sledadi]] vintre. Ofte vizitataj skiejoj situas ekzemple en la [[Alpoj]] de Germanujo, Aǔstrio, Svisio, norda Italujo, Slovenujo kaj Francujo, sed ankaŭ en Ĉeĥio, Polujo, Nordameriko kaj Japanujo. [[Dosiero:Rastkogel ski slope.jpg|eta|madekstre|Skivojo en la skiregiono Rastkogel, Zillertal.]] La entreprenistoj, kiuj prizorgas la skiejojn plej ofte ne estas la posedantoj de la sportaj arealoj kaj skiejoj, sed luprenas la terenojn por la vintrosporto. La posedantoj de la tereno plej ofte estas lokaj [[agrikulturo|agrikulturisto]]j, kiuj uzas dum somero la ejojn kiel paŝtejoj aǔ herbejoj. La plej multaj skiejoj situas en regionoj kiuj estas ĝenerale interesaj por turismumi. Dum la senneĝa sezono la regionoj proponas vojojn kaj padojn por montomigrantoj, [[montobiciklo|montobiciklistoj]], [[glisparaŝuto|glisparaŝutado]]. Ofte tie ankaŭ ekzistas someraj sledkurejoj aǔ ŝnur-glisparaŝutado. Tie kie mankas montoj aǔ la klimato ne taŭgas por vintraj sportoj pli kaj pli estas konstruataj ''[[Interna skiejo|Internaj skiejo]]j''. Tiaj vintrosportejoj eblas kaj en grandurboj kaj en dezertoj, kiel ekzemple en [[Dubajo]]. == Ekonomia signifo == Vintraj sportregionoj estas gravaj turistaj allogaĵoj. Sole Aǔstrio enspezas pro siaj vintrosportaj areoj 7 miliardojn da eŭroj jare, kun la nerekta rezulto de la gajno por la enlanda ekonomio de eĉ 11 miliardoj da eŭroj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bmwfj.gv.at/Tourismus/TourismusstudienUndPublikationen/Documents/NEU_1005%20BMWFJ%20Wintersport%20Endbericht%20SpEA.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-09-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120519055640/http://www.bmwfj.gv.at/Tourismus/TourismusstudienUndPublikationen/Documents/NEU_1005%20BMWFJ%20Wintersport%20Endbericht%20SpEA.pdf |arkivdato=2012-05-19 }}</ref> La Bavaraj vintrosportaj regionoj havas en la vintra sezono ĉ. 168 milionojn da tagajn ekskursojn kaj 27,4 milionoj da tranoktojn kun totala enspezo de 2,5 miliardoj da eŭroj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stmwivt.bayern.de/fileadmin/Web-Dateien/Dokumente/urlaub-in-bayern/Kurzbericht_Wintertourismus.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-09-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140107184850/http://www.stmwivt.bayern.de/fileadmin/Web-Dateien/Dokumente/urlaub-in-bayern/Kurzbericht_Wintertourismus.pdf |arkivdato=2014-01-07 }}</ref> [[Dosiero:Male Ciche.jpg|eta|rechts|Infrastrukturo de vintrosporta regiono: alveturejoj, tranoktejoj, transporteblecoj, skivojoj.]] == Problemoj == La plej granda problemo pro la vintrosportaj regionoj estas la [[klimata ŝanĝo]], la [[tutmonda plivarmigo]]. Dum la vintro kelkaj tradiciaj vintrosportaj areoj ne plu havas [[neĝo]]n aǔ neĝas nur tre melfrue. Kelkfoje la neĝo havas malbonan kvaliton. Multaj gastoj ne venas, kio estas perdo de enspezoj pro la turismo kaj la ŝtato.<ref>http://www.focus.de/reisen/winterspecial/tid-24359/verpatzter-skisaisonstart-schneekanonen-in-der-warteschleife_aid_689734.html</ref> ==Skiejoj== * [[Tikda]] * [[Zakopane]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.sueddeutsche.de/reise/special/307/19288/index.html/reise/artikel/309/142000/article.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080618011740/http://www.sueddeutsche.de/reise/special/307/19288/index.html/reise/artikel/309/142000/article.html |date=2008-06-18 }} wayback 20080618011740 Interaktiver Skigebiet-Atlas: über 100 Wintersportgebiete (weltweit); sueddeutsche.de * [http://wiwi-werkbank.de/2012/12/wintertourismus-wetter-und-klimaveranderung-als-risikofaktoren-fur-skigebiete/ Literaturliste auf der Wiwi-Werkbank erstellt durch die ZBW - Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160827012931/http://wiwi-werkbank.de/2012/12/wintertourismus-wetter-und-klimaveranderung-als-risikofaktoren-fur-skigebiete/ |date=2016-08-27 }} Stand: Dec. 2012 [[Kategorio:Neĝosportoj]] [[Kategorio:Skiado]] [[Kategorio:Vizitindaĵoj]] [[Kategorio:Montoj]] 39060bwvm7x7vqr38sba9330pzt5wcf 0 569121 9366266 9268189 2026-05-04T05:29:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366266 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Ahimsa.svg|eta|168x168ra|La Ahimsa simbolo]] '''Ahimsa''' ([[Sanskrito|Sanskrite]]: अहिंसा [[IAST]]: ahiṃsā), tradukita al Esperanto kiel "[[senperforto]]", ĝi estas etika [[koncepto]] de hindaj religioj, [[budhismo]], [[hinduismo]], kaj estanta [[virto]], kun pli da influo en [[Ĝajnismo]]<ref name="pauldundas160">Dundas, Paul: ''The Jains'', second edition, London 2002, p. 160; Wiley, Kristi L.: ''Ahimsa and Compassion in Jainism'', in: ''Studies in Jaina History and Culture'', ed. Peter Flügel, London 2006, p. 438; Laidlaw pp. 153–154.</ref><ref name="historyindia2011">Bajpai, Shiva (2011). ''[http://www.himalayanacademy.com/media/books/the-history-of-hindu-india/the-history-of-hindu-india.pdf The History of India - From Ancient to Modern Times]'', Himalayan Academy Publications (Hawaii, USA), {{ISBN|978-1-934145-38-8}}; see pages 8, 98</ref>, kiu prediktas ke neperforto devas esti praktikata en pensado kaj agado al ĉiuj mondopartoj kaj al ĉiuj en la mondo. Pli larĝe, Ahimsa estas larĝa [[Moralo|morala]] [[principo]], kiu postulas taŭgan [[konduto]]n al ĉiuj vivantaj estaĵoj kiel parto de ĝenerala vivmaniero. Tio estas, ne sufiĉas eviti eksteran perforton kontraŭ ĉiuj vivantaj estaĵoj, sed trakti ilin kun [[kompato]] kaj [[respekto]], kaj agi por ilia [[bonfarto]]. La vorto Ahimsa devenas de la sanskritaj vortoj, "a" signifanta Ne, kaj hiṃsā, de la [[verbo]] ''hiṃs'', perforto.<ref>[https://www.yogapedia.com/definition/5236/ahimsa Definition - What does Ahimsa mean?]</ref> == Hinduismo == [[Dosiero:Ahinsa.jpg|eta|Skulptaĵo prezentanta Ahimsa]] === Antikvaj Vedaj tekstoj === Ahimsa kiel etika koncepto evoluis en la [[Vedoj|vedaj tekstoj]]<ref name="chapple19902">Chapple, C. (1990). Nonviolence to animals, earth and self in Asian Traditions (see Chapter 1). State University of New York Press (1993)</ref><ref>Walli, Koshelya: ''The Conception of Ahimsa in Indian Thought'', Varanasi 1974, p. 113–145.</ref>. La plej malnovaj skribaĵoj nerekte mencias Ahimsa, sed ne emfazas ĝin. Kun la tempo, la hinduaj skribaĵoj revizias ritajn praktikojn kaj la koncepto de Ahimsa estis ĉiam pli rafinita kaj emfazita, ĝis Ahimsa fariĝas la plej alta virto antaŭ la malfrua [[Veda Civilizo|veda epoko]] (ĉirkaŭ 500 a.K.). Ekzemple, himno 10.22.25 en la [[Rigvedo|Rig Vedo]] uzas la vortojn [[Satya]] (vero) kaj Ahimsa en preĝo al diaĵo [[Indro]]<ref>Sanskrit: अस्मे ता त इन्द्र सन्तु '''सत्याहिंस'''न्तीरुपस्पृशः । विद्याम यासां भुजो धेनूनां न वज्रिवः ॥१३॥ [http://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:_सूक्तं_१०.२२ Rigveda 10.22] Wikisource; English: Unto Tähtinen (1964), Non-violence as an Ethical Principle, Turun Yliopisto, Finland, PhD Thesis, pages 23–25; {{oclc|4288274}}; Por aliaj aperoj de ''Ahimsa'' en Rigveda, vidu [http://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:_सूक्तं_५.६४ Rigveda 5.64.3], [http://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:_सूक्तं_१.१४१ Rigveda 1.141.5];</ref>; poste, la [[Jajurvedo|Jajur vedo]] datita inter 1000 a.K. kaj 600 a.K., deklaras, "ĉu ĉiuj estaĵoj rigardu min kun amika okulo, ĉu mi faru same, kaj ke ni rigardu unu la alian per okuloj de amiko".<ref name="chapple1990">Chapple, C. (1990). Nonviolence to animals, earth and self in Asian Traditions (vidu Chapter 1). State University of New York Press (1993)</ref> La esprimo Ahimsa aperas en la teksto [[Taittiriya Shakha]] de la Jajur vedo (TS 5.2.8.7), kie ĝi rilatas al ne-vundo al la oferanto mem. Ĝi okazas plurfoje en la Shatapatha Brahmana en la senco de "ne-vundo"<ref>Shatapatha Brahmana 2.3.4.30; 2.5.1.14; 6.3.1.26; 6.3.1.39.</ref>. La doktrino Ahimsa estas evoluo de malfrua veda epoko en [[Bramano|bramana]] kulturo<ref name="houben 1999">Henk M. Bodewitz in Jan E. M. Houben, K. R. van Kooij, eld., ''Violence denied: violence, non-violence and the rationalisation of violence in "South Asian" cultural history.'' BRILL, 1999 p. 30.</ref>. La plej frua referenco al la ideo de senperforto al bestoj (pashu-Ahimsa), ŝajne laŭ morala senco, estas en la Kapisthala Katha Samhita de la Jajur vedo (KapS 31.11), kiu eble estis skribita ĉirkaŭ la [[8-a jarcento a.K.]] John Bowker deklaras, ke la vorto aperas sed estas nekutima en la ĉefaj [[Upaniŝadoj]]<ref>John Bowker, ''Problems of suffering in religions of the world.'' Cambridge University Press, 1975, page 233.</ref>. Kaneda donas ekzemplojn de la vorto Ahimsa en ĉi tiuj Upaniŝadoj<ref name="kaneda20082">Kaneda, T. (2008). Shanti, peacefulness of mind. C. Eppert & H. Wang (Eld.), Cross cultural studies in curriculum: Eastern thought, educational insights, pp. 171–192, {{ISBN|978-0-8058-5673-6}}, Taylor & Francis</ref>. Aliaj erudiciuloj sugestas Ahimsa kiel etika koncepto, kiu komencis evolui en la Vedoj, fariĝante ĉiam pli centra koncepto en Upaniŝadoj. La [[Ĉandogja upaniŝado|Chāndogya Upaniṣad]], datita al la 8-a aŭ [[7-a jarcento a.K.]], unu el la plej malnovaj Upaniŝadoj, havas la plej fruajn pruvojn pri la vedepoka uzado de la vorto Ahimsa en la konata senco en hinduismo (kondutkodo). Ĝi malpermesas perforton kontraŭ "ĉiuj kreitaĵoj" (sarvabhuta) kaj laŭdire la praktikanto de Ahimsa eskapas el la [[Samsara|ciklo de renaskiĝoj]] (CU 8.15.1)<ref>[https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/chandogya-upanishad-english/d/doc239489.html Chāndogya Upaniṣad 8.15.1]</ref><ref>[http://www.hindupedia.org/en/Animal_rights Animal rights]</ref>. Iuj fakuloj asertas, ke ĉi tiu mencio de la 8a aŭ 7a jarcento a.K. eble estis influo de ĝajnismo sur [[Veda religio|veda hinduismo]]<ref>M.K Sridhar kaj Puruṣottama Bilimoria (2007), ''Indian Ethics: Classical traditions and contemporary challenges,'' Eld.: Puruṣottama Bilimoria, Joseph Prabhu, Renuka M. Sharma, Ashgate Publishing, {{ISBN|978-0-7546-3301-3}}, p. 315</ref>. Aliaj erudiciuloj deklaras, ke ĉi tiu rilato estas spekulativa, kaj kvankam ĝajnismo estas antikva tradicio, la plej malnovaj spureblaj tekstoj de ĝajnisma tradicio estas de multaj jarcentoj post kiam la vedo finiĝis<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=JmRlAgAAQBAJ|titolo=Jainism: An Introduction|aŭtoro=Jeffery D. Long|jaro=2009|eldoninto=I. B. Tauris|ISBN=978-1-84511-625-5|paĝoj=31–33}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=X8iAAgAAQBAJ|titolo=The Jains|aŭtoro=Paul Dundas|jaro=2002|eldoninto=Routledge|ISBN=978-0415266055|paĝoj=22–24, 73–83}}</ref>. Chāndogya Upaniṣad ankaŭ nomas Ahimsa, kune kun Satyavacanam (vero), Ārjavam (sincereco), Dānam (bonfarado), Tapo (pentofarado/[[meditado]]), kiel unu el kvin esencaj virtoj (CU 3.17.4)<ref>Ravindra Kumar (2008), Non-violence and Its Philosophy, {{ISBN|978-81-7933-159-0}}, see page 11–14</ref><ref>[https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/chandogya-upanishad-english/d/doc239029.html Chandogya Upanishad 3.17.4]</ref> La [[Sandilya Upaniŝado|Sandilja Upaniŝado]] listigas dek toleremojn: Ahimsa, Satya, Asteya, Brahmacharya, Daya, Arjava, Kshama, Dhriti, Mitahara kaj Saucha<ref>Swami, P. (2000). Encyclopaedic Dictionary of Upaniṣads: SZ (Vol. 3). Sarup & Sons; see pages 630–631</ref><ref>Ballantyne, J. R., & Yogīndra, S. (1850). A Lecture on the Vedánta: Embracing the Text of the Vedánta-sára. Presbyterian mission press.</ref>. Laŭ Kaneda, la termino Ahimsa estas grava spirita doktrino dividita de hinduismo, budhismo kaj ĝajnismo<ref name="kaneda20082" />. Ĝi laŭvorte signifas 'sen vundi' kaj 'ne mortigi'. Ĝi implicas la tutan eviton de damaĝo al iaj vivantaj estaĵoj ne nur per faroj, sed ankaŭ per vortoj kaj en pensoj. === La Epopeoj === La [[Mahabarato|Mahabharato]], unu el la [[epopeo]]j de hinduismo, havas multajn menciojn pri la frazo ''Ahimsa Paramo Dharma'' (अहिंसा परमॊ धर्मः), kiu laŭvorte signifas: senperforto estas la plej alta morala virto. Ekzemple, Mahaprasthanika Parva havas la verson:<ref>[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs13117.htm Mahabharata 13.117.37–38]</ref><blockquote>अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परॊ दमः। अहिंसा परमं दानम अहिंसा परमस तपः। अहिंसा परमॊ यज्ञस तथाहिस्मा परं बलम। अहिंसा परमं मित्रम अहिंसा परमं सुखम। अहिंसा परमं सत्यम अहिंसा परमं शरुतम॥</blockquote>Ĉi-supra Mahabharato pasejo emfazas la fundamentan gravecon de Ahimsa en hinduismo kaj laŭlitere signifas:<blockquote>Ahimsa estas la plej alta [[Darmo]], Ahimsa estas la plej alta sinregado, Ahimsa estas la plej granda donaco, Ahimsa estas la plej bona praktiko, Ahimsa estas la plej alta ofero, Ahimsa estas la plej bona forto, Ahimsa estas la plej granda amiko, Ahimsa estas la plej granda feliĉo, Ahimsa estas la plej alta vero, kaj Ahimsa estas la plej granda instruo <ref>Chapple, C. (1990). Ecological Nonviolence and the Hindu Tradition. In Perspectives on Nonviolence (pp. 168–177). Springer New York.</ref><ref>[http://www.hinduismtoday.com/pdf_downloads/what_is_hinduism/Sec6/WIH_Sec6_Chapter45.pdf Ahimsa: To do no harm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131107092918/http://www.hinduismtoday.com/pdf_downloads/what_is_hinduism/Sec6/WIH_Sec6_Chapter45.pdf |date=2013-11-07 }} Subramuniyaswami, What is Hinduism?, Chapter 45, Pages 359–361</ref></blockquote>Iuj aliaj ekzemploj kie la frazo ''Ahimsa Paramo Dharma'' estas diskutitaj inkludas [[Adi Parvan]], [[Vana Parvan]] kaj [[Anushasana Parvan]]. La [[Bagavadgito|Bhagavad Gita]] interalie diskutas la dubojn kaj demandojn pri taŭga respondo kiam oni alfrontas sisteman perforton aŭ militon. Ĉi tiuj versoj disvolvas la konceptojn de laŭleĝa perforto en memdefendo kaj la [[Teorio de la justa milito]]. Tamen ne ekzistas konsento pri ĉi tiu interpreto. [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]], ekzemple, konsideras ĉi tiun debaton pri senperforto kaj laŭleĝa perforto kiel simplan metaforon por la interna milito ene de ĉiu homo, kiam li aŭ ŝi alfrontas moralajn demandojn.<ref name="fischer1954">Fischer, Louis: ''Gandhi: His Life and Message to the World'' Mentor, New York 1954, pp. 15–16</ref> === Memdefendo, puna juro kaj milito === La klasikaj tekstoj de hinduismo dediĉas multajn ĉapitrojn diskutantajn, kion homoj, kiuj praktikas la virton de Ahimsa, povas kaj devas fari kiam ili alfrontas militon, perfortan minacon aŭ bezonas kondamni iun kondamnitan pro krimo. Ĉi tiuj diskutoj kondukis al teorioj de justa milito, teorioj de racia memdefendo kaj teorioj de proporcia puno<ref name="balkaran2012">Balkaran, R., & Dorn, A. W. (2012). [http://www.sareligionuoft.ca/wp-content/uploads/2013/02/JAAR-Article-Violence-in-the-Valmiki-Ramayana-Just-War-Criteria-in-an-Ancient-Indian-Epic-.pdf Violence in the Vālmı̄ki Rāmāyaṇa: Just War Criteria in an Ancient Indian Epic] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190412060315/http://www.sareligionuoft.ca/wp-content/uploads/2013/02/JAAR-Article-Violence-in-the-Valmiki-Ramayana-Just-War-Criteria-in-an-Ancient-Indian-Epic-.pdf |date=2019-04-12 }}, ''Journal of the American Academy of Religion'', 80(3), 659–690.</ref><ref name="klos19962">Klaus K. Klostermaier (1996), in Harvey Leonard Dyck and Peter Brock (Ed), The Pacifist Impulse in Historical Perspective, see ''Chapter on Himsa and Ahimsa Traditions in Hinduism'', {{ISBN|978-0-8020-0777-3}}, University of Toronto Press, pages 230–234</ref>. [[Arthaŝastra]] diskutoj, interalie, kial kaj kio konsistigas proporcian respondon kaj punon<ref name="robinson20033">Paul F. Robinson (2003), Just War in Comparative Perspective, {{ISBN|0-7546-3587-2}}, Ashgate Publishing, see pages 114–125</ref><ref>Coates, B. E. (2008). Modern India's Strategic Advantage to the United States: Her Twin Strengths in Himsa and Ahimsa. Comparative Strategy, 27(2), pp. 133–147</ref>. ==== Milito ==== La preskriboj de Ahimsa sub hinduismo postulas, ke [[milito]] devas esti evitita, kun sincera kaj verema dialogo. Forto devas esti la lasta rimedo. Se milito fariĝos necesa, ĝia kaŭzo devas esti justa, ĝia celo virta, ĝia celo deteni la malvirtulojn, ĝia celo [[paco]], ĝia metodo laŭleĝa<ref name="balkaran20122">Balkaran, R., & Dorn, A. W. (2012). [http://www.sareligionuoft.ca/wp-content/uploads/2013/02/JAAR-Article-Violence-in-the-Valmiki-Ramayana-Just-War-Criteria-in-an-Ancient-Indian-Epic-.pdf Violence in the Vālmı̄ki Rāmāyaṇa: Just War Criteria in an Ancient Indian Epic] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190412060315/http://www.sareligionuoft.ca/wp-content/uploads/2013/02/JAAR-Article-Violence-in-the-Valmiki-Ramayana-Just-War-Criteria-in-an-Ancient-Indian-Epic-.pdf |date=2019-04-12 }}, ''Journal of the American Academy of Religion'', 80(3), 659–690.</ref><ref name="robinson20035">Paul F. Robinson (2003), Just War in Comparative Perspective, {{ISBN|0-7546-3587-2}}, Ashgate Publishing, vidu pp. 114–125</ref>. Militon povas komenci kaj ĉesigi nur legitima [[aŭtoritato]]. Uzataj [[armilo]]j devas esti proporciaj al la kontraŭulo kaj la celo de milito, ne sendistingaj iloj de detruo<ref>Subedi, S. P. (2003). The Concept in Hinduism of 'Just War'. Journal of Conflict and Security Law, 8(2), pages 339–361</ref>. Ĉiuj strategioj kaj armiloj uzataj en la milito devas esti por venki la kontraŭulon, ne dezajnitajn por kaŭzi mizeron al la kontraŭulo; ekzemple, uzo de [[sago]]j estas permesita, sed uzo de sagoj ŝmiritaj per dolora [[veneno]] ne estas permesita. Militistoj devas uzi juĝon en la batalkampo. Krueleco al la kontraŭulo dum milito estas malpermesita. Vunditaj, senarmaj kontraŭulaj militistoj ne devas esti atakitaj aŭ mortigitaj, ili devas esti alportitaj al via regno kaj kuracitaj<ref name="robinson20033"/>. Infanoj, virinoj kaj civiluloj ne devas esti vunditaj. Dum la milito progresas, sincera dialogo por paco devas daŭri<ref name="klos19962"/><ref name="balkaran20122" />. ==== Memdefendo ==== En aferoj de memdefendo, malsamaj interpretoj de antikvaj hinduaj tekstoj estis ofertitaj. Ekzemple, Tähtinen sugestas, ke memdefendo taŭgas; krimuloj ne estas protektitaj de la regado de Ahimsa, kaj hinduaj skribaĵoj subtenas la uzon de perforto kontraŭ armita atakanto<ref>Mahabharata 12.15.55; Manu Smriti 8.349–350; Matsya Purana 226.116.</ref>. Ahimsa ne celas implici [[pacismo]]n<ref>Tähtinen pp. 91–93.</ref>. Alternaj teorioj pri memdefendo, inspiritaj de Ahimsa, konstruas principojn similajn al teorioj de justa milito. [[Aikido]], pionira en Japanio, ilustras unu el tiaj principoj de memdefendo. [[Ueshiba Morihei|Morihei Ueshiba]], la fondinto de Aikido, priskribis sian inspiron kiel Ahimsa<ref>[http://www.sportspa.com.ba/images/dec2011/full/rad8.pdf The Role of Teachers in Martial Arts] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190412060316/http://www.sportspa.com.ba/images/dec2011/full/rad8.pdf |date=2019-04-12 }} Nebojša Vasic, University of Zenica (2011); Sport SPA Vol. 8, Issue 2: 47–51; vidu p. 46, 2a kolumno</ref>. Laŭ ĉi tiu interpreto de Ahimsa en memdefendo, oni ne rajtas supozi, ke la mondo estas libera de agreso. Oni devas supozi, ke iuj homoj, pro nescio, eraro aŭ timo, atakos aliajn homojn aŭ entrudiĝos en sian spacon, fizike aŭ parole. La celo de memdefendo, sugestis Ueshiba, devas esti neŭtraligi la agreson de la atakanto kaj eviti la konflikton. La plej bona defendo estas tiu, kie la viktimo estas protektita, same kiel la atakanto estas respektata kaj ne vundita se eble. Sub Ahimsa kaj Aikido, ne ekzistas malamikoj, kaj taŭga sindefendo fokusas pri neŭtraligado de la nematureco, supozoj kaj agresemaj streboj de la atakanto<ref>[http://aiki-extensions.org/pubs/conflict-body_text.pdf SOCIAL CONFLICT, AGGRESSION, AND THE BODY IN EURO-AMERICAN AND ASIAN SOCIAL THOUGHT] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060116174614/http://www.aiki-extensions.org/pubs/conflict-body_text.pdf |date=2006-01-16 }} Donald Levine, University of Chicago (2004)</ref><ref>Ueshiba, Kisshōmaru (2004), ''The Art of Aikido: Principles and Essential Techniques'', Kodansha International, {{ISBN|4-7700-2945-4}}</ref>. ==== Puna juro ==== Tähtinen konkludas, ke hinduoj havas nenian dubon pri [[mortpuno]]; ilia pozicio estas, ke malbonfarantoj, kiuj meritas morton, estu mortigitaj, kaj ke [[reĝo]] precipe devas puni krimulojn kaj ne hezitu mortigi ilin, eĉ se ili estas liaj propraj fratoj kaj filoj.<ref>Tähtinen pp. 96, 98–99.</ref> Aliaj fakuloj konkludas<ref name="robinson20035"/><ref name="klos19964">Klaus K. Klostermaier (1996), en Harvey Leonard Dyck kaj Peter Brock (Ed), The Pacifist Impulse in Historical Perspective, vidu ''Chapter on Himsa and Ahimsa Traditions in Hinduism'', {{ISBN|978-0-8020-0777-3}}, University of Toronto Press, pp. 230–234</ref>, ke la skribaĵoj de hinduismo sugestas, ke frazoj por ia krimo devas esti justaj, proporciaj kaj ne kruelaj. === Ne-homa vivo === [[Dosiero:Mahimsyat.sarva.bhutani(veda).jpg|eta|[[Bovo|Bovido]] kaj [[Saduo|Sadhuo]]]] La hindua ordono pri "kaŭzi neniun vundon" validas por bestoj kaj ĉiuj vivoformoj. Ĉi tiu ordono ne troviĝas en la plej malnovaj versoj de Vedaj (1500–1000 a.K.), sed pli kaj pli fariĝas unu el la centraj ideoj en postveda periodo<ref>W Norman Brown (Februaro 1964), [http://www.epw.in/system/files/pdf/1964_16/5-6-7/the_sanctity_of_the_cow_in_hinduism.pdf ''The sanctity of the cow in Hinduism''], The Economic Weekly, pp. 245–255</ref><ref name="chapple162">Christopher Chapple (1993), Nonviolence to Animals, Earth, and Self in Asian Traditions, State University of New York Press, {{ISBN|0-7914-1498-1}}, pp. 16–17</ref>. En la plej malnova tavolo de la Vedoj, kiel ekzemple la Rigvedo, estas menciitaj ritaj oferoj de bestoj kaj kuirado de [[viando]] por nutri gastojn. Ĉi tio inkluzivis kapron, bovon, ĉevalon kaj aliajn (aŭ eble estas misinterpreto de versoj)<ref name="brown1">W Norman Brown (Februaro 1964), [http://www.epw.in/system/files/pdf/1964_16/5-6-7/the_sanctity_of_the_cow_in_hinduism.pdf ''The sanctity of the cow in Hinduism''], The Economic Weekly, pages 246–247</ref>. Tamen la teksto ne estas unueca laŭ la preskriba senco. Iuj versoj laŭdas viandon kiel manĝaĵon, dum aliaj versoj en la Vedoj ankaŭ rekomendas "[[Vegetarismo kaj religio|sindetenon de viando]]", precipe "[[bovaĵo]]"<ref name="brown12">W Norman Brown (February 1964), [http://www.epw.in/system/files/pdf/1964_16/5-6-7/the_sanctity_of_the_cow_in_hinduism.pdf ''The sanctity of the cow in Hinduism''], The Economic Weekly, pp. 246–247</ref><ref>Steven Rosen (2004), ''Holy Cow: The Hare Krishna Contribution to Vegetarianism and Animal Rights'', {{ISBN|1-59056-066-3}}, pp. 19–39</ref> Laŭ Marvin Harris, la veda literaturo ne kongruas, kun iuj versoj sugestantaj ritan buĉadon kaj viandan konsumadon, dum aliaj sugestas [[tabuo]]n pri viandmanĝado.<ref>Marvin Harris (1990), [http://academic.regis.edu/rlumpp/PDF%20files/RT%20201%20India%27s%20Sacred%20Cow.pdf India's sacred cow] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170329091317/http://academic.regis.edu/rlumpp/PDF%20files/RT%20201%20India%27s%20Sacred%20Cow.pdf |date=2017-03-29 }}, ''Anthropology: contemporary perspectives'', 6th edition, Editors: Phillip Whitten & David Hunter, Scott Foresman, {{ISBN|0-673-52074-9}}, pp. 201-204</ref> Hinduaj tekstoj datitaj al 1-a jarmilo a.K., komence mencias viandon kiel manĝaĵon, tiam evoluas al sugestoj, ke nur viando akirita per rita ofero povas esti manĝita, poste evoluante al la sinteno, ke oni devas manĝi neniun viandon, ĉar ĝi vundas bestojn, kun versoj priskribantaj la nobelulon. Oni vivu kiel tiu, kiu vivas nur el floroj, radikoj kaj fruktoj <ref name="chapple162"/><ref>Baudhayana, Dharmasutra 2.4.7; 2.6.2; 2.11.15; 2.12.8; 3.1.13; 3.3.6; Apastamba, Dharmasutra 1.17.15; 1.17.19; 2.17.26–2.18.3; Vasistha Dharmasutra 14.12.</ref>. La malfrua vedepoka literaturo (antaŭ 500 antaŭ nia erao) kondamnas ĉiujn mortigojn de viroj, brutoj, birdoj kaj ĉevaloj, kaj preĝas al dio [[Agnio]] puni tiujn, kiuj mortigas.<ref>{{citation|last=Krishna|first=Nanditha|title=Sacred Animals of India|url=https://books.google.com/books?id=DF_af8_547EC&pg=PT107|date=2014|publisher=Penguin Books|ISBN=978-81-8475-182-6|pages=15, 33}}</ref> Pli postaj tekstoj de hinduismo deklaras Ahimsa unu el la ĉefaj virtoj, deklaras ajnan mortigon aŭ damaĝantan ajnan vivon kiel kontraŭ darmo (morala vivo). Fine, la diskuto en Upaniŝadoj kaj [[Hinduaj Epopeoj]]<ref>Manu Smriti 5.30, 5.32, 5.39 and 5.44; Mahabharata 3.199 (3.207), 3.199.5 (3.207.5), 3.199.19–29 (3.207.19), 3.199.23–24 (3.207.23–24), 13.116.15–18, 14.28; Ramayana 1-2-8:19</ref> ŝanĝiĝas al tio, ĉu homo iam povas vivi sian vivon sen difekti ioman kaj bestan vivon; kiu kaj kiam oni povas manĝi plantojn aŭ bestan viandon, ĉu perforto kontraŭ bestoj igas homojn fariĝi malpli kompataj, kaj se kaj kiel oni povas praktiki malplej damaĝon al nehoma vivo kongrua kun ahimsa preskribo, donitaj la limoj de vivo kaj homaj bezonoj.<ref>Alsdorf pp. 592–593.</ref><ref>Mahabharata 13.115.59–60; 13.116.15–18.</ref> La Mahabharato permesas ĉasadon de militistoj, sed kontraŭas ĝin en la kazo de ermitoj, kiuj devas esti strikte neviolentaj. [[Sushruta Samhita]], hindua teksto verkita en la 3a aŭ 4a jarcento, en ĉapitro XLVI sugestas taŭgan dieton kiel rimedon por trakti iujn malsanojn, kaj rekomendas diversajn fiŝojn kaj viandojn por diversaj malsanoj kaj por gravedaj virinoj,<ref>Kaviraj Kunja Lal Bhishagratna (1907), An English Translation of the Sushruta Samhita, Volume I, Part 2; vidu Chapter starta en p. 469; pri viando kaj fiŝo, vidu p. 480 kaj antaŭen</ref><ref>Sutrasthana 46.89; Sharirasthana 3.25.</ref> kaj la [[Charaka Samhita]] priskribas viandon kiel superan al ĉiuj aliaj specoj de manĝaĵoj por konvaleskantoj.<ref>Sutrasthana 27.87.</ref> Tra la tekstoj de hinduismo, abundas ideoj pri la virto de Ahimsa aplikata al nehoma vivo, sed sen universala konsento<ref>Mahabharata 3.199.11–12 (3.199 is 3.207 aliloke); 13.115; 13.116.26; 13.148.17; Bhagavata Purana (11.5.13–14), kaj Chandogya Upanishad (8.15.1).</ref>. Alsdorf asertas, ke la debato kaj malkonsentoj inter subtenantoj de vegetara vivmaniero kaj viandmanĝantoj estis signifaj. Eĉ proponitaj esceptoj - rita buĉado kaj [[ĉasado]] - estis defiitaj de rekomendantoj de Ahimsa.<ref>Alsdorf pp. 572–577 (pri Manusmṛti) kaj pp. 585–597 (pri Mahabharata); Tähtinen pp. 34–36.</ref><ref>Mahabharata kaj Manusmṛti (5.27–55) enhavas longajn diskutojn pri legitimeco de rita buĉado.</ref><ref>[http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12b095.htm Mahabharata 12.260] (aŭ 12.268); 13.115–116; 14.28.</ref> En la Mahabharato ambaŭ flankoj prezentas diversajn argumentojn por pravigi siajn vidpunktojn. Cetere ĉasisto defendas sian profesion per longa parolado.<ref>[http://www.sacred-texts.com/hin/m03/m03207.htm Mahabharata 3.199] (aŭ 3.207).</ref> [[Dosiero:திருவள்ளுவர் கலைப் படைப்பு.jpg|ligilo=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%B3%E0%AF%8D%E0%AE%B3%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%B0%E0%AF%8D_%E0%AE%95%E0%AE%B2%E0%AF%88%E0%AE%AA%E0%AF%8D_%E0%AE%AA%E0%AE%9F%E0%AF%88%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AF%81.jpg|eta|La tamila [[Erudino|erudiciulo]] [[Tiravaluvaro]] de la 5a jarcento p.K., en sia [[Tirukkural]], instruis ahimsan kaj moralan [[vegetarismo]]n kiel personajn virtojn.]] Multaj el la argumentoj proponitaj favore al senperforto al bestoj rilatas al la feliĉo, kiun oni sentas, la rekompencojn, kiujn ĝi kaŭzas antaŭ aŭ post la morto, la danĝeron kaj damaĝon, kiujn ĝi malhelpas, kaj ankaŭ la karmajn konsekvencojn de perforto.<ref>Tähtinen pp. 39–43.</ref><ref>Alsdorf p. 589–590; Schmidt pp. 634–635, 640–643; Tähtinen pp. 41–42.</ref> La antikvaj hinduaj tekstoj pridiskutas Ahimsan kaj ne-bestan vivon. Ili malinstigas senvaloran detruon de naturo inkluzive de sovaĝaj kaj kultivitaj plantoj.<ref>Schmidt pp. 637–639; Manusmriti 10.63, 11.145</ref><ref>Rod Preece, Animals and Nature: Cultural Myths, Cultural Realities, {{ISBN|978-0-7748-0725-8}}, University of British Columbia Press, pages 212–217</ref> [[Ermito]]j ([[saniasinoj]]) estis instigitaj vivi el [[Fruktismo|fruktodona dieto]] por eviti la detruon de plantoj. Akademiuloj <ref>Chapple, C. (1990). Ecological Nonviolence and the Hindu Tradition. En ''Perspectives on Nonviolence'' (pp. 168–177). Springer New York</ref><ref>Van Horn, G. (2006). Hindu Traditions and Nature: Survey Article. Worldviews: Global Religions, Culture, and Ecology, 10(1), 5–39</ref> asertas, ke la principoj de ekologia malperforto estas denaskaj en la hindua tradicio, kaj ĝia koncepta fonto estis Ahimsa kiel ilia ĉefa virto. La klasika literaturo de la hindaj religioj, kiel hinduismo kaj ĝajnismo, ekzistas en multaj hindaj lingvoj. Ekzemple, la Tirukkural, verkita en tri volumoj, probable inter 450 kaj 500 p.K., dediĉas versojn 251-260 kaj 321-333 de sia unua volumo al la virto de Ahimsa, emfazante pri [[Veganismo|morala vegetarismo]] kaj [[Nemortigo]] (kollamai)<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ|titolo=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India|aŭtoro=Kamil Zvelebil|jaro=1973|eldoninto=BRILL Academic|ISBN=90-04-03591-5|paĝoj=156–157}}</ref>. Tamen Tirukkural ankaŭ gloras soldatojn kaj ilian bravecon dum milito, kaj diras, ke estas devo de reĝo puni krimulojn kaj efektivigi "mortkondamnon por malvirtuloj".<ref name="Ananthanathan315">{{Cite journal|title=Theory and Functions of the State The Concept of aṟam (virtue) in Tirukkural|author=A.K. Ananthanathan|journal=East and West|volume=44|pages=315–326|number=2/4|year=1994|jstor=29757156}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=I2lBDgAAQBAJ&pg=PT169|titolo=Just War in Comparative Perspective|aŭtoro=Paul Robinson|jaro=2017|eldoninto=Taylor & Francis|ISBN=978-1-351-92452-8|paĝoj=169–170}}</ref> === Jogo === Ahimsa estas nepra por praktikantoj de la ok membroj de sistemo de [[Raja jogo]] [[Patanĝali]]. Ĝi estas inkluzivita en la unua membro kaj estas la unua el kvin Yamaoj (memkatenoj) kiuj, kune kun la dua membro, konsistigas la kodon de etika konduto en joga filozofio<ref>James Lochtefeld, "Yama (2)", The ''Illustrated Encyclopedia of Hinduism'', Vol. 2: N–Z, Rosen Publishing. {{ISBN|978-0-8239-3179-8}}, page 777</ref>. Ahimsa ankaŭ estas unu el la dek Yamaoj en [[Hatha Jogo]] laŭ la verso 1.1.17 de sia klasika manlibro [[Hatha Jogo Pradipika]].<ref>Sanskrite: अथ यम-नियमाः '''अहिंसा''' सत्यमस्तेयं बरह्मछर्यं कष्हमा धॄतिः | दयार्जवं मिताहारः शौछं छैव यमा दश || १७ || Angla traduko: [http://www.sacred-texts.com/hin/hyp/hyp03.htm 1.1.17, CHAPTER 1. On Âsanas] THE HAṬHA YOGA PRADIPIKA</ref> La signifo de Ahimsa kiel la unua modereco en la unua membro de Jogo (Yamas), estas ke ĝi difinas la necesan fundamenton por progreso per Jogo. Ĝi estas antaŭulo al Asana, implicante ke sukceso en Jogasano povas esti havita nur se la memo estas purigita en penso, vorto kaj faro per la memregado de Ahimsa. === Personigo === En hindua mitologio, ahiṃsā estas personigita fare de Ahimsā devî, la diino de senperforto: ŝi estas la edzino de la dio Darmo (universala imposto), estante ŝi la patrino de la dio [[Viŝnuo]]<ref>Alain Daniélou, ''Mythes et Dieux de l’Inde, le polythéisme hindou'', Flammarion, 1994 {{ISBN|978-2-08-081309-1}}</ref> == Ĝajnismo == [[Dosiero:Ahimsa Jainism Gradient.jpg|eta|La mano kun rado sur la palmo simbolas la ĵuro de Ahimsa. La vorto en la mezo estas Ahimsa (अहिंसा). La rado reprezentas la [[dharmacakran]], kiu celas la decidon ĉesigi la ciklon de reenkarniĝo per senĉesa serĉado de vero kaj senperforto.]] En ĝajnismo, la kompreno kaj efektivigo de Ahimsā estas pli radikalaj<ref name="Dundas 2002 161">{{harvnb|Dundas|2002|p=161}}</ref>, skrupulaj kaj ampleksaj ol en iu ajn alia religio<ref>Laidlaw, pp. 154–160; Jindal, pp. 74–90; Tähtinen p. 110.</ref><ref name="Dundas 2002">{{harvnb|Dundas|2002}}</ref><ref name="Jaini 1998 167">{{harvnb|Jaini|1998|p=167}}</ref><ref name="Dundas 2002 161"/>. Mortigi ajnan vivantan estaĵon el [[pasio]]j estas konsiderata hiṃsā (vundi) kaj abstini sin de tia ago estas ahimsā (ne vundi). La ĵuro de ahimsā estas konsiderita la plej ĉefa inter la "kvin ĵuroj de ĝajnismo". Aliaj ĵuroj kiel vero (satya) celas protekti la ĵuron de ahimsā. En la praktiko de Ahimsa, la postuloj estas malpli striktaj por la laikoj ([[sravaka]]j), kiuj entreprenis anuvrata (Pli malgrandaj owsuroj) ol por la Ĝajn-monaasticsoj, kiuj estas ligitaj de la [[Mahavrata]] "Grandaj Vuroj"<ref>Dundas pp. 158–159, 189–192; Laidlaw pp. 173–175, 179; ''Religious Vegetarianism'', eld. Kerry S. Walters kaj Lisa Portmess, Albany 2001, p. 43–46 (translation of the First Great Vow).</ref>. La aserto ahimsā paramo dharmaḥ (aŭ, "Senvunda/senperforto/sendanĝereco estas la supera/fina/plej grava/plej alta/absoluta devo/virto/atributo/religio" - oblikvoj estas uzataj ĉi tie por prezenti alternativajn indikojn) ofte troviĝas surskribita sur la muroj de la Ĝajn-temploj<ref name="pauldundas1602">Dundas, Paul: ''The Jains'', 2a eldono, London 2002, p. 160; Wiley, Kristi L.: ''Ahimsa and Compassion in Jainism'', en: ''Studies in Jaina History and Culture'', eld. Peter Flügel, London 2006, p. 438; Laidlaw pp. 153–154.</ref>. Kiel en hinduismo, la celo estas malhelpi la amasiĝon de malutila [[karmo]]<ref>Laidlaw pp. 26–30, 191–195.</ref>. Kiam [[Mahavira]] revivigis kaj reorganizis la Ĝajn-kredon en la 6-a aŭ 5-a jarcento a.K.,<ref>Dundas p. 24 sugestas la 5an jarcenton; tradicia dato de morto de Mahavira estas 527 a.K.</ref> Ahimsa jam estis establita, strikte observita regulo<ref>Goyal, S.R.: ''A History of Indian Buddhism'', Meerut 1987, p. 83–85.</ref>. [[Rishabhanatha]] (Ādinātha), la unua Ĝajna [[Tirthankara]], kiun modernaj okcidentaj historiistoj konsideras esti historia figuro, sekvita fare de [[Parŝvanato]] (Pārśvanātha)<ref>Dundas pp. 19, 30; Tähtinen p. 132.</ref> la dudek-tria Tirthankara vivis en proksimume la 8-a jarcento a.K.<ref>Dundas p. 30 sugestas la 8an aŭ 7an jarcenton; tradicia kronologio metas lin en la fino de la 9a aŭ komenco de la 8a jarcento.</ref> Li fondis la komunumon, al kiu apartenis la gepatroj de Mahavira<ref>Acaranga Sutra, 2.15.</ref>. Ahimsa jam estis parto de la "Kvarobla Subteno" (Caujjama), la promesoj faritaj de la sekvantoj de [[Parŝvanato|Parŝva]]<ref>Sthananga Sutra, 266; Tähtinen p. 132; Goyal p. 83–84, 103.</ref>. En la tempoj de Mahavira kaj en la sekvaj jarcentoj, Ĝajna estis en konflikto kun kaj budhanoj kaj anoj de la veda religio aŭ hinduoj, kiujn ili akuzis pri neglektemo kaj faktkonflikto en la efektivigo de Ahimsa<ref>Dundas pp. 160, 234, 241; Wiley p. 448; Granoff, Phyllis: ''The Violence of Non-Violence: A Study of Some Jain Responses to Non-Jain Religious Practices'', in: ''Journal of the International Association of Buddhist Studies'' 15 (1992) pp. 1–43; Tähtinen pp. 8–9.</ref>. Laŭ la ĝaja tradicio aŭ [[Laktovegetarismo]] aŭ [[veganismo]] estas preskribitaj.<ref>Laidlaw p. 169.</ref> La Ĝajna-koncepto de Ahimsa estas karakterizita per pluraj aspektoj. [[Bestobuĉado|Mortigo de bestoj por manĝo]] estas absolute ekskludita<ref>Laidlaw pp. 166–167; Tähtinen p. 37.</ref>. Ĝajna ankaŭ faras konsiderindajn penojn por ne vundi plantojn en ĉiutaga vivo laŭeble. Kvankam ili agnoskas, ke plantoj devas esti detruitaj pro manĝo, ili akceptas tian perforton nur, ĉar ĝi estas nemalhavebla por homa postvivado, kaj ekzistas specialaj instrukcioj por preventi nenecesan perforton kontraŭ plantoj<ref>Lodha, R.M.: ''Conservation of Vegetation and Jain Philosophy'', en: ''Medieval Jainism: Culture and Environment'', New Delhi 1990, p. 137–141; Tähtinen p. 105.</ref>. Ĝajna-monaĥoj kaj monaĥinoj eliras el sia vojo por ne vundi eĉ malgrandajn insektojn kaj aliajn minusklajn bestojn<ref>Jindal p. 89; Laidlaw pp. 54, 154–155, 180.</ref>. Kaj la rezignantoj kaj laikoj de Ĝajna-kredo malakceptas viandon, fiŝojn, [[alkoholo]]n kaj [[mielo]]n, ĉar ili verŝajne damaĝas grandajn aŭ minusklajn vivoformojn.<ref>Laidlaw pp. 166–167.</ref> Akademiuloj diskutis pri la ebla vundo al aliaj vivoformoj dum onia okupado. Certaj ĝajnaj tekstoj, asertas Padmannabh Ĝajnai - ĝajnisma klerulo, malpermesas al homoj pri ĝia kredo bredadon, [[agrikulturo]]n kaj komercadon de bestdevenaj produktoj<ref name="Sethia2004p513">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=QYdlKv8wBiYC|titolo=Ahimsā, Anekānta, and Jaininsm|aŭtoro=Padmannabh Jaini|jaro=2004|eldoninto=Motilal Banarsidass Publ|ISBN=978-81-208-2036-4|paĝoj=51–53|redaktinto=Tara Sethia}}</ref>. Iuj Ĝajnaoj abstinas sin de terkultivado, ĉar ĝi neeviteble implicas neintencan mortigon aŭ vundadon de multaj malgrandaj bestoj, kiel [[vermo]]j kaj insektoj<ref>Laidlaw p. 180.</ref>. Ĉi tiuj instruoj parte igis la komunumon Ĝajna enfokusigi komercajn, komercajn, klerikajn kaj administrajn okupojn por minimumigi arambhaja himsa (profesia perforto kontraŭ ĉiuj vivoformoj)<ref name="Sethia2004p513"/>. Por la laiko, la instruado estis ahimsa kun pramada - tio estas, redukti perforton per taŭga intenco kaj esti singarda en ĉiu ago ĉiutage por minimumigi perforton al ĉiuj vivoformoj.<ref>Dundas (2002), pp. 161-162</ref> La Ĝajna-tekstoj, male al la plej multaj hinduaj kaj budhanaj tekstoj pri justa milito, estis malkonsekvencaj. Por sia monaĥa komunumo - sadhu kaj sadhvi - la historie akceptita praktiko estis "volonte oferi sian propran vivon" al la atakanto, por ne reprezalii, por ke la almozulo plenumu la Unuan Grandan Vuron de "totala neperforto"<ref name="Sethia2004p513"/>. Ĝajna-literaturo de la 10-a jarcento p.K., ekzemple, priskribas reĝon pretan por milito kaj ricevas lecionojn pri senperforto fare de la Ĝajna acharya ([[spirita instruisto]])<ref>Laidlaw (1995), p. 155</ref>. En la 12-a jarcento p.K. kaj poste, en epoko de perfortaj atakoj, detruo de temploj, buĉado de agraraj komunumoj kaj asketoj fare de islamaj armeoj, Ĝajna-erudiciuloj pripensis la Unuan Grandan ofuron de almozuloj kaj ĝian paralelon por la laikoj. La mezepokaj tekstoj de ĉi tiu epoko, kiel ekzemple de Jinadatta Suri, rekomendis kaj la almozulojn kaj la laikulojn batali kaj mortigi se tio malhelpus pli grandan kaj daŭran perforton sur homoj kaj aliaj vivoformoj (virodhi-himsa)<ref name="Dundas 2002, pp. 162-163">Dundas (2002), pp. 162-163</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=QYdlKv8wBiYC|titolo=Ahimsā, Anekānta, and Jaininsm|aŭtoro=Padmannabh Jaini|jaro=2004|eldoninto=Motilal Banarsidass Publ|ISBN=978-81-208-2036-4|paĝoj=52–54|redaktinto=Tara Sethia}}</ref>. Tiaj sendevigoj al ahimsa estas relative malofta instruado en Ĝajna-tekstoj, ŝtatoj Dundas.<ref name="Dundas 2002, pp. 162-163"/> [[Mohandas Karamchand Gandhi]] deklaris, "Neniu religio en la mondo klarigis la principon de Ahiṃsā tiel profunde kaj sisteme, kiel oni diskutas kun ĝia aplikebleco en ĉiu homa vivo en ĝajnismo. Kiel kaj kiam la bonvola principo de Ahiṃsā aŭ senperforto estos atribuita por praktiko. de la homoj de la mondo por atingi sian finon de vivo en ĉi tiu mondo kaj pli tie, ĝajnismo certe havos la plej altan statuson kaj Mahāvīra certe estos respektata kiel la plej granda aŭtoritato en Ahiṃsā<nowiki>''</nowiki><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=lmJnWrjnfjMC&pg=PA50|titolo=Gandhi and 21st Century|familia nomo=Pandey|persona nomo=Janardan|jaro=1998|eldoninto=Concept Publishing Company|ISBN=978-81-7022-672-7|paĝo=50}}</ref> == Budhismo == En budhanaj tekstoj Ahimsa (aŭ ĝia [[Palia lingvo|Pāli]]-parenca avihiṃsā) estas parto de la ''Kvin Preceptoj'' (Pañcasīla), kies unua estis abstini de mortigo. Ĉi tiu ordono de Ahimsa aplikeblas kaj al la budhisma laiko kaj al la monaka komunumo.<ref name="Williams2005p398">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=pgrZnmKUKtgC|titolo=Buddhism: Critical Concepts in Religious Studies|aŭtoro=Paul Williams|jaro=2005|eldoninto=Routledge|ISBN=978-0-415-33226-2|paĝo=398}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=teUGAAAAYAAJ|titolo=Great Disciples of the Buddha: Their Lives, Their Works, Their Legacy|aŭtoro=Bodhi Bhikkhu|jaro=1997|eldoninto=Wisdom Publications|ISBN=978-0-86171-128-4|paĝoj=387 kaj noto 12}}; Sarao, p. 49; Goyal p. 143; Tähtinen p. 37.</ref><ref name="Lamotte, Etienne 1988, p. 54-55">Lamotte, pp. 54–55.</ref> La Ahimsa preskribo ne estas ordono kaj malobeoj ne invitis religiajn sankciojn por laikoj, sed ilia potenco estis laŭ la budhisma kredo je karmaj konsekvencoj kaj ilia efiko en postvivo dum renaskiĝo. Mortigo, laŭ budhisma kredo, povus konduki al renaskiĝo en la infera sfero, kaj por pli longa tempo en pli severaj kondiĉoj, se la murdinto estis monako. Savi bestojn de buĉado por viando verŝajne estas maniero akiri meriton por pli bona renaskiĝo. Ĉi tiuj moralaj ordonoj estis memvole plenumitaj en laika budhisma kulturo per la rilata kredo je karmo kaj renaskiĝo. La budhanaj tekstoj ne nur rekomendis Ahimsan, sed sugestas eviti komercajn varojn, kiuj kontribuas al aŭ estas rezulto de perforto: {{Citaĵo | teksto = Ĉi tiuj kvin komercoj, ho monakoj, ne devas esti okupitaj de laika sekvanto: komerci per armiloj, komerci kun vivaj estaĵoj, komerci per viando, komerci per ebriigaĵoj, komerci per veneno. | aŭtoro = Anguttara Nikaya V.177 | verko = Tradukis Martine Batchelor<ref>{{Cite book|author=Martine Batchelor|title=The Spirit of the Buddha|url=https://books.google.com/books?id=fL3mykqlOJcC&pg=PT59 |year=2014|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-17500-4 |page=59 }}</ref> }}Male al laikaj budhanoj, malobservoj de monakoj ja invitas sankciojn<ref>Sarao p. 53; Tähtinen pp. 95, 102.</ref>. Plena elpelo de monako de sangha sekvas ekzemplojn de mortigo.<ref>Tähtinen pp. 95, 102–103.</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=FMxgef2VJEwC&pg=PA61|titolo=War and Peace in the Ancient World|familia nomo=Raaflaub|persona nomo=Kurt A.|dato=2006-12-18|eldoninto=Wiley|ISBN=978-1-4051-4525-1|paĝo=61}}</ref>, same kiel ĉiu alia grava delikto kontraŭ la monaka nikaya kondutkodo.<ref>Bartholomeusz, p. 52.</ref> Senperforto estas superrega temo ene de la [[Tripitako|Pāli Kanono]]<ref>Bartholomeusz, p. 111.</ref>. Dum la fruaj tekstoj kondamnas mortigon en la plej fortaj esprimoj, kaj prezentas la idealan reĝinon/reĝon kiel paciston, tia reĝino/reĝo estas tamen laŭflankita de armeo<ref name="Tessa Bartholomeusz 2002, page 41">Bartholomeusz, p. 41.</ref>. Ŝajnas, ke la instruoj de la Budho pri neperforto ne estis interpretitaj aŭ praktikataj senkompromise pacisma aŭ kontraŭ-milita servo fare de fruaj budhanoj<ref name="Tessa Bartholomeusz 2002, page 41" />. La fruaj tekstoj supozas, ke milito estas fakto de la vivo, kaj bone spertaj militistoj estas rigardataj kiel necesaj por defenda milito<ref>Bartholomeusz, p. 50.</ref>. En la paliaj tekstoj, ordonoj absteni sin de perforto kaj implikiĝo kun militaj aferoj direktiĝas al membroj de la [[Samgo|sangha]]; pli postaj mahajanaj tekstoj, kiuj ofte ĝeneraligas monakajn normojn al laikoj, postulas tion ankaŭ de laikoj.<ref>Stewart McFarlane in Peter Harvey, ed., ''Buddhism.'' Continuum, 2001, pages 195–196.</ref> La fruaj tekstoj ne enhavas nur-militan ideologion kiel tian<ref>Bartholomeusz, p. 40.</ref>. Iuj argumentas, ke [[sutta]] en la Gamani Samyuttam ekskludas ĉian [[militservo]]n. En ĉi tiu pasejo, soldato demandas la Budhon, ĉu vere, kiel oni diris al ŝi, ke soldatoj mortigitaj en batalo renaskiĝas en ĉiela sfero. La Budho kontraŭvole respondas, ke se ŝi/li estas mortigita en batalo dum ŝia menso estas kaptita kun la intenco mortigi, ŝi/li spertos malagrablan renaskiĝon<ref>Bartholomeusz, pp. 125–126.</ref>. En la fruaj tekstoj, la mensa stato de persono en la momento de la morto estas ĝenerale rigardata kiel havanta grandan efikon al la sekva naskiĝo.<ref>Rune E.A. Johansson, ''The Dynamic Psychology of Early Buddhism.'' Curzon Press 1979, p. 33.</ref> Iuj budhanoj montras aliajn fruajn tekstojn kiel pravigan defendan militon<ref>Bartholomeusz, pp. 40–53. ''Cakkavati Sihanada Sutta'', ''Kosala Samyutta'', ''Ratthapala Sutta'', kaj ''Sinha Sutta''. p. 125. Trevor Ling, ''Buddhism, Imperialism, and War.'' George Allen & Unwin Ltd, 1979, pp. 136–137.</ref>. Unu ekzemplo estas Kosala Samyutta, en kiu reĝo [[Pasenadi]], justa reĝo favorata de la Budho, ekscias pri baldaŭa atako al sia regno. Li armas sin en defendo, kaj gvidas sian armeon en batalon por protekti sian regnon de atako. Li perdis ĉi tiun batalon sed gajnis la militon. Reĝo Pasenadi fine venkis reĝon [[Ajatasattu]] kaj kaptis lin vivanta. Li opiniis, ke, kvankam ĉi tiu Reĝo de [[Magado|Magadho]] malobeis sian regnon, li ne malobeis lin persone, kaj Ajatasattu estis ankoraŭ lia nevo<ref>Bodhi, Bhikkhu (trans.) (2000). ''The Connected Discourses of the Buddha: A New Translation of the Samyutta Nikaya''. Boston: Wisdom Publications. {{ISBN|0-86171-331-1}}.</ref>. Li liberigis Ajatasattu kaj ne damaĝis lin. Post lia reveno, la Budho diris (interalie) ke Pasenadi "estas amiko de virto, konata kun virto, intima kun virto", dum la malo estas dirita pri la agresanto, reĝo Ajatasattu.<ref>Bartholomeusz, pp. 49, 52–53.</ref> Laŭ Teravado-komentoj, ekzistas kvin necesaj faktoroj, kiuj ĉiuj devas plenumi, por ke ago estu kaj mortiga kaj karmece negativa. Ĉi tiuj estas: (1) la ĉeesto de viva estaĵo, homa aŭ besta; (2) la scio, ke la estaĵo estas vivanta estaĵo; (3) la intenco mortigi; (4) la ago mortigi per iuj rimedoj; kaj (5) la rezultinta morto<ref>Hammalawa Saddhatissa, ''Buddhist Ethics.'' Wisdom Publications, 1997, pages 60, 159, Bartholomeusz p. 121.</ref>. Iuj budhanoj argumentis sur ĉi tiu bazo, ke la ago de mortigo estas komplika, kaj ĝia etikigo antaŭdiras laŭ intenco<ref>Bartholomeusz, p. 121.</ref>. Iuj argumentis, ke en defendaj sintenoj, ekzemple, la ĉefa intenco de soldato ne estas mortigi, sed defendi kontraŭ agreso, kaj la ago mortigi en tiu situacio havus minimumajn negativajn karmajn postefikojn.<ref>Bartholomeusz, pp. 44, 121–122, 124.</ref> Laŭ d-ro [[Bhimrao Ramji Ambedkar]], ekzistas cirkonstancaj pruvoj kuraĝigantaj Ahimsa, el la budha doktrino, "Amu ĉiujn, por ke vi ne deziru mortigi iun." Sidarto Gotamo distingis inter principo kaj regulo. Li ne igis Ahimsan afero de regulo, sed sugestis ĝin kiel principa afero. Ĉi tio donas al budhanoj liberecon agi.<ref>[http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/04_02.html#03_02 The Buddha and His Dhamma] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200222081349/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/04_02.html#03_02 |date=2020-02-22 }}. Columbia.edu. Alirita en 2011-06-15.</ref> === Leĝoj === La imperiestroj de la [[dinastio Sui]], [[Dinastio Tang|Tang-dinastio]] kaj frua [[Dinastio Song|Song-dinastio]] malpermesis mortigon en la 1-a, 5-a kaj 9-a monatoj de la luna kalendaro<ref>[http://www.bya.org.hk/life/hokfu/new_page_3.htm#34 卷糺 佛教的慈悲觀]. Bya.org.hk. Retrieved on 2011-06-15.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.drnh.gov.tw/var/file/3/1003/img/10/879650656.pdf|titolo=試探《護生畫集》的護生觀 高明芳|alirdato=2021-03-14|arkivurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.drnh.gov.tw/var/file/3/1003/img/10/879650656.pdf|arkivdato=2022-10-09}}</ref>. [[Imperiestro|Imperiestrino]] [[Wu Tse-Tien]] malpermesis mortigon pli ol duonan jaron en [[692]]<ref>[http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-AN/an2414.htm 「護生」精神的實踐舉隅]. Ccbs.ntu.edu.tw. Alirita en 2011-06-15.</ref>. Iuj regantoj malpermesis fiŝkapti dum periodo de tempo ĉiujare.<ref>[http://www.cclw.net/gospel/asking/dmz10w/htm/02.htm 答妙贞十问] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081203141238/http://cclw.net/gospel/asking/dmz10w/htm/02.htm |date=2008-12-03 }}. Cclw.net. Alirita en 2011-06-15.</ref> Estis ankaŭ malpermesoj post la morto de imperiestroj<ref>[http://www.bya.org.hk/life/Q&A_2006/Q&A_bya/128_Q.htm 第一二八期 佛法自由談]. Bya.org.hk. Retrieved on 2011-06-15.</ref>, post budhanaj kaj taoismaj preĝoj<ref>[http://www.bfnn.org/book/books2/1187.htm 虛雲和尚法彙—書問]. Bfnn.org. Alirita en 2011-06-15.</ref>, kaj post naturaj katastrofoj kiel la somera sekego de Ŝanhajo en 1926, kaj ankaŭ 8-taga malpermeso komenciĝanta la 12-an de aŭgusto 1959, post la inundo de la 7-a de aŭgusto (水災), la lasta granda inundo antaŭ la 88-a Tajvan-inundo.<ref>[http://www.plela.org/Cmapwork/link/crona1.htm 道安長老年譜] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110727180504/http://www.plela.org/Cmapwork/link/crona1.htm |date=2011-07-27 }}. Plela.org. Alirita en 2011-06-15.</ref> Homoj evitas mortigon dum iuj festivaloj, kiel la Taoisma Fantoma Festivalo<ref>[http://www.sx.chinanews.com.cn/2008-08-18/1/69009.html 农历中元节]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Sx.chinanews.com.cn. Retrieved on 2011-06-15.</ref>, la Festivalo de la Naŭ Imperiestraj Dioj, kaj la Vegetarana Festivalo, same kiel dum aliaj.<ref>{{Cite web|url=http://www.mxzxw.cn/zwhgz/wszl_16_23.htm|title=明溪县"禁屠日"习俗的由来|website=www.mxzxw.cn}} {{dead link|date=Aŭgusto 2019|fix-attempted=yes}}</ref><ref>[http://www.chinesefolklore.org.cn/web/index.php?Page=2&NewsID=3016 建构的节日：政策过程视角下的唐玄宗诞节]. Chinesefolklore.org.cn (2008-02-16). Alirita en 2011-06-15.</ref> == Modernaj tempoj == [[Dosiero:Gandhi spinning.jpg|eta|[[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] antaŭenigis la principon de Ahimsa sukcese aplikante ĝin al politiko.]] En la 19-a kaj 20-a jarcentoj, elstaruloj de hinda spiriteco kiel ekzemple [[Shrimad Rajchandra]]<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=8P0KAQAAIAAJ|titolo=Mahatma Gandhi-the Early Phase|aŭtoro=Pyarelal|jaro=1965|eldoninto=Navajivan Publishing House}}</ref> kaj [[Vivekananda|Sŭami Vivekananda]]<ref>''Religious Vegetarianism'', ed. Kerry S. Walters kaj Lisa Portmess, Albany 2001, p. 50–52.</ref> emfazis la gravecon de Ahimsa. Mohandas Karamchand Gandhi sukcese antaŭenigis la principon de Ahimsa al ĉiuj sferoj de vivo, precipe al politiko ([[Swaraj]])<ref>Tähtinen pp. 116–124.</ref>. Lia neperforta rezista movado [[satyagraha]] havis grandegan efikon al Barato, impresis publikan opinion en okcidentaj landoj, kaj influis la gvidantojn de diversaj movadoj pri civilaj kaj politikaj rajtoj kiel [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr.]] de la [[Afrikusona Civilrajta Movado|usona civitanrajta movado]] kaj [[James Bevel]]. Laŭ la penso de Gandhi, Ahimsa malebligas ne nur la agon kaŭzi korpan vundon, sed ankaŭ mensajn statojn kiel malbonaj pensoj kaj malamo, nebonkora konduto kiel severaj vortoj, malhonesteco kaj mensogo, kiujn li vidis kiel manifestojn de perforto malkongrua kun Ahimsa<ref name="XXII-XLVII 1986, p. 11-12">Walli pp. XXII-XLVII; Borman, William: ''Gandhi and Non-Violence'', Albany 1986, p. 11–12.</ref>. Gandhi kredis, ke Ahimsa estas kreiva energia forto, ampleksanta ĉiujn interagojn, igante onian memon trovi satya, "Dia Vero".<ref>Jackson pp. 39–54. Religion East & West. 2008.</ref> [[Sri Aŭrobindo]] kritikis la Gandhianan koncepton de Ahimsa kiel nerealisma kaj ne universale aplikebla; li adoptis pragmatan senpaceman pozicion, dirante, ke la pravigo de perforto dependas de la specifaj cirkonstancoj de la donita situacio.<ref>Tähtinen pp. 115–116.</ref> Gandhi deklaris sian kredon, ke "Ahimsa estas en hinduismo, ĝi estas en [[kristanismo]] same kiel en [[islamo]]."<ref name="par2">Prabhu kaj Rao (1966), [http://gandhiashramsevagram.org/pdf-books/mind-of-mahatma-gandhi.pdf The Mind of Mahatma Gandhi], Encyclopedia of Gandhi's Thoughts, p. 120–121</ref> Li aldonis, "Malperforto estas komuna al ĉiuj religioj, sed ĝi trovis la plej altan esprimon kaj aplikon en hinduismo (mi ne rigardas ĝajnismon aŭ budhismon kiel apartajn de hinduismo)."<ref name="par2"/> Se demandite ĉu perforto kaj senperforto estas ambaŭ instruitaj en [[Korano]], li deklaris, "Mi aŭdis de multaj islamaj amikoj, ke la Korano instruas la uzon de senperforto. (... La) argumento pri senperforto en la Sankta Korano estas interpolo, ne necesa por mia tezo.<ref name="par2"/><ref name="mgarat">Gandhi, Mahatma. 1962. ''All Religions are True.'' Bharatiya Vidya Bhavan. p. 128.; Banshlal Ramnauth, Dev. 1989. ''Mahatma Gandhi: Insight and Impact.'' Indira Gandhi Centre for Indian Culture & Mahatma Gandhi Institute. p. 48</ref> Historia kaj filozofia studo pri Ahimsa estis esenca en la formado de la principo de [[Albert Schweitzer]] pri "respekto al la vivo". Schweitzer laŭdis hindajn filozofiajn kaj religiajn tradiciojn por la etiko de Ahimsa: "la ordono ne mortigi kaj ne damaĝi estas unu el la plej grandaj eventoj en la spirita historio de la homaro", sed sugestis, ke "ne-mortigi kaj ne". -ĉarmi "ne ĉiam praktike eblas kiel en memdefendo, nek etike kiel en kronika malsato dum malsato.<ref>Schweitzer, Albert: [https://archive.org/stream/indianthoughtsan027860mbp#page/n95/mode/2up Indian Thought and its Development], London 1956, pp. 82–83</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Portalo Budhismo}} {{Portalo Hinduismo}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hinda filozofio]] [[Kategorio:Budhisma filozofio]] [[Kategorio:Etikaj konceptoj]] [[Kategorio:Ĝajnaj filozofoj]] [[Kategorio:Hinduisma filozofio]] [[Kategorio:Hinduismo]] [[Kategorio:Budhismo]] [[Kategorio:Ĝajnismo]] f6hwa93ebwolmk5qrdhd0bm0a7knp7u 0 573196 9366316 7984509 2026-05-04T07:36:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366316 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|arkeologia situo |priskribo de dosiero= |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=IL | tipo1 = reliefo |mapo lokumilo = iso |mapligilo = jes |zomo=10 }} [[Dosiero:Safad 1946.jpg|eta|dekstra|Akbara, 1946.]] '''Akbara''' ({{lang-ar|عكبرة}}) estas araba vilaĝo, ''[[de facto]]'' kvartalo de la urbo [[Safed]]. Origine juda vilaĝo dum la klasika periodo, ĝi partoprenis en la [[Unua Juda-Romia Milito]]. Poste, la vilaĝo havis malmultajn registrojn ĝis nun dum la Mezepoko, estante Juda ĝis fino de la [[Fatimidoj|Fatimida periodo]], sed probable estis abandonita ĉirkaŭ ĉirkaŭ la 11a jarcento. Arab-majoritata vilaĝo ekzistis dum la epokoj de Otomanoj kaj Britoj. Antaŭ la somero de 1948, estis [[Palestinanoj|palestinaraba]] islama vilaĝo, situa 2.5 kilometrojn sude de [[Safed]], kiu estis senloĝigita de originaj loĝantoj kaj reloĝigita de arabaj loĝantoj senloĝigitaj el najbaraj areoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.palestineremembered.com/Safad/Akbara/index.html Welcome to Akbara] * Survey of Western Palestine, Map 4: [http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8367 IAA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230423030247/https://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8367 |date=2023-04-23 }}, [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Survey_of_Western_Palestine_1880.04.jpg Wikimedia commons] * [http://www.alnakba.org/villages/safad/akbara.htm 'Akbara], ĉe Khalil Sakakini Cultural Center * [http://villagesofpalestine.com/Akbara.htm Akbara], Dro. Khalil Rizk. * [http://www.jalili48.com/pub/xENShowGallery.aspx?Sub=What_Remained_of_the_destroyed&Sub2=3akbara 3akbara] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141208060014/http://www.jalili48.com/pub/xENShowGallery.aspx?Sub=What_Remained_of_the_destroyed&Sub2=3akbara |date=2014-12-08 }} el Dro. Moslih Kanaaneh [[Kategorio:Palestino]] [[Kategorio:Palestinanoj]] [[Kategorio:Historio de Israelo]] [[Kategorio:Geografio de Israelo]] e1hiovxmrunbih50fjbixrxly9hlycj 0 576228 9366385 9259770 2026-05-04T08:27:52Z Sj1mor 12103 9366385 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Spiro (apartigilo)}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Bakó Árpád - Milagro (Santana Tribute) együttes, Miskolc, 2015.02.07 (8).JPG|eta|Se elspirado okazas tra la buŝo en malvarmaj kaj malsekaj kondiĉoj, la [[akvovaporo]] kondensiĝas en videbla nubo kiu montras la elspiradon.]] '''Pulma spirado''' estas procezo, kiu movas [[aero]]n en la [[pulmo]]jn kaj reen el ili por difuzigi [[oksigeno]]n en la sangon kaj [[karbona duoksido|karbonan dioksidon]] el la [[sango]] en la eksteran medion. La eniga fazo de la ciklo nomiĝas [[enspiro]] kaj la eliga estas [[elspiro]]. Ĝi estas la ĉefa maniero de [[spirado]] de [[tetrapodoj]], interalie [[homo]]j. Aliaj bestoj havas alispecajn [[Spira sistemo|spirajn organojn]], kiel [[branko]]jn ĉe [[fiŝo]]j kaj traĥeojn ĉe multaj [[artropodoj]]. La gasa interŝanĝo okazigata per spirado ebligas [[ĉela spirado|ĉelan spiradon]], esencan [[metabolo|metabolan]] procezon. Tetrapodoj, kiel ĉiuj aerobiaj [[organismo]]j, postulas oksigenon ĉe la ĉela nivelo por liberigi energion kaj perlabori energi-riĉajn [[molekulo]]jn kiel [[glukozo]]n. Spirado grave rolas en la [[homeostazo]], tiel ke ĝia ofteco kaj profundo varias por stabiligi la biokemian staton de la korpo. La medicina termino por normala malstreĉiga spirado estas ''eŭpneo''. == Diverseco == [[Dosiero:Neoceratodus forsteri, 2014-09-19.JPG|eta|maldekstre|230ra|Aŭstralia pulmofiŝo, ''Neoceratodus forsteri''; pulmofiŝoj havas unu aŭ du pulmojn.]] La plimulto de la vertebruloj havas [[pulmo]]jn, kun la granda escepto de la fiŝoj kiuj fundamente havas [[branko]]jn. En la plimulto de la [[fiŝoj]] la spirado okazas tra tiuj [[branko]]j, sed la [[pulmofiŝoj]] havas unu aŭ du pulmojn. La [[haŭto]] estas unu de la spirorganoj de la [[amfibioj]]; ĝi estas tre vaskulhava kaj konstante malseka, kun humideco retenata pere de la sekrecio de muko fare de specializitaj ĉeloj. La anatomia strukturo de la pulmoj estas malpli kompleksa ĉe la [[reptilioj]] ol ĉe la mamuloj. Ankaŭ la [[spira sistemo]] de la [[birdo]]j ege diferenciĝas disde tiu kiu troviĝas ĉe la mamuloj, kun unikaj anatomiaj trajtoj, kiel por ekzemplo aersakoj; pro la alta metabola kosto postulata por la flugado, la birdoj havas altan neceson de oksigeno. Ĉiuj [[mamuloj]], inklude la akvajn mamulojn, havas pulman spiradon. Tiu funkcias pere de du tre disvolvigitaj pulmoj dividitaj en [[lobo]]j; la pulmoj hejmas en la pleŭra kavaĵo, kiu estas limigita per la [[Diafragmo (anatomio)|diafragmo]], kiu estas [[muskolo]] kiu pere de siaj disetendiĝo kaj kuntiriĝo, realigas la eniradon kaj eliradon de gasoj. La spirvojoj estas formitaj de la traĥeo kiu disdividiĝas en du [[bronko]]j ĉiu al po unu pulmo. Tiuj plue disdividiĝas en bronketoj kaj tiuj siavice disdividiĝas en la [[Pulma alveolo|alveoloj]]; en la cetero de animaloj tiuj nomiĝas faveoloj. La [[Gasa interŝanĝo|interŝanĝo de gasoj]] (hematozo) realiĝas en la alveoloj. La alveoloj estas senelirejaj saketoj kiuj estas ĉirkaŭitaj de sangovaskuloj. La eligo de sonoj eblas pro la funkciado de voĉkordoj ĉe la [[laringo]]. Inter mamulo kaj samgranda amfibio la unua havas dek fojojn pli grandan pulmon surfacon. == Ĉe homoj == [[Dosiero:Respiratory system complete no labels.svg|eta|250px|dekstre|[[Pulmo]]j kaj cetero de spirsistemo.]] === Spirorganoj === [[Dosiero:Heart-and-lungs.jpg|eta|maldekstre|220ra|Ĉefaj spirorganoj estas [[pulmo]]j; inter ili la [[koro]].]] Ĉar la spirsurfaco de la homo lokiĝas profunde en ĉiu [[pulmo]], la aero iras longan vojon al la spirsurfaco tra la alkondukaj aervojetoj. La atmosfera aero alvenas tra la naztruoj en la superajn aervojetojn. La naztruon kovras interne [[mukozo]], kiun ĉiam malsekigas glando-sekrecio. La mukozon traplektas abunda kapilara reto, kiu ĉiam garantias la varman staton de la interna surfaco de naztruo. La enspirita aero tie varmiĝas kaj saturiĝas per akvovaporo, dum polveroj estas pelitaj eksteren per la cilia epidermo de mukozo. La aero fluas tra la buŝkavo dum profunda enspiro kaj parolo. La enspirita aero iras de la naztruo kaj buŝkavo al la faringo. En la [[faringo]] kruciĝas la vojoj de la aero kaj la nutraĵo. Dum gluto malfermiĝas la vojo al la [[traĥeo]], dum spirado la aero fluas tra la laringo al la traĥeo. La homa [[laringo]] estas sona organo enkreskinta al la supera parto de la spirvojoj. Ĝia bazo konsistas el kartilago kaj la internan surfacon dividas voĉkordoj. La movado de la du sonligamentoj estas okazigata de la laringaj muskoloj. Dum trankvila spirado libere fluas la aero tra la inter du voĉkordoj troviĝanta sonfendo. Dum enspiro la sonfendo vastiĝas, dum elspiro malvastiĝas. La aero fluanta tra la laringo el la pulmo vibrigas la elastajn voĉkordojn, pro tio estiĝas sonondoj en la aerokolonoj super la voĉkordoj. El tiuj formiĝas - helpe de la kunlaboro de la buŝkavo, lango, lipoj - la homa parolo. La altecon de la homa sono donas la formo de la gloto kaj la streĉiteco de la voĉkordoj. Malvasta gloto kaj streĉitaj voĉkordoj donas pli altan sonon. La longeco de la voĉokordoj rilatas al la grandeco de la laringo. En granda laringo troviĝas longaj kaj tial malstreĉitaj voĉkordoj. Pro tio estas pli malalta la voĉo de la viroj ol tiu de lavirinoj kaj la knaboj. Dum la adulteco grandiĝas la gloto, tiu ŝanĝiĝo daŭras ĝis unu jaron. La sonalto de la voĉo iĝas en tiu periodo malkonstanta. Tiu periodo estas la mutalo, kiam precipe ĉe la knaboj aperas la malaltiĝanta sonalto. La elformita plenkreska parolvoĉo havas frekvencon ĝenerale de 100-300 [[Hz]]. La frekvenco de normala voĉo estas 440&nbsp;Hz. La plej malalta virvoĉo havas la frekvencon 80&nbsp;Hz, la plej alta virina voĉo pli ol 1000&nbsp;Hz. La vojo de la enspirita aero iras tra la traĥeo al la subaj aervojoj. Tiuj inkludas la laringon kaj ankaŭ kartilagan, elastan kanalon en kiu libere fluas la aero. La suba parto dividiĝas je du ĉefbronkoj, kiuj kondukas al la dekstra kaj maldekstra parto de la pulmo. La pulmoj estas spongecaj, grandetendaj, elastaj organo, kiuj lokiĝas en la brustokavo. La kavon de la brusto kaj abdomeno dividas la diafragmo. La mikroskopa bildo de la pulmo montras glandan konstruon. La ĉefbronkoj atingantaj la pulmon dividiĝas plu kaj formas pli malgrandajn kanaletojn, la bronketojn. Tiuj finiĝas en aerveziketoj, kies maldika muro konsistas el unuĉeltavola epitelio. La muron de la aerveziketoj ĉirkaŭprenas abunda kapilarsistemo. La gasa interŝanĝado okazas tra la muro de la interplektiĝintaj kapilaroj kaj aerveziketoj. La tuta spirsurfaco de la aerveziketoj de homa pulmo estas ĉ. 100 m². === Mekaniko === [[Dosiero:Gray391.png|eta|dekstre|220ra|Homa diafragmo, fronta vido el sube, montrante malfermaĵojn.]] La [[pulmo]]j ne estas kapablaj je pumpado de si, kaj disetendiĝos nur kiam ekzistas pliiĝo en la volumeno de la brustkaverno.<ref>{{Cite book|last1=Pocock|first1=Gillian|last2=Richards|first2=Christopher D.|title=Human physiology : the basis of medicine|date=2006|publisher=Oxford University Press|location=Oksfordo|isbn=978-0-19-856878-0|page=316|edition=3rd}}</ref><ref name="Levitzky2013_1">{{Cite book|last1=Levitzky|first1=Michael G.|title=Pulmonary physiology|date=2013|publisher=McGraw-Hill Medical|location=Nov-Jorko|isbn=978-0-07-179313-1|page=Chapter 1. Function and Structure of the Respiratory System|edition=Eighth}}</ref> En [[homo]]j, kiel en la aliaj [[mamulo]]j, tio estas atingita ĉefe per la kuntiriĝo de la [[Toraka diafragmo|diafragmo]], sed ankaŭ per la kuntiriĝo de la interripaj [[muskolo]]j kiuj tiras la [[torako]]n supren.<ref name=tortora1>{{cite book |last1= Tortora |first1= Gerard J. |last2=Anagnostakos|first2=Nicholas P.| title=Principles of anatomy and physiology |url= https://archive.org/details/principlesofanat05tort |url-access= registration |pages=[https://archive.org/details/principlesofanat05tort/page/556 556–582]|edition= Fifth |location= New York |publisher= Harper & Row, Publishers|date= 1987 |isbn= 978-0-06-350729-6 }}</ref> Dum forta enspiro la akcesoraj muskoloj de enspiro, kiuj ligas la [[ripo]]jn kaj la [[sternumo]]n al la kolvertebroj kaj bazo de la kranio, en multaj kazoj tra peranta aldono al la klavikloj, troigas la pumpiltenilon kaj sitelajn tenilmovadojn, kaŭzante pli grandan ŝanĝon en la volumeno de la torakkavaĵo.<ref name=tortora1 /> Dum elspirado, ĉe ripozo, (spiranta eksteren) ĉiuj muskoloj de enspiro senstreĉiĝas, resendante la bruston kaj abdomenon al pozicio nomita la "ripoza pozicio", kiu estas determinita per ilia anatomia elasteco. Ĉe tiu punkto la pulmoj enhavas la funkcian ripozan kapaciton de aero, kiu, en la plenkreska homo, havas volumenon de proksimume 2.5-3.0 litroj.<ref name=tortora1 /> Dum ĉiu spirad-cicklo nur ĉirkaŭ 15% el ĉi tiu volumeno anstataŭiĝas per ekstera aero. Diafragma spirado igas la abdomenon ritme ŝveli eksteren kaj retiriĝi. Ĝi estas, tial, ofte referita kiel "abdomena spirado". Tiuj esprimoj ofte estas uzitaj interŝanĝeble ĉar ili priskribas la saman agon. Kiam la akcesoraj muskoloj de enspiro estas aktivigitaj, precipe dum uzkonsumita spirado, la klavikloj estas tiritaj supren, kiel klarigite supre. Tiu ekstera manifestiĝo de la uzo de la akcesoraj muskoloj de enspiro foje estas prisignita kiel klavikla spirado, vidita precipe dum astmoatakoj kaj en homoj kun kronika malhelpema pulmomalsano. Dum la spirado, la pulmo moviĝas forte en la brusta kavo. La senfrotan moviĝon inter la pulma kaj la brusta muro helpas la duobla tavolo de la [[pleŭro]]. Unu tavolo ĉirkaŭas la pulmon, la alia kovras la brustomuron kaj la [[diafragmo]]-surfacon. Sur la surfaco de la du kontaktiĝantaj pleŭroj troviĝas tre maldika fluidaĵotavolo. Ili estas tiel malfacile divideblaj kiel du malsekaj vitroj unu sur la alia. Dume ili moviĝas, ili glitas unu sur la alia tre bone. Tio helpas la spirmovojn. Homoj enspiras trankvile po 16 fojoj minute. Tio signifas - kalkulante je 0,5 l da normala spira volumeno - la ŝanĝiĝon de 8 l aero en minuto. Se ekz. forta fizika (korpa) laboro altigas la oksigenbezonon de la organo, tiam pli granda volumeno da aero ŝanĝiĝas en la pulmo je unu spiro per pli profunda kaj ofta spirado. Tamen oni kapablas altigi la spiran volumenon per malaltigo de la depona aero dum longdaŭra tempo nur ĝis iu limo. Se la spira volumeno superas 50 % de la pulma aeroakcepta kapableco, komence aperas forta laciĝo, poste elĉerpiĝo. Dum peza spirado (hiperpneo) kiel, ekzemple, dum ekzerco, elspirado estas rezultigita per rilakso de ĉiuj muskoloj de enspiro, (laŭ la sama maniero kiel ĉe ripozo), sed, krome, la ventromuskoloj, anstataŭ esti pasivaj, nun kontraktiĝas forte igante la torakon esti tirita malsupren (al fronto kaj flankoj). Tio ne nur malpliigas la grandecon de la torako, sed ankaŭ premas la abdomenajn organojn supren kontraŭ la diafragmo kiu sekve ŝvelas profunde en la torakon. La fin-ekshala-pulmvolumeno nun enhavas malpli da aero ol la ripoza "funkcia resta kapacito".<ref name=tortora1 /> Tamen, en normala mamulo, la pulmoj ne povas esti malplenigitaj tute. En plenkreska homo ekzistas ĉiam daŭre almenaŭ unu litro da restaero forlasita en la pulmoj post maksimuma elspirado.<ref name=tortora1 /> === Regado === [[File:Freediver-monofin-start-london-competition-2009.jpg|thumb|maldekstre|270ra|Subnaĝanto kontrolanta spiradon.]] Spirado estas unu el nemultaj korpaj funkcioj kiujn oni povas kontroli kaj konscie kaj senkonscie. La indico kaj profundo de spirado estas aŭtomate kontrolitaj per la spiraj centroj kiuj ricevas informojn de la periferiaj kaj centraj sangaj gaskemireceptoroj. Tiuj kemireceptoroj ade monitoras la partajn premojn de [[karbondioksido]] kaj [[oksigeno]] en la arteria sango.<ref name=tortora1 /> La sensiloj estas, unue, la centraj sangaj gaskemireceptoroj sur la surfaco de la [[medolo]] oblonga de la cerbotrunko kiuj estas precipe sentemaj al pH same kiel la parta premo de karbondioksido en la sango kaj cerbo-spina likvaĵo. La dua grupo de sensiloj mezuras la partan premon de oksigeno en la arteria sango. Kune la laste menciitaj estas konataj kiel la periferiaj sangaj gaskemireceptoroj kiuj estas situantaj en la aortaj kaj karotidaj korpoj.<ref name=tortora1 /> Informoj de ĉiuj tiuj sangaj gaskemireceptoroj estas peritaj al la spiraj centroj en la [[cerba ponto]] kaj en la oblonga medolo, kiuj reagas al devioj en la partaj premoj de karbondioksido kaj oksigeno en la arteria sango de normalo adaptante la indicon kaj profundon de spirado, en tia maniero por reestigi partan premon de karbondioksido reen al 5.3 kPa (40&nbsp;mm Hg), la pH al 7.4 kaj, laŭ pli malgranda mezuro, la partan premon de oksigeno al 13 kPa (100&nbsp;mm Hg).<ref name=tortora1 /> Ekzemple, ekzerco pliigas la produktadon de karbondioksido de la aktivaj muskoloj. Tiu karbondioksido difuzigas en la vejnan sangon, kaj finfine levas la partan premon de karbondioksido en la arteria sango. Tio tuj estas sentita per la karbondioksidaj kemireceptoroj sur la cerbotrunko. La spiraj centroj respondas al tiuj informoj igante la indicon kaj profundon de spirado pliigi al tia amplekso ke la partaj premoj de karbondioksido kaj oksigeno en la arteria sango preskaŭ revenas tuj al la samaj niveloj kiel ĉe ripozo. La spiraj centroj komunikas kun la muskoloj de spirado per movnervoj, de kiuj la frenaj nervoj, kiuj funkciigas la [[diafragmo]]n, estas verŝajne la plej gravaj.<ref name=tortora1 /> [[Dosiero:Junko-Kitahama Apnea-Monofin cropped.jpg|eta|dekstre|250px|Subnaĝado sen spirhelpaj aparatoj.]] Aŭtomata spirado povas esti troigita laŭ limigita mezuro per simpla elekto, aŭ faciligi ĝin por [[naĝado]], parolado, kantado aŭ alia laŭta trejnado.<ref name=acs>{{Citaĵo el libro|titolo=American Cancer Society Complete Guide to Complementary and Alternative Cancer Therapies|jaro=2009|eldono=2|ĉapitro=Breathwork|ĉapitro-url=https://archive.org/details/americancancerso0000unse/page/72|eldoninto=American Cancer Society|ISBN=9780944235713|paĝoj=[https://archive.org/details/americancancerso0000unse/page/72 72–74]|redaktinto=Ades TB}}</ref> Spirantaj disciplinoj estas integrigitaj en meditado, certaj formoj de [[jogo]] kiel ekzemple pranayama, kaj la Buteyko-metodo kiel [[terapio]] kontraŭ [[astmo]] kaj aliaj malsanoj. Estas maleble subpremi la impulson al spiro al la punkto de hipoksio sed trejnado povas pliigi la kapablon spir-teni, ekzemple, en februaro 2016, hispana, profesia [[liberplonĝisto]] rompis la mondan [[rekordo]]n por aranĝado de la spiro sub akvo ĉe iom pli ol 24 minutoj. Aliaj aŭtomatajn spirkontrolajn refleksojn ankaŭ ekzistas. Subakvigo, precipe de la vizaĝo, en malvarma akvo, ekigas respondon nomitan la plonĝadreflekso.<ref name="pann">{{Cite journal|pmc=3768097|year=2013|author1=Michael Panneton|first1=W|title=The Mammalian Diving Response: An Enigmatic Reflex to Preserve Life?|journal=Physiology|volume=28|issue=5|pages=284–297|doi=10.1152/physiol.00020.2013|pmid=23997188}}</ref><ref name="Physiology and Pathophysiology">{{Cite journal |title=The physiology and pathophysiology of human breath-hold diving |url=http://jap.physiology.org/content/106/1/284 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=106 |issue=1 |date=[[1-a de januaro]] [[2009]] |pages=284–292 |doi=10.1152/japplphysiol.90991.2008 |pmid=18974367 |first1=Peter |last1=Lindholm |first2=Claes EG |last2=Lundgren |access-date=[[4-a de aprilo]] [[2015]] }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150515013832/http://jap.physiology.org/content/106/1/284 |date=2015-05-15 }}</ref> Tio unue havas la rezulton fermi la aervojojn kontraŭ la enfluo de akvo. La metabola indico bremsas rekte malsupren. Tio estas kunligita kun intensa vaskulkonstrikton de la [[arterio]]j al la membroj kaj abdomenaj [[intesto]]j. Tio rezervas la oksigenon kiu estas en sango kaj pulmoj komence de la plonĝo preskaŭ ekskluzive por la koro kaj la cerbo. La plonĝadreflekso estas ofte-uzita respondo en bestoj kiuj rutine devas plonĝi, kiel ekzemple [[pingveno]]j, [[foko]]j kaj [[baleno]]j.<ref name=pmid15233163>{{cite journal |vauthors=Thornton SJ, Hochachka PW |title=Oxygen and the diving seal |journal=Undersea Hyperb Med |volume=31 |issue=1 |pages=81–95 |year=2004 |pmid=15233163 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |access-date=2008-06-14 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211020631/http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |arkivdato=2008-12-11 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081211020631/http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |date=2008-12-11 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211020631/http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |arkivdato=2008-12-11 }}</ref><ref name=pmid2800051>{{cite journal |vauthors=Zapol WM, Hill RD, Qvist J, Falke K, Schneider RC, Liggins GC, Hochachka PW |title=Arterial gas tensions and hemoglobin concentrations of the freely diving Weddell seal |journal=Undersea Biomed Res |volume=16 |issue=5 |pages=363–73 |date=September 1989 |pmid=2800051 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |access-date=2008-06-14 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211020626/http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |arkivdato=2008-12-11 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081211020626/http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |date=2008-12-11 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211020626/http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |arkivdato=2008-12-11 }}</ref> Ĝi estas ankaŭ pli efika en junegaj [[bebo]]j kaj infanoj ol en plenkreskuloj.<ref>{{Cite journal|pmid=21881008|year=2012|author1=Pedroso|first1=F. S.|title=The diving reflex in healthy infants in the first year of life|journal=Journal of Child Neurology|volume=27|issue=2|pages=168–71|last2=Riesgo|first2=R. S.|last3=Gatiboni|first3=T|last4=Rotta|first4=N. T.|doi=10.1177/0883073811415269}}</ref> === Spira sano === La pulman aeroakceptan kapablecon grandigas la sistema sportado aŭ trejnado. Se trejnita sportisto kaj neniam trejninta homo kuras, ilia spirado montras signifan diferencon. Kiam la minuta spirnombro de la trejnito altiĝas al 30, tiu ĉe la netrejnita homo atingas 40 dum la sama muskollaboro. Se oni komparas la dum unu minuto elŝanĝitan aeron en la du pulmoj, oni konstatas, ke tiu kvanto preskaŭ kongruas, ĉ 24 l. La trejnita homo atingas 0,8 la spirvolumenon per konstanta profunda spirado, dume la alia homo nur 0,6 l per hastema spirado. La konstanta trejnado ebligas fortan spiradon, ĉar en la gasa interŝanĝo partoprenas pli grandnombraj aerveziketoj, do grandiĝas la pulma aerakcepta kapablo. Senmova vivmaniero kaj fumado estas homaj vivkutimoj, kiuj ofte damaĝas la spirkapablon, krom aliaj [[malsano|malsanigaj]] efikoj. Fumado kaŭzas la pulmokanceron kaj la oftan hurutan malsanon de la [[bronko]]j. ==Socio kaj kulturo== [[Dosiero:Michelangelo - Creation of Adam (cropped).jpg|eta|maldekstre|300ra|Fresko de Mikelanĝelo en Vatikano, nome [[Kreo de Adamo]]. Spite la ikonografion kaj laŭ la Hebrea Biblio Dio kreas la viron el argilo kaj spiras sur li por doni al li la vivon.]] La vorto "[[spirito]]" devenas el la [[Latina]] vorto ''spiritus'', kiu signifas spiron. Historie, spiro ofte estis konsiderata ĉe la koncepto de vivoforto. La [[Hebrea Biblio]] referencas al Dio kiu spiras (blovas) la spiron de vivo en argilon por krei [[Adamo]]n kiel vivulon (''[[nefeŝ]]''). Ĝi referencas ankaŭ al la spirado kiel reveno al Dio kiam mortonto mortas. La terminoj spirito, la barata ''prana'', la polinezia ''mana'', la hebrea ''ruaĉ'' (Sankta Spirito) kaj ''[[Psiko|psiĥe]]'' en psikologio estas rilataj al la koncepto de spirado.<ref>{{Cite web|url=https://wordinfo.info/unit/2730?spage=14&letter=P|title=psych-, psycho-, -psyche, -psychic, -psychical, -psychically - Word Information|website=wordinfo.info}}</ref> En [[Tajĝiĉuano]], aeroba ekzerco estas kombinata kun spiradekzercado por plifortigi la [[Toraka diafragmo|diafragmajn muskolojn]], plibonigi la sintenojn kaj la ĝeneralan uzadon de la korpa ''[[ĉjio]]''. Diversaj formoj de [[meditado]], kaj [[jogo]] proponas variajn spiradmetodojn. Formo de [[Budhismo|Budhisma meditado]] nomita ''anapanasati'' kun la signifo de mensa spirpleneco estis por la unua fojo enkondukita de [[Gautama Budho|Budho]]. Respiraj kapabloj estas aligitaj en meditado, en kelkaj formoj de jogo kiel ''pranajama'', kaj en la metodo Butejko kiel traktado kontraŭ [[astmo]] kaj aliaj malsanoj kaj misordoj.<ref>{{cite book |author=Swami Saradananda |title=The Power of Breath: The Art of Breathing Well for Harmony, Happiness, and Health |url=https://books.google.com/books?id=0UQpOAAACAAJ |year=2009 |publisher=Watkins Media |isbn=978-1-84483-798-4}}</ref> En muziko, kelkaj muzikistoj de [[blovinstrumento]]j uzas teknikon nomitan "cirkla spirado" nome spirtekniko uzata por produkti kontinuan tonon seninterrompe. Ankaŭ [[Kantado|kantistoj]] dependas fundamente de la respirkontrolo. Oftaj kulturaj esprimoj rilataj al spirado estas jenaj: "reteni sian spiron", "sen spiro", "reteni la spiron", "la lasta spiro", "ekspiri".<ref>[[PIV]] [https://vortaro.net/#spiro_kd NPIV] Konsultita en la 21a de septembro 2024.</ref> Kaj pli arta kaj literatura koncepto estas [[inspiro]]. == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Eisenmann, Alexander; Amann, Anton; Said, Michael; Datta, Bettina; Ledochowski, Maximilian (2008). "Implementation and interpretation of hydrogen breath tests". ''Journal of Breath Research''. 2 (4): 046002. Bibcode:2008JBR.....2d6002E. doi:10.1088/1752-7155/2/4/046002. PMID 21386189. S2CID 31706721. * Levitzky, Michael G. (2013). ''Pulmonary physiology'' (Oka eldono). New York: McGraw-Hill Medical. p. Chapter 1. Function and Structure of the Respiratory System. ISBN 978-0-07-179313-1. * {{Citaĵo el libro|titolo= Breath: The New Science of a Lost Art|familia nomo=Nestor|persona nomo=James|jaro=2020|eldoninto=Riverhead Books|ISBN=978-0735213616}} * {{cite journal | author=Parkes M | title=[https://physoc.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1113/expphysiol.2005.031625 Breath-holding and its breakpoint] | journal=''Exp Physiol'' | volume=91 | issue=1 | pages=1–15 | year=2006 | pmid=16272264 | doi=10.1113/expphysiol.2005.031625| doi-access=free }} * Phillips, Michael; Herrera, Jolanta; Krishnan, Sunithi; Zain, Mooena; Greenberg, Joel; Cataneo, Renee N. (1999). "Variation in volatile organic compounds in the breath of normal humans". ''Journal of Chromatography B: Biomedical Sciences and Applications''. 729 (1–2): 75–88. doi:10.1016/S0378-4347(99)00127-9. PMID 10410929. * Swami Saradananda (2009). [https://books.google.es/books?id=0UQpOAAACAAJ&redir_esc=y ''The Power of Breath: The Art of Breathing Well for Harmony, Happiness, and Health''.] Watkins Media. ISBN 978-1-84483-798-4. * West, J.B. (1985). [https://books.google.es/books?id=FsRqAAAAMAAJ&redir_esc=y ''Respiratory physiology: the essentials''.] Williams & Wilkins. pp. 21–30, 84–84, 98–101. ISBN 978-0-683-08940-0. == Vidu ankaŭ == * [[Nazo]] * [[Pulmo]] * [[Nia Korpo. Anatomio kaj fiziologio de la homo por laikoj]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Homa korpo]] [[Kategorio:Refleksoj]] [[Kategorio:Spirado]] qbq3rx0v22wv1q4n71c2w0in1exbcnf 9366401 9366385 2026-05-04T08:36:30Z Sj1mor 12103 9366401 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Spiro (apartigilo)}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Bakó Árpád - Milagro (Santana Tribute) együttes, Miskolc, 2015.02.07 (8).JPG|eta|Se elspirado okazas tra la buŝo en malvarmaj kaj malsekaj kondiĉoj, la [[akvovaporo]] kondensiĝas en videbla nubo kiu montras la elspiradon.]] '''Pulma spirado''' estas procezo, kiu movas [[aero]]n en la [[pulmo]]jn kaj reen el ili por difuzigi [[oksigeno]]n en la sangon kaj [[karbona duoksido|karbonan dioksidon]] el la [[sango]] en la eksteran medion. La eniga fazo de la ciklo nomiĝas [[enspiro]] kaj la eliga estas [[elspiro]]. Ĝi estas la ĉefa maniero de [[spirado]] de [[tetrapodoj]], interalie [[homo]]j. Aliaj bestoj havas alispecajn [[Spira sistemo|spirajn organojn]], kiel [[branko]]jn ĉe [[fiŝo]]j kaj traĥeojn ĉe multaj [[artropodoj]]. La [[gasa interŝanĝo]] okazigata per spirado ebligas [[ĉela spirado|ĉelan spiradon]], esencan [[metabolo|metabolan]] procezon. Tetrapodoj, kiel ĉiuj aerobiaj [[organismo]]j, postulas oksigenon ĉe la ĉela nivelo por liberigi energion kaj perlabori energi-riĉajn [[molekulo]]jn kiel [[glukozo]]n. Spirado grave rolas en la [[homeostazo]], tiel ke ĝia ofteco kaj profundo varias por stabiligi la biokemian staton de la korpo. La medicina termino por normala malstreĉiga spirado estas ''eŭpneo''. == Diverseco == [[Dosiero:Neoceratodus forsteri, 2014-09-19.JPG|eta|maldekstre|230ra|Aŭstralia pulmofiŝo, ''Neoceratodus forsteri''; pulmofiŝoj havas unu aŭ du pulmojn.]] La plimulto de la vertebruloj havas [[pulmo]]jn, kun la granda escepto de la fiŝoj kiuj fundamente havas [[branko]]jn. En la plimulto de la [[fiŝoj]] la spirado okazas tra tiuj [[branko]]j, sed la [[pulmofiŝoj]] havas unu aŭ du pulmojn. La [[haŭto]] estas unu de la spirorganoj de la [[amfibioj]]; ĝi estas tre vaskulhava kaj konstante malseka, kun humideco retenata pere de la sekrecio de muko fare de specializitaj ĉeloj. La anatomia strukturo de la pulmoj estas malpli kompleksa ĉe la [[reptilioj]] ol ĉe la mamuloj. Ankaŭ la [[spira sistemo]] de la [[birdo]]j ege diferenciĝas disde tiu kiu troviĝas ĉe la mamuloj, kun unikaj anatomiaj trajtoj, kiel por ekzemplo aersakoj; pro la alta metabola kosto postulata por la flugado, la birdoj havas altan neceson de oksigeno. Ĉiuj [[mamuloj]], inklude la akvajn mamulojn, havas pulman spiradon. Tiu funkcias pere de du tre disvolvigitaj pulmoj dividitaj en [[lobo]]j; la pulmoj hejmas en la pleŭra kavaĵo, kiu estas limigita per la [[Diafragmo (anatomio)|diafragmo]], kiu estas [[muskolo]] kiu pere de siaj disetendiĝo kaj kuntiriĝo, realigas la eniradon kaj eliradon de gasoj. La spirvojoj estas formitaj de la traĥeo kiu disdividiĝas en du [[bronko]]j ĉiu al po unu pulmo. Tiuj plue disdividiĝas en bronketoj kaj tiuj siavice disdividiĝas en la [[Pulma alveolo|alveoloj]]; en la cetero de animaloj tiuj nomiĝas faveoloj. La [[Gasa interŝanĝo|interŝanĝo de gasoj]] (hematozo) realiĝas en la alveoloj. La alveoloj estas senelirejaj saketoj kiuj estas ĉirkaŭitaj de sangovaskuloj. La eligo de sonoj eblas pro la funkciado de voĉkordoj ĉe la [[laringo]]. Inter mamulo kaj samgranda amfibio la unua havas dek fojojn pli grandan pulmon surfacon. == Ĉe homoj == [[Dosiero:Respiratory system complete no labels.svg|eta|250px|dekstre|[[Pulmo]]j kaj cetero de spirsistemo.]] === Spirorganoj === [[Dosiero:Heart-and-lungs.jpg|eta|maldekstre|220ra|Ĉefaj spirorganoj estas [[pulmo]]j; inter ili la [[koro]].]] Ĉar la spirsurfaco de la homo lokiĝas profunde en ĉiu [[pulmo]], la aero iras longan vojon al la spirsurfaco tra la alkondukaj aervojetoj. La atmosfera aero alvenas tra la naztruoj en la superajn aervojetojn. La naztruon kovras interne [[mukozo]], kiun ĉiam malsekigas glando-sekrecio. La mukozon traplektas abunda kapilara reto, kiu ĉiam garantias la varman staton de la interna surfaco de naztruo. La enspirita aero tie varmiĝas kaj saturiĝas per akvovaporo, dum polveroj estas pelitaj eksteren per la cilia epidermo de mukozo. La aero fluas tra la buŝkavo dum profunda enspiro kaj parolo. La enspirita aero iras de la naztruo kaj buŝkavo al la faringo. En la [[faringo]] kruciĝas la vojoj de la aero kaj la nutraĵo. Dum gluto malfermiĝas la vojo al la [[traĥeo]], dum spirado la aero fluas tra la laringo al la traĥeo. La homa [[laringo]] estas sona organo enkreskinta al la supera parto de la spirvojoj. Ĝia bazo konsistas el kartilago kaj la internan surfacon dividas voĉkordoj. La movado de la du sonligamentoj estas okazigata de la laringaj muskoloj. Dum trankvila spirado libere fluas la aero tra la inter du voĉkordoj troviĝanta sonfendo. Dum enspiro la sonfendo vastiĝas, dum elspiro malvastiĝas. La aero fluanta tra la laringo el la pulmo vibrigas la elastajn voĉkordojn, pro tio estiĝas sonondoj en la aerokolonoj super la voĉkordoj. El tiuj formiĝas - helpe de la kunlaboro de la buŝkavo, lango, lipoj - la homa parolo. La altecon de la homa sono donas la formo de la gloto kaj la streĉiteco de la voĉkordoj. Malvasta gloto kaj streĉitaj voĉkordoj donas pli altan sonon. La longeco de la voĉokordoj rilatas al la grandeco de la laringo. En granda laringo troviĝas longaj kaj tial malstreĉitaj voĉkordoj. Pro tio estas pli malalta la voĉo de la viroj ol tiu de lavirinoj kaj la knaboj. Dum la adulteco grandiĝas la gloto, tiu ŝanĝiĝo daŭras ĝis unu jaron. La sonalto de la voĉo iĝas en tiu periodo malkonstanta. Tiu periodo estas la mutalo, kiam precipe ĉe la knaboj aperas la malaltiĝanta sonalto. La elformita plenkreska parolvoĉo havas frekvencon ĝenerale de 100-300 [[Hz]]. La frekvenco de normala voĉo estas 440&nbsp;Hz. La plej malalta virvoĉo havas la frekvencon 80&nbsp;Hz, la plej alta virina voĉo pli ol 1000&nbsp;Hz. La vojo de la enspirita aero iras tra la traĥeo al la subaj aervojoj. Tiuj inkludas la laringon kaj ankaŭ kartilagan, elastan kanalon en kiu libere fluas la aero. La suba parto dividiĝas je du ĉefbronkoj, kiuj kondukas al la dekstra kaj maldekstra parto de la pulmo. La pulmoj estas spongecaj, grandetendaj, elastaj organo, kiuj lokiĝas en la brustokavo. La kavon de la brusto kaj abdomeno dividas la diafragmo. La mikroskopa bildo de la pulmo montras glandan konstruon. La ĉefbronkoj atingantaj la pulmon dividiĝas plu kaj formas pli malgrandajn kanaletojn, la bronketojn. Tiuj finiĝas en aerveziketoj, kies maldika muro konsistas el unuĉeltavola epitelio. La muron de la aerveziketoj ĉirkaŭprenas abunda kapilarsistemo. La gasa interŝanĝado okazas tra la muro de la interplektiĝintaj kapilaroj kaj aerveziketoj. La tuta spirsurfaco de la aerveziketoj de homa pulmo estas ĉ. 100 m². === Mekaniko === [[Dosiero:Gray391.png|eta|dekstre|220ra|Homa diafragmo, fronta vido el sube, montrante malfermaĵojn.]] La [[pulmo]]j ne estas kapablaj je pumpado de si, kaj disetendiĝos nur kiam ekzistas pliiĝo en la volumeno de la brustkaverno.<ref>{{Cite book|last1=Pocock|first1=Gillian|last2=Richards|first2=Christopher D.|title=Human physiology : the basis of medicine|date=2006|publisher=Oxford University Press|location=Oksfordo|isbn=978-0-19-856878-0|page=316|edition=3rd}}</ref><ref name="Levitzky2013_1">{{Cite book|last1=Levitzky|first1=Michael G.|title=Pulmonary physiology|date=2013|publisher=McGraw-Hill Medical|location=Nov-Jorko|isbn=978-0-07-179313-1|page=Chapter 1. Function and Structure of the Respiratory System|edition=Eighth}}</ref> En [[homo]]j, kiel en la aliaj [[mamulo]]j, tio estas atingita ĉefe per la kuntiriĝo de la [[Toraka diafragmo|diafragmo]], sed ankaŭ per la kuntiriĝo de la interripaj [[muskolo]]j kiuj tiras la [[torako]]n supren.<ref name=tortora1>{{cite book |last1= Tortora |first1= Gerard J. |last2=Anagnostakos|first2=Nicholas P.| title=Principles of anatomy and physiology |url= https://archive.org/details/principlesofanat05tort |url-access= registration |pages=[https://archive.org/details/principlesofanat05tort/page/556 556–582]|edition= Fifth |location= New York |publisher= Harper & Row, Publishers|date= 1987 |isbn= 978-0-06-350729-6 }}</ref> Dum forta enspiro la akcesoraj muskoloj de enspiro, kiuj ligas la [[ripo]]jn kaj la [[sternumo]]n al la kolvertebroj kaj bazo de la kranio, en multaj kazoj tra peranta aldono al la klavikloj, troigas la pumpiltenilon kaj sitelajn tenilmovadojn, kaŭzante pli grandan ŝanĝon en la volumeno de la torakkavaĵo.<ref name=tortora1 /> Dum elspirado, ĉe ripozo, (spiranta eksteren) ĉiuj muskoloj de enspiro senstreĉiĝas, resendante la bruston kaj abdomenon al pozicio nomita la "ripoza pozicio", kiu estas determinita per ilia anatomia elasteco. Ĉe tiu punkto la pulmoj enhavas la funkcian ripozan kapaciton de aero, kiu, en la plenkreska homo, havas volumenon de proksimume 2.5-3.0 litroj.<ref name=tortora1 /> Dum ĉiu spirad-cicklo nur ĉirkaŭ 15% el ĉi tiu volumeno anstataŭiĝas per ekstera aero. Diafragma spirado igas la abdomenon ritme ŝveli eksteren kaj retiriĝi. Ĝi estas, tial, ofte referita kiel "abdomena spirado". Tiuj esprimoj ofte estas uzitaj interŝanĝeble ĉar ili priskribas la saman agon. Kiam la akcesoraj muskoloj de enspiro estas aktivigitaj, precipe dum uzkonsumita spirado, la klavikloj estas tiritaj supren, kiel klarigite supre. Tiu ekstera manifestiĝo de la uzo de la akcesoraj muskoloj de enspiro foje estas prisignita kiel klavikla spirado, vidita precipe dum astmoatakoj kaj en homoj kun kronika malhelpema pulmomalsano. Dum la spirado, la pulmo moviĝas forte en la brusta kavo. La senfrotan moviĝon inter la pulma kaj la brusta muro helpas la duobla tavolo de la [[pleŭro]]. Unu tavolo ĉirkaŭas la pulmon, la alia kovras la brustomuron kaj la [[diafragmo]]-surfacon. Sur la surfaco de la du kontaktiĝantaj pleŭroj troviĝas tre maldika fluidaĵotavolo. Ili estas tiel malfacile divideblaj kiel du malsekaj vitroj unu sur la alia. Dume ili moviĝas, ili glitas unu sur la alia tre bone. Tio helpas la spirmovojn. Homoj enspiras trankvile po 16 fojoj minute. Tio signifas - kalkulante je 0,5 l da normala spira volumeno - la ŝanĝiĝon de 8 l aero en minuto. Se ekz. forta fizika (korpa) laboro altigas la oksigenbezonon de la organo, tiam pli granda volumeno da aero ŝanĝiĝas en la pulmo je unu spiro per pli profunda kaj ofta spirado. Tamen oni kapablas altigi la spiran volumenon per malaltigo de la depona aero dum longdaŭra tempo nur ĝis iu limo. Se la spira volumeno superas 50 % de la pulma aeroakcepta kapableco, komence aperas forta laciĝo, poste elĉerpiĝo. Dum peza spirado (hiperpneo) kiel, ekzemple, dum ekzerco, elspirado estas rezultigita per rilakso de ĉiuj muskoloj de enspiro, (laŭ la sama maniero kiel ĉe ripozo), sed, krome, la ventromuskoloj, anstataŭ esti pasivaj, nun kontraktiĝas forte igante la torakon esti tirita malsupren (al fronto kaj flankoj). Tio ne nur malpliigas la grandecon de la torako, sed ankaŭ premas la abdomenajn organojn supren kontraŭ la diafragmo kiu sekve ŝvelas profunde en la torakon. La fin-ekshala-pulmvolumeno nun enhavas malpli da aero ol la ripoza "funkcia resta kapacito".<ref name=tortora1 /> Tamen, en normala mamulo, la pulmoj ne povas esti malplenigitaj tute. En plenkreska homo ekzistas ĉiam daŭre almenaŭ unu litro da restaero forlasita en la pulmoj post maksimuma elspirado.<ref name=tortora1 /> === Regado === [[File:Freediver-monofin-start-london-competition-2009.jpg|thumb|maldekstre|270ra|Subnaĝanto kontrolanta spiradon.]] Spirado estas unu el nemultaj korpaj funkcioj kiujn oni povas kontroli kaj konscie kaj senkonscie. La indico kaj profundo de spirado estas aŭtomate kontrolitaj per la spiraj centroj kiuj ricevas informojn de la periferiaj kaj centraj sangaj gaskemireceptoroj. Tiuj kemireceptoroj ade monitoras la partajn premojn de [[karbondioksido]] kaj [[oksigeno]] en la arteria sango.<ref name=tortora1 /> La sensiloj estas, unue, la centraj sangaj gaskemireceptoroj sur la surfaco de la [[medolo]] oblonga de la cerbotrunko kiuj estas precipe sentemaj al pH same kiel la parta premo de karbondioksido en la sango kaj cerbo-spina likvaĵo. La dua grupo de sensiloj mezuras la partan premon de oksigeno en la arteria sango. Kune la laste menciitaj estas konataj kiel la periferiaj sangaj gaskemireceptoroj kiuj estas situantaj en la aortaj kaj karotidaj korpoj.<ref name=tortora1 /> Informoj de ĉiuj tiuj sangaj gaskemireceptoroj estas peritaj al la spiraj centroj en la [[cerba ponto]] kaj en la oblonga medolo, kiuj reagas al devioj en la partaj premoj de karbondioksido kaj oksigeno en la arteria sango de normalo adaptante la indicon kaj profundon de spirado, en tia maniero por reestigi partan premon de karbondioksido reen al 5.3 kPa (40&nbsp;mm Hg), la pH al 7.4 kaj, laŭ pli malgranda mezuro, la partan premon de oksigeno al 13 kPa (100&nbsp;mm Hg).<ref name=tortora1 /> Ekzemple, ekzerco pliigas la produktadon de karbondioksido de la aktivaj muskoloj. Tiu karbondioksido difuzigas en la vejnan sangon, kaj finfine levas la partan premon de karbondioksido en la arteria sango. Tio tuj estas sentita per la karbondioksidaj kemireceptoroj sur la cerbotrunko. La spiraj centroj respondas al tiuj informoj igante la indicon kaj profundon de spirado pliigi al tia amplekso ke la partaj premoj de karbondioksido kaj oksigeno en la arteria sango preskaŭ revenas tuj al la samaj niveloj kiel ĉe ripozo. La spiraj centroj komunikas kun la muskoloj de spirado per movnervoj, de kiuj la frenaj nervoj, kiuj funkciigas la [[diafragmo]]n, estas verŝajne la plej gravaj.<ref name=tortora1 /> [[Dosiero:Junko-Kitahama Apnea-Monofin cropped.jpg|eta|dekstre|250px|Subnaĝado sen spirhelpaj aparatoj.]] Aŭtomata spirado povas esti troigita laŭ limigita mezuro per simpla elekto, aŭ faciligi ĝin por [[naĝado]], parolado, kantado aŭ alia laŭta trejnado.<ref name=acs>{{Citaĵo el libro|titolo=American Cancer Society Complete Guide to Complementary and Alternative Cancer Therapies|jaro=2009|eldono=2|ĉapitro=Breathwork|ĉapitro-url=https://archive.org/details/americancancerso0000unse/page/72|eldoninto=American Cancer Society|ISBN=9780944235713|paĝoj=[https://archive.org/details/americancancerso0000unse/page/72 72–74]|redaktinto=Ades TB}}</ref> Spirantaj disciplinoj estas integrigitaj en meditado, certaj formoj de [[jogo]] kiel ekzemple pranayama, kaj la Buteyko-metodo kiel [[terapio]] kontraŭ [[astmo]] kaj aliaj malsanoj. Estas maleble subpremi la impulson al spiro al la punkto de hipoksio sed trejnado povas pliigi la kapablon spir-teni, ekzemple, en februaro 2016, hispana, profesia [[liberplonĝisto]] rompis la mondan [[rekordo]]n por aranĝado de la spiro sub akvo ĉe iom pli ol 24 minutoj. Aliaj aŭtomatajn spirkontrolajn refleksojn ankaŭ ekzistas. Subakvigo, precipe de la vizaĝo, en malvarma akvo, ekigas respondon nomitan la plonĝadreflekso.<ref name="pann">{{Cite journal|pmc=3768097|year=2013|author1=Michael Panneton|first1=W|title=The Mammalian Diving Response: An Enigmatic Reflex to Preserve Life?|journal=Physiology|volume=28|issue=5|pages=284–297|doi=10.1152/physiol.00020.2013|pmid=23997188}}</ref><ref name="Physiology and Pathophysiology">{{Cite journal |title=The physiology and pathophysiology of human breath-hold diving |url=http://jap.physiology.org/content/106/1/284 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=106 |issue=1 |date=[[1-a de januaro]] [[2009]] |pages=284–292 |doi=10.1152/japplphysiol.90991.2008 |pmid=18974367 |first1=Peter |last1=Lindholm |first2=Claes EG |last2=Lundgren |access-date=[[4-a de aprilo]] [[2015]] }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150515013832/http://jap.physiology.org/content/106/1/284 |date=2015-05-15 }}</ref> Tio unue havas la rezulton fermi la aervojojn kontraŭ la enfluo de akvo. La metabola indico bremsas rekte malsupren. Tio estas kunligita kun intensa vaskulkonstrikton de la [[arterio]]j al la membroj kaj abdomenaj [[intesto]]j. Tio rezervas la oksigenon kiu estas en sango kaj pulmoj komence de la plonĝo preskaŭ ekskluzive por la koro kaj la cerbo. La plonĝadreflekso estas ofte-uzita respondo en bestoj kiuj rutine devas plonĝi, kiel ekzemple [[pingveno]]j, [[foko]]j kaj [[baleno]]j.<ref name=pmid15233163>{{cite journal |vauthors=Thornton SJ, Hochachka PW |title=Oxygen and the diving seal |journal=Undersea Hyperb Med |volume=31 |issue=1 |pages=81–95 |year=2004 |pmid=15233163 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |access-date=2008-06-14 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211020631/http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |arkivdato=2008-12-11 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081211020631/http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |date=2008-12-11 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211020631/http://archive.rubicon-foundation.org/6520 |arkivdato=2008-12-11 }}</ref><ref name=pmid2800051>{{cite journal |vauthors=Zapol WM, Hill RD, Qvist J, Falke K, Schneider RC, Liggins GC, Hochachka PW |title=Arterial gas tensions and hemoglobin concentrations of the freely diving Weddell seal |journal=Undersea Biomed Res |volume=16 |issue=5 |pages=363–73 |date=September 1989 |pmid=2800051 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |access-date=2008-06-14 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211020626/http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |arkivdato=2008-12-11 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081211020626/http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |date=2008-12-11 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211020626/http://archive.rubicon-foundation.org/2531 |arkivdato=2008-12-11 }}</ref> Ĝi estas ankaŭ pli efika en junegaj [[bebo]]j kaj infanoj ol en plenkreskuloj.<ref>{{Cite journal|pmid=21881008|year=2012|author1=Pedroso|first1=F. S.|title=The diving reflex in healthy infants in the first year of life|journal=Journal of Child Neurology|volume=27|issue=2|pages=168–71|last2=Riesgo|first2=R. S.|last3=Gatiboni|first3=T|last4=Rotta|first4=N. T.|doi=10.1177/0883073811415269}}</ref> === Spira sano === La pulman aeroakceptan kapablecon grandigas la sistema sportado aŭ trejnado. Se trejnita sportisto kaj neniam trejninta homo kuras, ilia spirado montras signifan diferencon. Kiam la minuta spirnombro de la trejnito altiĝas al 30, tiu ĉe la netrejnita homo atingas 40 dum la sama muskollaboro. Se oni komparas la dum unu minuto elŝanĝitan aeron en la du pulmoj, oni konstatas, ke tiu kvanto preskaŭ kongruas, ĉ 24 l. La trejnita homo atingas 0,8 la spirvolumenon per konstanta profunda spirado, dume la alia homo nur 0,6 l per hastema spirado. La konstanta trejnado ebligas fortan spiradon, ĉar en la gasa interŝanĝo partoprenas pli grandnombraj aerveziketoj, do grandiĝas la pulma aerakcepta kapablo. Senmova vivmaniero kaj fumado estas homaj vivkutimoj, kiuj ofte damaĝas la spirkapablon, krom aliaj [[malsano|malsanigaj]] efikoj. Fumado kaŭzas la pulmokanceron kaj la oftan hurutan malsanon de la [[bronko]]j. ==Socio kaj kulturo== [[Dosiero:Michelangelo - Creation of Adam (cropped).jpg|eta|maldekstre|300ra|Fresko de Mikelanĝelo en Vatikano, nome [[Kreo de Adamo]]. Spite la ikonografion kaj laŭ la Hebrea Biblio Dio kreas la viron el argilo kaj spiras sur li por doni al li la vivon.]] La vorto "[[spirito]]" devenas el la [[Latina]] vorto ''spiritus'', kiu signifas spiron. Historie, spiro ofte estis konsiderata ĉe la koncepto de vivoforto. La [[Hebrea Biblio]] referencas al Dio kiu spiras (blovas) la spiron de vivo en argilon por krei [[Adamo]]n kiel vivulon (''[[nefeŝ]]''). Ĝi referencas ankaŭ al la spirado kiel reveno al Dio kiam mortonto mortas. La terminoj spirito, la barata ''prana'', la polinezia ''mana'', la hebrea ''ruaĉ'' (Sankta Spirito) kaj ''[[Psiko|psiĥe]]'' en psikologio estas rilataj al la koncepto de spirado.<ref>{{Cite web|url=https://wordinfo.info/unit/2730?spage=14&letter=P|title=psych-, psycho-, -psyche, -psychic, -psychical, -psychically - Word Information|website=wordinfo.info}}</ref> En [[Tajĝiĉuano]], aeroba ekzerco estas kombinata kun spiradekzercado por plifortigi la [[Toraka diafragmo|diafragmajn muskolojn]], plibonigi la sintenojn kaj la ĝeneralan uzadon de la korpa ''[[ĉjio]]''. Diversaj formoj de [[meditado]], kaj [[jogo]] proponas variajn spiradmetodojn. Formo de [[Budhismo|Budhisma meditado]] nomita ''anapanasati'' kun la signifo de mensa spirpleneco estis por la unua fojo enkondukita de [[Gautama Budho|Budho]]. Respiraj kapabloj estas aligitaj en meditado, en kelkaj formoj de jogo kiel ''pranajama'', kaj en la metodo Butejko kiel traktado kontraŭ [[astmo]] kaj aliaj malsanoj kaj misordoj.<ref>{{cite book |author=Swami Saradananda |title=The Power of Breath: The Art of Breathing Well for Harmony, Happiness, and Health |url=https://books.google.com/books?id=0UQpOAAACAAJ |year=2009 |publisher=Watkins Media |isbn=978-1-84483-798-4}}</ref> En muziko, kelkaj muzikistoj de [[blovinstrumento]]j uzas teknikon nomitan "cirkla spirado" nome spirtekniko uzata por produkti kontinuan tonon seninterrompe. Ankaŭ [[Kantado|kantistoj]] dependas fundamente de la respirkontrolo. Oftaj kulturaj esprimoj rilataj al spirado estas jenaj: "reteni sian spiron", "sen spiro", "reteni la spiron", "la lasta spiro", "ekspiri".<ref>[[PIV]] [https://vortaro.net/#spiro_kd NPIV] Konsultita en la 21a de septembro 2024.</ref> Kaj pli arta kaj literatura koncepto estas [[inspiro]]. == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Eisenmann, Alexander; Amann, Anton; Said, Michael; Datta, Bettina; Ledochowski, Maximilian (2008). "Implementation and interpretation of hydrogen breath tests". ''Journal of Breath Research''. 2 (4): 046002. Bibcode:2008JBR.....2d6002E. doi:10.1088/1752-7155/2/4/046002. PMID 21386189. S2CID 31706721. * Levitzky, Michael G. (2013). ''Pulmonary physiology'' (Oka eldono). New York: McGraw-Hill Medical. p. Chapter 1. Function and Structure of the Respiratory System. ISBN 978-0-07-179313-1. * {{Citaĵo el libro|titolo= Breath: The New Science of a Lost Art|familia nomo=Nestor|persona nomo=James|jaro=2020|eldoninto=Riverhead Books|ISBN=978-0735213616}} * {{cite journal | author=Parkes M | title=[https://physoc.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1113/expphysiol.2005.031625 Breath-holding and its breakpoint] | journal=''Exp Physiol'' | volume=91 | issue=1 | pages=1–15 | year=2006 | pmid=16272264 | doi=10.1113/expphysiol.2005.031625| doi-access=free }} * Phillips, Michael; Herrera, Jolanta; Krishnan, Sunithi; Zain, Mooena; Greenberg, Joel; Cataneo, Renee N. (1999). "Variation in volatile organic compounds in the breath of normal humans". ''Journal of Chromatography B: Biomedical Sciences and Applications''. 729 (1–2): 75–88. doi:10.1016/S0378-4347(99)00127-9. PMID 10410929. * Swami Saradananda (2009). [https://books.google.es/books?id=0UQpOAAACAAJ&redir_esc=y ''The Power of Breath: The Art of Breathing Well for Harmony, Happiness, and Health''.] Watkins Media. ISBN 978-1-84483-798-4. * West, J.B. (1985). [https://books.google.es/books?id=FsRqAAAAMAAJ&redir_esc=y ''Respiratory physiology: the essentials''.] Williams & Wilkins. pp. 21–30, 84–84, 98–101. ISBN 978-0-683-08940-0. == Vidu ankaŭ == * [[Nazo]] * [[Pulmo]] * [[Nia Korpo. Anatomio kaj fiziologio de la homo por laikoj]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Homa korpo]] [[Kategorio:Refleksoj]] [[Kategorio:Spirado]] tmm4bj71nuqbrhdf8mewu0f0lrv2qwl 0 579986 9366409 8481292 2026-05-04T08:38:03Z Sj1mor 12103 9366409 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Vodnice_posvátná_zoo_praha_1.jpg|eta|Telmatobius culeus en el Zoológico de Praga.]] '''''Telmatobius culeus''''', ofte konata kiel '''Titikaka rano''' aŭ '''Titikaka akvorano''', estas tre granda [[draste endanĝerita]] specio de [[Anuroj|rano]] en la familio de [[Telmatobiedoj]].<ref name="Threatened">Stuart, Hoffmann, Chanson, Cox, Berridge, Ramani kaj Young, eldonistoj (2008). ''Threatened Amphibians of the World.'' ISBN 978-84-96553-41-5</ref> Ĝi estas tute [[Akvobesto|akvoloĝantaj]] kaj troviĝas nur en la [[Lago Titikaka]] kaj riveroj kiuj fluas en tiun lagon en [[Sudameriko]]. Kvankam la pulmoj estas tre malpliigitaj, tiu rano havas grandajn kvantojn de haŭto, uzata por helpi la [[spiro]]n de tiu rano en la alta altitudo en kiu ĝi loĝas.<ref name="amphibiaweb">2004, [http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?rel-genus=like&rel-species=like&rel-common_name=like&rel-family=equals&rel-ordr=equals&rel-isocc=like&rel-description=like&rel-distribution=like&rel-life_history=like&rel-trends_and_threats=like&rel-relation_to_humans=like&rel-comments=like&query_src=aw_search_index&max=200&orderbyaw=Family&where-family=any&where-ordr=any&rel-species_account=matchboolean&rel-declinecauses=equals&where-declinecauses=any&rel-iucn=equals&rel-cites=equals&where-genus=Telmatobius&where-species=culeus Amphibiaweb], IUCN, Conservation International, and NatureServe</ref> [[Dosiero:Telmatobius_culeus.jpg|alternative=Telmatobius culeus.jpg|eta|''Telmatobius culeus'']] Kelkaj specioj de ranoj havas adaptaĵojn kiuj permesas ilin survivi en oksigenmanka akvo. La rano de la [[Lago Titikaka]] (''Telmatobius culeus'') estas unu tia specio kaj havas faldecan haŭton kiu pliigas sian surfacan areon por faciligi la {{N|gasa interŝanĝo}}. Ĝi normale ne faras uzadon de siaj rudimentaj pulmoj sed ĝi foje plialtigas kaj malaltigas sian korporitmon en la lagofundo por pliigi la fluadon de akvo ĉirkaŭ ĝi.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?where-genus=Telmatobius&where-species=culeus|titolo=''Telmatobius culeus''|alirdato=2012-07-09|aŭtoro=Lee, Deborah|dato=2010-04-23|verko=AmphibiaWeb|eldoninto=University of California, Berkeley}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * 1998-2007, [http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/references.php?id=7735 Darrel Frost and The American Museum of Natural History] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.arkive.org/lake-titicaca-frog/telmatobius-culeus/video-10.html Filmeto kaj fotoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090515162323/http://www.arkive.org/lake-titicaca-frog/telmatobius-culeus/video-10.html |date=2009-05-15 }} de la Titikaka rano en [[ARKive]] http://www.arkive.org/titicaca-water-frog/telmatobius-culeus/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161117070307/http://www.arkive.org/titicaca-water-frog/telmatobius-culeus/ |date=2016-11-17 }} [[Kategorio:Amfibioj]] [[Kategorio:Andoj]] 7g9d2wxd52o8rf5cmvtjm81v1nnacey 0 581435 9366262 7262946 2026-05-04T05:14:27Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Sjøfartsmuseet.jpg|Sjøfartsmuseet.jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Krd|Krd]]: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Sjøfartsmuseet.jpg|]] 9366262 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Oscar Adolf WISTING''' (6a de Junio 1871 – 5a de Decembro 1936) estis [[Norvegio|norvega]] polusa [[esploristo]]. Kune kun [[Roald Amundsen]] li estis el la du unuaj personoj kiuj unuaj atingis kaj la Nordan kaj la Sudan Polusojn.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.frammuseum.no/Polar-Heroes/Heroes/Oscar-Wisting.aspx |titolo=''Oscar Wisting'' (Fram Museum) |alirdato=2017-02-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110719152224/http://www.frammuseum.no/Polar-Heroes/Heroes/Oscar-Wisting.aspx |arkivdato=2011-07-19 }}</ref> Ankoraŭ deksesjarulo, li maristiĝis kaj en 1892 li aliĝis al la Reĝa Norvega Mararmeo. Li estis laborante kiel ŝipa pafisto ĉe Karljohansvern, nome ŝipobazo en [[Horten (Vestfold)|Horten]] dum 1909 kiam Roald Amundsen proponis al li iri norden ku li en lia baldaŭa nordpolusa ekspedicio. Amundsen poste sekrete ŝanĝis siajn planojn. La 14an de Decembro 1911 kun Amundsen, [[Helmer Hanssen]], [[Olav Bjaaland]] kaj [[Sverre Hassel]], Wisting plantis la [[Flago de Norvegio|flagon de Norvegio]] sur la [[Geografia Suda Poluso]], kiel unuaj esploristoj kiuj atingis tiun punkton. == Referencoj == {{Referencoj}} == Aliaj fontoj == * Hansen, Jan Ingar (2001) ''Oscar Wisting: Amundsens betrodde mann'' (Schibsted Forlag) ISBN 978-82-516-1867-0 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.fram.museum.no/ Oficiala retejo de la Fram Muzeo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100502080758/http://fram.museum.no/ |date=2010-05-02 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Wisting, Oscar}} [[Kategorio:Larvik]] [[Kategorio:Norvegaj maristoj]] [[Kategorio:Esploristoj de Antarkto]] [[Kategorio:Esploristoj de Arkto]] [[Kategorio:Norvegaj esploristoj]] q3gfdezqglia7oo0xh9b0ktamujk0lu 0 586500 9366413 8887251 2026-05-04T08:38:39Z Sj1mor 12103 9366413 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Protura (Acerentomon species) micrograph.jpg|eta|250ra|Specio de ''Acerentomon'' sub stereo-mikroskopo.]] '''Protura''', aŭ '''proturoj''', kaj foje kromnomataj '''konuskapuloj''',<ref name=NCSU_General_Entomology>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/compendium/protura.html|titolo=Proturans / Coneheads|alirdato=30a de Julio 2008|eldoninto=[http://harvest.cals.ncsu.edu/indexmain.cfm [[North Carolina State University]] College of Agriculture and Life Sciences]}}</ref><ref name=BugGuide_Iowa_State_Protura>{{Citaĵo el la reto|url=http://bugguide.net/node/view/99913/bgpage|titolo=Order Protura - Coneheads|alirdato=30a de Julio 2008|eldoninto=http://bugguide.net bugguide.net, gastigita pe la departemento pri enomologio de la [[Iovaa Ŝtata Universitato]]}}</ref> estas tre malgrandaj (<2&nbsp;mm longaj), grundo-loĝantaj animaloj, tiom nerimarkeblaj ke ili ne estis notitaj ĝis la 20a jarcento. ''Protura'' konstituas [[Ordo (biologio)|ordon]] de [[Hexapoda|heksapodoj]] kiuj estis antaŭe konsiderataj insektoj, kaj foje traktitaj kiel [[klaso (biologio)|klaso]] per si mem.<ref>{{cite web |url=http://www.eeb.uconn.edu/Courses/Eeb477/ |title=Insect phylogeny |author=Charles S. Henry |publisher=[[Universitato de Konetikuto]] |year=2005 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060905053555/http://www.eeb.uconn.edu/Courses/Eeb477/ |arkivdato=2006-09-05 |accessdate=2017-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060905053555/http://www.eeb.uconn.edu/Courses/Eeb477/ |archivedate=2006-09-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.eeb.uconn.edu/Courses/Eeb477/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060905053555/http://www.eeb.uconn.edu/Courses/Eeb477/ |arkivdato=2006-09-05 }}</ref> Kelka pruvaro indikas ke ''Protura'' estas [[Baza (filogenetiko)|baza]] al ĉiuj aliaj heksapodoj,<ref name="machida">{{cite web |year=2006 |title=Evidence from embryology for reconstructing the relationships of hexapod basal clades |author=Ryuichiro Machida |url=http://globiz.sachsen.de/snsd/publikationen/ArthropodSystematicsPhylogeny/ASP_64_1/ASP_64_1_Machida_95-104.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070720033500/http://globiz.sachsen.de/snsd/publikationen/ArthropodSystematicsPhylogeny/ASP_64_1/ASP_64_1_Machida_95-104.pdf |arkivdato=2007-07-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://globiz.sachsen.de/snsd/publikationen/ArthropodSystematicsPhylogeny/ASP_64_1/ASP_64_1_Machida_95-104.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070720033500/http://globiz.sachsen.de/snsd/publikationen/ArthropodSystematicsPhylogeny/ASP_64_1/ASP_64_1_Machida_95-104.pdf |arkivdato=2007-07-20 }}</ref> kvankam ne ĉiuj esploristoj konsideras ilin [[Hexapoda|heksapodoj]], restigante la [[Monofiletika|monofiletikon]] de ''Hexapoda'' nesetlita.<ref>{{cite journal |title=Mitochondrial genomes suggest that hexapods and crustaceans are mutually paraphyletic |author=Charles E Cook, Qiaoyun Yue & Michael Akam |doi=10.1098/rspb.2004.3042 |journal= Proceedings of the Royal Society B |year=2005 |volume=272 |issue=1569 |pages=1295–1304 |pmid=16024395 |pmc=1564108}}</ref> Unike inter heksapodoj, proturoj montras anamorfozan disvolvigon, pere de kiu oni aldonas segmentojn dum la [[mudo]].<ref name="Gullan">{{Citaĵo el libro|titolo=The insects: an outline of entomology|aŭtoro=P. J. Gullan & P. S. Cranston|jaro=1994|eldoninto=Chapman and Hall|ISBN=0-412-49360-8}}</ref> Estas ĉirkaŭ 800 specioj, priskribitaj en sep [[familio (biologio)|familioj]]. Preskaŭ 300 specioj estas enhavataj en unusola [[genro]], ''Eosentomon''.<ref name="szeptycki">{{cite web |year=2007 |title=Catalogue of the World Protura |author=Andrzej Szeptycki |url=http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_i/pdf/50B(1)/01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-05-24 |arkivurl=https://www.webcitation.org/65UYjF3AG?url=http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_i/pdf/50B(1)/01.pdf |arkivdato=2012-02-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_i/pdf/50B(1)/01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120210143228/http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_i/pdf/50B(1)/01.pdf |arkivdato=2012-02-10 }}</ref><ref name="pass">{{Citaĵo el la reto|url=http://evolutionsbiologie.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/dep_evolutionsbiologie/Pass/Pass_Szucsich_100_years_protura.pdf|titolo=100 years of research on the Protura: many secrets still retained|aŭtoro=G Pass & NU Szucsich|jaro=2011|alirdato=2017-05-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200618023620/https://evolutionsbiologie.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/dep_evolutionsbiologie/Pass/Pass_Szucsich_100_years_protura.pdf|arkivdato=2020-06-18}}</ref> == Morfologio == Proturoj ne havas okulojn, flugilojn, aŭ antenojn, kaj ne havas [[pigmento]]jn: ili estas kutime blankaj aŭ palbrunecaj. La sensa funkcio de la antenoj estas plenumita de la unua el la tri paroj de kvin-segmentaj [[kruro]]j, kiuj estas tenitaj indikante antaŭen kaj havas multajn tarsajn sensilojn kaj sensoharojn. Ili piediras per nur kvar kruroj.<ref name="Florida">{{Citaĵo el la reto|url=http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/misc/proturans.htm|titolo=Proturans|aŭtoro=Christopher Tipping|jaro=2004|eldoninto=[[Universitato de Florido]]}}</ref> La kapo estas konusforma, kaj havas du pseŭdokulojn kun nekonata funkcio. La korpo estas longeca kaj cilindreca,<ref name="CSIRO">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ento.csiro.au/education/hexapods/protura.html|titolo=Protura|eldoninto=[[Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation]] (CSIRO}}</ref> kun postanusa telsono pinte. La buŝopartoj estas [[Entognatha|entognataj]] (fermite ene de la kapokapsulo) kaj konsistas el fajnaj [[makzelo]]j.<ref name="Gullan" /> Ne estas malantaŭaj apendicoj ''cerci'' fine de la abdomeno, kio donas al la grupo ties nomon, el la [[Greka lingvo|greka]] ''proto-'' (signife "unua", kaj tie konotacie ''primitiva'', ''praa''), kaj ''ura'', signife "vosto".<ref name="Carolina">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/compendium/protura.html|titolo=Protura|aŭtoro=John R. Meyer|dato=5a de Marto 2005|eldoninto=North Carolina State University}}</ref> La unuaj tri abdomenaj segmentoj havas membrecajn [[Membro (anatomio)|apendico]]jn<ref name="Florida" /> nome "styli".<ref name="Carolina" /> La [[reprodukta sistemo|generorganoj]] estas internaj kaj la genera malfermaĵo kuŝas inter la dekunua segmento kaj la telsono ĉe plenkreskuloj.<ref name="Florida" /> La generorganoj estas turnitaj el kamero en ambaŭ seksoj.<ref>{{Cite book|page=184|title=Insect Morphology and Phylogeny|first1=Rolf G. |last1=Beutel|first2= Frank |last2=Friedrich|first3= Si-Qin|last3=Ge|first4=Xing-Ke|last4=Yang|isbn= 978-3-11-026263-6|publisher=De Gruyter|year=2014}}</ref> Membroj de ''Eosentomoidea'' havas [[spirtruo]]jn kaj simplan [[traĥeo|traĥean]] sistemon, dum tiuj de ''Acerentomoidea'' ne havas tiujn strukturojn kaj plenumas {{N|gasa interŝanĝo}} pere de [[difuzo]].<ref name="Florida" /> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Portalo|Arthropods}} * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/misc/proturans.htm Proturoj] ĉe [[Universitato de Florido]] / retejo de ''Institute of Food and Agricultural Sciences'' nome ''Featured Creatures'' [[Kategorio:Artropodoj]] awfkpjprh6lg4oq1qe62sw3jnvkm2p5 0 586545 9366417 8390700 2026-05-04T08:39:51Z Sj1mor 12103 9366417 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Cloud_Seeding.svg|eta|400px|La nubosemado povas esti farata pere de generatoroj surtere, aviadiloj, aŭ rakedoj (tio laste menciita ne aperas en la bildo).]] '''Nubosemado''' (nomita ofte [[artefarita pluvo]]) estas formo de modifo de [[vetero]], nome sistemo por ŝanĝi la kvanton aŭ tipon de [[precipitaĵo]] kiu falas el [[nubo]]j, pere de disigado de substancoj en la aeron kio utilas kiel nuba [[kondensado]] aŭ kiel kerno de [[glacio]], kio siavice ŝanĝas la mikrofizikajn procezojn ene de la nubo. La kutima klopodo estas por pliigo de la kvanto de precipitaĵo (ĉu de [[pluvo]] aŭ de [[neĝo]]), sed ankaŭ oni intencas eviti [[hajlo]]n kaj [[nebulo]]n ekzemple ĉe [[flughaveno]]j. Nubosemado okazas ankaŭ pro glacia kernigo en naturo, plej el kiu estas [[bakterio|bakteria]] en origino.<ref> Christner BC, Morris CE, Foreman CM, Cai R, Sands DC (2008). "Ubiquity of biological ice nucleators in snowfall". Science. 319 (5867): 1214. Bibcode:2008Sci...319.1214C. doi:10.1126/science.1149757. PMID 18309078.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Irigacio]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Vetero]] [[Kategorio:Pluvo]] [[Kategorio:Nuboj]] 6gwk7tugf41jcli4dvrlt44vt03w2ck 0 586922 9366261 8748479 2026-05-04T05:04:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366261 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=GR-G|tipo1=reliefo}} [[Dosiero:Agrinio, Etolio-Acarnania Prefecture, Greece - city by evening.jpg|eta|250px|Vido de la urbo.]] [[Dosiero:Agrinio-center.jpg|eta|250px|Centra placo.]] '''Agrinio''' (en [[greka]]: Αγρίνιο) estas la plej granda urbo de la regiona unuo [[Etolio-Akarnanio]], en [[Grekio]], kaj ties plej granda municipo, kun 106,053 loĝantoj. Ĝi estas la ekonomia centro de Etolio-Akarnanio, kvankam ties ĉefurbo estas la urbo [[Misolongi]]. La setlejo datas el la antikvaj tempoj. Antikva Agrinio estis 3 kilometrojn nordoriente de la nuna urbo; kelkaj muregoj kaj fundamentoj estis elfositaj. En mezepokaj tempoj kaj ĝis 1836, la urbo estis konata kiel Vraĥori (Βραχώρι). La majoritato de la loka loĝantaro estis okupita dum grava periodo en la industrio de [[tabako]], el la lastaj jardekoj de la 19a ĝis la fino de la 20a jarcento. Oni fondis en la urbo grandajn entreprenojn de tabako, kiaj la fama Papastratos, kune kun Panagopoulos kaj Papapetrou. Agrinio estas agrikulture konata ankaŭ pro sia produktado de [[olivo]]j. En 2011 estis 94,181 loĝantoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.cityofagrinio.gr/ Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211203070244/https://cityofagrinio.gr/ |date=2021-12-03 }} * [http://icarus.umkc.edu/sandbox/perseus/pecs/page.92.a.php Richard Stillwell, ed. ''Princeton Encyclopedia of Classical Sites'', 1976:] "Agrinion Greece" * [http://www.agriniovoice.gr www.agriniovoice.gr], lokaj novaĵoj * [http://www.mytowndeals.gr/ Agrinio City Guide] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120826081208/http://www.mytowndeals.gr/ |date=2012-08-26 }} [[Kategorio:Etolio]] [[Kategorio:Urboj de Grekio]] qfg6801sn40c8b0vf1lvnmnuvyribui 1 588839 9365948 9246625 2026-05-03T13:14:30Z Sj1mor 12103 /* Regionaj suborganizoj */ nova sekcio 9365948 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu estas la diskuto-paĝo de '''[[Germana Esperanto-Asocio]]'''. [[Uzanto:Michipedian|Michipedian]] ([[Uzanto-Diskuto:Michipedian|diskuto]]) 04:00, 10 jul. 2017 (UTC) == Loko de ĉefsidejo == Pri la vikidatuma parametro [[wikidata:Property:P159|sidejo de direkcio]], estas amabaŭ valoroj, do ĉu la ĉefsidejo troviĝas en ambaŭ? se ne donu pli altan prioritaton al unu el ili. Krome, mi aldonis koordinatojN al ambaŭ lokoj. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:33, 11 dec. 2025 (UTC) == Regionaj suborganizoj == Ĉu nur 15? ĉe la artikolo pri [[Bernd Krause]] oni mencias 16! Ĉu simpla eraro? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:14, 3 maj. 2026 (UTC) ilgowx2fsgev2cml34nctz735d8ogjq 0 591488 9366006 8983681 2026-05-03T14:51:03Z ThomasPusch 1869 /* Referencoj */ 9366006 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Rosatom Ŝtata Atomenergia Korporacio''' (en [[rusa]]: Росатом; IPA: [rɐsˈatəm]) estas ŝtata korporacio (ne-profita organizaĵo) en [[Rusio]], establita en [[2007]], nome la regula korpuso de la Rusia nuklea komplekso. Ĝi havas [[sidejo]]n en [[Moskvo]]. Rosatom regas ĉiujn nukleajn aferojn de la [[Rusia Federacio]], kaj civile kaj milite, totale super 360 negocoj kaj esplorunuoj, inklude ĉiujn Rusiajn nukleajn [[glacirompilo]]jn. Ĉe la komerca agado kiu direktas sin al [[nuklea energio]] kaj al nuklefuelaj ciklinstalaĵoj, ĝi funkcias kiel registara agentejo, ĉefe en la kampo de nacia [[sekureco]] (nuklea dekonvinko), nuklea kaj radiada sekureco, baza kaj aplikita [[scienco]]j. Krome, ĝi havas la aŭtoritatecon por plenumi je la konto de la Rusia Federacio la internaciajn interkonsentojn entreprenitajn de la ŝtato rilate al la porpaca uzado de [[atoma energio]] kaj ne-prolifero. == Kapabloj kaj celoj == Rosatom tenas la duan lokon en la mondo laŭ terminoj de posedo de kuŝejoj el [[uranio]], kaj kvaran laŭ terminoj de produktado de [[atomenergio]]; ĝi produktas 40% el la [[riĉigita uranio]] el la tuta mondo kaj 17% el la nuklea fuelo el la tuta mondo. Rosatom estas la sola vendisto en la mondo kapabla proponi la tutan gamon de produktoj kaj servoj de la [[atomindustrio]], starte el specializitaj materialoj kaj ekipaĵaro kaj la tutan vojon al finigitaj produktoj kiaj [[Atomcentralo|atomaj centraloj]] aŭ atomenergiaj glacirompiloj.<ref>"Benchmarking the global nuclear industry 2012 Heading for a fast recovery" (PDF). E&Y. 2012-10-11. [http://imuna.org/sites/default/files/Benchmarking-the-global-nuclear-industry_2012.pdf]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Alirita en 2014-10-11.</ref> La [[Rusio|rusia registaro]] havas tri ĉefajn celojn por Rosatom: sekurigi eltenablan disvolvigon de la komplekso por [[nukleaj armiloj]]; pliigi la nuklean kontribuon en la generado de [[elektro]] (al 25%-30% ĉirkaŭ 2030) kun konstanta sekureca plibonigo; kaj plifortigi la landan pozicion en la tutmonda merkato de nuklea [[teknologio]], etendante tradiciajn merkatojn kaj akirante novajn. == Projektoj == Rosatom efektivigas plurajn projektojn tra la mondo, plejparte en evoluontaj landoj. En 2016 en vilaĝo Rooppur ([[Bangladeŝo]]) sur areo je 429,78 hektaroj Rosatom komencis konstruadon de la nuklea elektrostacio pova je 2,4 gigavatoj. La projekto kostas 12,65 miliardojn da usonaj dolaroj, el kiuj 90% estis pruntedonitaj de la rusia registaro por garantii produktadon de malmultekosta energio surbaze de modelo konstruado-posedado-operaciado. La du elektrogeneratoraj blokoj devos ekfunkcii en 2023-2024. Rusio liveros nuklean fuelon por ilia funkciado. Ĝi konsentis ankaŭ trejni lokajn fakulojn kaj repreni nukleajn rubojn por posta pritraktado<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | titolo = Rooppur: Eta Rusio en Bangladeŝo | titolo-aldono = "Rooppur aŭ Russpur? Kontrolu denove la aktualan neoficialan nomon" | alirdato = 2023-10-31 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Rezwan | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2021-12-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Tutmondaj Voĉoj]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230827024359/https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | arkivdato = 2023-08-27 | citaĵo = }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[nuklea centralo Ruppur]] en [[Bangladeŝo]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Official website|http://www.rosatom.ru/en/}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Rusiaj firmaoj]] [[Kategorio:Nuklea teknologio en Rusio]] [[Kategorio:Energio en Rusio]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 2007]] p3musxre3lmhx7ob3fnj3xvmerrxsb9 0 595329 9366314 8711235 2026-05-04T07:28:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366314 wikitext text/x-wiki La '''[[Akanoj]]''' de [[Ganao]] kaj [[Ebur-Bordo|Ebura Marbordo]] ofte nomigas siajn infanojn laŭ la tago de la semajno kiam ili naskiĝis kaj laŭ la ordo en kiu ili estis naskiĝintaj. Tiuj "tagnomoj" havas pliajn signifojn pri la animo kaj karaktero de la persono. Aliaj nomoj havas multe pli da varieco kaj povas raporti pri sia naskiĝordo, ĝemeleco aŭ pri meza nomo de prapatro. Tiu nomiga tradicio estas komuna en la tuta [[Okcidentafriko|Okcidenta Afriko]] kaj la [[Afrika diasporo]]. Dum la 18-a kaj 19-a jarcentoj, sklavoj en [[Karibio]] el la regiono kiu hodiaŭ estas hodiaŭa Ganao estis nomataj Coromantees. Multaj el la gvidantoj de sklavo-ribeloj havis "tagnomojn" inkluzive de Cuffy aŭ Kofi, Cudjoe aŭ Kojo, kaj Quamina aŭ Kwame/Kwamina. Plejparto de Ganaanoj havis almenaŭ unu nomon laŭ ĉi tiu sistemo, eĉ se ili ankaŭ havas anglalingvan aŭ kristanan nomon. Konsiderindaj figuroj kun tagnomoj inkluzivas la unuan prezidanton de Ganao [[Kwame Nkrumah]] kaj iama [[Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj|Ĝenerala Sekretario]] de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] nome [[Kofi Annan]]. En la oficiala literumado de la [[Tvia lingvo|Tvia]] lingvo, la Aŝanti versioj de ĉi tiuj nomoj kiel parolita en [[Kumasi]] estas kiel sekvas. La diakrito sur á a̍ à reprezentas respektive altan, mezan kaj malaltan tonon (tono ne bezonas esti markita sur ĉiu vokalo), dum la diakrito sur akso estas uzata por vokala harmonio kaj povas esti ignorita. (Diakritoj ofte malpleniĝas.) Variantoj de la nomoj estas uzataj en aliaj lingvoj, aŭ povas reprezenti malsamajn [[Transliterumo|transliterumajn planojn]]. La variantoj plejparte konsistas el malsamaj [[afikso]]j (en Aŝanti, ''kwa-'' aŭ ''ko-'' por viroj kaj "-plus-" aŭ ''-wa'' por virinoj). Ekzemple, inter la [[Fanteoj]], la prefiksoj estas ''kwe-'' kaj e-, respektive. Akan ''d̩wo'' estas prononcita kiel la anglalingva ''Joe'', sed tie ja aperas kiel du aroj de nomoj por tiuj kiuj naskiĝis marde. == Tagnomoj == {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! rowspan="2" |Tago de Naskiĝo<br /> ! colspan="2" |Twi ! colspan="2" |Variantoj ! rowspan="2" |Radiko ! rowspan="2" |Asoc.<ref name="Bartle 80–84">{{Cite journal|last=Bartle|first=Philip F. W.|authorlink=|coauthors=|title=Forty Days; The Akan Calendar|journal=Africa: Journal of the International African Institute|volume=48|issue=1|pages=80–84|publisher=Edinburgh University Press|=|date=Januaro 1978|url=http://cec.vcn.bc.ca/rdi/kw-40.htm|issn=|doi=10.2307/1158712|id=|accessdate=|jstor=1158712}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250323132212/https://cec.vcn.bc.ca/rdi/kw-40.htm |date=2025-03-23 }}</ref> ! rowspan="2" |[[Fanteoj]] |- ! Vira nomo ! Virina nomo ! Ndyuka |- | Dimanĉo (Kwasíada)''<br /> <br /> '' | Kwasí | Akosua | Kwesi, Siisi, Akwasi, Kosi; Akosi, Akosiwa, Así, Esi, Kwasiba.<br /> <br /> | Kwasi, Kwasiba | Asi | Universo | Quashie, Quasheba |- | Lundo (Ɛdwóada)''<br /> <br /> '' | Kwadwó | Adwoa | Kodjó, Kojo, Jojo, Cudjoe; Adjua, Ajwoba, Adjoa, Adjowa<br /> <br /> | Kodyo, Adyuba | Dwo | Paco | Cudjoe/Kojo/Quajo, Adjoa/Ajuba/Juba |- | Mardo (Ɛbénada)''<br /> <br /> '' | Kwabená | Abenaa, Abénaa | Komlá, Komlã, Komlan, Kabenla Kobby, Ebo, Kobi Kobina; Ablá, Ablã, Abena, Araba, Abrema<br /> <br /> | Abeni | Bene | Oceano | Quabena, Abena/Bena |- | Merkredo (Wukúada)''<br /> <br /> '' | Kwakú | Akua, Akúá, Akuba | Koku, Kokou, Kweku, kaku, Kuuku;Akú, Ekua<br /> <br /> | Kwaku, Akuba | Wukuo | Araneo | Quaco, Aqua/Acooba/Cooba |- | Ĵaŭdo (Yáwóada)''<br /> <br /> '' | Yaw | Yaa | Yao, Yaba, Yawo, Ekow, Kow, Kwaw; Ayawa, Baaba, Yaaba, Aba<br /> <br /> | Yaw, Yaba | Ya | Tero | Quaw, Aba/Yaaba |- | Vendredo (Efíada)''<br /> <br /> '' | Kofí | Afua | Koffi, Fiifi, Yoofi; Afí, Afua, Afia, Efia, Efua<br /> <br /> | Kofi, Afiba | Afi, | Fekundeco | Cuffy, Afiba/Fiba |- | Sabato (Méméneda)''<br /> <br /> '' | Kwámè, Kwǎmè, | Ama, Ám̀ma, Ámmá | Ato, Kwami, Kuwame, Kwamena, Kwamina, Komi; Ame, Ami, Amba, Ameyo<br /> <br /> | Kwami, Amba | Mene | Dio | Quame/Quamina, Ama |} == Ĝemelaj nomoj == Ankaŭ estas specialaj nomoj por pli maljunaj kaj pli junaj ĝemeloj. La duenaskita ĝemelo estas konsiderata la pli aĝa, ĉar ili sufiĉe mature helpis sian fraton eliri unue. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ĝemelo ! Maskla nomo ! Ina nomo ! Variantoj |- | Ĝemelo | Atá | Ataá | Atta |- | Unuenaskito ("pli juna"<ref>Por Akanoj, la unue naskita ĝemelo estas konsiderata la plej juna, same kiel la plej aĝo estas konsiderita kiel helpanto la pli junan eliri.</ref> ĝemelo) | Atá Pánin | Ataá Pánin | Panyin |- | Duenaskito ("pli aĝa" ĝemelo) | Atá Kúmaa | Ataá Kúmaa | Akwetee (m), Atsú, Kaakra, Kakraba, Kakira |- | Naskita post ĝemeloj | align="center" colspan="2" | Táwia |- |Naskita post ''Tawia'' | align="center" | Gaddo | Nyankómàgó |} == Naskiĝordaj nomoj == Ekzistas ankaŭ nomoj bazitaj sur la ordo de naskiĝo, nome la ordo naskiĝinta laŭ ĝemeloj, kaj la ordo de naskiĝo post la regeedziĝo. {| style="margin-bottom: 154px;" class="wikitable" ! Ordo ! Vira nomo ! Virina nomo ! Variantoj |- | ''Unuenaskito'' | colspan="2" align="center" | Píèsíe | Berko (m), Arko (m), Dede (f), Dedei (f), Abaka, Kande (f)? |- | ''Duenaskito'' | Mǎnu | Máanu |- | ''Trienaskito'' | Mińsã́ | Mánsã | Mensah, Mansah babatundi |- | ''Kvarenaskito'' | colspan="2" align="center" | Anan, Anané | Annan |- | ''Kvinenaskito'' | colspan="2" align="center" | Núm, Anúm |- | ''Sesenaskito'' | colspan="2" align="center" | Nsĩã́ | Essien |- | ''Sepenaskito'' | Asón | Nsṍwaa | Esson, Ansong |- | ''Okenaskito'' | colspan="2" align="center" | Bótwe | Awotwe, Awotwie |- | ''Naŭenaskito'' | Ákron, Nkróma | Nkróma | Akun, Ackon, Nkrumah |- | ''Dekenaskito'' | Badú | Badúwaa | Bedu |- | ''Dekunuenaskito'' | colspan="2" align="center" | Dúkũ |- | ''Dekduenaskito'' | colspan="2" align="center" | Dúnu |- | ''Lasta naskito'' | colspan="2" align="center" | Kaakyire |} == Speciala naskiĝo == Infanoj ankaŭ estas nomitaj laŭ kiam aŭ kiel ili estas naskitaj en specialaj cirkonstancoj. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 82px;" ! Cirkonstanco ! Vira/Virina nomo ! Traduko |- | ''sur la kampo'' | Afúom | "La kampo" |- | ''sur la vojo'' | Ɔkwán | "La vojo" |- | ''en milito'' | Bekṍe, Bedíàkṍ | "milita tempo" |- | ''feliĉaj cirkonstancoj'' | Afiríyie | "bona jaro" |- | ''unu kiu amas'' | Adofo | "la speciala unu el Dio" |- | ''grandulo'' | Agyenim | "la granda unu de Dio" |- | ''post longa seninfaneco'' | Nyamékye | "donaco de Dio" |- | ''antaŭtempa aŭ malsana'' | Nyaméama | "kion Dio donis (neniu povas forigi)" |- | ''forta'' | Kumi | "forteco" |- | ''post la morto de patro'' | Antó | "ĝi ne renkontis lin" |- | rowspan="2" | ''patro rifuzas respondecon'' | Obímpé | "neniu volas" |- | Yempéw | "ni ne volas vin" |} == Familiaj nomoj == [[Aŝantioj]] donis nomojn kiuj estas kongruaj kun etnaj aŝantiaj [[familia nomo|familinomoj]] sekvitaj de etnaj aŝantiaj [[Persona nomo|personaj nomoj]].<ref name="List of Ashanti (Twi, Asante) Names">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.afropedea.org/akan-names|titolo=List of Ashanti (Twi, Asante) Names|verko=afropedea.org|alirdato=2017-10-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171024043315/http://www.afropedea.org/akan-names|arkivdato=2017-10-24}}</ref><ref name="The Sociolinguistic of Ashanti Personal Names">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num2/agyekum.pdf|URL=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num2/agyekum.pdf|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-10-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210220021422/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num2/agyekum.pdf|arkivdato=2021-02-20}}</ref> La familinomoj de etnaj aŝantioj estas ĉiam donitaj laŭ proksimaj aŝantiaj parencoj kaj kelkfoje aŝantiaj amikoj. Ĉar la aŝantiaj nomoj ĉiam estas donitaj fare de la aŝantiaj homoj, se aŝantiaj geedzoj ricevas aŝantian filon kiel sian unuenaskitan bebon, la filo aŝantia estas nomata laŭ la patro de la edzo kaj se la bebo estas knabino, la knabino estos nomata laŭ la patrino de la edzo. Rezulte, se aŝantio nomita Osei Kofi kaj lia edzino naskis knabinon kiel sian unuenaskitan, la knabino povas esti nomita "Yaa Dufie" eĉ se ŝi ne naskiĝis vendrede. La kialo estas ke la patrino de la viro ''Osei Kofi'' estas nomita ''Yaa Dufie''. La aŝantiaj homoj kutime donas tiujn nomojn por ke la nomoj de proksimaj parencoj estu konservitaj en la familioj por montri kiel aŝanti-oj amas siajn familiojn. En la malnovaj tagoj de la [[Aŝantujo (regiono)|Aŝantioj]] estis malhonoro se homo ne povis nomi iun infanon laŭ sia patro kaj / aŭ patrino ĉar tio estis la fiero de ĉiu familio. Plejparto de la etnaj aŝantiaj familinomoj donitaj al knaboj ankaŭ povus esti donitaj al knabinoj nur aldonante la leterojn "aa". Iuj aŝantiaj familiaj nomoj povas esti donitaj al kaj knaboj kaj knabinoj sen ŝanĝi aŭ aldoni ion. Tamen, ekzistas aliaj familinomoj, kiuj estas ekskluzive por nomi knabojn, dum aliaj estas ekskluzive knabinaj familinomoj. {| class="wikitable collapsible uncollapsed" style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" width="95%" ! align="center" colspan="20" style="background:#EEEEEE" |'''Etnaj aŝantiaj [[Familia nomo|familiaj nomoj]]''' |} {| style="margin-bottom: 10px;" cellpadding="2" border="1" ! class="unsortable" | # ! colspan="4" class="unsortable" | Etna aŝantia familia nomo ! class="unsortable" | # ! colspan="4" class="unsortable" | Etna aŝantia familia nomo ! class="unsortable" | # ! colspan="4" class="unsortable" | Etna aŝantia familia nomo<ref name="The Ashanti and their names">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.asanteman.freeservers.com/contact.html|URL=http://www.asanteman.freeservers.com/contact.html|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-10-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140314103015/http://asanteman.freeservers.com/contact.html|arkivdato=2014-03-14}}</ref> |- ! align="center" | 1 ! colspan="4" align="center" | Abeberese ! align="center" | 84 ! colspan="4" align="center" | Baafi ! align="center" | 168 ! colspan="4" align="center" | Mensah |- ! align="center" | 2 ! colspan="4" align="center" | Abeyie ! align="center" | 85 ! colspan="4" align="center" | Baah ! align="center" | 169 ! colspan="4" align="center" | Mintah |- ! align="center" | 3 ! colspan="4" align="center" | Aboagye ! align="center" | 86 ! colspan="4" align="center" | Bafuor ! align="center" | 170 ! colspan="4" align="center" | Misa |- ! align="center" | 4 ! colspan="4" align="center" | Aboah ! align="center" | 87 ! colspan="4" align="center" | Baffoe ! align="center" | 171 ! colspan="4" align="center" | Mmorosa |- ! align="center" | 5 ! colspan="4" align="center" | Aborah ! align="center" | 88 ! colspan="4" align="center" | Baako ! align="center" | 172 ! colspan="4" align="center" | Mpong |- ! align="center" | 6 ! colspan="4" align="center" | Aborampah ! align="center" | 89 ! colspan="4" align="center" | Baidoo ! align="center" | 173 ! colspan="4" align="center" | Munuo |- ! align="center" | 7 ! colspan="4" align="center" | Abrafi ! align="center" | 90 ! colspan="4" align="center" | Barwuah ! align="center" | 174 ! colspan="4" align="center" | Narh |- ! align="center" | 8 ! colspan="4" align="center" | Abrefa ! align="center" | 91 ! colspan="4" align="center" | Banahene ! align="center" | 175 ! colspan="4" align="center" | Nduom |- ! align="center" | 9 ! colspan="4" align="center" | Acheampong ! align="center" | 92 ! colspan="4" align="center" | Bediako ! align="center" | 176 ! colspan="3" align="center" | Nimo ! Nimoh |- ! align="center" | 10 ! colspan="4" align="center" | Achamfour ! align="center" | 93 ! colspan="4" align="center" | Bekoe ! align="center" | 177 ! colspan="3" align="center" | Nkansa ! Nkansah |- ! align="center" | 11 ! colspan="4" align="center" | Acquah ! align="center" | 94 ! colspan="4" align="center" | Bemah ! align="center" | 178 ! colspan="4" align="center" | Nkrumah |- ! align="center" | 12 ! colspan="4" align="center" | Adade ! align="center" | 95 ! colspan="4" align="center" | Boadi ! align="center" | 179 ! colspan="4" align="center" | Nsiah |- ! align="center" | 13 ! colspan="4" align="center" | Addai ! align="center" | 96 ! colspan="4" align="center" | Boadu ! align="center" | 180 ! colspan="3" align="center" | Nsonwah ! Nsonwaa |- ! align="center" | 14 ! colspan="4" align="center" | Addo ! align="center" | 97 ! colspan="4" align="center" | Boahen ! align="center" | 181 ! colspan="4" align="center" | Nsor |- ! align="center" | 15 ! colspan="4" align="center" | Adiyiah ! align="center" | 98 ! colspan="4" align="center" | Boakye ! align="center" | 182 ! colspan="3" align="center" | Ntiamoa ! Ntiamoah |- ! align="center" | 16 ! colspan="4" align="center" | Adomah ! align="center" | 99 ! colspan="4" align="center" | Boamah ! align="center" | 183 ! colspan="4" align="center" | Ntim |- ! align="center" | 17 ! colspan="4" align="center" | Adomako ! align="center" | 100 ! colspan="4" align="center" | Boampong ! align="center" | 184 ! colspan="4" align="center" | Ntow |- ! align="center" | 18 ! colspan="4" align="center" | Adusei ! align="center" | 101 ! colspan="4" align="center" | Boasiako ! align="center" | 185 ! colspan="4" align="center" | Nuako |- ! align="center" | 19 ! colspan="4" align="center" | Adwubi ! align="center" | 102 ! colspan="4" align="center" | Boateng ! align="center" | 186 ! colspan="4" align="center" | Nuamah |- ! align="center" | 20 ! colspan="4" align="center" | Afoakwah ! align="center" | 103 ! colspan="4" align="center" | Boatei ! align="center" | 187 ! colspan="4" align="center" | Nyamekye |- ! align="center" | 21 ! colspan="4" align="center" | Afreh ! align="center" | 104 ! colspan="4" align="center" |Bonah ! align="center" | 188 ! colspan="4" align="center" | Nyantah |- ! align="center" | 22 ! colspan="4" align="center" | Afram ! align="center" | 105 ! colspan="4" align="center" | Bonsu ! align="center" | 189 ! colspan="4" align="center" | Nyantakyi |- ! align="center" | 23 ! colspan="4" align="center" | Afrane ! align="center" | 106 ! colspan="3" align="center" | Bonsra ! Bonsrah ! align="center" | 190 ! colspan="4" align="center" | Nyarko |- ! align="center" | 24 ! colspan="3" align="center" | Afrakoma ! Afrakomah ! align="center" | 107 ! colspan="4" align="center" | Brempong ! align="center" | 191 ! colspan="3" align="center" | Obeng ! Oteng |- ! align="center" | 25 ! colspan="3" align="center" | Afrifa ! Afirifa ! align="center" | 108 ! colspan="3" align="center" | Busia ! Busiah ! align="center" | 192 ! colspan="4" align="center" | Obuor |- ! align="center" | 26 ! colspan="4" align="center" | Afriyie ! align="center" | 109 ! colspan="2" align="center" | Cofie ! Cuffee ! Kofi ! align="center" | 193 ! colspan="4" align="center" | Oduro |- ! align="center" | 27 ! colspan="4" align="center" | Afful ! align="center" | 110 ! colspan="4" align="center" | Crentsil ! align="center" | 194 ! colspan="4" align="center" | Ofori |- ! align="center" | 28 ! colspan="4" align="center" | Ahinful ! align="center" | 111 ! colspan="3" align="center" | Daako ! Darko ! align="center" | 195 ! colspan="4" align="center" | Ofosu |- ! align="center" | 29 ! colspan="4" align="center" | Arkorful ! align="center" | 112 ! colspan="3" align="center" | Dankwah ! Danquah ! align="center" | 196 ! colspan="4" align="center" | Ogyampah |- ! align="center" | 30 ! colspan="4" align="center" | Agyapong ! align="center" | 113 ! colspan="4" align="center" | Danso ! align="center" | 197 ! colspan="4" align="center" | Ohemeng |- ! align="center" | 31 ! colspan="4" align="center" | Agyare ! align="center" | 114 ! colspan="2" align="center" | Dapaa ! Dapaah ! Depay ! align="center" | 198 ! colspan="4" align="center" | Ohene |- ! align="center" | 32 ! colspan="4" align="center" | Agyei ! align="center" | 115 ! colspan="4" align="center" | Diawuo ! align="center" | 199 ! colspan="4" align="center" | Okese |- ! align="center" | 33 ! colspan="3" align="center" | Agyeman ! Agyemang ! align="center" | 116 ! colspan="2" align="center" | Donkor ! Donkoh ! Dontoh ! align="center" | 200 ! colspan="4" align="center" | Okoromansah |- ! align="center" | 34 ! colspan="4" align="center" | Akaminko ! align="center" | 117 ! colspan="4" align="center" | Domfe ! align="center" | 201 ! colspan="4" align="center" | Okyere |- ! align="center" | 35 ! colspan="3" align="center" | Akenten ! Akenteng ! align="center" | 118 ! colspan="4" align="center" | Dorkenoo ! align="center" | 202 ! colspan="3" align="center" | Omenah ! Omenaa |- ! align="center" | 36 ! colspan="4" align="center" | Akomeah ! align="center" | 119 ! colspan="4" align="center" | Duah ! align="center" | 203 ! colspan="4" align="center" | Opambuor |- ! align="center" | 37 ! colspan="4" align="center" | Akomfrah ! align="center" | 120 ! colspan="4" align="center" | Dufie ! align="center" | 204 ! colspan="4" align="center" | Opare |- ! align="center" | 38 ! colspan="4" align="center" | Akosah ! align="center" | 121 ! colspan="4" align="center" | Duodu ! align="center" | 205 ! colspan="4" align="center" | Opoku |- ! align="center" | 39 ! colspan="4" align="center" | Akoto ! align="center" | 122 ! colspan="3" align="center" | Dwamena ! Dwamenah ! align="center" | 206 ! colspan="4" align="center" | Oppong |- ! align="center" | 40 ! colspan="4" align="center" | Akuamoah ! align="center" | 123 ! colspan="4" align="center" | Dwomoh ! align="center" | 207 ! colspan="4" align="center" | Opuni |- ! align="center" | 41 ! colspan="4" align="center" | Akuffo ! align="center" | 124 ! colspan="4" align="center" | Ekuoba ! align="center" | 208 ! colspan="4" align="center" | Osafo |- ! align="center" | 42 ! colspan="4" align="center" |Akrofi ! align="center" | 125 ! colspan="4" align="center" | Enninful ! align="center" | 209 ! colspan="4" align="center" | Osam |- ! align="center" | 43 ! colspan="4" align="center" | Akyaw ! align="center" | 126 ! colspan="4" align="center" | Essien ! align="center" | 210 ! colspan="4" align="center" | Otuo |- ! align="center" | 44 ! colspan="4" align="center" | Amakye ! align="center" | 127 ! colspan="4" align="center" | Farkyi ! align="center" | 211 ! colspan="4" align="center" | Osei |- ! align="center" | 45 ! colspan="4" align="center" | Amamfo ! align="center" | 128 ! colspan="4" align="center" | Firikyi ! align="center" | 212 ! colspan="4" align="center" | Owoahene |- ! align="center" | 46 ! colspan="3" align="center" | Amankona ! Amankonah ! align="center" | 129 ! colspan="4" align="center" | Fofie ! align="center" | 213 ! colspan="4" align="center" | Owusu |- ! align="center" | 47 ! colspan="4" align="center" | Amankwah ! align="center" | 130 ! colspan="4" align="center" | Fokuo ! align="center" | 214 ! colspan="4" align="center" | Oyiakwan |- ! align="center" | 48 ! colspan="4" align="center" | Ameyaw ! align="center" | 131 ! colspan="4" align="center" | Fordjour ! align="center" | 215 ! colspan="4" align="center" | Paintsil |- ! align="center" | 49 ! colspan="4" align="center" | Amissah ! align="center" | 132 ! colspan="4" align="center" | Forobuor ! align="center" | 216 ! colspan="4" align="center" | Pappoe |- ! align="center" | 50 ! colspan="4" align="center" | Amoabeng ! align="center" | 133 ! colspan="3" align="center" | Fredua ! Freduah ! align="center" | 217 ! colspan="4" align="center" | Peprah |- ! align="center" | 51 ! colspan="4" align="center" | Amoah ! align="center" | 134 ! colspan="4" align="center" | Fremah ! align="center" | 218 ! colspan="4" align="center" | Pinaman |- ! align="center" | 52 ! colspan="4" align="center" | Amoako ! align="center" | 135 ! colspan="2" align="center" | Frimpong ! Frempon ! Frempong ! align="center" | 219 ! colspan="4" align="center" | Poku |- ! align="center" | 53 ! colspan="4" align="center" | Amoateng ! align="center" | 136 ! colspan="4" align="center" | Gyakari ! align="center" | 220 ! colspan="4" align="center" | Prempeh |- ! align="center" | 54 ! colspan="4" align="center" | Amofah ! align="center" | 137 ! colspan="2" align="center" | Gyan ! Djan ! Djansi ! align="center" | 221 ! colspan="4" align="center" | Quainoo |- ! align="center" | 55 ! colspan="4" align="center" | Ampadu ! align="center" | 138 ! colspan="3" align="center" | Gyamera ! Gyamerah ! align="center" | 222 ! colspan="4" align="center" | Quansah |- ! align="center" | 56 ! colspan="4" align="center" | Ampem ! align="center" | 139 ! colspan="3" align="center" | Gyamah ! Gyaama ! align="center" | 223 ! colspan="3" align="center" | Safo ! Sarfo |- ! align="center" | 57 ! colspan="4" align="center" | Ampofo ! align="center" | 140 ! colspan="4" align="center" | Gyamfi ! align="center" | 224 ! colspan="4" align="center" | Sakyi |- ! align="center" | 58 ! colspan="4" align="center" | Amponsah ! align="center" | 141 ! colspan="4" align="center" | Gyambibi ! align="center" | 225 ! colspan="4" align="center" | Sarkodie |- ! align="center" | 59 ! colspan="4" align="center" | Amponsem ! align="center" | 142 ! colspan="4" align="center" | Gyasi ! align="center" | 226 ! colspan="3" align="center" | Sarpei ! Yartei |- ! align="center" | 60 ! colspan="4" align="center" | Andoh ! align="center" | 143 ! colspan="4" align="center" | Gyeabuor ! align="center" | 227 ! colspan="3" align="center" | Sarpon ! Sarpong |- ! align="center" | 61 ! colspan="4" align="center" | Ankobiah ! align="center" | 144 ! colspan="4" align="center" | Gyimah ! align="center" | 228 ! colspan="4" align="center" | Sasraku |- ! align="center" | 62 ! colspan="4" align="center" | Ankomah ! align="center" | 145 ! colspan="4" align="center" | Inkoom ! align="center" | 229 ! colspan="4" align="center" | Siabuor |- ! align="center" | 63 ! colspan="4" align="center" | Ankrah ! align="center" | 146 ! colspan="4" align="center" | Karikari ! align="center" | 230 ! colspan="4" align="center" | Siaw |- ! align="center" | 147 ! colspan="4" align="center" | Katakyie ! align="center" | 231 ! colspan="4" align="center" | Sika |- ! align="center" | 65 ! colspan="4" align="center" | Anokye ! align="center" | 148 ! colspan="4" align="center" | Kenu ! align="center" | 232 ! colspan="4" align="center" | Sikafuo |- ! align="center" | 66 ! colspan="4" align="center" | Ansah ! align="center" | 149 ! colspan="4" align="center" | Koduah ! align="center" | 233 ! colspan="4" align="center" | Sintim |- ! align="center" | 67 ! colspan="4" align="center" | Apori Antwi ! align="center" | 150 ! colspan="4" align="center" | Kokote ! align="center" | 234 ! colspan="4" align="center" | Siriboe |- ! align="center" | 68 ! colspan="4" align="center" | Apau ! align="center" | 151 ! colspan="4" align="center" | Konadu ! align="center" | 235 ! colspan="3" align="center" | Soadwa ! Soadwah |- ! align="center" | 69 ! colspan="4" align="center" | Appiah ! align="center" | 152 ! colspan="3" align="center" | Koranten ! Koranteng ! align="center" | 236 ! colspan="4" align="center" | Sowah |- ! align="center" | 70 ! colspan="4" align="center" | Asamoah ! align="center" | 153 ! colspan="4" align="center" | Korsah ! align="center" | 237 ! colspan="4" align="center" | Tagoe |- ! align="center" | 71 ! colspan="3" align="center" | Asante ! Asantewaa ! align="center" | 154 ! colspan="4" align="center" | Kouassi ! align="center" | 238 ! colspan="4" align="center" | Takyi |- ! align="center" | 72 ! colspan="4" align="center" | Asare ! align="center" | 155 ! colspan="3" align="center" | Kufuor ! Kuffour ! align="center" | 239 ! colspan="4" align="center" | Tandoh |- ! align="center" | 73 ! colspan="4" align="center" | Asenso ! align="center" | 156 ! colspan="4" align="center" | Kumankama ! align="center" | 240 ! colspan="4" align="center" | Tawiah |- ! align="center" | 74 ! colspan="4" align="center" | Ashia ! align="center" | 157 ! colspan="3" align="center" | Kusi ! Kusiwaa ! align="center" | 241 ! colspan="4" align="center" | Tuffour |- ! align="center" | 75 ! colspan="4" align="center" | Asiamah ! align="center" | 158 ! colspan="4" align="center" | Kwaata ! align="center" | 242 ! colspan="4" align="center" | Twasam |- ! align="center" | 76 ! colspan="4" align="center" | Asiedu ! align="center" | 159 ! colspan="4" align="center" | Kwakye ! align="center" | 243 ! colspan="3" align="center" | Tweneboa ! Tweneboah |- ! align="center" | 77 ! colspan="4" align="center" | Asomadu ! align="center" | 160 ! colspan="3" align="center" | Kwateng ! Kwarteng ! align="center" | 244 ! colspan="4" align="center" | Twerefuo |- ! align="center" | 77 ! colspan="4" align="center" | Asomaning ! align="center" | 161 ! colspan="4" align="center" | Kwayie ! align="center" | 245 ! colspan="3" align="center" | Twum ! Twumasi |- ! align="center" | 78 ! colspan="4" align="center" | Assifuah ! align="center" | 162 ! colspan="4" align="center" | Kyei ! align="center" | 246 ! colspan="4" align="center" | Vorsah |- ! align="center" | 79 ! colspan="4" align="center" | Asubonteng ! align="center" | 163 ! colspan="4" align="center" | Kyekyeku ! align="center" | 247 ! colspan="3" align="center" | Wiafe ! Wiredu |- ! align="center" | 80 ! colspan="4" align="center" | Ayeh ! align="center" | 164 ! colspan="4" align="center" | Kyem ! align="center" | 248 ! colspan="4" align="center" | Yamoah |- ! align="center" | 81 ! colspan="4" align="center" | Ayensu ! align="center" | 165 ! colspan="2" align="center" | Kyereme ! Kyerematen ! Kyeremateng ! align="center" | 249 ! colspan="4" align="center" | Yankah |- ! align="center" | 82 ! colspan="4" align="center" | Ayew ! align="center" | 166 ! colspan="3" align="center" | Kyerewa ! Kyerewaa ! align="center" | 250 ! colspan="4" align="center" | Yeboah |- ! align="center" | 83 ! colspan="4" align="center" | Awuah ! align="center" | 167 ! colspan="4" align="center" | Manso ! align="center" | 251 ! colspan="4" align="center" |Yiadom ! align="center" | 249 Yeniam |} == Vidu ankaŭ == * Akana kalendaro == Referencoj == {{Referencoj|30em}} == Pliaj referencoj == * J. E. Redden kaj N. Owusu (1963, 1995). ''Twi Basic Course''. Foreign Service Institute (Hippocrene reprint). {{ISBN|0-7818-0394-2}} * Florence Abena Dolphyne (1996). ''A Comprehensive Course in Twi (Asante) for the Non-Twi Learner''. Accra: Ghana Universities Press. {{ISBN|9964302452}} * [http://www.akan.org/akan_cd/ALIAKAN/course/U-Akan.html Akan Teleteaching course] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210617023706/http://www.akan.org/akan_cd/ALIAKAN/course/U-Akan.html |date=2021-06-17 }} * [http://www.sil.org/americas/suriname/Aukan/English/AukanEngLLIndex.html Aukan Library] (Ndyuka) [[Kategorio:Personaj nomoj|!]] [[Kategorio:Afrika kulturo]] auosf265b4xm7y4czpi8xq1p45equuj 0 600230 9366334 9088705 2026-05-04T08:02:48Z Sj1mor 12103 9366334 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Pastellkreide 2.jpg|eta|250px|Paŝtelkrajonoj.]] [[Dosiero:Louis XV by Maurice-Quentin de La Tour.jpg|eta|maldekstra|220px|[[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]] portretita paŝtele de [[Maurice Quentin de La Tour|Quentin de La Tour]] en 1748.]] La arto de '''paŝtelo''' apartenas al la nomataj ''sekaj teknikoj'' de [[pentrarto]], ĉar diference de la pentratro je [[Oleo-pentrado|oleo]] aŭ je [[akvarelo]], ĝi ne uzas ajnan solvaĵon kaj oni aplikas rekte sur la laborsurfaco. Kiel pentrobazo oni uzas bonkvalitan paperon, de specifa dikeco, de koloro neŭtra ne blanka kaj de ioma rugeco. La kolora efekto de paŝteloj (vidu la artikolon pri la [[Paŝtela (koloro)|paŝtelaj koloroj]]) pli proksimas al la naturaj sekaj [[pigmento]]j ol tiu de iu alia procezo<ref>Mayer, Ralph. ''The Artist's Handbook of Materials and Techniques. Viking Adult''; 5a revizia kaj ĝisdatigita eldono, 1991. {{ISBN|0-670-83701-6}}</ref>. La termino '''paŝtelo''' uzatas pri kaj la arto kaj la pentraĵo kaj la krajono mem<ref>Paŝtelo en [[PIV]] [http://vortaro.net#paŝtelo]</ref> farita el pulvorigita kolorilo kaj gumo. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''paŝtelo''' estas ''Pentro farita per pulvorigitaj krajonoj.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 159.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la greka ''paste'' (paŝto) kaj de tie la latina ''pasta, pastillus''. Kaj li aldonas la terminon ''paŝtelkrajono'', por tipa speciala kolorilo por pentri paŝtele.<ref>Azorín, samloke.</ref> ==Vidu ankaŭ== * [[Paŝtela (koloro)]] == Notoj == {{referencoj}} {{Projektoj|ReVo=pasxte}} [[Kategorio:Pentristaj teknikoj]] [[Kategorio:Vidaj artoj]] mhc60ae3tdk1yjfsbe6he9awu01w4lp 0 601272 9366310 9322613 2026-05-04T07:01:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366310 wikitext text/x-wiki {{Informkesto premio |priskribo de bildo= }} '''Akademia premio por la plej bona fremdlingva filmo''' ({{lang-en|Academy Award for Best Foreign Language Film}}) estas unu el la premioj, populare sed erarige<ref>Noto : erariga ĉar la devenlando de filmo gravas multe malpli ol ĝia lingvo</ref> konata kiel ''Eksterlanda'' ''[[Oskar-premio]] por la plej bona ne-anglalingva filmo''<ref>(angla) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4286446.stm "Countries choose Oscar contenders"], BBC News, la 27-a de septembro 2005, alirita la 17-an de januaro 2017.</ref>, transdonita ĉiujare fare de la [[Akademio de la Kinaj Artoj kaj Sciencoj|Akademio de Kinaj Artoj kaj Sciencoj de Hollywood]]. == Historio == En 1956 estis kreita aparta kategorio por ne-anglalingvaj filmoj, konata kiel la Premio por la plej bona fremdlingva filmo, kaj ekde tiam atribuita ĉiun jaron (5). La unua ricevinto estis la itala neorealista [[drama filmo]] ''[[La strada|La Strada]]'', kiu helpis establi [[Federico Fellini]] kiel unu el la plej gravaj eŭropaj filmreĝisoro.(4) == Lingvaj postuloj == Kvankam filmo devas esti "fremda" (t.e. ne-usona) por esti nomita por la Premio, ĝi ankaŭ devas esti en lingvo alia ol la angla. Fremdaj filmoj en kiuj la plimulto de la dialogoj estas en la angla ne povas kvalifiki por la fremdlingva filmpremio kaj la [[Akademio de la Kinaj Artoj kaj Sciencoj|Akademio]] kutime aplikis ĉi tiun postulon tre serioze senrajtigante filmojn kiuj enhavas tro da anglajn dialogojn, kvankam filmo kiel ''[[La Balejo (filmo de 1983)|Le Bal]]'' (1983) kiu estis tute sendialoge, tamen sukcesis esti nomita en la kategorio de fremdlingva filmo<ref>(angla) [[imdbtitle:0085213|''Le Bal'']] ĉe la interreta filmdatumejo.</ref>. Ekde [[2006]] la submetitaj filmoj ne pli longe devas esti en oficiala lingvo de la partoprenanta lando<ref name=":0">(angla) [https://web.archive.org/web/20080220131218/http://www.oscars.org/press/pressreleases/2006/06.06.30.html 79th Academy Awards, Rule Changes] (arkivita versio), la 20-an de februaro 2008, en 'The Wayback Machine, Academy of Motion Picture Arts and Sciences, la 30-an de junio 2006., alirite la 17-an de januaro 2017.</ref>. Unu el la plej lastatempaj ekzemploj de tio estas la [[Cinema of Israel|israela]] filmo ''The Band's Visit'' (''La vizito de la fanfaro'') el la jaro 2007<ref>(angla) "[http://www.jpost.com/Arts-and-Culture/Entertainment/The-Bands-Visit-dropped-from-Oscar-race ''The Band's Visit"'' dropped from Oscar race], ''The Jerusalem Post'', la 11-a de oktobro 2007, alirita la 17-an de januaro 2017.</ref>. == Elektopolitiko == Post kiam la tre laŭdatan [[Rumana lingvo|rumanan]] [[drama filmo]] ''[[4 luni, 3 săptămâni și 2 zile|4 monatoj, 3 semajnoj kaj 2 tagoj]]'' ne estis prikonsiderata, la [[Akademio de la Kinaj Artoj kaj Sciencoj|Akademio de Kinaj Artoj kaj Sciencoj]] (AMPAS), diskonigis ŝanĝon de la elektopolitiko je la 19-a de junio 2008. Ekde tiam nur ses el la naŭ eksterlandaj produktadoj estas elektataj de Volontula Komitato konsistante el ekzistantaj AMPAS-membroj kiuj devas spekti nur minimumon de la ensenditaj kontribuoj. La aliaj tri kandidatfilmoj estas elektataj de la ''Foreign Language Film Award Executive Committe'' (Administra Komitato de la Premio por Fremdlingvaj Filmoj) kiu konsistas el dudek membroj<ref>[[:de:Deutscher_Depeschendienst|ddp]]: ''Regelwerk für ausländische Filme geändert'' (regularo por eksterlandaj filmoj ŝanĝita), fr-online.de, </ref>.Diference de aliaj Akademiaj Premioj la ''Foreign Language Film Award'' ne postulas ke filmoj aperu sur usonaj kinejaj ekranoj por esti kvalifikataj al partopreno en la konkurso. == Kritikoj kaj polemikoj == Ĉar ĉiu lando decidas mem pri sia oficiala partopreno laŭ siaj propraj reguloj, la decidoj de la decidaj instancoj en ĉiu respektivaj landoj kelkfoje estas envolvitaj en polemiko. === Regulo prilingva === Ankaŭ la lingvo estas ofte la kaŭzo de polemiko. Ĝis la ceremonio de 2006, la filmdialogoj devis esti por pli ol la duono en la oficiala lingvo de la lando, kiu ekskludis, ekzemple, filmojn el [[Kanado]] kiuj ofte faras filmojn en aliaj lingvoj ol la angla kaj franca. Ekde [[2006]] la submetitaj filmoj ne pli longe devas esti en oficiala lingvo de la partoprenanta lando<ref name=":0" />. Ĉi tiu postulo antaŭe malhelpis landojn kiuj ensendis filmojn en kiuj la plimulto de la dialogoj estis parolataj en lingvo kiu estis ne-[[Indiĝenaj lingvoj|indiĝena]] al la partoprenanta lando. La administra direktoro de la [[Akademio de la Kinaj Artoj kaj Sciencoj|Akademio]] eksplicite menciis kiel kialon por la regulŝanĝo la kazon de la itala filmo ''[[Private (film)|Privata]]'' (2004), kiu estis senrajtigita simple ĉar ĝiaj ĉefe parolataj lingvoj estis la [[Araba lingvo|araba]] kaj la [[Hebrea lingvo|hebrea]], kiuj ambaŭ ne estas indiĝenaj [[lingvoj de Italio]]<ref>(angla) [https://electronicintifada.net/content/more-academy-resistance-films-or-about-palestine/484 More Academy Resistance to Films from or About Palestine], The electronic Intifada, la 23-a de oktobro 2005, alirita la 17-an de januaro 2017.</ref>. Ĉi tiu regulŝanĝo ebligis landon kiel Kanado ricevi nomumon por la [[Hindia lingvo|hindlingva]] filmo ''[[Water (2005 film)|Akvo.]]'' Antaŭe, Kanado estis nomumita nur por [[Franca lingvo|franclingvaj]] filmoj ĉar filmoj faritaj en la alia oficiala lingvo de Kanado (la angla) ne povis esti prikonsiderataj por la fremdalingva filmkategorio. Antaŭ la regulŝanĝo, Kanado submetiĝis du filmojn en malsamaj lingvoj : en [[1991]] la filmo ''Une Balle dans la tête/A Bullet in the Head (Kuglo en la Kapo'') en [[Fikcilingvo|inventita lingvo]] kaj la filmo [[Inuktituta lingvo|Inuktituta lingva]] filmo ''[[Atanarjuat: La Rapida Kuristo]]'' en 2001. La [[Inuktituta lingvo|inuktituta]], unu el [[indiĝenaj lingvoj]] de Kanado, ne estas oficiala ĉie en Kanado, sed estis (kaj ankoraŭ estas) oficiala en [[Nunavuto|Nunavut]] kaj la [[Nordokcidentaj Teritorioj|Nordokcidentaj Teritorioj.]] La regulŝanĝo, tamen, ne influis la kvalifikon de ne-anglalingvaj usonaj filmoj, kiuj estas ankoraŭ malrajtigitaj de la fremdlingva filmakategorio pro ilia nacieco. Pro tio [[Japana lingvo|japanlingva]] filmo kiel ''Leteroj de Iwo Jima'' (2006) aŭ [[Jukatana majaa lingvo|Majaa-lingva]] filmo kiel ''[[Apocalypto]]'' (2006) ne sukcesis konkurenci por la Akademia Premio por Plej Bona Fremda Lingvo Filmo<ref>(angla) [http://awards.bafta.org/sites/default/files/images/film_1516_rules_and_guidelines_final_3.pdf "EE British Academy Film Awards: Rules and Guidelines 2015/16"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180721204958/http://awards.bafta.org/sites/default/files/images/film_1516_rules_and_guidelines_final_3.pdf |date=2018-07-21 }} (pdf). British Academy of Film and Television Arts, alirita la 17-an de januaro 2017.</ref>, kvankam ambaŭ estis nomumitaj kaj en la kazo de ''Leteroj de Iwo Jima eĉ'' gajnis premion en la [[Golden Globe Award for Best Foreign Language|Golden Globe Award for Best Foreign Language Film]], kiu ne postulas limigojn pri nacieco<ref>(angla) Kilday, Gregg. "[https://www.hollywoodreporter.com/news/apocalypto-foreign-globes-list-144449 ''Apocalypto'' on foreign Globes list]", ''[[The Hollywood Reporter]]'', la 26-a de novembro 2006, alirita la 17-an de januaro 2017.</ref>. Ĝis nun, dek du filmoj kiuj estis financitaj ekskluzive ekster [[Usono]] gajnis la premion por plej bona filmo, el kiuj dek unu estis financitaj, tute aŭ parte, de la [[Unuiĝinta Reĝlando]]. Tiuj filmoj estas, en kronologia ordo: ''[[Hamleto]]'', ''[[The Bridge on the River Kwai (filmo)|La ponto super la rivero Kwai]]'', ''[[Lawrence of Arabia|Lawrence de Arabio]]'', ''Tom Jones'', ''Viro por ĉiuj sezonoj'', ''Oliver'', ''[[Chariots of Fire|Ĉaroj de Fajro]]'', ''[[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]]'', ''La lasta imperiestro'', ''[[Slumdog Millionaire|Slumdog Milionulo]]'' kaj ''La parolado de la Reĝo''. La restanta filmo estis financita fare de [[Francio]]: ''[[The Artist (filmo)|La Artisto]]''. === '''Regulo 'Unu filmo, unu lando'''' === Alia objekto de polemiko estas la regulo ke eblas nur prezenti "unu filmo por lando", afero kiu estis kritikita en la Akademio por la produktistoj<ref>(angla) [http://www.reuters.com/article/idUSN0828069820071109?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews&pageNumber=1 Filmmakers questions Oscar's foreign movie rules] </ref> malgraŭ la fakto ke ĝi permesis ke filmoj de malgrandaj landoj kiel [[Islando]] aŭ [[Bosnio kaj Hercegovino]] akiris rekonon fare de la Akademio, ĝi ankaŭ permesas ke multaj filmoj el landoj kun forta filmindustrio kiel [[Germanio]], [[Argentino]], [[Hispanio]], [[Francio]] aŭ [[Italio]] estas ekskludataj. Aliflanke, la neceso ke filmo estu efektive prezentata de specifa lando, malmultigas la ŝancojn ke internacia kun-produktadoj helpas por esti nomumitaj. === Ne teritorio, sed rekonata ŝtato === La difinon kiun la Akademio donas al la esprimo "lando" en si mem estis jam polemika. Klara ekzemplo de tio ĉi okazis en 2003, kiam oni diris al Humbert Balsan, produktanto de la 'palestina' filmo ''Divine Intervention'' (2002), ke la filmo ne povis esti nomumita ĉar Palestino ne estas ŝtato kiun la Akademio rekonas en ĝia regularo. Tri jaroj poste, tamen, alia 'palestina' filmo, ''Paradise Now'' (2005) de la [[Hany Abu-Assad]] tamen estis nomumita por la premio, anoncita de la prezentisto [[Will Smith]] kiel filmo veninta el la [[Palestinaj Teritorioj]] post protestoj de pro-israelaj grupoj kaj malgraŭ kontraŭprotesto de ĝia filmdirektoro Hany Abu-Assad mem.<ref>(angla) [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2006/02/26/ING5RHDJ451.DTL Middle East tensions hang over Palestinian nominee for an Oscar 'Paradise Now' traces lives of two men who are suicide bombers] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110525091923/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2006/02/26/ING5RHDJ451.DTL |date=2011-05-25 }}</ref> === Neniu usona filmo kaj tamen === Neniu filmo produktita ene de [[Usono|la Usono]] povas esti nomumita en la kategorio por la premio, sendepende de la lingvo de siaj dialogoj. Ekzemple la filmoj, ''[[Letters from Iwo Jima (filmo)|Leteroj de Iwo Jima]]'' (2006) filmita en la japana aŭ ''Apocalypto'' (2006) filmita en la [[Majaa lingvaro|majaa]], ne povus esti nomumitaj. Tamen, iuj filmoj produktitaj en Usono ja povas esti konsiderataj 'eksterlandaj' se ili venas el [[Porto-Riko]], usona [[Ne-enkorpigitaj teritorioj|ne-enkorporigita teritorio]], kaj tiele eblas prezenti usonajn filmojn en la kategorio 'eksterlanda filmo ne-anglalingva', ricevinte eĉ nomumon kiel etis la kazo kun ''Lo que le Pasó a Santiago (''Kio okazis al Santiago) (el 1989). Portorikanoj havas ekde 1917 la usonan civitanecon. La granda plimulto de la rolantaro en tiu filmo estis sekve usonaj civitanoj. Tio rezultis en malofta situacio, ke filmo sukcesas esti nomumita por la premio eksterlanda filmo ne-anglalingva, malgraŭ ke la plimulto de la homoj implikitaj en ĝia produktado estis usonanoj. == Ekzemplaj premiitaj filmoj, por kiuj jam ekzistas esperantlingvaj artikoloj == <small>De 1948 ĝis 1950, la premio por plej bona fremdlingva filmo estis aljuĝita kiel speciala Oskara premio, kaj de 1951 ĝis 1956 kiel honora Oskaro. Ĉi tiuj premioj estas oficiale agnoskitaj kaj inkluditaj en la tuta nombro de Oskaroj aljuĝitaj. Ekde 1957, la premio estas aljuĝita kiel regula akademia premio.</small> * [[1950]]: [[Bicikloŝtelistoj]] de la reĝisoro [[Vittorio de Sica]] * [[1952]]: [[Rashōmon (filmo)|''Rashōmon'']] de la reĝisoro [[Akira Kurosawa]] * [[1957]]: ''[[La strada]]'' de la reĝisoro [[Federico Fellini]] * [[1958]]: [[Noktoj de Kabiria]] de la reĝisoro [[Federico Fellini]] * [[1959]]: ''[[Mon oncle]]'' (Mia onklo) de la reĝisoro [[Jacques Tati]] * [[1960]]: ''[[Orfeu Negro]]'' (Nigra [[Orfeo]]) de la reĝisoro [[Marcel Camus]] * [[1964]]: [[8½]] de la reĝisoro [[Federico Fellini]] * [[1965]]: ''[[Ieri, oggi, domani]]'' ("Hieraŭ, hodiaŭ, morgaŭ") de la reĝisoro [[Vittorio de Sica]] * [[1967]]: [[Viro kaj virino]] de la reĝisoro [[Claude Lelouch]] * [[1969]]: [[Milito kaj Paco (filmo de 1967)|Milito kaj Paco]] de la reĝisoro [[Sergej Bondarĉuk]] * [[1973]]: ''[[Le charme discret de la bourgeoisie]]'' (La diskreta ĉarmo de la burĝaro) de la reĝisoro [[Luis Buñuel]] * [[1974]]: ''[[La nuit américaine]]'' (La amerika nokto) de la reĝisoro [[François Truffaut]] * [[1975]]: ''[[Amarcord]]'' de la reĝisoro [[Federico Fellini]] * [[1976]]: ''[[Dersu Uzala (filmo)|Dersu Uzala]]'' de la reĝisoro [[Akira Kurosawa]] * [[1982]]: ''[[Mephisto]]'' de la reĝisoro [[István Szabó (filmreĝisoro)|István Szabó]] * [[1984]]: [[Fanny kaj Alexander]] de la reĝisoro [[Ingmar Bergman]] <small>La listo daŭrigeblas post 1982...</small> == Vidu ankaŭ == * [[Dublado]] * [[Subtekstoj]] == Noto == Tiu ĉi artikolo estas parta traduko de la samtema artikolo en la angla kaj hispana vikipedia versio (ĉefe) kaj de la germana versio je la 16-a de januaro 2017. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Akademia Premio|fremdlingva filmo]] [[Kategorio:Aperis en 1956]] al6vj516p2x7j55ac74fid37nroqdw8 0 612279 9366366 7840031 2026-05-04T08:20:40Z Sj1mor 12103 9366366 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Artefarita fekundigo''' (AF) estas la intencita enmeto de [[spermo]] en la [[utero]] aŭ [[uterkolo]] de ino kun la celo atingi [[gravedeco]]n pere de [[fekundigo]] ''in vivo'' kiel rimedo krom la [[Amoro|seksa interagado]]. Ĝi estas fekundiga traktado por [[homo]]j, kaj ankaŭ estas ofta praktiko en [[brutobredado|animala bredado]], ekzemple de [[laktobovino]]j kaj [[porko]]j. Artefarita fekundigo povas uzi [[helporeprodukta teknologio|helporeproduktan teknologion]], spermodonadon kaj teknikojn de [[Bredado|animala bredado]]. Disponeblaj teknikoj de artefarita fekundigo estas intrauterkola fekundigo kaj intrautera fekundigo. La profitanto de artefarita fekundigo estas [[virino]] kiuj deziras naski sian propran filon kiu povas esti el lesba rilato, unusola virino aŭ virino de heteroseksa rilato sed kun maskla partnero kiu estas nefekunda. Intrauterkola fekundigo (IUI) estas la plej facila kaj plej ofta fekundiga tekniko kaj povas esti uzata en la hejmo por mem-fekundigo sen medicina profesia helpo.<ref> European Sperm Bank USA [https://www.seattlespermbank.com/demystifying-iui-ici-ivi-and-ivf/] Alirita la 20an de Majo 2018.</ref> Kompare kun la natura fekundigo (t.e., fekundigo per [[kopulacio]]), artefarita fekundigo povas esti pli kosta kaj pli ĝena, kaj povas postuli profesian helpon. Kelkaj landoj havas leĝojn kiuj limigas kaj regulas kiu povas donaci spermon kaj kiu kapablas kaj rajtas ricevi artefaritan fekundigon, kaj la konsekvencojn de tis fekundigo. Kelkaj virinoj kiuj vivas en jurisdikcioj kiuj ne permesas artefaritan fekundigon povas veturi al alia jurisdikcio kiu permesas ĝin. == Vidu ankaŭ == * ''[[D-ro Dorner]]'', originale esperantlingva romano kritike prilumanta la moralajn problemojn kaj ideologiajn tentiĝojn de tiu teknologio == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Reproduktada medicino]] [[Kategorio:Seksa reproduktado]] [[Kategorio:Bruto (agrikulturo)]] [[Kategorio:Aldomigitaj bestoj]] [[Kategorio:Spermo]] [[Kategorio:Besta reproduktada medicino]] 6hc4i7q657u0fp976r5948zlth75ggt 0 613202 9366171 9349843 2026-05-03T20:51:16Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9366171 wikitext text/x-wiki La '''estraro de Brazila Esperantista Junulara Organizo''' estas la plej alta gvida organo de [[Brazila Esperantista Junulara Organizo|BEJO]], elektita de la membroasembleo. Laŭstatute la BEJO-estraro konsistas el prezidanto, ĝenerala sekretario, kasisto kaj vicprezidanto (ankaŭ estas fiska konsilantoj kaj foje grupoj kreitaj por specifaj celoj). La Estraro elektiĝas je la membroasembleo dum [[Brazila Esperantista Junulara Kongreso|BEJK]] ĉiu para jaro. == Nuntempa BEJO-estraro (2024-2026) == * Prezidanto: Igor Almeida ([[Pernambuko]]) <ref>[https://bejo.esperanto.org.br/sobre/?doing_wp_cron=1773384945.1303529739379882812500 la BEJO-estraro 2024-2026], [https://archive.ph/94Rmx arkivigita en marto 2026] [https://web.archive.org/web/20250607201825/https://bejo.esperanto.org.br/sobre/ kaj jam en junio 2025]</ref> * Vicprezidanto: Thiago Ballestero ([[San-Paŭlio]]) * Ĝenerala sekretario: Laís LH ([[Minas-Ĝerajso]]) * Kasisto: Helena Truzzi ([[San-Paŭlio]]) * Financa direktoro: Daniely Silva ([[San-Paŭlio]]) * 1-a fiska konsilanto: Guilherme Campos ([[Norda Rio-Grando]]) * 2-a fiska konsilanto: Lucas Tranquilino ([[Paraibo]]) * 3-a fiska konsilanto: Raissa Lizieri ([[Paranao]]) == Antaŭaj estraroj de BEJO == === Estraro 2022-2024 === La estraro 2022-2024 <ref>[https://web.archive.org/web/20230627055047/https://bejo.esperanto.org.br/sobre/ la estraro 2022-2024, arkivigita en junio 2023]</ref> * Prezidanto: Miguel Bento ([[Suda Rio-Grando]]) * Vicprezidanto: Raissa Lizieri ([[Paranao]]) * Sekretario pri dokumentoj: Igor Almeida ([[Pernambuko]]) * Sekretario pri membreco: Lucca Lanzi ([[San-Paŭlio]]) * Sekretario pri organizoj: Matheus Gamito ([[Rio-de-Ĵanejrio]]) * Kasisto: Helena Ávila ([[San-Paŭlio]]) * Financa direktoro: Daniely Silva ([[San-Paŭlio]]) * 1-a fiska konsilanto: Eduardo Garcia ([[Suda Rio-Grando]]) * 2-a fiska konsilanto: Guilherme Campos ([[Norda Rio-Grando]]) * 3-a fiska konsilanto: Lídia dos Anjos ([[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]]) * Vica fiska konsilanto: Lucas Tranquilino ([[Paraibo]]) === Estraro 2020-2022 === La estraro elektita okaze de la 1-a Brazila Reta Esperantista Junulara Kongreso por la oficperiodo 2020-2022: <ref>[http://bejo.esperanto.org.br/sobre/ la estraro 2020-2022], alirita 2021-03-26</ref> * Prezidanto: [[Querino Neto]] * Vicprezidanto: Tamiris Queiroz * Sekretario pri dokumentoj: Luana de Mello * Sekretario pri membreco: Bruna Brasil * Sekretario pri organizoj: Euleax Pereira * Kasisto: Émerson dos Santos * Financa direktoro: Allan Argolo * Ĝenerala direktoro: Miguel Bento * 1-a fiska konsilanto: Raissa Lizieri * 2-a fiska konsilanto: Helena Truzzi * 3-a fiska konsilanto: Gustavo Costa * Vica fiska konsilanto: Lidia dos Anjos === Estraro 2018-2020 === * Prezidanto: [[José Querino de Macedo Neto]] * Vicprezidanto: Karina Oliveira * Sekretario: Luana Mello * Kasisto: Emerson Santos * 1-a fiska konsilanto: Marcionilo Vasconcelos * 2-a fiska konsilanto: Allan Argolo * 3-a fiska konsilanto: Julio Raiol * Vica fiska konsilanto: Marton Paulo === Estraro 2016-2018 === * Prezidanto: [[Juliana Evandro]] * Vicprezidanto: Sarah Monteiro * Sekretario: [[José Querino de Macedo Neto]] * Kasisto: Allan dos Santos Argolo. * 1-a fiska konsilanto: Lucas Barbosa da Silva * 2-a fiska konsilanto: Pedro Freitas * 3-a fiska konsilanto: Vinicius Pereira === Estraro 2014-2016 === * Prezidanto: [[Fernando Maia Jr.]] * Sekretario: Anna Lobo de Carvalho * Kasisto: Allan Argolo * 1-a fiska konsilanto: Rafael Zerbetto * 2-a fiska konsilanto: Matheus Pereira * 3-a fiska konsilanto: Juliana Evandro === Estraro 2012-2014 === * Prezidanto: [[Rafael Henrique Zerbetto]] * Sekretario: Ricardo Dias Almeida - Anna Lobo de Carvalho * Kasisto: [[Fernando Maia Jr.]] * 1-a fiska konsilanto: Eveline Paula * 2-a fiska konsilanto: Allan Argolo * 3-a fiska konsilanto: Josiel Reis * Vica fiska konsilanto: [[Euleax Elias Gonçalves de Lima Pereira]] === Estraro 2010-2012 === * Prezidanto: Roger de Castro Gotardi * Sekretario: Ricardo Dias Almeida * Kasisto: [[Fernando Maia Jr.]] * 1-a fiska konsilanto: Joyce Campos * 2-a fiska konsilanto: Jimes Vasco Milanez * 3-a fiska konsilanto: Murilo César Ferreira * Vica fiska konsilanto: Leandro Freitas === Estraro 2008-2010 === * Prezidanto: Leandro Moreira * Sekretario: Felipe Queiroz * Kasisto: Rafael Lins - Fernando Maia * 1-a fiska konsilanto: [[Raoni Sousa]] * 2-a fiska konsilanto: Ricardo Dias Almeida * 3-a fiska konsilanto: Rodrigo de Sousa Cyrino * Vica fiska konsilanto: Roberto Rodrigues Souza   === Estraro 2006-2008 === * Prezidanto: Felipe Queiroz * Sekretario: Damiana Brito * Kasisto: Rosa Maria Matos * 1-a fiska konsilanto: Raoni Sousa * 2-a fiska konsilanto: [[Rogener Pavinski]] * 3-a fiska konsilanto: Ricardo Dias Almeida * Vica fiska konsilanto: Fernanda Bela Gontijo           === Estraro 2004-2006 === * Prezidanto: Isis Okabe Piton * Sekretario: [[Rogener Pavinski]] * Kasisto: Rodrigo de Méo * 1-a fiska konsilanto: Advalk Ferreira * 2-a fiska konsilanto: Ariadene Figueiró * 3-a fiska konsilanto: Roger Gotardi * Vica fiska konsilanto: Aron Akhnaton Medeiros === Estraro 2002-2004 === * Prezidanto: Cassius Desconsi * Sekretario: Isis Okabe Piton * Kasisto: Ingried Müller * 1-a fiska konsilanto: Roger Gotardi * 2-a fiska konsilanto: Bruno Longo * 3-a fiska konsilanto: Leandro Matzenbacher * Vica fiska konsilanto: Molina Milanez === Estraro 2000-2002 === * Prezidanto: Isacir Andreoni * Vicprezidanto: Rodrigo Follador * Unua Sekretario: Leonardo Janz * Dua Sekretario: Igor Pacheco * Unua Kasisto: Carlos Eduardo de Oliveira * Dua Kasisto: Marcos Carreira === Estraro 1998-2000 === * Prezidanto: Carlos Eduardo de Oliveira * Sekretario: Maximilian Moraes Cid * Kasisto: Reinaldo Marcelo Ferreira === Estraro 1996-1998 === * Prezidanto: Cláudio M. Zaina * 1-a Sekretario: Reinaldo Marcelo Ferreira * 2-a Sekretario: Carlos Eduardo de Oliveira * 1-a Kasisto: Maximilian Moraes Cid * 2-a Kasisto: [[James Rezende Piton]] === Estraro 1992-1994 === * Prezidanto: Amilton Jorge da Costa Reis * Vicprezidanto: [[Wagner Lopes]] * Sekretario: Maria Aparecida Barbato Frazão Vital * Vicsekretario: Antônio Moreira Filho * Vickasisto: José Archângelo Olivatto [...] === Estraro 1969-1971 === * Prezidanto: José Mário Marques * Ĝenerala Sekretario: Carlos Lima Melo * Kasisto: Iraci Sales Nobre * Vicprezidanto (Nordo kaj Nordoriento): Roberto Passos Nogueira * Vicprezidanto (Oriento): Manoel Floro * Vicprezidanto (Suda Regiono): Marcelo Engrádia Garcia * Vicprezidanto (Centra Regiono): Waldir Antônio Silvestre === Fondintoj (1967-1968) === * Prezidanto: [[Ĝermolisto de brazilaj esperantistoj|Francisco Stefano Weschler]] * Ĝenerala Sekretario: [[Paulo Sérgio Viana]] * Kasisto: [[Aloísio Sartorato|Aloisio Sartorato]] * Vicprezidanto (Nordo kaj Nordoriento): [[Roberto Passos Nogueira]] * Vicprezidanto (Suda Regiono):Wilson Ferreira Martins * Vicprezidanto (Centra Regiono): Umberto Ferreira == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Brazila Esperantista Junulara Organizo]] 7jwj18a5x7ieke3cx1iwngwx1en7jq8 0 623983 9366306 9145375 2026-05-04T06:55:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366306 wikitext text/x-wiki La '''Ajĥmanetoj''' ({{lang-en|Little Eichmanns}}) estas partoprenantoj en la socio kies agoj, kvankam individue ŝajne sendanĝeraj eĉ al ili mem, kolektive kreas detruajn kaj malmoralajn sistemojn, pri kiuj ili estas efektive kunkulpaj. La nomo venas de [[Adolf Eichmann]], [[Naziismo|nazia]] burokrato, kiu senemocie helpis direkti la [[Holokaŭsto]]n. La uzo de "Ajĥmano" kiel pratipo radikas en la ideo de [[Hannah Arendt]] pri la "banaleco de la malbono".<ref name="Busk">{{Citaĵo el gazeto|url=https://cpb-us-e1.wpmucdn.com/blogs.uoregon.edu/dist/d/3851/files/2014/05/Busk_PHILmatters_2014-1k7bbxr.pdf|titolo=Sleepwalker: Arendt, Thoughtlessness, and the Question of Little Eichmanns|alirdato=2018-06-23|familia nomo=Busk|persona nomo=Larry|dato=2015-07-31|gazeto=Social Philosophy Today|volumo=31|COI=10.5840/socphiltoday201573023}}</ref> Laŭ Arendt en ŝia 1963-a libro ''Eichmann en Jerusalemo'', Eichmann dependis de propagando prefere ol pensi por si kaj efektivigis naziajn celojn plejparte por antaŭenigi sian karieron. Ĉe sia proceso li ŝajnis havi ordinaran kaj banalan personecon, kvankam li montris nek [[kulposento]]n nek [[malamo]]n. Ŝi sugestis ke tio plej okulfrape senkreditigas la ideon, ke la naziaj krimuloj estas [[Psikopatio|psikopataj]] kaj fundamente malsamaj ol ordinaraj homoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Eichmann in Jerusalem|familia nomo=Arendt|persona nomo=Hannah|dato=1977|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Penguin Books}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ahvalnews.com/node/390|first=Umut|last=Özkırımlı|authorlink=Umut Özkirimli|title=On the Banality of Evil and 'Little Eichmanns'|publisher=[[Ahval]]|date=October 31, 2017|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-11-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180624092900/https://ahvalnews.com/node/390|arkivdato=2018-06-24}} {{Citaĵo el la reto |url=https://ahvalnews.com/node/390 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2018-11-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180624092900/https://ahvalnews.com/node/390 |arkivdato=2018-06-24 }}</ref> La ideo, ke la koncepto ĝuste priskribas Adolf Eichmann, la plejparton de nazioj, aŭ la plejparton de tiuj, kiuj laboras sub tiaj reĝimoj, estas kritikata de tiuj, kiuj argumentas, ke Eichmann kaj la plejparto de nazioj fakte estis profunde ideologiaj kaj ekstreme [[Antisemitismo|antisemitaj]], kun Eichmann aparte obsedata pri la judoj ekde juna aĝo.<ref>for example, see {{Citaĵo el gazeto|url=https://philarchive.org/archive/JASAWA|titolo=Are We All Little Eichmanns?; The Killing Compartments: The Mentality of Mass Murder, Author: Abram de Swann New Haven, CT: Yale University Press, 2015, 332 pp|familia nomo=Jason|persona nomo=Gary J|dato=2015-08-17|gazeto=Philisophia|volumo=44.1|COI=10.1007/s11406-016-9694-y}}</ref> La germana politika sciencisto [[:de:Clemens Heni|Clemens Heni]] eĉ diras, ke la esprimo "bagateligas la Holokaŭston".<ref>{{cite journal|title=Secondary Anti-Semitism:From Hard-core to Soft-core Denial of the Shoah|first=Clemens|last=Heni|journal=Jewish Political Studies Review|volume=20, No. 3/4|date=Fall 2008|page=82}}</ref> La esprimo estis atribuita al la [[Anarki-primitivismo|anarcho-primitivist]] verkisto [[John Zerzan]] el ties eseo ''"Whose Unabomber?''" verkita en 1995. Tamen ĝi "certe estis ofte uzata jam en la 1960-aj jaroj", ĉar oni konas diversajn antaŭajn ekzemplojn.<ref>{{cite book|first=Barbara Alice|last=Mann|chapter=And Then They Build Monuments to You|editor-last=Churchill|editor-first=Ward|title=Wielding Words Like Weapons: Selected Essays in Indigenism, 1995–2005|publisher=PM Press|date=February 26, 2017}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Whose Unabomber?|title=Running on Emptiness: The Pathology of Civilisation|first=John|last=Zerzan|publisher=Feral House|location=Los Angeles|year=2002|origyear=1995|isbn=0-922915-75-X|url=http://www.insurgentdesire.org.uk/whoseunabomber.htm|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318160658/http://www.insurgentdesire.org.uk/whoseunabomber.htm|archivedate=2009-03-18}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230614033622/http://www.insurgentdesire.org.uk/whoseunabomber.htm |date=2023-06-14 }}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Schizophrenic Germany|familia nomo=Dornberg|persona nomo=John|jaro=1961|eldoninto=MacMillan|paĝo=52}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Live|first=Anne|last=Sexton|authorlink=Anne Sexton|date=1967|title=[[Live or Die (book)|Live or Die]]|isbn=978-0395081808}}</ref><ref name="pentagon">{{cite book|title=The Pentagon of Power: The Myth of the Machine, Vol. II|last=Mumford|first=Lewis|authorlink=Lewis Mumford|year=1970|publisher=[[Harcourt (publisher)|Harcourt Brace Jovanovich]]|location=[[New York City]]|isbn=0-15-163974-4|page=279}}</ref> Ĝi eminentiĝis en la usona politika kulturo plurajn jarojn post la atakoj de la 11-a de septembro 2001, kiam polemiko rezultis pro la 2003-a libro ''On the Justice of Roosting Chickens'', kiu reeldonis simile titolita eseo, kiun Ward Churchill verkis tuj post la atakoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A76-2005Feb4.html|titolo=Professor Under Fire For 9/11 Comments: Free Speech Furor Roils Over Remarks|familia nomo=Reid|persona nomo=T.R.|dato=2005-02-5|eldoninto=Washington Post}}</ref><ref name="DailyCamera050201">{{cite web|url=http://www.commondreams.org/cgi-bin/print.cgi?file=/headlines05/0201-05.htm|title=Ward Churchill Statement|authorlink=Ward Churchill|first=Ward|last=Churchill|work=[[Daily Camera]]|date=February 1, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130601114914/http://www.commondreams.org/cgi-bin/print.cgi?file=%2Fheadlines05%2F0201-05.htm|archivedate=1 June 2013|accessdate=5 August 2015|deadurl=yes|df=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-11-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130601114914/http://www.commondreams.org/cgi-bin/print.cgi?file=%2Fheadlines05%2F0201-05.htm|arkivdato=2013-06-01}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=On the Justice of Roosting Chickens: Reflections on the Consequences of U.S. Imperial Arrogance and Criminality|familia nomo=Churchill|persona nomo=Ward|dato=2003-11-1|eldoninto=AK Press|ISBN=978-1902593791}}</ref><ref>{{cite journal|title=Academic freedom and antiwar dissent in a democratic idiom|first=Robert L.|last=Ivie|journal=College Literature|volume=33.4|date=Fall 2006|publisher=Johns Hopkins University Press|quote=Churchill was made notorious for views he expressed on 9/11 about the culpability of Americans, including the victims of the terrorist attacks at the World Trade Center and the Pentagon, whom he labeled 'little Eichmanns' rather than innocent civilians. When this provocative label was brought into focus three years later, in the superheated context of a coordinated and persistent national assault on academic freedom by the politically ascendant right, it prompted a rebuke of Churchill in a formal resolution passed by the Colorado House of Representatives and a call by the state's governor for Churchill to resign his position as professor of ethnic studies at the University of Colorado. The attack on Churchill motivated in turn a university investigation that concluded Churchill was operating within his right of free speech but should be investigated further for related charges of plagiarism and misrepresentation of his Native-American ethnicity.}}</ref><ref>{{cite journal|title=Disingenuous controversy: responses to ward Churchill's 9/11 essay|first1=John|last1=Fritch|first2=Catherine Helen|last2=Palczewski|first3=Jennifer|last3=Farrell|first4=Eric|last4=Short|journal=Argumentation and Advocacy|volume=42.4|date=Spring 2006}}</ref> En la eseo, Churchill uzis la esprimon por priskribi teknokratojn laborantajn en la ''[[World Trade Center]]''.<ref name="chickens">{{cite journal|title='Some People Push Back': On the Justice of Roosting Chickens|first=Ward|last=Churchill|journal=Pockets of Resistance|volume=20|date=September 2001|url=http://www.kersplebedeb.com/mystuff/s11/churchill.html|accessdate=August 5, 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-11-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20060701115406/http://www.kersplebedeb.com/mystuff/s11/churchill.html|arkivdato=2006-07-01}}</ref> == Vidas ankaŭ == * [[Respondec-difuzo]] * [[Milgram-eksperimento]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{ĝermo|sociologio}} [[Kategorio:Frazoj]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Konformismo]] [[Kategorio:Pejorativoj]] 1wxya5eff781zzqchjuofshr63tc324 0 624695 9365966 9365686 2026-05-03T14:04:36Z RG72 11847 9365966 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:50, 4 apr. 2026 (UTC)}} [[Dosiero:Evening - Applying handcuffs.PNG|eta|350px|Pentraĵo de [[Aleksander Sochaczewski]] priskribanta la aplikadon de pied-katenoj en siberia puntendaro.]] '''Katorgo''' aŭ '''Katorga''' aŭ '''Bagno''' aŭ '''Punlaborejo''' ({{lang-ru|каторга}}; IPA: [ˈkatərgə]; el mezepoka kaj [[moderna greka]]: katergon, κάτεργον, "ŝipeto aŭ ŝipkuirejo") estis sistemo de [[punlaboro]] en la [[Rusa Imperio]]<ref>[https://www.bucknell.edu/x17601.xml Russian History,] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181128075233/https://www.bucknell.edu/x17601.xml |date=2018-11-28 }} Bucknell University, 2008.</ref> kaj poste en [[Sovetunio]]. Prizonuloj estis senditaj al malproksimaj punkolonioj en ampleksaj neloĝataj areoj de [[Siberio]] kaj de la [[Rusia Malproksima Oriento]] kie voluntulaj setlantoj kaj [[laboristo]]j estis neniam disponeblaj en sufiĉaj kvantoj. La prizonuloj devis plenumi devigan laboron sub akraj [[laborkondiĉoj]]. Tio formis parton de la [[historio de Rusio]] kaj de la [[historio de Sovetunio]]. Multaj gravuloj estis kondamnitaj al tia puno kaj multaj el ili ne povis reveni, inter kiuj multaj [[esperantisto]]j. == Markado == Punlaboruloj estis malfacile kontroleblaj de malmulta gardistaro, ofte fuĝis kaj estis malfacile identigi kaj kapti ilin pro manko de portretoj (ekzistis nur vortaj priskriboj), vasteco de areoj kaj malabundo de siberia loĝantaro, kiu ofte simpatiis al la fuĝintoj. Pro tio oni aplikis diversajn tipojn de markado, kies celo estis elstarigi la punlaborulojn. Tradicie oni brulmarkis la punlaborulojn per surskriboj kiel "krimulo" ({{lang-ru|вор}}) ks. La deviga brulmarkado estis nuligita en 1863<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Тобольский острог |lasta = Риве |unua = З. Э. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Вектор-Бук |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 978-5-91409-417-8 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 38 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Foje oni elŝiris iliajn nazotruojn per tenajloj (tio estis parto de verdikto). Eĉ post ĉesigo de tiaj metodoj oni plu razis la kapojn de la punlaboruloj tiel, ke duono de la kapo estis komplete senhara. Sur vestoj ofte aperis [[karoo]]j aŭ la vestoj konsistis el pecoj de malsamkolora ŝtofo. Punlaboruloj klopodis forigi la markojn per diversaj manieroj. Origine oni detruis ilin per [[vitriolo]] kaj bruligita [[kalko]], sed restis blankaĵoj kaj grandaj cikatroj. En Nerĉinsko oni kaŭzis inflamojn kun puso, metante sur la vangojn [[ordinara pulsatilo|ordinaran pulsatilon]] kaj sur la frunton [[tindro]]n (poste oni anstataŭigis ĝin per [[arĝenta nitrato]]). Meze de la 19-a jarcento pli vaste estis uzata [[akra ranunkolo]], ofte kreskanta en malliberejaj kortoj. Oni verŝis bolantan akvon sur la markitan lokon kaj poste metis por duonhoro tiun ĉi planton; se aperis forta inflamo, oni mildigis ĝin per kazeo. Tiu ĉi metodo ebligis komplete forigi la markojn, kiuj aspektis kvazaŭ spuro de bolakva vundo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 140 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Vojo == La vojo de malliberuloj al punlaborejoj kaj ekzilejoj en Siberio tradicie komenciĝis en Moskvo, de kie ĉiusemajne eekmarŝis subgarde grupo de punlaboruloj ({{l-ru|партия}}). Ili marŝis piede, nur plej kadukaj, grave malsanaj kaj infanoj malpli ol 12 jarojn aĝaj rajtis veturi sur ĉaroj. La vojo okupis kutime pli ol unu jaron. Oni marŝi en katenoj sur la pideoj kaj foje sur la manoj. {{Citaĵo |teksto = Marŝas la grupo en senŝanĝa, iam desegnita kaj por ĉiam fiksita ordo: antaŭe ezkil-punlaboruloj en katenoj, meze ekzil-setlantoj, sen katenoj piedaj, sed kroĉitaj je la manoj al ĉeno po kvarope; post ili, ankaŭ kroĉitaj je la manoj al ĉeno, marŝas ekzilataj al punlaboro virinoj, kaj je la fino neevitebla ĉara trajno kun malsanuloj kaj bagaĝo, kun edzinoj kaj infanoj, sekvantaj la edzojn kaj patrojn al setlado. Flanke kaj malantaŭe marŝas neeviteblaj gardosoldatoj kaj rajdas gardokozakoj. |aŭtoro = Sergej Maksimov |verko = Siberio kaj punlaboro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 25 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Идет партия в неизменном, раз нарисованном и навсегда установленном порядке: впереди ссыльно-каторжныѳ в кандалах, в середине ссыльно-поселенцы, без оков ножных, но прикованные по рукам к цепи, по четверо; сзади их, также прикованные по рукам к цепи, идут ссылаемые на каторгу женщины, а в хвосте неизбежный обоз с больными и багажем, с женами и детьми, следующими за мужьями и отцами на поселение. По бокам и впереди и сзади идут неизбежные конвойные солдаты и едут отрядные конвойные казаки. }} Rusa pentristo Valerij Jakobi penis pentri malliberulan grupon sekvantan al Siberio nature, sed, laŭ opinio de Sergej Maksimov, malgraŭ ĉiuj klopodoj malsukcesis. Post ekvidi lin arestantoj ĉiam ordigis sin kaj iĝis similaj al laŭorde marŝanta soldata trupo, do la pentristo estis devigita krei bildon sufiĉe fantazian kaj malproksiman de realo<ref name="Maksimov1-26">{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 26 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Propra mono de malliberuloj estis konfiskata en gubernia administracio ({{l-ru|губернская администрация}}) kaj sendata al la Tobolska Administracio pri Ekzilitoj ({{l-ru|Тобольский приказ о ссыльных}}). Por akiri monon estis uzataj diversaj friponaĵoj. Kelkajn verstojn antaŭ ĉiu gubernia ĉefurbo renkonte al malliberula grupo kutime venis komizo kaj proponis aĉeti varmajn vestojn de malliberuloj. La prezoj estis modestaj, sed plej ofte malliberuloj akceptis ĉar tio donis al ili kontantan monon dum la vestojn poste eblis denove peti ĉe aŭtoritatoj, argumentante ke ili estis ŝtelitaj. Dume negocisto, ricevinte de komizo la vestojn, vendis ilin denove al la ŝtato, ĉar kutime ĉion ĉi aranĝis liveranto mem, sukcesanta tiel vendi la samajn vestojn kelkfoje. Antaŭ alveno al Tobolsko oni aĉetis tiel katenojn, ĉar en la urbo ili ĉiam estis anstataŭigataj per tiuj lokaj kaj neniu kontrolis fordonon de la malnovaj. Oficiro, akompananta la grupon, komplicis la aferon. Ĝenerale la korupto estis totala: malliberuloj pagis ĉion ekde unuaj paŝoj, jam en Moskvo ili paŝis por ke oni konduku ilin laŭ plej riĉaj kaj homoplenaj stratoj, malrapide, kun tamburado<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 20–25 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭvoje malliberuloj almozis, kio estis permesata. En Eŭropa Rusio ili marŝis silente tra setlejoj kun etenditaj manoj dum gardistoj tamburis. En Siberio ili kantis specifan kanton "La Favorkora" ({{l-ru|Милосердная}}), formiĝintan komence de la 19-a jarcento<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 3–10 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {| !Originala teksto: !Laŭvorta traduko: |- |'''Милосердная''' Милосердые наши батюшки, Не забудьте нас, невольников, Заключенных, — Христа-ради! — Пропитайте-ка, наши батюшки, Пропитайте нас, бедных заключенных! Сожалейтеся, наши батюшки, Сожалейтеся, наши матушки, Заключенных, Христа-ради! Мы сидим во неволюшке — Во неволюшке: в тюрьмах каменных, За решетками за железными, За дверями за дубовыми, За замками за висячими. Распростились мы с отцом, с матерью, Со всем родом своим — племенем | style="vertical-align: top;" |'''La Favorkora''' Favorkoraj niaj paĉjoj, Ne forgesu nin, malliberulojn, Prizonulojn, — je la nomo de Kristo! — Nutru nin, niaj paĉjoj, Nutru nin, kompatindajn prizonulojn! Kompatu, niaj paĉjoj, Kompatu, niaj panjoj, Prizonulojn, je la nomo de Kristo! Ni estas en mallibero — En mallibero: en prizonoj ŝtonaj, Malantaŭ kradoj feraj, Malantaŭ pordoj kverkaj, Malantaŭ seruroj pendaj. Adiaŭis ni la patron, la patrinon La tutan familion nian — la genton. |} Ili konsideris ĝin pli efika ol la tamburado, ĉar ĝi trafis la korojn dum la tamburo estigis nur mekanikajn laŭtajn sonojn. Post ricevi la almozon, malliberuloj dankis: {| !Originala teksto: !Laŭvorta traduko: |- |'''Милосердная''' Должны вечно Бога молить, Что не забываете вы нас, Бедных, несчастных невольников! | style="vertical-align: top;" |'''La Favorkora''' Ni devas eterne dion preĝi, Ke ne forgesas vi nin, Kompatindajn, malfeliĉajn malliberulojn! |} {{Citaĵo |teksto = La urbo [[Vladimir (urbo)|Vladimiro]] [...] inter ĉiuj urboj estas la plej malbona: la almozo venis malgranda. [[Vjazniki]] estas pli bona ol Vladimiro, sed ankaŭ ne senavara. [[Niĵnij Novgorod]] estas pli bona ol Vjzaniki, sur bazaro en Niĵnij Novgorod la ofero estas granda. Kaj mankas urboj pli riĉaj kaj por nia arestanta gento pli korfavoraj ol vilaĝo [[Liskovo]], urbo [[Kazano]], [[Kunguro]], [[Jekaterinburgo]], [[Tjumeno]], kaj ĉio ĉi pro tio ke en tiuj ĉi urboj multe da [[malnovrituloj]] loĝas. La almozojn ili ne avaras... |aŭtoro = Sergej Maksimov |verko = Siberio kaj punlaboro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 19 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Владимир-город [...] всех городов хуже: подаяние сходило малое. Вязники Владимира лучше, но тоже не из щедрых. Нижний Вязники перехвастал, на Нижнем Базаре жертва большая. И нету городов богаче и к нашему брату арестанту сердобольнее, как Лысково село, Казань-город, Кунгур, Екатеринбург, Тюмень, а все от того, что в городах этих староверов много живет. На подаяния они не скупятся... }} En Tjumeno dum Kristnasko kaj Pasko almozoj estis tiom abundaj, ke arestantoj pagis al gardoficiro por ne tuj marŝi plu, sed resti iom pli en la urbo por trankvile manĝi ĉion donacitan<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 22 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La arestantoj konsideris Siberion pli komforta kaj favora al ili, argumentante ke tie ili estas traktataj kiel malfeliĉuloj, la reĝimo estas pli milda. En Rusio ili devis subteni la katenojn per ŝelkoj, kiujn oni metis sur la kolon kaj ŝultrojn, kio estis granda ŝarĝo. En Siberio ili konektis la katenojn al la zono, kio estis malpli peze<ref name="Maksimov1-26"/>. Virinoj estis sendataj al Siberio plejparte pro ekbruligoj kaj infanmurdoj. Ĝis Tobolsko ili iris kune kun la viroj, kio ebligis rilatojn, inkluzive seksajn. Kontraŭ pago gardistoj permesis al paroj veturi sur ĉaroj kune, do foje sur la sama ĉaro samtempe amoris po 3 aŭ 4 paroj. Proksimecon de virinoj profitis ankaŭ gardistoj. Virinoj uzis la samajn rimedojn por proksimiĝi al viroj. Se ne eblis aranĝi tion laŭvoje, arestantoj subaĉetis kuracistojn aŭ gardistojn por resti en malsanulejo kaj trovi virinojn tie. Plej ofte temis pri rilatoj provizoraj, sed foje punlaboruloj kreis parojn, kutime sen oficiala geedziĝo, ofte limigita (dumvivaj punlaboruloj rajtis geedziĝi nur post 11 jaroj). Ĝis Tobolsko la geedziĝoj estis malpermesitaj, sed jam en Tobolsko arestintoj iris al la malliberula administracio por peti geedzigi ilin aŭ almenaŭ sendi al la sama gubernio<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 22–29 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En Tjumeno la malliberuloj havis ripozon ({{l-ru|растах}}) en la plej granda malliberejo laŭ la tuta vojo. Sekvis Tobolsko kie la Tobolska Administracio pri Ekzilitoj klasifikis ilin, elektis finajn destinejojn, eldonis respektivajn paperojn ktp. La [[Tobolska prizono]] en krimula mondo estis konsiderata la ĉefurbo kaj servis kiel universitato, kie la malliberuloj estis akirantaj novajn spertojn kaj sciojn. {{Citaĵo |teksto = En lia sako aperas du ĉemizoj, du pantalonoj; sur la ŝultroj aperas nova ''armjak'' [longa mantelo] — ''zipun'' [senkoluma kaftano] el dika griza drapo, kun flavaj aŭ ruĝa aso kaj duo surdorse, kaj kun samlana parenco — pantalono, surpiede — nek botegoj, nek galoŝoj — ŝuoj de siberia invento kaj gusto, simplaj sed mallongdaŭraj, aŭ ''koti'', do botetoj, farĉitaj per papero. Vintre liaj moveblaj posedaĵoj eĉ pli kreskas pro postuloj de la severa lando: surŝultre — aroma ''tulup'' [longa vintra supra vesto], surmane pugnogantoj kaj ''golici'' [ledaj pugnogantoj], surpiede drapaj peidvindoj, surkape ''triorelumo'' [triklapa kapvesto] — la malbela ĉapo simila al [[baŝliko]], kiun oni ŝatas survoje, en foraj lokoj de Rusio, maljunuloj-pastroj kaj komercantaj kamparanoj. Somera ŝtata ĉapo el griza drapo sen viziero, malkaŝanta la nukon kaj la orelojn, transformas la arestanton je birdotimigilo. |aŭtoro = Sergej Maksimov |verko = Siberio kaj punlaboro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 32–33 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = В мешке у него появлялись две рубахи, двое портов; на плечах новый армяк — зипун из толстого серого сукна, с желтыми либо красными тузом и двойкою на спине, и с единошерстным родичем — штанами, а на ногах — не сапоги и не калоши — обувь сибирского изобретения и вкуса, простая, но недолговечная, либо коты, т. е. мелкие башмаки, начиненные бумагою. На зимнее время движимое имущество его еще больше возрастает в силу требований суровой страны: на плечи — душистый тулуп, на руки варежки и голицы, на ноги суконные портянки, на голову треух — ту уродливую шапку на манер башлыка, которую любят в дороге, по глухими местам России, старики-попы и торгующие крестьяне. Летняя казенная шапка из серого сукна без козырька, открывающая затылок и уши, делает из арестанта чучело. }} Arestantoj ofte vendis la vestojn por poste diri ke ili estis ŝtelitaj, ricevi respektivajn riproĉojn kaj batojn, sed fine ankaŭ novajn vestojn. Oni sukcesis vendi eĉ katenojn, interŝanĝante siberiajn katenojn pezajn je 10–12 pundoj ({{unuo|4,09–4,91|kg}}) kontraŭ pezaj je 4–5 pundoj ({{unuo|1,64–2,05|kg}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 33 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. De Tobolsko la arestantoj marŝis en apartaj grupoj: punlaboruloj, setlantoj, virinoj. Tamen ili klopodos diversmaniere miksiĝi<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 33–34 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Ili devis marŝi po 500 verstojn ({{unuo|533,4|km}}) monate, sendepende de vetero, nur printempe kaj aŭtune okazis etaj paŭzoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 64–65 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Plentaga ripozo okazis kutime post 2 tagoj. Resti pli longe estis malpermesite, oni punis pro tio gardistojn kvazaŭ pro kaŝado de fuĝintoj, do ili pelis malfortiĝintajn arestantojn plu. Al Tobolsko ili venis grandparte malsanaj — viroj kun reŭmataj malsanoj, virinoj kun tiuj gineokologiaj, do la administracio klasifikis ilin kiel ''malkapablajn'' ({{l-ru|неспособные}}), do ne kapablajn labori kaj pagi impostojn, kiujn pro tio anstataŭ ili devis pagi kamparanaj komunumoj al kiuj ili estis devige registritaj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 68 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La itinero origine pasis laŭ la malnova Siberia landvojo, do de Vologdo al Verĥoturje, Tobolsko kaj Taro. Post kiam la landvojo ŝoviĝis suden, la arestantoj ekmarŝis pli mallongan vojon de Permo al Jekaterinburgo kaj Tjumeno, tamen poste iris norden al Tobolsko, kie troviĝis la Administracio pri Ekzilitoj, kaj de tie al Taro, tra nordaj areoj, malmulte loĝataj kaj longigante la itineron. Post transloko de la administracio al Tjumeno la vojo rektiĝis. Meze de la 19-a jarcento en ĝi estis 60 etapejoj ({{l-ru|этап}}) kaj 64 duonetapejoj ({{l-ru|полуэтап}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 68–71 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fuĝoj laŭvoje okazis malofte, ĉar tiukaze la oficiro perdis sian jaran salajron, do li venĝis la restintajn arestintojn per plej severa traktado. Pro tio ili mem malpermesis la fuĝojn kaj foje eĉ helpis trovi kaj puni la fuĝintojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 72 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1824–1832 setlantoj estis marŝantaj alkroĉitaj per mankatenoj al fera stango, sed tio estis malkomforte, ĉar la arestantoj havis malsaman altecon, konstanta frotado de la manoj kaŭzis frotvundojn kaj edemojn, ne eblis survesti pugnogantojn sur la alkroĉitajn manojn kaj la feraĵo estis malvarmega. La suboficiro ne rajtis laŭvoje malfermi seruron, kiu troviĝis fine de la stango, malfermota de oficiro post alveno al la fina punkto; ŝlisilo troviĝis en sigelita ŝranko. Do dum semajnoj la aarestantoj, kroĉitaj al la stango, ne povis disiĝi. La komandestro de la Aparta Korpuso de Interna Gardo Pjotr Kapceviĉ kreis specialan mankatenon, kiu {{JULGREGDATO|13|3|1832|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis oficiale aprobita. Ekde tiam oni alkroĉis la setlantojn en mankatenoj po 3 ĝis 4 paroj al ĉeno, longa de 11 verŝokoj ({{unuo|48,9|cm}}) ĝis 1,5 arŝinoj ({{unuo|106,68|cm}}), foje po 8 aŭ 10 homoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 34–35 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La arestantoj je la unua ripozejo aranĝis aŭkcion, dum kiu dezirantoj povis aĉeti komercon pri manĝaĵoj, vetludoj, tabako kaj alkoholo, ktp. La aĉetinto nomiĝis ''majdanulo'' ({{l-ru|майданщик}}). Kutime oni faris aŭkciojn post veni al sekva granda urbo, do post Tobolsko sekvis Tomsko, Krasnojarsko, Irkutsko, Nerĉinsko. Mono, ricevita per tiaj aŭkcioj, estis distribuata inter la arestantoj, malpli granda parto estis gardata de grupestro ({{l-ru|староста}}) por la bezonoj de la grupo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 36–38 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En punlaborejo ''majdan'' plu ekzistis. Oni aranĝis plurajn vetludojn, de ludkartoj ĝis pedikaj konkuroj. Laŭregule, ne eblis malgajni ĉion komplete dum unu ludo — triono de la malgajnaĵoj estis redonata, same kiel ĉiuj ŝtatposedataj aĵoj (vestoj ktp). La ''vagabondo'' (profesia krimulo) havis krediton je 1,5 arĝentaj rubloj, do por li sufiĉis meti surtablen brikon aŭ sian pugnon anstataŭ vetmono kaj oni konsideris ke temas pri tiu ĉi sumo. Unufoje monate la ŝuldoj kvitiĝas, sed la vagabondo rajtis ne pagi ĝin, escepto estis nur se la majdanulo ankaŭ estis vagabondo. Se ludas unu vagabondo kontraŭ alia, li devas redoni duonon de la malgajnaĵoj kaj la malgajninto tuj pagas el tio siajn ŝuldojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 116–119 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭvoje oni ofte interŝanĝis dokumentojn tiel ke setlanto iĝis punlaborulo kun alia nomo, kion punlaborulo rekompensis per mono. La fenomento estis tiel amasa, ke oni ordonis setlantojn kiuj sin prezentis sub pseŭdonimo ({{l-ru|непомнящий}}, do ''ne memoranta'') sendi al punlaboro por 5 jaroj dum al punlaborulo en tia situacio doni 100 vergobatojn kaj aldoni pliajn 5 jarojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 44–45 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La plej severaj gardantoj estis konsiderataj soldatoj dum kozakoj estis pli mildaj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 47 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Soldatoj kutime havis familiojn, ofte ankaŭ plugeblajn terojn kaj falĉejojn, sed ili ne havis tempon kultivi ilin, ĉar ili konstante estis for, akompanante arestantojn dum ties marŝoj. Do ili luigis plejparton de siaj teroj kaj profitis ĉefe danke al neoficiala komerco, kadre de kiu ili mem kaj iliaj edzinoj vendis al arestantoj oble pli koste simplajn manĝaĵojn kaj necesaĵojn, elpostulis ŝmirponon ktp<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 66–68 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La plej estimataj en punlaborejoj estis la vagabondoj, kies vivo pasis en punlaboro kaj malliberejoj. Ili ne zorgis pri posedaĵoj, nek leĝoj, nek bonhavo, timis nenion. Rakonti pri siaj krimoj estis konsiderate maldece, sed oni estimis malliberulojn kondamnitajn al longdaŭraj kaj severaj punoj, ĉar tio supozigis gravajn krimojn. La krimoj mem estis konsiderataj parte hazardaj, parte erare aljuĝitaj, do malliberigo estis traktata kiel specifa sorto, sendependa de la volo de la malliberulo. Vagabondoj diris pri si mem: "ni manĝas almozaĵojn, ni surportas forĵetaĵojn, ni vivas per ŝtelitaĵoj" ({{l-ru|едим прошенное, носим брошенное, живём краденым}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 129–131 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Se punlaborulo ne deziris labori, li klopodis malsaniĝi. Somere li tranĉis sian korpon (kutime ĉe la peniso), metis tien haron (la sian aŭ ĉevalan) kaj post kiam aperis inflamo, li iris la hospitalo, kutime prezentante sin kiel malsanan je sifiliso. Vintre oni trapikis la vangon per pinglo de interne kaj metis la vangon al la frosto, pro kio ĝi ŝvelis kaj inflamiĝis. Alia maniero estis ŝmiri nokte la fingron per iu ajn likvaĵo kaj meti ĝin surfrosten. Sur vundojn oni metis [[ordinara pulsatilo|ordinaran pulsatilon]], kaŭzante ulcerojn. Kuracistoj sciis malkaŝi tion, tamen agnoskis ke veraj sifiliso, skobio, diversaj vunddoj kaj ulceroj estis tre ofta afero<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 137–139 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Iuj prenis matene anstataŭ manĝo kuleron da [[snuftabako]], kio kaŭzis veneniĝon kun blankiĝo de la haŭto, forta korbato, malforteco kaj naŭzo. Aliaj trinkis matene kuleron da piŝtita [[kapsiko]], kaŭzanta [[hernio]]n. Post kiam la hernio ne plu necesis, ili same matene prenis po kulero da cepa suko. Kuraĝuloj englutis arĝentaĵon kaj poste saltis ĝis apero de hernio. Por ŝajnigi surdecon oni metis en la orelon miksaĵon de herba suko, mielo kaj putra fromaĝo, kiu eliĝis prezentante formon kaj odoraĉon konvinkan por kuracisto. Por kaŭzi mallongdaŭran [[leŭkomo]]n oni prenis lignan pulvoron trovitan en arbotruetoj fare de vermoj, kaj blovis ĝin en la okuloj. Por fari [[gingivabsceso]]n oni pikis la vangon de interne (sed ne trae) kaj poste blovstreĉis la vangojn, kunpreminte la buŝon kaj nazon, ĝis la vango aspektos malsane. Por malaperigi la gingivabsceson oni trapikis la vangon de ekstere tiel ke la aero foriris. Krurajn spamojn oni kreis, faldigante la haŭton kun tendenoj sub la genuoj kaj trapikante ĝin per nadlo kun porka vilo. Por malaperigi la muskolojn de piedo ĝis la genuo, oni streĉis la kruron sub la genuo per silka ŝnuro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 140–141 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Komence de la 20-a jarcento transportado de malliberuloj de Moskvo al [[Tobolsko]] okupis unu monaton kaj okazis laŭ itinero: Moskvo – [[Niĵnij Novgorod]] – [[Permjo]] – [[Jekaterinburgo]] – [[Tjumeno]] — Tobolsko. De Niĵnij Novgorod al Permjo oni veturis laŭ [[Volgo]], poste ĝis Jekaterinburgo laŭ [[Kamo (rivero)|Kamo]] kaj de Tjumeno marŝis al Tobolsko piede 13 tagojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Тобольский острог |lasta = Риве |unua = З. Э. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Вектор-Бук |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 978-5-91409-417-8 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 184 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Punlaborejo == Post alveno al punlaborejo (fabriko, ŝaĥto, konstruejo ks) la punlaborulo estis klasifikita kiel ''testato'' ({{l-ru|испытующийся}}). Tiu ĉi kategorio loĝis en kazernoj, sen katenoj sed atente kontrolataj de gardistoj, manĝis en sia komunumo ({{l-ru|артель}}). Somere la plej bonkondutaj estis liberigataj por kultivi legomejojn. Ripozon ili havis en destinitaj tagoj. Se ili kondutis bone, oni transigis ilin je la kategorio "moderuloj" ({{l-ru|воздержные}}) — ili rajtis loĝi en propraj domoj, havi kampojn, falĉejojn kaj pli aĝaj povis havi barbojn. Se ili kondutis malbone, oni klasifikis ilin al "malmoderuloj" ({{l-ru|невоздержные}}) — ili loĝis katenitaj por du monatoj en kazernoj. La plej neregeblaj, perfortemaj, ofte fuĝintaj ks estis klasifikataj kiel "nekorektebluloj" ({{l-ru|неисправимые}}) — ili loĝis katenitaj por ses monatoj en kazernoj, nokte estis enŝlosataj, laboris gadritaj de militistoj kaj havis duonkapon razita. Se post duonjaro ilia konduto pliboniĝis, ili povis transiri al la "testatoj", se ili plu fikondutis, oni povis sendi ilin al montofabrikoj de [[Nerĉinsko]]. La malmoderuloj kaj nekorektebluloj ne ricevis monon pro sia laboro, ĝi estis uzata de estraro por aĉeti vestojn por ili<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 250–253 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En Nerĉinsko laŭ reguloj ĝismortaj arestantoj de la 1-a kategorio devis resti en prizono 8 jarojn. Kondamnitaj al punlaboroj por 15 ĝis 20 jaroj (1-a kategorio) restis en prizono 4 jarojn, kondamnitaj por 12 ĝis 15 jaroj (2-a kategorio) restis en prizono 2 jarojn, kondamnitaj al 6 ĝis 8 jaroj — 1,5 jaron, kondamnitaj por 4 ĝis 6 jaroj — 1 jaron. Se dum la restado en prizono ili plibonigis sian konduton, oni klasifikis ilin kiel "korektiĝantaj" ({{l-ru|исправляющиеся}}). Punlaboruloj de la 1-a kategorio post 3 jaroj (tiuj de la 3-a kategorio — post 1 jaroj) povis ricevi permeson loĝi en laboristaj aŭ eĉ propraj domoj, sed tio dependis de ilia estraro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 253–254 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En la plej ekstremaj kazoj, la miskondutaj punlaboruloj estis ĉenataj al ĉarumoj aŭ muro. La plej terura estis konsiderata ĉenado al muro, ĉar tio signifis solulan malliberigon. Kutime ĝi daŭris ĝis 5 jarojn, sed foje ĝis 10. Ili ne laboris, kvankam ofte petegis eblecon plenumi la plej pezajn laborojn nur por eliri la ĉelon. Post fini tiun ĉi punperiodon ili estis translokataj al kazernoj, kie ili restis poreterne piedkatenitaj, ankaŭ senlabore. Kelkfoje oni provis anstataŭigi la murĉenadon per restado en malluma kelo, sed la arestantoj petis reĉenigi ilin al la muro sed en lumata ĉambro. La ĉeno kutime estis 3 arŝinojn ({{unuo|213,36|cm}}) longa, la piedkatenoj 5,5 pundoj ({{unuo|2,25|kg}}). Ĉambroj de la murĉenitoj estis la plej puraj kaj prizorgita, ĉar ilia purigado kaj beligado estis la sola uzebla aktivado de iliaj loĝantoj. La plej nekorekteblaj ricevis al la manoj ankaŭ feran folion nomitan "vulpo" ({{l-ru|лиса}}), kiu estis 1,5 pudojn ({{unuo|24,57|kg}}) peza kaj malebligis eĉ marŝi tra la ejo — tiaj malliberuloj ege malofte postvivis sian puntempon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 259–264 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Ekzistis ankaŭ sekretaj arestantoj, kiuj ĉiam restis en apartaj keloj kaj eĉ kaze de plej grava malsano ne rajtis forlasi ilin, sed estis kuracataj ene<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 266–267 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Apud punlaborejoj formiĝis grandaj setlejoj, aĉe prikonstruitaj, malriĉaj, enloĝitaj de ekzilitoj kaj eks-punlaboruloj. Kaze de ebleco ili edziĝis al virinoj el la sama medio. Tiaj kvartaloj nomiĝis kutime Terebilovka (Rabejo), Jurdovka (samnoma kartoludo), Kokuj ks. Tie funkciis kontraŭleĝaj ludejoj kaj drinkejoj, estis fabrikataj falsaj bankbiletoj kaj dokumentoj, estis vendataj oro kaj arĝento ŝtelitaj dum minado. Tiuj ĉi valormetaloj estis forsendataj per kozakoj, kies edzinoj kaj filinoj poste kaŝis ilin en arbaroj kaj serĉis aĉetantojn, kutime trapasante longan vojon de negocisto (vera aĉetanto) ĝis ties neoficialaj komisiitoj, ĉiu el kiuj forte marĉandis kaj malaltigis la prezon. Fine la oro kaj arĝento estis elterigataj, post kio profesiaj kontrabandistoj (Argunaj kozakoj kaj karimoj) transportis ĝin al mongoloj por interŝanĝi kontraŭ teo, siavice portata al Rusio kaj vendata. Foje oni faris el kontrabandaj metaloj falsajn monerojn, kies kvalito estis pli bona ol tiu de la oficiale produktitaj moneroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 267–282 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Se punlaborulo grave damaĝis sian sanon kaj ne plu povis labori kaj/aŭ kondutis sufiĉe bone, oni povis lasi lin serĉi nutradon memstare, tiaj punlaboruloj nomiĝis "nutrataj" ({{l-ru|пропитанные}}). Ili vagadis, foje laboris por iu, plejparte ŝtelis kaj friponis, ofte fuĝis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 286–292 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Fuĝoj == Laboro en la ŝaĥtoj kaj fabrikoj estis ekstreme peza, vivkondiĉoj malbonaj, vestoj kaj nutrado aĉaj. Punlaboruloj ofte fuĝis por se ne por ĉiam akiri liberon, do almenaŭ ĝui ĝin dum sufiĉe longa tempo, speciale en varma periodo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 168 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Arestanto, fuĝinta de transita prizono, ne estis aktive serĉata, sed fuĝintoj de punlaborejoj estis serĉataj kiel danĝeraj krimuloj. Post kapti ilin krom piedaj kaj manaj katenoj fojfoje oni metis sur iliajn manojn ankaŭ feran folion nomitan ''vulpo'' ({{l-ru|лиса|t=lisa}}), kiu pezis unu ĝis du pudojn (16–32 kg)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 174–176 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fuĝis oni kutime printempe aŭ somere, malofte aŭtune kaj maloftege vintre. Antaŭ ol fuĝi oni akumulis necesaĵojn en kaŝejo ({{l-ru|хоронушка}}), lerte farita en mallibereja planko aŭ muro, kaj monon kaŝitan en vestoj. Komenco de la fuĝoperiodo koincidis kun reapero de kukoloj kaj ties kantoj, do eŭfemisme oni nomis la fuĝon "iri al generalo Kukuŝkin [Kukolulo]" aŭ "iri por aŭskultu kukolajn kantojn"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 181–183 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1847–1857 en Nerĉinska distrikto de fabrikoj fuĝis {{unuo|2841}} punlaboruloj, sen kalkuli 22 virinojn kaptitajn kaj ounitajn en la fabrikoj. Je la {{dato|1|1|1859}} kiel fuĝintoj de la lastaj 11 jaroj estis registritaj 24% de la punlaboruloj kaj ekzilitoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 186 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Lokaj kozakoj kaj kamparanoj kutime helpis la fuĝintojn, parte pro kompato, parte pro bezono je laborfortoj, do oni dungis ilin kiel laboristojn kontraŭ nutrado. La fuĝintoj kutime kondutis kviete kaj maksimume evitis la konfliktojn, nur foje ŝtelante aŭ rabante ion pro ekstrema malsato kaj mizero, sed eĉ tiukaze preferante ŝtatajn posedaĵojn, ne privatajn. Pro tio la siberiaj vojoj estis konsiderataj oble pli sekuraj ol tiuj en Rusio, malgraŭ abundo de la fuĝintaj krimuloj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 196–197 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fojfoje fuĝintoj transiris limon kun la Ĉina imperio, kie kaze de kapto ili havis elekton: iĝi regatoj de la ĉina imperiestro aŭ esti fordonitaj al la Rusia imperio. Multaj elektis la unuan vojon kaj setlis en Ĉinio<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 200 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La plej danĝeraj estis konsiderataj areoj enloĝitaj de [[burjatoj]], kiuj ĉasis la fuĝintojn kvazaŭ bestojn pro ĝenerala malŝato kaj ĉefe kiel predon, kies vestojn ili profitis. "Maldika fuĝinto estas pli bona ol dika kaprino" ({{l-ru|Худенький беглый лучше доброй козы}}) diris la burjatoj, aludante ke la sovaĝa kaprino donas unu felon dum la fuĝintoj kelkajn (ĉemizo, jako, pelto ks)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 202–204 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Ĉasi ''ĝibulon'' ({{l-ru|горбач}}), kiel oni nomis la fuĝintojn pro iliaj dorsosakoj, estis tradicia okupo de burjatoj simila al la bestoĉasado. Kiel predo servis posedaĵoj de la fuĝintoj ({{l-ru|лопатина}}) kaj iliaj vestoj. Speciale lertaj kaj furiozaj homĉasantoj estis konsiderataj karimoj ({{l-ru|карымы}}) kiel oni nomis metisojn, naskiĝintaj de gepatroj unuflanke rusaj kaj aliflanke burjataj, mongolaj aŭ tungusaj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 214 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Pri tio okupiĝis ankaŭ rusaj kamparanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 210–212 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Krasnojarskon oni klopodis eviti kiel la urbon tro severan al la punlaboruloj dum Tomsko estis konsiderata sufiĉe komforta kaj milda, do la fuĝintoj ofte haltis tie por ripozi, kion akompanis ŝteloj, diboĉoj kaj murdoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 236–237 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Poste, marŝante laŭ la [[Baraba stepo]], la fuĝintoj estis malkaŝe venantaj la la setlejoj, kies loĝantoj grandparte estis posteuloj de ekzilitoj, kaj traktis ilin kompateme. Virinoj tradicie metis sur specialan breton, faritan ekstere ĉe la fenestro turnita surstraten, panon kaj aliajn manĝaĵojn. Laŭlonge de la vojoj oni plantis [[pizo]]n kaj [[rapo]]n por ke la fuĝintoj havu nutraĵojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 1 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 237–239 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == En Esperanto aperis == *'''Politika Malliberulo. Unutagaĵo dediĉita al la afero de politikaj malliberuloj en rusa regno kun speciala konsidero « la [[Katorgo]]n »'''. Eld.D-ro [[Zygmunt Marek]], [[Krakovo]]. 1912(?). {{citaĵo|[[Broŝuro]] enhavanta en dek ĉapitroj protestajn artikolojn kontraŭ la venĝonkriantaj suferoj kiujn la rusa registaro suferigas al la [[Politika malliberulo| politikaj malliberulo]]j.|[[Belga Esperantisto]] n050 (dec 1912)}} == Vidu ankaŭ == * [[Ekziligo]] * [[Gulago]] * [[Punlaboro]] * [[Tobolska prizono]] * [[Rusa mafio]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} [[Kategorio:Historio de Rusio]] [[Kategorio:Historio de Sovetunio]] [[Kategorio:Historio de Siberio]] [[Kategorio:Koncentrejo]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Laboro]] [[Kategorio:Labora juro]] 10lyftkbuayj7ack8s41pmjw11twoqc 0 627316 9366480 9128931 2026-05-04T09:33:24Z Sj1mor 12103 Memorigilo 9366480 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Shigemitsu-signs-surrender.jpg|eta|upright=1.35|Japana [[Ministro pri eksteraj aferoj|Ministro pri Eksteraj Aferoj]] Mamoru Ŝigemicu subskribas la [[Japana Dokumento de Kapitulaco|Japanan Dokumenton de Kapitulaco]] sur la usona ŝipo ''Missouri'' dum la Generalo Richard K. Sutherland rigardas, 2a de septembro, 1945.]] [[Dosiero:Surrender of Japan - USS Missouri (restored).jpg|eta|upright=1.35|Reprezentantoj de la Imperio de Japanio staras surferdeke de la usona ŝipo ''Missouri'' antaŭ la subskribo de la Dokumento de Kapitulaco.]] [[Dosiero:Surrender Plaque USS Missouri (BB-63).jpg|eta|Memorigilo]]La '''Kapitulaco de Imperia Japanio''' estis radielsendite anoncita la 15an de aŭgusto kaj formale subskribita la 2an de septembro, [[1945]], tiel finigante komplete la bataladon de la [[Dua Mondmilito]]. == Disvolviĝo == Fine de julio 1945, la [[Imperijapana Ŝiparmeo]] estis jam malkapabla fari gravajn operacojn kaj la invado de Japanio fare de la [[Aliancanoj]] estis tuj venonta. Kune kun la [[Brita Imperio]] kaj [[Respubliko Ĉinio (1912-1949)|Ĉinio]], [[Usono]] alvokis al senkondiĉa kapitulaco de la Japanaj armitaj fortoj en la [[Pocdama Deklaro]] de la 26a de julio, 1945 — la alternativo estus "tuja kaj totala detruado". Kvankam publike oni asertis intencon luktadi ĝis la plej akra fino, la estroj de Japanio (nome Suprema Konsilantaro por la Militkonduko, konata ankaŭ kiel la "Ses Granduloj") estis private farataj petoj al la ankoraŭ neŭtrala [[Sovetunio]] por peri pacon laŭ terminoj plej favoraj al [[Japanio]]. Dume, la Sovetoj estis preparantaj atakon kontraŭ la Japaniaj fortoj en [[Manĉurio]] kaj [[Japana imperialismo en Koreio|Koreio]] (aldone al [[Saĥaleno|Suda Saĥaleno]] kaj [[Kurila Insularo]]) plenume de promesoj kiujn ili estis farante sekrete al Usono kaj al [[Unuiĝinta Reĝlando]] en la [[Teherana Konferenco|Teherana]] kaj la [[Jalta Konferenco]]j. La 6an de aŭgusto, 1945, je la surloka tempo 8:15, Usono [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki|eksplodigis]] [[atombombo]]n super la japana urbo [[Hiroŝimo]]. Dekses horojn poste, la [[Usona Prezidento]] [[Harry S. Truman]] alvokis denove al Japana kapitulaco, avertante ilin "atendi ruinigan pluvon el la aero, kiel neniam estis vidita sur tiu tero." Poste en la vespero de la 8a de aŭgusto, 1945, laŭ la interkonsentoj de la [[Jalta Konferenco]], sed kontraŭ la Sovet–Japan Pakto por Neŭtraleco, Sovetunio deklaris militon al Japanio, kaj tuj post noktomezo de la 9a de aŭgusto, 1945, [[Soveta invado de Manĉurio|Sovetunio invadis]] la imperiajapanan [[pupoŝtato]]n [[Manĉurio]]n. Poste samtage, Usono [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki|faligis duan atombombon]], tiam sur la japana urbo [[Nagasaki]]. Post tiuj okazintaĵoj, la [[imperiestro Hirohito]] intervenis kaj ordonis la Supreman Konsilantaron por la Militkonduko akcepti la terminojn kiujn la [[Aliancanoj]] postulis en la [[Pocdama Deklaro]] por la finigo de la milito. Post kelkaj tagoj de interkulisaj negocadoj kaj malsukcesa [[Kyūjō okazaĵo|puĉo]], la imperiestro Hirohito elsendis radidiskurson al la tuta Imperio la 15an de aŭgusto. Per tiu, li komunikis la 玉音放送 aŭ Gyokuon-hōsō, nome la Kapitulaco de Japanio al la Aliancanoj. [[Dosiero:Instrument of surrender Japan2.jpg|eta|maldekstra|[[Japana Dokumento de Kapitulaco]], 2a de septembro, 1945.]] == Kapitulaco kaj okupacio == La 28an de aŭgusto, startis la [[Okupacio de Japanio]] estrite de la [[Supera Komandanto de la Aliancaj Armeoj]]. La kapitulaca ceremonio okazis la 2an de septembro, sur la usona militŝipo ''Missouri'', je kiu oficialuloj el la [[Registaro de Japanio|Japana registaro]] subskribis la [[Japana Dokumento de Kapitulaco|Japanan Dokumenton de Kapitulaco]], tiele finigante la militagadon. Aliancanaj civiluloj kaj [[militisto]]j celebris la Venkan Tagon, nome fino de la milito; tamen, izolataj soldatoj el la Japanaj foraj fortoj tra la tuta Azi-Pacifika Fronto malakceptis, malkonis aŭ ignoris kapitulacon dum monatoj kaj eĉ jaroj, kelkaj el tiuj eĉ ĝis la 1970-aj jaroj, ekzemple en malgrandaj apartaj insuloj. La rolo de la atombombado en la Japania senkondiĉa kapitulaco, kaj la etiko de la du atakoj, estas ankoraŭ debatita. La stato milita formale finis kiam ekvalidiĝis la [[Packontrakto de San-Francisko]] la 28an de aprilo, 1952. Kvar pliaj jaroj pasis antaŭ Japanio kaj Sovetunio subskribis la Sovet–Japanan Deklaron de 1956, kiu same formale metis finon al la teoria militstato. == Vidu ankaŭ == * [[Kyūjō okazaĵo]] * [[Operaco Downfall]] {{Projektoj}} {{Dua Mondmilito}} [[Kategorio:Konfliktoj en 1945]] [[Kategorio:Japanio en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Rilatoj de Japanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Japanio kaj Usono]] i9w65ps5sah1l5nctmaxcuw163tpbwy 0 631420 9365931 8639465 2026-05-03T12:28:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9365931 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 52231 ''Sitnik'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 52231 Sitnik |Aliaj_nomoj = '''1978 RX₁'''; 1988 PJ₂ |Dato_de_malkovro = {{dato|5|septembro|1978}} |Malkovrinto = [[Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ|Nikolaj Ĉerniĥ]] |Loko_de_malkovro = [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] ([[Rusio]]) |Epoko = 2458600.5 {{dato|27|aprilo|2019}} TDB |Granda_duonakso = 334,717 [[1 E9 m|Gm]] (2,237 [[astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 265,595 Gm (1,775 AU) |Apoapsido = 403,839 Gm (2,699 AU) |Discentreco = 0,2065 |Periodo = 1222,436 [[tago]]j (3,347 [[jaro#Julia jaro|jaroj]]) <!-- 10:3 / 49:9 Ven / 16:9 Mar --> |Klinangulo = 3,9693° |Meza_anomaliangulo = 48,569°<br /><small>[[Epoko (astronomio)|Epoko]] {{dato|27|aprilo|2019}}</small> |Longitudo_de_suprenira_nodo = 137,609° |Argumento_de_periapsido = 221,219° |Terdistanco_min = 115,623 [[1 E9 m|Gm]] (0,7729 [[astronomia unuo|AU]]) |Diametro = 2,938 ± 0,891 km |Albedo_geom = 0,356 ± 0,134 |Absoluta_magnitudo = 14,4 }} '''52231 ''Sitnik''''' estas malgranda treege hela [[asteroido]] de la ĉefa [[asteroida zono]] malkovrita la {{daton|5|septembro|1978}} de la rusa [[astronomo]] [[Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ]] elde la [[Krimea astrofizika observatorio]] de [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] en [[Krimeo]], (en tiama [[Sovetunio]], [[nun en 2019|nun]] en [[Rusio]]). == Nomo == Ĝi estis nomita en memoro de la sovetunia astronomo ''Grigorij Fjodoroviĉ Sitnik'' ([[cirila alfabeto|cirile]] ''Григорий Фёдорович Ситник'', [[1911]]–[[1996]]),<ref>[http://letopis.msu.ru/peoples/2503 Sitnik Grigorij Fjodoroviĉ, el " Kronikoj de la Moskva Universitato "]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{lingvokodo|ru}}</ref> profesoro ĉe la [[Moskva Ŝtata Universitato]] kaj gvidanta spertulo pri [[sunofiziko]], absoluta mezuro de radiada fluo kaj [[atmosfero (Tero)|atmosfera]] [[optiko]]. Laborinte en [[Rusio]] kaj eksterlande, li trejnis generaciojn da astronomoj. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|52231-sitnik-1978-rx1}} {{Sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (52001–53000)#52201-52250|Listo de asteroidoj (52001 – 53000)]] |antaŭ = [[(52230) 1978 NR]] |periodo = '''52231 ''Sitnik''''' |post = [[(52232) 1978 UY4|(52232) 1978 UY₄]] }} {{DEFAŬLTORDIGO:Sitnik}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1978]] f1zlwie120uaqnxb03mbvli6b2x0bsa 0 639316 9366381 9118226 2026-05-04T08:26:52Z Sj1mor 12103 9366381 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Varmegigo''' ({{Lang-la|apoplexia solaris}}; '''heliozo'''), ankaŭ konata kiel '''sunfrapo''', estas speco de severa varmomalsano kiu inkluzivas [[Korpotemperaturo|korpan temperaturon]] pli altan ol 40,0 [[Celsia|celsiaj]] gradoj <ref name="Ga2016">{{cite journal|vauthors=Gaudio FG, Grissom CK|title=Cooling Methods in Heat Stroke|journal=The Journal of Emergency Medicine|volume=50|issue=4|pages=607–616|date=April 2016|pmid=26525947|doi=10.1016/j.jemermed.2015.09.014}}</ref> kaj [[Konfuzo|konfuzon]] <ref name="CDC2017Sym">{{cite web|title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713130345/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Ĝi estas dolora kondiĉo, malordo de la [[cerbo]] pro intensa aŭ longedaŭra eksponiĝo al [[sunlumo]] sur la surfaco de la [[kapo]]. Aliaj [[Simptomo|simptomoj]] inkluzivitaj en la malsano estas ruĝa, seka aŭ humida [[haŭto]], [[Kapdoloro|kapdoloroj]] kaj [[kapturno|kapturnoj]] <ref>https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html</ref>. La malsano povas komenciĝi subite aŭ iom post iome <ref name="Le20152">{{cite journal|vauthors=Leon LR, Bouchama A|title=Heat stroke|journal=Comprehensive Physiology|volume=5|issue=2|pages=611–647|date=April 2015|pmid=25880507|doi=10.1002/cphy.c140017|isbn=9780470650714|url=https://zenodo.org/record/1229151}}</ref>. Komplikaĵoj povas inkluzivi [[Epilepsio|epilepsiatakojn]], [[rabdomiolizo|muskolstreĉecon]] aŭ [[Misfunkciado de renoj|renmalsukceson]] <ref name=":0">{{cite journal|vauthors=Bouchama A, Knochel JP|title=Heat stroke|journal=The New England Journal of Medicine|volume=346|issue=25|pages=1978–1988|date=June 2002|pmid=12075060|doi=10.1056/nejmra011089}}</ref>. == Ecoj kaj simptomoj == Varmofrapo okazas pro altaj eksteraj temperaturoj aŭ [[Korpekzercado|fizika fortostreĉo]]. Varmofrapo kutime aperas kun korpa temperaturo de pli ol 40,6 celsiusgradoj, kombinita kun malorientiĝo kaj manko de [[Ŝvito|ŝvitado]]. Antaŭ ol okazas varmego, homoj montras signojn de varmo elĉerpiĝo ([[Insolacio]]) kiel kapturnoj, konfuzo, [[Kapdoloro|kapdoloroj]], malforteco. Se varmfrapo okazas kiam la homo dormas, estas pli malfacile rimarki la simptomojn, aliflanke, kiam varmfrapo okazas dum fortostreĉo, la malsanulo povas ŝviti troe. Junaj infanoj, precipe, povas sperti epilepsiatakojn. La finrezultoj de varmfrapo povas esti [[Senkonscio|senkonscieco]], rena malfunkcio, organmisa malfunkcio kaj finfine [[morto]]. Por eviti sunfrapon en varma suna vetero, oni rekomendas porti malpezajn [[Ĉapelo|ĉapelojn]] el helkolora materialo, kiu reflektas sunlumon pli forte, kaj la saman veston, kiu ne malhelpas [[Vaporiĝo|vaporiĝon]]. Estos utile redukti vian ŝarĝon kaj fari pli oftajn paŭzojn dum [[laboro]] kaj moviĝado en la suno. Gravas eviti troplenigi vian stomakon kaj trinki alkoholaĵon; preventa mezuro estas doni multe da fluidoj. Ĝenerale dirite, evitu eksponiĝon al la suno de 11 ĝis 15-16 horoj. == Unua helpo == La frapita devas esti translokigita al la [[ombro]], donita malvarman [[Kompreso|kompreson]], malsekaj volvaĵoj uzitaj, ktp. En severaj kazoj, [[artefarita spirado]] estas uzata. Sunfrapo povas aperi la sekvan tagon, post 6-10 horoj. * Oni devas eniri la domon kaj demeti troajn vestojn. * Forigu fizikan aktivecon kaj trinku pli da akvo. * Envolvu vian korpon en malvarmeta, malseka [[mantuko]]. Oni povas ventumi la vunditan personon kaj viŝi per malvarmeta, sed ne glacia akvo. * Ĉe la unuaj signoj de perdo de konscio, oni rekomendas enspiri la vaporon de 10% solvo de amoniako (amoniako) kaj kuŝi sur via flanko. * Se la simptomoj plimalboniĝas ([[naŭzo]] kaj kapturno), oni devas voki [[Ambulanco|ambulancon]]. * Se oni transportas personon, kiu suferas de sunfrapo al la [[hospitalo]], li/ŝi kuŝu dum la vojaĝo. == Referencoj == {{Projektoj|ReVo=frap.sun0o}}{{Referencoj}}{{Medicinaj temoj}} [[Kategorio:Suno]] [[Kategorio:Metabolaj malsanoj]] mit6g2tpgid8rtwkapod2dwpblkywnb 0 640836 9365932 8118176 2026-05-03T12:31:38Z Sj1mor 12103 9365932 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto muzikgrupo}} [[Dosiero:Iggy & The Stooges.jpg|eta]] [[Dosiero:Lou Reed Iggy Pop Mick Rock plaque at The Scala 275 Pentonville Road London N1 9NL.jpg|eta|Memorigilo]] '''The Stooges''', ankaŭ konata kiel '''Iggy and the Stooges''', estis usona rokmuzika grupo formita en [[An-Arbaro|Ann Arbor]], [[Miĉigano]] en 1967 fare de kantisto [[Iggy Pop]], gitaristo Ron Asheton, drumisto Scott Asheton, kaj kontrabasisto Dave Alexander. Ludante krudan, primitivan stilon de [[rokenrolo]], la bando vendis malmultajn rekordojn en ĝia origina enkarniĝo kaj gajnis reputacion pro konfliktaj prezentoj, kiuj ofte implikis agojn de mem-kripligo de Iggy Pop. Post publikigado de du albumoj, nome ''The Stooges'' (1969) kaj ''Fun House'' (1970), la grupo por mallonge dissolviĝis, kaj re-formiĝis kun alia vicado por publikigi ''Raw Power'' (1973) antaŭ ol denove disiĝi en 1974. La grupo kunvenis en 2003 ĝis dissolviĝo en 2016 post la morto de Scott Asheton kaj saksofonisto Steve Mackay. Ron Asheton partoprenis la kunvenon ĝis sia morto en 2009. == Albumoj == * The Stooges (1969) * Fun House (1970) * Raw Power (1973) * The Weirdness (2007) * Ready to Die (2013) {{projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Stooges, The}} [[Kategorio:Usonaj rokmuzikaj grupoj]] [[Kategorio:Kvartetoj]] [[kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1967]] [[kategorio:Muzikaj grupoj malfonditaj en 1974]] [[kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 2003]] [[kategorio:Muzikaj grupoj malfonditaj en 2016]] a7wg37xg1g9ab39jhelorqp0lz1s0cc 0 644911 9366396 9119978 2026-05-04T08:33:45Z Sj1mor 12103 9366396 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=neŝanĝebla regulo kiu priskribas naturajn fenomenojn|artefarita ŝanĝebla regulo kies malobservo povas sekvigi punon|Leĝo (juro)}}{{Informkesto organizaĵo}} '''Scienca leĝo''' aŭ '''leĝo de scienco''' aŭ '''natura leĝo''' estas aserto kiu priskribas aŭ [[Prognozo|antaŭvidas]] gamon da [[Natura fenomeno|naturaj fenomenoj]].<ref>[https://oed.com/start;jsessionid=E108B16EB6F8038B5D6506C076A457D0?authRejection=true&url=%2Fsearch%3FsearchType%3Ddictionary%26q%3Dlaw%2Bof%2Bnature "law of nature".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221207172520/https://www.oed.com/start;jsessionid=E108B16EB6F8038B5D6506C076A457D0?authRejection=true&url=%2Fsearch%3FsearchType%3Ddictionary%26q%3Dlaw%2Bof%2Bnature |date=2022-12-07 }} [[Oxford English Dictionary]] (3a eld.). Oxford University Press. Septembro 2005. (Subskribo aŭ membreco en brita publika biblioteko estas postulata.)</ref> Scienca leĝo estas aserto bazita sur ripetitaj [[eksperimento]]j aŭ [[observado|observoj]] kiuj priskribas kelkajn aspektojn de la natura mondo. La termino ''leĝo'' havas diversajn uzojn en diversaj okazoj (proksimuma, akurata, larĝa aŭ mallarĝa) tra la tuta fakaro de la [[natura scienco]] ([[fiziko]], [[kemio]], [[biologio]], [[geologio]], [[astronomio]], ktp.). Leĝoj estas disvolvigitaj el informoj kaj datenoj kaj povas esti poste disvolvigitaj pere de [[matematiko]]; en ĉiuj okazoj ili estas rekte aŭ malrekte bazitaj sur [[Empirio|empiria]] [[pruvo|pruvaro]]. Oni subkomprenas ĝenerale ke ili implice respegulas, kvankam ili ne rekte asertas, kaŭzajn rilatojn fundamentajn al la realo, kaj estas malkovritaj pli ol inventitaj.<ref name="McComas2013">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=aXzGBAAAQBAJ|titolo=The Language of Science Education: An Expanded Glossary of Key Terms and Concepts in Science Teaching and Learning|aŭtoro=William F. McComas|dato=30a de decembro 2013|eldoninto=Springer Science & Business Media|ISBN=978-94-6209-497-0|paĝo=58}}</ref> Sciencaj leĝoj resumas la rezultojn de eksperimentoj aŭ observoj, kutime ene de ia gamo de aplikaĵoj. Ĝenerale, la akurateco de leĝo ne ŝanĝas kiam nova teorio de elstara fenomenono estas prilaborata, sed nur la rigardo al la apliko de la leĝo, ĉar la matematiko aŭ la aserto reprezentanta la leĝon ne ŝanĝas. Kiel ĉe aliaj tipoj de scienca sciaro, la leĝoj ne havas absolutan certecon (kiel ja matematikaj [[teoremo]]j aŭ [[Idento (matematiko)|identecoj]] havas), kaj ĉiam eblas ke leĝo estas kontraŭdirita, limigita aŭ etendita fare de estontaj observoj. Leĝo povas kutime esti formulata kiel unu aŭ kelkaj asertoj aŭ [[ekvacio]]j, kaj tiel ĝi povas esti uzata por prognozi la rezulton de eksperimento, pro la cirkonstancoj de la okazantaj procezoj. Leĝoj diferencas el [[hipotezo]]j kaj [[postulato]]j, kiuj estas proponitaj dum la [[Scienca metodo|scienca procezo]] antaŭ kaj dum la validigo per eksperimentado kaj observado. Hipotezoj kaj postulatoj ne estas leĝoj ĉar ili ne estis verigitaj je la sama grado, kvankam ja ili povas konduki al formulado de leĝoj. Leĝoj estas pli mallarĝaj ol la [[Scienca teorio|sciencaj teorioj]], kiuj povus konduki al unua aŭ al kelkaj leĝoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://ncse.com/evolution/education/definitions-fact-theory-law-scientific-work|titolo=Definitions from|alirdato=2019-03-18|eldoninto=the NCSE|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160521074258/http://ncse.com/evolution/education/definitions-fact-theory-law-scientific-work|arkivdato=2016-05-21}}</ref> Scienco distingas leĝon aŭ teorion el faktoj.<ref>{{cite journal |url=http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/reports-in-brief/role_of_theory_final.pdf |title=The Role of Theory in Advancing 21st Century Biology: Catalyzing Transformative Research |publisher=The National Academy of Sciences |year=2007 |journal=Report in Brief |6= }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170829004604/http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/reports-in-brief/role_of_theory_final.pdf |date=2017-08-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/reports-in-brief/role_of_theory_final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170829004604/http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/reports-in-brief/role_of_theory_final.pdf |arkivdato=2017-08-29 }}</ref> Nomi leĝon [[fakto]] estas ambigua, [[troigo]] aŭ [[eraro]].<ref name=gouldfact>{{cite journal | url = http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html | first = Stephen Jay | last = Gould | authorlink = Stephen Jay Gould | title = Evolution as Fact and Theory | journal = Discover | volume = 2 | issue = 5 | date = 1981-05-01 | pages = 34–37 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2019-05-24 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20190317103915/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html | arkivdato = 2019-03-17 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190317103915/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html |date=2019-03-17 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190317103915/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html |arkivdato=2019-03-17 }}</ref> La naturo de sciencaj leĝoj estis tre multe diskutataj en [[filozofio]], sed esence sciencaj leĝoj estas simple empiriaj konkludoj atingitaj per [[scienca metodo]]; ili estis formulataj cele nek al superŝuto per [[ontologio|ontologiaj]] postuloj nek al asertoj de logikaj absolutoj. == Leĝoj == {{Div col|cols = 3}} * [[Ĵula leĝo]] (varmo produktata de elektra kurento) * [[Kulomba leĝo]] * [[Leĝo de Boyle]] (ecoj de gaso) * [[Leĝo de Fechner]] (intenseco de sensa percepto) * [[Leĝo de Graham de elverŝado]] * [[Leĝo de Grimm]] (fonetiko) * [[Leĝo de Moore]] * [[Leĝo de Omo]] (elektra rezistanco) * [[Leĝo de Planck]] * [[Leĝo de Snell]] * [[Leĝo de Stefan-Boltzmann]] * [[Leĝo de Stokes]] * [[Leĝoj de Arkimedo]] * [[Leĝoj de Kepler]] * [[Leĝoj de Newton pri movo]] * [[Neŭtona leĝo pri universala gravito]] * [[Principo de konservado de energio]] * [[Razilo de Ockham]] * [[Teoremo de Pitagoro]] (orta triangulo) {{Div col end}} == Literaturo == * John Barrow (1991). Theories of Everything: The Quest for Ultimate Explanations. (ISBN 0-449-90738-4) * Dilworth, Craig (2007). "Appendix IV. On the nature of scientific laws and theories". Scientific progress : a study concerning the nature of the relation between successive scientific theories (4th ed.). Dordrecht: Springer Verlag. ISBN 978-1-4020-6353-4. * Francis Bacon (1620). Novum Organum. * Hanzel, Igor (1999). The concept of scientific law in the philosophy of science and epistemology : a study of theoretical reason. Dordrecht [u.a.]: Kluwer. ISBN 978-0-7923-5852-7. * Daryn Lehoux (2012). What Did the Romans Know? An Inquiry into Science and Worldmaking. University of Chicago Press. (ISBN 9780226471143) * Nagel, Ernest (1984). "5. Experimental laws and theories". The structure of science problems in the logic of scientific explanation (2a eld.). Indianapolis: Hackett. ISBN 978-0-915144-71-6. * R. Penrose (2007). The Road to Reality. Vintage books. ISBN 0-679-77631-1. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=legx.0o|ReVo titolo=Leĝo}} * http://plato.stanford.edu/entries/laws-of-nature <!-- id:Ensiklopedi Stanford pada entri filsafat id->eo:Enciklopedio _Stanford_ _pada_ _entri_ filozofio en:Stanford Encyclopedia of Philosophy entry en->eo:_Stanford_ Enciklopedio (da, de) Filozofio (termo, koeficiento, elemento) de:} vi:Stanford Encyclopedia of Philosophy entry --> * http://www.srikant.org/core/phy11sep.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060408173159/http://srikant.org/core/phy11sep.html |date=2006-04-08 }} <!-- id:Laws of Physics en:Laws of Physics en->eo:(Juroj, Leĝoj) (da, de) Fiziko vi:Laws of Physics --> * http://www.alcyone.com/max/physics/laws <!-- id:The laws list en:The laws list en->eo:La (juroj, leĝoj) listo vi:The laws list --> * http://www.alcyone.com/max/physics <!-- id:Physics en:Physics en->eo:Fiziko vi:Physics --> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Scienco]] [[Kategorio:Epistemologio de scienco]] [[Kategorio:Scienca metodo]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Kaŭzeco]] [[Kategorio:Metafiziko de scienco]] [[Kategorio:Filozofio de scienco]] [[Kategorio:Principoj]] [[Kategorio:Sciencaj listoj]] ekpoaja892tyks15ejzf96cu2wa2msu 0 648917 9366259 8468640 2026-05-04T04:30:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366259 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''AGLAONIKE''' aŭ '''AGLAONICE''' ([[Antikva greka lingvo|antikva greka]]: ''Ἀγλαονίκη'', Aglaoníkē) (naskiĝis en [[Tesalio]]) estis greka [[Astronomo|astronomino]] kaj [[Naturfilozofio|greka natura filozofino]] de la [[2-a jarcento a.K.]] aŭ la [[1-a jarcento a.K.]]<ref>{{citaĵo el gazeto |url= http://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..160B|titolo= The Witch Aglaonice And Dark Lunar Eclipses in the Second and First Centuries BC|aŭtoro= Bicknell, P.|gazeto= Journal of the British Astronomical Association|volumo= 93|numero= 4|paĝoj= 160-163|dato= 1983|formato= PDF|bibkodo= 1983JBAA...93..160B|lingvo= en}}</ref> Ŝi estas konsiderata unu el la unuaj astronominoj. [[Plutarko]]<ref>{{citaĵo el la reto |url= http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0252:section=13&highlight=aglaonice|titolo= De defectu oraculorum - section 13|alirdato= 2018-06-28|aŭtoro= Plutarco|dato= |formato= HTML|verko= |eldoninto= Goodwin, Ed.|lingvo= en|arkivurl= https://web.archive.org/web/20170714064652/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0252:section=13&highlight=aglaonice|arkivdato= 2017-07-14}}</ref> kaj [[Apolono de Rodo]]<ref>{{citaĵo el libro |familia nomo= Ogilvie|persona nomo= Marilyn Bailey|titolo= Women in science: antiquity through the nineteenth century.|url= https://books.google.es/books?id=6k5zd07FCCsC&pg=PA25&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|jaro= 1986|eldoninto= MIT Press|loko= Cambridge, Mass.|lingvo= en|isbn= 0-262-65038-X|paĝoj= 25-26}}</ref> jam menciis ŝin kiel tia en siaj verkoj, kaj ŝi ankaŭ menciiĝas en la skolioj al [[Apolono de Rodoso]], kiu aldone diras, ke ŝi estis filino de Hegetor (aŭ Hegemono) de Tesalio. Oni rigardis ŝin kiel sorĉistino pro (inter aliaj eksterordinaraj faroj) ŝia (mem-proklamata) kapablo 'malaperigi la lunon el la ĉielo' (καθαιρεῖν τὴν σελήνην), kiu laŭ supozo (unue de Plutarko kaj sekve de nuntempaj astronomoj) signifas, ke ŝi povis antaŭdiri la tempon kaj proksimuman regionon, kiel [[Luna eklipso|luna eklipso]] okazos.<ref name = Ogilvie>{{citaĵo el libro |familia nomo = Ogilvie |persona nomo = Marilyn Bailey |jaro = 1986 |titolo = Women in Science |eldoninto = [[The MIT Press]] |isbn = 0-262-15031-X |url = https://archive.org/details/womeninscience00mari }}</ref><ref>{{Citaĵo el libro |familia nomo = Schmitz | persona nomo = Leonhard | ĉapitro = Aganice | redaktinto = William Smith | titolo = [[Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology]] | volumo = 1 | paĝoj = 59 | loko = Boston | jaro = 1867 | ĉapitrourl = http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0068.html |arkivurl= https://web.archive.org/web/20100616135039/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0068.html |arkivdato=2010-06-16}}</ref> Greka proverbo mencias la supozita fanfaronado de Aglaonike: "Jes, kiel la luno obeas Aglaonike-on".<ref name="Howard 2008"/> Aglaonike rilatas al grupo de [[Astrologio|astrologinoj]], tre aktivaj inter la [[3-a jarcento a.K.|3-a jarcento]] kaj la unua jarcento a.K., konsiderataj maginoj. Ili estas konataj kiel la Sorĉistinoj de Tesalio.<ref name="Howard 2008">{{citaĵo el libro |familia nomo=Howard|persona nomo=Sethanne|titolo=Hidden Giants|eldono=2nd|jaro=2008|eldoninto=[[Lulu.com]]|isbn=9781435716520|paĝoj=31}}</ref> En la [[Gorgio]] de [[Platono]], Sokrato parolas pri "la Tesaliaj sorĉistinoj, kiuj, laŭ oni diras, malsuprenportas la lunon je la risko de la propra damniĝo".<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.fordham.edu/halsall/ancient/plato-gorgias.txt|titolo=''Gorgias''|retejo=fordham.edu|lingvo=en|alirdato=2022-03-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140814163719/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/plato-gorgias.txt|arkivdato=2014-08-14}}</ref> Plutarko skribis, ke ŝi "profunde konatiĝis kun la periodoj de la plena luno, kiam ĝi povas eklipsiĝi, kaj, sciante antaŭe la horon, kiam la luno estis baldaŭ kaptota de la umbro de la tero, imponis ĉe la virinoj, kaj kredigis ilin ĉiujn, ke ŝi malsuprentiris la lunon."<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0181%3Asection%3D48 |aŭtoro=Plutarch, |titolo=''Conjugalia Praecepta''}}</ref> ==Kultura influo== Unu el la krateroj en [[Venuso (planedo)|Venuso]] nomiĝas por Aglaonike<ref name="Howard 2008"/> Kiel "Aglaonice", ŝi estas rolulo en la filmo ''[[Orpheus (film)|Orpheus]]'' de [[Jean Cocteau]], kie ŝi estas amiko de [[Eŭridiko]] kaj estro de la Ligo de Virinoj. Aglaonike estas unu el la figuroj en la art-instalaĵo ''The Dinner Party'' (La Vespermanĝo-Festo) de [[Judy Chicago]], reprezentiĝanta kiel unu el la 999 nomoj en la ''Heredaĵa Etaĝo''.<ref name="Aglaonice">{{citaĵo el la reto | jaro=2007 | titolo=Aglaonice | verko=Elizabeth A. Sackler Center for Feminist Art: The Dinner Party: Heritage Floor: Aglaonice | eldoninto=[[Brooklyn Museum]] | url=http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/aglaonice.php | alirdato=17 Decembro 2011 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20120915005050/http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/aglaonice.php | arkivdato=2012-09-15 }}</ref> == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Antikva Grekio]] * [[Portalo:Astronomio|Portalo pri astronomio]] {{tradukita |lingvo=en |artikolo=Aglaonice |revizio=1019377438}} {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Aglaonice}} [[Kategorio:Helenaj astronomoj]] [[Kategorio:Homoj de la 2-a jarcento a.K.]] rhhypexz4zq23xonmonk8pwc5lo0ko6 0 652879 9366231 7933878 2026-05-04T01:12:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366231 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Adolf Schiffer |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1873|08|14}} |loko de naskiĝo = {{Flago|Hungario}} [[Apatin]]? ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]]) |dato de morto = {{mortotago|1950|05|13}} |loko de morto = {{Flago|Hungario}} [[Budapeŝto]] ([[Hungario]]) }} '''Adolf Schiffer''' [ŝifer], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Schiffer Adolf''' estis [[Hungario|hungaria]]-[[ĉeĥa]]-[[juda]] [[violonĉelisto]], altlerneja [[instruisto]]. Adolf Schiffer<ref>https://everything.explained.today/Adolf_Schiffer/</ref> naskiĝis la {{daton|14|aŭgusto|1873}} en [[Apatin]]? ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempe en [[Serbio]], laŭ alia informo la naskiĝloko estas [[Prago]]?), li mortis la {{daton|13|majo|1950}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Adolf Schiffer komence estis [[librotenisto]], krome memlernanto de [[violonĉelo]]. Li kolektis sufiĉan monon por studi en [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt|Tutlanda Hungara Reĝa Muzikakademio]]. Lia plej grava instruisto estis [[:en:David Popper]]. Post lernado Schiffer estis [[asistanto]] de Popper ekde [[1900]]. Schiffer instruis samloke jam kiel instruisto de [[1913]] ĝis sia propra emeritiĝo en [[1939]]. Iam li fondis arĉan kvarteton. Li edziĝis en [[1920]]. == Lia libro == * ''A gordonkajáték metodikája'' (2000) == Elektitaj disĉiploj == * [[Pál Ábrahám]] * [[Vera Dénes]] * [[Pál Hermann]] * [[Tibor Machula]] * [[Gábor Rejtő]] * [[Mátyás Seiber]] * [[János Starker]] == Fontoj == * [https://peoplepill.com/people/adolf-schiffer/gallery/] * [https://www.secret-bases.co.uk/wiki/Adolf_Schiffer]{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.wikizero.com/fr/Adolf_Schiffer]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Schiffer Adolf}} [[Kategorio:Hungaraj violonĉelistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] 2uefxh0p7birmuvhf0tsvdfdk40cj9t 0 663950 9366555 8421671 2026-05-04T10:58:47Z Sj1mor 12103 9366555 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Nuclear waste flask train at Bristol Temple Meads 02.jpg|eta|Transporto de alte radioaktiva, forbrulinta nuklea bruligaĵo el brita NE Hinkley Point]] '''Radioaktiva rubo''' estas materialo, kiu havas [[radioaktiveco|radioaktivajn ecojn]] kaj kiu ne havas pluan valoran eluzon. == Specoj de la rubo == '''Oni kutime dividas la rubon laŭ ĝia aktiveco''': * malaltaktivaj — kutime restaĵoj de malmulte kontaminitaj materialoj * meze aktivaj — pluraj kontaminitaj materialoj kun pli granda enhavo, laŭ speco eblas deponi en supraĵan aŭ profundan deponejon * alte aktivaj — ekzemple forbrulinta nuklea bruligaĵo aŭ restaĵoj post ties alilaborigo '''Laŭ deveno de la rubo oni eblas dividi ĝin:''' * ''Forbrulinta nuklea bruligaĵo'' — kiu estas deponata post eluzo en nukleja elektrejoj kaj poste ĝi estas deponita en ŝirmajn kontenerojn en subterejo. Fakte ne temas pri rubo, ĉar eblas ties plua eluzo. * ''Restaĵoj el diagnostiko en sansistemo'' — resta materialo el [[sansistemo]] uzita dum diagnostiko aŭ dum kuracado de malsanoj — [[radiologio]] ''(ekz.: gama tranĉilo)'' {{Projektoj}} [[Kategorio:Radioaktiveco]] [[Kategorio:Nuklea energio]] [[Kategorio:Radioaktiva rubo| ]] s6oph95tgg7w8ex9e6lufc9x4433r4t 0 672698 9366446 7939254 2026-05-04T09:01:26Z ThomasPusch 1869 9366446 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | titolo = [[ĉefministro de Finnlando]] }} '''Anneli Tuulikki JÄÄTTEENMÄKI''' (naskiĝis la {{naskiĝdato kaj aĝo|1955|2|11}}) estas [[Finnlando|finnlanda]] juristo kaj [[politikisto|politikistino]] de la partio [[Finnlanda Centro]]. Ŝi estis parlamentano 1987-2004, justicministro 1994–95, partiestro 2002-2003 kaj la unua virina [[ĉefministro de Finnlando]] 17 aprilo-23 junio 2003, kaj parlamentano de la [[Eŭropa Parlamento]] ekde 2004. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno|politikisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Jaatteenmaki, Anneli}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] hpbo0yv62rmpkvbxeqh08za7ir1m1cw 0 677027 9366219 9232798 2026-05-03T23:14:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366219 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = Actinidia kolomikta |koloro = lightgreen |dosiero = Actinidia kolomikta 01.JPG |dosiero larĝo = 240px |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonuloj]] ''Dicotyledones'' |ordo = [[Erikaloj]] '' Ericales '' |familio = [[Aktinidiacoj]]'' Actinidiaceae |genro = ''' Actinidia ''', Aktinidio |subgenro= |specio = A. kolomikta |statuso = |aŭtoro = ([[Franz Josef Ruprecht|RUPR.]] & [[Karl Johann Maximowicz|Maxim.]]) [[Karl Johann Maximowicz|MAXIM.]] |vikispecio = }} '''''Actinidia kolomikta''''' estas [[specio (biologio)|plantspecio]] el la [[genro (biologio)|genro]] [[Aktinidio]] (''Actinidia'') en la [[familio (biologio)|familio]] de la [[Aktinidiacoj]] (''Actinidiaceae''). Plej konata estas la ''ĉina aktinidio'' (''[[Actinidia deliciosa]]''), kiu liveras la ŝatatajn [[kivifrukto]]jn. == Nacilingvaj nomoj == En la japana la frukto nomiĝas “Miyamamatatabi” “深山木天蓼, ミヤママタタビ”. La angla nomo estas “Arctic beauty kiwi”, “hardy kiwi”, “kishmish” aŭ “Manchurian-gooseberry”. En la franca „kiwi d'ornement“. La germana „Kolomikta-Strahlengriffel“, „Amur-Strahlengriffel“, „Bunter Strahlengriffel“, „Flamingo-Strahlengriffel“ aŭ „Mini-[[kivifrukto|Kiwi]]“. == Priskribo == [[Dosiero:Actinidia kolomikta1.jpg|eta|simplaj folioj kaj florburĝonoj]] [[Dosiero:Actinidia kolomikta20110611 228.jpg| eta|ina planto tuj post la polenigado. Oni povas bone vidi la persistemajn stilusojn kaj la foliojn kun tigetoj de sube]] [[Dosiero:Actinidia kolomikta20090612 185.jpg|eta|masklaj floroj kun multaj stamenoj]] [[Dosiero:Actinidia kolomikta b.JPG|eta|nematuraj, glataj fruktoj]] === Aspekto kaj folio === ''Actinidia kolomikta'' estas ĉiamverda, lignoplanto. Ĝi kreskas al granda, grimpanta [[arbusto]] aŭ [[liano (planto)|liano]]. La [[arboŝelo]] de la [[tigo]] estas kalvaj. La juna planto havas apenaŭ videblajn [[lenticelo]]jn, poste la lenticeloj estas relative bone videblaj. La folioj staras [[filotakso|alternantaj]] ĉe la tigoj kaj tigeto. La 2,5 ĝis 5 cm longa folitigo estas flave-bruna. La simplaj foliplatoj estas maldikaj kaj pergamentecaj, 6 ĝis 15 cm longaj kaj 5 ĝis 10 cm larĝaj. La fino de la folio estas pinta. La rando duoble segilforma. === Floraro kaj floro === La planto floras en Ĉinujo de aprilo ĝis julio. ''Actinidia kolomikta'' estas [[dioika]]. La floraroj staras en foliakseloj unuope ĝis triope. La unuseksaj [[floro]]j estas [[radisimetria]]j kaj havas duoblajn [[involukro]]jn. La kvin kalvaj [[sepalo]]j longas 4 ĝis 6 mm kaj estas ovformaj aŭ oblongaj. La kvin aŭ ses rokoloraj aŭ blankaj [[petalo]]j longas 6 ĝis 10 mm kaj estas renverse ovformaj. Ekzistas multaj [[stameno]]j. En la laŭfunkcie masklaj floroj la maldikaj stamenoj longas 3 ĝis 6 mm. La fekundaj stamenoj havas du polenujojn. === Frukto kaj semoj === La fruktoj estas maturaj en Ĉinujo de septembro ĝis oktobro. En matura stato la fruktoj estas oranĝkoloraj kalvaj [[bero]]j. Ili grandas 2 ĝis 2,5 cm. La semoj kuŝas en [[pulpo]]. La semoj havas longecon de ĉ. 2 mm. === Kromosomoj === La [[kromosomo]]nombro estas x = 29; la kromosomnombro estas ĉe [[diploideco]] 2n = 58 aŭ ĉe [[tetraploideco]] 2n = 116. == Origina kreskoregiono == ''Actinidia kolomikta'' kreskas en la [[modera zono|moderaj regionoj]] de [[Orientazio]]. Ĝi disvastigas en [[Koreujo]], [[Popola Respubliko Ĉinio|Ĉinujo]], [[Japanujo]] kaj en la [[For-orienta federacia regiono]] de [[Rusujo]] . Ekzistas plantaroj sur la japanaj insuloj [[Hokajdo]] kaj [[Honŝuo]]. La planto ankaŭ kreskas sur la [[Kuriloj]], en la [[Ĉemara regiono]], en la [[Amura provinco]] kaj sur [[Saĥalino]]. Ankaŭ en la ĉinaj provincoj [[Gansu]], [[Hebei]], [[Heilongjiang]], [[Hubei]], [[Jiangsu]], [[Jilin]], [[Liaoning]], [[Shaanxi]], [[Shanxi]], [[Sichuan]] kaj [[Yunnan]] ĝi kreskas. En Ĉinujo la planto kreskas en montaraj [[miksarbaro]]j en malfermaj lokoj kaj alteco de 1600 ĝis 2900 metroj. == Sistematiko == La [[specipriskribo]] okazis 1857 sub la nomo [[bazonimo]] ''Prunus kolomikta'' fare de [[Karl Johann Maximowicz]] kaj [[Franz Josef Ruprecht]] en ''Bulletin de la Classe Physico-Mathématique de l'Académie Impériale des Sciences de Saint-Pétersbourg'', volumo 15, p. 129. La novkombino al ''Actinidia kolomikta'' (MAXIM. & RUPR.) MAXIM. okazis 1859 fare de Karl Johann Maximowicz en ''Mémoires Presentes a l'Académie Impériale des Sciences de St.-Pétersbourg par Divers Savans et lus dans ses Assemblées'', volumeno 9, p. 63. Pliaj [[sinonimo (taksonomio)|sinonimoj]] por ''Actinidia kolomikta'' (MAXIM. & RUPR.) MAXIM. estas: ''Trochostigma kolomikta'' (MAXIM. & RUPR.) RUPR., ''Kalomikta mandshurica'' REGEL NOM. ILLEG., ''Actinidia leptophylla'' C.Y.WU, ''Actinidia maloides'' .L.LI, ''Actinidia gagnepainii'' NAKAI, ''Actinidia kolomikta'' var. ''gagnepainii'' (NAKAI) H.L.LI, ''Actinidia tetramera'' var. ''maloides'' (H.L.Li) C.Y.Wu. La [[specio (biologio)|specio]] ''Actinidia kolomikta'' apartenas al la serio ''Lamellatae'' el la sekcio ''Leiocarpae'’ en la [[genro (biologio)|genro]] ''[[Aktinidio|Actinidia]]''. [[Dosiero:Actinidia kolomikta.jpg|eta|maldekstre| folioj de multkolora kultivaro]] [[Dosiero:Actinidia kolomikta 2015-06-01 OB 275a.jpg|eta|maldekstre| folioj de multkolora kultivaro]] == Uzado == ''Actinidia kolomikta'' estas kultivata en moderaj regionoj kiel [[frukto|frukt]]planto. Ĝi estas la plej frosttolera specio de la ''Actinidia''-specioj. Ĉar ''Actinidia kolomikta'' estas [[dioika]], oni bezonas inaj kaj masklaj plantoj, por ricevi fruktojn. La verdaj fruktoj estas dolĉaj kaj estas tre riĉaj je [[Vitamino C]]. La fruktoj povas esti freŝaj aŭ konsumataj kiel kompoto, marmelado, suko aŭ vino La multkoloraj kultivaroj estas uzataj en moderaj regionoj kiel [[ornamplanto]] en parkoj kaj ĝardenoj. == Literaturo == * J. Li, X. Li, D. D. Soejarto: [http://flora.huh.harvard.edu/china/mss/volume12/Actinidiaceae.pdf ''Actinidiaceae.'' (PDF; 252&nbsp;kB)]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200013929 ''Actinidia kolomikta'', S. 338 - textgleich online wie gedrucktes Werk], In: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (Hrsg.): ''Flora of China.'' Volume 12: ''Hippocastanaceae through Theaceae'', Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis 2007, ISBN 978-1-930723-64-1. == Retligiloj == * Thomas Meyer: [http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/actinidia.htm#Amur- Strahlengriffel Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos bei ''Flora-de: Flora von Deutschland'' (alter Name der Webseite: ''Blumen in Schwaben'').] * [http://libproject.hkbu.edu.hk/was40/detail?lang=en&channelid=1288&searchword=herb_id=D00975 Datenblatt von ''Actinidia kolomikta'' bei ''Medicinal Plant Images Database'', School of Chinese Medicine der Hong Kong Baptist University.] {{Projektoj}} [[Kategorio:Aktinidio|kolomikta]] [[Kategorio:Plantoj de Koreio]] [[Kategorio:Plantoj de Ĉinio]] [[Kategorio:Fruktoj de Japanio]] [[Kategorio:Ĉambroplantoj]] [[Kategorio:Ĝardenplantoj]] o33ux1vkrs8nrtozm8j33446fl8rrg7 0 692013 9366246 7281335 2026-05-04T02:18:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366246 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kristana preĝejo | nomo = Adventista preĝejo de<br /> Békéscsaba | larĝo de informkesto = | dosiero = Adventist church Bekescsaba.jpg | grandeco de dosiero = 250px | priskribo de dosiero = Adventista preĝejo de Békéscsaba | eklezio = | provinco = [[Békés]] | diocezo = | unio = | dekanujo = | vikariujo = | asocio = | paroĥo = | ensemblo = | ŝtato = [[Hungario]] | ŝtato subtutaĵo1 nomo = | ŝtato subtutaĵo1 = | ŝtato subtutaĵo2 nomo = | ŝtato subtutaĵo2 = | municipo = [[Békéscsaba]] | geo = | konsekro = | konsekrinto = | titolo = | uzado = | arkitekto = | stilo = | ark tipo = | fondo = | finigo = | kapacito = | konstruado = | longo = | larĝo = | alto = | lokigo de altaro = | materialo = | adreso = | ttt = | commons = }} La '''Adventista preĝejo''' estas sakrala [[konstruaĵo]] en [[urbo]] [[Békéscsaba]] ([[Hungario]]). == Historio == En Békéscsaba ekde la 20-a jarcento vivis kelkaj adventistoj, pli frue ili estis nazarenoj. Ilia eklezia grupo formiĝis en [[1903]]. La unua hungara adventista [[pastoro]] pastriĝis en 1910 ĝuste en Békéscsaba. Ili konstruis la nun videblan preĝejon en [[1948]]. Dum la [[socialismo]] - kiel malgranda eklezio - ili ne estis tiel baritaj, ol la grandaj eklezioj. == Konstruaĵo == La [[kirko]] kuŝas laŭ [[trotuaro]]j de stratangulo. La [[fasado]] estas malsimetria, maldekstre la kvadrata kaj malalta [[turo]] plene reliefas. Meze ĉe la enirejo [[vestiblo]] ankaŭ reliefas. Ĉiuj [[fenestro]]j estas tre mallarĝaj kaj tre altaj. == Fontoj == * [http://bekescsaba.adventista.hu/gyulekezet/ oficiala paĝo]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.telepules.com/bekescsaba/turizmus/latnivalok/bekescsabai-adventista-imahaz-14430.html]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Unua}} [[Kategorio:Adventistaj preĝejoj en Hungario]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Békéscsaba]] 4vm45g1ikmmy3vqhap7teer9hwh7wvo 0 696800 9366233 8619653 2026-05-04T01:12:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366233 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Adolf SCHULLERUS''' (naskiĝinta la {{daton|7|3|1864}} en [[Făgăraș]], mortinta la {{daton|28|1|1928}} en [[Sibiu]]) estis [[aŭstrio-Hungario|hungarlanda]] kaj [[rumanio|rumanuja]] intelektulo gravega, lingvisto, (region)historiisto, etnologo, folklorfakulo, verkisto, politikisto kaj teologo. Li anis ĉe la plejmulto de la [[transilvaniaj saksoj]]. Inter 1919 kaj 1926 li estis senatoro de la Germana partio de Rumanio ''(Partidul German din România)'' en la parlamento en [[Bukareŝto]] kie li engaĝiĝis ĉefe por priedukaĵoj. == Vivo == Lia patro Gustav Adolf Schullerus estis [[protestantismo|protestantisma]] pastoro en Făgăraș.<ref>[http://www.litde.com/autoren/anna-schullerschullerus.php Anna Schuller-Schullerus - vivo kaj biografio]</ref> Inter la gefratoj iĝis famaj [[Anna Schuller-Schullerus]], rakontistino kaj verkistino, kaj la fratro [[Fritz Schullerus]], pentristo rimarkinda kiu mortis tre juna. En la aĝo de 8 jaroj la familio translokiĝis al [[Dealu Frumos]], naskiĝurbo de la patro kiu tie devis ekparoĥestri. Schullerus studis post trapaso de la abiturienta gimnazio ĉe [[Brukenthal-gimnazio]] en [[Berno]], [[Leipzig]] kaj [[Budapeŝto]]. Liaj profesoroj estis i.a. [[Georg Curtius]], [[Rudolf Hildebrand]] kaj [[József Szinnyei]]. Doktoriĝo fariĝis en 1886 per laboraĵo pri la [[Walhalla]]-kredo. En 1887 li iĝis lernejestro de la baza kaj metia lernejo en [[Agnita]] kie li nuptis la koleginon Gertrud Stühler. Du jarojn poste li iĝis trejnisto de instruontoj en Sibiu por la fakoj de germana respektive hungara lingvo kaj literaturo. Li pliampleksigis la germanan lernmaterialon per saksa folkoro skribante lernolibron kaj metodikan gvidilon por efika instruado de la [[hungara lingvo]]; de la lernolibro faritis traduko en la rumanan fare de [[Iosif Popovici]]. Inter 1892 kaj 1927 Schullerus eldonis la etnologian-regionhistorian fakgazeton "Korrespondenzblatt des Vereins für Siebenbürgische Landeskunde" kaj inter 1892 kaj 1899 la etnografiajn paĝojn de "Jahresbericht über Erscheinungen auf dem Gebiet der germanischen Philologie" (Berlino). Ekde 1895 li redaktis kun [[Friedrich Teutsch]] la kalendaron '' Kalender des Siebenbürgischen Volksfreunds'' kaj estis en 1897 kunfondinto de la gazeto eklezia "Kirchlichen Blätter". Post la morto de la unua edzino en 1896 pro malsano pulmona li edzinigis Hilda Teutsch. Post la morto patra li deĵoris ekde 1900 pastorece en [[Cincu]] antaŭ la elekto je pastoro en Sibiu en 1907. Post 1918 li organizis en la rolo de vicepiskopo teologikursojn en Sibiu; li estis liberala teologo kaj ŝatis modernan biblikritikon. Same kiel [[Rudolf Brandsch]] Schullerus estis ano de la "Verduloj" inter la germanlingva politikistaro en Hungarlando kiuj celis la plibonigon de la stato de ĉiuj germanlingvanoj, ne nur de la saksoj, kaj la malhelpon de [[hungarigo]]. En 1897 li vizitis la lernejojn de la [[banataj ŝvaboj]] kaj admonis la banatanojn germanlingvajn je nacia fiero. Helpo konkreta estis la trejno de talentitaj banataj knaboj ĉe transilvaniaj lernejoj. == Verkoj == Liaj esploroj pri [[popolrakonto]]j konsideris ankaŭ rumanajn kaj hungarajn kaj la interetnaj influoj. Li skribis la antaŭparolon por la kolekto de hungaraj popolfabeloj de E. Sklarek. Sekvante la ekzemplon de [[Lazăr Șăineanu]] li provis post la [[Unua mondmilito]] ordoni la amason da popularprozaĵoj en Rumanio laŭ la sistimo tipologia de [[Antti Aarne]]; tiaĵoj tiutempe ĝenerale tre ŝatatis. Internacie li pleje famiĝis per tiu katalogo pri rumanaj popolfabeloj kaj anekdotoj. Adolf Schullerus publikigis la unuan version de vortaro de la dialekto germana de la transilvaniaj saksoj, ''Siebenbürgisch-Sächsisches Wörterbuch'' kiu aperis en 1908 en [[Strasburgo]] en la eldonejo de Karl Trübner.<ref>[http://www.siebenbuerger.de/zeitung/artikel/saksesch/8369-heinrich-mantsch-100-jahre.html Heinrich Mantsch: 100 Jahre Siebenbürgisch-Sächsisches Wörterbuch]</ref> Post la morto de [[Johann Wolff]] en 1893 Schuller ekresponsis pri la eldono de vorto-materialon kolektitan dum unu jarcento. Li ja ŝanĝis la iaman koncepton kaj enirigis vortaren ne nur lokajn vortojn sed ankaŭ vortojn el la tuta areo de transilvaniaj saksoj, krome vortojn duondialektajn de saksoj vivantaj malvilaĝe. Kompletigitis la tuto per interesaj informoj etnografiaj-kulturhistoriaj; li verkis laŭ modernaj metodoj (ekz. per enketoj kaj demandiloj plenigotaj de vilaĝanoj). Li verkis krom la enkondukon la paĝoj de la literoj A ĝis C kaj de la litero E. Okaze de studvojaĝo al [[Luksemburgio]] li povis provi - kontraŭ la asertoj de [[Gustav Kisch]] - ke la transilvaniaj dialektoj ne originus el ununura prapatrujo kaj ke similaĵoj inter la [[luksemburga lingvo]] kaj la dialektoj en Transilvanio ne estus samradikaj. Kiam li mem verkis dialekte li antaŭ ĉio celis la propagandon por la uzo kaj la subteno de la dialekto. === Pedagogio === * ''Handbuch für den magyarischen Sprachuntericht an Volksschulen mit deutscher Unterichtssprache'', Sibiu, 1902 * „Carte de cetire și gramatica maghiară pentru școalele poporale în limba de propunere română”, împreună cu I. Popovici, Sibiu, 1904 * ''Michael Albert, sein Leben und Dichten''. Sibiu 1898. – Bibliographie der Werke und Abhandlungen M. Albert’s im Korresp.-Blatt d. Vereins f. siebenb. Landeskunde 1898, p. 114–117. === Beletristiko === * ''De Wedmed'', Brașov, 1891 * ''De Dilung'' (''Die Teilung''), Brașov, 1892 * ''Af dem Fraenverinsball'' (''Auf dem Frauenvereinsball''), Brașov, 1893 * ''Ein Tropfen Schlaf'', Sibiu, 1896 * ''Die lange Nacht'', Sibiu, 1899 * ''Erika Brukenthalia'', Sibiu, 1901 * ''Vun em Daskel diden näst Zäcklesch kangd'', (Despre un dascăl care nu înțelegea ungurește), Sibiu, 1906 * ''Geschichten vum Tschiripik'' (''Geschihcten vom Tschiripik''), Sibiu, 1928 * ''Tipologia basmelor românești și a variantelor lor'' - Editura Saeculum, 2006 * ''Siebenbürgisch-sächsische Volkskunde im Umriss'', Leipzig, 1926; Augsburg, 1998 * ''Scurt tratat de etnografie a sașilor din Transilvania'' (Traduko far Bianca Bican; volumo de Siebenbürgisch-sächsische Volkskunde im Umriß), Editura Meronia, Bukareŝto, 2003, ISBN 973-8200-35-0 * ''Siebenbürgisch-sächsisches Wörterbuch''. Bd. 1. [A - C], Editura Gruyter, 1925 * ''Siebenbürgisch-sächsische Volkskunde'', Editura Bechtermünz, 2001 * ''Aus dem Schatzhause der Heiligen Schrift: Sechs Vorlesungen über Bibel und Biblische Geschichte (1898)'', Kessinger Publishing, 2010, ISBN 1160509158 + ISBN 1160307660 * ''Ungarische Volksmärchen: Ausgewählt und übersetzt (1901)'' Kessinger Publishing, 2009, ISBN 1104518279 + ISBN 110456968X == Literaturo == * Carl Göllner, ''Adof Schullerus. Sein Leben und Wirken in Wort und Bild.'', Kriterion-eldonejo, București, 1986 * Ovidiu Papadima, „Opera lui Schullerus și raporturile ei cu etnografia românească”, din: Literatura populară română (p. 530-573), București, 1968 == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.iguana.ro/pretcarte-61931-saeculum-tipologia-basmelor-romanesti-si-a-variantelor-lor.html Tipologio de rumanaj fabeloj kaj de iliaj variantoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101227043328/http://iguana.ro/pretcarte-61931-saeculum-tipologia-basmelor-romanesti-si-a-variantelor-lor.html |date=2010-12-27 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Schullerus, Adolf}} [[Kategorio:Transilvaniaj saksoj]] [[Kategorio:Rumanaj politikistoj]] [[Kategorio:Rumanaj historiistoj]] [[Kategorio:Rumanaj teologoj]] [[Kategorio:Rumanaj filologoj]] [[Kategorio:Lernejestroj]] j75pgj7gq004bxa6zfpjirowci2c38v 0 698387 9366111 8346943 2026-05-03T20:04:54Z ThomasPusch 1869 {{ĝermeto}} 9366111 wikitext text/x-wiki {{orfa|Sudameriko}} {{Informkesto homo}} '''Manuel Turizo Zapata''' (n. en [[Monteria]], Kolombio; la 12-an de aprilo 2000), pli konata per sia sceneja nomo '''Manuel Turizo''', estas kolombia kantisto. {{Projektoj}} {{ĝermeto}} [[Kategorio:Kolombiaj kantistoj]] ls5u1j01qjuv2rbm1cp8v529j4uuy1j 9366218 9366111 2026-05-03T23:14:22Z ThomasPusch 1869 9366218 wikitext text/x-wiki {{orfa|Sudameriko}} {{Informkesto homo}} '''Manuel Turizo Zapata''' (n. en [[Monteria]], Kolombio; la 12-an de aprilo 2000), pli konata per sia sceneja nomo '''Manuel Turizo''', estas kolombia kantisto. {{Projektoj}} {{bibliotekoj}} {{ĝermeto}} [[Kategorio:Kolombiaj kantistoj]] rzjywr62u1lifa1pzy4fvhdes88x803 0 708493 9366076 7933435 2026-05-03T19:12:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366076 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} La '''Associazione Sportiva Dilettantistica Catania Beach Soccer''' estas la unua teamo de [[stranda futbalo]] de [[Katanio]]. La klubo havas sian sidejon en [[Gravina di Catania]] (CT). == Historio == Fondita en [[2004]] por Giuseppe Bosco, kun Stefano Musumeci trejnisto, ĝi tuj partoprenis en la konkurso de la Serio Al. La unuan jaron ĝi gajnis la Pokalon Italio.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://beachsoccer.lnd.it/it/beachsoccer-news/coppa-italia/bs-semifinali|titolo=Coppa Italia AON: La finale è Terracina-Catania}}</ref> == Sukcesoj == La Catania Beach Soccer sukcesis multajn venkojn, estas la plej titolita klubo el [[Italio]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.zonacalciofaidate.it/beach-soccer/la-coppa-italia-beach-soccer-e-del-catania-beach-soccer/|titolo=La Coppa Italia Beach Soccer è del Catania Beach Soccer}}</ref> * '''Konkurso de Serio''' '''A''' [[Dosiero:Scudetto.svg|15px]] 2 (2008 kaj 2018) * '''Pokalo Italio''' [[Dosiero:Coccarda Coppa Italia.svg|15px]] 4 (2004, 2005, 2018, 2019) * '''Itala superpokalo''' [[Dosiero:Supercoppa Italiana.svg|8px]] 4 (2006, 2007, 2009, 2016) == Eksteraj ligiloj == * [https://www.cataniabeachsoccer.it/ Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201124083508/https://www.cataniabeachsoccer.it/ |date=2020-11-24 }} * [https://www.lnd.it/ retejo Lega Nazionale Dilettanti] == Referencoj == {{Referencoj}}  [[Kategorio:Sporto en Sicilio]] [[Kategorio:Stranda futbalo]] l7xdpbtlcsbjiwlkpd5rw713261tdge 0 718743 9366470 9355722 2026-05-04T09:20:29Z ThomasPusch 1869 Protektis "[[Kimmo Kiljunen]]" ([Redakti=Bloki neensalutintajn uzantojn] (sendifina) [Alinomu=Bloki neensalutintajn uzantojn] (sendifina)) 9355722 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Kimmo Kiljunen''' (naskiĝinta [[13-a de junio]] [[1951]] en [[Ruokolahti]]) estas finna maldekstra politikisto kaj verkisto de nefikcio. En Finnlando li estis konata pli kiel politikisto, sed li mem difinas sin pli verkisto de nefikcio. Li estis parlamentano de [[Finnlanda socialdemokratia partio]] en la jaroj 1995–2011 kaj estas denove ekde la jaro 2019. Li ankaŭ skribis kaj redaktis multajn librojn. Li kaj lia eksa edzino havas kvar infanojn. Lia filo estas la aktoro [[Jaakko Kiljunen]] (naskiĝinta 1980). Kimmo Kiljunen estas [[ateismo|ateisto]]. Ekde julio 2010 ĝis majo 2011 li gvidis internacian komisionon pri la [[interetna insurekcio kontraŭ uzbekoj en Kirgizio en 2010]] ekflaminta en junio, pri kiu petis lin nome de [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo]] la tiama prezidantino de [[Kirgizio]], [[Roza Otunbajeva]], kiu havis tiun pozicion de la 7a-a de aprilo 2010 ĝis la 1-a de decembro 2011. Post kiam publikiĝis la rezultoj de la komisiono, la kirgizia parlamento en majo 2011 decidis ke ekde nun Kiljunen estas malpermesita eniri Kirgizion. Ekde la parlamentbaloto 2023 li estas ''ikäpresidentti'' (aĝprezidanto) de parlamento de sia lando: ĝia plej maljuna membro. == Eksteraj ligiloj == * [https://yle.fi/aihe/a/20-89610 Kiljunen prezentas flagojn de ŝtatoj]. <ref>En tiu video "laktistino" Liisa Rimpiläinen en la humura televida programo ''[[Iltalypsy]]'' en 1999 intervjuas Kiljunen teme la flagoj de landoj. Rimpiläinen demandas, kioj flagoj estas sur la tablo kaj Kiljunen klarigas, ke estas eĉ pli flagoj ol ekzistas sendependaj landoj, ĉar en tiu flagoserio inkludas ankaŭ flagoj de iuj auxtonomaj areoj kiel [[Alando]] kaj [[Farinsuloj]]. Kiljunen rakontas, ke kun siaj gefiloj li ludis "flagoloterion", kie ĉiam estis loteriita flago de iu lando kaj li rakontis al siaj gefiloj pri tiu lando, ekzemple pri la kulturo kaj la politika historio. Rimpiläinen demandas Kiljunen, kiu flago laŭ Kiljunen ne estas bona. Kiljunen diras, ke kialoj por tio povas esti multaj, sed eble la plej forta kialo estas, ke du ŝtatoj havas similan flagon – kiel {{Flago|Indonezio|grandeco=14ra}} [[Indonezio]] kaj {{Flago|Monako|grandeco=14ra}} [[Monako]] kaj tio estas eĉ tiel Monako havus diversan alternativon: ĝi povus preni reen sian eksan flagon ([[dosiero:Lozenge flag of Monaco.svg|14ra]]). Rimpiläinen demandas, ĉu Kiljunen rekonas ĉiujn tiujn flagojn, kaj Kiljunen rakontas, ke li al sia amiko diris, ke pri tio li povas fari etan vetadon sed ne vere egan. Sur tablo estas krom la flagoj lia libro ''Maailman maat ja liput'' ("Landoj kaj flagoj de la mondo"), kie li rakontas pri flagoj de landoj.</ref> ({{fi}}) == Referencoj == <!-- devas esti ĉi tie post la Eksteraj ligiloj, ne kiel kutime antaŭ tio --> {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kiljunen, Kimmo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ateistoj]] 3xkpjgbpm00ll47p03wxpnuj917qtm8 9366475 9366470 2026-05-04T09:25:09Z ThomasPusch 1869 vidu la diskutpaĝan noton. 9366475 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Kimmo Kiljunen''' (naskiĝinta [[13-a de junio]] [[1951]] en [[Ruokolahti]]) estas finna maldekstra politikisto kaj verkisto de nefikcio. En Finnlando li estis konata pli kiel politikisto, sed li mem difinas sin pli verkisto de nefikcio. Li estis parlamentano de [[Finnlanda socialdemokratia partio]] en la jaroj 1995–2011 kaj estas denove ekde la jaro 2019. Li ankaŭ skribis kaj redaktis multajn librojn. Li kaj lia eksa edzino havas kvar infanojn. Lia filo estas la aktoro [[Jaakko Kiljunen]] (naskiĝinta 1980). Kimmo Kiljunen estas [[ateismo|ateisto]]. Ekde julio 2010 ĝis majo 2011 li gvidis internacian komisionon pri la [[interetna insurekcio kontraŭ uzbekoj en Kirgizio en 2010]] ekflaminta en junio, pri kiu petis lin nome de [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo]] la tiama prezidantino de [[Kirgizio]], [[Roza Otunbajeva]], kiu havis tiun pozicion de la 7a-a de aprilo 2010 ĝis la 1-a de decembro 2011. Post kiam publikiĝis la rezultoj de la komisiono, la kirgizia parlamento en majo 2011 decidis ke ekde nun Kiljunen estas malpermesita eniri Kirgizion. Ekde la parlamentbaloto 2023 li estas ''ikäpresidentti'' (aĝprezidanto) de parlamento de sia lando: ĝia plej maljuna membro. == Eksteraj ligiloj == * [https://yle.fi/aihe/a/20-89610 Kiljunen prezentas flagojn de ŝtatoj]. <ref>En tiu video "laktistino" Liisa Rimpiläinen en la humura televida programo ''[[Iltalypsy]]'' en 1999 intervjuas Kiljunen teme la flagoj de landoj. Rimpiläinen demandas, kioj flagoj estas sur la tablo kaj Kiljunen klarigas, ke estas eĉ pli flagoj ol ekzistas sendependaj landoj, ĉar en tiu flagoserio inkludas ankaŭ flagoj de iuj aŭtonomaj areoj kiel [[Alando]] kaj [[Ferooj]]. Kiljunen rakontas, ke kun siaj gefiloj li ludis "flagoloterion", kie ĉiam estis loteriita flago de iu lando kaj li rakontis al siaj gefiloj pri tiu lando, ekzemple pri la kulturo kaj la politika historio. Rimpiläinen demandas Kiljunen, kiu flago laŭ Kiljunen ne estas bona. Kiljunen diras, ke kialoj por tio povas esti multaj, sed eble la plej forta kialo estas, ke du ŝtatoj havas similan flagon – kiel {{Flago|Indonezio|grandeco=14ra}} [[Indonezio]] kaj {{Flago|Monako|grandeco=14ra}} [[Monako]] kaj tio estas eĉ tiel Monako havus diversan alternativon: ĝi povus preni reen sian eksan flagon ([[dosiero:Lozenge flag of Monaco.svg|14ra]]). Rimpiläinen demandas, ĉu Kiljunen rekonas ĉiujn tiujn flagojn, kaj Kiljunen rakontas, ke li al sia amiko diris, ke pri tio li povas fari etan vetadon sed ne vere egan. Sur tablo estas krom la flagoj lia libro ''Maailman maat ja liput'' ("Landoj kaj flagoj de la mondo"), kie li rakontas pri flagoj de landoj.</ref> ({{fi}}) == Referencoj == <!-- devas esti ĉi tie post la Eksteraj ligiloj, ne kiel kutime antaŭ tio --> {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kiljunen, Kimmo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ateistoj]] 9n39dgvj6qdzal21b4wvl3rpbjqc7fj 0 719209 9366278 8946931 2026-05-04T06:10:03Z ThomasPusch 1869 9366278 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-16 |lando={{Finnlando}} |provinco ={{Päijänne-Tavastio}} |tipo1=reliefo |zomo=8 }} [[Dosiero:Belfry in Hollola church.jpg|eta|maldekstra|200ra|{{centre|la aparta sonorila turo de la kirko}}]] '''Hollola''' estas komunumo de Finnlando en provinco [[Päijänne-Tavastio]]. La areo de la komunumo estas 727,46 km², el kio 76,31 km estas akvo. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis 23 262 loĝantojn, kaj la 31-an de decembro 2022 estis {{unuo|22943}}.<ref>[https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ statistikaj informoj laŭ la stato fine de 2022] ({{fi}})</ref> Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Partneraj urboj == * {{flago|Svedio}} [[Arboga]] en [[Svedio]] * {{flago|Danio}} la historia marhavena urbeto ''Ebeltoft'' en la komunumo [[Syddjurs]] de [[Danio]] * {{flago|Norvegio}} [[Nordkapp]] en [[Norvegio]] == Konataj lokuloj = * [[Juha Rehula]] (n. 1963), politikisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Dosiero:PyhäniemiManor.jpg|eta|centra|300ra|{{centre|loka vilao ''Pyhäniemi''}}]] {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] pbvdn5at9o0g2mhbeowzw6z9z8yzxod 9366279 9366278 2026-05-04T06:10:16Z ThomasPusch 1869 /* = Konataj lokuloj */ 9366279 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-16 |lando={{Finnlando}} |provinco ={{Päijänne-Tavastio}} |tipo1=reliefo |zomo=8 }} [[Dosiero:Belfry in Hollola church.jpg|eta|maldekstra|200ra|{{centre|la aparta sonorila turo de la kirko}}]] '''Hollola''' estas komunumo de Finnlando en provinco [[Päijänne-Tavastio]]. La areo de la komunumo estas 727,46 km², el kio 76,31 km estas akvo. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis 23 262 loĝantojn, kaj la 31-an de decembro 2022 estis {{unuo|22943}}.<ref>[https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ statistikaj informoj laŭ la stato fine de 2022] ({{fi}})</ref> Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Partneraj urboj == * {{flago|Svedio}} [[Arboga]] en [[Svedio]] * {{flago|Danio}} la historia marhavena urbeto ''Ebeltoft'' en la komunumo [[Syddjurs]] de [[Danio]] * {{flago|Norvegio}} [[Nordkapp]] en [[Norvegio]] == Konataj lokuloj == * [[Juha Rehula]] (n. 1963), politikisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Dosiero:PyhäniemiManor.jpg|eta|centra|300ra|{{centre|loka vilao ''Pyhäniemi''}}]] {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] gwkwuqwlpwwh1ougbmc8iicih7w4fnk 0 719741 9366461 8482396 2026-05-04T09:10:21Z ThomasPusch 1869 9366461 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Toimi Kankaanniemi''' (naskiĝinta la {{daton|26|februaro|1950}} en [[Tyrvää]], malantaŭa Vammala, nuntempa [[Sastamala]]) estas finna konservativa politikisto. Li estas membro de finna parlamento ekde de jaro 1987. Li estis ministro de evoluhelpo kaj senalkoholo. Lia partio estas [[Perussuomalaiset]] (antaŭe [[Kristandemokratoj de Finnlando|Kristandemokratoj]]). En la jaroj 1989–1995 li estis prezidanto de Kristandemokratoj de Finnlando. Li estis komunestro de [[Siikainen]]. Kankaanniemi havas du filojn kaj unu filinon. Lia elektodistrikto estas la distrikto ''Keski-Suomi'' ([[Meza Finnlando]]). [[Dosiero:Toimi Kankaanniemi.jpg|eta|200ra|maldekstra|Kankaanniemi en finna parlamento.]] {{Projektoj}} {{Vivtempo|Kankaanniemi, Toimi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] plpqszuivq05cr825ky5mnibayhf79u 0 721100 9366388 8570989 2026-05-04T08:28:30Z ThomasPusch 1869 9366388 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Paavo Erkki Arhinmäki''' (naskiĝinta la {{daton|13|decembro|1976}} en [[Helsinko]]) estas finna [[politikisto]], kies partio estas [[Maldekstra Ligo (Finnlando)|Maldekstra Ligo]]. Li estis prezidantkandidato de la partio en prezidantelekto de Finnlando 2012. Arhinmäki estas membro de parlamento de la Finnlando ekde la jaro 2007. Li loĝas en [[Helsinko]]. Li estis ankaŭ [[ministro]] pri kulturo kaj sporto kaj prezidanto de Maldekstra Ligo. Arhinmäki havas du filinojn. [[Dosiero:Paavo Arhinmäki 2.jpg|eta|250px|maldekstre|Arhinmäki en Turku en la jaro 2011.]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Arhinmäki, Paavo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] p3kmowojk3cavue8nb181env1sknbpo 0 722092 9366267 8359163 2026-05-04T05:34:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366267 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Ahmad Esmat Abd al Megid''' aŭ '''Ahmed Asmat Abdel-Meguid''' ({{lang-ar|أحمد عصمت عبد المجيد}}&lrm;; 22a de Marto 1923<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=poU4AQAAIAAJ&q=Ahmed+Asmat+Abdel-Meguid+1923&dq=Ahmed+Asmat+Abdel-Meguid+1923&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwib7LTmgcTYAhUEXRQKHTNwCK8Q6AEIJTAA|title=IBN: Index bio-bibliographicus notorum hominum|date=16a de Majo 2010|publisher=Biblio Verlag|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sis.gov.eg/Story/83643?lang=fr&lang=fr|title=The State Council’s General Assembly of Legal Opinion and Legislation Departments|website=www.sis.gov.eg}}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/icons/2011/6/30/أحمد-عصمت-عبد-المجيد|title=أحمد عصمت عبد المجيد|website=www.aljazeera.net}}</ref> – 21a de Decembro 2013) estis [[Egiptianoj|egiptia]] [[diplomato]]. Li servis kiel egiptia Ministro pri Eksterlandaj Aferoj inter 1984 kaj 1991, kaj kiel Ĝenerala Sekretario de la [[Ligo de Arabaj Ŝtatoj]] el 1991 ĝis 2001.<ref>{{Cite web|title=Ismat Abdel Majid|url=http://www.alex4all.com/aboutAlex/articl.php?id=24|publisher=Alexandria Governorate|accessdate=25a de Oktobro 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101025111143/http://alex4all.com/aboutAlex/articl.php?id=24|archivedate=25a de Oktobro 2010|url-status=dead|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-04-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101025111143/http://alex4all.com/aboutAlex/articl.php?id=24|arkivdato=2010-10-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101025111143/http://alex4all.com/aboutAlex/articl.php?id=24 |date=2010-10-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://alex4all.com/aboutAlex/articl.php?id=24 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-04-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101025111143/http://alex4all.com/aboutAlex/articl.php?id=24 |arkivdato=2010-10-25 }}</ref> == Biografio == Naskiĝintaj en [[Aleksandrio]] en Marto 1923, Abdel Megid ricevis gradon pri [[juro]] el Aleksandria Universitato en 1944 antaŭ akiri doktoriĝon pri [[internacia juro]] el la [[Universitato de Parizo]] en 1947.<ref name=Goldschmidt2000/> Li aliĝis al la egiptia ministerio pri eksterlandaj aferoj en 1950 kaj laboris en kelkaj departementoj, partikulare de la Britia kaj Francia sekcioj. En 1967 li estis nomumita Prezidanto de la Ŝtata Informservo, posteno kiun li plenumis dum unu jaro.<ref>{{Cite web|url=https://www.dostor.org/389591|title=رئيس الهيئة العامة للاستعلامات لـ 'الدستور': خطة لتنوير الشعب خاصة الشباب!|website=جريدة الدستور}}</ref> Li iĝis ambasadoro en [[Francio]] en 1970, deputita Ministro pri Eksterlandaj Aferoj en 1970, kaj alta reprezentanto de Egiptio en [[Unuiĝintaj Nacioj]] en 1972. Li servis en tiu posteno ĝis 1983, kaj poste kiel Ministro pri Eksterlandaj Aferoj el 1984 ĝis 1991, kiam li estis elektita Ĝenerala Sekretario de la [[Ligo de Arabaj Ŝtatoj]].<ref name="Goldschmidt2000">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=p3J6IS8t74QC&pg=PA5|titolo=Biographical Dictionary of Modern Egypt|familia nomo=Goldschmidt, Jr.|persona nomo=Arthur|jaro=2000|eldoninto=Lynne Rienner Publishers|ISBN=978-1-55587-229-8|paĝo=5}}</ref> Li mortis en [[Kairo]] la 21an de Decembro 2013, estante 90-jaraĝa.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/89719/Egypt/Politics-/Former-Arab-League-secretarygeneral-Esmat-AbdelMeg.aspx|titolo=Former Arab League secretary-general Esmat Abdel-Meguid dies|alirdato=23a de Decembro 2013|eldoninto=Ahram Online}}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Riad, Mahmud}} [[Kategorio:Egiptaj politikistoj]] [[Kategorio:Ambasadoroj]] [[Kategorio:Arabaj naciistoj]] [[Kategorio:Egiptaj naciistoj]] [[Kategorio:Egiptaj ministroj]] j2am3gjlrz1nnqpx4g6727e585nk8t3 0 722738 9366487 7196671 2026-05-04T10:13:08Z ThomasPusch 1869 9366487 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Joonas Kasperi KÖNTTÄ''' (n. [[13-a de decembro]] [[1989]] en [[Lieksa]]) estas finna [[politikisto]]. Könttä estas elektita parlamentano de [[Finnlanda Centro]] en parlamentelekto de la jaro 2019 el elektrodistrikto de Meza Finnlando. Antaŭe li laboris en [[Eŭropa Parlamento]] kaj ministerio pri instruo kaj kulturo de Finnlando. Li loĝis en [[Sankt-Peterburgo]] en Rusio kaj en [[Bruselo]] en Belgio. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Kontta, Joonas}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] rnxj8r06232lut3hfoyw3hdyfwggvq1 0 723240 9366353 7326469 2026-05-04T08:14:13Z ThomasPusch 1869 9366353 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Timo Ville Sakari KOIVISTO''' (n. en 1970 en Pirkkala) estas finna [[politikisto]] kaj [[urbestro]] de [[Jyväskylä]]. Li laboras en la tasko ekde 1-a majo. Antaŭe (2005-2015) Koivisto estis helpantourbestro de Jyväskylä kaj ĉefrespondeca pri urbkonstruaĵ-servoj. En la 10-a de novembro 2014 Koivisto estis elektata por nova [[urbestro]] de [[Jyväskylä]]. Lia edzino estas [[Susanna Huovinen]]. Ili loĝas en [[Säynätsalo]]. {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Koivisto, Timo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Urbestroj de Jyväskylä]] 0kg8xjsxorz6ve52fr59pihugm75rak 9366354 9366353 2026-05-04T08:14:46Z ThomasPusch 1869 9366354 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Timo Ville Sakari KOIVISTO''' (n. en 1970 en Pirkkala) estas finna [[politikisto]] kaj [[urbestro]] de [[Jyväskylä]]. Li laboras en la tasko ekde 1-a majo. Antaŭe (2005-2015) Koivisto estis helpantourbestro de Jyväskylä kaj ĉefrespondeca pri urbkonstruaĵ-servoj. En la 10-a de novembro 2014 Koivisto estis elektata por nova [[urbestro]] de [[Jyväskylä]]. Lia edzino estas [[Susanna Huovinen]]. Ili loĝas en [[Säynätsalo]]. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Koivisto, Timo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Urbestroj de Jyväskylä]] no00glsfzegmwf4lryz8x3tixh06io9 9366485 9366354 2026-05-04T10:12:14Z ThomasPusch 1869 9366485 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Timo Ville Sakari KOIVISTO''' (n. la 2-an de januaro 1970 en [[Pirkkala]], do nun {{aĝo|1970|1|2}}-jaraĝa) estas finna [[politikisto]] kaj [[urbestro]] de [[Jyväskylä]]. Li laboras en la tasko ekde 1-a majo. Antaŭe (2005-2015) Koivisto estis helpantourbestro de Jyväskylä kaj ĉefrespondeca pri urbkonstruaĵ-servoj. En la 10-a de novembro 2014 Koivisto estis elektata por nova [[urbestro]] de [[Jyväskylä]]. Lia edzino estas [[Susanna Huovinen]]. Ili loĝas en [[Säynätsalo]]. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Koivisto, Timo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Urbestroj de Jyväskylä]] fxyk5beuf4rn4657kfnt9wel9edcn8t 0 723779 9366394 8489115 2026-05-04T08:32:58Z ThomasPusch 1869 9366394 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Tuula Irmeli HAATAINEN''' (naskiĝis la {{daton|11|februaro|1960}} en [[Tuusniemi]]) estas [[Finnlando|finna]] politikistino el [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Haatainen estis membro de finna parlamento en 1996–2007 kaj estas denove 2015–. Nun Haatainen estas ankaŭ ministro pri laboro. 24.9.2005–18.4.2007 ŝi estis ministro pri sociala aferoj kaj sano. En prezidantelekto de Finnlando 2018 Haatainen estis prezidantkandidato de SDP. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Haatainen, Tuula}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] ena8an9c0pzezvx2mtbifxsi5j6t2yw 9366399 9366394 2026-05-04T08:36:02Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366399 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Tuula Irmeli HAATAINEN''' (naskiĝis la {{daton|11|februaro|1960}} en [[Tuusniemi]]) estas [[Finnlando|finna]] politikistino el [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Haatainen estis membro de finna parlamento en 1996–2007 kaj estas denove ekde 2015. Nun Haatainen estas ankaŭ ministro pri laboro. 24.9.2005–18.4.2007 ŝi estis ministro pri sociala aferoj kaj sano. En prezidantelekto de Finnlando 2018 Haatainen estis prezidantkandidato de SDP. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Haatainen, Tuula}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 2sefyaf0puh6sb09zy16jywnmtx5894 0 723787 9366551 8616695 2026-05-04T10:57:02Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366551 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Suvi Helmi Tellervo LINDÉN''' (naskiĝinta 1962 en [[Helsinko]]) estas [[Finnlando|finna]] [[politikistino]], kiu reprezentas la [[politika partio|politikan partion]] [[Nacia koalicio (Finnlando)|''Nacia koalicio'']]. Ŝi Lindén estis elektita al la urba konsilo de Oulu en 1988 kaj al la nacia parlamento sep jarojn poste, en 1995. Lindén studentiĝis kiel magistro de filozofio ĉe la [[universitato de Oulu]] en 1998. Ĝis la jaro 2011 ŝi sume 16 jarojn estis membro de la [[Finna Parlamento]], kaj en tiu tempo interalie funkciis kiel [[ministro]] pri kulturo kaj sporto 1999–2002 kaj kiel ministro pri komunikado 2007–2011. En pli juna aĝo ŝi estis sportisto kaj konkuris en ĉampionadoj de [[plonĝado]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Lindén, Suvi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] odspifsp4uwy3557p47x2mbtns6mfcu 0 725111 9366402 8263662 2026-05-04T08:36:45Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366402 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Kari Pekka HÄKÄMIES''' (n. la 17-an de septembro 1956 en [[Karhula]]) estas finna [[politikisto]]. Lia partio estas [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] 1987–1998, [[ministro]] pri rajto 1996–1998 kaj ministro pri eksteraj rilatoj 1999–2000. Li estis ankaŭ urbestro de [[Kuopio]]. Ankaŭ lia frato [[Jyri Häkämies]] estas politikisto. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Hakamies, Kari}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] khkwa1ym47ytbttny2sc450spgnnrsr 0 725138 9366339 7940739 2026-05-04T08:06:20Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} 9366339 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Arja Inkeri ALHO''' (n. 21-a de marto 1954 en Hartola) estas finna ekzamenanto kaj libera [[verkisto]] kaj [[politikisto]]. Alho estis parlamentano de Socialdemokratia Partio de Finnlando en 1983–2007. Ŝi estis [[ministro]] en 1995-1997. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Alho, Arja}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 2zsvgs67pgvrxr7pd2x9yqs1sm0qutr 9366356 9366339 2026-05-04T08:15:26Z ThomasPusch 1869 9366356 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Arja Inkeri ALHO''' (n. 21-a de marto 1954 en Hartola) estas finna ekzamenanto kaj libera [[verkistino]] kaj [[politikistino]]. Alho estis parlamentano de Socialdemokratia Partio de Finnlando en 1983–2007. Ŝi estis [[ministro]] en 1995-1997. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Alho, Arja}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] skzzpa5ba3zknlqihau656mqpvfj05s 0 725568 9366511 8366311 2026-05-04T10:27:51Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366511 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Mika Tapani LINTILÄ''' (naskiĝinta 1966) estas [[Finnlando|finna]] [[politikisto]], membro de [[finna parlamento]] ekde la jaro 1999 kaj estis la [[ministro]] pri vivtenado 2016–2019 kaj denove en la jaro 2019. En 2019 li estis ministro pri financoj. Li havas du filinojn. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Lintila, Mika}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 6au53qct5e7oj7vzx2r4cqb791gm968 9366553 9366511 2026-05-04T10:57:21Z ThomasPusch 1869 9366553 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Mika Tapani LINTILÄ''' (naskiĝinta 1966) estas [[Finnlando|finna]] [[politikisto]], membro de [[finna parlamento]] ekde la jaro 1999 kaj estis la [[ministro]] pri vivtenado 2016–2019 kaj denove en la jaro 2019. En 2019 li estis ministro pri financoj. Li havas du filinojn. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Lintila, Mika}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] quokj444bvdqlkaql9bu55uu2fltp7v 0 725572 9366404 7968589 2026-05-04T08:37:10Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366404 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Eero Olavi Heinäluoma''' (n. 1955 Kokkola) estas [[Finnlando|finna]] [[politikisto]] el [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]] (SDP). Li estas membro de [[Eŭropa parlamento]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] 2003–2019 kaj prezidanto de finna parlamento 2011–2015. 2005–2008 Heinäluoma estis ministro pri aferoj, 2005–2007 prezidanto de sia partio kaj 2011–2015 prezidanto de finna parlamento. Heinäluoma estas 197 cm alta. Heinäluoma havas tri infanojn. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Heinäluoma, Eero}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] jmjmybt6up8x8zqth4mjg1vqa2zzz38 0 725640 9366281 8570811 2026-05-04T06:17:01Z ThomasPusch 1869 9366281 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Annika Virpi Irene SAARIKKO''' (naskiĝinta 10-a de novembro 1983 [[Oripää]]) estas finna [[politikisto]]. Ŝi estis la prezidanto de partio [[Finnlanda Centro]] inter septembro 2020 kaj junio 2024, post [[Katri Kulmuni]] kaj antaŭ Antti Kaikkonen. Oni elektis ŝin parlamentano unuan fojon en elekto de la jaro 2011. Oni nomis Saarikkon 10-a de julio 2017 [[ministro]] pri familiaj bazservoj. Oni nomis ŝin ministro pri scienco kaj kulturo la 6-an de junio 2019. {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Saarikko, Annika}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] fpathcgzf5oalxku48cbutiisr0rhhp 9366287 9366281 2026-05-04T06:22:46Z ThomasPusch 1869 9366287 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Annika Virpi Irene SAARIKKO''' (naskiĝinta 10-a de novembro 1983 [[Oripää]]) estas finna [[politikisto]]. Ŝi estis la prezidanto de partio [[Finnlanda Centro]] inter septembro 2020 kaj junio 2024, post [[Katri Kulmuni]] kaj antaŭ Antti Kaikkonen. Oni elektis ŝin parlamentano unuan fojon en elekto de la jaro 2011. Oni nomis Saarikkon 10-a de julio 2017 [[ministro]] pri familiaj bazservoj. Oni nomis ŝin ministro pri scienco kaj kulturo la 6-an de junio 2019. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj== {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Saarikko, Annika}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 3dj3rn474oo7z2maolxyt95bp7apod1 9366289 9366287 2026-05-04T06:23:13Z ThomasPusch 1869 9366289 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Annika Virpi Irene SAARIKKO''' (naskiĝinta 10-a de novembro 1983 [[Oripää]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝi estis la prezidanto de partio [[Finnlanda Centro]] inter septembro 2020 kaj junio 2024, post [[Katri Kulmuni]] kaj antaŭ Antti Kaikkonen. Oni elektis ŝin parlamentano unuan fojon en elekto de la jaro 2011. Oni nomis Saarikkon 10-a de julio 2017 [[ministro]] pri familiaj bazservoj. Oni nomis ŝin ministro pri scienco kaj kulturo la 6-an de junio 2019. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj== {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Saarikko, Annika}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] tjd36eo7zh74009ril1ow22tymeoza3 9366290 9366289 2026-05-04T06:23:55Z ThomasPusch 1869 9366290 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Annika Virpi Irene SAARIKKO''' (naskiĝinta 10-a de novembro 1983 [[Oripää]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝi estis la prezidanto de partio [[Finnlanda Centro]] inter septembro 2020 kaj junio 2024, post [[Katri Kulmuni]] kaj antaŭ Antti Kaikkonen. Oni elektis ŝin parlamentano unuan fojon en elekto de la jaro 2011. Oni nomis Saarikkon 10-a de julio 2017 [[ministro]] pri familiaj bazservoj. Oni nomis ŝin ministro pri scienco kaj kulturo la 6-an de junio 2019. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Saarikko, Annika}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] g0qn5zz2j5ht82pre1av1j2w4k50sjl 0 725643 9366481 8352042 2026-05-04T10:06:01Z ThomasPusch 1869 9366481 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Mari Johanna KIVINIEMI''' (n. 27-a de septembro de 1968 en [[Seinäjoki]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Ŝi estis membro de Finnlanda parlamento 24.3.1995–2.9.2014, ĉefministro de Finnlando 22.6.2010–22.6.2011, [[ministro]] pri registaroj kaj komunumoj 19.4.2007–22.6.2010 kaj ministro pri ekstera komerco kaj disvolviĝo kaj prezidanto de Finnlanda Centro 2010–2012. Ŝia elektodistrikto estis elektodistrikto de [[Vaasa]], poste elektodistrikto de [[Helsinki]]. En parlamentelekto 2007 ŝi estis sola finnlanda centra kandidato, kiu estis elektata el elektodistrikto de Helsinko. {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Kiviniemi, Mari}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] 6eta0jldod6eg1xp1nhn4tnjutlqu5d 0 726605 9366416 8571073 2026-05-04T08:39:35Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366416 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Ville Heimo Antero Itälä''' (n. 10-a de majo 1959) estas finna [[politikisto]]. Lia partio estas [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia koalicio]]. Li estis membro de [[parlamento de Finnlando]] el 24.3.1995 ĝis 20.7.2004, prezidanto de sia partio ekde 2001–5.6.2004, ministro pri internaj aferoj el 1.9.2000 ĝis 17.4.2003 kaj membro de [[Eŭropa parlamento]] el 20.7.2004 ĝis 29.2.2012. {{Projektoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Itälä, Ville}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] n94ujll7uzjn0rinfr8zzn538n4tssr 0 726931 9366458 8229232 2026-05-04T09:08:22Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366458 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Ilkka Kanerva''' (n. 1948 - [[14-a de aprilo]] [[2022]]) estis finna [[politikisto]]. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Kanerva estis membro de [[finna parlamento]] ekde la jaro 1975. Li estis [[ministro]] pri trafiko 28.8.1990–26.4.1991, ministro pri laboro 26.4.1991–13.4.1995 kaj ministro pri eksteraj rilatoj 19.4.2007–4.4.2008. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Kanerva, Ilkka}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] szhi5ffp2453cgfubw2ct6bdz2fwdgw 0 726932 9366376 8571046 2026-05-04T08:25:58Z ThomasPusch 1869 9366376 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Sirkka-Liisa Anttila''' (denaska nomo ''Ojala'', n. 20-a de decembro 1943 en Marttila) estas finna [[politikisto]]. Ŝia [[politika partio]] estas [[Finnlanda Centro]]. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 1983–1996 kaj denove 1999–2019 kaj [[ministro]] pri agrikulturo kaj arbarindustrio en 2007-2011. En 1996–1999 Anttila estis membro de [[Eŭropa parlamento]]. Ŝi estis la unua vicprezidanto de finna parlamento en 1995–1996, 1999–2003 kaj 2006–2007. En 1994–2000 ŝi estis vicprezidanto de Finnlanda Centro. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Anttila, Sirkka-Liisa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] dlc1atz2yi5qq2c6oaw8vbmk80naw8t 0 726933 9366380 8667644 2026-05-04T08:26:51Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} 9366380 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto|foto=Hallituspuolueiden_yhteinen_ilmastokokous_3.2.2020_Kansainväliset_toimet_ilmastonmuutoksen_torjumiseksi_(49483469476)_(cropped).jpg}} '''Eva Biaudet''' estas finna [[politikisto]], kiu estas membro de [[Sveda Popola Partio (Finnlando)|Sveda Popola Partio]]. Ŝi estis membro de [[Finnlanda parlamento]] 22.3.1991–31.12.2006 kaj denove 22.4.2015–15.4.1999–14.4.2000 kaj 19.4.2002–17.4.2003 ŝi estis [[ministro]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Biaudet, Eva}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 1q084g04cc9kop9gczfzzpt25qillvr 9366384 9366380 2026-05-04T08:27:43Z ThomasPusch 1869 9366384 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |dosiero=Hallituspuolueiden_yhteinen_ilmastokokous_3.2.2020_Kansainväliset_toimet_ilmastonmuutoksen_torjumiseksi_(49483469476)_(cropped).jpg }} '''Eva Biaudet''' estas finna [[politikisto]], kiu estas membro de [[Sveda Popola Partio (Finnlando)|Sveda Popola Partio]]. Ŝi estis membro de [[Finnlanda parlamento]] 22.3.1991–31.12.2006 kaj denove 22.4.2015–15.4.1999–14.4.2000 kaj 19.4.2002–17.4.2003 ŝi estis [[ministro]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Biaudet, Eva}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 19t61y4xs00m2ioe5ht5xohc2fr9qiw 9366390 9366384 2026-05-04T08:29:49Z ThomasPusch 1869 9366390 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |dosiero=Hallituspuolueiden_yhteinen_ilmastokokous_3.2.2020_Kansainväliset_toimet_ilmastonmuutoksen_torjumiseksi_(49483469476)_(cropped).jpg }} '''Eva Biaudet''' estas finna [[politikisto]], kiu estas membro de [[Sveda Popola Partio (Finnlando)|Sveda Popola Partio]]. Ŝi estis membro de [[Finnlanda parlamento]] 22.3.1991–31.12.2006 kaj denove 22.4.2015–15.4.1999–14.4.2000 kaj 19.4.2002–17.4.2003. Ŝi estis [[ministro]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Biaudet, Eva}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] dj6obv9zvgalui247nivwutv3vg75wl 9366391 9366390 2026-05-04T08:30:59Z ThomasPusch 1869 9366391 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |dosiero=Hallituspuolueiden_yhteinen_ilmastokokous_3.2.2020_Kansainväliset_toimet_ilmastonmuutoksen_torjumiseksi_(49483469476)_(cropped).jpg }} '''Eva Biaudet''' estas finna [[politikisto]], kiu estas membro de [[Sveda Popola Partio (Finnlando)|Sveda Popola Partio]]. Ŝi estis membro de [[Finnlanda parlamento]] 22.3.1991–31.12.2006 kaj denove ekde 22.4.2015. En la periodoj 15.4.1999–14.4.2000 kaj 19.4.2002–17.4.2003 ŝi estis [[ministro]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Biaudet, Eva}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] egifrzymeiq4f5mgtjarlypvi1h87qw 0 726934 9366410 9241553 2026-05-04T08:38:14Z ThomasPusch 1869 9366410 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''[[Liisa]] HYSSÄLÄ''' (naskiĝinta 18-a de decembro 1948, en [[Ii (komunumo)|Ii]], [[Finnlando]]) estas finna [[politikisto]]. Ŝia partio estas Finnlanda Centro. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 24.3.1995–31.7.2010. Ŝi estis ankaŭ [[ministro]] pri socialaj aferoj en 2000-aj jaroj. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Hyssala, Liisa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] dyfhp1q6zribvsuajflv97adk0ssyc1 0 727021 9366400 8473668 2026-05-04T08:36:17Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366400 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Tarja Filatov''' (naskiĝis la {{daton|9|aŭgusto|1963}}) estas [[Finnlando|finna]] politikisto. Ŝia partio estas [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Ŝi estas membro de [[finna parlamento]] ekde jaro 1995. Ekde 2020 ŝi estas vicprezidanto de finna parlamento. Ŝi estis ministro pri laboro. En 2007–2010 Filatov estis prezidanto de parlamentgrupo de Finnlanda socialdemokratia partio. {{Projektoj}} {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Filatov, Tarja}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 155a65zi5ga1byhsmfl1rzfq1lkyh4i 0 727025 9366513 8352139 2026-05-04T10:28:26Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366513 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Maria Lohela''' (naskiĝis la {{daton|11|6|1978}}) estas [[Finnlando|finna]] politikisto. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 20.4.2011–16.4.2019 kaj prezidanto de finna parlamento 29.5.2015–5.2.2018. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Lohela, Maria}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] asm5k6gz6jbffakx6gw4v4nhcj1ea6v 9366559 9366513 2026-05-04T10:59:48Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9366559 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Maria Lohela''' estas [[Finnlando|finna]] politikistino. Ŝi naskiĝis la {{daton|11|6|1978}}, en Nivala]], do nun estas {{aĝo|1978|6|11}}-jaraĝa. Maria Lohela estis membro de la [[finna parlamento]] 20.4.2011–16.4.2019 kaj prezidanto de la finna parlamento 29.5.2015–5.2.2018. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Lohela, Maria}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] rxzime9d5si3j6ya5qil0ajwfvcnw80 9366560 9366559 2026-05-04T11:00:03Z ThomasPusch 1869 9366560 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Maria Lohela''' estas [[Finnlando|finna]] politikistino. Ŝi naskiĝis la {{daton|11|6|1978}} en [[Nivala]], do nun estas {{aĝo|1978|6|11}}-jaraĝa. Maria Lohela estis membro de la [[finna parlamento]] 20.4.2011–16.4.2019 kaj prezidanto de la finna parlamento 29.5.2015–5.2.2018. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Lohela, Maria}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 458uhnllpd6hbc90eoys3mxcp0aj7js 0 727028 9366503 8399009 2026-05-04T10:25:06Z ThomasPusch 1869 9366503 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto|dosiero=Paula Lehtomäki.JPG}} '''Paula Lehtomäki''' (naskiĝis la {{daton|29|11|1972}}) estas [[Finnlando|finna]] politikisto. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 24.3.1999 – 21.4.2015 kaj 1.2.2017–8.2.2017, ministro pri internacia komerco kaj disvolviĝo 17.4.2003–2007 kaj ministro pri medio 2007–2011. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Lehtomäki, Paula}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] a4z7ji5hdxxz7ye0cem21ovj68c0yx0 9366545 9366503 2026-05-04T10:55:28Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366545 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto |dosiero=Paula Lehtomäki.JPG }} '''Paula Lehtomäki''' (naskiĝis la {{daton|29|11|1972}}) estas [[Finnlando|finna]] politikisto. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 24.3.1999 – 21.4.2015 kaj 1.2.2017–8.2.2017, ministro pri internacia komerco kaj disvolviĝo 17.4.2003–2007 kaj ministro pri medio 2007–2011. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Lehtomäki, Paula}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] e2ffcmtqen3ip21hf2mad1yyq7u2765 9366578 9366545 2026-05-04T11:15:56Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9366578 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto |dosiero=Paula Lehtomäki.JPG }} '''Paula Lehtomäki''' estas [[Finnlando|finna]] politikistino. Ŝi naskiĝis la {{daton|29|11|1972}} en [[Kuhmo]], do nun estas {{aĝo|1972|11|298}}-jaraĝa. Paula Lehtomäki estis membro de la [[finna parlamento]] 24.3.1999 – 21.4.2015 kaj 1.2.2017–8.2.2017, ministro pri internacia komerco kaj disvolviĝo inter 17.4.2003 kaj 2007 kaj ministro pri medio inter 2007 kaj 2011. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Lehtomäki, Paula}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] c2f9941vlrhkzvcq62yxt2l37bnjk3h 0 727039 9366508 8759437 2026-05-04T10:27:02Z ThomasPusch 1869 9366508 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{informkesto politikisto}} '''Jari Lindström''' (naskiĝinta la {{daton|28|junio|1965}} en Kuusankoski) estas [[Finnlando|finna]] politikisto. Lia [[politika partio]] estas la dekstrema partio [[Veraj Finnoj]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] de la 20-a de aprilo 2011 ĝis la 16-a de aprilo 2019. Krome li oficis kiel ministro pri justico de la 29-a de majo 2015 ĝi la 5-a de majo 2017 kaj ministro pri laboro 29-a de majo 2015 ĝis la 6-a de junio 22019. {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Lindström, Jari}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 54ey0p2l5n2ay8qn05b6vzrpadf1z65 0 727101 9366488 9293622 2026-05-04T10:17:40Z ThomasPusch 1869 9366488 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Keijo Korhonen (sportisto)}} {{informkesto politikisto |loko de morto = [[Tusono]], [[Arizono]], [[Usono]] }} '''Keijo [[Korhonen|KORHONEN]]''' (n. la {{daton|23|februaro|1934}} en la vilaĝo [[Melalahti]], komunumo [[Paltamo]], [[Finnlando]], m. la [[7-an de junio]] [[2022]] en [[Tusono]], [[Arizono]], [[Usono]]) estis [[Finnoj|finna]] sciencisto de politika historio kaj [[politikisto]]. Li laboris kiel profesoro de politika historio en [[Universitato de Helsinko]] kaj vizanta profesoro en la [[Universitato de Arizono]]. De septembro 1976 ĝis majo 1977 li estis ministro pri eksteraj aferoj de [[Finnlando]]. Kiam li estis ministro, li estis membro de la politika partio [[Finnlanda Centro]]. De 1983 ĝis 1988 li estis la oficiala reprezentanto de Finnlando ĉe la [[Unuiĝintaj Nacioj]], posteno egalvalora al [[ambasadoro]]. Korhonen estis sendependa kandidato en la prezidanta elekto de Finnlando de 1994, konkurante kontraŭ [[Paavo Väyrynen]] kiu estis la kandidato de la [[politika partio]] [[Finnlanda Centro]]. Ili ambaŭ estis membroj de la partio, sed plimulto de la partio ŝanĝiĝis al [[Eŭropa Unio#Membroj|EU-membreco]] post kiam la partiestro [[Esko Aho]] prenis la potencon kaj subtenis EU-membrecon. Korhonen decidis labori kontraŭ EU-membreco kaj pro tio decidis partopreni en prezidant-elekto ekster sia propra partio kiu subtenis EU-membrecon. Kaj efektive, en 1995 Finnlando kune kun Aŭstrio kaj Svedio aliĝis al la [[Eŭropa Unio]]. La redaktorino [[Johanna Korhonen]] estas filino de frato de Keijo Korhonen, do nevino de li. {{ĝermo|finno}} {{bibliotekoj}} {{vivtempo|Korhonen, Keijo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] cui5nl2v5kgl40vj7zbwp15m8z7rcoq 0 727102 9366378 9229782 2026-05-04T08:26:27Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} 9366378 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Jouni BACKMAN''' (naskiĝinta la {{daton|30|marto|1959}} en [[Savonlinna]]) estas [[Finnlando|finna]] politikisto de [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] 21.3.1987–20.3.2007 kaj 20.4.2011–21.4.2015 kaj ministro pri medio 31.5.2002–17.4.2003. La plej mencianda projekto, kiun li realigis, estis gubernia reformo, kie la nombro de la finnlandaj gubernioj malkreskis el 12 al 6. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Backman, Jouni}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 5gm4xbpbf5yzrhh1zbt2waww1uj8pwm 0 727108 9366498 8570975 2026-05-04T10:23:16Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366498 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Miapetra Kumpula-Natri''' (n. [[1972]]) estas finna [[politikisto]] de [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 2003–2014 kaj estas membro de [[Eŭropa parlamento]] ekde 2014. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kumpula-Natri, Miapetra}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 1qdnzraf9lzqaidqn8jyzfihosf3xe4 9366533 9366498 2026-05-04T10:51:46Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366533 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Miapetra Kumpula-Natri''' (n. [[1972]]) estas finna [[politikisto]] de [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 2003–2014 kaj estas membro de [[Eŭropa parlamento]] ekde 2014. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kumpula-Natri, Miapetra}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 9h31glqnujqm71lg08pix5yt1mfga9u 9366600 9366533 2026-05-04T11:56:54Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9366600 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Miapetra Kumpula-Natri''' estas finna [[politikistino]] de la [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Ŝi naskiĝis 19-an de majo 1972 en [[Vaasa]], do nun estas {{aĝo|1972|5|19}}-jaraĝa. Miapetra Kumpula-Natri estis membro de la [[finna parlamento]] de 2003 ĝis 2014 kaj estas membro de la [[Eŭropa parlamento]] ekde 2014. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kumpula-Natri, Miapetra}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] ktksnrks0tmk7sr8awignobepcure54 0 727111 9366124 8571005 2026-05-03T20:16:39Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366124 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Piia-Noora Kauppi''' (n. 1975) estas finna [[politikisto]]. Ŝia partio estas Nacia Koalicio. Ŝi estis membro de [[Eŭropa parlamento]] 1999–2008. {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Kauppi, Piia-Noora}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] obinsj238pnzaolxbzwy3ekub3z6tuc 9366212 9366124 2026-05-03T23:03:22Z ThomasPusch 1869 9366212 wikitext text/x-wiki {{orfa|finno}} {{Informkesto homo}} '''Piia-Noora Kauppi''' (n. 1975) estas finna [[politikisto]]. Ŝia partio estas Nacia Koalicio. Ŝi estis membro de la [[Eŭropa parlamento]] 1999–2008. {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Kauppi, Piia-Noora}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] f0cxsn3gttgmzrkxzw3no98ybbsh2pb 9366213 9366212 2026-05-03T23:04:30Z ThomasPusch 1869 9366213 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Piia-Noora Kauppi''' (n. 1975) estas finna [[politikisto]]. Ŝia partio estas Nacia Koalicio. Ŝi estis membro de la [[Eŭropa parlamento]] 1999–2008. {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Kauppi, Piia-Noora}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] ejg7i4vezoktbp5s7a09b4s1hpau9uv 0 727123 9366497 8570888 2026-05-04T10:23:00Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366497 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hannu Erkki Johannes Koskinen''' (n. 1954) estas finna [[politikisto]]. Lia partio estas Finnlanda socialdemokratia partio. Li estas membro de [[finna parlamento]] 1991–2015 kaj denove ekde 2019. Li estis [[ministro]] pri justico 1999–2005. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Koskinen, Johannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] j2l3vtd927b1553g38i6n95cqlj40jb 9366531 9366497 2026-05-04T10:51:12Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366531 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Hannu Erkki Johannes Koskinen''' (n. 1954) estas finna [[politikisto]]. Lia partio estas Finnlanda socialdemokratia partio. Li estas membro de [[finna parlamento]] 1991–2015 kaj denove ekde 2019. Li estis [[ministro]] pri justico 1999–2005. {{Projektoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Koskinen, Johannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] c259f2xz6fob9vux8719boepje6kto1 0 728153 9366534 9210871 2026-05-04T10:52:01Z ThomasPusch 1869 9366534 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Hertta Elina KUUSINEN''' (1945–1950 Kuusinen-Leino, naskiĝis la {{daton|14|februaro|1904}} en Luhanka, mortis la {{daton|18|marto|1974}} en Moskvo) estis [[Finnlando|finna]] maldekstra politikisto. Ŝi loĝis en Sovetunio de 1922 ĝis 1934 kaj estis ligita al komunisma partio de Finnlando. En 1934 Kuusinen venis al Finnlando, sed la plej longan parton de la 10 sekvaj jaroj ŝi estis prizonulo. Ŝi venis al politiko de ŝtato de Finnlando post la dua mondmilito, kiam en Finnlando pozicio de komunistoj fariĝis pli facila ol antaŭe. Kuusinen estis parlamentano de 1945 ĝis 1972 kaj senpostena ministro en 1948. Ŝi estis unu la plej antaŭirantaj finnaj komunistoj de sia tempo. Ŝi kontribuis pri proinfana subvencio, pli mallonga laborosemajno kaj patrineca libertempo. Ŝia patro estis [[Otto Wille Kuusinen]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kuusinen, Hertta}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj komunistoj]] 700rgws6thbx3s9hpc0vi6y47o2pdhb 9366585 9366534 2026-05-04T11:23:27Z ThomasPusch 1869 9366585 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Hertta Elina KUUSINEN''' (1945–1950 Kuusinen-Leino, naskiĝis la {{daton|14|februaro|1904}} en Luhanka, mortis la {{daton|18|marto|1974}} en Moskvo) estis [[Finnlando|finna]] maldekstra politikistino. Ŝi loĝis en Sovetunio de 1922 ĝis 1934 kaj estis ligita al komunisma partio de Finnlando. En 1934 Kuusinen venis al Finnlando, sed la plej longan parton de la 10 sekvaj jaroj ŝi estis prizonulo. Ŝi venis al politiko de ŝtato de Finnlando post la dua mondmilito, kiam en Finnlando pozicio de komunistoj fariĝis pli facila ol antaŭe. Kuusinen estis parlamentano de 1945 ĝis 1972 kaj senpostena ministro en 1948. Ŝi estis unu la plej antaŭirantaj finnaj komunistoj de sia tempo. Ŝi kontribuis pri proinfana subvencio, pli mallonga laborosemajno kaj patrineca libertempo. Ŝia patro estis [[Otto Wille Kuusinen]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kuusinen, Hertta}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj komunistoj]] karlhkiz7a1sxxfyag8cp7ffbvfeyv0 0 728736 9366338 8969718 2026-05-04T08:05:56Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} 9366338 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Matti AHDE''' (23-a de decembro 1945 en [[Oulu]] – 20-a de decembro 2019 en [[Helsinko]]) estis finna politikisto de finnlanda socialademokratia partio. Li estis membro de [[finna parlamento]] en 1970–1990 kaj 2003–2011, [[ministro]] pri eksteraj rilatoj en 1982–1983, ministro pri [[medio]] en 1983–1987 kaj prezidanto de la finna parlamento en 1987–1989. De 1990 ĝis 2001 Ahde fariĝis prezidanto de monludokompanio Veikkaus. Pli june Ahde futbalis. Matti kaj Hilkka AHde havas du filojn, naskiĝintaj en 1977 kaj unu filinon, naskiĝinta en 1982. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ahde, Matti}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Oulu]] [[Kategorio:Helsinkanoj]] steefcr9kax2e0g9d6f3mvr712gkp1b 0 730555 9366577 8580400 2026-05-04T11:15:19Z Sj1mor 12103 9366577 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Movado Nun'''<ref>{{Citaĵo el la reto|date=6a de Januaro 2019|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/extra-parliamentary_parties_band_together_ahead_of_april_elections/10584012|titolo=Extra-parliamentary parties band together ahead of April elections}}</ref> ({{Lang-fi|Liike Nyt}}, {{Lang-sv|Rörelse nu}}) estas ekonomie liberala politika partio en [[Finnlando]].<ref>{{Citaĵo el la reto|date=7a de Majo 2018|url=https://www.uusisuomi.fi/kotimaa/248049-tutkija-jenni-karimaki-loysi-paradoksin-harry-hjallis-harkimon-liikkeesta-voi-kumota|titolo=Tutkija löysi paradoksin Hjallis Harkimon liikkeestä: ”Saadaanko tavoitteella tismalleen päinvastainen lopputulos?”|lingvo=fi}}</ref> Movado Nun estis fondita de Nacia Koalicia Partio parlamentano Harry "Hjallis" Harkimo kaj sep aliaj homoj kiel politika movado. La movado estis registrita kiel partio en 14-a de novembro 2019.<ref>[https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000006307391.html]</ref> == Politikaj sintenoj == La ĉefa ses principoj de la partio estas:<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://liikenyt.fi/liikkeen-kuusi-perusperiaatetta/|titolo=Liikkeen kuusi perusperiaatetta – Liike|lingvo=fi|alirdato=2021-07-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220104164455/https://liikenyt.fi/liikkeen-kuusi-perusperiaatetta/|arkivdato=2022-01-04}}</ref> # Ĉiu devus esti prizorgita # [[Libera merkato]] estas bona vojo evoluigi socion, se la reguloj estas justaj # [[Klimata ŝanĝo]] estas vera kaj decidoj devas esti prenitaj en ekologie daŭrigebla maniero # Entreprenemo estas la plej efika vojo fari aferojn se donita spacon # Valoranta la individuon # Poreŭropismo == Elektaj rezultoj == <timeline> ImageSize = width:300 height:240 PlotArea = width:200 height:160 left:50 bottom:60 AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:10 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 PlotData= bar:% color:lightpurple width:22 mark:(line,white) align:left fontsize:S bar:2019 from:start till:2.25 text:2.25 </timeline> === Parlamentaj elektoj === {| class="wikitable" !elekto jaro !# De entutaj voĉdonoj ! % De entuta voĉdono !# De entutaj seĝoj gajnis |- !2019 |69,427 |2.25% |{{Informkesto politika partio/ParlamentajSidoj|1|200}} |} === Urbaj elektoj<ref>[https://vaalit.yle.fi/kv2021/fi]</ref> === {| class="wikitable" !elekto !Voĉdonoj ! % !Konsilistoj |- !2021 |38,943 |1.6% |49 |} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 2018]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj|*]] sf4xn77h92bqmlsjqsrsv63wzo6jav8 0 731672 9366482 8475752 2026-05-04T10:06:52Z ThomasPusch 1869 9366482 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Tellervo KOIVISTO''' estas [[Finnlando|finna]] [[politikistino]] kaj [[ekonomo]]. Ŝi estas vidvino de prezidanto [[Mauno Koivisto]]. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] en 1972–1975. Ŝi ankaŭ skribis du librojn. Tellervo kaj Mauno Koivisto havas unu filinon, Assi, naskiĝinta en 1957. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Koivisto, Tellervo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] pou1ekedr66ygqqs7iz1q1qvw5sn9i3 9366483 9366482 2026-05-04T10:08:32Z ThomasPusch 1869 9366483 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Tellervo KOIVISTO''' estas [[Finnlando|finna]] [[politikistino]] kaj [[ekonomo]]. Ŝi estas vidvino de prezidanto [[Mauno Koivisto]], naskiĝis la 2-an de januaro 1929 en [[Punkalaidun]], kaj do nun estas imprese {{aĝo|1929|1|2}}-jaraĝa. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] en 1972–1975 kaj ankaŭ skribis du librojn. Tellervo kaj Mauno Koivisto havas unu filinon, Assi, naskiĝinta en 1957. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Koivisto, Tellervo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] nba2t8whqcl51spdu21jnfkql38orq3 0 733070 9366386 8853122 2026-05-04T08:28:11Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} 9366386 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Matti Ilmari AURA''' (naskiĝis la {{daton|18|junio|1943}} en [[Helsinko]], mortis la {{daton|16|februaro|2011}} en [[Espoo]]) estis [[Finnlando|finna]] industria efikanto kaj [[politikisto]]. Por sia politika kariero li laboris kiel prezidanto de Keskuskauppakamari (centra ligilo de komercaj ĉambroj de Finnlando). Li estis dum pli ol du periodoj [[ministro]] pri trafiko. Aura estis ministro de tria generacio, ĉar lia patro [[Teuvo Aura]] estis ĉefministro de du registaroj kaj ankaŭ patro de Teuvo, Jalo Aura, estis ministro. Pri sia partia veno Matti Aura estis naciisma koaliciano. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Aura, Matti}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 36yljt3y3sdj4maz02gbtvycw6piwp5 0 734929 9366236 9344674 2026-05-04T01:20:18Z ~2026-27029-12 256305 [[Uzanto:Taylor 49]], legu 9366236 wikitext text/x-wiki '''Korhonen''' estas [[finna]] [[familinomo]]. Ĝi estas la plej ofta familinomo de [[Finnlando]].<ref>[https://verkkopalvelu.vrk.fi/nimipalvelu/default.asp?L=3 statistikoj pri la ofteco de ĉiuj personaj kaj familiaj nomoj en Finnlando, jen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231130050008/https://verkkopalvelu.vrk.fi/Nimipalvelu/default.asp?L=3 |date=2023-11-30 }} {{en}}, sed ankaŭ havebla {{fr}} kaj {{sv}}</ref> En 2009 ĝi en Finnlando pasis en ordinareco nomon [[Virtanen]]. Kvankam du plej ordinaraj finnaj familiaj nomoj inkludas saman sufikson, ili havas vere diversajn historiojn. ''Korho''(''i'')''nen'' estas vere malnova nomo same kiel multaj aliaj orientfinnaj nomoj, kiuj inkludas [[sufikso]]n -(''i'')''nen''. Ĝi herediĝas eble el 13-a aŭ 14-a jarcentoj, kiam en orienta Finnlando naskiĝis la unua forta familinoma sistemo de normala popolo en Eŭropo, eble unua en tuta mondo. Aliaj respondaj nomoj estas ekzemple ''[[Leinonen]]'', ''Heikkinen'', ''[[Kinnunen]]'', ''Turunen'' kaj ''Laitinen''. En lastaj jardekoj de 19-a jarcento en okcidenta Finnlando estis prenitaj familinomoj, kiu estis faritaj tiel, ke estis ligita orientfinna familinoma sufikso -nen al iu naturtema vorto, kaj tia nomo estas ekzemple Virtanen (''virta'' signifas fluon). [[Etimologio]] de ''Korhonen'' ne estas certa. En kelkaj finnaj dialekto ''korho'' povas signifi la adjektivon "[[surdeco|surda]]" aŭ "malsaĝa". En kelkaj aliaj finnaj dialektoj ''korho'' povas signifi ion rekte estanta, ekzemple ''laiho'' signifas ekkreskaĵon kaj en iuj dialektoj ''korholaiho'' rektan ekkreskaĵon. Korhonen estas vere ofta nomo speciale en norda parto de areo de [[savoniaj dialektoj]] en la provincoj [[Norda Savonio]] kaj [[Kainuu]]. El la loĝantoj de la nordsavonia komunumo [[Rautavaara]] pli ol okono portas ĝin. Aliflanke iom da radikoj de la nomo Korhonen estas ankaŭ en kaj norda kaj suda Karelio kaj kvankam la nomo estas pleje klare orientfinna, estas relative multe da ĝiaj parolantoj ankaŭ en iuj komunumoj de suda parto de finnlingva Ostrobotnio. ''[eo.wiktionary.org|/wiki/kortsu]'' estas ofta kromnomo de homoj nome Korhonen. == Referencoj == {{Referencoj}} [[dosiero:Paavo Korhonen 1958 Lahti.jpg|eta|dekstra|150ra|{{centre|la skisaltisto [[Paavo Korhonen]] en 1959}}]] == Konataj portantoj == * [[Joa Korhonen]] (n. 1980), kantisto * [[Johanna Korhonen]] (n. 1968), redaktoro * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022), politikisto * [[Keijo Korhonen (sportisto)|Keijo Korhonen]] (n. 1956), sportisto * [[Martti Korhonen]] (n. 1953), politikisto * [[Paavo Korhonen]] (1928-1919), skiisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.korhostensukuseura.fi/?Sukututkimukset:Korhosten_sukututkimuksia Familia kunigo de Korhonen-oj]. [[Kategorio:Finnaj familinomoj]] tklgt6msw7p06jgknjdvk01sbk0mq8g 9366237 9366236 2026-05-04T01:27:18Z ~2026-27029-12 256305 9366237 wikitext text/x-wiki '''Korhonen''' estas [[finna]] [[familinomo]]. Ĝi estas la plej ofta familinomo de [[Finnlando]].<ref>[https://verkkopalvelu.vrk.fi/nimipalvelu/default.asp?L=3 statistikoj pri la ofteco de ĉiuj personaj kaj familiaj nomoj en Finnlando, jen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231130050008/https://verkkopalvelu.vrk.fi/Nimipalvelu/default.asp?L=3 |date=2023-11-30 }} {{en}}, sed ankaŭ havebla {{fr}} kaj {{sv}}</ref> En 2009 ĝi en Finnlando pasis en ordinareco nomon [[Virtanen]]. Kvankam du plej ordinaraj finnaj familiaj nomoj inkludas saman sufikson, ili havas vere diversajn historiojn. ''Korho''(''i'')''nen'' estas vere malnova nomo same kiel multaj aliaj orientfinnaj nomoj, kiuj inkludas [[sufikso]]n -(''i'')''nen''. Ĝi herediĝas eble el 13-a aŭ 14-a jarcentoj, kiam en orienta Finnlando naskiĝis la unua forta familinoma sistemo de normala popolo en Eŭropo, eble unua en tuta mondo. Aliaj respondaj nomoj estas ekzemple ''[[Leinonen]]'', ''Heikkinen'', ''[[Kinnunen]]'', ''Turunen'' kaj ''Laitinen''. En lastaj jardekoj de 19-a jarcento en okcidenta Finnlando estis prenitaj familinomoj, kiu estis faritaj tiel, ke estis ligita orientfinna familinoma sufikso -nen al iu naturtema vorto, kaj tia nomo estas ekzemple Virtanen (''virta'' signifas fluon). [[Etimologio]] de ''Korhonen'' ne estas certa. En kelkaj finnaj dialekto ''korho'' povas signifi la adjektivon "[[surdeco|surda]]" aŭ "malsaĝa". En kelkaj aliaj finnaj dialektoj ''korho'' povas signifi ion rekte estanta, ekzemple ''laiho'' signifas ekkreskaĵon kaj en iuj dialektoj ''korholaiho'' rektan ekkreskaĵon. Korhonen estas vere ofta nomo speciale en norda parto de areo de [[savoniaj dialektoj]] en la provincoj [[Norda Savonio]] kaj [[Kainuu]]. El la loĝantoj de la nordsavonia komunumo [[Rautavaara]] pli ol okono portas ĝin. Aliflanke iom da radikoj de la nomo Korhonen estas ankaŭ en kaj norda kaj suda Karelio kaj kvankam la nomo estas pleje klare orientfinna, estas relative multe da ĝiaj parolantoj ankaŭ en iuj komunumoj de suda parto de finnlingva Ostrobotnio. ''[https://eo.wiktionary.org/wiki/kortsu]'' estas ofta kromnomo de homoj nome Korhonen. == Referencoj == {{Referencoj}} [[dosiero:Paavo Korhonen 1958 Lahti.jpg|eta|dekstra|150ra|{{centre|la skisaltisto [[Paavo Korhonen]] en 1959}}]] == Konataj portantoj == * [[Joa Korhonen]] (n. 1980), kantisto * [[Johanna Korhonen]] (n. 1968), redaktoro * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022), politikisto * [[Keijo Korhonen (sportisto)|Keijo Korhonen]] (n. 1956), sportisto * [[Martti Korhonen]] (n. 1953), politikisto * [[Paavo Korhonen]] (1928-1919), skiisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.korhostensukuseura.fi/?Sukututkimukset:Korhosten_sukututkimuksia Familia kunigo de Korhonen-oj]. [[Kategorio:Finnaj familinomoj]] oil5czjhkthtn2qj66472eowunoe80p 9366238 9366237 2026-05-04T01:29:59Z ~2026-27029-12 256305 9366238 wikitext text/x-wiki '''Korhonen''' estas [[finna]] [[familinomo]]. Ĝi estas la plej ofta familinomo de [[Finnlando]].<ref>[https://verkkopalvelu.vrk.fi/nimipalvelu/default.asp?L=3 statistikoj pri la ofteco de ĉiuj personaj kaj familiaj nomoj en Finnlando, jen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231130050008/https://verkkopalvelu.vrk.fi/Nimipalvelu/default.asp?L=3 |date=2023-11-30 }} {{en}}, sed ankaŭ havebla {{fr}} kaj {{sv}}</ref> En 2009 ĝi en Finnlando pasis en ordinareco nomon [[Virtanen]]. Kvankam du plej ordinaraj finnaj familiaj nomoj inkludas saman sufikson, ili havas vere diversajn historiojn. ''Korho''(''i'')''nen'' estas vere malnova nomo same kiel multaj aliaj orientfinnaj nomoj, kiuj inkludas [[sufikso]]n -(''i'')''nen''. Ĝi herediĝas eble el 13-a aŭ 14-a jarcentoj, kiam en orienta Finnlando naskiĝis la unua forta familinoma sistemo de normala popolo en Eŭropo, eble unua en tuta mondo. Aliaj respondaj nomoj estas ekzemple ''[[Leinonen]]'', ''Heikkinen'', ''[[Kinnunen]]'', ''Turunen'' kaj ''Laitinen''. En lastaj jardekoj de 19-a jarcento en okcidenta Finnlando estis prenitaj familinomoj, kiu estis faritaj tiel, ke estis ligita orientfinna familinoma sufikso -nen al iu naturtema vorto, kaj tia nomo estas ekzemple Virtanen (''virta'' signifas fluon). [[Etimologio]] de ''Korhonen'' ne estas certa. En kelkaj finnaj dialekto ''korho'' povas signifi la adjektivon "[[surdeco|surda]]" aŭ "malsaĝa". En kelkaj aliaj finnaj dialektoj ''korho'' povas signifi ion rekte estanta, ekzemple ''laiho'' signifas ekkreskaĵon kaj en iuj dialektoj ''korholaiho'' rektan ekkreskaĵon. Korhonen estas vere ofta nomo speciale en norda parto de areo de [[savoniaj dialektoj]] en la provincoj [[Norda Savonio]] kaj [[Kainuu]]. El la loĝantoj de la nordsavonia komunumo [[Rautavaara]] pli ol okono portas ĝin. Aliflanke iom da radikoj de la nomo Korhonen estas ankaŭ en kaj norda kaj suda Karelio kaj kvankam la nomo estas pleje klare orientfinna, estas relative multe da ĝiaj parolantoj ankaŭ en iuj komunumoj de suda parto de finnlingva Ostrobotnio. ''[https://eo.wiktionary.org/wiki/kortsu kortsu]'' estas ofta kromnomo de homoj nome Korhonen. == Referencoj == {{Referencoj}} [[dosiero:Paavo Korhonen 1958 Lahti.jpg|eta|dekstra|150ra|{{centre|la skisaltisto [[Paavo Korhonen]] en 1959}}]] == Konataj portantoj == * [[Joa Korhonen]] (n. 1980), kantisto * [[Johanna Korhonen]] (n. 1968), redaktoro * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022), politikisto * [[Keijo Korhonen (sportisto)|Keijo Korhonen]] (n. 1956), sportisto * [[Martti Korhonen]] (n. 1953), politikisto * [[Paavo Korhonen]] (1928-1919), skiisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.korhostensukuseura.fi/?Sukututkimukset:Korhosten_sukututkimuksia Familia kunigo de Korhonen-oj]. [[Kategorio:Finnaj familinomoj]] 3uj68plcjeqgec8rulkexebq55y9a3o 9366240 9366238 2026-05-04T01:34:45Z ~2026-27029-12 256305 9366240 wikitext text/x-wiki '''Korhonen''' estas [[finna]] [[familinomo]]. Ĝi estas la plej ofta familinomo de [[Finnlando]].<ref>[https://verkkopalvelu.vrk.fi/nimipalvelu/default.asp?L=3 statistikoj pri la ofteco de ĉiuj personaj kaj familiaj nomoj en Finnlando, jen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231130050008/https://verkkopalvelu.vrk.fi/Nimipalvelu/default.asp?L=3 |date=2023-11-30 }} {{en}}, sed ankaŭ havebla {{fr}} kaj {{sv}}</ref> En 2009 ĝi en Finnlando pasis en ordinareco nomon [[Virtanen]]. Kvankam du plej ordinaraj finnaj familiaj nomoj inkludas saman sufikson, ili havas vere diversajn historiojn. ''Korho''(''i'')''nen'' estas vere malnova nomo same kiel multaj aliaj orientfinnaj nomoj, kiuj inkludas [[sufikso]]n -(''i'')''nen''. Ĝi herediĝas eble el 13-a aŭ 14-a jarcentoj, kiam en orienta Finnlando naskiĝis la unua forta familinoma sistemo de normala popolo en Eŭropo, eble unua en tuta mondo. Aliaj respondaj nomoj estas ekzemple ''[[Leinonen]]'', ''Heikkinen'', ''[[Kinnunen]]'', ''Turunen'' kaj ''Laitinen''. En lastaj jardekoj de 19-a jarcento en okcidenta Finnlando estis prenitaj familinomoj, kiu estis faritaj tiel, ke estis ligita orientfinna familinoma sufikso -nen al iu naturtema vorto, kaj tia nomo estas ekzemple Virtanen (''virta'' signifas fluon). [[Etimologio]] de ''Korhonen'' ne estas certa. En kelkaj finnaj dialekto ''korho'' povas signifi la adjektivon "[[surdeco|surda]]" aŭ "malsaĝa". En kelkaj aliaj finnaj dialektoj ''korho'' povas signifi ion rekte estanta, ekzemple ''laiho'' signifas ekkreskaĵon kaj en iuj dialektoj ''korholaiho'' rektan ekkreskaĵon. Korhonen estas vere ofta nomo speciale en norda parto de areo de [[savoniaj dialektoj]] en la provincoj [[Norda Savonio]] kaj [[Kainuu]]. El la loĝantoj de la nordsavonia komunumo [[Rautavaara]] pli ol okono portas ĝin. Aliflanke iom da radikoj de la nomo Korhonen estas ankaŭ en kaj norda kaj suda Karelio kaj kvankam la nomo estas pleje klare orientfinna, estas relative multe da ĝiaj parolantoj ankaŭ en iuj komunumoj de suda parto de finnlingva Ostrobotnio. ''[https://eo.wiktionary.org/wiki/kortsu kortsu]'' estas ofta humura kromnomo de homoj nome Korhonen<ref>https://www.google.com/search?q=kortsu+korhonen&sca_esv=6a96e87a209ffeb9&sxsrf=ANbL-n5Nm2Gmk2kh4PrWYFn8Z5xxYynEoA%3A1777858008971&source=hp&ei=2PX3aZDUOYmHwPAP6YariQM&iflsig=AFdpzrgAAAAAafgD6FBfUd7Ny8PyVh17n2nc9buZ_tWC&oq=kortsu+ko&gs_lp=Egdnd3Mtd2l6Iglrb3J0c3Uga28qAggDMgUQABiABDIGEAAYFhgeMgYQABgWGB4yBhAAGBYYHjIGEAAYFhgeMgYQABgWGB4yBhAAGBYYHjIFEAAY7wVIpTFQAFiJE3AAeACQAQCYAX6gAYIHqgEDMy42uAEByAEA-AEBmAIIoALrBsICChAjGIAEGIoFGCfCAg4QABiABBiKBRixAxiDAcICDhAuGIAEGLEDGMcBGNEDwgILEC4YgAQYxwEY0QPCAgsQABiABBixAxiDAcICBBAjGCfCAgcQIxjwBRgnwgIIEC4YgAQYsQPCAgsQLhiABBixAxiDAcICEBAuGIAEGIoFGEMYsQMYgwHCAggQABiABBixA8ICChAAGIAEGIoFGEPCAgcQABiABBgKwgIJEAAYgAQYChgLmAMAkgcDMy41oAfgO7IHAzMuNbgH6wbCBwUyLTYuMsgHPYAIAQ&sclient=gws-wiz</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} [[dosiero:Paavo Korhonen 1958 Lahti.jpg|eta|dekstra|150ra|{{centre|la skisaltisto [[Paavo Korhonen]] en 1959}}]] == Konataj portantoj == * [[Joa Korhonen]] (n. 1980), kantisto * [[Johanna Korhonen]] (n. 1968), redaktoro * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022), politikisto * [[Keijo Korhonen (sportisto)|Keijo Korhonen]] (n. 1956), sportisto * [[Martti Korhonen]] (n. 1953), politikisto * [[Paavo Korhonen]] (1928-1919), skiisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.korhostensukuseura.fi/?Sukututkimukset:Korhosten_sukututkimuksia Familia kunigo de Korhonen-oj]. [[Kategorio:Finnaj familinomoj]] md2pownv6o6fu549hoemul19swv8vyi 9366242 9366240 2026-05-04T01:37:50Z ~2026-27029-12 256305 9366242 wikitext text/x-wiki '''Korhonen''' estas [[finna]] [[familinomo]]. Ĝi estas la plej ofta familinomo de [[Finnlando]].<ref>[https://verkkopalvelu.vrk.fi/nimipalvelu/default.asp?L=3 statistikoj pri la ofteco de ĉiuj personaj kaj familiaj nomoj en Finnlando, jen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231130050008/https://verkkopalvelu.vrk.fi/Nimipalvelu/default.asp?L=3 |date=2023-11-30 }} {{en}}, sed ankaŭ havebla {{fr}} kaj {{sv}}</ref> En 2009 ĝi en Finnlando pasis en ordinareco nomon [[Virtanen]]. == Origino == Kvankam du plej ordinaraj finnaj familiaj nomoj inkludas saman sufikson, ili havas vere diversajn historiojn. ''Korho''(''i'')''nen'' estas vere malnova nomo same kiel multaj aliaj orientfinnaj nomoj, kiuj inkludas [[sufikso]]n -(''i'')''nen''. Ĝi herediĝas eble el 13-a aŭ 14-a jarcentoj, kiam en orienta Finnlando naskiĝis la unua forta familinoma sistemo de normala popolo en Eŭropo, eble unua en tuta mondo. Aliaj respondaj nomoj estas ekzemple ''[[Leinonen]]'', ''Heikkinen'', ''[[Kinnunen]]'', ''Turunen'' kaj ''Laitinen''. En lastaj jardekoj de 19-a jarcento en okcidenta Finnlando estis prenitaj familinomoj, kiu estis faritaj tiel, ke estis ligita orientfinna familinoma sufikso -nen al iu naturtema vorto, kaj tia nomo estas ekzemple Virtanen (''virta'' signifas fluon). [[Etimologio]] de ''Korhonen'' ne estas certa. En kelkaj finnaj dialekto ''korho'' povas signifi la adjektivon "[[surdeco|surda]]" aŭ "malsaĝa". En kelkaj aliaj finnaj dialektoj ''korho'' povas signifi ion rekte estanta, ekzemple ''laiho'' signifas ekkreskaĵon kaj en iuj dialektoj ''korholaiho'' rektan ekkreskaĵon. Korhonen estas vere ofta nomo speciale en norda parto de areo de [[savoniaj dialektoj]] en la provincoj [[Norda Savonio]] kaj [[Kainuu]]. El la loĝantoj de la nordsavonia komunumo [[Rautavaara]] pli ol okono portas ĝin. Aliflanke iom da radikoj de la nomo Korhonen estas ankaŭ en kaj norda kaj suda Karelio kaj kvankam la nomo estas pleje klare orientfinna, estas relative multe da ĝiaj parolantoj ankaŭ en iuj komunumoj de suda parto de finnlingva Ostrobotnio. ''[https://eo.wiktionary.org/wiki/kortsu kortsu]'' estas ofta humura kromnomo de homoj nome Korhonen<ref>https://www.google.com/search?q=kortsu+korhonen&sca_esv=6a96e87a209ffeb9&sxsrf=ANbL-n5Nm2Gmk2kh4PrWYFn8Z5xxYynEoA%3A1777858008971&source=hp&ei=2PX3aZDUOYmHwPAP6YariQM&iflsig=AFdpzrgAAAAAafgD6FBfUd7Ny8PyVh17n2nc9buZ_tWC&oq=kortsu+ko&gs_lp=Egdnd3Mtd2l6Iglrb3J0c3Uga28qAggDMgUQABiABDIGEAAYFhgeMgYQABgWGB4yBhAAGBYYHjIGEAAYFhgeMgYQABgWGB4yBhAAGBYYHjIFEAAY7wVIpTFQAFiJE3AAeACQAQCYAX6gAYIHqgEDMy42uAEByAEA-AEBmAIIoALrBsICChAjGIAEGIoFGCfCAg4QABiABBiKBRixAxiDAcICDhAuGIAEGLEDGMcBGNEDwgILEC4YgAQYxwEY0QPCAgsQABiABBixAxiDAcICBBAjGCfCAgcQIxjwBRgnwgIIEC4YgAQYsQPCAgsQLhiABBixAxiDAcICEBAuGIAEGIoFGEMYsQMYgwHCAggQABiABBixA8ICChAAGIAEGIoFGEPCAgcQABiABBgKwgIJEAAYgAQYChgLmAMAkgcDMy41oAfgO7IHAzMuNbgH6wbCBwUyLTYuMsgHPYAIAQ&sclient=gws-wiz</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} [[dosiero:Paavo Korhonen 1958 Lahti.jpg|eta|dekstra|150ra|{{centre|la skisaltisto [[Paavo Korhonen]] en 1959}}]] == Konataj portantoj == * [[Joa Korhonen]] (n. 1980), kantisto * [[Johanna Korhonen]] (n. 1968), redaktoro * [[Keijo Korhonen]] (1934-2022), politikisto * [[Keijo Korhonen (sportisto)|Keijo Korhonen]] (n. 1956), sportisto * [[Martti Korhonen]] (n. 1953), politikisto * [[Paavo Korhonen]] (1928-1919), skiisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.korhostensukuseura.fi/?Sukututkimukset:Korhosten_sukututkimuksia Familia kunigo de Korhonen-oj]. [[Kategorio:Finnaj familinomoj]] 9j6jjfzla4hrbp2babpi9if4dz6zehv 0 734930 9366489 8472720 2026-05-04T10:18:03Z ThomasPusch 1869 9366489 wikitext text/x-wiki {{apartigila paĝo|Korhonen}} {{Informkesto homo}} '''Keijo [[Korhonen|KORHONEN]]''' (n. la 7-an de oktobro [[1956]] en [[Leppävirta]]) estas finna skisaltisto. Li ricevis bronzan medalon en la [[monda ĉampionado pri nordia skiado]] en [[Oslo]] en 1982. Korhonen estis la 4-a en la skisalta turniro de [[Oberstdorf]] ([[Germanio]]) en 1979. {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Korhonen, Keijo}} [[Kategorio:Skisaltistoj]] [[Kategorio:Finnaj sportistoj]] st24jjkxb9ttweovzf3a7fpicpgsa5h 9366490 9366489 2026-05-04T10:18:39Z ThomasPusch 1869 9366490 wikitext text/x-wiki {{aliaj signifoj|Keijo Korhonen|Korhonen}} {{Informkesto homo}} '''Keijo [[Korhonen|KORHONEN]]''' (n. la 7-an de oktobro [[1956]] en [[Leppävirta]]) estas finna skisaltisto. Li ricevis bronzan medalon en la [[monda ĉampionado pri nordia skiado]] en [[Oslo]] en 1982. Korhonen estis la 4-a en la skisalta turniro de [[Oberstdorf]] ([[Germanio]]) en 1979. {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Korhonen, Keijo}} [[Kategorio:Skisaltistoj]] [[Kategorio:Finnaj sportistoj]] 8cb7or4jypqhf2ecxx8kendi38dn5gz 9366493 9366490 2026-05-04T10:19:32Z ThomasPusch 1869 9366493 wikitext text/x-wiki {{aliaj signifoj|Keijo Korhonen|Korhonen}} {{Informkesto homo}} '''Keijo [[Korhonen|KORHONEN]]''' (n. la 7-an de oktobro [[1956]] en [[Leppävirta]], do nun {{aĝo|1956|10|7}}-jaraĝa) estas eksa finna skisaltisto. Li ricevis bronzan medalon en la [[monda ĉampionado pri nordia skiado]] en [[Oslo]] en 1982. Korhonen estis la 4-a en la skisalta turniro de [[Oberstdorf]] ([[Germanio]]) en 1979. {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Korhonen, Keijo}} [[Kategorio:Skisaltistoj]] [[Kategorio:Finnaj sportistoj]] mt0u2xgjaggi5ijg5im10s9gaflzwbz 0 736001 9366118 8369219 2026-05-03T20:12:26Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|televido}} 9366118 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} '''''Monsters at Work''''' estas usona desegnofilma serio. Ĝin kreis ''Bobs Gannaway''. La serion ekelsendis la televida kanalo [[Disney Channel]] en [[2021]]. {{Projektoj}} {{ĝermo|televido}} [[Kategorio:Animaciaj filmoj]] 50e53c8eihhoan6xe4xqi11yzozhmvj 9366119 9366118 2026-05-03T20:13:14Z ThomasPusch 1869 == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb titolo}} 9366119 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} '''''Monsters at Work''''' estas usona desegnofilma serio. Ĝin kreis ''Bobs Gannaway''. La serion ekelsendis la televida kanalo [[Disney Channel]] en [[2021]]. == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb titolo}} {{Projektoj}} {{ĝermo|televido}} [[Kategorio:Animaciaj filmoj]] f1l3z0c87tjrevn0fpfwfr0q7p9matd 9366120 9366119 2026-05-03T20:14:41Z ThomasPusch 1869 + Monsters at Work logo.svg 9366120 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo |bildo = Monsters at Work logo.svg }} '''''Monsters at Work''''' estas usona desegnofilma serio. Ĝin kreis ''Bobs Gannaway''. La serion ekelsendis la televida kanalo [[Disney Channel]] en [[2021]]. == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb titolo}} {{Projektoj}} {{ĝermo|televido}} [[Kategorio:Animaciaj filmoj]] 7lf8z3u1pq9wph1xb3owtxkon41hu4h 0 736068 9366276 8570903 2026-05-04T06:07:21Z ThomasPusch 1869 9366276 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Juha REHULA''' estas finna [[politikisto]]. Li naskiĝis la 3-an de junio 1963 en [[Hollola]], do nun estas {{aĝo|1963|6|3}}-jaraĝa. Post studado en la [[universitato de Tampere]], lia [[politika partio]] nun estas [[Finnlanda Centro]]. En 2015–2017 li estis [[ministro]] pri familio kaj bazaj servoj. {{Bibliotekoj}} {{fxermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rehula, Juha}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] jjcguil5pvi9ew4rt1e5cfw3tt0x3sa 9366277 9366276 2026-05-04T06:08:13Z ThomasPusch 1869 9366277 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Juha REHULA''' estas finna [[politikisto]]. Li naskiĝis la 3-an de junio 1963 en [[Hollola]], provinco [[Päijänne-Tavastio]], [[Finnlando]], do nun estas {{aĝo|1963|6|3}}-jaraĝa. Post studado en la [[universitato de Tampere]], lia [[politika partio]] nun estas [[Finnlanda Centro]]. En 2015–2017 li estis [[ministro]] pri familio kaj bazaj servoj. {{Bibliotekoj}} {{fxermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rehula, Juha}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] nh0su27755wnw2s5g2qpcxrw9lds3gq 9366284 9366277 2026-05-04T06:21:20Z ThomasPusch 1869 9366284 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Juha REHULA''' estas finna [[politikisto]]. Li naskiĝis la 3-an de junio 1963 en [[Hollola]], provinco [[Päijänne-Tavastio]], [[Finnlando]], do nun estas {{aĝo|1963|6|3}}-jaraĝa. Post studado en la [[universitato de Tampere]], lia [[politika partio]] nun estas [[Finnlanda Centro]]. En 2015–2017 li estis [[ministro]] pri familio kaj bazaj servoj. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rehula, Juha}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] emdbxepuf7oarzjaetkkwrnz6abacxz 0 736155 9366408 7288007 2026-05-04T08:37:59Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366408 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Susanna HUOVINEN''' estas [[Finnlando|finna]] politikisto de [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] ekde 1999 ĝis 2018, ministro pri trafiko ekde 2005 ĝis 2007 kaj ministro pri bazaj servoj ekde 2013 ĝis 2015. Ŝia edzo estas [[Timo Koivisto]], urbestro de [[Jyväskylä]]. Ili loĝas en [[Säynätsalo]]. {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Huovinen, Susanna}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] d28jc31bplgc6ldrblglq4mw5j93w14 0 736160 9366499 8570823 2026-05-04T10:23:46Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366499 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Arto Lahti''' estas finna [[profesoro]] kaj komercsciencisto. Li estis senpartia kandidato en prezidantelekto de [[Finnlando]] en [[2006]]. Lia granda temo estis, ke Finnlando devas ricevi reen [[rezignitaj areoj (Finnlando)|rezignitajn areojn]]. Lia edzino estas Beatrice Lahti. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Lahti, Arto}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] kdwiloqcst115vlzk917683et701y7e 9366540 9366499 2026-05-04T10:54:25Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366540 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Arto Lahti''' estas finna [[profesoro]] kaj komercsciencisto. Li estis senpartia kandidato en prezidantelekto de [[Finnlando]] en [[2006]]. Lia granda temo estis, ke Finnlando devas ricevi reen [[rezignitaj areoj (Finnlando)|rezignitajn areojn]]. Lia edzino estas Beatrice Lahti. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Lahti, Arto}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 6g9qlornm01rzb7sde8e9a99yifzmez 0 736501 9366040 9231843 2026-05-03T17:29:54Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366040 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Daniel CAJANUS''' (1703–49), pli bone en Finnlando konata kiel ''Pitkä-Taneli'' (longa/alta Taneli) estis finna escepta alta [[viro]]. nome [[giganto]]. Lia alteco ne estas certa, la konataj scioj estas 230–283 cm, sed laŭ la plej ofta scio li estis 247 cm alta. Li estis eble la plej alta homo en la mondo en sia tempo. Li apartenis al sama familio ol la plej alta finno [[Väinö Myllyrinne]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Finnoj]] 0yv02f6qhd6hp0um2lu1oq1ddnc54mt 9366041 9366040 2026-05-03T17:31:25Z ThomasPusch 1869 9366041 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Daniel CAJANUS''' (1703–1749), pli bone en Finnlando konata kiel ''Pitkä-Taneli'' (alta Taneli) estis finna escepta alta [[viro]], nome [[giganto]]. Lia alteco ne estas certa, la konataj scioj estas 230–283 cm, sed laŭ la plej ofta scio li estis 247 centimetrojn alta. Li estis eble la plej alta homo en la mondo en sia tempo. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Finnoj]] 7hdnit2ek63kve51zoezdr1wczl80c3 9366042 9366041 2026-05-03T17:34:02Z ThomasPusch 1869 9366042 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Daniel CAJANUS''' (n. en 1704 en [[Paltamo]], m. la 27-an de februaro 1749 en [[Harlemo (Nederlando)|[Harlemo]], [[Nederlando]]), pli bone en Finnlando konata kiel ''Pitkä-Taneli'' (alta Taneli) estis finna escepta alta [[viro]], nome [[giganto]]. Lia alteco ne estas certa, la konataj scioj estas 230–283 cm, sed laŭ la plej ofta scio li estis 247 centimetrojn alta. Li estis eble la plej alta homo en la mondo en sia tempo. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Finnoj]] g85hdmbvbv2euti1dzuliu1zgaamzb6 9366043 9366042 2026-05-03T17:34:18Z ThomasPusch 1869 9366043 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Daniel CAJANUS''' (n. en 1704 en [[Paltamo]], m. la 27-an de februaro 1749 en [[Harlemo (Nederlando)|Harlemo]], [[Nederlando]]), pli bone en Finnlando konata kiel ''Pitkä-Taneli'' (alta Taneli) estis finna escepta alta [[viro]], nome [[giganto]]. Lia alteco ne estas certa, la konataj scioj estas 230–283 cm, sed laŭ la plej ofta scio li estis 247 centimetrojn alta. Li estis eble la plej alta homo en la mondo en sia tempo. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Finnoj]] 1chtd25hn8pjzs5t1jog70qiocgcqzn 9366048 9366043 2026-05-03T17:40:17Z ThomasPusch 1869 9366048 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Daniel CAJANUS''' (n. en 1704 en [[Paltamo]], m. la 27-an de februaro 1749 en [[Harlemo (Nederlando)|Harlemo]], [[Nederlando]]), pli bone en Finnlando konata kiel ''Pitkä-Taneli'' (alta Taneli) estis finna escepta alta [[viro]], nome [[giganto]]. Lia alteco ne estas certa, la konataj scioj estas 230–283 cm, sed laŭ la plej ofta scio li estis 247 centimetrojn alta. Li estis eble la plej alta homo en la mondo en sia tempo. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Finnoj]] 6f5tijkfhb99rsw80ufnddjev3bgkn0 0 738042 9366123 8571017 2026-05-03T20:16:02Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366123 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Reino KARVONEN''' (1932–[[2007]]) estis [[finna]] kuristo. Lia kuris speciale obstaklokuron 3000. Li ricevis [[bronzo]]n en 1955. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Karvonen, Pentti}} [[Kategorio:Finnaj kuristoj]] 7k0enfxqk2h5n5ftdjlvbs8wxaujftv 9366216 9366123 2026-05-03T23:09:12Z ThomasPusch 1869 9366216 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Reino KARVONEN''' (n. la 20-an de novembro 1932, m. la 15-an de novembro [[2007]]) estis [[finna]] kuristo. Lia kuris speciale [[obstaklokuro]]n de 3000 metroj. Li ricevis [[bronzo]]n en 1955. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Karvonen, Pentti}} [[Kategorio:Finnaj kuristoj]] b66z3ajiuavglc9muk6cbbf07qpayjo 0 738079 9366374 9251740 2026-05-04T08:23:15Z Sj1mor 12103 9366374 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Artefarita fotosintezo''' estas [[kemia procezo]] de [[Biomimetiko|biomimetiko,]] kiu imitas la naturan procezon de [[fotosintezo]] por transformi sunlumon, [[Akvo|akvon]] kaj [[Karbona dioksido|karbonan dioksidon]] en [[Karbonhidrato|karbonhidratoj]] kaj [[oksigeno]]. La termino artefarita fotosintezo estas ofte uzata por referi al ajna plano por kapti kaj konservi la energion de sunlumo en la kemiaj ligoj de fuelo (suna brulaĵo). Fotokataliza akvofendado transformas akvon en [[hidrogeno]]n kaj oksigenon kaj estas grava esplora temo de artefarita fotosintezo. Lumregata reduktado de karbona dioksido estas alia procezo studata, kiu kopias naturan karbonfiksiĝon. Esploro de ĉi tiu temo inkluzivas la fasonadon kaj fabrikon de aparatoj por la rekta produktado de sunaj brulaĵoj, fotoelektrokemio kaj ties apliko en brulaĵpiloj kaj por krei [[Enzimo|enzimojn]] kaj fotoaŭtotrofajn [[Mikroorganismo|mikroorganismojn]] por mikroba [[biobrulaĵo]] kaj biohidrogenon el sunlumo. == Resumo == La fotosinteza reakcio estas dividebla en du duonreakcioj de [[Redoksa reakcio|oksidado kaj redukto]], de kiuj ambaŭ estas nepraj por produkti [[Brulaĵo|brulaĵon]]. En planta fotosintezo, akvaj molekuloj estas foto-oksidigataj por liberigi oksigenon kaj protonojn. La dua fazo de planta fotosintezo (ankaŭ nomita la Calvin-Benson-ciklo) estas lumsendependa reakcio kiu transformas karbonan dioksidon en [[Glukozo|glukozon]] (fuelon). Esploristoj de artefarita fotosintezo evoluigas fotokatalizilojn kiuj kapablas katalizi ĉi tiujn reakciojn. Cetere, la protonoj rezultantaj de la akvofendado estas uzeblaj por produkti hidrogenon. Ĉi tiuj [[Katalizo|kataliziloj]] devas kapabli reakcii rapide kaj sorbi grandan procenton de la ricevitaj sunaj [[Fotono|fotonoj]].<ref name="Yarris">Yarris, Lynn (10 March 2009). "Turning Sunlight into Liquid Fuels: Berkeley Lab Researchers Create a Nano-sized Photocatalyst for Artificial Photosynthesis". Berkeley Lab News Center. [[Lawrence Berkeley National Laboratory]]. Alirita la 13an de Septembro 2021.[https://newscenter.lbl.gov/2009/03/10/turning-sunlight-into-liquid-fuels-berkeley-lab-researchers-create-a-nano-sized-photocatalyst-for-artificial-photosynthesis/ "Turning Sunlight into Liquid Fuels: Berkeley Lab Researchers Create a Nano-sized Photocatalyst for Artificial Photosynthesis"]</ref> [[Dosiero:Природна_наспроти_вештачка_фотосинтеза.jpg|maldekstra|eta|Natura (maldekstre) kontraŭ artefarita fotosintezo (dekstre)]] Dum [[fotovoltaiko]] povas provizi energion rekte de sunlumo, la malefikeco de brulaĵa produktado de lumelektro (nerekta procezo) kaj la fakto ke sunlumo ne estas konstanta tra la tago fiksas limon al ties uzo.<ref name="Styring">Styring, Stenbjörn (21 December 2011). "Artificial photosynthesis for solar fuels". Faraday Discussions. 155 (Advance Article): 357–376. Bibcode:2012FaDi..155..357S. doi:10.1039/C1FD00113B. PMID 22470985. Alirita 2021-09-14. [https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2012/fd/c1fd00113b]</ref><ref name="economist1">"The Difference Engine: The sunbeam solution". The Economist. 11 February 2011. Alirita 2021-09-14. [https://www.economist.com/babbage/2011/02/11/the-difference-engine-the-sunbeam-solution]</ref> Unu metodo uzi naturan fotosintezon estas por la produktado de [[Biobrulaĵo|biobrulaĵo]], kiu estas nerekta procezo kiu suferas de malalta energia konvertiĝa efikeco (pro la propra malalta efikeco de fotosintezo transformi sunlumon al biomaso), la kosto rikolti kaj transporti la brulaĵon kaj konfliktoj pro la kreskanta bezono por kampoj por produkti manĝaĵojn.<ref name="Listorti">Listorti, Andrea; Durrant, James; Barber, Jim (December 2009). "Solar to Fuel". Nature Materials. 8 (12): 929–930. Bibcode:2009NatMa...8..929L. doi:10.1038/nmat2578. PMID 19935695.[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009NatMa...8..929L/abstract]</ref> La celo de artefarita fotosintezo estas produkti brulaĵon el sunlumo kiu povas konserviĝi konvene kaj uziĝi kiam sunlumo ne estas havebla, uzante rektajn procezojn, tio estas, por produkti sunan brulaĵon. Kun la evoluado de kataliziloj kapablaj reprodukti la gravajn partojn de fotosintezo, akvo kaj sunlumo fine estus la solaj bezonataj fontoj por produkti puran energion. La sola kromprodukto estus oksigeno kaj produktado de suna brulaĵo havas la eblecon esti pli malmultekosta ol benzino.<ref name=Gathman>Gathman, Andrew. “Energy at the Speed of Light”, Penn State University.</ref> Unu procezo por krei puran kaj malaltkostan energian provizon estas la evoluado de fotokataliza akvofendado sub suna lumo. Ĉi tiu metodo de daŭrigebla hidrogena produktado estas grava celo por la evoluado de [[Renoviĝanta energio|alternativaj energiaj]] sistemoj.<ref name="Carraro">Carraro, Mauro; Sartorel, Andrea; Toma, Francesca; Puntoriero, Fausto; Scandola, Franco; Campagna, Sebastiano; Prato, Maurizio; Bonchio, Marcella (2011). Artificial Photosynthesis Challenges: Water Oxidation at Nanostructured Interfaces. Topics in Current Chemistry. 303. pp. 121–150. doi:10.1007/128_2011_136. ISBN 978-3-642-22293-1. PMID 21547686.</ref> Oni ankaŭ antaŭvidas ke ĝi estos unu el la pli, se ne la plej, efikaj metodoj akiri hidrogenon el akvo.<ref name=Bockris>Bockris, J.O'M.; Dandapani, B.; Cocke, D.; Ghoroghchian, J. (1985). "On the splitting of water". International Journal of Hydrogen Energy. 10 (3): 179–201. doi:10.1016/0360-3199(85)90025-4.</ref> La konvertiĝo de suna energio al hidrogeno per akvofenda procezo helpata de fotoduonkonduktaj kataliziloj estas unu el la plej promesplenaj teknologioj evoluataj.<ref name="Wang">Wang, Qian (24 August 2020). "Molecularly engineered photocatalyst sheet for scalable solar formate production from carbon dioxide and water". Nature Energy. doi:10.1038/s41560-020-0678-6.[https://www.nature.com/articles/s41560-020-0678-6]</ref> Ĉi tiu procezo havas la eblecon por grandaj kvantoj de hidrogeno produktata en ekologie prudenta maniero. [Citaĵo bezonata] La konvertiĝo de suna energio al pura brulaĵo (H2) sub ĉirkaŭaj kondiĉoj estas unu el la plej grandaj defioj alfrontantaj sciencistojn en la dudek-unua jarcento.<ref name="navarro">Navarro, R.M.; del Valle, F.; de la Mano, J.A. Villoria; Álvarez-Galván, M.C.; Fierro, J.L.G. (2009). Photocatalytic Water Splitting Under Visible Light: Concept and Catalysts Development. Advances in Chemical Engineering. 36. pp. 111–143. doi:10.1016/S0065-2377(09)00404-9. ISBN 9780123747631.</ref> Oni ĝenerale agnoskas du metodojn por konstrui sunajn fuelĉelojn por hidrogena produktado:<ref name="Andreiadis">Andreiadis, Eugen S.; Chavarot-Kerlidou, Murielle; Fontecave, Marc; Artero, Vincent (September–October 2011). "Artificial Photosynthesis: From Molecular Catalysts for Light-driven Water Splitting to Photoelectrochemical Cells". Photochemistry and Photobiology. 87 (5): 946–964. doi:10.1111/j.1751-1097.2011.00966.x. PMID 21740444. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1751-1097.2011.00966.x]</ref> * Homogena sistemo estas tiu, en kiu kataliziloj ne estas dispartigitaj, tio estas, la eroj ĉeestas en la sama ujo. Tio ĉi signifas ke hidrogeno kaj oksigeno produktiĝas en la sama loko. Tio ĉi povas esti malavantaĝo, pro tio ke ili kunmetas eksplodan miksaĵon, deviganta apartigon de la gasaj produktoj. Ankaŭ, ĉiuj eroj devas esti aktivaj en proksimume la samaj kondiĉoj (ekzemple, [[PH (kemia parametro)|pH]]). * Heterogena sistemo havas du apartajn [[Elektrodo|elektrodojn]], anodon kaj katodon, ebligante la apartigon de oksigeno kaj hidrogeno. Cetere, malsamaj eroj ne nepre devas funkcii en la samaj kondiĉoj. Tamen, la pliigita komplekseco de ĉi tiuj sistemoj igas ilin pli malfacile evoluigeblaj kaj pli altkostaj. Alia kampo de esplorado ene de artefarita fotosintezo estas la elekto kaj manipulado de fotosintezaj mikroorganismoj, nome verdaj mikroalgoj kaj [[Cianobakterio|cianobakterioj]], por la produktado de sunaj brulaĵoj. Multaj variaĵoj kapablas produkti hidrogenon nature, kaj sciencistoj laboras por plibonigi ilin.<ref name="Magnuson">Magnuson, Ann; Anderlund, Magnus; Johansson, Olof; Lindblad, Peter; Lomoth, Reiner; Polivka, Tomas; Ott, Sascha; Stensjö, Karin; Styring, Stenbjörn; Sundström, Villy; Hammarström, Leif (December 2009). "Biomimetic and Microbial Approaches to Solar Fuel Generation". Accounts of Chemical Research. 42 (12): 1899–1909. doi:10.1021/ar900127h. PMID 19757805.</ref>Algaj biobrulaĵoj, kiel [[butanolo]] kaj [[Metanolo|metanolo,]] produktiĝas je laboratoria kaj je komerca skaloj. Ĉi tiu metodo profitis de la evoluado de [[sinteza biologio]], kiun esploradas la Instituto J. Craig Venter por produkti sintezan organismon kapabla produkti biobrulaĵon.<ref name="Magnuson" /><ref>JCVI. "Synthetic Biology & Bioenergy – Overview". J. Craig Venter Institute.</ref><ref name="JCVI2">"Hydrogen from Water in a Novel Recombinant Cyanobacterial System". J. Craig Venter Institute. [http://www.jcvi.org/cms/research/projects/hydrogen-from-water-in-a-novel-recombinant-cyanobacterial-system/overview/]</ref> En 2017, efika procezo estis evoluigita produkti acetatan acidon el karbona dioksido uzante "kiborgajn bakteriojn".<ref>McGrath, Matt (22 August 2017). "'Cyborg' bacteria deliver green fuel source from sunlight". BBC News. [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-40975719]</ref> == Historio == Artefaritan fotosintezon unue anticipis la itala kemiisto Giacomo Ciamician en 1912.<ref>Armaroli, Nicola; Balzani, Vincenzo (2007). "The Future of Energy Supply: Challenges and Opportunities". Angewandte Chemie. 46 (1–2): 52–66. doi:10.1002/anie.200602373. PMID 17103469. [https://www.deepdyve.com/lp/wiley/the-future-of-energy-supply-challenges-and-opportunities-YdO2mmDuys]</ref> En lekcio poste eldonita <ref> Ciamician, Giacomo (1912). "The Photochemistry of the Future". Science. 36 (926): 385–394. Bibcode:1912Sci....36..385C. doi:10.1126/science.36.926.385. PMID 17836492.</ref> li proponis ŝanĝon de la uzo de [[Fosilia brulaĵo|fosiliaj brulaĵoj]] al radianta energio provizita de la suno kaj kaptita de teknikaj fotokemiaj aparatoj. En ĉi tiu ŝanĝo li vidis eblecon malpliigi la diferencon inter la riĉa nordo de Eŭropo kaj la malriĉa sudo kaj kuraĝis konjekti, ke ĉi tiu ŝanĝo de [[Terkarbo|karbo]] al [[Sunenergio|suna energio]] "ne estus danĝera al la progreso kaj al homa feliĉo."<ref>Balzani, Vincenzo; et al. (2008). "Photochemical Conversion of Solar Energy". ChemSusChem. 1 (1–2): 26–58. doi:10.1002/cssc.200700087. PMID 18605661.</ref> Dum la 1960aj jaroj, Akira Fujishima eltrovis la fotokatalizajn proprecojn de [[titana dioksido]], la tiel nomitan Honda-Fujishima efikon, kiu uzeblas por [[hidrolizo]].<ref name="Fujishima">Fujishima, Akira; Rao, Tata N.; Tryk, Donald A. (29 June 2000). "Titanium dioxide photocatalysis". Journal of Photochemistry and Photobiology C: Photochemistry Reviews. 1 (1): 1–21. doi:10.1016/S1389-5567(00)00002-2.</ref> Fendi videblan lumon per unupeca plurjunkcia duonkonduktilo (kontraŭ ultraviola lumo kun titana dioksido duonkonduktiloj) unue demonstris kaj patentis William Ayers ĉe Energy Conversion Devices (Energia Konvertaj Aparatoj) en 1983.<ref>William Ayers, US Patent 4,466,869 Photolytic Production of Hydrogen</ref><ref>W.M. Ayers, and V.Cannella, "Tandem Amorphous Silicon Photocathodes", Proc. Int'l. Conf. on Electrodynamics and Quantum Phenomena at Interfaces, Telavi, USSR (1984)</ref> Ĉi tiu grupo montris akvan fotolizon en hidrogenon kaj oksigenon, nun nomita "artefarita folio" je malalte kosta, maldika filma, amorfa silicia, plurjunkcia folio mergita rekte en akvo. Hidrogeno eliĝis ĉe la antaŭa amorfa silicia surfaco ornamita per diversaj kataliziloj dum oksigeno eliĝis de la malantaŭa flanka metala subtavolo, kiu ankaŭ eliminis la danĝeron de miksata hidrogena/oksigeno gasa produkto. Polimera membrano super la mergita aparato provizis vojon por proton-transportado. La pli alta fototensio havebla de la plurjunkcia, maldika filma, aparato kun videbla lumo estis grava antaŭenigo super la antaŭa fotolizo kun ultraviolaj aŭ aliaj unujunkciaj duonkonduktaj fotoelektrodoj. La patento de la grupo ankaŭ listigis plurajn aliajn duonkonduktajn plurjunkciajn kunmetaĵojn krom amorfa silicio. La sveda Konsorcio por Artefarita Fotosintezo, la unua tia organizo, establiĝis en 1994 kiel kunlaboro inter grupoj el tri universitatoj, Lund, Uppsala kaj [[Universitato de Stokholmo|Stokholmo]].<ref>"Swedish Consortium for Artificial Photosynthesis". Uppsala University. Archived from the original on 20 January 2012.</ref> La konsorcio estis konstruita kun [[Interfakeco|plurfaka]] aliro por celi lerni de natura fotosintezo kaj apliki ĉi tiun scion en biomimetikaj sistemoj.<ref name="Hammarstrom">Hammarström, Leif; Styring, Stenbjörn (27 March 2008). "Coupled electron transfers in artificial photosynthesis". Philosophical Transactions of the Royal Society. 363 (1494): 1283–1291. doi:10.1098/rstb.2007.2225. PMC 2614099. PMID 17954432. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2614099/]</ref> Esploro pri artefarita fotosintezo pliiĝas en la 21a jarcento.<ref name="Styring"/> Dum 2000, esploristoj en la aŭstralia [[Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation]] (Komuneja Organizo por Scienca kaj Industria Esploro, CSIRO) diskonigis sian intencon emfazi kolektadon de karbona dioksido kaj ties konvertiĝo al hidrokarbonoj.<ref>"Scientists Developing "Artificial" Plants". Sciencedaily.com. 28 November 2000.</ref><ref>"Artificial Photosynthesis". Csiro.au. 20 September 2005.</ref> En 2003, la Nacia Laboratorio Brookhaven anoncis la eltrovon de grava intermeza parto de la redukto de CO₂ al CO (la plej simpla redukta reakcio de karbona dioksido), kiu povus rezulti en pli bonaj kataliziloj.<ref>"Designing a Better Catalyst for Artificial Photosynthesis". Bnl.gov. 9 September 2003.</ref><ref>"Designing A Better Catalyst For 'Artificial Photosynthesis'". Sciencedaily.com. 10 September 2003.</ref> Unu el la malavantaĝoj de artefaritaj sistemoj por akvo-fendantaj kataliziloj estas ilia ĝenerala dependeco sur malabundaj, altkostaj elementoj, kiel rutenio aŭ renio.<ref name="Styring"/> Dum 2008, per la financado de la Oficejo de la [[Usona Aerarmea Esplorada Laboratorio|Usona Aerarmeo]] por Scienca Esploro, MIT-kemiisto kaj direktoro de la Suna Revolucia Projekto Daniel G. Nocera kaj [[postdoktoriĝo|postdoktoriĝa]] fratulo Matthew Kanan provis eviti ĉi tiun problemon, uzante katalizilon kiu enhavas la malpli multekostajn kaj pli abundajn elementojn, kobalton kaj fosforon.<ref name="Lachance">Lachance, Molly. "AF Funding Enables Artificial Photosynthesis". Wright-Patterson Air Force Base News. Wright-Patterson Air Force Base. Archived from the original on 18 February 2012.</ref><ref>Kanan, Matthew W.; Nocera, Daniel G. (22 August 2008). "In Situ Formation of an Oxygen-Evolving Catalyst in Neutral Water Containing Phosphate and Co2+". Science. 321 (5892): 1072–1075. Bibcode:2008Sci...321.1072K. doi:10.1126/science.1162018. PMID 18669820. S2CID 206514692.</ref> <ref name="Trafton">Trafton, Anne. "'Major discovery' from MIT primed to unleash solar revolution". MIT News. Massachusetts Institute of Technology.</ref> La katalizilo fendis akvon en oksigenon kaj protonojn uzante sunlumon, kaj eble povos esti kuplita kun hidrogen-produktanta katalizilo kiel plateno. Plue, kvankam la katalizilo rompiĝis dum katalizado, ĝi povis riparo sin.<ref>Lutterman, Daniel A.; Surendranath, Yogesh; Nocera, Daniel G. (2009). "A Self-Healing Oxygen-Evolving Catalyst". Journal of the American Chemical Society. 131 (11): 3838–3839. doi:10.1021/ja900023k. PMID 19249834.</ref> Multaj esploristoj konsideras ĉi tiun eksperimentan katalizilan aranĝon grava plibonigo.<ref>"Solar-Power Breakthrough: Researchers have found a cheap and easy way to store the energy made by solar power". Technologyreview.com.</ref><ref>Kleiner, Kurt. "Electrode lights the way to artificial photosynthesis". NewScientist. Reed Business Information Ltd.</ref> Dum CO estas la ĉefa redukta produkto de CO₂, pli kompleksaj karbonaj kombinaĵoj estas kutime dezirataj. Dum 2008, Andrew B. Bocarsly raportis la rektan konvertiĝon de karbona dioksido kaj akvo al metanolo uzante sunan energion en tre efika fotokemia ĉelo.<ref name="Barton">Barton, Emily E.; Rampulla, David M.; Bocarsly, Andrew B. (2008). "Selective Solar-Driven Reduction of CO2 to Methanol Using a Catalyzed p-GaP Based Photoelectrochemical Cell". Journal of the American Chemical Society. 130 (20): 6342–6344. doi:10.1021/ja0776327. PMID 18439010.</ref> Dum Nocera kaj kunlaborantoj atingis akvofendadon al oksigeno kaj protonoj, oni serĉas lumregatan procezon produkti hidrogenon. En 2009, la Instituto Leibniz por Katalizado raportis ke malaltkostaj feraj karbonilaj kompleksoj kapablas fari tion.<ref>"Light-Driven Hydrogen Generation System Based on Inexpensive Iron Carbonyl Complexes". AZoNano.com. AZoNetwork. 2 December 2009.</ref><ref>Gärtner, Felix; Sundararaju, Basker; Surkus, Annette-Enrica; Boddien, Albert; Loges, Björn; Junge, Henrik; Dixneuf, Pierre H; Beller, Matthias (21 December 2009). "Light-Driven Hydrogen Generation: Efficient Iron-Based Water Reduction Catalysts". Angewandte Chemie International Edition. 48 (52): 9962–9965. doi:10.1002/anie.200905115. PMID 19937629.</ref> En la sama jaro, esploristoj ĉe la [[University of East Anglia|Universitato de Orienta Anglio]] ankaŭ uzis ferajn karbonilajn kombinaĵojn por produkti fotoelektrokemie hidrogenon je 60% efikeco, uzante oran elektrodon kovritan per tavoloj de india fosfido al kiu la feraj kompleksoj estis ligitaj.<ref>Nann, Thomas; Ibrahim, Saad K; Woi, Pei-Meng; Xu, Shu; Ziegler, Jan; Pickett, Christopher J. (22 February 2010). "Water Splitting by Visible Light: A Nanophotocathode for Hydrogen Production". Angewandte Chemie International Edition. 49 (9): 1574–1577. doi:10.1002/anie.200906262. PMID 20140925.</ref> Ambaŭ ĉi tiuj procezoj uzis molekulan aliron, kie nanopartikloj kaŭzas la katalizon. En 2009, F. Del Valle kaj K. Domen montris la efikon de la termika traktado en ferma atmosfero uzante Cd_1-xZn_xS fotokatalizilojn. Cd_1-xZn_xS solida solvaĵo atingas altan aktivecon en hidrogena produktado el akvofendado sub sunlumo.<ref>del Valle, F.; Ishikawa, A.; Domen, K. (May 2009). "Influence of Zn concentration in the activity of Cd 1-xZnxS solid solutions for water splitting under visible light". Catalysis Today. 143 (1–2): 51–59. doi:10.1016/j.cattod.2008.09.024.</ref> Miksita heterogena/molekula aliro de esploristoj ĉe la Universitato de Kalifornio, Santa Cruz, en 2010, uzante kaj nitrogeno-dotitan kaj kadmian selenidon kvantumajn punktojn, sensivigitan titanan dioksidon [[Nanopartiklo|nanopartiklojn]] kaj [[Nanodrato|nanodratojn]], ankaŭ liveris hidrogenon.<ref name="Hensel">Hensel, Jennifer; Wang, Gongming; Li, Yat; Zhang, Jin Z. (2010). "Synergistic Effect of CdSe Quantum Dot Sensitization and Nitrogen Doping of TiO2 Nanostructures for Photoelectrochemical Solar Hydrogen Generation". Nano Letters. 10 (2): 478–483. Bibcode:2010NanoL..10..478H. doi:10.1021/nl903217w. PMID 20102190.</ref> En 2009, oni raportis ke la kompanio Mitsubishi Chemical Holdings (Kemiaj Akciaroj) evoluigas la propran esploron pri artefarita fotosintezo uzante sunlumon, akvon kaj karbonan dioksidon "krei la karbonajn konstrublokojn de kiuj sintezi rezinojn, plastojn kaj fibrojn."<ref>"Man-made photosynthesis looking to change the world". Digitalworldtokyo.com. 14 January 2009.</ref> La Instituto KAITEKI celas, redukti karbonan dioksidon per artefarita fotosintezo.<ref name="mitsubishi"> "The Establishment of the KAITEKI Institute Inc". CSR Environment. mitsubishi.com. Retrieved 10 January 2012.</ref><ref name="KAITEKI">"Research". The KAITEKI Institute</ref> En 2010, la [[Usona Departemento pri Energio|Usona Departemento de Energio]] establis la Komunan Centron por Artefarita Fotosintezo.<ref>"Home – Joint Center for Artificial Photosynthesis". Solarfuelshub.org.</ref> Ĝia celo estas trovi kostefikan metodon produkti brulaĵojn per sunlumo, akvo kaj karbona-dioksido.  JCAP estas administrata de teamo de la [[Kalifornia Instituto de Teknologio]] (Caltech), direktita de Profesoro Nathan Lewis kaj kunvenigas pli ol 120 sciencistojn kaj inĝenierojn de Caltech kaj ties ĉefa partnero, Laŭrenco Berkeley Nacia Laboratorio. JCAP ankaŭ utiligas la kapablojn de [[Universitato Stanford]], la [[Universitato de Kalifornio en Berkeley|Universitato de Kalifornio ĉe Berkeley]], UCSB, Universitato de Kalifornio, Irvine kaj [[Universitato de Kalifornio ĉe San-Diego|Universitato de Kalifornio ĉe San Diego]] kaj la Stanford Linia Akcelilo.  Cetere, JCAP servas kiel centro por esplorado pri sunaj brulaĵoj.<ref>"Caltech-led Team Gets up to $122 Million for Energy Innovation Hub". Caltech Media Relations. 21 July 2010. Archived from the original on 9 August 2011.</ref> Ankaŭ en 2010, Wendell kaj kunlaborantoj sukcese demonstris fotosintezon en artefarita konstruaĵo kiu konsistas el enzimoj tenataj en ŝaŭma ujo.<ref>Frogs, Foam and Fuel: UC Researchers Convert Solar Energy to Sugars Archived 9 June 2012 at the Wayback Machine</ref> En 2011, Daniel Nocera kaj lia esplora teamo anoncis la kreon de la unua praktika artefarita folio. Nocera priskribis altnivelan sunan ĉelon kiu kapablas fendi akvon en oksigeno kaj hidrogeno, proksimume dek fojoj pli efike ol natura fotosintezo.<ref name="artificial leaf"> "Debut of the first practical "artificial leaf"". ACS News Releases. American Chemical Society. Archived from the original on 24 February 2013.</ref> La ĉelo estas plejparte fabrikita per malaltkostaj materialoj kiuj estas ĝenerale haveblaj, funkcias sub simplaj kondiĉoj kaj estas pli stabilaj ol antaŭaj kataliziloj: en laboratoriaj studoj, la artefarita folio, la prototipo, povis funkcii kontinue por almenaŭ kvardek kvin horoj sen falo en aktiveco.<ref> Reece, Steven Y.; Hamel, Jonathan A.; Sung, Kimberly; Jarvi, Thomas D.; Esswein, Arthur J.; Pijpers, Joep J. H.; Nocera, Daniel G. (4 November 2011). "Wireless Solar Water Splitting Using Silicon-Based Semiconductors and Earth-Abundant Catalysts". Science. 334 (6056): 645–648. Bibcode:2011Sci...334..645R. </ref> En majo 2012, la nova kompanio Suno Catalytix, bazita sur la esploro de Nocera, deklaris, ke ĝi ne pligrandigos la prototipon ĉar la aparato ne estas pli efika ol aliaj metodoj fari hidrogenon el sunlumo.<ref>jobs (2012). "'Artificial leaf' faces economic hurdle : Nature News & Comment". Nature. doi:10.1038/nature.2012.10703.</ref> <ref>"The race to invent the artificial leaf" [https://www.technologyreview.com/2018/02/21/145353/the-race-to-invent-the-artificial-leaf/]</ref> Eminentaj fakuloj en la kampo subtenis proponon por Tutmonda Projekto pri Artefarita Fotosintezo kiel solvo de energia sekureco kaj klimata ŝanĝiĝo.<ref>Faunce TA, Lubitz W, Rutherford AW, MacFarlane D, Moore GF, Yang P, Nocera DG, Moore TA, Gregory DH, Fukuzumi S, Yoon KB, Armstrong FA, Wasielewski MR, Styring S (2013). "Energy and Environment Policy Case for a Global Project on Artificial Photosynthesis". Energy and Environmental Science. 6 (3): 695–698. doi:10.1039/C3EE00063J. S2CID 97344491.</ref> Konferencoj pri ĉi tiu temo okazis ĉe Insulo Lord Howe en 2011,<ref>Towards Global Artificial Photosynthesis Lord Howe Island 2011 Towards Global Artificial Photosynthesis Lord Howe Island 2011 "Artificial Photosynthesis". Archived from the original on 28 March 2016. Retrieved 7 April 2016. published in Australian Journal of Chemistry Volume 65 Number 6 2012 'Artificial Photosynthesis: Energy, Nanochemistry, and Governance' [http://www.publish.csiro.au/nid/52/issue/5915.htm]</ref> ĉe Halo Chicheley en Britio en 2014<ref>Do We Need a Global Project on Artificial Photosynthesis? https://royalsociety.org/~/media/events/2014/artificial-photosynthesis/TM0514%20Final%20programme%2027614.pdf?la=en-GB published in Interface Focus Vol 5(3) June 2015 http://rsfs.royalsocietypublishing.org/content/5/3</ref> kaj ĉe Kanbero kaj Insulo Lord Howe en 2016.<ref>Global Artificial Photosynthesis- Breakthroughs for the Sustainocene Canberra and Lord Howe island 2016 http://medicalschool.anu.edu.au/towards-the-sustainocene {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160419232838/http://medicalschool.anu.edu.au/towards-the-sustainocene |date=2016-04-19 }} Archived 19 April 2016 at the Wayback Machine</ref> == Aktuala esplorado == Laŭ energio, natura fotosintezo povas esti priskribita en tri paŝoj:<ref name="Andreiadis"/><ref name="Hammarstrom"/> * Lumrikoltantaj kompleksoj en bakterioj kaj plantoj kaptas fotonojn kaj transduktas ilin en elektronojn, injektante ilin en la fotosintezan ĉenon. * Proton-kuplita elektrona transigo laŭ pluraj kofaktoroj de la fotosinteza ĉeno, kaŭzanta lokan, spacan ŝargoapartigon. * Redoksa katalizo, kiu uzas la menciitajn transigitajn elektronojn por oksidigi akvon al dioksigenon kaj protonojn; ĉi tiuj protonoj, en kelkaj specioj, estas utiligeblaj por produkti hidrogenon. [[Dosiero:Triad_general_scheme.svg|eta|400x400ra|Triopa kunmeto, kun fotosensivigilo (P) ligita tandeme al akvo-oksidiga katalizilo (D) kaj hidrogen-eliga katalizilo (A). Elektronoj fluas de D al A kiam katalizado okazas.]] Uzante [[Biomimetiko|biomimetikajn]] metodojn, artefarita fotosintezo provas konstrui sistemojn kiuj faras la saman tipon de procezoj. Ideale, triopa sistemo povos oksidigi akvon per unu katalizilo, redukti protonojn per alia kaj havos fotosensivigan molekulon por potencizi la tutan sistemon. Unu el la plej simplaj skemoj estas kie la fotosensivigilo estas ligita tandeme inter akvo-oksidiga katalizilo kaj hidrogeneliga katalizilo: * La lumsensivigilo transigas elektronojn al la hidrogena katalizilo kiam frapita de lumo, oksidiĝas en la procezo. * Tio ĉi regas la akvofendantan katalizilon por doni elektronojn al la lumsensivigilo. En triopa kunmeto, tia katalizilo estas ofte nomita donanto. La oksidigita donanto kapablas elfari akvooksidigon. La stato de la triopo kun unu katalizilo oksidigita ĉe unu ekstremo kaj la dua reduktita ĉe la alia fino nomiĝas ŝargapartigo, kaj pelas pluan elektronan transigon kaj sekve katalizadon. La diversaj komponantoj estas kunmeteblaj laŭ diversaj manieroj, ekzemple [[Supermolekula kemio|supramolekulaj]] kompleksoj, dispartigitaj ĉeloj aŭ lineare, [[Kovalenta ligo|kovalente]] ligitaj molekuloj.<ref name="Andreiadis"/> Esploro por trovi katalizilojn kiuj povas transformi akvon, karbonan dioksidon kaj sunlumon al karbonhidratoj aŭ hidrogeno estas aktuala, aktiva kampo. Studante la naturan oksigeno-eligan komplekson (OEC), esploristoj evoluigis katalizilojn kiel la "blua dimero" por imiti ties funkcion. Fotoelektrokemiaj ĉeloj kiuj reduktas karbonan dioksidon en karbonan monoksidon (CO), formiatan acidon (HCOOH) kaj metanolon (CH₃OH) estas evoluataj.<ref name="Kalyanasundaram">Kalyanasundaram, K.; Grätzel, M. (June 2010). "Artificial photosynthesis: biomimetic approaches to solar energy conversion and storage". Current Opinion in Biotechnology. 21 (3): 298–310. doi:10.1016/j.copbio.2010.03.021. PMID 20439158.</ref> Tamen, ĉi tiuj kataliziloj estas ankoraŭ tre neefikaj.<ref name="Gathman"/> === Hidrogenaj kataliziloj === Hidrogeno estas la plej simpla suna brulaĵo sintezi, pro tio ke ĝi bezonas nur la transigon de du elektronoj al du protonoj. Ĝi devas, tamen, esti farita laŭpaŝe, kun formado de intermeza [[Hidrido|hidrida]] anjono: : 2 e− + ₂ H⁺ ⇌ H+ + H− ⇌ H2 La protono-al-hidrogeno transformantaj kataliziloj en la naturo estas [[Hidrogenazo|hidrogenazoj]]. Ĉi tiuj estas [[Enzimo|enzimoj]] kiuj povas aŭ redukti protonojn al molekula hidrogeno aŭ oksidigi hidrogenon al protonoj kaj elektronoj. [[Spektroskopio|Spektroskopaj]] kaj kristalografiaj studoj tra pluraj jardekoj rezultis en bona kompreno de kaj la strukturo kaj la mekanismo de hidrogenaza katalizo.<ref name="Lubitz">Lubitz, Wolfgang; Reijerse, Eduard; van Gastel, Maurice (2007). "[NiFe] and [FeFe] Hydrogenases Studied by Advanced Magnetic Resonance Techniques". Chemical Reviews. 107 (10): 4331–4365. doi:10.1021/cr050186q. PMID 17845059.</ref> <ref name="Fontecilla-Camps"> Fontecilla-Camps, Juan C.; Volbeda, Anne; Cavazza, Christine; Nicolet, Yvain (2007). "Structure/Function Relationships of [NiFe]- and [FeFe]-Hydrogenases". Chemical Reviews. 107 (10): 4273–4303. doi:10.1021/cr050195z. PMID 17850165.</ref> Uzante ĉi tiun informon, oni sintezis plurajn molekulojn kiuj imitas la strukturon de la aktiva loko de kaj nikelo-fera kaj fero-fera hidrogenazoj.<ref name="Andreiadis"/><ref name="Pickett">Tard, Cédric; Pickett, Christopher J. (2009). "Structural and Functional Analogues of the Active Sites of the [Fe]-, [NiFe]-, and [FeFe]-Hydrogenases". Chemical Reviews. 109 (6): 2245–2274. doi:10.1021/cr800542q. PMID 19438209.</ref> Aliaj kataliziloj ne estas strukturaj imitaĵoj de hidrogenazo sed praktikaj. Sintezitaj kataliziloj inkluzivas strukturajn H-faskajn modelojn,<ref name="Andreiadis" /><ref name="Tard">Tard, Cédric; Liu, Xiaoming; Ibrahim, Saad K.; Bruschi, Maurizio; De Gioia, Luca; Davies, Siân C.; Yang, Xin; Wang, Lai-Sheng; et al. (10 February 2005). "Synthesis of the H-cluster framework of iron-only hydrogenase". Nature. 433 (7026): 610–613.</ref> dirodian fotokatalizilon<ref name="Heyduk">Heyduk, Alan F.; Nocera (31 August 2001). "Daniel G.". Science. 293 (5535): 1639–1641. Bibcode:2001Sci...293.1639H. doi:10.1126/science.1062965. PMID 11533485. S2CID 35989348.</ref> kaj [[Kobalto|kobaltajn]] katalizilojn.<ref name="Andreiadis" /><ref name="Hu">Hu, Xile; Cossairt, Brandi M.; Brunschwig, Bruce S.; Lewis, Nathan S.; Peters, Jonas C. (2005). "Electrocatalytic hydrogen evolution by cobalt difluoroboryl-diglyoximate complexes" (PDF). Chemical Communications. 37 (37): 4723–4725. doi:10.1039/B509188H. PMID 16175305.</ref> === Akvo-oksidigaj kataliziloj === Akvo-oksidigo estas pli kompleksa kemia reakcio ol proton-redukto. En naturo, la oksigeno-eliga komplekso reakcias amasigante reduktantajn ekvivalentajn (elektronojn) en mangano-kalcia fasko ene de fotosistemo II (PS II), tiam liverante ilin al akvomolekuloj, kun la rezulta produktado de molekula oksigeno kaj protonoj: : 2H₂O → O₂ + 4 H⁺ + 4e− Sen katalizilo (natura aŭ artefarita), ĉi tiu reakcio estas tre endoterma, bezonanta altajn temperaturojn (almenaŭ 2500 K).<ref name="Bockris"/> La ĝusta strukturo de la oksigeno-eliga komplekso estas malfacile determinebla eksperimente.<ref name="Yano">Yano, Junko; Kern, Jan; Irrgang, Klaus-Dieter; Latimer, Matthew J.; Bergmann, Uwe; Glatzel, Pieter; Pushkar, Yulia; Biesiadka, Jacek; Loll, Bernhard; Sauer, Kenneth; Messinger, Johannes; Zouni, Athina; Yachandra, Vittal K. (23 August 2005). "X-ray damage to the Mn4Ca complex in single crystals of photosystem II: A case study for metalloprotein crystallography". Proceedings of the National Academy of Sciences. 102 (34): 12047–12052. Bibcode:2005PNAS..10212047Y. doi:10.1073/pnas.0505207102. PMC 1186027. PMID 16103362.</ref> Ĝis 2011, la plej detala modelo estis el kristala strukturo de fotosistemo II kun distingivo 1,9 Å.<ref>Yasufumi, Umena; Kawakami, Keisuke; Shen, Jian-Ren; Kamiya, Nobuo (5 May 2011). "Crystal structure of oxygen-evolving photosystem II at a resolution of 1.9 Å" (PDF). Nature. 473 (7345): 55–60. Bibcode:2011Natur.473...55U. doi:10.1038/nature09913. PMID 21499260. S2CID 205224374.</ref> La komplekso estas fasko enhavanta kvar manganajn kaj unu kalcian jonojn, sed la ekzakta loko kaj mekanismo de akvooksidigo en la fasko estas nekonata. Tamen oni sintezis biomimetikan manganajn kaj mangan-kalciajn kompleksojn, ekzemple, [Mn₄O₄] kuban-tipajn faskojn, el kiuj iuj havas katalizan aktivecon<ref>Dismukes, G. Charles; Brimblecombe, Robin; Felton, Greg A. N.; Pryadun, Ruslan S.; Sheats, John E.; Spiccia, Leone; Swiegers, Gerhard F. (2009). "Development of Bioinspired 4O4−Cubane Water Oxidation Catalysts: Lessons from Photosynthesis". Accounts of Chemical Research. 42 (12): 1935–1943. doi:10.1021/ar900249x. PMID 19908827.</ref> Kelkaj kompleksoj de [[rutenio]], kiel la dinuklea µ-okso-transpontita "blua dimero" (la unua tia esti sintezita), kapablas katalizi lumregatan akvo-oksidigon, danke al ilia kapablo formi alt[[Valento (kemio)|valentajn]] statojn.<ref name="Andreiadis"/> En ĉi tiu okazo, la rutenia komplekso agas kiel fotosensivigilo kaj katalizilo. Oni eltrovis ke multaj metalaj oksidoj havas akvo-oksidigan katalizan aktivecon, inkluzive al rutenia(IV) oksido (RuO₂), iridia(IV) oksido (IrO₂), kobaltaj oksidoj (inkluzive al nikelo-dotita Co₃O₄), mangana oksido (inkluzive al tavolita MnO₂ (birnessite), Mn₂O₃) kaj miksaĵo de Mn₂O₃ kun CaMn₂O₄. Oksidoj estas pli facile akireblaj ol molekulaj kataliziloj, precipe tiuj de relative abundaj transiraj metaloj (kobalto kaj mangano), sed suferas de malalta transforma nombro kaj malrapida elektrontransigo kaj ilia mekanismo de ago estas malfacile deĉifrebla kaj, tial, ŝanĝi.<ref name="Carraro"/> Oni montris ke materioj bazitaj sur Metalo-Organika Kadro estas tre promesplena kandidato por akvo-oksidigo kun unuavicaj transiraj metaloj. <ref>Binod Nepal; Siddhartha Das (2013). "Sustained Water Oxidation by a Catalyst Cage-Isolated in a Metal–Organic Framework". Angew. Chem. Int. Ed. 52 (28): 7224–27. CiteSeerX 10.1.1.359.7383. doi:10.1002/anie.201301327. PMID 23729244.</ref><ref>Rebecca E. Hansen; Siddhartha Das (2014). "Biomimetic di-manganese catalyst cage-isolated in a MOF: robust catalyst for water oxidation with Ce(IV), a non-O-donating oxidant". Energy Environ. Sci. 7 (1): 317–322. doi:10.1039/C3EE43040E.</ref>La stabileco kaj adapteblo de ĉi tiu sistemo estas projektita esti tre utila por estonta evoluado.<ref>[http://cen.acs.org/articles/91/i26/Stable-Water-Oxidation-Inside-Cage.html Chemical & Engineering News]</ref> === Lumsensivigiloj === [[Dosiero:Delta-ruthenium-tris(bipyridine)-cation-3D-balls.png|eta|Strukturo de [Ru(bipy)3]2+, ĝenerale uzata lumsensivigilo.]] La Naturo uzas [[Biologia pigmento|pigmentojn]], plejparte [[Klorofilo|klorofilojn]], por sorbi larĝan parton de la videbla spektro. Artefaritaj sistemoj povas uzi aŭ unu tipon de pigmento kun larĝa sorba gamo aŭ kombini plurajn pigmentojn por la sama celo. Ruteniaj polipiridinaj kompleksoj, precipe tris(bipiridina)rutenio(II) kaj ties derivaĵoj, estis amplekse uzitaj por produkti hidrogenon pro ilia efika videbla lumsorbo kaj longdaŭra sekva metalo-al-liganda ŝargtransira ekscitita stato, kiu igas la kompleksojn fortaj reduktantaj agentoj.<ref name="Andreiadis"/> Aliaj kompleksoj kiuj enhavas [[Nobla metalo|noblajn metalojn]], inkluzivas tiujn kun [[plateno]], [[rodio]] kaj [[iridio]].<ref name="Andreiadis" /> Senmetalaj organikaj kompleksoj ankaŭ estis sukcese utiligitaj kiel lumsensivigiloj. Ekzemploj inkluzivas eozino Y kaj rozo bengala.<ref name="Andreiadis"/> Pirolaj ringoj, ekzemple porfirinoj, ankaŭ estis uzitaj en tegaj nanomaterioj aŭ [[Duonkonduktanto|duonkonduktiloj]] por homogenaj kaj heterogenaj kataliziloj.<ref name="Carraro"/><ref name="Kalyanasundaram"/> Kiel parto de aktualaj (2021) esploroj, artefaritaj fotonaj antenaj sistemoj estas studataj por serĉi efikajn kaj daŭrigeblajn metodojn kolekti lumon por artefarita fotosintezo. Gion Calzaferri (2009) priskribis unu tian antenon kiu uzas zeoliton L kiel gastiganton por organikaj tinkturoj, por imiti la lumkolektantajn sistemojn de plantoj.<ref name="calzaferri2016">Calzaferri, Gion (2010). "Artificial Photosynthesis" (PDF). Topics in Catalysis. 53 (3): 130–140. doi:10.1007/s11244-009-9424-9. S2CID 195282014.</ref> La anteno estas fabrikita enmetante tinkturajn molekulojn en la kanaloj de zeolite L. La enmeta procezo, kiu okazas sub vakuo kaj ĉe altaj temperaturoj, estas ebligita de la kunlabora vibra moviĝo de la [[Zeolito|zeolita]] kadro kaj de la tinkturaj molekuloj.<ref>Tabacchi, Gloria; Calzaferri, Gion; Fois, Ettore (2016). "One-dimensional self-assembly of perylene-diimide dyes by unidirectional transit of zeolite channel openings". Chemical Communications. 52 (75): 11195–11198. doi:10.1039/C6CC05303C. PMID 27484884.</ref> La rezultinta materialo povas esti miksita kun ekstera aparato tra krano.<ref name="calzaferri2011"> Calzaferri, Gion; Méallet-Renault, Rachel; Brühwiler, Dominik; Pansu, Robert; Dolamic, Igor; Dienel, Thomas; Adler, Pauline; Li, Huanrong; Kunzmann, Andreas (2011). "Designing Dye–Nanochannel Antenna Hybrid Materials for Light Harvesting, Transport and Trapping". ChemPhysChem. 12 (3): 580–594. doi:10.1002/cphc.201000947. PMID 21337487.</ref><ref>Tabacchi, Gloria; Fois, Ettore; Calzaferri, Gion (2015). "Structure of Nanochannel Entrances in Stopcock-Functionalized Zeolite L". Angewandte Chemie International Edition. 54 (38): 11112–11116. doi:10.1002/anie.201504745. PMID 26255642.</ref> === Kataliziloj por redukti karbonan dioksidon === En la naturo, karbonon fiksas [[Plantoj|verdaj plantoj]] uzante la enzimon [[Rubisko|RuBisCO]] kiel parto de la Calvin-ciklo. RuBisCO estas sufiĉe malrapida katalizilo kompare al la vasta plimulto de aliaj enzimoj, enkorpigante nur kelkajn molekulojn de karbona dioksido en ribulozo-1,5-bisfosfato en unu minuto, sed tiel faras ĉe atmosfera premo kaj en mildaj, biologiaj kondiĉoj.<ref name="Ellis"> Ellis J.R. (2010). "Tackling unintelligent design". Nature. 463 (7278): 164–165. Bibcode:2010Natur.463..164E. doi:10.1038/463164a. PMID 20075906. S2CID 205052478.</ref> La rezultinta produkto estas plue [[Redoksa reakcio|reduktita]] kaj poste uzita en la sintezo de [[glukozo]], kiu siavice estas antaŭprodukto antaŭ pli kompleksaj [[Karbonhidrato|karbonhidratoj]], kiel [[celulozo]] kaj [[amelo]]. La procezo konsumas energion en la formo de [[Adenozina trifosfato|ATP]] kaj [[NADPH]]. Artefarita CO₂-redukto por produkti brulaĵojn celas plejparte produkti reduktitajn karbonajn kombinaĵojn el atmosfera CO₂. Iuj [[Transirmetalo|transir-metalaj]] [[Fosfino|polyfosfinaj]] kompleksoj estis evoluigitaj tiucele; tamen, ili kutime bezonas antaŭan koncentriĝon de CO₂ antaŭ uzo kaj portantajn (molekulojn kiuj fiksus je CO₂) kiuj estas stabilaj en aerobiaj kondiĉoj kaj kapablaj koncentri CO₂ je atmosferaj koncentriĝoj ankoraŭ ne estas evoluigitaj.<ref name="Dubois">Dubois, M. Rakowski; Dubois, Daniel L. (2009). "Development of Molecular Electrocatalysts for CO2Reduction and H2Production/Oxidation". Accounts of Chemical Research. 42 (12): 1974–1982. doi:10.1021/ar900110c. PMID 19645445.</ref> La plej simpla produkto de CO₂-redukto estas [[Karbona monooksido|karbono monoksido]] (CO), sed por brulaĵa evoluado, plua redukto estas bezonata, kaj kerna paŝo ankaŭ bezonata pluan evoluadon estas la transigo de hidridaj anjonoj al CO.<ref name="Dubois" /> === Fotobiologia produktado de brulaĵoj === Kelkaj fotoaŭtotrofaj mikroorganismoj, sub specifaj kondiĉoj, povas produkti hidrogenon. [[Nitrogena fiksado|Nitrogeno-fiksantaj mikroorganismoj]], kiel filamentaj [[Cianobakterio|cianobakterioj]], posedas la enzimon [[Nitrogenazo|nitrogenazon]], kiu povas konverti atmosferan N₂ al [[amoniako]]; molekula hidrogeno estas flanka produkto de ĉi tiu reakcio kaj ofte ne estas liberigata de la mikroorganismo, sed enprenita per hidrogeno-oksidiga hidrogenazo. Unu metodo devigi ĉi tiujn organismojn produkti hidrogenon estas nuligi la elprenan aktivecon de la hidrogenazo. Tio ĉi estis farita ĉe variaĵo de ''Nostoc punctiforme'': unu el la strukturaj genoj de la NiFe-elprena-hidrogenazo estis malaktivigita de enmeta mutagenezo kaj la mutaciinta variaĵo montris hidrogenan eligon sub lampo.<ref name="Lindberg">Lindberg, Pia; Schûtz, Kathrin; Happe, Thomas; Lindblad, Peter (November–December 2002). "A hydrogen-producing, hydrogenase-free mutant strain of Nostoc punctiforme ATCC 29133". International Journal of Hydrogen Energy. 27 (11–12): 1291–1296. doi:10.1016/S0360-3199(02)00121-0.</ref> Multaj el ĉi tiuj fotoaŭtotrofoj ankaŭ havas dudirektajn hidrogenazojn, kiuj povas produkti hidrogenon sub specifaj kondiĉoj. Tamen, aliaj energio-devigantaj metabolaj reakcioj povas konkuri por la necesaj elektronoj por protona redukto, malpliigante la efikecon de la tuta procezo; ankaŭ, ĉi tiuj hidrogenazoj estas tre sensivaj al oksigeno.<ref name="Magnuson"/> Pluraj karbono-bazitaj biobrulaĵoj ankaŭ produktiĝis uzante cianobakteriojn, ekzemple, 1-butanolo.<ref name="Lan"/> Sintezaj biologiaj teknikoj estas antaŭviditaj esti utilaj por ĉi tiu temo. Mikrobiologiaj kaj enzimaj teknologioj havas la eblecon plibonigi enziman efikecon kaj fortikon, kaj konstrui novan biobrulaĵon-produktantan metabolan reakcion en fotoaŭtotrofoj kiuj antaŭe ne havis ilin aŭ pliboniĝi ol la ekzistantaj.<ref name="Magnuson"/><ref name="Lan">Lan, Ethan I.; Liao, James C. (July 2011). "Metabolic engineering of cyanobacteria for 1-butanol production from carbon dioxide". Metabolic Engineering. 13 (4): 353–363. doi:10.1016/j.ymben.2011.04.004. PMID 21569861.</ref> Alia temo evoluiganta estas la optimumigo de fotobioreakciujoj por komercaj aplikaĵoj.<ref>Kunjapur, Aditya M.; Eldridge, R. Bruce (2010). "Photobioreactor Design for Commercial Biofuel Production from Microalgae". Industrial and Engineering Chemistry Research. 49 (8): 3516–3526. doi:10.1021/ie901459u.</ref> == Utiligitaj esploraj teknikoj == Esploro en artefarita fotosintezo estas nepre plurfaka temo, deviganta multajn malsamajn kompetentecojn.<ref name="Magnuson"/> Kelkaj teknikoj utiligitaj por fari kaj esplori katalizilojn kaj sunajn ĉelojn inkluzivas la jenajn: * Organika kaj [[Neorganika kemio|neorganika]] kemia sintezo. * [[Elektrokemio|Electrokemiaj]] metodoj, kiel fotoelektrokemio, cicla voltametrio, elektrokemia impedanca spektroskopio, dielektrika spektroskopio kaj grandskala elektrolizo. * Spektroskopiaj metodoj: ** Rapidaj teknikoj, kiel tempo-distingiva spectroskopio kaj ultrarapida lasera spectroscopy; ** Magneta resonanca spektroskopio, kiel nuklea magneta resonanco, elektrona paramagneta resonanco; ** X-radia spektroskopiaj metodoj, inkluzivantaj x-radia sorbo, ekzemple XANES kaj EXAFS, sed ankaŭ X-radia emano. * [[Kristalografio]]. * [[Molekula biologio]], [[mikrobiologio]] kaj [[Sinteza biologio|sintezaj biologiaj]] metodaroj. == Avantaĝoj, malavantaĝoj kaj efikeco == Avantaĝoj de sunbrulaĵa produktado per artefarita fotosintezo inkluzivas la jenajn: * La suna energio povas tuj transformiĝi kaj konserviĝi. En [[Fotovoltaiko|lumelektraj]] ĉeloj, sunlumo transformiĝas al elektro kaj tiam ree transformiĝas al kemia energio por konservado, kun iu necesa perdo de energio asociita kun la dua konvertiĝo. * La flankaj produktoj de ĉi tiuj reakcioj estas ekologie amikaj. Artefarite lumsensigitaj brulaĵoj estus karbono-neŭtrala fonto de energio, kiu povus esti uzataj por transportado aŭ hejmoj. Malavantaĝoj inkluzivas la jenajn: * Materialoj uzitaj por artefarita fotosintezo ofte korodiĝas en akvo, do ili eble estas malpli stabilaj ol [[Fotovoltaiko|fotovoltaikoj]] dum longaj periodoj. Plejmultaj hidrogenaj kataliziloj estas tre sensivaj al oksigeno, malaktiviĝi aŭ degeneri en ties ĉeesto; ankaŭ, lumdamaĝo eble okazos dum tempo.<ref name="Andreiadis"/><ref name="Krassen">Krassen, Henning; Ott, Sascha; Heberle, Joachim (2011). "In vitro hydrogen production—using energy from the sun". Physical Chemistry Chemical Physics. 13 (1): 47–57. </ref> * La kosto ne estas (ankoraŭ) sufiĉe avantaĝa por konkuri kun [[Fosilia brulaĵo|fosiliaj brulaĵoj]] kiel komerce realigebla fonto de energio.<ref name="economist1"/> Zorgo kutime traktita en katalizila fasonado estas efikeco, precipe kiom el la incida lumo povas uziĝi en sistemo en praktiko. Tio ĉi estas komparebla kun fotosinteza efikeco, kie lumo-al-kemia-energia konvertiĝo mezuriĝas. Fotosintezaj organismoj kapablas kolekti ĉirkaŭ 50% el incida suna radiado, tamen la teoria limo de fotosinteza efikeco estas 4,6 kaj 6,0% por [[C3-tipa fotosintezo|C3]] kaj [[C4-tipa fotosintezo|C4]] plantoj respektive.<ref>Blankenship, Robert E.; Tiede, David M.; Barber, James; Brudvig, Gary W.; Fleming, Graham; Ghirardi, Maria; Gunner, M. R.; Junge, Wolfgang; Kramer, David M.; Melis, Anastasios; Moore, Thomas A.; Moser, Christopher C.; Nocera, Daniel G.; Nozik, Arthur J.; Ort, Donald R.; Parson, William W.; Prince, Roger C.; Sayre, Richard T. (13 May 2011). "Comparing Photosynthetic and Photovoltaic Efficiencies and Recognizing the Potential for Improvement". Science. 332 (6031): 805–809. Bibcode:2011Sci...332..805B. doi:10.1126/science.1200165. PMID 21566184. S2CID 22798697.</ref> En realo, la efikeco de fotosintezo estas multe malpli malalta kaj estas kutime sub 1%, kun kelkaj esceptoj, kiel sukerkano en tropika klimato.<ref>Armaroli, Nicola; Balzani, Vincenzo (2016). "Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition". Chemistry – A European Journal. 22 (1): 32–57. doi:10.1002/chem.201503580. PMID 26584653.</ref> En kontrasto, la plej alta raportita efikeco por artefarita fotosintezo, en laboritoriaj prototipoj, estas 22,4%.<ref>Bonke, Shannon A.; et al. (2015). "Renewable fuels from concentrated solar power: towards practical artificial photosynthesis". Energy and Environmental Science. 8 (9): 2791–2796. doi:10.1039/c5ee02214b. S2CID 94698839.</ref> Tamen, plantoj estas efikaj uzante CO₂ je atmosferaj koncentriĝoj, io kiun artefaritaj kataliziloj ankoraŭ ne povas fari.<ref name="Biello">Biello, David. "Plants versus Photovoltaics: Which Are Better to Capture Solar Energy?". ''[[Scientific American]]''. Retrieved 17 January 2012.</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Adenozina trifosfato|ATP]] * [[Biomimetiko]] * [[Fotosintezo]] * [[Fuelpilo]] * [[Hidrogena civilizacio]] * [[Sunĉelo]] * [[Renoviĝanta energio]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Novaj teknologioj]] [[Kategorio:Fotokemio]] [[Kategorio:Renoviĝanta energio]] [[Kategorio:Biotekniko]] 8vwnxjdj4o62513dqw2tounkgfl5uko 0 738105 9366500 8571042 2026-05-04T10:24:04Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366500 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Sinikka Laisaari''' (naskiĝnomo Toikka, eksa Mönkäre, naskiĝinta 1947) estas finna [[politikisto]] de [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Ŝi estis membro de finna parlamento en 1987–1991 kaj 1995–2006, ministro pri socialaj aferoj kaj sano en 1995–1999, [[ministro]] pri laboro en 1999–2000 kaj denove 2003–2005, ministro pri komerco kaj industrio en 2000–2003 kaj ĉefdirektoro de monludentrepreno RAY en 2006–2012. Ŝi estas la plej longtempa virina ministro de Finnlando. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Laisaari, Sinikka}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] hstgoy5z6utq4jfh12p37ffndnekn42 9366542 9366500 2026-05-04T10:54:40Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366542 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Sinikka Laisaari''' (naskiĝnomo Toikka, eksa Mönkäre, naskiĝinta 1947) estas finna [[politikisto]] de [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Ŝi estis membro de finna parlamento en 1987–1991 kaj 1995–2006, ministro pri socialaj aferoj kaj sano en 1995–1999, [[ministro]] pri laboro en 1999–2000 kaj denove 2003–2005, ministro pri komerco kaj industrio en 2000–2003 kaj ĉefdirektoro de monludentrepreno RAY en 2006–2012. Ŝi estas la plej longtempa virina ministro de Finnlando. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Laisaari, Sinikka}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] rtfd0x5xwfh763qj7en02fgre7irrh2 0 738689 9366418 9214468 2026-05-04T08:39:59Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366418 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto }} '''Ulla JÄRVILEHTO''' (naskiĝinta [[31-a de decembro]] [[1938]] en [[Tampere]]) estas finna kuracisto kaj politikisto. Ŝi loĝas en [[Tampere]]. Ŝi estis membro de finna parlamento en 1975–1983 kaj fariĝis en 1970–1980-aj jaroj konata kiel malapoganto de [[aborto]] kaj apoganto de [[Israelo]]. {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Jarvilehto, Ulla}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj kuracistoj]] q9op7l6nxw62esus1wdwf96iplxtjgi 9366455 9366418 2026-05-04T09:04:49Z ThomasPusch 1869 9366455 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto }} '''Ulla JÄRVILEHTO''' (naskiĝinta [[31-a de decembro]] [[1938]] en [[Tampere]], do nun {{aĝo|1938|12|31}}-jaraĝa) estas eksa finna kuracistino kaj politikistino. Ŝi loĝas en [[Tampere]]. Ŝi estis membro de finna parlamento en 1975–1983 kaj fariĝis en 1970–1980-aj jaroj konata kiel malapoganto de [[aborto]] kaj apoganto de [[Israelo]]. {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Jarvilehto, Ulla}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj kuracistoj]] drpfykbrtwfzzc272v9kfdwt3nw2zft 0 739389 9366501 9066036 2026-05-04T10:24:26Z ThomasPusch 1869 9366501 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Lasse LEHTINEN''' (naskiĝinta januare [[1947]]) estas finna [[verkisto]] kaj [[politikisto]] de [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Li apartenis al [[finna parlamento]] en 1972–1983 kaj al [[Eŭropa parlamento]] en 2004–2009. Li skribis kaj librojn pri [[politiko]] kaj [[romano]]jn. En 1999–2005 li gastigis scikonkursan [[televida programo|televidan programon]] ''Haluatko miljonääriksi?'', kiu estas finna programo, kiu havas saman strukturon kiel ''Kiu volas esti milionulo?'' tutmonde. Li ankaŭ scenariigis humurajn finnajn televidajn programojn kiel [[Ö-studio]]. [[Jope Ruonansuu]] faris humuran kanton pri Lasse Lehtinen. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Lehtinen, Lasse}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj redaktoroj]] 3in4kfmwusk3fjauox21o1tbvzidwuc 9366543 9366501 2026-05-04T10:54:57Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366543 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Lasse LEHTINEN''' (naskiĝinta januare [[1947]]) estas finna [[verkisto]] kaj [[politikisto]] de [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Li apartenis al [[finna parlamento]] en 1972–1983 kaj al [[Eŭropa parlamento]] en 2004–2009. Li skribis kaj librojn pri [[politiko]] kaj [[romano]]jn. En 1999–2005 li gastigis scikonkursan [[televida programo|televidan programon]] ''Haluatko miljonääriksi?'', kiu estas finna programo, kiu havas saman strukturon kiel ''Kiu volas esti milionulo?'' tutmonde. Li ankaŭ scenariigis humurajn finnajn televidajn programojn kiel [[Ö-studio]]. [[Jope Ruonansuu]] faris humuran kanton pri Lasse Lehtinen. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Lehtinen, Lasse}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj redaktoroj]] qworirgfanqsxdb3fssbbgtchema0i4 0 739468 9366504 8514358 2026-05-04T10:25:41Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366504 wikitext text/x-wiki {{apartigila paĝo|Leinonen}} {{Informkesto gravulo}} '''Artturi LEINONEN''' (naskiĝinta [[15-a de decembro]] [[1888]] en Ylihärmä, mortinta [[26-a de februaro]] [[1963]] en [[Vaasa]]) estis finna [[verkisto]]. En siaj libroj li rakontis speciale pri [[Suda Ostrobotnio]]. Li estis ankaŭ membro de la [[finna parlamento]]. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Leinonen, Artturi}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 6n6w3wlnqa72ffwk37k3pn5v5le26ky 9366547 9366504 2026-05-04T10:56:00Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366547 wikitext text/x-wiki {{apartigila paĝo|Leinonen}} {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto gravulo}} '''Artturi LEINONEN''' (naskiĝinta [[15-a de decembro]] [[1888]] en Ylihärmä, mortinta [[26-a de februaro]] [[1963]] en [[Vaasa]]) estis finna [[verkisto]]. En siaj libroj li rakontis speciale pri [[Suda Ostrobotnio]]. Li estis ankaŭ membro de la [[finna parlamento]]. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Leinonen, Artturi}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 4pfgkrbnugy4srwvrphj2gzrefu4sf9 0 739568 9366027 8192215 2026-05-03T17:02:52Z ThomasPusch 1869 9366027 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI }} '''Melalahti''' estas vilaĝo en [[Paltamo]], [[Kainuu]] sur bordo de [[Oulujärvi]]. Laŭ parola tradicio la unua loĝanto de Paltamo loĝis en Melalahti, en Rusala ekde jaro 1530. Antaŭa grava finna politikisto [[Keijo Korhonen]] kreskis en la vilaĝo kaj en siaj pensia aĝo loĝis tie sur bordo de Oulujärvi. La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. Antaŭe tie kreskis tigfruktaj kverkoj, kaj platanecaj acaroj. Agrikulturo en Melalahti komencis tre frue. En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu, eble pli varma ol la klimato de [[Jyväskylä]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] 4t5f7k17m1uii4qlb5wvj6ou0lls3ic 9366028 9366027 2026-05-03T17:04:26Z ThomasPusch 1869 9366028 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI }} '''Melalahti''' estas vilaĝo en [[Paltamo]], [[Kainuu]] sur bordo de [[Oulujärvi]]. Laŭ parola tradicio la unua loĝanto de Paltamo loĝis en Melalahti, en Rusala ekde jaro 1530. Antaŭa grava finna politikisto [[Keijo Korhonen]] kreskis en la vilaĝo kaj en siaj pensia aĝo loĝis tie sur bordo de Oulujärvi. La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. Antaŭe tie kreskis tigfruktaj kverkoj, kaj platanecaj acaroj. Agrikulturo en Melalahti komencis tre frue. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] 6c0nji5gxjeuhgm46qkjjsaivdief8e 9366030 9366028 2026-05-03T17:17:49Z ThomasPusch 1869 9366030 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI }} '''Melalahti''' estas vilaĝo en la komunumo [[Paltamo]], provinco [[Kainuu]], borde de la lago [[Oulujärvi]]. Laŭ parola tradicio la unua loĝanto de Paltamo loĝis en Melalahti, en Rusala ekde jaro 1530. Antaŭa grava finna politikisto [[Keijo Korhonen]] kreskis en la vilaĝo kaj en siaj pensia aĝo loĝis tie sur bordo de Oulujärvi. La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. Antaŭe tie kreskis tigfruktaj kverkoj, kaj platanecaj acaroj. Agrikulturo en Melalahti komencis tre frue. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] l6me8tcrnrvv0hnb2cdy4kq0tar8z03 9366078 9366030 2026-05-03T19:22:02Z ThomasPusch 1869 9366078 wikitext text/x-wiki {{orfo|Finnlando}} {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI }} '''Melalahti''' estas vilaĝo en la komunumo [[Paltamo]], provinco [[Kainuu]], borde de la lago [[Oulujärvi]]. Laŭ parola tradicio la unua loĝanto de Paltamo loĝis en Melalahti, en Rusala ekde jaro 1530. Antaŭa grava finna politikisto [[Keijo Korhonen]] kreskis en la vilaĝo kaj en siaj pensia aĝo loĝis tie sur bordo de Oulujärvi. La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. Antaŭe tie kreskis tigfruktaj kverkoj, kaj platanecaj acaroj. Agrikulturo en Melalahti komencis tre frue. [[dosiero:Paltamo kylät.svg|eta|maldekstra|320ra|{{centre|mapo pri la komunumo [[Paltamo]]: la vilaĝo Melalahti kun nombro "3" estas en helviola koloro centre de la areo}}]] {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] 5m63d50xx6bqm10wx8e0sdh8qm9hqlj 9366184 9366078 2026-05-03T21:08:57Z Näin on näreet 255377 9366184 wikitext text/x-wiki {{orfo|Finnlando}} {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI }} '''Melalahti''' estas vilaĝo en la komunumo [[Paltamo]], provinco [[Kainuu]], borde de la lago [[Oulujärvi]]. Laŭ parola tradicio la unua loĝanto de Paltamo loĝis en Melalahti, en Rusala ekde jaro 1530. Antaŭa grava finna politikisto [[Keijo Korhonen]] kreskis en la vilaĝo kaj en siaj pensia aĝo loĝis tie sur bordo de Oulujärvi. La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. Antaŭe tie kreskis tigfruktaj kverkoj, kaj platanecaj acaroj. Agrikulturo en Melalahti komencis tre frue. La unuaj terkultivadoj povis esti sameoj. [[dosiero:Paltamo kylät.svg|eta|maldekstra|320ra|{{centre|mapo pri la komunumo [[Paltamo]]: la vilaĝo Melalahti kun nombro "3" estas en helviola koloro centre de la areo}}]] {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] knm2mtwem95hxrzqyh49znb0jotblhq 9366185 9366184 2026-05-03T21:15:40Z Näin on näreet 255377 9366185 wikitext text/x-wiki {{orfo|Finnlando}} {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI }} '''Melalahti''' estas vilaĝo en la komunumo [[Paltamo]], provinco [[Kainuu]], borde de la lago [[Oulujärvi]]. Laŭ parola tradicio la unua loĝanto de Paltamo loĝis en Melalahti, en Rusala ekde jaro 1530. Antaŭa grava finna politikisto [[Keijo Korhonen]] kreskis en la vilaĝo kaj en siaj pensia aĝo loĝis tie sur bordo de Oulujärvi. La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. Antaŭe tie kreskis tigfruktaj kverkoj, kaj platanecaj acaroj. Melalahti estas supozeble la plej malnova logxareo en Paltamo. Agrikulturo en Melalahti komencis tre frue. La unuaj terkultivadoj povis esti sameoj. Melalahti estas laŭ la finnlanda oficiala difinado tute da tradiciopejzagxo (https://fi.wikipedia.org/wiki/Perinnemaisema). [[dosiero:Paltamo kylät.svg|eta|maldekstra|320ra|{{centre|mapo pri la komunumo [[Paltamo]]: la vilaĝo Melalahti kun nombro "3" estas en helviola koloro centre de la areo}}]] {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] bjpujyz27ji5luay2gqoce24e598c2h 0 739826 9366505 8570938 2026-05-04T10:26:22Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366505 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Keijo LIINAMAA''' estis finna [[politikisto]]. En 1958 li estis kampurbestro. Li estis [[ministro]] pri justico de [[Finnlando]] en [[1970]], ministro pri laborforto en 1971–1972 kaj [[ĉefministro de Finnlando]] en 1975. Li mortis je korinfarkto en 1980. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Liinamaa, Keijo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] 96cbc5wd7q8u46sh18ouwc67alx0hod 0 739831 9366506 8571037 2026-05-04T10:26:36Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366506 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Seppo LINDBLOM''' estas finna [[politikisto]]. Lia partio estas [[Socialdemokrata Partio de Finnlando]]. Li estis [[ministro]] pri komerco kaj industrio en 1983–1987. En 1974–1982 li estis estinta ĉefo de [[centra banko]]. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Lindblom, Seppo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] m2ysqj48fp9h5b2i1us9afefa4iux7e 9366549 9366506 2026-05-04T10:56:41Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366549 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Seppo LINDBLOM''' estas finna [[politikisto]]. Lia partio estas [[Socialdemokrata Partio de Finnlando]]. Li estis [[ministro]] pri komerco kaj industrio en 1983–1987. En 1974–1982 li estis estinta ĉefo de [[centra banko]]. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Lindblom, Seppo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] g7vi258ebdl4w59uuxs0hxn0w3qi17b 0 739934 9366457 8571062 2026-05-04T09:08:03Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366457 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Timo KALLI''' (n. 1947) estas finna [[politikisto]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] en 1991–2019. En 2003–2011 li estis prezidanto de parlamentgrupo de sia partio [[Finnlanda Centro]]. En 2007 li estis prezidanto de parlamento de Finnlando. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kalli, Timo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] e1by3ppi90a2ae9dckfyq0c71hdnuc2 0 739941 9366285 8570937 2026-05-04T06:21:58Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366285 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Katri KULMUNI''' (naskiĝinta [[4-a de septembro]] [[1987]] en Tornio) estas finna [[politikisto]] de [[Finnlanda Centro]]. Ŝi estis [[ministro]] pri vivrimedoj en 2019, ministro pri financoj en 2019–2020 kaj prezidanto de sia partio 2019–2020. Ŝi akceptas, ke en ĉiuj partoj de sia lando devas esti ebloj vivi. Ŝi diris, ke oni devas altigi pensian aĝon. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kulmuni, Katri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] i3l8boofdepilp9hzbvkvs0561sjcxo 9366288 9366285 2026-05-04T06:23:09Z ThomasPusch 1869 9366288 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Katri KULMUNI''' (naskiĝinta [[4-a de septembro]] [[1987]] en Tornio) estas finna [[politikistino]] de [[Finnlanda Centro]]. Ŝi estis [[ministro]] pri vivrimedoj en 2019, ministro pri financoj en 2019–2020 kaj prezidanto de sia partio 2019–2020. Ŝi akceptas, ke en ĉiuj partoj de sia lando devas esti ebloj vivi. Ŝi diris, ke oni devas altigi pensian aĝon. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kulmuni, Katri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] h384c0ioo22mxuth29jk4810wf0l3r5 9366291 9366288 2026-05-04T06:24:11Z ThomasPusch 1869 9366291 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Katri KULMUNI''' (naskiĝinta [[4-a de septembro]] [[1987]] en Tornio) estas finna [[politikistino]] de [[Finnlanda Centro]]. Ŝi estis [[ministro]] pri vivrimedoj en 2019, ministro pri financoj en 2019–2020 kaj prezidanto de sia partio 2019–2020. Ŝi akceptas, ke en ĉiuj partoj de sia lando devas esti ebloj vivi. Ŝi diris, ke oni devas altigi pensian aĝon. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Kulmuni, Katri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 6emeokknyyh7r8bqcfmw3a365oeaa8m 0 740199 9366424 9309364 2026-05-04T08:47:25Z ThomasPusch 1869 9366424 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hjallis HARKIMO''' (naskiĝinta [[1953]] en [[Helsinko]]) estas finna entreprenisto, [[politikisto]], sporta ĉefo kaj velisto. Li estis konata speciale kiel [[hokeo]] efikanto. Li estis ĉefa posedanto de helsinkana hokeoklubo ''Jokerit'', kiun li vendis en 2019. Li estis membro de [[finna parlamento]] ekde jaro 2015. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)]], ĝis maje 2018 kiam li foriĝis el la partio kaj kune kun ses aliaj membroj fondis politikan grupon ''Liike nyt'', kiu estis fariĝonta partio. Harkimo havas tri infanojn, el kiuj unu estas la politikisto Joel Harkimo, naskiĝinta en 1990. Hjallis Harkimo estis kandidato en la finna prezidantelekto 2024. Harkimo estas dulingva (finna kaj sveda). {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Harkimo, Hjallis}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] hm3ee6wki8aynobv6ib93jrazmcxclu 9366425 9366424 2026-05-04T08:48:06Z ThomasPusch 1869 9366425 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hjallis HARKIMO''' (naskiĝinta [[1953]] en [[Helsinko]]) estas finna entreprenisto, [[politikisto]], sporta ĉefo kaj velisto. Li estis konata speciale kiel [[hokeo]] efikanto. Li estis ĉefa posedanto de helsinkana hokeoklubo ''Jokerit'', kiun li vendis en 2019. Li estis membro de [[finna parlamento]] ekde jaro 2015. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)]], ĝis maje 2018 kiam li foriĝis el la partio kaj kune kun ses aliaj membroj fondis politikan grupon ''Liike nyt'', kiu estis fariĝonta partio. Harkimo havas tri infanojn, el kiuj unu estas la politikisto Joel Harkimo, naskiĝinta en 1990. Hjallis Harkimo estis kandidato en la finna prezidantelekto 2024. Harkimo estas dulingva (finna kaj sveda). {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Harkimo, Hjallis}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 643wh5sqq5o58xlyxab4l68m37tjxov 0 740827 9366486 8570842 2026-05-04T10:12:53Z ThomasPusch 1869 9366486 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Eija-Riitta KORHOLA''' (naskiĝinta [[15-a de julio]] [[1959]] en [[Lahti]]) estas finna [[politikisto]] de Nacia Koalicio. Ĝis 2003 ŝia partio en la hejmlando estis kristandemokratoj. Ŝi estis membro de [[Eŭropa parlamento]] en 1999–2004. Tie ŝi reprezentis Eŭropan Popolan Partion. Ŝi parolis vere aktive en Eŭropa parlamento. Ŝi loĝas en [[Raseborg]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Korhola, Eija-Riitta}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] rhq7zir9a38sthv2x89oiwjcnkz7j0k 9366494 9366486 2026-05-04T10:21:06Z ThomasPusch 1869 9366494 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Eija-Riitta KORHOLA''' (naskiĝinta [[15-a de julio]] [[1959]] en [[Lahti]]) estas finna [[politikistino]] de Nacia Koalicio. Ĝis 2003 ŝia partio en la hejmlando estis kristandemokratoj. Ŝi estis membro de [[Eŭropa parlamento]] en 1999–2004. Tie ŝi reprezentis Eŭropan Popolan Partion. Ŝi parolis vere aktive en Eŭropa parlamento. Ŝi loĝas en [[Raseborg]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Korhola, Eija-Riitta}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] tbick9gaqcw2lwrs5ufi4yx35hnhmqn 0 741400 9366368 9345006 2026-05-04T08:20:58Z ThomasPusch 1869 9366368 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jörn Johan DONNER''' (n. la 5-an de februaro 1933 en Helsinko – m. la 30-an de januaro 2020 en Helsinko) estis [[Svedlingvaj finnlandanoj|svedlingva finnlanda]] [[verkisto]], kinreĝisoro, [[politikisto]] kaj diplomato, kiu publikigis pli ol 50 librojn. Li estis multflanka kulturpersono, kiu komencigis kulturan karieron jam pli juna ol 20 jaroj. Li estis politikisto, kiu apartenis al [[Finna parlamento]] kaj al la [[Eŭropa parlamento]]. Li fariĝis 27-jare kinkritikisto de sveda ĵurnalo [[Dagens Nyheter]], kiu estas la plej granda gazeto en Nordio. Unu lia konata libro estas ''Nya boken om vårt land'', kiu analizas vaste Finnlandon de [[1960-aj jaroj]]. == Vidu ankaŭ == * [[Tago de Svedeco (Finnlando)]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Donner, Jörn}} [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj diplomatoj]] [[Kategorio:Finnaj reĝisoroj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] ta0d4cv2d9axm00w021hfgjomo22gwd 0 742645 9366336 9072694 2026-05-04T08:04:19Z Sj1mor 12103 9366336 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Street_artist_Centre_Pompidou.jpg|eta|333x333ra| Trotuara pentristo pentras " [[Junulino kun perla orelringo|Knabino kun Perla Orelringo]] ".]] '''Trotuaraj pentraĵoj''' estas formo de [[strata arto]]. [[Dosiero:Performance.jpg|eta]] La [[Trotuaro|trotuaraj]] [[Pentrado|pentraĵoj]] estas eksponitaj al preterpasantaj [[Piediranto|piedirantoj]]. Ĉar ili estas en la subĉiela [[publika spaco]], trotuaraj pentraĵoj estas submetitaj al eluziĝo kaj pro [[vetero]], damaĝo aŭ [[vandalismo]]. [[Dosiero:Street_painting_in_guanajuato_01.jpg|eta|Pentri trotuarojn en [[Guanajuato]], Meksiko: La artisto pentras la (originan mem) portreton de [[Delacroix]].]] La [[pentristo]] povas uzi plurajn materialojn. Inter la oftaj materialoj por pentri trotuarojn estas [[Tabulokreto|kreto]]. Krome, la pentristo povas rekrei konatan pentraĵon aŭ pentri originalan pentraĵon propran. == Vidu ankaŭ == * [[Grafitio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [[Kategorio:Strata arto]] [[Kategorio:Pentristaj teknikoj]] [[Kategorio:Vidaj artoj]] [[Kategorio:Arto]] s6s1ambxzgbxe4090ey107xgle8z9kt 0 749519 9366434 9275876 2026-05-04T08:56:13Z ThomasPusch 1869 Malaprobis la 2 tekstajn ŝanĝojn (de [[Specialaĵo:Kontribuoj/~2025-57572-0|~2025-57572-0]] kaj [[Specialaĵo:Kontribuoj/Urpola|Urpola]]) kaj restarigis version 8918181 de Taylor 49 9366434 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Laura HUHTASAARI''' (naskiĝinta [[30-a de marto]] [[1979]] en [[Vilppula]]) estas finna [[Konservativismo|konservativa politikisto]] de la partio [[Veraj finnoj]]. Ŝi estas membro de la [[Eŭropa Parlamento]] ekde 2019. En 2015–2019 Huhtasaari estis membro de finna parlamento. En 2018 ŝi estis prezidantkandidato. En la prezidantelekto ŝi ricevis 6,9 % de la voĉoj. Laura Huhtasaari estas [[Naciismo|naciisto]], [[Kreismo|kristana kreationisto]] kaj [[d:Q1931364|neisto de la globala varmiĝo]]. Ŝi volas reenkonduki en Finnlando [[duonprezidenta sistemo|duonprezidantan sistemon]], kiun Finnlando havis en 1919–2000. Ŝi esperas, ke Finnlando estos distingita el EU. Ŝi malapogas samseksajn edzecon kaj edzinecon. Huhtasaari malapogas devigan instruon de la sveda lingvo en finnlingvaj elementaj lernejoj kaj gimnazioj en Finnlando. Huhtasaari loĝas en [[Bruselo]]. Ŝia edzo estas [[kuracisto]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Huhtasaari, Laura}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] qwb7j6i6tmwu4sz9sjsqy44i2oruz5k 0 764254 9366344 8757021 2026-05-04T08:08:21Z ThomasPusch 1869 9366344 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Markku Ensio Andersson''' (naskiĝinta [[27-a de marto]] [[1950]] en [[Tampere]]) estas finna politikisto. Lia partio estas [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia koalicio]]. Li studis en [[Universitato de Jyväskylä]] sociajn sciencojn en 1970-aj jaroj. Tie li laboris kiel esplorasistanto. Li estis komunumestro de [[Tuusula]] en 1989–1993, urbestro de [[Lappeenranta]] en 1993–2004 kaj urbestro de [[Jyväskylä]] en 2004–2015. Kiam li estis urbestro de Jyväskylä, li estis la plej altsalajra komunumestro en Finnlando. En 2015 Andersson pensiuliĝis. Kiam li estis urbestro de Lappeenranta, li estis ankaŭ membro de estraro de Teknika Universitato de Lappeenranta, kaj kiam li estis urbestro de Jyväskylä, li estis ankaŭ membro de estraro de Universitato de Jyväskylä. Andersson havas tri infanojn. {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Andersson, Markku}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1950]] [[Kategorio:Urbestroj de Jyväskylä]] 3wrpdrfgteka5z9ymy3aee3b4qft97s 9366345 9366344 2026-05-04T08:08:39Z ThomasPusch 1869 9366345 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Markku Ensio Andersson''' (naskiĝinta [[27-a de marto]] [[1950]] en [[Tampere]]) estas finna politikisto. Lia partio estas [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia koalicio]]. Li studis en [[Universitato de Jyväskylä]] sociajn sciencojn en 1970-aj jaroj. Tie li laboris kiel esplorasistanto. Li estis komunumestro de [[Tuusula]] en 1989–1993, urbestro de [[Lappeenranta]] en 1993–2004 kaj urbestro de [[Jyväskylä]] en 2004–2015. Kiam li estis urbestro de Jyväskylä, li estis la plej altsalajra komunumestro en Finnlando. En 2015 Andersson pensiuliĝis. Kiam li estis urbestro de Lappeenranta, li estis ankaŭ membro de estraro de Teknika Universitato de Lappeenranta, kaj kiam li estis urbestro de Jyväskylä, li estis ankaŭ membro de estraro de Universitato de Jyväskylä. Andersson havas tri infanojn. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Andersson, Markku}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Urbestroj de Jyväskylä]] 0nj16tpa2b9sof9fnc9z6fw9eckzlv7 9366347 9366345 2026-05-04T08:09:15Z ThomasPusch 1869 9366347 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Markku Ensio Andersson''' (naskiĝinta [[27-a de marto]] [[1950]] en [[Tampere]]) estas finna politikisto. Lia partio estas [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia koalicio]]. Li studis en [[Universitato de Jyväskylä]] sociajn sciencojn en 1970-aj jaroj. Tie li laboris kiel esplorasistanto. Li estis komunumestro de [[Tuusula]] en 1989-1993, urbestro de [[Lappeenranta]] en 1993-2004 kaj urbestro de [[Jyväskylä]] en 2004-2015. Kiam li estis urbestro de Jyväskylä, li estis la plej altsalajra komunumestro en Finnlando. En 2015 Andersson pensiuliĝis. Kiam li estis urbestro de Lappeenranta, li estis ankaŭ membro de estraro de Teknika Universitato de Lappeenranta, kaj kiam li estis urbestro de Jyväskylä, li estis ankaŭ membro de estraro de Universitato de Jyväskylä. Andersson havas tri infanojn. {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Andersson, Markku}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Urbestroj de Jyväskylä]] nr53lglucmqr5bbfvfjldmz3r8ohuwq 0 764715 9366422 8221524 2026-05-04T08:45:12Z ThomasPusch 1869 9366422 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hella Maria Wuolijoki''', ĝis 1908 '''Ella Maria Murrik''', ŝiaj verkistaj [[Plumonomo|plumnomoj]] estas interalie '''Juhani Tervapää''' kaj '''Felix Tuli''' (n. la 22-an de julio 1886 en Helme, Livlando – m. la 2-an de julio 1954 en [[Helsinko]]) estis finna-estona [[Verkisto|verkistino]], [[Dramverkisto|dramverkistino]], politikisto, direktoro de radio kaj negocistino.<ref name="free">[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Hella+Wuolijoki Hella Wuolijoki in the Free Online Encyclopedia]</ref> <ref name="ents">Wuolijoki, Hella. Eesti Entsüklopeedia 10. Estonian Encyclopaedia Publishers, Tallinn, 1998</ref> Ŝi estis parlamentano de la Demokratia Popola Alianco (kunlabora organizo de komunistoj kaj maldekstraj socialistoj) en 1946–47. Ĝenerala direktoro de la ŝtata radiokompanio ŝi estis de aprilo 1945 ĝis junio 1949, kiam ŝi estis eksigita. Naskiĝinta en Estonio, Wuolijoki studis kaj sian vivverkon faris en Finnlando. Homo de paradoksoj, “ekstreme maldekstra” Wuolijoki estis ankaŭ sukcesa komercisto kaj terkulturisto kaj antaŭ ĉio elstara dramverkistino, interalie kreis la furoran serion “Niskavuori”, kiu gajnis lokon en la panteono de la finna teatro kaj filmo. Dum la [[vintra milito]] 1939-40, ŝi helpis per siaj kontaktoj en pactraktado. Dum la t. n. [[daŭriga milito]] 1941-44, kiam Finnlando aliancis kun Germanio, ŝi pro la militrezistado estis kondamnita en malliberejon pro “ŝtatperfido”. En ŝia verkaro de pli ol dudek eroj inter 1912 kaj 1953 tri unuaj estas estonlingvaj<ref>(eo) [[Tuomo Grundström]]: Prezentiĝo kaj prezentoj, [[La Ondo de Esperanto]], p. 18, n-ro 1, 2022</ref>. == Persone == Ŝia pli juna fratino, Salme Dutt, estis influa membro de la ''Communist Party of Great Britain'' ([[Komunista Partio de Granda Britio]]). Wuolijoki estis la [[Avo|avino]] de [[Erkki Tuomioja]] (n. 1946), la ministro pri eksterlandaj aferoj de Finnlando inter [[2011]] kaj [[2015]]. == Elektita bibliografio == * ''Enkä ollut vanki'' (Mi neniam estis kaptito), 1945 * ''Vastamyrkky'' (Antidoto: komedio), 1946 * Lernejanino en Dorpat. La jaroj 1901-1904: Mia monologo en la tiama dramo ''Koututyttönä Tartossa'',1946 * ''Sõjalaul'' (Milita kanto), 2007 * ''La Virinoj de Niskavuori'' kaj kvar aliaj teatraĵoj en la sama serio, sub la pseŭdonimo Juhani Tervapää,1936. . == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] 3z0r461z3r9jwpilotle10x6ffmivn2 9366430 9366422 2026-05-04T08:52:23Z ThomasPusch 1869 9366430 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hella Maria Wuolijoki''', ĝis 1908 '''Ella Maria Murrik''', ŝiaj verkistaj [[Plumonomo|plumnomoj]] estas interalie '''Juhani Tervapää''' kaj '''Felix Tuli''' (n. la 22-an de julio 1886 en Helme, Livlando – m. la 2-an de julio 1954 en [[Helsinko]]) estis finna-estona [[Verkisto|verkistino]], [[Dramverkisto|dramverkistino]], politikisto, direktoro de radio kaj negocistino.<ref name="free">[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Hella+Wuolijoki Hella Wuolijoki in the Free Online Encyclopedia]</ref> <ref name="ents">Wuolijoki, Hella. Eesti Entsüklopeedia 10. Estonian Encyclopaedia Publishers, Tallinn, 1998</ref> Ŝi estis parlamentano de la Demokratia Popola Alianco (kunlabora organizo de komunistoj kaj maldekstraj socialistoj) en 1946–47. Ĝenerala direktoro de la ŝtata radiokompanio ŝi estis de aprilo 1945 ĝis junio 1949, kiam ŝi estis eksigita. Naskiĝinta en Estonio, Wuolijoki studis kaj sian vivverkon faris en Finnlando. Homo de paradoksoj, “ekstreme maldekstra” Wuolijoki estis ankaŭ sukcesa komercisto kaj terkulturisto kaj antaŭ ĉio elstara dramverkistino, interalie kreis la furoran serion “Niskavuori”, kiu gajnis lokon en la panteono de la finna teatro kaj filmo. Dum la [[vintra milito]] 1939-40, ŝi helpis per siaj kontaktoj en pactraktado. Dum la t. n. [[daŭriga milito]] 1941-44, kiam Finnlando aliancis kun Germanio, ŝi pro la militrezistado estis kondamnita en malliberejon pro “ŝtatperfido”. En ŝia verkaro de pli ol dudek eroj inter 1912 kaj 1953 tri unuaj estas estonlingvaj<ref>(eo) [[Tuomo Grundström]]: Prezentiĝo kaj prezentoj, [[La Ondo de Esperanto]], p. 18, n-ro 1, 2022</ref>. == Persone == Ŝia pli juna fratino, Salme Dutt, estis influa membro de la ''Communist Party of Great Britain'' ([[Komunista Partio de Granda Britio]]). Wuolijoki estis la [[Avo|avino]] de [[Erkki Tuomioja]] (n. 1946), la ministro pri eksterlandaj aferoj de Finnlando inter [[2011]] kaj [[2015]]. == Elektita bibliografio == * ''Enkä ollut vanki'' (Mi neniam estis kaptito), 1945 * ''Vastamyrkky'' (Antidoto: komedio), 1946 * Lernejanino en Dorpat. La jaroj 1901-1904: Mia monologo en la tiama dramo ''Koututyttönä Tartossa'',1946 * ''Sõjalaul'' (Milita kanto), 2007 * ''La Virinoj de Niskavuori'' kaj kvar aliaj teatraĵoj en la sama serio, sub la pseŭdonimo Juhani Tervapää,1936. . == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Wuolijoki, H}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] p8vacxjpgfagqgivz3mj9xbpppz6jmb 0 764800 9366496 8428725 2026-05-04T10:22:49Z ThomasPusch 1869 {{Ĝermo|finno}} 9366496 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Risto KUISMA''' estas finna [[politikisto]] de Finnlanda Socialdemokratia Partio. Antaŭe li havis propran partion ''Remonttiryhmä''. Li estis membro de finna parlamento en 1995–2007 kaj 2010–2011. En 2000 li estis prezidantkandidato. En 1970-aj jaroj li laboris kiel [[juristo]]. Li malaliĝis el Finnlanda Socialdemokratia Partio en 1997, sed en 2001 li revenis al la partio. En 2009 li estis elektita kiel prezidanto de komunuma registaro de [[Pornainen]]. Lia balotdistrikto estas balotdistrikto de [[Uusimaa]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Kuisma, Risto}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] c0z2lah706rh1fyh34x6aps9doytqed 9366532 9366496 2026-05-04T10:51:28Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366532 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Risto KUISMA''' estas finna [[politikisto]] de Finnlanda Socialdemokratia Partio. Antaŭe li havis propran partion ''Remonttiryhmä''. Li estis membro de finna parlamento en 1995–2007 kaj 2010–2011. En 2000 li estis prezidantkandidato. En 1970-aj jaroj li laboris kiel [[juristo]]. Li malaliĝis el Finnlanda Socialdemokratia Partio en 1997, sed en 2001 li revenis al la partio. En 2009 li estis elektita kiel prezidanto de komunuma registaro de [[Pornainen]]. Lia balotdistrikto estas balotdistrikto de [[Uusimaa]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Kuisma, Risto}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] lsujkqoyh9f8jt4gk12ol8sjnmhm1q8 0 765982 9366407 9269964 2026-05-04T08:37:44Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366407 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Petri Honkonen''', naskiĝinta 1987, estas finna konservativa [[politikisto]]. Li estas membro de [[finna parlamento]] ekde 2015. Lia partio estas Finnlanda Centro. Li loĝas en [[Saarijärvi]]. Aprile 2022 li iĝis ministro pri scienco kaj kulturo. Honkonen apogas bibliotekajn, muzeajn kaj kulturajn servojn. Li volas kreskigi nombron de studentoj en universitatoj. Li apogas kristanan agon en lernejoj. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{DEFAŬLTORDIGO:Honkonen, Petri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] hfnmu7zrbenme3ahoh5nawrb83p59by 0 782146 9366477 8288825 2026-05-04T09:26:21Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366477 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Krista KIURU''' (n. 1974) estas finna [[politikistino]]. Ŝia partio estas Finnlanda Socialdemokratia Partio. Kiuru estas membro de finna parlamento ekde 2007. Ŝi estis [[ministro]] pri loĝejoj kaj komunikado en 2011–2013, ministro pri instruo en 2013–2014 kaj ministro pri instruo kaj komunikado en 2014–2015. Ŝi ŝtudis en [[Universitato de Turku]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Kiuru, Krista}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] mcefdh3ff0ktfrp8e434220f9k8ho0l 1 787279 9366392 9225114 2026-05-04T08:32:05Z Sj1mor 12103 /* Enkonduko */ nova sekcio 9366392 wikitext text/x-wiki == "La planta spirado malfortiĝas ĉe 10 Co al minimumo" == Ĉu iu scias, kion signifas tio? Mi ne havas ideon, kio estas 10 Co, kaj tentiĝas forviŝi la frazparton. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:28, 20 aŭg. 2022 (UTC) == Plia eraro == " Kiam la ŝvelinta grajno krevas, la spirada ''kvocio'' rapide malaltiĝas kaj haltas iom sub 1. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:10, 7 nov. 2025 (UTC) == Enkonduko == La unua frazo difinas spirado, ne spiro! "'''Spirado''' estas ... [[Spirado]] estas alia aritkolo! Mi komprenas ke tre facilas konfuzi inter ambaŭ tiom proksimaj temoj. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:32, 4 maj. 2026 (UTC) ju4m2dsuswmvsrhm0ljq1tkbccs8j5p 0 800508 9366096 9265790 2026-05-03T19:35:07Z ThomasPusch 1869 /* Fontoj */ 9366096 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Zsuzsanna Zsuráfszkyné Vincze |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Zsuzsanna Zsuráfszkyné Vincze''' [ĵuĵana ĵurAfskinE vince], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Zsuráfszkyné Vincze Zsuzsanna''' estas [[Hungario|hungara]] [[popoldancisto]], koreografo, [[instruisto]]. Ŝia [[edzo]] estis [[Zoltán Zsuráfszky]]. Ŝia origina familia nomo estis ''Vincze''. Zsuzsanna Vincze naskiĝis en [[Pécs]] en 2-a duono de la [[20-a jarcento]]<!--{{daton||o|19}} en [[]], ŝi mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Zsuzsanna Vincze frue komencis lerni baleton. Ŝi maturiĝis en [[mezlernejo]] en [[Pécs]], samtempe ŝi akiris [[licenco]]n pri infanĝardenisto, pli poste ŝi akiris [[diplomo]]n en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]]. Ŝi popoldancis en [[muzika ensemblo]], kie ŝi ricevis trejnadon de [[Sándor Tímár]]. Ŝi finis [[kurso]]n pri popoldancisto en la [[1970-aj jaroj]], poste ŝi instruis en kulturdomoj, ekde 1984 en signifaj ensembloj, eĉ ankaŭ eksterlande. Ŝi ricevis [[premio]]jn ekde 1984, en 2024 [[premio Kossuth|premion Kossuth]]. Ŝi edziniĝis en 1986, ili edukis 4 [[filo|gefilojn]]. == Ŝiaj laboroj (elekto) == * ''Boldog Emberek'' (kompilado pri [[Zsigmond Móricz]], dramaturgo, koreografo) * ''Tündérmese'' (muzika fabelo, scenaristo, dramaturgo) * ''Drakula utolsó tánca'' (dancaĵo, scenaristo, dramaturgo, kostumisto) * ''Hullámzó világ: A szögedi nemzet'' (scenaristo, dramaturgo, kostumisto, koreografo) * ''Betyárvilág – tánc-szín-játék'' (scenaristo, kostumisto, kunteĝisoro) == Ŝia libro == * ''Tánc-Szín-Játék'' (2021) == Vidu, aŭdu ankaŭ == * [https://www.youtube.com/watch?v=iyRvm9y-IsQ&ab_channel=K%C3%BClhoniMagyarok] == Fontoj == * [https://www.jegy.hu/person/zs-vincze-zsuzsa-3900 hungarlingva biografio kun foto] <!--* [http://nepmuveszetifjumesterei.hu/index.php/dijazottak/295-vincze-zsuzsa hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> * [https://mnte.hu/2019/09/18/zsurafszkyne-vincze-zsuzsanna/ hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220929165510/https://mnte.hu/2019/09/18/zsurafszkyne-vincze-zsuzsanna/ |date=2022-09-29 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zsurafszkyne Vincze Zsuzsanna}} [[Kategorio:Hungaraj popoldancistoj]] [[Kategorio:Hungaraj koreografoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 0rvklso2rnyk431js6uqhrlbaendrfx 1 804096 9365944 8481881 2026-05-03T13:06:42Z Sj1mor 12103 /* Fontoj (artikolo pri movado) */ nova sekcio 9365944 wikitext text/x-wiki {{re|Tlustulimu}} Ne ke nun nepre devus okazi agado, sed nur por averta informo: La {{ŝ|informkesto urbo}} fidinde enprenas informojn pri areoj el vikidatumoj kaj el tio ankaŭ fidinde kalkulas loĝdenson. Tio funkcias perfekte, se kiel kutime en ĉiuj landoj krom Usono, oni kutime indikas la areon en km². En Usono principe en vikipedio ankaŭ uziĝu prefere tiu internacia unuo, kaj en iuj datumeroj pri pli grandaj usonaj urboj tiel ankaŭ estas, sed en multegaj datumeroj usonaj vikipediistoj simple pro la loka kutimo enigas areon en '''kvadrataj mejloj'''. Tion nia internacia informkesto ne komprenas kaj ĝis nun miskomprenas la nombron de areo kvazaŭ ĝi estus en km². Sekve ankaŭ rezultas malĝusta loĝdenso. Sendube estus dezirinda sed nerealisma tasko konvinki ĉiujn homojn en vikidatumaro, ke tie estu unuoj nur en la normaj internaciaj unuoj, kaj la [[angla vikipedio]] el tiu nombro en km² povas senprobleme per ŝablono kalkuli unuon en kvadrataj mejloj. Alternative nur eblus pripensi, ĉu eblas saĝigi nian informkeston ke ĝi deduktas kiam indiko estas mise en mejloj aŭ kvadrataj mejloj, kaj mem kalkulas tion. Aŭ plia alternativo, ankaŭ nerealisma, estas atendi ke iu redaktanto mem trovas la kalkuleraron kaj memstare metas ĝustan parametron "areo= " en la informkeston. Tiam tamen ankaŭ necesas permane ĝustigi la parametron "loĝdenso= ", kaj ne eblas uzi vikidatumajn informojn en la teksto mem... Mi nun ne jam mem adaptas la informkestajn parametrojn pri areo kaj loĝdenso, por ke vidiĝu la origina stato, sed mi ĉiukaze supozas ke la eraro koncernas milojn da artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:55, 7 dec. 2022 (UTC) == Fontoj (artikolo pri movado) == plejparte el la rusa kaj iom el germana [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:06, 3 maj. 2026 (UTC) g1e95gn02exklhh4hdi2xiz15ppqgya 9365946 9365944 2026-05-03T13:09:16Z Sj1mor 12103 /* Nom(ig)o */ nova sekcio 9365946 wikitext text/x-wiki {{re|Tlustulimu}} Ne ke nun nepre devus okazi agado, sed nur por averta informo: La {{ŝ|informkesto urbo}} fidinde enprenas informojn pri areoj el vikidatumoj kaj el tio ankaŭ fidinde kalkulas loĝdenson. Tio funkcias perfekte, se kiel kutime en ĉiuj landoj krom Usono, oni kutime indikas la areon en km². En Usono principe en vikipedio ankaŭ uziĝu prefere tiu internacia unuo, kaj en iuj datumeroj pri pli grandaj usonaj urboj tiel ankaŭ estas, sed en multegaj datumeroj usonaj vikipediistoj simple pro la loka kutimo enigas areon en '''kvadrataj mejloj'''. Tion nia internacia informkesto ne komprenas kaj ĝis nun miskomprenas la nombron de areo kvazaŭ ĝi estus en km². Sekve ankaŭ rezultas malĝusta loĝdenso. Sendube estus dezirinda sed nerealisma tasko konvinki ĉiujn homojn en vikidatumaro, ke tie estu unuoj nur en la normaj internaciaj unuoj, kaj la [[angla vikipedio]] el tiu nombro en km² povas senprobleme per ŝablono kalkuli unuon en kvadrataj mejloj. Alternative nur eblus pripensi, ĉu eblas saĝigi nian informkeston ke ĝi deduktas kiam indiko estas mise en mejloj aŭ kvadrataj mejloj, kaj mem kalkulas tion. Aŭ plia alternativo, ankaŭ nerealisma, estas atendi ke iu redaktanto mem trovas la kalkuleraron kaj memstare metas ĝustan parametron "areo= " en la informkeston. Tiam tamen ankaŭ necesas permane ĝustigi la parametron "loĝdenso= ", kaj ne eblas uzi vikidatumajn informojn en la teksto mem... Mi nun ne jam mem adaptas la informkestajn parametrojn pri areo kaj loĝdenso, por ke vidiĝu la origina stato, sed mi ĉiukaze supozas ke la eraro koncernas milojn da artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:55, 7 dec. 2022 (UTC) == Fontoj (artikolo pri movado) == plejparte el la rusa kaj iom el germana [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:06, 3 maj. 2026 (UTC) == Nom(ig)o == Se bezonota, oni povas aldoni (movado) al la nomo, ekzemple por eviti konfuzo kun la samnoma urbeto. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:09, 3 maj. 2026 (UTC) l8pmh6mbpf7whw2hdbs3per9a3qa696 9365980 9365946 2026-05-03T14:16:02Z Arbarulo 135469 9365980 wikitext text/x-wiki {{re|Tlustulimu}} Ne ke nun nepre devus okazi agado, sed nur por averta informo: La {{ŝ|informkesto urbo}} fidinde enprenas informojn pri areoj el vikidatumoj kaj el tio ankaŭ fidinde kalkulas loĝdenson. Tio funkcias perfekte, se kiel kutime en ĉiuj landoj krom Usono, oni kutime indikas la areon en km². En Usono principe en vikipedio ankaŭ uziĝu prefere tiu internacia unuo, kaj en iuj datumeroj pri pli grandaj usonaj urboj tiel ankaŭ estas, sed en multegaj datumeroj usonaj vikipediistoj simple pro la loka kutimo enigas areon en '''kvadrataj mejloj'''. Tion nia internacia informkesto ne komprenas kaj ĝis nun miskomprenas la nombron de areo kvazaŭ ĝi estus en km². Sekve ankaŭ rezultas malĝusta loĝdenso. Sendube estus dezirinda sed nerealisma tasko konvinki ĉiujn homojn en vikidatumaro, ke tie estu unuoj nur en la normaj internaciaj unuoj, kaj la [[angla vikipedio]] el tiu nombro en km² povas senprobleme per ŝablono kalkuli unuon en kvadrataj mejloj. Alternative nur eblus pripensi, ĉu eblas saĝigi nian informkeston ke ĝi deduktas kiam indiko estas mise en mejloj aŭ kvadrataj mejloj, kaj mem kalkulas tion. Aŭ plia alternativo, ankaŭ nerealisma, estas atendi ke iu redaktanto mem trovas la kalkuleraron kaj memstare metas ĝustan parametron "areo= " en la informkeston. Tiam tamen ankaŭ necesas permane ĝustigi la parametron "loĝdenso= ", kaj ne eblas uzi vikidatumajn informojn en la teksto mem... Mi nun ne jam mem adaptas la informkestajn parametrojn pri areo kaj loĝdenso, por ke vidiĝu la origina stato, sed mi ĉiukaze supozas ke la eraro koncernas milojn da artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:55, 7 dec. 2022 (UTC) == Fontoj (artikolo pri movado) == plejparte el la rusa kaj iom el germana [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:06, 3 maj. 2026 (UTC) == Nom(ig)o == Se bezonota, oni povas aldoni (movado) al la nomo, ekzemple por eviti konfuzo kun la samnoma urbeto. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:09, 3 maj. 2026 (UTC) :La artikolo ''temas'' pri la urbeto. Bonvolu ne forigi la kontribuojn de aliaj vikipediistoj por anstataŭigi ilin per alia temo, des pli se la nova artikolo enhavas misinformojn kaj misuzatajn fontojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:16, 3 maj. 2026 (UTC) s49zdehf3nbmaiebw63fsjp013gr78n 0 806852 9366431 9332284 2026-05-04T08:53:47Z ThomasPusch 1869 9366431 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = finnlanda ministro pri justico | dosiero = Flago-de-Finnlando.svg | periodo = 2011–2015 | periodo2 = ekde 2019 }} {{Informkestero sinsekvo | titolo = partiestro de la [[Sveda Popola Partio]] | dosiero = Ruotsalainen kansanpuolue Teillogo.svg | periodo = ekde 2016 }} }} '''Anna-Maja HENRIKSSON''' estas lingvonaciisma svedlingva finnlanda [[politikistino]]. Ŝia partio estas la [[Sveda Popola Partio]] de Finnlando. Ŝi estas membro de la [[finna parlamento]]. Ŝi estis ministro pri justico 2011–2015 kaj estas denove ekde 2019. Ekde 2016 ŝi estas prezidanto de la Sveda Popola Partio de Finnlando.<!-- Ŝi, same kiel multaj aliaj politikistoj de tiu partio, multe postulas, ke oni kreskigu [[deviga instruo de sveda lingvo en Finnlando|devigan instruon de sveda lingvo en Finnlando]], kaj ŝi eĉ skribis, ke ŝia patro batalis en milito kontraŭ [[Sovetunio]] por tio, ke oni povas instrui la svedan lingvon devige en lernejoj en Finnlando. (Mankas fonto. Politika propagando? )--> Henriksson loĝas en [[Jakobstad]], estas en geedzeco kaj havas du infanojn. Ŝi estas vere forta lingva finnsveda naciisto. Ŝi postulas ekzemple, ke oni rakontu al svedoj pri tio, ke oni povas studi en Finnlando tute en la sveda, la deviga sveda en mezlernejfina ekzameno estos rekreata, la devigaj svedaj lekcionoj en la finnlingvaj bazlernejoj oni plimultigu almenaŭ 1/2 kaj ke oni forigu el svedaj oficistoj devon scii bone la finnan. Henriksson loĝas en [[Jakobstad]]. Ŝi estas en geedzeco kaj havas du infanojn. Ŝi estas la plej juna infano de sepinfana [[orienta lestadianismo|orienta lestadiana]] familio. Ŝia patro mortis, kiam ŝi estis malpli ol 1-jara. == Vidu ankaŭ == *[[Sveda lingvo en Finnlando]]. == Eksteraj ligiloj == https://www.kaleva.fi/pakollisella-ruotsilla-on-pitka-historia-ylioppila/1697673 {{projektoj}} {{ĝermo|politikisto|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Henriksson, Anna-Maja}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Ministroj pri justico]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] k8n33l0y3vnjr8nbssyo425z3jqphu1 9366433 9366431 2026-05-04T08:54:51Z ThomasPusch 1869 9366433 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = finnlanda ministro pri justico | dosiero = Flago-de-Finnlando.svg | periodo = 2011–2015 | periodo2 = ekde 2019 }} {{Informkestero sinsekvo | titolo = partiestro de la [[Sveda Popola Partio]] | dosiero = Ruotsalainen kansanpuolue Teillogo.svg | periodo = ekde 2016 }} }} '''Anna-Maja HENRIKSSON''' estas lingvonaciisma svedlingva finnlanda [[politikistino]]. Ŝia partio estas la [[Sveda Popola Partio]] de Finnlando. Ŝi estas membro de la [[finna parlamento]]. Ŝi estis ministro pri justico 2011–2015 kaj estas denove ekde 2019. Ekde 2016 ŝi estas prezidanto de la Sveda Popola Partio de Finnlando.<!-- Ŝi, same kiel multaj aliaj politikistoj de tiu partio, multe postulas, ke oni kreskigu [[deviga instruo de sveda lingvo en Finnlando|devigan instruon de sveda lingvo en Finnlando]], kaj ŝi eĉ skribis, ke ŝia patro batalis en milito kontraŭ [[Sovetunio]] por tio, ke oni povas instrui la svedan lingvon devige en lernejoj en Finnlando. (Mankas fonto. Politika propagando? )--> Henriksson loĝas en [[Jakobstad]], estas en geedzeco kaj havas du infanojn. Ŝi estas forta lingva finnsveda naciisto. Ekzemple ŝi postulas, ke oni rakontu al svedoj pri tio, ke oni povas studi en Finnlando tute en la sveda, la deviga sveda en mezlernejfina ekzameno estos rekreata, la devigaj svedaj lekcionoj en la finnlingvaj bazlernejoj oni plimultigu almenaŭ 1/2 kaj ke oni forigu el svedaj oficistoj devon scii bone la finnan. Henriksson loĝas en [[Jakobstad]]. Ŝi estas en geedzeco kaj havas du infanojn. Ŝi estas la plej juna infano de sepinfana [[orienta lestadianismo|orienta lestadiana]] familio. Ŝia patro mortis, kiam ŝi estis malpli ol 1-jara. == Vidu ankaŭ == *[[Sveda lingvo en Finnlando]]. == Eksteraj ligiloj == * https://www.kaleva.fi/pakollisella-ruotsilla-on-pitka-historia-ylioppila/1697673 {{projektoj}} {{ĝermo|politikisto|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Henriksson, Anna-Maja}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Ministroj pri justico]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] p8yc9rpken0yo8n1wj1gge14w7w1dqp 0 808524 9366220 9027047 2026-05-03T23:25:32Z Araneo 2232 /* Verkoj */ 9366220 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Valerij Zaluĵnij''' ({{lang-uk|Валерій Федорович Залужний}}; naskiĝis la 8-an de julio 1973 en [[Zvjahel]] (tiama Novohrad-Volinskij), [[Ĵitomira provinco]], [[Ukraina SSR]], [[Sovetunio]]) estas ukraina komandanto, [[generalo]] de Ukraina Ter-Armeo, de 2021 ĉefkomandanto de [[Armitaj fortoj]] de Ukrainio, membro de la [[Konsilio de nacia sekureco kaj defendo de Ukrainio]]. Ambasadoro de Ukrainio por [[Granda Britio]] (de Marto 2024). == Edukado == 1997 - Militista Akademio ([[Odeso]]), kun honoro. 2014 - Nacia Defenda Universitato de Ukrainio ([[Kijivo]]). 2020 - magistriĝis pri Internaciaj rilatoj en [[Ostroh]]a Akademio. 2023 - doktoriĝis en Nacia Universitato "Odesa Jura Akademio". == Verkoj == La {{daton|1|11|2023}} li publikigis en [[The Economist]] artikolon, en kiu li agnoskis fiaskon de la ukraina kontraŭofensivo, stagnadon ĉe la frontlinio kaj neeviteblan venkon de Rusio, se tia stagnado daŭros.<ref>{{citaĵo el la reto. | url = https://infographics.economist.com/2023/ExternalContent/ZALUZHNYI_FULL_VERSION.pdf | titolo = MODERN POSITIONAL WARFARE AND HOW TO WIN IN IT | titolo-aldono = | alirdato = 2023-11-06 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Valerii Zaluzhnyi | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-11-01 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[The Economist]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20231106094716/https://infographics.economist.com/2023/ExternalContent/ZALUZHNYI_FULL_VERSION.pdf | arkivdato = 2023-11-06 | citaĵo = }}</ref> En 2024 aperis lia libro "Mia milito" ({{lang-uk|"Моя війна"}}) - unua parto de trilogio. Esperantigita fragmento de la libro aperis en [[Ukraina Stelo]] (2026, 1, tradukis [[Viktor Pajuk]]). == Militistaj rangoj == * [[generalmajoro]] (23-a de aŭgusto 2017) * [[generalleŭtenanto]] (24-a de aŭgusto 2021) * [[generalo]] (4-a de marto 2022) == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Ukraina Aer-Armeo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.mil.gov.ua/en/ministry-of-defence-leader/general-valerii-zaluzhnyi.html General Valerii Zaluzhnyi] Oficiala biografio ĉe Defend-Ministerio de Ukrainio [[Kategorio:Ukrainaj generaloj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] 6kba4cgaqouqzn8rtghqibk0bkhvu09 0 813334 9366323 8862190 2026-05-04T07:57:28Z Sj1mor 12103 9366323 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:BabyPoster2.jpg|eta|''[[Bringing Up Baby]]'' (1938) estas frenezkomedio (angle: screwball) de klasika periodo de tiu-ĉi ĝenro.]] '''Frenezkomedio''' ({{lang-en|Screwball comedy}}) estas [[Kinematografia ĝenro|filma ĝenro]] kiu originis en la [[1930-aj jaroj|30-aj jaroj de la 20-a jarcento]], kaj el kiu evoluis la [[romantika komedio]] ĝenro. == Historio == ''[[It Happened One Night]]'', filmo de [[1934]] fare de reĝisoro [[Frank Capra]] ĉefrolita de [[Clark Gable]], estas konsiderita la unua freneza komedifilmo. Filmakademiuloj konsentas ke la klasika periodo de tiu ĝenro finiĝis en la fruaj [[1940-aj jaroj]], sed elementoj de la ĝenro pluvivis, kaj ankaŭ estas agnoskitaj en nuntempa kino. == Propraĵoj == Kvankam ekzistas neniu interkonsentita listo de karakterizaĵoj kiuj devas aperi en filmo de ĉi tiu ĝenro, filmoj kiuj estas konsiderataj apartenantaj al la ĝenro kutime inkluzivas [[Farso|farsajn]] situaciojn, kombinaĵon de [[slapstiko]] kun sufiĉe rapidaj [[dialogo]]j kiuj inkluzivas rapidajn kaj [[Spritaĵo|humurajn]] reagojn, kaj [[intrigo]]n kiu inkluzivas rakonto pri [[Amindumo|amindumado]] aŭ [[Nupto|geedziĝo]]. [[Artkritikisto|Filmkritikisto]] [[Andew Sarris]] difinis la frenezan komedion kiel "seksan komedion, sen la sekso." Kiel kun farso, frenezaj komedioj ofte implikas [[intrigo]]n implikantan eraran identecon, aŭ aliajn cirkonstancojn en kiuj unu aŭ pluraj roluloj provas konservi kaŝe sian veran identecon, aŭ aliajn gravajn faktojn en sekreto. Kelkfoje, en la centro de la intrigo aperos figuro de [[Transvestismo|viro en virinaj vestoj]] (ekzemple: ''[[Bringing Up Baby]]'', kaj ''[[Some Like It Hot]]''). La ĉeffiguroj en la freneza komedio estas kutime viro kaj virino, kiuj komence de la filmo ŝajnas esti malkongruaj unu kun la alia, aŭ eĉ rivaloj, amaraj malamikoj aŭ paro, kiuj antaŭe estis geedzitaj kaj divorcitaj (ekzemple: ''[[His Girl Friday]]''). La nekongruo foje estas esprimita en la fakto, ke la viro estas de pli malalta [[socia statuso]]. Tamen, ĉe la fino, romantika rakonto formiĝas inter la du, kiu finiĝas en [[geedziĝo]]. Sociaj klasoj estas signifa elemento en la frenezaj komedioj: la homoj de la [[supra klaso]] tendencas esti reprezentitaj en ĉi tiuj filmoj kiel dorlotitaj mallaboruloj, kiuj malfacilas administri sin kaj sian vivon en la reala mondo. Alia kaj komuna trajto en ĉi tiu tipo de filmoj estas la rapida parolado - dialogoj inter roluloj kiuj inkluzivas rapidajn kaj spritatajn respondojn. La origino de ĉi tiu karakterizaĵo ne estas en la frenezaj komedioj, kaj ĝi povas esti trovita en aliaj klasik-[[Holivuda]]j ĝenroj kiel [[krimfilmo]]j kaj specife pri [[gangstero]]j. Frenezaj komedioj ankaŭ tendencas enhavi farsajn kaj ridindajn situaciojn. Ekzemple, en la filmo [[Bringing Up Baby]], paro da la protagonistoj devas prizorgi [[leopardo]]n, kiu estas konservita kiel [[Dombesto|dorlotbesto]] (situacio kiu estis [[omaĝo]] en pluraj poste-faritaj filmoj de la ĝenro, kiel ekzemple ''[[The Hangover]]''). == Ekzemploj el la klasika periodo == [[Dosiero:Claudette_Colbert_in_It_Happened_One_Night.jpg|eta|[[Ekranfoto]] de antaŭfilmo por ''[[It Happened One Night]]'']] [[Dosiero:The-Lady-Eve.jpg|eta|En ''La Sinjorino Eve'', Jean (centro, ludita de [[Barbara Stanwyck]]) rolulita kiel ŝin mem de kiel supra-klasa virino.]] [[Dosiero:His_Girl_Friday_still_2.jpg|eta|Varba foto por la komedia filmo ''[[His Girl Friday]]'' de 1940]] * ''[[The Patsy (1928 film)|The Patsy]]'' (1928), reĝisorita de [[King Vidor]], rolulita de [[Marion Davies]], [[Marie Dressler]], kaj [[Lawrence Gray]] * ''[[The Front Page (1931 film)|The Front Page]]''<ref name="Dirks">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.filmsite.org/comedyfilms3.html|titolo=Comedy films: Screwball comedy|aŭtoro=Tim Dirks|eldoninto=filmsite.org}}</ref> (1931) (remade as ''His Girl Friday''), reĝisorita de [[Lewis Milestone]], rolulita de [[Adolphe Menjou]] kaj [[Pat O'Brien (actor)|Pat O'Brien]] * [[Trouble in Paradise (1932 film)|''Trouble in Paradise'']]<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Screen Ages: A Survey of American Cinema|familia nomo=Alberti|persona nomo=John|jaro=2014|eldoninto=Taylor & Francis|ISBN=9781317650287|paĝoj=111}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Hollywood Screwball Comedy 1934-1945|familia nomo=Halbout|persona nomo=Grégoire|jaro=2022|eldoninto=Bloomsbury Publishing|ISBN=9781501347627}}</ref> (1932), reĝisorita de [[Ernst Lubitsch]], rolulita de [[Miriam Hopkins]], [[Kay Francis]], kaj [[Herbert Marshall]]<ref>{{Cite web|last=White|first=Armond|title=Trouble in Paradise: Lovers, On the Money|url=https://www.criterion.com/current/posts/1073-trouble-in-paradise-lovers-on-the-money|access-date=2022-12-03|website=The Criterion Collection|language=en}}</ref> * ''[[It Happened One Night]]''<ref name="BFI">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/10-great-screwball-comedies|titolo=10 great screwball comedy films|eldoninto=[[British Film Institute]]}}</ref><ref name="Collin">{{cite news|title=Who killed the screwball comedy?|author=Robbie Collin|author-link=Robbie Collin|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=23-a de junio 2015|url=https://www.telegraph.co.uk/film/what-to-watch/screwball-comedy/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/film/what-to-watch/screwball-comedy/|archive-date=2022-01-12|url-access=subscription|url-status=live}}{{cbignore}}</ref> (1934), reĝisorita de [[Frank Capra]], rolulita de [[Clark Gable]] kaj [[Claudette Colbert]] * ''[[Twentieth Century (film)|Twentieth Century]]''<ref name="Dirks" /><ref name="Collin" /> (1934), reĝisorita de [[Howard Hawks]], rolulita de [[John Barrymore]] kaj [[Carole Lombard]] * ''[[My Man Godfrey]]''<ref name="BFI" /> (1936), reĝisorita de [[Gregory La Cava]], rolulita de [[William Powell]] kaj [[Carole Lombard]] * ''[[Cain and Mabel]]'' (1936), reĝisorita de [[Lloyd Bacon]], rolulita de [[Marion Davies]] kaj [[Clark Gable]] * ''[[Libeled Lady]]'' (1936), reĝisorita de [[Jack Conway (filmmaker)|Jack Conway]], rolulita de [[Jean Harlow]], [[William Powell]], [[Myrna Loy]], kaj [[Spencer Tracy]] * ''[[Theodora Goes Wild]]''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://emanuellevy.com/review/theodora-goes-wild-2/|titolo=Theodora Goes Wild (1936): Boleslawsky's Screwball Comedy Starring Irene Dunne in Oscar-Nominated Performance &#124; Emanuel Levy}}</ref> (1936), reĝisorita de [[Richard Boleslawski]], rolulita de [[Irene Dunne]] kaj [[Melvyn Douglas]] * ''[[The Awful Truth]]''<ref name="BFI" /><ref name="Collin" /> (1937), reĝisorita de [[Leo McCarey]], rolulita de [[Irene Dunne]] kaj [[Cary Grant]] * ''[[Nothing Sacred (film)|Nothing Sacred]]''<ref name="BFI" /> (1937), reĝisorita de [[William A. Wellman]], rolulita de [[Carole Lombard]] kaj [[Fredric March]] * ''[[Bringing Up Baby]]''<ref name="BFI" /> (1938), reĝisorita de [[Howard Hawks]], rolulita de [[Katharine Hepburn]] kaj [[Cary Grant]] * ''[[Holiday (1938 film)|Holiday]]'' (1938), reĝisorita de [[George Cukor]], rolulita de [[Katharine Hepburn]] kaj [[Cary Grant]] * ''[[His Girl Friday]]''<ref name="BFI" /><ref name="Collin" /> (1940), reĝisorita de Howard Hawks, rolulita de [[Cary Grant]] kaj [[Rosalind Russell]] * [[Primrose Path (1940 film)|''Primrose Path'']] (1940), reĝisorita de [[Gregory La Cava|Gregory LaCava]], rolulita de [[Joel McCrea]], [[Ginger Rogers]], [[Miles Mander]] kaj [[Marjorie Rambeau]] * ''[[My Favorite Wife]]'' (1940), reĝisorita de [[Garson Kanin]], rolulita de [[Cary Grant]] kaj [[Irene Dunne]] * ''[[The Philadelphia Story (film)|The Philadelphia Story]]'' (1940), reĝisorita de [[George Cukor]], rolulita de [[Katharine Hepburn]], [[Cary Grant]] kaj [[James Stewart]] * ''[[Mr. and Mrs. Smith (1941 film)|Mr. and Mrs. Smith]]'' (1941), reĝisorita de [[Alfred Hitchcock]], rolulita de [[Robert Montgomery (actor)|Robert Montgomery]] kaj [[Carole Lombard]] * ''[[The Lady Eve]]''<ref name="BFI" /><ref name="Collin" /> (1941), reĝisorita de [[Preston Sturges]], rolulita de [[Barbara Stanwyck]] kaj [[Henry Fonda]] * ''[[Ball of Fire]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/the-lost-art-of-screwball-comedy-20110225-1b81i.html|title=The lost art of screwball comedy|last=WILSON|first=JAKE|date=2011-02-25|website=The Sydney Morning Herald|language=en|access-date=2019-01-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bustle.com/p/the-21-most-underrated-rom-coms-of-all-time-from-leap-year-to-the-break-up-75462|title=These 21 Underrated Rom-Coms Should Be Next In Your Netflix Queue|last=Gemmill|first=Allie|website=Bustle|language=en|access-date=2019-01-01}}</ref> (1941), reĝisorita de Howard Hawks, rolulita de [[Barbara Stanwyck]] kaj [[Gary Cooper]] * ''[[Unfinished Business (1941 film)|Unfinished Business]]'' (1941), reĝisorita de [[Gregory La Cava]], rolulita de [[Robert Montgomery (actor)|Robert Montgomery]] kaj [[Irene Dunne]] * ''[[The Palm Beach Story]]''<ref name="BFI" /> (1942), reĝisorita de Preston Sturges, rolulita de [[Claudette Colbert]] kaj [[Joel McCrea]] * ''[[To Be or Not to Be (1942 film)|To Be or Not To Be]]''<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Public Intellectual and the Culture of Hope|familia nomo=Haslam|persona nomo=Jason|jaro=2013|eldoninto=University of Toronto Press|ISBN=9781442641846|paĝoj=164}}</ref> (1942) reĝisorita de Ernst Lubitsch, rolulita de Carole Lombard, [[Jack Benny]], [[Robert Stack]] * ''[[The More the Merrier]]'' (1943), reĝisorita de George Stevens, rolulita de [[Jean Arthur]] kaj [[Joel McCrea]] * ''[[The Miracle of Morgan's Creek]]''<ref>{{cite book|editor1-last=Jaeckle|editor1-first=Jeff|title=ReFocus: The Films of Preston Sturges|date=2015|publisher=Edinburgh University Press|isbn=9781474406574|pages=118–120}}</ref> (1944), reĝisorita de Preston Sturges, rolulita de [[Betty Hutton]] kaj [[Eddie Bracken]] Aktoroj kaj aktorinoj prezentita en aŭ asociita kun screwball komedio:{{Div col|colwidth=19em}} * [[Jean Arthur]] * [[Fred Astaire]] * [[Ralph Bellamy]] * [[Eric Blore]] * [[Charles Coburn]] * [[Claudette Colbert]] * [[Gary Cooper]] * [[Marion Davies]] * [[William Demarest]] * [[Melvyn Douglas]] * [[Irene Dunne]] * [[Clark Gable]] * [[Cary Grant]] * [[Jean Harlow]] * [[Katharine Hepburn]] * [[Edward Everett Horton]] * [[Harold Lloyd]] * [[Carole Lombard]] * [[Myrna Loy]] * [[Fred MacMurray]] * [[Ray Milland]] * [[William Powell]] * [[Ginger Rogers]] * [[Rosalind Russell]] * [[Barbara Stanwyck]] * [[James Stewart]] {{div col end}}Reĝisoroj de screwball komedioj:{{Div col|colwidth=19em}} * [[Frank Capra]] * [[George Cukor]] * [[Howard Hawks]] * [[Garson Kanin]] * [[Gregory La Cava]] * [[Mitchell Leisen]] * [[Ernst Lubitsch]] * [[Leo McCarey]] * [[Preston Sturges]] * [[W. S. Van Dyke]] * [[Billy Wilder]] {{div col end}} == Postaj ekzemploj == [[Dosiero:Marilyn_Monroe_and_Alexander_D'Arcy_in_How_to_Marry_a_Millionaire_trailer.jpg|eta|Ekranfoto de antaŭfilmo por ''[[How to Marry a Millionaire]]'']] [[Dosiero:One_two_three43.jpg|eta|[[Unu, du, tri|Unu, Du, Tri]] (1961)]] Pli postaj filmoj supozitaj revivigis elementojn de la klasikepokaj frenezkomedioj inkluzivas: * ''[[Champagne for Caesar]]'' (1950), reĝisorita de [[Richard Whorf]] * ''[[The Mating Season (film)|The Mating Season]]'' (1951), reĝisorita de [[Mitchell Leisen]] * ''[[Monkey Business (1952 film)|Monkey Business]]'' (1952), reĝisorita de [[Howard Hawks]]* * ''[[How to Marry a Millionaire]]'' (1953), reĝisorita de [[Jean Negulesco]] * ''[[The Seven Year Itch]]'' (1955), reĝisorita de [[Billy Wilder]] * ''[[Bell, Book and Candle (film)|Bell, Book and Candle]]'' (1958), reĝisorita de [[Richard Quine]] * ''[[Pillow Talk (film)|Pillow Talk]]'' (1959), reĝisorita de [[Michael Gordon (film director)|Michael Gordon]] * ''[[Some Like It Hot]]'' (1959), reĝisorita de [[Billy Wilder]] * ''[[The Grass Is Greener]]'' (1960), reĝisorita de [[Stanley Donen]] * ''[[Lover Come Back (1961 film)|Lover Come Back]]'' (1961), reĝisorita de [[Delbert Mann]] * ''[[One, Two, Three]]'' (1961), reĝisorita de [[Billy Wilder]] * ''[[It's a Mad, Mad, Mad, Mad World]]'' (1963), reĝisorita de [[Stanley Kramer]] * ''[[Man's Favorite Sport?]]'' (1964), reĝisorita de [[Howard Hawks]] * ''[[Send Me No Flowers]]'' (1964), reĝisorita de [[Norman Jewison]] * ''[[Walk, Don't Run]]'' (1966), reĝisorita de [[Charles Walters]] * ''[[What's Up, Doc? (1972 film)|What's Up, Doc?]]'' (1972), reĝisorita de [[Peter Bogdanovich]] * ''[[For Pete's Sake (film)|For Pete's Sake]]'' (1974), reĝisorita de [[Peter Yates]] * ''[[Heaven Can Wait (1978 film)|Heaven Can Wait]]'' (1978), reĝisorita de [[Warren Beatty]] kaj [[Buck Henry]] * ''[[Une Femme ou Deux]]'' ({{translation}} "One Woman or Two"; 1985), reĝisorita de Daniel Vigne * ''[[Desperately Seeking Susan]]'' (1985), reĝisorita de [[Susan Seidelman]]<ref>Described as a screwball comedy in [[Roger Ebert]]'s [https://www.rogerebert.com/reviews/desperately-seeking-susan-1985 contemporary review].</ref> * ''[[Something Wild (1986 film)|Something Wild]]'' (1986), reĝisorita de [[Jonathan Demme]] * ''[[Overboard (1987 film)|Overboard]]'' (1987), reĝisorita de [[Garry Marshall]] * ''[[Raising Arizona]]'' (1987), reĝisorita de [[Coen Brothers]] * ''[[Women on the Verge of a Nervous Breakdown]]'' (1988), reĝisorita de [[Pedro Almodóvar]] * ''[[Oscar (1991 film)|Oscar]]'' (1991) reĝisorita de [[John Landis]]<ref>{{cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/1991-04-26/entertainment/9102070003_1_snaps-oscar-fatal-attraction|title=Stallone's 'Oscar' Recovers From Bad Start|website=chicagotribune.com|access-date=21-a de marto 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120612024413/http://articles.chicagotribune.com/1991-04-26/entertainment/9102070003_1_snaps-oscar-fatal-attraction|archivedate=2012-06-12}}</ref> * ''[[Sólo con Tu Pareja]]'' (1991), reĝisorita de [[Alfonso Cuarón]] * ''[[The Hudsucker Proxy]]'' (1994), reĝisorita de [[Joel Coen]] * ''[[Flirting with Disaster (film)|Flirting With Disaster]]'' (1996), reĝisorita de [[David O. Russell]] * ''[[Runaway Bride (film)|Runaway Bride]]'' (1999) * ''[[Little Nicky]]'' (2000), reĝisorita de [[Steven Brill (filmmaker)|Steven Brill]] * ''[[Rat Race (film)|Rat Race]]'' (2001), reĝisorita de [[Jerry Zucker]] * ''[[Intolerable Cruelty]]'' (2003), reĝisorita de [[Coen Brothers]] * ''[[Anchorman: The Legend of Ron Burgundy]]'' (2004), reĝisorita de [[Adam McKay]] * ''[[Miss Pettigrew Lives for a Day]]'' (2008), reĝisorita de [[Bharat Nalluri]] * ''[[Our Idiot Brother]]'' (2011), reĝisorita de [[Jesse Peretz]] * ''[[While We're Young (film)|While We're Young]]'' (2014), reĝisorita de [[Noah Baumbach]] * ''[[Mistress America]]'' (2015), reĝisorita de Noah Baumbach * ''[[She's Funny That Way (film)|She's Funny That Way]]'' (2015), reĝisorita de [[Peter Bogdanovich]] * ''[[Hail, Caesar!]]'' (2016), reĝisorita de [[Coen Brothers]] * ''[[Chongqing Hot Pot]]'' (2016), reĝisorita de Yang Qing<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.screendaily.com/reviews/chongqing-hot-pot-hkiff-review/5101848.article|titolo='Chongqing Hot Pot': HKIFF review|alirdato=2016-03-28|familia nomo=Marsh|persona nomo=James|dato=2016-03-23|verko=[[Screen Daily]]}}</ref> == Fontoj == * [https://dmr.bsu.edu/digital/collection/BSMngrph/id/24 Screwball Comedy: Defining a Film Genre], Wes reĝisorita de Gehring, 1983. * [https://www.bloomsbury.com/us/hollywood-screwball-comedy-19341945-9781501389313/ Hollywood Screwball Comedy 1934-1945: Sex, Love, and Democratic Ideals], Grégoire Halbout, 2022. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.greencine.com/static/primers/screwball.jsp Screwball Komedia Enkonduko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120421161028/http://www.greencine.com/static/primers/screwball.jsp |date=2012-04-21 }} - [http://www.greencine.com/main Verda Kino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130113003906/http://www.greencine.com/main |date=2013-01-13 }} * [http://xroads.virginia.edu/~UG03/comedy/sbhome.html Hejmo de la Screwball] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121211005916/http://xroads.virginia.edu/~UG03/comedy/sbhome.html |date=2012-12-11 }} - [[Universitato de Virginio]] * [http://www.filmreference.com/encyclopedia/Romantic-Comedy-Yugoslavia/Screwball-Comedy.html Screwball Komedio] - [http://www.filmreference.com/ filma referenco] * [http://everything2.com/title/screwball+comedy Screwball Komedio] - [[Everything2]] * [http://www.wordiq.com/definition/Screwball_comedy_film Screwball Komedia Filmo: Difino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120723100224/http://www.wordiq.com/definition/Screwball_comedy_film |date=2012-07-23 }} - [http://www.wordiq.com/ wordiQ] * [http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/05/leisen.html Grandaj Reĝisoroj: Mitchell Leisen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100409075303/http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/05/leisen.html |date=2010-04-09 }} - [http://www.sensesofcinema.com/ Sensoj de Kino] * [https://www.theguardian.com/books/2008/mar/01/featuresreviews.guardianreview11 Kapo Super Kalkanoj] - [[The Guardian|La Gardanto]] * [http://cinemaclassic.free.fr/hollywood/comedy/screwball_comedy.html La Screwball Comedy] - [http://cinemaclassic.free.fr/ CINEMACLASSIC] (franca) * [http://www1.uni-hamburg.de/Medien//berichte/arbeiten/0003_03.html Screwball Comedies: Ein enzyklopädischer Artikel] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120420105455/http://www1.uni-hamburg.de/Medien//berichte/arbeiten/0003_03.html |date=2012-04-20 }} - [[Hamburga universitato|University of Hamburg]] (germana) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmĝenroj]] [[Kategorio:Komediaj ĝenroj]] hq6e0gpdqpcxgbxznhztho1ajblsumv 0 814791 9366239 9236863 2026-05-04T01:31:57Z ~2026-27029-12 256305 9366239 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} '''''Bonsai Kitten''''' estis satira [[retejo]] asertanta, ke eblas ŝtopigi katidon en vitran vazon kaj kreskigi ĝin tiel, ke ĝia korpo fleksiĝas al la formo de la kruĉo. La nomo "[[bonsajo]]" ĉi tie rilatas al la japana tradicia maniero kreskigi arbojn en florpotoj. La retejo estis kreita de studento kiu uzas la kromnomon "Dr. Michael Wong Chang". La bildoj estas plejparte falsaj (faritaj per bildprilaborado). La fondinto de la retejo diris, ke la kubforma akvomelono kreskigita en kruĉo estis la inspiro por inventi la retejon. Naŭzite de la enhavo de la retejo, homoj vaste petis ke ĝi estu fermita. [[PETA]] diris, ke ili ekkonis la retejon kaj trovis, ke ĝi estas nur ŝerco. Tamen la organizo konsideris la enhavon malkonvena kaj tute ne amuza. Almenaŭ en [[Finnlando]] iuj asertis, ke la paĝaro estu nuligita por, ke neniu frenezulo ne komencos vere fari bonsaikatojn. En la romano ''Bonsai Kitten'' de hinda Lakshmi Narayan, la esprimo "bonsaja katido" estas utiligita kiel metaforo por priskribi la bonsajkatid-similan pozicion de la ĉeffiguro Divya rilate al sia propra familio kaj socio ĝenerale. Lakshmi Narayan origine lernis pri la bonsaja katidofenomeno de la bestkuracisto de ŝia hundo. Ili poste trovis, ke la retejo estis fraŭdo, sed la nomo ''Bonsai Kitten'' restis ĉe la aŭtoro. Ŝi poste uzis ĝin en sia romano por priskribi la malfacilaĵojn de junaj hindaj novedzinoj. Laŭ Lakshmi Narayan, ili inkludas, inter aliaj aĵoj, la postulon ke "virino estu kaptita juna" kaj "farita por konveni onies propran menson". == Ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20030603184535/http://bonsaikitten.com:80/bkintro.html bonsaikitten.com] en la [[interreta arkivo]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bestaj rajtoj]] fwqobuto4wl7aneqvj3r6ne6xnw0n9f 0 814824 9366358 7968809 2026-05-04T08:15:56Z ThomasPusch 1869 9366358 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto | titolo = finnlanda politikisto | kesteroj = {{informkestero sinsekvo | titolo = ministro pri instruo | dosiero = Flago-de-Finnlando.svg | periodo = ekde 2019 }} }} '''Li ANDERSSON''' (naskiĝis la [[13-an de majo]] [[1987]] en [[Turku]]) estas [[Svedlingvaj finnlandanoj|svedlingva finnlanda]] politikistino. Ŝia partio estas [[Maldekstra Ligo (Finnlando)|Maldekstra Ligo]]. Ŝi estas parlamentano ekde 2015, prezidanto de sia partio ekde 2016 kaj ministro pri instruo ekde 2019. == Bildgalerio == <gallery class=center widths=150> Hallituksen neuvottelu Säätytalossa 13.5.2020 (49890027078).jpg|Estrarkunsido ĉe Säätytalo, 13-a de majo 2020 Hallituksen_tiedotustilaisuus_koronavirustilanteesta_20.3.2020._(49679102136).jpg|La registaro prezentas ampleksajn ekonomiajn rimedojn por minimumigi la damaĝon de la koronavirus-epidemio. Dosiero:Valtioneuvoston_yleisistunto_30.1.2020_(49464130187).jpg|En la registara oficejo. </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{citaĵo el la reto|url=https://www.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Sivut/1310.aspx|titolo=Li Andersson — Vasemmistoliiton eduskuntaryhmä |alirdato=[[16-a de marto]] [[2023]]|lingvo=fi|lingvo2=sv|lingvo3=en}} {{ĝermo|politikisto}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Andersson, Li}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] 914uqsxs88a8z95a2jzd1monvs4tkwz 0 816177 9366228 9153570 2026-05-04T01:00:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366228 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Adolf HOLL''' (naskiĝinta la {{Daton|13|5|1930}} en [[Vieno]], mortinta samloke la {{daton|23|1|2020}}<ref>[https://www.diepresse.com/5756844/adolf-holl-theologe-und-kirchenkritiker-ist-tot "Adolf Holl, Theologe und Kirkchenkritiker, ist tot".] Ĉe: ''[[Die Presse]]'', vom 23.1.2020</ref>) estis [[aŭstrio|aŭstra]] teologo, religisociologo, publicisto kaj [[Suspendo el la pastraj oficoj|suspendita]] [[katolika Eklezio|romkatolika]] pastro. == Vivo == Patro lia estis (kun alia virino geedziĝinta) supera konstrukonsilisto en la Agrikultura ĉambro de [[Malsupra Aŭstrio]]; Holl portis la familian nomon de la senlaborulo Karl Wilhelm Holl forme kiun edzigis lia patrino Josefine en la 29.1.1930. La entombigon de la vera patro en 1931 ĉeestis multaj honorinduloj, i.a. ministro [[Engelbert Dollfuß]].<ref>[https://www.wienerzeitung.at/nachrichten/kultur/literatur/955774-Zwischen-Weihrauch-und-Schwefel.html?em_cnt_page=1 "Zwischen Weihrauch und Schwefel".] - Ĉe: ''Wiener Zeitung'', 1.4.2018</ref> Post spirita travivaĵo dum la milita vintro 1944 Holl decidis iĝi sacerdoto. Ordiniĝo estis en 1954, doktoriĝo pri teologio ĉe la [[Universitato de Vieno]] en 1955. Dua doktoriĝo sukcesis en 1961 post kiam li estis plustudinta filozofion, psiĥologion kaj historion.<ref>[https://www.buchmarkt.de/menschen/adolf-holl/ "Gestorben – Adolf Holl".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230325141006/https://buchmarkt.de/menschen/adolf-holl/ |date=2023-03-25 }} - Ĉe: buchmarkt.de, 23.1.2020</ref> Esplorfokuso de la unuaj verkoj estis [[Aŭgusteno de Hipono]]. Ekde 1963 Holl docentis Viene kaj inter 1954 kaj 1973 li kapelanis ĉe Preĝejo Sankta Johano (Vieno/Keplerplatz) kaj en la Paroĥuja kirko de [[ottakring|Neulerchenfeld (Ottakring)]]. Lia libro ''Jesus in schlechter Gesellschaft'' (1971), kiun kunskribis la vivopartnerino kaj ĵurnalistino Inge Santner-Cyrus kaŭzigis konfliktojn kun la ekleziaj superuloj: ĉar li konstatis en ĝi ke familio, sacerdoteco, sociala klaso kaj politiko egalis al [[Jesuo Kristo]] kaj ke dieco de Kristo ankaŭ ne klaras. Sekve li ekde 1973 ne plu rajtis docenti altlerneje.<ref>Dietmar Neuwirth: [https://www.diepresse.com/1471544/aus-dem-archiv-adolf-holl-dem-tod-der-realitat-trotzen "Dem Tod, der Realität trotzen".] - Ĉe: ''Die Presse'', 2.11.2013</ref>. En 1976 li suspendiĝis fare de la viena kardinalo kaj arkiepiskopo [[Franz König]], por kiu li estis verkinta kelkaj paroladoj. Antaŭe li televide estis konfesinta rompon de la por katolikaj pastroj deviga [[fraŭleco]]. Dum la 1970-a jaroj li tre popularis inter junuloj kiuj ĝenerale kritikis tradiciojn. Lia unua furorlibro tradukiĝis en dek lingvojn kaj takseblas ŝlosilo por kompreni la [[brazilo|brazilan]] [[teologio de liberigo|teologion de liberigo]]. Tamen li ĉiam altvaloris religiajn tradiciojn kaj artaĵojn kaj ĉerpis el personaj spiritaj travivaĵoj de pli frue. En tuta Aŭstrujo li famiĝis kiel diskuto-gvidanto de la [[ORF]]-serio ''Club 2''. Li kuŝas sur la tombejo de Gersthof.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.friedhoefewien.at/grabsuche?submitHidden=true&name=Adolf%20Holl&jdb_von=2020&jdb_bis=2020&friedhof=011 |titolo="Grabstelle Adolf Holl" |alirdato=2023-03-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210303233424/https://www.friedhoefewien.at/grabsuche?submitHidden=true&name=Adolf%20Holl&jdb_von=2020&jdb_bis=2020&friedhof=011 |arkivdato=2021-03-03 }}</ref> Lian postlasitaĵon akiris en 2021 la urbhistoria sekcio de la biblioteko de la [[Urbodomo de Vieno]].<ref>[https://religion.orf.at/stories/3204223/ "Wienbibliothek erwirbt Nachlaß von Adolf Holl"]</ref> == Honoroj == * 1962: Kardinal-Innitzer-Preis * 1995: Preis der Stadt Wien für Geisteswissenschaften * 2000: honora doktoro je Klagenfurt * 2003: Österreichischer Staatspreis für Kulturpublizistik<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://religion.orf.at/projekt02/news/0305/ne030509_holl_fr.htm |titolo="Österreichischer Staatspreis für Kulturpublizistik an Adolf Holl" |alirdato=2023-03-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050101062219/http://religion.orf.at/projekt02/news/0305/ne030509_holl_fr.htm |arkivdato=2005-01-01 }}</ref> * 2006: Axel-Corti-Preis * 2015: Preis der Stadt Wien für Publizistik == Verkoj (elekto) == '''Verkistece:''' * ''Jesus in schlechter Gesellschaft.'' DVA, Stuttgart 1971. Nachdruck: Kreuz, Stuttgart 2000, ISBN 3-7831-1816-6. * ''Tod und Teufel.'' DVA, Stuttgart 1973, ISBN 3-421-01641-0. * ''Mystik für Anfänger.'' DVA, Stuttgart 1977. Nachdruck: Kreuz, Stuttgart 2003, ISBN 3-7831-2325-9. * ''Der letzte Christ. Franz von Assisi.'' DVA, Stuttgart 1979. Nachdruck: Kreuz, Stuttgart 2000, ISBN 3-7831-1846-8. * ''Religionen'', DVA, Stuttgart, 1981, ISBN 3-421-06078-9 * ''Mitleid im Winter. Erfahrungen mit einem unbequemen Gefühl.'' Rowohlt, Reinbek 1985; poshlibre: ''Mitleid. Plädoyer für ein unzeitgemäßes Gefühl.'' Rowohlt, Reinbek 1990, ISBN 3-499-18834-1. * ''Der Fisch aus der Tiefe oder Die Freuden der Keuschheit.'' Rowohlt, Reinbek 1990, ISBN 3-498-02900-2. * ''Im Keller des Heiligtums.'' Kreuz, Stuttgart 1991. Nachdruck: ''Die unheilige Kirche. Geschlecht und Gewalt in der Religion.'' Kreuz, Stuttgart 2005, ISBN 3-7831-2593-6. * ''Wie ich ein Priester wurde, warum Jesus dagegen war, und was dabei herausgekommen ist.'' Rowohlt, Reinbek 1992. Nachdruck: ''Gott ist tot und läßt dich herzlich grüßen. Eine Autobiographie.'' Edition Va Bene, Wien 2001, ISBN 3-85167-113-9. * ''Die Welt zum Narren halten. Demut als Lebensprogramm.'' Kösel, München 1993, ISBN 3-466-36393-4. * ''In Gottes Ohr. Siebzehn Übungen in Kirchenkritik.'' Patmos, Düsseldorf 1993, ISBN 3-491-72290-X. * ''Die Ketzer.'' Hoffmann und Campe, Hamburg 1994. Nachdruck: Marix, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-86539-120-9. * ''Was ich denke.'' Goldmann, München 1994, ISBN 3-442-12537-5. * ''Die religiöse Militanz und deren Begütigung. Ein Beitrag zum humanwissenschaftlichen Realismus'' (= ''Wiener Vorlesungen im Rathaus.'' Bd. 48). Picus, Wien 1996, ISBN 3-85452-348-3. * ''Die linke Hand Gottes. Biographie des heiligen Geistes.'' List, München 1997, ISBN 3-471-79330-5 ([http://www.zeit.de/1998/15/Alles_ist_Heiliger_Geist recenzo]). * ''Falls ich Papst werden sollte. Ein Szenario.'' List, München 1998, ISBN 3-471-79383-6. * ''Brief an die gottlosen Frauen.'' Zsolnay, Wien 2002, ISBN 3-552-05203-8. * ''Weihrauch und Schwefel. Ein Monolog'' (= ''Bibliothek der Unruhe und des Bewahrens.'' Bd. 4). Styria, Graz 2003, ISBN 3-222-12990-8. * ''Der lachende Christus.'' Zsolnay, Wien 2005, ISBN 3-552-05342-5. * ''Om und Amen. Eine universale Kulturgeschichte des Betens.'' Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 2006, ISBN 3-579-06927-6. * ''Wie gründe ich eine Religion.'' Residenz, St. Pölten 2009, ISBN 978-3-7017-1518-3. * Walter Famler (eld.): ''Das Adolf-Holl-Brevier.'' Residenz, St. Pölten 2010, ISBN 978-3-7017-3184-8. * ''Können Priester fliegen? Plädoyer für den Wunderglauben'', Residenz, St. Pölten 2012, ISBN 978-3-7017-3261-6 * ''Braunau am Ganges'', Residenz, St. Pölten 2015, ISBN 978-3-7017-3352-1 '''Eldonistece:''' * ''Taufschein katholisch. Prominente antworten auf die Frage: Wie hältst Du’s mit der Religion?'' Eichborn, Frankfurt 1989, ISBN 3-8218-0419-X. * ''Neues vom Tod. Heutige Umgangsformen mit dem Sterbenmüssen.'' Ueberreuter, Wien 1990, ISBN 3-8000-3343-7. == Literaturo == * Walter Famler (eld.): ''Adolf Holl – zwischen Wirklichkeit und Wahrheit'', (gazeto ''Wespennest''), Wien 2000, ISBN 3-85458-305-2 * Harald Klauhs: ''Holl. Bilanz eines rebellischen Lebens'', Residenz, Wien 2018, ISBN 978-3-7017-3431-3 * Egon Christian Leitner: ''Zur frohen Zukunft. Werkstattgespräche mit Adolf Holl'', Wieser, Klagenfurt 2014, ISBN 978-3-99029-123-8 * Anita Natmeßnig: ''Adolf Holl – der erotische Asket'',Molden, Wien 2007, ISBN=978-3-85485-202-5 * Günther Nenning: ''Fallengelassene Priester. Zur Amtsenthebung des Dozenten Adolf Holl.'' Ĉe: ''Neues FORVM'', Wien, 1966–1979, p. 1969 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.adolf-holl.at hejmpaĝo] * {{DNB-Portal|118553046}} * [http://www.austria-lexikon.at/af/Wissenssammlungen/Essays/Religion/Wer%20zweifelt,%20der%20denkt%20(Adolf%20Holl) „Wer zweifelt, der denkt“] - 2010 * [http://www.kleinezeitung.at/kaernten/4208798/INTERVIEW_Was-soll-er-machen-wenn-er-eine-Levitation-hat „Was soll er machen, wenn er eine Levitation hat?“] * [https://www.mediathek.at/oesterreich-am-wort/suche/?q%5B%5D=Adolf+holl sonsurbendigoj]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.youtube.com/watch?v=TYBQ9-yF3E8 "Adolf Holl im Kitchen Talk"] (printempo 2017) * {{Tradukita | lingvo = de | artikolo = Adolf Holl | revizio = 228984302 }} == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Holl, Adolf}} [[Kategorio:Sociologoj]] [[Kategorio:Aŭstraj filozofoj]] [[Kategorio:Romkatolikaj pastroj]] [[Kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[Kategorio:Aŭstraj verkistoj]] [[Kategorio:Teologoj]] [[Kategorio:Germanlingvaj verkistoj]] bci8g09xjrh50ok78ob4wpdo6h2w5lt 0 818043 9366125 8570902 2026-05-03T20:17:17Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|finno}} 9366125 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Juha MUJE''', 1950–2020, estis finna [[aktoro]]. Li aktoris ekzemple en filmoj pri [[Uuno Turhapuro]] kaj [[Uppo Nalle]]. Li aktoris ankaŭ teatre. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Muje, Juha}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] azcp1xyjxvqadmq9iy98lbtpggh1ybg 9366211 9366125 2026-05-03T23:02:37Z ThomasPusch 1869 {{orfa|finno}} 9366211 wikitext text/x-wiki {{orfa|finno}} {{Informkesto aktoro}} '''Juha MUJE''', 1950–2020, estis finna [[aktoro]]. Li aktoris ekzemple en filmoj pri [[Uuno Turhapuro]] kaj [[Uppo Nalle]]. Li aktoris ankaŭ teatre. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Muje, Juha}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] lnb3m84s3k5hnpjlvikswdwg6zecdsj 9366214 9366211 2026-05-03T23:04:42Z ThomasPusch 1869 9366214 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto aktoro}} '''Juha MUJE''', 1950–2020, estis finna [[aktoro]]. Li aktoris ekzemple en filmoj pri [[Uuno Turhapuro]] kaj [[Uppo Nalle]]. Li aktoris ankaŭ teatre. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Muje, Juha}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] hv74waeoqaatyw3e8bwmzokb5xjj5se 0 820140 9366337 9139537 2026-05-04T08:05:02Z Sj1mor 12103 9366337 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:1960's art of cow getting abducted by UFO in midwest.jpg|eta|Bildo kreita de [[DALL-E]] 2 laŭ anglalingva teksta priskribo signifanta "Arto de 1960-aj de bovino forrabata de NIFO en mez-okcidento"]] Bildarton kapablas krei diversaj programoj de [[artefarita intelekto]]. En 2023 temas ĉefe pri [[laŭteksta bildokrea modelo|laŭtekstaj bildokreaj modeloj]]. Oni distingu tian arton de [[cifereca arto]];<ref name=":1">{{Cite journal |last=Barale |first=Alice |date=2021-08-02 |title=“Who inspires who?” Aesthetics in front of AI art |url=https://doi.org/10.4454/philinq.v9i2.367 |journal=Philosophical Inquiries |volume=9 |issue=2 |pages=195–220 |doi=10.4454/philinq.v9i2.367 |issn=2282-0248}}</ref> ambaŭ uzas ciferecan teknologion, sed temas pri artefarita intelekto nur se la bildon kreas generaj algoritmoj kaj profundlernaj teknikoj aŭtonome, sen rekta interveno de homa artisto.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Suvajdzic |first=Marko |last2=Stojanović |first2=Dragana |last3=Kanishcheva |first3=Iryna |date=2022 |editor-last=Prieto |editor-first=Javier |editor2-last=Partida |editor2-first=Alberto |editor3-last=Leitão |editor3-first=Paulo |editor4-last=Pinto |editor4-first=António |title=Blockchain and AI in Art: A Quick Look into Contemporary Art Industries |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-86162-9_27 |journal=Blockchain and Applications |language=en |location=Cham |publisher=Springer International Publishing |pages=272–280 |doi=10.1007/978-3-030-86162-9_27 |isbn=978-3-030-86162-9}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paŝo-post-paŝo-gvidilo por krei realismajn AI-imagojn |url=https://www.piclumen.com/fr/tutorial/step-by-step-guide-to-make-realistic-ai-images/ |access-date=2025-07-08}}</ref> == Specoj kaj metodoj == [[Dosiero:Text-to-image woman underwater.png|eta|Bildo kreita de [[Stable Diffusion]]]] Multaj mekanismoj por krei bildojn per artefarita intelekto estas evoluigitaj, interalie procedoj kiuj uzas matematikajn regulojn, algoritmoj kiuj imitas la efikon de pentriloj, kaj profundlernaj algoritmoj, ekzemple [[genera kontraŭkonkura reto|generaj kontraŭkonkuraj retoj]] (GKR-oj) kaj transformiloj. Unu el la plej frue aperintaj artefaritaj artaj sistemoj estas [[AARON]], evoluigita de [[Harold Cohen (artisto)|Harold Cohen]] ekde la fino de la jardeko de 1960 ĉe la [[Universitato de Kalifornio en San-Diego]].<ref>{{Cite book |last=McCorduck |first=Pamela |title=AARONS's Code: Meta-Art. Artificial Intelligence, and the Work of Harold Cohen |publisher=W. H. Freeman and Company |year=1991 |isbn=0-7167-2173-2 |location=New York |pages=210 |language=English}}</ref> AARON estas la plej rimarkinda ekzemplo de bildokrea artefarita intelekto en la erao de [[simbola artefarita intelekto|malnovastila artefarita intelekto]], ĉar ĝi uzas simbolan laŭregulan metodon por generi teknikajn bildojn.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Poltronieri |first1=Fabrizio Augusto |last2=Hänska |first2=Max |date=2019-10-23 |title=Technical Images and Visual Art in the Era of Artificial Intelligence: From GOFAI to GANs |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359852.3359865 |journal=Proceedings of the 9th International Conference on Digital and Interactive Arts |language=en |location=Braga Portugal |publisher=ACM |pages=1–8 |doi=10.1145/3359852.3359865 |isbn=978-1-4503-7250-3|s2cid=208109113 }}</ref> Cohen evoluigis AARON kun la celo kodigi la agon de desegnado. AARON en sia primitiva versio kreadis simplajn nigrablankajn desegnaĵojn. Cohen pentris la bildojn por fini ilin. Dum la jaroj li ankaŭ evoluigis pentran kapablon de AARON mem. AARON do pentradis per specialaj pentriloj kaj farboj memelektitaj sen intermikso de Cohen.<ref name=":2">{{Cite web |title=Fine art print - crypto art |url=https://www.katevassgalerie.com/blog/harold-cohen-aaron-computer-art |access-date=2022-05-07 |website=Kate Vass Galerie |language=en-US}}</ref> Laŭ [[Martin Rue]], artefarita intelekto povas imiti homajn artistojn pli konvinke en kreado de bildoj ol en literaturo, ĉar la kapablo plej malfacile akirebla por artefarita sistemo, t.e. doni unuigantan koheron al kompleksa verko, ne havas gravan rolon ĉe [[abstraktismo|abstrakta arto]].<ref>"Iusence, jes, ĝi spertas pri verkado en Esperanto". 2023. ''Esperanto'' 1379(5). 102-103.</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== *Boronczyk, Timothy. 2023. "La ekesto de artefaritaj artistoj." ''Usona Esperantisto'' 2023:1. [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/2023/01/ai-arto/] == Vidu ankaŭ == * [[DALL-E]] * [[Sora (artefarita intelekto)]] * [[Artefarita intelekto]] [[Kategorio:Vidaj artoj]] [[Kategorio:Cifereca arto]] [[Kategorio:Komputila arto]] 7ra7ynhsv1u3s121j6ue5rncu6n7r8d 0 828553 9366265 9293768 2026-05-04T05:25:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366265 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GC|tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Gran Canaria | situo de2=Situa mapo de Gran Canaria }} '''Agüimes''' [aGŬImes] estas urbo kaj municipo apartenanta al la [[provinco Las Palmas]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref> Ĝi etendiĝas sur la sudorienta parto de la insulo [[Gran Canaria]]. La loknomo ''Agüimes'' estas rilata al aliaj similaj en la insularo, kiel Güime de Lanzarote kaj Güímar de Tenerife, ĉiuj devenaj el [[guanĉoj]].<ref>Álvarez Delgado, Juan (1982). [https://revistas.grancanaria.com/index.php/aea/article/view/435/435 «Instituciones políticas indígenas de la isla de Gran Canaria. Guaires y cantones. Guanartemes y reinos».] ''Anuario de Estudios Atlánticos'' (Las Palmas de Gran Canaria: Patronato de la Casa de Colón) (28): 265-342. ISSN 0570-4065. Consultado el 24 de noviembre de 2018.</ref>​ == Geografio == [[Dosiero:Cruce de Arinaga.jpg|eta|maldekstre|230ra|Cruce de Arinaga.]] Agüimes estas en la sudorienta parto de la insulo Gran Canaria, je 28.5&nbsp;km de la provinca kaj insula ĉefurbo. Ĝi enhavas areon de 79.28&nbsp;km², kiel la 7a plej granda teritorio de la insulo.<ref name="ISTAC1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/tabla.do?uripx=urn:uuid:be60c949-2762-4bf5-9804-5ce2cdbbfb4d&uripub=urn:uuid:fbc0bdc8-cacb-43b8-a5cb-a93f745dcff6 «Superficie, perímetro, longitud de costa, altitud y distancia a la capital por municipios de Canarias».] Instituto Canario de Estadística. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref><ref name="IDE">[https://visor.grafcan.es/visorweb/# «Visor de Grafcan».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220405175010/https://visor.grafcan.es/visorweb/ |date=2022-04-05 }} Sistema de Información Territorial de Canarias IDECanarias. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa teritorio limas kun tiuj de [[Ingenio]] (norde) kaj [[Santa Lucía de Tirajana]] (sude).<ref name="IDE"/> La municipa ĉefurbo, nome la urba kerno, estas je 270 m.s.m.,<ref name="ISTAC1"/> kaj la plej alta loko estas 1 673 m.s.m. en Agua del Orián.<ref name="IDE"/> La municipa teritorio deklivas el nordokcidentaj altaĵoj ĝis la marbordo. Agüimes posedas parton de sia teritorio protektita ene de la Kanaria Reto de Protektitaj Naturaj Areoj, havante ene de sia teritorio la protektitan pejzaĝon Montaña de Agüimes kaj la naturan monumenton Arinaga, kaj kunhavante kun najbaraj municipoj la naturajn monumentojn de Roque de Aguayro kaj Barranco de Guayadeque, same kiel la Specialan Naturan Rezervejon Los Marteles.<ref>[https://web.archive.org/web/20180904154756/http://www.gobiernodecanarias.org/politicaterritorial/temas/espaciosnaturales/informacion/grancanaria/ «Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Gran Canaria».] Gobierno de Canarias. Arkivita el originalo la 4an de septembro 2018. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref> Guayadeque, Arinaga kaj Los Marteles estas inkluditaj en la [[Reto Natura 2000]] kiel [[Zono de speciala konservado|zonoj de speciala konservado]] (ZSK), kun la marbordo el Punta de la Sal (norde) ĝis la haveno de Arinaga (sude) kaj inter La Cerca kaj la monto de Arinaga kaj la strando Vargas.<ref>[https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx «Los espacios protegidos Natura 2000 en España».] Ministerio para la Transición Ecológica del Gobierno de España. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref>​ == Historio == [[Dosiero:Templo Parroquial de San Sebastián.jpg|eta|maldekstre|230ra|Preĝejo de Sankta Sebatiano en Agüimes.]] En la areo estis grava setlado de [[guanĉoj]], kiuj hegemoniis en la regno de la sudoriento de la insulo en la areo de la nunaj Ingenio kaj Agüimes (estis alia regno nordokcidente). Ili praktikis brutobredadon kaj agrikulturon, kiel atestas pluraj restaĵoj de tiu epoko, kiel la propra kerno de Agüimes mem, Guayadeque kaj Temisas. Post la konkero de la insulo kaj ĝia aligo al Kastilio en 1483, oni establis miksan sistemon de administracio kun reprezentanto de la eklezio, kio rezultis en konfliktoj, ĉefe pro la dispono de akvo por [[irigacio]].<ref>Sánchez Valerón, Rafael (2016). Beginbook Humanidades, eld. ''Ingenio a través de sus instituciones, acontecimientos y personajes (1491-1900)''. Beginbook Editores. pp. 42-47. ISBN 978-84-946161-5-0.</ref> Dekomenca kultivo estis [[sukerkano]], sed meze de la 1580-aj jaroj ĉesis la sukerproduktado, kaj [[tomato]] kaj [[kukumo]]j iĝis novaj produktoj por eksportado. En novembro 1718 okazis tumultaj protestoj kaj la reĝo [[Filipo la 5-a]] apogis la lokanojn per havigo de novaj teroj kaj fondo de municipoj [[Santa Lucía de Tirajana]], Vecindario, [[Ingenio]], [[San Bartolomé de Tirajana]] kaj Arguineguín.<ref>[https://mdc.ulpgc.es/utils/getfile/collection/aea/id/1756/filename/1757.pdfhttps://mdc.ulpgc.es/utils/getfile/collection/aea/id/1756/filename/1757.pdf «Motin Aguimes».]{{404|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} mdc.ulpgc.es. Konsultita la 30an de decembro 2018.</ref>​ Same kiel en la cetero de la sudoriento de Gran Canaria, parto de la loĝantaro de Agüimes elmigris al Kubo, Puerto Rico kaj al aliaj amerikaj landoj. Aktuale male ĝi estas zono de enmigrado, pro la prospero de [[turismo]] en la sudo de la insulo kaj de aliaj aktivecoj de servoj. Krome estas grava la industria zono de Arinaga, ĉe la samnoma haveno. == Demografio == La municipo havis 31 619 loĝantojn je 2019, estante la 8a en la provinco kaj la 6a de la insulo.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie el malpli ol 8 000 loĝantoj en la 1950-aj jaroj oni kreskiĝis ĝis nunaj pli ol 32 000 loĝantoj, tio estas oni kvarobligis la populacion. [[Dosiero:Playa Arinaga1.jpg|eta|Strando de Arinaga, marborda zono de la municipo.]] {| class="wikitable sortable" |+ '''Loĝlokoj (2019)'''<ref name="PadronINE"/> |- style="background:#C0C0C0" ! Entidad ! Loĝantoj ! Viroj ! Virinoj |- | Agüimes (municipa ĉefurbo) | align=right | 5547 | align=right | 2797 | align=right | 2750 |- | La Banda | align=right | 560 | align=right | 291 | align=right | 269 |- | Los Corralillos | align=right | 247 | align=right | 134 | align=right | 113 |- | Cruce de Arinaga | align=right | 10454 | align=right | 5205 | align=right | 5249 |- | Cuartería El Uno | align=right | 15 | align=right | 9 | align=right | 6 |- | La Goleta | align=right | 575 | align=right | 298 | align=right | 277 |- | Montaña Los Vélez | align=right | 1663 | align=right | 840 | align=right | 823 |- | Montaña San Francisco | align=right | 93 | align=right | 47 | align=right | 46 |- | Playa de Arinaga | align=right | 10035 | align=right | 5085 | align=right | 4950 |- | Polígono de Arinaga | align=right | 1239 | align=right | 642 | align=right | 598 |- | Las Rosas | align=right | 574 | align=right | 303 | align=right | 271 |- | Temisas | align="right" | 298 | align="right" | 161 | align="right" | 137 |- | Vargas | align="right" | 319 | align="right" | 172 | align="right" | 147 |} === Teritoria organizado === [[Dosiero:0401gc arinaga 02.JPG|eta|Strando de Arinaga, marborda zono de la municipo.]] Agüimes dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> * '''Agüimes''': Agüimes (kerno) kaj Cueva Bermeja. * '''La Banda''': La Banda kaj Llano Blanco. * '''Los Corralillos'''. * '''Cruce de Arinaga''': El Cabezo, Cruce de Arinaga, Pie de la Cuesta kaj Industria Zono de Arinaga. * '''Cuartería El Uno'''. * '''La Goleta'''. * '''Montaña San Francisco'''. * '''Montaña Los Vélez''': Montaña Los Vélez kaj Las Palmillas. * '''Playa de Arinaga''': Playa de Arinaga kaj Playa del Cabrón. * '''Polígono de Arinaga''': Los Espinales, Polígono Residencial de Arinaga kaj Industria Zono de Arinaga. * '''Las Rosas''': La Laguna, Las Rosas kaj Rosas Viejas. * '''Temisas'''. * '''Vargas''': Vargas, Edén kaj El Oasis. == Ekonomio kaj vidindaĵoj == ; Unuaranga sektoro Agüimes konservas agrikulturon en [[forcejo]]j sur la marborda zono, kie oni kultivas ĉefe [[tomato]]jn kaj [[ornamplanto]]jn. En Temisas kaj Los Corralillos abundas malgrandaj familiaj bienoj dediĉitaj ĉefe al la kultivado de terpomoj, citrusoj, fruktarboj, olivarboj kaj vitejoj.<ref name="IDE"/> Krome estas ankaŭ abundaj malgrandaj brutobredaj ekspluatejoj, ĉefe de kaproj, bovoj kaj porkoj.<ref name="IDE"/> ; Duaranga sektoro En la municipo estas grava [[industria zono]] de Arinaga kaj industria zono de Espinales,<ref name="IDE"/> kiuj estas hejmoj de pli ol 700 entreprenoj. ; Triaranga sektoro Krom malgranda komerco kaj gastejado, Agüimes havas en la urba kerno konvencian hotelon en la iama urbodomo, kaj alia rura hotelo en tio kio iam estis stalo de [[Camelus dromedarius|kameloj]]. Krome estas kelkaj domoj por [[rura turismo]] dise kaj en la urba kerno kaj en la kvartalo Temisas.<ref name="IDE"/><ref>[http://cabildo.grancanaria.com/aguimes «Conoce Gran Canaria. Agüimes».] Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 24an de novembro 2018.</ref> === Arkeologio === [[Dosiero:Cuevas y Morros de Ávila 2 - 1.jpg|eta|Arkeologia kuŝejo de Morros de Ávila.]] * Stokejo de Cuevas Muchas * Grotoj de Morros de Ávila * Rokarto de ravino Balos * Kuŝejo de ravino Guayadeque * Grotoj kaj stokejoj de La Audiencia * Grotoj de la Giganto * Grotoj kaj «konkarejo» de Montaña de Arinaga === Preĝejoj kaj civilaj === [[Dosiero:GC Faro de Punta de Arinaga R05.jpg|eta|Lumturo de Punta de Arinaga.]] * Preĝejoj de Sankta Sebastiano, de Sankta Mikaelo de Temisas kaj Kapelo de Cueva Bermeja * Historia urba kerno de Agüimes * Kvartalo Temisas * Kalkofornoj de Arinaga * Salproduktejoj de Arinaga * Lumturo de Punta de Arinaga === Naturaj lokoj === * Ravino Guayadeque * Monto Arinaga * Monto Agüimes * Roque Aguayro * Strando Vargas * Strando Cabrón == Bildaro == <gallery> Montaña de Arinaga.jpg|Monto Arinaga. Agüimes.jpg|Agüimes kaj fone Ravino Guayadeque. Ciudad de Arinaga.jpg|Arinaga. Arinaga salinas 01.JPG|Salproduktejoj. 0901gc arinaga hornos de cal.JPG|Kalkofornoj. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de la municipoj de provinco La Palmoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.aguimes.es Municipo Agüimes] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Agüimes|revizio=149855375}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Gran Canaria]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Las Palmas]] rxs2ui5qizum21gyqzrx8cdpzvw0sf4 0 828903 9366254 9293733 2026-05-04T04:02:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366254 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GC|tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Gran Canaria | situo de2=Situa mapo de Gran Canaria }} '''Agaete''' [agaEte] estas urbo kaj municipo apartenanta al la [[provinco Las Palmas]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref><ref>[http://www.laguiadegrancanaria.com/mogan/ La Guía de Gran Canaria]</ref> Ĝi etendiĝas sur la nordokcidenta parto de la insulo [[Gran Canaria]]. La loknomo ''Agaete'' plej verŝajne devenas de la [[guanĉoj]], sed fakuloj ne interkonsentas pri la preciza signifo, dum aliaj fakuloj proponas korupton el la hispana aŭ eĉ el la itala.<ref>Wölfel, Dominik Josef (1965). ''Monumenta Linguae Canariae. Die Kanarischen Sprachdenkmäler. Eine Studie Zur Vor- und Frühgeschichte Weißafrikas''. Graz: Akademische Druc.</ref><ref>Álvarez Delgado, Juan (1949). [http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistas/1949_I.pdf «Algunos topónimos de Agaete».] El Museo Canario (Las Palmas de Gran Canaria: El Museo Canario) (9): 27-36. ISSN 0211-450X. Konsultita la 5an de novembro 2018.</ref><ref>Reyes García, Ignacio (2012). Ínsuloamaziq. ''Diccionario histórico-etimológico del amaziq insular (Canarias)''. Fondo de Cultura Ínsuloamaziq.</ref><ref>Doreste García, Antonio; Río Ayala, Juan del (1935). [http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistas/1935.pdf «Contribución al estudio de la arqueología prehistórica canaria: dos exploraciones en el Valle de Agaete».] El Museo Canario (Las Palmas de Gran Canaria: El Museo Canario) (6): 33-49. ISSN 0211-450X. Konsultita la 5an de novembro 2018.</ref> En la municipa teritorio elstaras la ĉefurbo — la kerno de Agaete mem —, la haveno Las Nieves – komunikita regule per [[pramo]] kun la insulo [[Tenerife]] – kaj Los Berrazales supren montare – kun abunda vegetaĵaro –. ==Geografio== [[Dosiero:Agaete y alrededores.jpg|eta|maldekstre|230px|Agaete kaj la haveno el Tamadaba.]] Agaete estas en la nordokcidenta parto de la insulo Gran Canaria, je 36.2&nbsp;km de la provinca kaj insula ĉefurbo. Ĝi enhavas areon de 45.5&nbsp;km², kiel la 11a plej granda teritorio de la insulo.<ref name="ISTAC1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/tabla.do?uripx=urn:uuid:be60c949-2762-4bf5-9804-5ce2cdbbfb4d&uripub=urn:uuid:fbc0bdc8-cacb-43b8-a5cb-a93f745dcff6 «Superficie, perímetro, longitud de costa, altitud y distancia a la capital por municipios de Canarias».] Instituto Canario de Estadística. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref><ref name="IDE">[https://visor.grafcan.es/visorweb/# «Visor de Grafcan».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220405175010/https://visor.grafcan.es/visorweb/ |date=2022-04-05 }} Sistema de Información Territorial de Canarias IDECanarias. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa teritorio limas kun tiuj de [[Artenara]] (sude) kaj [[Gáldar]] (oriente).<ref name="IDE"/> La municipa ĉefurbo, nome la urba kerno, estas je 43 m.s.m.,<ref name="ISTAC1"/> kaj la plej alta loko estas 1 421.9 m.s.m. en Pico de la Bandera, en la montaro Tamadaba.<ref name="IDE"/> La municipa teritorio deklivas el orientaj altaĵoj ĝis la marbordo. Tiukadre, Artenara estas unu de la municipoj de la insulo kun plej granda teritoria deklivo, ĉar ĝi malaltiĝas el 1 770 m ĝis la marnivelo.<ref name="IDE"/> Agaete posedas parton de sia teritorio protektita ene de la Kanaria Reto de Protektitaj Naturaj Areoj, nome kunhavante kun najbaraj municipoj la Naturan Parkon Tamadaba.<ref>[https://web.archive.org/web/20180904154756/http://www.gobiernodecanarias.org/politicaterritorial/temas/espaciosnaturales/informacion/grancanaria/ «Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Gran Canaria».] Gobierno de Canarias. Arkivita el originalo la 4an de septembro 2018. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref> Tiu loko estas inkludita en la [[Reto Natura 2000]] kiel [[Zono de speciala konservado]] (ZSK).<ref>[https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx «Los espacios protegidos Natura 2000 en España».] Ministerio para la Transición Ecológica del Gobierno de España. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref>​ La municipa teritorio formas parton de la Rezervejo de la Biosfero de Gran Canaria.<ref>[https://web.archive.org/web/20181105202953/http://reserva-biosfera.grancanaria.com/visitala#1 «Agaete».] Gran Canaria Reserva de la Biosfera. Arkivita el originalo la 5an de novembro 2018. Konsultita la 24an de novembro 2018.</ref> Agaete posedas ankaŭ parton de la publika monto Tamadaba.<ref name="IDE"/> ==Historio== [[Dosiero:Iglesia de la Concepción Agaete 2010-2010-11-09.jpg|eta|maldekstre|230px|Preĝejo de Agaete.]] En la areo estis grava setlado de [[guanĉoj]]. Ili praktikis brutobredadon kaj agrikulturon, kiel atestas pluraj restaĵoj de tiu epoko. Post la konkero de Gran Canaria en 1478, la novaj kolonoj, kastilianoj kaj portugaloj, dediĉis sin al la samaj taskoj, ĉefe cele al cerealoj kaj fiŝkaptado. La konkeranto Pedro de Vera starigis turon. Alonso Fernández de Lugo estis la unua urbestro de tiu fortikaĵo.<ref>Erbez, José M. [http://simbolosdecanarias.proel.net/index.php/esp/islas/gran-canaria/agaete «Agaete».] Símbolos de Canarias. Banderas y Escudos de las islas. Konsultita la 5an de novembro 2018.</ref> ==Demografio== La municipo havis 5 526 loĝantojn je 2017, estante la 29a de la provinco Las Palmas kaj la 18a de la insulo Gran Canaria.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie oni preskaŭ atingis 5 000 loĝantoj jam en la 1960-aj jaroj kaj ekde tiam oni kreskiĝis nur iomete. {| class="wikitable sortable" |+ '''Distribuado en loĝlokoj (2017)'''<ref name="PadronINE"/> |- style="background:#C0C0C0" ! Loĝlokoj ! Loĝantoj ! Viroj ! Virinoj |- | Agaete (municipa ĉefurbo) | align=right | 3631 | align=right | 1792 | align=right | 1839 |- | Guayedra | align=right | 6 | align=right | 3 | align=right | 3 |- | El Hornillo | align=right | 16 | align=right | 12 | align=right | 4 |- | Los Llanos | align=right | 77 | align=right | 41 | align=right | 36 |- | Puerto de Las Nieves | align=right | 690 | align=right | 345 | align=right | 345 |- | El Risco | align=right | 203 | align=right | 103 | align=right | 100 |- | El Sao | align=right | 5 | align=right | 5 | align=right | 0 |- | Valle de Agaete | align=right | 898 | align=right | 456 | align=right | 442 |} ===Teritoria organizado=== Agaete dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> * '''Agaete''': Agaete (municipa ĉefurbo) kaj El Turmán. * '''Guayedra'''. * '''El Hornillo'''. * '''Los Llanos'''. * '''Puerto de Las Nieves''': Puerto de Las Nieves kaj Urbanización El Palmeral * '''El Risco'''. * '''El Sao'''. * '''Valle de Agaete''': Los Berrazales, El Vínculo kaj La Solana, Casas del Camino, El Lomo, Las Cuevecillas, San Pedro, La Suerte kaj Vecindad de Enfrente. ==Ekonomio kaj vidindaĵoj== Agaete bazigis sian ekonomion en agrikulturo (propra konsumo kaj citrusoj) kaj fiŝkaptado.<ref name="IDE"/> Sed lastatempe [[turismo]] iĝis ĉefa ekonomia rimedo. En la municipo estas fiŝkaptista asocio, kaj elŝipigejoj en haveno Las Nieves, kaj en Sardina del Norte kaj La Aldea. Tiu asocio grupigas el Descojonado sude ĝis Las Ranas kaj [[Arucas]] nordoriente.​<ref name="IDE"/> ===Turismo=== La turisma disvolviĝo okazis ĉefe en la [[21-a jarcento]]. Nun estas granda disvolviĝo de rura turismo. Eblas montara piedirado, kultura turismo, kaj aliaj okupitecoj. Estas komerca centro en haveno Las Nieves kaj gastejoj en Agaete (kvar hoteloj kaj dek ruraj domoj).<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Agaete».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> === Arkeologio === * Nekropolo de Maipés de Arriba (BIC). * Arkeologia Kuŝejo Roque de Guayedra. * Arkeologia Zono La Palmita. === Religiaj kaj civilaj === [[Dosiero:Ermitadelasnieves.jpg|eta|dekstre|200px|Ermitejo de ''Nuestra Señora de las Nieves''.]] * Preĝejo de ''Nuestra Señora de la Concepción''. * Ermitejo de ''Nuestra Señora de las Nieves'' (BIC). * Ermitejo de Sankta Sebastiano. * Historia kerno de Agaete * Sukermuelejo Las Candelarias * Ruĝa Domo * Salproduktejoj * Ponto de León kaj kastelo * Muelejoj de El Sao * Kanaleto Los Chorros === Naturaj lokoj === * Natura Parko Tamadaba * Risco de Faneque * Fruktoĝardeno Las Flores * Padoj El Hornillo-Valle de Agaete kaj Camino a San Pedro * Distrejoj de Valle de Agaete kaj Lomo Caraballo * Parko La Palmita * Dedo de Dios (Difingro) == Difingro == <gallery> Dedo de Dios am 30.09.2005.jpg|Iama Difingro, septembro 2005. Dedo de Dios am 05.12.2005.jpg|Nuna Difingro, post [[Tropika Ŝtormo Delta]] 2005. </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Vidu ankaŭ== * [[Listo de la municipoj de provinco La Palmoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.aytoagaete.es/ oficiala retejo de la municipo Agaete] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200722152631/http://www.aytoagaete.es/ |date=2020-07-22 }} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Agaete|revizio=152281436}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Gran Canaria]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Las Palmas]] 08zcqz73avmgzubcoaf8hbdhligcubj 0 829913 9366568 8850678 2026-05-04T11:03:36Z Sj1mor 12103 9366568 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto rolulo | nomo = Bruna Husky | bildo = | bildoteksto = | kreita de = [[Rosa Montero]] | verko = ''Larmoj en la pluvo'', ''La pezo de la koro'', ''La tempoj de malamo'' | sekso = ina | specio = reproduktulo | povoj = batalkapablo, plibonigitaj sensoj, kunsentemo | loĝloko = Avenuo Dardanelos, [[Madrido]] | okupo = detektivo | familio = | amikoj = Yiannis Liberopoulos, Oli Oliar | malamiko = | parencoj = }} '''Bruna Husky''' estas la nomo de la ĉefrolanto de serio de [[sciencfikcio|sciencfikciaj]] [[krimromano]]j kreita de la hispana verkisto kaj ĵurnalisto [[Rosa Montero]], kaj la neoficiala nomo de la serio mem. La [[rolulo]] estas [[bioteknologio|bioteknologie]] kreita [[androido|reproduktulo]] kiu laboras kiel privata [[detektivo]] en [[Madrido]] en la komenco de la 22-a jarcento. La serio ricevas la koncepton de reproduktulo kaj aliajn influojn de la filmo ''[[Blade Runner]]''. ==Fono== La fikcia estonteco de Bruna Husky estas koruptita [[mondfederaciistoj|tutmonda federacio]] loĝata de [[homo|homa]] plimulto kaj [[diskriminacio|diskriminaciata]] malplimulto de [[androido|reproduktuloj]], en politika konflikto kontraŭ du [[malutopio|malutopiaj]] socioj en artefaritaj [[kosmostacio|kosmaj vivejoj]], kaj rilatanta ankaŭ kun tri [[ekstertera vivo|nehomaj civilizoj sur aliaj planedoj]]. ===Lokoj=== ====Unuiĝintaj Ŝtatoj de la Tero==== La Unuiĝintaj Ŝtatoj de la Tero (''Estados Unidos de la Tierra'' aŭ ''EUT'') estas tutmonda federacio fondita en 2096. Korupto estas ĉie kaj la civitanoj dependas de grandaj firmaoj, kiuj postulas altajn prezojn por bazaj necesaĵoj kiel aero, akvo, kaj sanservoj. La medio suferis neresanigeblajn damaĝojn pro [[klimata ŝanĝo]] kaj [[poluo]]. Tiuj, kiuj ne povas pagi la koston de pura aero, devas loĝi en la pli poluitaj zonoj. La intrigo okazas ĉefe en [[Madrido]] en la [[Hispanujo|hispana regiono]] de EUT. La Tero posedas minan kolonion sur la planedo Potosí, kiu ne aperas rekte en la romano, sed kie Bruna pasigis la unuajn du jarojn de sia vivo en militservo. La oficiala lingvo de la Tero estas la mond-[[angla]] (''inglés global'') sed la rolantoj parolas la [[hispana]]n. ====Kosmo==== La Demokrata Respubliko Kosmo (''República Democrática del Cosmos'') estas totalisma ŝtato en artefarita platformo orbitanta ĉirkaŭ la Tero, konstruita en 2087 kaj dominata de teknologia elito. Ĝia ideologio nomiĝas ''aristopopulismo'' kaj baziĝas parte sur [[Sovetio|soveta]] [[komunismo]]. Ĝi komplotadas kontraŭ la tera registaro kiel parto de la t.n. Dua Malvarma Milito. Bruna mallonge vizitas Kosmon en ''La tempoj de malamo''. ====Labari==== La Reĝlando Labari (''Reino de Labari'') estas [[teokratio]] en artefarita platformo orbitanta ĉirkaŭ la Tero, konstruita en 2088, kaj regata de [[nova religia movado]] nomata la Eklezio de la Sola Kredo (''Iglesia del Único Credo''). Ĝi baziĝas plejparte sur [[Kristanismo]], [[Islamo]], kaj [[Mezepoko|mezepoka]] [[feŭdismo]], kaj estas ekstreme hierarkia kaj seksisma. Labari estas malamika al Kosmo kaj ankaŭ komplotadas kontraŭ la Tero kiel parto de la Dua Malvarma Milito. Bruna vizitas Labari en ''La pezo de la koro''. ===Specioj=== ====Reproduktuloj==== 15% el la loĝantaro de la Tero konsistas el [[bioteknologio|bioteknologie]] fabrikitaj [[androido]]j. Ilia plej kutima sed ĝenerale ofenda nomo estas "reproduktuloj" (''replicantes'' aŭ ''reps''), dum en pli ĝentila lingvaĵo oni nomas ilin "teknologihomoj" (''tecnohumanos''). Reproduktuloj estis inventitaj en 2053 por fari sklavan laboron, sed gajnis liberecon en 2062 post sanga milito. Ili ankoraŭ estas timataj kaj diskriminataj de homoj, kaj konsistigas 15% de la tera loĝantaro. Kosmo kaj Labari strikte malpermesas ilin. Estas tri specoj de reproduktuloj kun malsamcelaj bioteknologiaj modifoj: batalaj, minaj, kaj kalkulaj. Reproduktuloj estas fabrikataj de firmaoj, kaj devas servi sian fabrikinton dum du jaroj. Ili estas kreataj je la ŝajna aĝo de 25 jaroj kaj vivas nur dek jarojn plu, post kiuj ili mortas de akuta [[kancero]] nomata Totala Teknologihoma Tumoro (''Tumor Total Tecno'' aŭ ''TTT''). Ĉiu reproduktulo estas fabrikita kun serio de falsaj memoroj pri juneco ĝis la aĝo de 25 jaroj, kvankam li aŭ ŝi scias, ke ili estas fikciaj. ====Aliplanedanoj==== La homoj komunikas kun tri aliplanedaj civilizoj de la specioj ''gnés'', ''omaá'', kaj ''balabí''. Ankaŭ ili estas timataj de la homoj kaj oni nomas ilin insulte "bestetaĉoj" (''bichos''). La solaj aliplanedanoj loĝantaj en signifa nombro sur la Tero estas iom da rifuĝintoj ''omaá''. {{intrigo}} ==La rolanto Bruna Husky== ===Biografio=== Bruna Husky estas batala reproduktulo fabrikita de la firmao TriTon kaj aktivigita en 2103. Ŝi faris sian devigan servon kiel armeano en Potosí de 2103 ĝis 2105. En 2105 ŝi ekloĝis en Madrido kaj fariĝis privata detektivo. Ŝi havis amrilaton kun kalkula reproduktulo nomata Merlín de tuj post la fino de sia militservo ĝis li mortis de TTT en marto 2107, kaj ŝi ankoraŭ sentas la doloron perdi lin. La eventoj de la serio komenciĝas en januaro 2109 kaj finiĝas en februaro 2110 kun la morto de Bruna kaj eksperimenta transmeto de ŝiaj memoroj en novan korpon. ===Priskribo=== Bruna sentas konstantan angoron pri la mallongeco de sia vivo kaj konstante kalkulas la jarojn, monatojn, kaj tagojn ĝis sia dekjariĝo, t.e. la proksimuma dato de sia morto. Tamen ŝi malamas senti sin malforta, kaj preferas ĉiam maski timon kaj malĝojon per kolero. Ŝi havas [[alkoholismo|dependecon de alkoholo]] kaj ofte vekiĝas malfrue kun postebrio. Ŝi estas ŝatanto de malfacilaj [[puzlo]]j. Kiel aliaj batalaj reproduktuloj, Bruna estis fabrikita kun diversaj bioteknologiaj plibonigoj kiuj donas al ŝi superhoman batalkapablon kaj sensojn, kio utilas en ŝia danĝera laboro. En batalo ŝiaj pli rapidaj instinktoj kaj pli klaraj pensoj donas al ŝi avantaĝon super ĉiuj homoj. Ŝi suspektas, ke ŝi ankaŭ havas supernormalan kunsentemon pro eksperimenta traktado farita al ŝi en la fabrikado. Bruna estas alta, forta, kaj lertmoviĝa. Ŝi razas al si la harojn kaj havas tatuon malsimetrie ĉirkaŭirantan ŝian korpon, de la kapo ĝis unu piedo antaŭe kaj reen malantaŭe. En ''La pezo de la koro'' ŝi perdas sian antaŭbrakon kaj en ''La tempoj de malamo'' havas protezon. En ''La tempoj de malamo'' estas malkaŝite, ke la ĉeloj el kiuj oni kreskigis Bruna originale estis prenitaj de [[Rosa Montero]] mem. ==Aliaj roluloj== ===Yiannis Liberopoulos=== Yiannis Liberopoulos estas maljuna homo kiu amikiĝis kun Bruna dum ŝia funebro por Merlín. Li scias multe pri historio, havas [[liberalismo|liberalan]] politikan sintenon kaj kredas je la demokratio kaj la reformeblo de la EUT, kaj impresas al Bruna naive. Yiannis prizorgas Bartolo kaj Gabi post kiam Bruna savas ilin. Ĉar li havas [[deprimo]]n, oni instalis aŭtomatan [[oksitocino|oksitocinan]] pumpilon en lian cerbon, kiu en stresaj situacioj faras lin subite manie feliĉa. ===Paul Lizard=== Paul Lizard estas homa virpolicano, la amato kaj foje amanto de Bruna. Li estas eĉ pli granda kaj muskola ol ŝi. Paŭl ne estas komunikema kaj Bruna foje dubas ĉu li estas fidinda. Tamen li savas la vivon de Bruna kaj estas savita de ŝi. Li estas adopta filo de reproduktulino. ===Pablo Nopal=== Pablo Nopal estas la profesia memoristo kiu verkis la falsan memoron de Bruna. Anstataŭ la kutimaj sensuferaj ordinaraĵoj, li adaptis multe pli detalan kaj suferan memoraron por ŝi de sia propra malfeliĉega juneco. Li konsideras Bruna kvazaŭ kreito kaj kvazaŭ filino, dum Bruna preferas ne esti konsciigita pri la falseco de ŝiaj memoroj kaj maldankas la transdonon de liaj suferoj al ŝi. ===Mirari=== Mirari estas genia falsanto de identecaj dokumentoj, al kiu Bruna ĉiam iras kiam ŝi bezonas ne esti rekonata. Ŝi estas violonisto kaj falsas por gajni sufiĉe da mono por pagi al si bonan protezan brakon, ĉar la nuna misfunkcias kaj malbonigas ŝian muzikludadon. ===Oli Oliar=== Oli Oliar posedas drinkejon, kie Bruna ofte iras kaj foje parolas kun Yiannis. Ŝi estas brunhaŭta kaj tre granda, kaj foje protektas Bruna kaj aliajn diskriminatojn kontraŭ iliaj malamikoj. ===Maio=== Maio estas aliplanedano rifuĝinto de la specio ''omaá'', kiu povas komuniki telepatie kun kiu ajn seksumis kun li. Li tiel ekhavas telepatian konekton kun Bruna kaj poste kun Mirari. ===Bartolo=== Bartolo estas inteligenta [[hejmbesto]] de la planedo ''omaá'', kiu parolas rudimente la hispanan kaj kiun Bruna adoptas post kiam lia antaŭa posedanto estas murdita. Lia ĉefa agado estas forronĝi la posedaĵojn de Bruna kaj Yiannis, sed li ankaŭ unufoje savas ŝian vivon. ===Gabi Orlov=== Gabi Orlov estas dekjara rusa knabino, kiun Bruna savas laŭimpulse kiam ŝi estas kaptita dum provo kontraŭleĝe eskapi sian poluitan vivlokon, kaj kiun Yiannis poste adoptas. Ŝi estas obstina kaj batalema. Bruna ne scias detalojn pri ŝia vivo antaŭ la eskapo, sed laŭ medicina ekzameno ŝi suferis mortigipovan dozon de radiado kaj ankaŭ seksan perforton. ==Intrigo== La serio konsistas el tri romanoj: ''Larmoj en la pluvo'' (''Lágrimas en la lluvia'', 2011), ''La pezo de la koro'' (''El peso del corazón'', 2015), kaj ''La tempoj de malamo'' (''Los tiempos del odio'', 2018). ===''Larmoj en la pluvo''=== Bruna estas dungita de la Radikala Reproduktula Movado (''Movimiento Radical Replicante'') por enketi pri reproduktuloj kiuj faras murdajn-sinmortigajn atencojn al aliaj reproduktuloj. La atencojn ŝajne kaŭzas malice fabrikitaj memorcirkvitoj. La atakoj iĝas ĉiam pli severaj, la estro de la MRR mem fariĝas viktimo-atakinto, ankaŭ homoj mortas kaj la politika krizo profitigas la kontraŭreproduktulan Homan Superecan Partion. Fine la nekonataj malbonuloj ŝajnigas, ke Bruna estas danĝera teroristo, encerbigas al ŝi unu el la fiaj memorcirkvitoj, kaj preskaŭ sukcesas, ke ŝi faru terorisman atencon. Ŝin apenaŭ savas Lizard kaj Nopal, kaj montriĝas ke la tutan konspiron organizis Kosmo por malstabiligi la Teron. Bruna komencas amrilaton kun Lizard. ===''La pezo de la koro''=== Bruna estas kontraŭvole enmiksita en spionan konflikton inter Tero kaj Labari temantan pri [[nuklea brulaĵo]], kune kun sia terapiisto, kiu fariĝas ŝia kunspiono kaj amanto. (La rilato kun Lizard estas ĉesigita antaŭ monatoj.) Bruna kaj la terapiisto iras kaŝe al Labari kaj poste al zono de separisma milito en [[Finnujo]], kie ili trovas la forgesitan nuklean rubejon de Onkalo. Tie la terapiisto montriĝas agento de Labari kiu volas ŝteli radiaktivaĵojn, kaj ambaŭ estas atakitaj de agento de sendependa krimreto, kiu ankaŭ volas ŝteli la radiaktivaĵojn. Bruna apenaŭ travivas la atakon, perdante sian antaŭbrakon kaj sian ĵus trovitan identan fratinon. ===''La tempoj de malamo''=== Bruna kaj Lizard denove estas amparo. Lizard kaj aliaj gravaj policanoj estas forkaptitaj de organizo de junaj teroristoj, la Armeo de Tuja Justigo (''Ejército de la Justicia Instantánea'' aŭ ''EJI''), kiu komencas mortigi ilin unu post unu. Bruna provas trovi kaj savi lin, kun la helpo de freneze amobsedita matematika geniulino kaj de subite aperinta fratino de Lizard, kiu apartenas al kontraŭteknologia sekto, kaj foje de la policaj kolegoj de Lizard. La situacio kriziĝas kiam ribelanta riĉegulo kaptas la prezidanton de la Tero kaj atenco de la EJI detruas ĉiujn elektronikajn aparatojn en Hispanujo. Bruna sukcesas senmaskigi konspiron inter la EJI, la ribelulo kaj Kosmo, kaj savi Lizard, sed mem estas trafita per mortiga veneno. Oni savas la memoron de Bruna kaj transmetas ĝin en novan korpon per ĵus eltrovita metodo, donante al ŝi tute novan dekjaran vivon. {{intrigofino}} ==Pritaksoj kaj analizoj== La serio de Bruna Husky havas grandan komercan sukceson kaj ankaŭ ricevas literatursciencan atenton, pleje pri ĝia rilato al [[feminismo]]. La tuta serio estas tradukita en la francan kaj la portugalan kaj unu aŭ du volumoj ankaŭ en aliajn lingvojn.<ref>"Bibliografía Rosa Montero Actualizada Basada en el Trabajo de Alicia Ramos-Mesonero" [https://www.rosamontero.es/pdf/Bibliografia_Completa_Rosa_Montero.pdf]</ref> ===Rilato kun ''Blade Runner''=== La serio de Bruna Husky estas forte influita de la filmo ''[[Blade Runner]]'', siavice adaptita de la romano ''[[Ĉu androidoj sonĝas pri ŝafoj elektraj?]]'' de [[Philip K. Dick]]. La titolo de ''Larmoj en la pluvo'' estas cito de la filmo, kaj en la sama romano Bruna estas spektinta ĝin kaj komentas pri siaj impresoj. La plej frapa simileco estas la ekzisto de androidaj reproduktuloj, kiuj estas ekspluatataj de homoj kaj havas limigitan vivdaŭron. La rolo de Bruna kombinas la rolojn en ''Blade Runner'' de Roy Batty, la persekutata virreproduktulo; Rick Deckard, la persekutanta virdetektivo;<ref>Cuadra, Carlos. 2022. "Prosopografía y etopeya en el personaje de Bruna Husky de Rosa Montero". ''Revista de Filología y Lingüística de la Universidad de Costa Rica'' 48(1), e48333. 6-7.</ref> kaj la reproduktulinoj Rachael, Pris, kaj Zhora.<ref>Martínez-Quiroga, Pilar. 2018. "La detective Bruna Husky de Rosa Montero: Feminismo, distopía y conciencia cyborg." ''Hispania'' 101(2). 314.</ref> ===Feminismo=== La verkoj de Montero, inklude la romanojn pri Bruna Husky, estas ofte analizataj laŭ feminisma perspektivo. Tamen la aŭtoro mem, kvankam ŝi konsideras sin feministo kiel persono, opiniis ke "la fakto, ke oni estas feministo, ne signifas, ke oniaj romanoj estas feminismaj. Mi malŝategas la utilaĉan kaj militantan rakontadon, la romanojn feminismajn, ekologiismajn, pacismajn aŭ ajnan alian '-ismajn', kiun eblas elpensi".<ref>Martínez-Quiroga, Pilar. 2018. "La detective Bruna Husky de Rosa Montero: Feminismo, distopía y conciencia cyborg." ''Hispania'' 101(2). 307.</ref> Politikaj interpretoj de Bruna Husky plej ofte debatas pri la rolo de ŝia diversa reto de amikoj. ====Bruna kiel kiborgo==== Feminismaj komentoj pri Bruna Husky grandparte rilatigas ŝin kun la simbolo de la [[kiborgo]] kiel elpensita de [[Donna Haraway]], kiu ribelas kontraŭ sia kreinto-subpremanto kaj malstabiligas la kategoriojn de la subpremanta sistemo. Laŭ Pilar Martínez-Quiroga, Bruna plenumas tiun rolon malstabiligante la tradician familian strukturon kaj kunmetante komunuman reton de la plej diversaj individuoj, kaj tiel fariĝas "[[transfeminismo|transfeminisma]] subjekto".<ref>Martínez-Quiroga, Pilar. 2018. "La detective Bruna Husky de Rosa Montero: Feminismo, distopía y conciencia cyborg." ''Hispania'' 101(2). 306-17.</ref> Laŭ Carlos Cuadra, male, Bruna nur ŝajne transcendas la tradician genran sistemon, sed fakte en sia individua vivo fariĝas simpla "viro kun vagino", kaj en sia amrilato kun Lizard restas senpova tradicia virino, dum ŝia detektiva agado praktike servas al la ekspluatemaj tutmondaj korporacioj. Brittany Frodge akceptas la rilatigon de Bruna kun la Haraway-a koncepto de kiborgo, sed konsideras ŝin ekzemplo de ties malavantaĝoj. Laŭ la analizo de Frodge, Bruna ja konstruas diversan reton de marĝenigitaj amikoj, sed konsekvence rifuzas proksiman rilaton kun ili kaj neniam instigas ilin al politika rezisto, ĉar ŝi preferas gardi sian individuan sekuron ligante sin al homeco kaj vireco.<ref>Frodge, Brittany. 2022. "Do Androids Dream of Care Labor? Rosa Montero's Bruna Husky Trilogy and its Lessons for Cyborg Feminism". ''Romance Notes'' 62(3). 479-489.</ref> ====Ekofeminismo kaj posthomismo==== Konfliktoj inter tekniko kaj naturo estas reliefigitaj en la serio, ebligante interpretojn [[ekofeminismo|ekofeminismajn]] kaj [[posthomismo|posthomismajn]]. Homoj en la serio de Bruna Husky uzas teknologiojn kiuj radikale modifas ilian naturon, interalie sed ne nur la fabrikadon de reproduktuloj. La ĝenerale pesimisma sinteno de la serio ofte rilatas al tia posthomisma evoluo, kritikante ekzemple troan atenton al teknologiaj virtualoj dum la realo disfalas, sed la sama pesimismo ankaŭ ofte fokusiĝas al tradiciaj sociaj problemoj, kiujn teknologiaj modifoj al homa naturo ne solvas sed ne kreis.<ref>Martín Galván, Juan Carlos. "Narración, monstruosidad y la condición poshumana en ''El peso del corazón''. ''Hispanófila'' 176. 109-112.</ref> Rodrigo Pardo-Fernández komentas diverse pri la nenaturaj aspektoj de Bruna kiel kiborgo, menciante kiel negativan la angoron pri morto, analogan al la efemereco de teknologioj en la nuna mondo, kaj kiel pozitivan la sinmodifeblon per hormonoj kaj tatuoj.<ref>Pardo-Fernández, Rodrigo. 2020. "La replicante de Rosa Montero: la naturaleza del cuerpo artificial". ''La Ventana'' 6(52).</ref> La Tero en la mondo de Bruna suferas gravajn ekologiajn malboniĝojn, pri kiuj la serio grandparte kulpigas [[novliberalismo|novliberalan kapitalismon]]. La ekologiaj problemoj kaŭzas endanĝerigon kaj formorton de bestaj specioj kaj pliintensigis [[media justo|median maljuston]] inter homoj. Bruna sentas komunecon kaj empation kun diversaj nehomaj bestoj en diversaj situacioj.<ref>Sanz, Irene. 2017. "Human and Nonhuman Intersections in Rosa Montero's Bruna Husky Novels". ''Science Fiction Studies'' 44(2). 323-330.</ref> Maryanne L. Leone rigardas ŝin kiel sukcesan kreanton de reciprokaj personaj aliancoj akordaj kun la etiko de prizorgo rekomendata de ekofeministoj<ref>Leone, Maryanne L. 2017. "Trans-species Collaborations in Response to Social, Economic, and Environmental Violence in Rosa Montero’s Lágrimas en la lluvia and El peso del corazón". ''Ecozon@'' 8(1). 61-78.</ref> kaj Iana Konstantinova enkadrigas similajn observojn en la idealo de posthoma familio, kiu transiras la barojn de [[aliulo|aliuleco]].<ref>Konstantinova, Iana. 2017. "Posthumanism in Rosa Montero’s Lágrimas en la lluvia and El peso del corazón". ''Letras Hispanas'' 13. 184-192.</ref> Luis I. Prádanos konsentas pri la graveco de media maljusto en la mondo de Bruna Husky, komentante ke "oni povus kategorii ''La pezo de la koro'' kiel primedian trileron", sed laŭ li ĝi "prezentas [la situacion] kiel neeviteblan" kaj tiel malstimulas esperon kaj aktivismon.<ref>Prádanos, Luis I. 2018. ''Postgrowth Imaginaries: New Ecologies and Counterhegemonic Culture in Post-2008 Spain.'' Liverpool: Liverpool University Press. 116-122.</ref> ===Identeco=== Bruna Husky sentas la artefaritecon de sia persona identeco kiel kaŭzon de anksio. Ŝi angore rigardas sin kiel neaŭtentikan imitaĵon de natura homo.<ref>Morera, Mario. 2022. "Metaficcionalidad y detectives cibernéticos: tecno disyuntivas de identidad en Lágrimas en la lluvia y Blade Runner". ''Nuevo Humanismo'' 10(2).</ref> Aparte gravan rolon havas memoro en la traktado de identeco en la serio. La sento de identeco de ĉiu reproduktulo baziĝas sur memoroj de tute fikcia juneco, elpensitaj de profesia memoristo. Por Bruna la situacio estas eĉ pli komplika, ĉar ŝiaj memoroj temas pri aferoj kiuj neniam okazis al ŝi, sed jes al ŝia memoristo, Pablo Nopal.<ref>Montero Mattos, Elizabeth. 2017. ''Las lágrimas y el corazón de mi identidad: Bruna Husky, la posthumana de Rosa Montero''. Magistra tezo. Brigham Young University.</ref><ref>Pratt, Dale J. 2017. "“Vidas virtuales, memorias postizas: teorías de la identidad personal en Lágrimas en la lluvia”. ''Alambique'' 5(1).</ref> Alia plikomplikigo estas la memoroj malice encerbigitaj de la konspirintoj al iliaj viktimoj en ''Larmoj en la pluvo''. Krom la reproduktuloj, ankaŭ por la homa rolanto Yiannis la rolo de memoro en identeco gravas, ĉar lia persona vivo estas efikita de la morto de lia filo antaŭ jardekoj, kaj lia profesia laboro kiel arkivisto temas pri historia memoro.<ref>Pratt, Dale J. 2017. "“Vidas virtuales, memorias postizas: teorías de la identidad personal en Lágrimas en la lluvia”. ''Alambique'' 5(1).</ref> Elizabeth Montero argumentas, ke Bruna trovas sekuron en sia identeco helpe de kontrasto inter si kaj la aliuloj de sia kvazaŭfamilio.<ref>Montero Mattos, Elizabeth. 2017. ''Las lágrimas y el corazón de mi identidad: Bruna Husky, la posthumana de Rosa Montero''. Magistra tezo. Brigham Young University.</ref> ==Referencoj== <references/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Literaturaj roluloj]] [[Kategorio:Fikciaj androidoj]] [[Kategorio:Fikciaj hispanoj]] [[Kategorio:Fikciaj detektivoj]] [[Kategorio:Fikciuloj de la estonteco]] [[Kategorio:Madrido en fikcio]] [[Kategorio:22-a jarcento en fikcio]] l5134hu3cq570rl8oumkyze5gzzb2vv 0 831289 9366335 9089909 2026-05-04T08:03:30Z Sj1mor 12103 9366335 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Wild_at_Kew_Gardens.jpg|eta| Vitra skulptaĵo]] [[Dosiero:Kp147-vitroarto.opus|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri vitroarto, artaĵoj el vitro hejmfaritaj.]] '''Vitroarto''' kaj '''arta vitro''' rilatas al individuaj artaĵoj kiuj estas sufiĉe aŭ tute faritaj el [[vitro]]. Vitroarto formas parton de la [[vidaj artoj]]. Vitroarto varias en grandeco de monumentaj verkoj kaj instalaĵpecoj ĝis murpendaĵoj kaj fenestroj, ĝis artaĵoj faritaj en studioj (arta vitro) kaj fabrikoj (fabrikvitro), inkluzive de vitrojuvelaĵo kaj tablovaro. En nuntempa vitroarto oni povas distingi plurajn diciplinojn interalie [[vitralo]], [[vitroblovado]], [[Louis Comfort Tiffany|tiffany]], [[vitra fandado]] aŭ [[sabloŝprucigo]] (ankaŭ uzata en vitroskulptaĵo == Arta vitro kaj fabrika vitro == Arta vitro (angle: ''artglass'') estas subaro de vitroarto, ĉi tiu lasta kovrante la tutan gamon de arto farita el vitro. Multaj eroj kiuj nun estas konsideritaj artvitro estis origine destinitaj por uzo. Arta vitro kaj fabrikvitro estas ekvivalentaj terminoj kiuj estas plejparte aplikiĝas al 19-jarcentaj aŭ fruaj 20-jarcentaj vitroartaĵoj. Tiu ĉi formo de arta vitro, el kiuj [[Louis Comfort Tiffany|Tiffany]] kaj Steuben en [[Usono]], Gallé en [[Francio]] kaj Hoya Crystal en [[Japanio]], Royal Leerdam Crystal en [[Nederlando]] kaj Orrefors kaj Kosta Boda en [[Svedio]] estas eble la plej konataj, kreskis el la fabriksistemo, ĝenerale fare de teamoj de fabriklaboristoj. Dum esceptoj ĝenerale respondecas pri tre malgranda proporcio de la totala produktado, la esprimo fabrikvitro validas, strikte parolante, nur por la produktado kiu estas normigata, implikante multajn laboristojn en la farado de ĉiu objekto. == Specoj de artvitraĵoj (elekto) == === Vitraloj === Ĉefa artikolo: [[Vitralo]] La plej fama ekzemplo estas la [[vitralo]] (precipe en preĝejoj). Komencante en la Mezepoko, vitro iĝis pli vaste produktita kaj uzita por fenestroj en konstruaĵoj. Vitralo iĝis ofta por fenestroj en katedraloj kaj grandiozaj civitaj konstruaĵoj. === Muldita arta vitro === [[Dosiero:Imperial Glass Bowl.jpg|eta|"''Imperial Glass Bowl''" vitroartaĵo de Csaba Markus.]]Okazis kreskanta rekono ke muldita, amasproduktita vitro kun malgranda aŭ neniu ornamado sed alta arta kaj fabrikada kvalito kiel ekzemple tiu produktita fare de Lalique devus esti konsiderita arta vitro. === Vitraj paneloj === [[Dosiero:Tour Eiffel Blue.jpg|eta|{{centre|La [[muro por la paco]] ('<nowiki/>''Mur pour la paix''') en Parizo enhavas surskribojn en 49 lingvoj kaj 18 alfabetoj sur grandeaj vitraj paneloj.}}]] Kombinante multajn teknikojn, sed koncentriĝante pri arto reprezentita en la vitro prefere ol ĝia formo, vitropaneloj aŭ vitromuroj povas konsiste el grandegaj paneloj troveblaj kiel parto de subĉielaj instalaĵoj aŭ por interna uzo. Lumigado ofte estas parto de la artaĵo. Ekzemplo troviĝas en Parizo (''Mur pour la paix''). La Muro por paco konsistas el metala kadro konsistante el ligno, neoksidebla ŝtalo kaj vitropaneloj. Ĝi mezuras preskaŭ 16 metrojn longa, 13 metrojn larĝa kaj 9 metrojn alta. Sur la grandaj vitraj muroj estas skribita la vorto "paco" en 49 diversaj <abbr>lingvoj kaj 18 alfabetoj. En la bildo ĝi troviĝas antaŭ la [[Turo Eiffel|Turo Eifel]], sed oni volas translokigi ĝin al alia loko en Parizo. Ĝi origine devis esti metita antaŭ la ĉefsidejo de [[Unesko]].</abbr> == Vidu ankaŭ == * ĉapitron Vitroarto en la teksto pri [[Vannes-le-Châtel#Vitroarto|Vannes-le-Châtel]] * [[Vitristo]], metiisto metanta kaj anstataŭiganta vitron / vitraĵojn * [[Vitralisto]], artisto realiganta [[vitralo]]jn {{Projektoj}} [[Kategorio:Vitro]] [[Kategorio:Vidaj artoj]] [[Kategorio:Unesko]] [[Kategorio:Parizo]] [[Kategorio:Francio]] 1rcyq7u1xpfn123t4h3orcen8h2190v 0 835183 9366113 8305518 2026-05-03T20:08:44Z ThomasPusch 1869 + 3 frazoj el la germana vikipedio, por levi ĝin al nivelo de artikola ĝermo 9366113 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=AD}} '''Arinsal''' estas vilaĝo de [[La Massana]], unu el la sep [[Teritoria organizado de Andoro|parokoj]] de [[Andoro]]. Ĝi havis {{Unuo|1766}} loĝantojn en [[2017]]. Arinsal situas je altitudo inter 1550 kaj 2560 metroj, proksime al la hispana limo ĉe Tor, Pallars. Somere, ĝi estas populara ĉe migrantoj, biciklantoj, kaj tiuj, kiuj simple volas ripozi en la monta pejzaĝo. Vintre, ĝi ofertas skiadon kaj neĝtabuladon por komencantoj, same kiel bonan elekton de deklivoj por pli progresintaj skiantoj kaj neĝtabulistoj. {{ĝermo|Andoro}} [[Kategorio:Urboj de Andoro]] ev8se9h8mwpro21bdcsf4ddi9p5b2gr 9366114 9366113 2026-05-03T20:09:19Z ThomasPusch 1869 9366114 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO = AD |tipo1 = reliefo }} '''Arinsal''' estas vilaĝo de [[La Massana]], unu el la sep [[Teritoria organizado de Andoro|parokoj]] de [[Andoro]]. Ĝi havis {{Unuo|1766}} loĝantojn en [[2017]]. Arinsal situas je altitudo inter 1550 kaj 2560 metroj, proksime al la hispana limo ĉe Tor, Pallars. Somere, ĝi estas populara ĉe migrantoj, biciklantoj, kaj tiuj, kiuj simple volas ripozi en la monta pejzaĝo. Vintre, ĝi ofertas skiadon kaj neĝtabuladon por komencantoj, same kiel bonan elekton de deklivoj por pli progresintaj skiantoj kaj neĝtabulistoj. {{ĝermo|Andoro}} [[Kategorio:Urboj de Andoro]] njrcqqgpyeouwe3c1gb6or1d1bnfy3m 2 835615 9366263 9184601 2026-05-04T05:15:17Z Thomas Guibal 1348 9366263 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Disvolvo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entrepreneur)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la [[computer lab|komputila laboratorio]] de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interactive fiction|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]] kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe loka [[amusement arcade|ludhalo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri videoludoj.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[University of Dallas]] por plene koncentriĝi je videoludoj, inkluzive partoprenon en turniroj kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ĝia facila integriĝo kun [[IBM Personal Computer|IBM-komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri «''kiel venki videoludojn''».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro tro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri laboron kiel videoluda kritikisto por ''[[The Dallas Morning News]]'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj fokusitaj je ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablas krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k [[modem]]on, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland, Texas]], kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee ([[1987]]–[[1996]]) ==== [[File:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[extended ASCII|etenditajn ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ilin al eldonistoj, kio aldoniĝis al tio ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulletin board system|BBS]]-oj, kie uzantoj faras libervolajn donacojn, modelo konata kiel [[shareware]]-distribuo.<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''[[List of minor Apogee Software video games|Beyond the Titanic]]'' kaj ''[[Supernova (video game)|Supernova]]'' kiel shareware-ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, ĉirkaŭ {{US$|10,000|link=yes}} dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj, pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li evoluigis novan distribuomodelon, nomatan «''la modelo Apogee''», en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS, kaj post ĝia kompletigo la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'' dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-a de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo portanta la nomon de la unu-persona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun ĉekoj senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ {{US$|80,000}}–{{US$|100,000}}, kaj li ricevis inter {{US$|100}} kaj {{US$|500}} ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX kun ĝi.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms ([[1996]]–[[2009]]) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis; ĝi kreis 3D Realms por [[Video game graphics#3D|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity (video game)|Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli novaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=[[Polygon (website)|Polygon]] |publisher=[[Vox Media]] |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por pinball-ludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel (video game)|Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj MS-DOS-titoloj al ne-epizodaj ludoj por konzoloj kaj personaj komputiloj. En la procezo ĝi forlasis la shareware-modelon favore al tradicia eldonmodelo; ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (1997 video game)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> La solaj esceptoj estis ''[[Prey (2006 video game)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis en evoluigo ĉe 3D Realms kiel [[vaporware]] ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |publisher=[[Condé Nast]] |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu fondis Apogee Software, LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software, Ltd. Apogee Software, LLC estis renomita [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo, juraj disputoj ([[2009]]–[[2014]]) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis «''kiam ĝi estos preta''».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto kadre de la [[Gathering of Developers]]-grupo, sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-a de majo]] [[2009]], la [[Development of Duke Nukem Forever|evoluigo de ''Duke Nukem Forever'']] estis haltigita, kaj grandaj personaraj reduktoj estis iniciatitaj, kun la tuta evoluigteamo kaj plej multaj aliaj dungitoj maldungitaj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion en la ludon, kio kondukis al la decido redukti la personaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=[[PCGamesN]]}}</ref> La [[14-a de majo]] [[2009]], [[Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') prezentis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pro malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-a de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke «''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermos''», sed ke pro manko de financoj la evoluigaj operacioj ĉesos kaj la kompanio daŭre «licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo ''Duke Nukem''». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la franĉizon en «''[[fire sale|deviga rapida vendo]]''».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-a de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj intelekta proprieto estis venditaj al Gearbox, kiu fariĝis la posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri fanprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. En intervjuo kun Scott Miller en [[aprilo]] [[2011]], li deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: «''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiuj sufiĉe malgrandaj — neniuj grandaj konzolludoj. Post kiam [''Duke Nukem Forever''] aperos, ni certe serĉos investi en aliaj projektoj, kaj eble en aliaj {{Sic|up-n-coming}} teamoj kiuj malfermas novajn vojojn sur pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA''».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta proprieto de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software, LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta proprieto de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=[[Eurogamer]] |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo ([[2014]]–[[2021]]) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj [[chairman|prezidanto]] de SDN Invest, fariĝis la nova [[chief executive officer|ĉefdirektoro]] de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=[[GamesIndustry.biz]] |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=[[Central Business Register (Denmark)|Central Business Register]] |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel kreiva konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=[[Eurogamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon al la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell (video game)|Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-a de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''[[Bombshell (video game)|Bombshell]]'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la [[Build (game engine)|Build Engine]] de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis «''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso''» kaj ke ĝi «''provis profiti el la konateco de Iron Maiden''».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-a de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = [[Eurogamer]] | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee de 3D Realms kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga afiŝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms kaj ke «''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al la pasinteco, krom laŭ la nomo''», ĉar li ne plu partoprenis en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group ([[2021]]–[[2023]]) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris la kompanion pere de [[Saber Interactive]], kiu fariĝis la gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-a de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], 3D Realms anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan kreivan oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Rekomenco ([[2023]]–nuntempo) ==== La [[30-a de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-a de oktobro]], ĝi publikigis ''[[Ion Fury]]: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-a de oktobro]] [[2023]], 3D Realms publikigis ''Ripout'' en [[early access|frua aliro]] kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-a de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-a de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], «''almenaŭ duono''» de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita kadre de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-a de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun [[1C Company|Fulqrum Publishing]]) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-a de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> 90c8c0k5prdy5poucw1s9h80fr3qkcj 9366272 9366263 2026-05-04T06:02:43Z Thomas Guibal 1348 9366272 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la komputila laboratorio de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interaga fikcio|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]]-komputiloj kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe la loka [[Arkado (ludo)|arkadludejo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri [[videoludo]]j.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[universitato de Dalaso]] por plene koncentriĝi pri videoludoj, inkluzive partoprenon en [[turniro]]j kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ties facila integriĝo kun [[IBM]]-[[Persona komputilo|komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri « ''kiel venki videoludojn'' ».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri postenon kiel videoluda kritikisto por ''[[The Dallas Morning News]]'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj pri ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablis krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k-[[modemo]]n, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee (1987–1996) ==== [[Dosiero:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ludojn al eldonistoj, al kio aldoniĝis ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulteno]]j ({{en}} ''bulletin board system'' aŭ BBS-oj), kie uzantoj faras libervolajn donacojn. Tiu modelo estas nun konata kiel [[propagaĵo|propagaĵa distribuo]].<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de siaj amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''Beyond the Titanic'' kaj ''[[Supernova (videoludo)|Supernova]]'' kiel propagaĵajn ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, je ĉirkaŭ 10 000 dolaroj dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj entute, kio estis pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li do evoluigis novan distribumodelon, nomatan la « ''modelo Apogee'' », en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS. Post ĝia kompletigo, la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'', dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-an de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo uzante la nomon de la unupersona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun [[ĉeko]]j senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ 80 000 ĝis 100 000 dolaroj : li ricevis inter 100 kaj 500 dolaroj ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante kuin ĝi sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms (1996–2009) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis. Ĝi tiel kreis 3D Realms por [[Tridimensia komputila grafiko|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) ankaŭ sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub la firmaa nomo Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli modernaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=[[Polygon]] |publisher=Vox Media |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la aliaj proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' rapide fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por [[Flipero|fliperaj]] videoludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj [[DOS|MS-DOS]]-titoloj al ne-epizodaj ludoj por [[Videoludilo|konzoloj]] kaj [[Persona komputilo|personaj komputiloj]]. En la procezo ĝi forlasis la propagaĵan-modelon favore al pli tradicia eldonmodelo. Ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (videoludo, 1997)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Sekve, la solaj esceptoj estis ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis evoluigita ĉe 3D Realms kiel fantoma projekto ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired]] |publisher=Condé Nast |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis transdonitaj al Terry Nagy en [[2008]]. Li fondis Apogee Software LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software Ltd. Apogee Software LLC estis poste renomita kiel [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis «''kiam ĝi estos preta''».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto kadre de la [[Gathering of Developers]]-grupo, sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-a de majo]] [[2009]], la [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|evoluigo de ''Duke Nukem Forever'']] estis haltigita, kaj grandaj personaraj reduktoj estis iniciatitaj, kun la tuta evoluigteamo kaj plej multaj aliaj dungitoj maldungitaj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion en la ludon, kio kondukis al la decido redukti la personaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=[[PCGamesN]]}}</ref> La [[14-a de majo]] [[2009]], [[Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') prezentis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pro malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-a de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke «''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermos''», sed ke pro manko de financoj la evoluigaj operacioj ĉesos kaj la kompanio daŭre «licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo ''Duke Nukem''». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la franĉizon en «''[[fire sale|deviga rapida vendo]]''».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-a de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj intelekta proprieto estis venditaj al Gearbox, kiu fariĝis la posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri fanprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. En intervjuo kun Scott Miller en [[aprilo]] [[2011]], li deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: «''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiuj sufiĉe malgrandaj — neniuj grandaj konzolludoj. Post kiam [''Duke Nukem Forever''] aperos, ni certe serĉos investi en aliaj projektoj, kaj eble en aliaj {{Sic|up-n-coming}} teamoj kiuj malfermas novajn vojojn sur pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA''».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta proprieto de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software, LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta proprieto de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=[[Eurogamer]] |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo ([[2014]]–[[2021]]) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj [[chairman|prezidanto]] de SDN Invest, fariĝis la nova [[chief executive officer|ĉefdirektoro]] de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=[[GamesIndustry.biz]] |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=[[Central Business Register (Denmark)|Central Business Register]] |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel kreiva konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=[[Eurogamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon al la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell (video game)|Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-a de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''[[Bombshell (video game)|Bombshell]]'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la [[Build (game engine)|Build Engine]] de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis «''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso''» kaj ke ĝi «''provis profiti el la konateco de Iron Maiden''».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-a de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = [[Eurogamer]] | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee de 3D Realms kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga afiŝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms kaj ke «''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al la pasinteco, krom laŭ la nomo''», ĉar li ne plu partoprenis en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group ([[2021]]–[[2023]]) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris la kompanion pere de [[Saber Interactive]], kiu fariĝis la gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-a de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], 3D Realms anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan kreivan oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Rekomenco ([[2023]]–nuntempo) ==== La [[30-a de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-a de oktobro]], ĝi publikigis ''[[Ion Fury]]: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-a de oktobro]] [[2023]], 3D Realms publikigis ''Ripout'' en [[early access|frua aliro]] kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-a de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-a de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], «''almenaŭ duono''» de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita kadre de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-a de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun [[1C Company|Fulqrum Publishing]]) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-a de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> mfa24um6soagfg4bjtecdc71pa8aczj 9366293 9366272 2026-05-04T06:28:16Z Thomas Guibal 1348 9366293 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la komputila laboratorio de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interaga fikcio|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]]-komputiloj kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe la loka [[Arkado (ludo)|arkadludejo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri [[videoludo]]j.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[universitato de Dalaso]] por plene koncentriĝi pri videoludoj, inkluzive partoprenon en [[turniro]]j kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ties facila integriĝo kun [[IBM]]-[[Persona komputilo|komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri « ''kiel venki videoludojn'' ».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri postenon kiel videoluda kritikisto por ''[[The Dallas Morning News]]'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj pri ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablis krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k-[[modemo]]n, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee (1987–1996) ==== [[Dosiero:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ludojn al eldonistoj, al kio aldoniĝis ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulteno]]j ({{en}} ''bulletin board system'' aŭ BBS-oj), kie uzantoj faras libervolajn donacojn. Tiu modelo estas nun konata kiel [[propagaĵo|propagaĵa distribuo]].<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de siaj amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''Beyond the Titanic'' kaj ''[[Supernova (videoludo)|Supernova]]'' kiel propagaĵajn ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, je ĉirkaŭ 10 000 dolaroj dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj entute, kio estis pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li do evoluigis novan distribumodelon, nomatan la « ''modelo Apogee'' », en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS. Post ĝia kompletigo, la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'', dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-an de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo uzante la nomon de la unupersona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun [[ĉeko]]j senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ 80 000 ĝis 100 000 dolaroj : li ricevis inter 100 kaj 500 dolaroj ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante kuin ĝi sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms (1996–2009) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis. Ĝi tiel kreis 3D Realms por [[Tridimensia komputila grafiko|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) ankaŭ sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub la firmaa nomo Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli modernaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=Polygon |publisher=Vox Media |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la aliaj proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' rapide fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por [[Flipero|fliperaj]] videoludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj [[DOS|MS-DOS]]-titoloj al ne-epizodaj ludoj por [[Videoludilo|konzoloj]] kaj [[Persona komputilo|personaj komputiloj]]. En la procezo ĝi forlasis la propagaĵan-modelon favore al pli tradicia eldonmodelo. Ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (videoludo, 1997)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Sekve, la solaj esceptoj estis ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis evoluigita ĉe 3D Realms kiel fantoma projekto ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired]] |publisher=Condé Nast |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis transdonitaj al Terry Nagy en [[2008]]. Li fondis Apogee Software LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software Ltd. Apogee Software LLC estis poste renomita kiel [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis « ''kiam ĝi estos preta'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms cetere daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto ene de la grupo [[Gathering of Developers]], sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-an de majo]] [[2009]], la longedaŭra [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|evoluigo de Duke Nukem Forever]] estis haltigita kaj vastaj maldungoj okazis, inkluzive de la tuta evoluigteamo kaj plejmultaj aliaj dungitoj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo de tiu videoludo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion, kio kondukis al la decido redukti la dungitaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=PCGamesN}}</ref> La [[14-an de majo]] [[2009]], [[Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') iniciatis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pli precize malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson de la vendo por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-an de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke « ''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermiĝos'' », sed ke pro manko de mono la evoluigaj operacioj ĉesis kaj la kompanio daŭre « ''licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo Duke Nukem'' ». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la [[franĉizo]]n en « ''deviga rapida vendo'' ».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-an de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj [[intelekta propraĵo]] estis venditaj al Gearbox, kiu do fariĝis la oficiala posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri alia amatorprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. Okaze de intervjuo en [[aprilo]] [[2011]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: « ''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiujn sufiĉe malgrandajn — neniujn grandajn konzolludojn. Post kiam'' [Duke Nukem Forever] ''aperos, ni certe klopodos investi en aliajn projektojn, kaj eble en aliajn teamojn kiuj malfermas novajn vojojn al pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox denove procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo (2014–2021) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj prezidanto de SDN Invest, fariĝis la nova ĉefdirektoro de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=GamesIndustry.biz |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=Central Business Register |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel krea konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=Eurogamer |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon de la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-an de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''Bombshell'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la ludmotoron Build de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis « ''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso'' » kaj ke ĝi « ''provis profiti el la konateco de Iron Maiden'' ».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-an de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = Eurogamer | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee el 3D Realms kaj oficiale refondis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga mesaĝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms. Li aldonis ke « ''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al sia pasinteco, krom laŭ la nomo'' » pro tio, ke li ne plu partoprenas en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group (2021–2023) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris 3D Realms pere de [[Saber Interactive]], kiu do fariĝis ties gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-an de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], la kompanio anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan krean oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Nova komenco (2023–hodiaŭ) ==== La [[30-an de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-an de oktobro]], ĝi publikigis ''Ion Fury: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-an de oktobro]] [[2023]], 3D Realms ankaŭ publikigis ''Ripout'' per frua aliro kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-an de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-an de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], « ''almenaŭ duono'' » de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita okaze de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-an de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun [[1C Company|Fulqrum Publishing]]) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-an de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj videoludaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> ffykyxthy80mg3hdovnupv8fjt6rzz6 9366459 9366293 2026-05-04T09:08:25Z Thomas Guibal 1348 /* La modelo Apogee (1987–1996) */ 9366459 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la komputila laboratorio de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interaga fikcio|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]]-komputiloj kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe la loka [[Arkado (ludo)|arkadludejo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri [[videoludo]]j.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[universitato de Dalaso]] por plene koncentriĝi pri videoludoj, inkluzive partoprenon en [[turniro]]j kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ties facila integriĝo kun [[IBM]]-[[Persona komputilo|komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri « ''kiel venki videoludojn'' ».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri postenon kiel videoluda kritikisto por ''[[The Dallas Morning News]]'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj pri ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablis krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k-[[modemo]]n, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee (1987–1996) ==== [[Dosiero:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ludojn al eldonistoj, al kio aldoniĝis ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulteno]]j ({{en}} ''bulletin board system'' aŭ BBS-oj), kie uzantoj faras libervolajn donacojn. Tiu modelo estas nun konata kiel [[propagaĵo|propagaĵa distribuo]].<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de siaj amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''[[Beyond the Titanic]]'' kaj ''[[Supernova (videoludo)|Supernova]]'' kiel propagaĵajn ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, je ĉirkaŭ 10 000 dolaroj dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj entute, kio estis pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li do evoluigis novan distribumodelon, nomatan la « ''modelo Apogee'' », en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS. Post ĝia kompletigo, la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'', dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-an de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo uzante la nomon de la unupersona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun [[ĉeko]]j senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ 80 000 ĝis 100 000 dolaroj : li ricevis inter 100 kaj 500 dolaroj ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante kuin ĝi sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms (1996–2009) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis. Ĝi tiel kreis 3D Realms por [[Tridimensia komputila grafiko|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) ankaŭ sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub la firmaa nomo Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli modernaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=Polygon |publisher=Vox Media |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la aliaj proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' rapide fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por [[Flipero|fliperaj]] videoludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj [[DOS|MS-DOS]]-titoloj al ne-epizodaj ludoj por [[Videoludilo|konzoloj]] kaj [[Persona komputilo|personaj komputiloj]]. En la procezo ĝi forlasis la propagaĵan-modelon favore al pli tradicia eldonmodelo. Ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (videoludo, 1997)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Sekve, la solaj esceptoj estis ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis evoluigita ĉe 3D Realms kiel fantoma projekto ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired]] |publisher=Condé Nast |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis transdonitaj al Terry Nagy en [[2008]]. Li fondis Apogee Software LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software Ltd. Apogee Software LLC estis poste renomita kiel [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis « ''kiam ĝi estos preta'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms cetere daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto ene de la grupo [[Gathering of Developers]], sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-an de majo]] [[2009]], la longedaŭra [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|evoluigo de Duke Nukem Forever]] estis haltigita kaj vastaj maldungoj okazis, inkluzive de la tuta evoluigteamo kaj plejmultaj aliaj dungitoj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo de tiu videoludo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion, kio kondukis al la decido redukti la dungitaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=PCGamesN}}</ref> La [[14-an de majo]] [[2009]], [[Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') iniciatis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pli precize malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson de la vendo por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-an de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke « ''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermiĝos'' », sed ke pro manko de mono la evoluigaj operacioj ĉesis kaj la kompanio daŭre « ''licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo Duke Nukem'' ». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la [[franĉizo]]n en « ''deviga rapida vendo'' ».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-an de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj [[intelekta propraĵo]] estis venditaj al Gearbox, kiu do fariĝis la oficiala posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri alia amatorprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. Okaze de intervjuo en [[aprilo]] [[2011]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: « ''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiujn sufiĉe malgrandajn — neniujn grandajn konzolludojn. Post kiam'' [Duke Nukem Forever] ''aperos, ni certe klopodos investi en aliajn projektojn, kaj eble en aliajn teamojn kiuj malfermas novajn vojojn al pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox denove procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo (2014–2021) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj prezidanto de SDN Invest, fariĝis la nova ĉefdirektoro de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=GamesIndustry.biz |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=Central Business Register |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel krea konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=Eurogamer |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon de la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-an de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''Bombshell'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la ludmotoron Build de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis « ''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso'' » kaj ke ĝi « ''provis profiti el la konateco de Iron Maiden'' ».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-an de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = Eurogamer | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee el 3D Realms kaj oficiale refondis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga mesaĝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms. Li aldonis ke « ''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al sia pasinteco, krom laŭ la nomo'' » pro tio, ke li ne plu partoprenas en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group (2021–2023) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris 3D Realms pere de [[Saber Interactive]], kiu do fariĝis ties gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-an de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], la kompanio anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan krean oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Nova komenco (2023–hodiaŭ) ==== La [[30-an de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-an de oktobro]], ĝi publikigis ''Ion Fury: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-an de oktobro]] [[2023]], 3D Realms ankaŭ publikigis ''Ripout'' per frua aliro kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-an de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-an de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], « ''almenaŭ duono'' » de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita okaze de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-an de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun [[1C Company|Fulqrum Publishing]]) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-an de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj videoludaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> 4ltuatwkrmq9ogvxikk6dre29lhpola 9366468 9366459 2026-05-04T09:18:38Z Thomas Guibal 1348 /* Fono */ 9366468 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la komputila laboratorio de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interaga fikcio|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]]-komputiloj kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe la loka [[Arkado (ludo)|arkadludejo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri [[videoludo]]j.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[universitato de Dalaso]] por plene koncentriĝi pri videoludoj, inkluzive partoprenon en [[turniro]]j kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ties facila integriĝo kun [[IBM]]-[[Persona komputilo|komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri « ''kiel venki videoludojn'' ».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri postenon kiel videoluda kritikisto por ''The Dallas Morning News'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj pri ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablis krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k-[[modemo]]n, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee (1987–1996) ==== [[Dosiero:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ludojn al eldonistoj, al kio aldoniĝis ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulteno]]j ({{en}} ''bulletin board system'' aŭ BBS-oj), kie uzantoj faras libervolajn donacojn. Tiu modelo estas nun konata kiel [[propagaĵo|propagaĵa distribuo]].<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de siaj amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''[[Beyond the Titanic]]'' kaj ''[[Supernova (videoludo)|Supernova]]'' kiel propagaĵajn ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, je ĉirkaŭ 10 000 dolaroj dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj entute, kio estis pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li do evoluigis novan distribumodelon, nomatan la « ''modelo Apogee'' », en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS. Post ĝia kompletigo, la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'', dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-an de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo uzante la nomon de la unupersona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun [[ĉeko]]j senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ 80 000 ĝis 100 000 dolaroj : li ricevis inter 100 kaj 500 dolaroj ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante kuin ĝi sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms (1996–2009) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis. Ĝi tiel kreis 3D Realms por [[Tridimensia komputila grafiko|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) ankaŭ sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub la firmaa nomo Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli modernaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=Polygon |publisher=Vox Media |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la aliaj proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' rapide fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por [[Flipero|fliperaj]] videoludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj [[DOS|MS-DOS]]-titoloj al ne-epizodaj ludoj por [[Videoludilo|konzoloj]] kaj [[Persona komputilo|personaj komputiloj]]. En la procezo ĝi forlasis la propagaĵan-modelon favore al pli tradicia eldonmodelo. Ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (videoludo, 1997)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Sekve, la solaj esceptoj estis ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis evoluigita ĉe 3D Realms kiel fantoma projekto ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired]] |publisher=Condé Nast |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis transdonitaj al Terry Nagy en [[2008]]. Li fondis Apogee Software LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software Ltd. Apogee Software LLC estis poste renomita kiel [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis « ''kiam ĝi estos preta'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms cetere daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto ene de la grupo [[Gathering of Developers]], sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-an de majo]] [[2009]], la longedaŭra [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|evoluigo de Duke Nukem Forever]] estis haltigita kaj vastaj maldungoj okazis, inkluzive de la tuta evoluigteamo kaj plejmultaj aliaj dungitoj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo de tiu videoludo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion, kio kondukis al la decido redukti la dungitaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=PCGamesN}}</ref> La [[14-an de majo]] [[2009]], [[Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') iniciatis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pli precize malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson de la vendo por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-an de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke « ''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermiĝos'' », sed ke pro manko de mono la evoluigaj operacioj ĉesis kaj la kompanio daŭre « ''licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo Duke Nukem'' ». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la [[franĉizo]]n en « ''deviga rapida vendo'' ».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-an de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj [[intelekta propraĵo]] estis venditaj al Gearbox, kiu do fariĝis la oficiala posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri alia amatorprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. Okaze de intervjuo en [[aprilo]] [[2011]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: « ''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiujn sufiĉe malgrandajn — neniujn grandajn konzolludojn. Post kiam'' [Duke Nukem Forever] ''aperos, ni certe klopodos investi en aliajn projektojn, kaj eble en aliajn teamojn kiuj malfermas novajn vojojn al pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox denove procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo (2014–2021) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj prezidanto de SDN Invest, fariĝis la nova ĉefdirektoro de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=GamesIndustry.biz |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=Central Business Register |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel krea konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=Eurogamer |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon de la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-an de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''Bombshell'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la ludmotoron Build de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis « ''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso'' » kaj ke ĝi « ''provis profiti el la konateco de Iron Maiden'' ».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-an de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = Eurogamer | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee el 3D Realms kaj oficiale refondis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga mesaĝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms. Li aldonis ke « ''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al sia pasinteco, krom laŭ la nomo'' » pro tio, ke li ne plu partoprenas en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group (2021–2023) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris 3D Realms pere de [[Saber Interactive]], kiu do fariĝis ties gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-an de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], la kompanio anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan krean oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Nova komenco (2023–hodiaŭ) ==== La [[30-an de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-an de oktobro]], ĝi publikigis ''Ion Fury: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-an de oktobro]] [[2023]], 3D Realms ankaŭ publikigis ''Ripout'' per frua aliro kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-an de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-an de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], « ''almenaŭ duono'' » de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita okaze de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-an de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun [[1C Company|Fulqrum Publishing]]) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-an de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj videoludaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> 83jg2pw1m8kpc5q9f75bs2ui43zi5vu 9366471 9366468 2026-05-04T09:21:07Z Thomas Guibal 1348 /* 3D Realms (1996–2009) */ 9366471 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la komputila laboratorio de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interaga fikcio|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]]-komputiloj kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe la loka [[Arkado (ludo)|arkadludejo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri [[videoludo]]j.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[universitato de Dalaso]] por plene koncentriĝi pri videoludoj, inkluzive partoprenon en [[turniro]]j kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ties facila integriĝo kun [[IBM]]-[[Persona komputilo|komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri « ''kiel venki videoludojn'' ».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri postenon kiel videoluda kritikisto por ''The Dallas Morning News'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj pri ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablis krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k-[[modemo]]n, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee (1987–1996) ==== [[Dosiero:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ludojn al eldonistoj, al kio aldoniĝis ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulteno]]j ({{en}} ''bulletin board system'' aŭ BBS-oj), kie uzantoj faras libervolajn donacojn. Tiu modelo estas nun konata kiel [[propagaĵo|propagaĵa distribuo]].<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de siaj amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''[[Beyond the Titanic]]'' kaj ''[[Supernova (videoludo)|Supernova]]'' kiel propagaĵajn ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, je ĉirkaŭ 10 000 dolaroj dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj entute, kio estis pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li do evoluigis novan distribumodelon, nomatan la « ''modelo Apogee'' », en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS. Post ĝia kompletigo, la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'', dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-an de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo uzante la nomon de la unupersona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun [[ĉeko]]j senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ 80 000 ĝis 100 000 dolaroj : li ricevis inter 100 kaj 500 dolaroj ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante kuin ĝi sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms (1996–2009) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis. Ĝi tiel kreis 3D Realms por [[Tridimensia komputila grafiko|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) ankaŭ sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub la firmaa nomo Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli modernaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=Polygon |publisher=Vox Media |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la aliaj proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' rapide fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por [[Flipero|fliperaj]] videoludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel (videoludo)|Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj [[DOS|MS-DOS]]-titoloj al ne-epizodaj ludoj por [[Videoludilo|konzoloj]] kaj [[Persona komputilo|personaj komputiloj]]. En la procezo ĝi forlasis la propagaĵan-modelon favore al pli tradicia eldonmodelo. Ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (videoludo, 1997)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Sekve, la solaj esceptoj estis ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis evoluigita ĉe 3D Realms kiel fantoma projekto ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired]] |publisher=Condé Nast |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis transdonitaj al Terry Nagy en [[2008]]. Li fondis Apogee Software LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software Ltd. Apogee Software LLC estis poste renomita kiel [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis « ''kiam ĝi estos preta'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms cetere daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto ene de la grupo [[Gathering of Developers]], sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-an de majo]] [[2009]], la longedaŭra [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|evoluigo de Duke Nukem Forever]] estis haltigita kaj vastaj maldungoj okazis, inkluzive de la tuta evoluigteamo kaj plejmultaj aliaj dungitoj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo de tiu videoludo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion, kio kondukis al la decido redukti la dungitaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=PCGamesN}}</ref> La [[14-an de majo]] [[2009]], [[Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') iniciatis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pli precize malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson de la vendo por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-an de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke « ''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermiĝos'' », sed ke pro manko de mono la evoluigaj operacioj ĉesis kaj la kompanio daŭre « ''licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo Duke Nukem'' ». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la [[franĉizo]]n en « ''deviga rapida vendo'' ».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-an de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj [[intelekta propraĵo]] estis venditaj al Gearbox, kiu do fariĝis la oficiala posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri alia amatorprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. Okaze de intervjuo en [[aprilo]] [[2011]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: « ''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiujn sufiĉe malgrandajn — neniujn grandajn konzolludojn. Post kiam'' [Duke Nukem Forever] ''aperos, ni certe klopodos investi en aliajn projektojn, kaj eble en aliajn teamojn kiuj malfermas novajn vojojn al pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox denove procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo (2014–2021) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj prezidanto de SDN Invest, fariĝis la nova ĉefdirektoro de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=GamesIndustry.biz |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=Central Business Register |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel krea konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=Eurogamer |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon de la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-an de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''Bombshell'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la ludmotoron Build de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis « ''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso'' » kaj ke ĝi « ''provis profiti el la konateco de Iron Maiden'' ».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-an de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = Eurogamer | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee el 3D Realms kaj oficiale refondis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga mesaĝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms. Li aldonis ke « ''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al sia pasinteco, krom laŭ la nomo'' » pro tio, ke li ne plu partoprenas en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group (2021–2023) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris 3D Realms pere de [[Saber Interactive]], kiu do fariĝis ties gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-an de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], la kompanio anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan krean oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Nova komenco (2023–hodiaŭ) ==== La [[30-an de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-an de oktobro]], ĝi publikigis ''Ion Fury: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-an de oktobro]] [[2023]], 3D Realms ankaŭ publikigis ''Ripout'' per frua aliro kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-an de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-an de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], « ''almenaŭ duono'' » de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita okaze de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-an de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun [[1C Company|Fulqrum Publishing]]) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-an de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj videoludaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> 6xcpibso6zmm8dzp2cjoo0p5j2342da 9366473 9366471 2026-05-04T09:23:12Z Thomas Guibal 1348 /* Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) */ 9366473 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la komputila laboratorio de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interaga fikcio|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]]-komputiloj kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe la loka [[Arkado (ludo)|arkadludejo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri [[videoludo]]j.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[universitato de Dalaso]] por plene koncentriĝi pri videoludoj, inkluzive partoprenon en [[turniro]]j kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ties facila integriĝo kun [[IBM]]-[[Persona komputilo|komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri « ''kiel venki videoludojn'' ».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri postenon kiel videoluda kritikisto por ''The Dallas Morning News'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj pri ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablis krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k-[[modemo]]n, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee (1987–1996) ==== [[Dosiero:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ludojn al eldonistoj, al kio aldoniĝis ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulteno]]j ({{en}} ''bulletin board system'' aŭ BBS-oj), kie uzantoj faras libervolajn donacojn. Tiu modelo estas nun konata kiel [[propagaĵo|propagaĵa distribuo]].<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de siaj amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''[[Beyond the Titanic]]'' kaj ''[[Supernova (videoludo)|Supernova]]'' kiel propagaĵajn ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, je ĉirkaŭ 10 000 dolaroj dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj entute, kio estis pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li do evoluigis novan distribumodelon, nomatan la « ''modelo Apogee'' », en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS. Post ĝia kompletigo, la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'', dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-an de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo uzante la nomon de la unupersona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun [[ĉeko]]j senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ 80 000 ĝis 100 000 dolaroj : li ricevis inter 100 kaj 500 dolaroj ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante kuin ĝi sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms (1996–2009) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis. Ĝi tiel kreis 3D Realms por [[Tridimensia komputila grafiko|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) ankaŭ sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub la firmaa nomo Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli modernaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=Polygon |publisher=Vox Media |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la aliaj proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' rapide fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por [[Flipero|fliperaj]] videoludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel (videoludo)|Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj [[DOS|MS-DOS]]-titoloj al ne-epizodaj ludoj por [[Videoludilo|konzoloj]] kaj [[Persona komputilo|personaj komputiloj]]. En la procezo ĝi forlasis la propagaĵan-modelon favore al pli tradicia eldonmodelo. Ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (videoludo, 1997)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Sekve, la solaj esceptoj estis ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis evoluigita ĉe 3D Realms kiel fantoma projekto ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired]] |publisher=Condé Nast |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis transdonitaj al Terry Nagy en [[2008]]. Li fondis Apogee Software LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software Ltd. Apogee Software LLC estis poste renomita kiel [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis « ''kiam ĝi estos preta'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms cetere daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto ene de la grupo [[Gathering of Developers]], sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-an de majo]] [[2009]], la longedaŭra [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|evoluigo de Duke Nukem Forever]] estis haltigita kaj vastaj maldungoj okazis, inkluzive de la tuta evoluigteamo kaj plejmultaj aliaj dungitoj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo de tiu videoludo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion, kio kondukis al la decido redukti la dungitaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=PCGamesN}}</ref> La [[14-an de majo]] [[2009]], [[Take-Two Interactive|Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') iniciatis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pli precize malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson de la vendo por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-an de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke « ''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermiĝos'' », sed ke pro manko de mono la evoluigaj operacioj ĉesis kaj la kompanio daŭre « ''licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo Duke Nukem'' ». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la [[franĉizo]]n en « ''deviga rapida vendo'' ».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-an de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj [[intelekta propraĵo]] estis venditaj al Gearbox, kiu do fariĝis la oficiala posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri alia amatorprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. Okaze de intervjuo en [[aprilo]] [[2011]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: « ''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiujn sufiĉe malgrandajn — neniujn grandajn konzolludojn. Post kiam'' [Duke Nukem Forever] ''aperos, ni certe klopodos investi en aliajn projektojn, kaj eble en aliajn teamojn kiuj malfermas novajn vojojn al pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox denove procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo (2014–2021) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj prezidanto de SDN Invest, fariĝis la nova ĉefdirektoro de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=GamesIndustry.biz |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=Central Business Register |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel krea konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=Eurogamer |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon de la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-an de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''Bombshell'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la ludmotoron Build de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis « ''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso'' » kaj ke ĝi « ''provis profiti el la konateco de Iron Maiden'' ».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-an de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = Eurogamer | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee el 3D Realms kaj oficiale refondis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga mesaĝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms. Li aldonis ke « ''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al sia pasinteco, krom laŭ la nomo'' » pro tio, ke li ne plu partoprenas en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group (2021–2023) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris 3D Realms pere de [[Saber Interactive]], kiu do fariĝis ties gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-an de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], la kompanio anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan krean oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Nova komenco (2023–hodiaŭ) ==== La [[30-an de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-an de oktobro]], ĝi publikigis ''Ion Fury: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-an de oktobro]] [[2023]], 3D Realms ankaŭ publikigis ''Ripout'' per frua aliro kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-an de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-an de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], « ''almenaŭ duono'' » de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita okaze de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-an de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun [[1C Company|Fulqrum Publishing]]) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-an de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj videoludaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> 4ovut8t5o468s8eqmino98xlz7651hv 9366476 9366473 2026-05-04T09:25:59Z Thomas Guibal 1348 /* Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo (2014–2021) */ 9366476 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la komputila laboratorio de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interaga fikcio|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]]-komputiloj kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe la loka [[Arkado (ludo)|arkadludejo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri [[videoludo]]j.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[universitato de Dalaso]] por plene koncentriĝi pri videoludoj, inkluzive partoprenon en [[turniro]]j kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ties facila integriĝo kun [[IBM]]-[[Persona komputilo|komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri « ''kiel venki videoludojn'' ».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri postenon kiel videoluda kritikisto por ''The Dallas Morning News'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj pri ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablis krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k-[[modemo]]n, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee (1987–1996) ==== [[Dosiero:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ludojn al eldonistoj, al kio aldoniĝis ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulteno]]j ({{en}} ''bulletin board system'' aŭ BBS-oj), kie uzantoj faras libervolajn donacojn. Tiu modelo estas nun konata kiel [[propagaĵo|propagaĵa distribuo]].<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de siaj amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''[[Beyond the Titanic]]'' kaj ''[[Supernova (videoludo)|Supernova]]'' kiel propagaĵajn ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, je ĉirkaŭ 10 000 dolaroj dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj entute, kio estis pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li do evoluigis novan distribumodelon, nomatan la « ''modelo Apogee'' », en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS. Post ĝia kompletigo, la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'', dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-an de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo uzante la nomon de la unupersona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun [[ĉeko]]j senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ 80 000 ĝis 100 000 dolaroj : li ricevis inter 100 kaj 500 dolaroj ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante kuin ĝi sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms (1996–2009) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis. Ĝi tiel kreis 3D Realms por [[Tridimensia komputila grafiko|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) ankaŭ sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub la firmaa nomo Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli modernaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=Polygon |publisher=Vox Media |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la aliaj proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' rapide fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por [[Flipero|fliperaj]] videoludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel (videoludo)|Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj [[DOS|MS-DOS]]-titoloj al ne-epizodaj ludoj por [[Videoludilo|konzoloj]] kaj [[Persona komputilo|personaj komputiloj]]. En la procezo ĝi forlasis la propagaĵan-modelon favore al pli tradicia eldonmodelo. Ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (videoludo, 1997)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Sekve, la solaj esceptoj estis ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis evoluigita ĉe 3D Realms kiel fantoma projekto ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired]] |publisher=Condé Nast |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis transdonitaj al Terry Nagy en [[2008]]. Li fondis Apogee Software LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software Ltd. Apogee Software LLC estis poste renomita kiel [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis « ''kiam ĝi estos preta'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms cetere daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto ene de la grupo [[Gathering of Developers]], sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-an de majo]] [[2009]], la longedaŭra [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|evoluigo de Duke Nukem Forever]] estis haltigita kaj vastaj maldungoj okazis, inkluzive de la tuta evoluigteamo kaj plejmultaj aliaj dungitoj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo de tiu videoludo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion, kio kondukis al la decido redukti la dungitaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=PCGamesN}}</ref> La [[14-an de majo]] [[2009]], [[Take-Two Interactive|Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') iniciatis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pli precize malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson de la vendo por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-an de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke « ''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermiĝos'' », sed ke pro manko de mono la evoluigaj operacioj ĉesis kaj la kompanio daŭre « ''licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo Duke Nukem'' ». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la [[franĉizo]]n en « ''deviga rapida vendo'' ».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-an de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj [[intelekta propraĵo]] estis venditaj al Gearbox, kiu do fariĝis la oficiala posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri alia amatorprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. Okaze de intervjuo en [[aprilo]] [[2011]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: « ''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiujn sufiĉe malgrandajn — neniujn grandajn konzolludojn. Post kiam'' [Duke Nukem Forever] ''aperos, ni certe klopodos investi en aliajn projektojn, kaj eble en aliajn teamojn kiuj malfermas novajn vojojn al pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox denove procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo (2014–2021) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj prezidanto de SDN Invest, fariĝis la nova ĉefdirektoro de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=GamesIndustry.biz |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=Central Business Register |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel krea konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=Eurogamer |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon de la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell (videoludo)|Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-an de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''Bombshell'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la ludmotoron Build de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis « ''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso'' » kaj ke ĝi « ''provis profiti el la konateco de Iron Maiden'' ».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-an de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = Eurogamer | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee el 3D Realms kaj oficiale refondis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga mesaĝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms. Li aldonis ke « ''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al sia pasinteco, krom laŭ la nomo'' » pro tio, ke li ne plu partoprenas en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group (2021–2023) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris 3D Realms pere de [[Saber Interactive]], kiu do fariĝis ties gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-an de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], la kompanio anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan krean oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Nova komenco (2023–hodiaŭ) ==== La [[30-an de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-an de oktobro]], ĝi publikigis ''Ion Fury: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-an de oktobro]] [[2023]], 3D Realms ankaŭ publikigis ''Ripout'' per frua aliro kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-an de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-an de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], « ''almenaŭ duono'' » de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita okaze de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-an de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun [[1C Company|Fulqrum Publishing]]) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-an de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj videoludaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> 75ezge2vep0gr8ik7xwdar0wjkknqh5 9366478 9366476 2026-05-04T09:29:18Z Thomas Guibal 1348 /* Nova komenco (2023–hodiaŭ) */ 9366478 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = 3D Realms | plia nomo =Apogee Software Productions<br>Apogee Software, Ltd. | komento pri plia nomo = antaŭe | emblemo = 3D_Realms.svg | formo = [[Filio]] de [[Saber Interactive]] (2021–hodiaŭ) | fondo = [[1987]] | fondo-komento = [[Garland (Teksaso)]] | sidejo = [[Aalborg]] ({{Danio}}) | estro = Fondita de [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] | dungitaro = | spezo = | bilanco = | kampo = [[Videoludo]]j | ISIN-kodo = | malfondo = | malfondo-komento = | ttt = https://3drealms.com/ }} '''3D Realms Entertainment ApS''' estas [[videoludo|videoluda]] [[eldonisto]] bazita en [[Aalborg]], [[Danio]]. [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] fondis la kompanion en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), en [[1987]], kiel '''Apogee Software Productions''' por eldoni sian ludon ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]''. En la malfruaj [[1980-aj jaroj]] kaj fruaj [[1990-aj jaroj]], la kompanio popularigis distribumodelon laŭ kiu ĉiu ludo konsistas el tri epizodoj, kun la unua senpage disponebla kiel [[propagaĵo]] kaj la aliaj du aĉeteblaj. ''[[Duke Nukem]]'' estis grava [[franĉizo]] kreita de Apogee kun ĉi tiu modelo, kaj Apogee publikigis ankaŭ ''[[Commander Keen]]'' kaj ''[[Wolfenstein 3D]]'' laŭ la sama maniero. Apogee komencis uzi la markonomon 3D Realms por siaj tridimensiaj ludoj en [[1994]], kaj en [[1996]] renomigis la kompanion mem al 3D Realms por koncentriĝi pri tradicie eldonitaj tridimensiaj titoloj. ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) estis publikigita sub ĉi tiu nomo kun granda sukceso. 3D Realms poste plejparte ĉesigis siajn eldonajn kaj evoluigajn agadojn por koncentriĝi pri du longe prokrastitaj ludoj: ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu estis evoluigata ĝis kiam alia studio transprenis ĝin en [[2001]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|restis disvolviĝanta]] ĝis [[2009]]. La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis licencitaj al Terry Nagy en [[2008]], kiu establis Apogee Software LLC por evoluigi kaj eldoni adaptojn kaj kromproduktojn de Apogee-titoloj. En [[2009]], 3D Realms, citante financajn problemojn, maldungis sian evoluigteamon kaj plimulton de sia dungitaro, tiel efektive ĉesigante siajn operaciojn. En [[marto]] [[2014]], la kompanio estis akirita de SDN Invest, [[Danio|dana]] [[holdingo]] kaj kunposedanto de [[Interceptor Entertainment]], kaj relanĉita poste tiujare kiel 3D Realms Entertainment ApS, kun sidejo en Danio. 3D Realms Entertainment poste funkciis kiel videoluda eldonisto. Miller restis konsilanto por la kompanio ĝis [[2021]], kiam li kaj Nagy akiris la markon Apogee kaj relanĉis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]], sendependa videolud-eldonisto. En [[aŭgusto]] [[2021]], 3D Realms Entertainment estis akirita de filio de [[Embracer Group]], [[Saber Interactive]], kiu estis apartigita el Embracer en [[marto]] [[2024]]. == Historio == ===Apogee Software=== ==== Fono ==== En la fruaj [[1980-aj jaroj]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] ofte pasigis tempon en la komputila laboratorio de la mezlernejo kiun li frekventis, programante [[Interaga fikcio|tekstajn aventurojn]] sur la tieaj [[Apple II]]-komputiloj kaj konatiĝante kun samlernanto [[George Broussard]].<ref name="Polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |title=Apogee: Where Wolfenstein got its start |first=Chris |last=Plante |date=October 26, 2017 |website=[[Polygon]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=October 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026234917/https://www.polygon.com/features/2017/10/26/16511514/wolfenstein-origins-apogee |url-status=live }}</ref> Post diplomiĝo, ambaŭ eklaboris ĉe la loka [[Arkado (ludo)|arkadludejo]] The Twilight Zone, kio permesis al Miller studi en universitato kaj samtempe plifortigi sian intereson pri [[videoludo]]j.<ref name="Polygon" /> Post sia dua studjaro, Miller forlasis la [[universitato de Dalaso]] por plene koncentriĝi pri videoludoj, inkluzive partoprenon en [[turniro]]j kaj programadon de propraj ludoj.<ref name="Polygon" /> Tiutempe li evoluigis apartan intereson pri la programlingvo [[Turbo Pascal]] kaj ties facila integriĝo kun [[IBM]]-[[Persona komputilo|komputiloj]].<ref name="Gamasutra, Page 4">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 4 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223941/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=4 |url-status=dead }}</ref> Miller poste konkludis ke lia scio pri videoludoj devus enspezi al li pli da mono ol li gajnis ĉe The Twilight Zone, tial li, kun helpo de Broussard, verkis manlibro-stilan libron pri « ''kiel venki videoludojn'' ».<ref name="Polygon" /> La libro falis en obskurecon pro saturita merkato, sed ĝi helpis al Miller akiri postenon kiel videoluda kritikisto por ''The Dallas Morning News'' kaj aliaj pli malgrandaj gazetoj pri ludoj.<ref name="Polygon" /> Post kvar jaroj da verkado por la gazeto, li decidis ke li kapablis krei ludojn pli bonajn ol tiujn kiujn li devis recenzi kaj rezignis sian postenon. Miller akiris 16.5k-[[modemo]]n, kiun li instalis en la hejmo de siaj gepatroj en [[Garland (Teksaso)|Garland]] ([[Teksaso]]), kaj komencis labori kiel plentempa sendependa ludprogramisto.<ref name="Polygon" /> ==== La modelo Apogee (1987–1996) ==== [[Dosiero:Apogee Software.png|thumb|left|250px|La emblemo de Apogee Software]] Plej multaj ludoj evoluigitaj de Miller tiutempe uzis [[ASCII]]-signojn kiel grafikaĵojn.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 2">{{cite web |url=https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |title=20 Years Of Evolution: Scott Miller And 3D Realms, Page 2 of 10 |first=Benj |last=Edwards |date=August 21, 2009 |website=[[Gamasutra]] |access-date=March 5, 2018 |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509223927/https://www.gamasutra.com/view/feature/132501/20_years_of_evolution_scott_.php?page=2 |url-status=dead }}</ref> La formato ŝajnis populara al li, sed finfine montriĝis malsukcesa kiam li provis prezenti ludojn al eldonistoj, al kio aldoniĝis ke li ne havis universitatan diplomon nek profesian sperton en lud-evoluigo.<ref name="Polygon" /> Tial li konsideris mem presi kopiojn de siaj ludoj aŭ distribui ilin senpage per [[bulteno]]j ({{en}} ''bulletin board system'' aŭ BBS-oj), kie uzantoj faras libervolajn donacojn. Tiu modelo estas nun konata kiel [[propagaĵo|propagaĵa distribuo]].<ref name="Polygon" /> Ĉar la unua opcio ŝajnis tro multekosta por Miller, li devis elekti la duan, malgraŭ la kontraŭstaro de siaj amikoj kaj kolegoj.<ref name="Polygon" /> Miller publikigis ''[[Beyond the Titanic]]'' kaj ''[[Supernova (videoludo)|Supernova]]'' kiel propagaĵajn ludojn respektive en [[1986]] kaj [[1987]], sed la enspezo estis malalta, je ĉirkaŭ 10 000 dolaroj dum unu jaro por ambaŭ ludoj kune.<ref name="Polygon" /> La sekva ludo de Miller, ''[[Kroz|Kingdom of Kroz]]'', estis evoluigita kun 60 niveloj entute, kio estis pli ol li volis senpage publikigi.<ref name="Polygon" /> Sekve li do evoluigis novan distribumodelon, nomatan la « ''modelo Apogee'' », en kiu nur parto de la ludo estus senpage ludebla per BBS. Post ĝia kompletigo, la ludo montrus la poŝtadreson de Miller kaj petus la ludanton kontakti lin por aĉeti la reston.<ref name="Polygon" /> Li aplikis ĉi tiun modelon al ''Kingdom of Kroz'', dividante ĝin en tri partojn, nomatajn epizodoj, kaj distribuante la unuan per BBS dum konservante la aliajn du por vendo.<ref name="Polygon" /><ref name="Gamasutra, Page 4" /> Eldonita la [[26-an de novembro]] [[1987]], ''Kingdom of Kroz'' estis la unua ludo uzante la nomon de la unupersona kompanio de Miller, Apogee Software Productions.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> La ludo montriĝis sukcesa, kun [[ĉeko]]j senditaj al Miller atingantaj ĉirkaŭ 80 000 ĝis 100 000 dolaroj : li ricevis inter 100 kaj 500 dolaroj ĉiutage.<ref name="Gamasutra, Page 4" /> Broussard poste aliĝis al Apogee, kunfandante kuin ĝi sian propran malpli konatan ludkompanion Micro-FX.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |title=GameSpy Retro: Developer Origins, Page 10 of 19 |first=John |last=Keefer |date=March 31, 2006 |website=[[GameSpy]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609133224/http://www.gamespy.com/articles/697/697083p10.html |archive-date=June 9, 2007 |url-status=dead}}</ref> ==== 3D Realms (1996–2009) ==== En [[1994]], Apogee decidis lanĉi malsamajn markonomojn por ĉiu ĝenro de ludoj kiujn ĝi publikigis. Ĝi tiel kreis 3D Realms por [[Tridimensia komputila grafiko|tridimensiaj ludoj]], publikigante ''[[Terminal Velocity]]'' en [[1995]] kaj evoluigante la ludon ''[[Duke Nukem 3D]]'' ([[1996]]) ankaŭ sub tiu nomo, dum aliaj titoloj en tiuj jaroj restis sub la firmaa nomo Apogee.<ref name="APOGEEhistory2">{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/history2.html |title=3D Realms Site: Company History |publisher=3D Realms |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094405/http://legacy.3drealms.com/history2.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Fine de [[1996]], tamen, Apogee renomigis la kompanion mem al 3D Realms por asocii sian markon kun pli modernaj tridimensiaj titoloj, kaj ĉesis uzi la nomon Apogee.<ref name="PolyEarly">{{cite web|url=https://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |title=Apogee: The one-man online game publisher of 1987 |work=Polygon |publisher=Vox Media |last=Plante |first=Chris |date=September 27, 2013 |access-date=July 11, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018162443/http://www.polygon.com/features/2013/9/27/4741076/apogee-shareware-1987 |archive-date=October 18, 2016 }}</ref> La lasta ludo publikigita sub la nomo Apogee estis ''[[Stargunner]]'' en [[1996]]. Plej multaj el la aliaj proponitaj markoj neniam estis uzitaj, ĉar tridimensiaj ludoj kiel ''Duke Nukem'' rapide fariĝis la ĉefa fokuso de la kompanio. 3D Realms lanĉis markon por [[Flipero|fliperaj]] videoludoj, Pinball Wizards, en [[februaro]] [[1997]], sed publikigis nur ''[[Balls of Steel (videoludo)|Balls of Steel]]'' ([[1997]]) sub tiu nomo.<ref name="APOGEEhistory2"/> Ekde [[1997]], 3D Realms transiris de epizodaj [[DOS|MS-DOS]]-titoloj al ne-epizodaj ludoj por [[Videoludilo|konzoloj]] kaj [[Persona komputilo|personaj komputiloj]]. En la procezo ĝi forlasis la propagaĵan-modelon favore al pli tradicia eldonmodelo. Ĝi ankaŭ plejparte ĉesigis siajn agadojn kiel evoluiganto en la sama jaro, publikigante nur ''[[Shadow Warrior (videoludo, 1997)|Shadow Warrior]]'' ([[1997]]).<ref name="APOGEEhistory">{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/history.html |title=3D Realms Site: History |publisher=3D Realms |access-date=June 4, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017094409/http://legacy.3drealms.com/history.html |archive-date=October 17, 2016 }}</ref> Sekve, la solaj esceptoj estis ''[[Prey (videoludo, 2006)|Prey]]'' ([[2006]]), kiu restis en evoluigo ĝis [[2001]] kiam ĝi estis transdonita al [[Human Head Studios]], kaj ''[[Duke Nukem Forever]]'' ([[2011]]), kiu fame restis evoluigita ĉe 3D Realms kiel fantoma projekto ĝis [[2009]].<ref name="APOGEEhistory"/><ref name="Vapor">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |title=Vaporware 2009: A Call for Submissions |last=Calore |first=Michael |date=December 7, 2009 |magazine=[[Wired]] |publisher=Condé Nast |access-date=July 18, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113023/https://www.wired.com/2009/12/vaporware-2009-a-call-for-submissions/ |archive-date=December 26, 2016 }}</ref> La nomo, katalogo kaj emblemo "Apogee Software" estis transdonitaj al Terry Nagy en [[2008]]. Li fondis Apogee Software LLC kiel apartan kompanion respondecan pri distribuo, refaroj kaj aliaj evoluoj rilataj al pli malnovaj Apogee-ludoj. 3D Realms konservis la kompanian nomon Apogee Software Ltd. Apogee Software LLC estis poste renomita kiel [[Apogee Entertainment]] en [[2021]].<ref name="PolyEarly"/> ==== Kompania restrukturigo kaj juraj disputoj (2009–2014) ==== Post kiam ''Prey'' estis transdonita for de 3D Realms en [[2001]], la sola projekto evoluigata ĉe la kompanio estis ''Duke Nukem Forever'', origine anoncita en [[1997]]. La eldondato de la ludo estis « ''kiam ĝi estos preta'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.3drealms.com/duke4/ |title=3D Realms Site: Duke Nukem Forever |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110123915/http://legacy.3drealms.com/duke4/ |archive-date=November 10, 2014 |website=3D Realms |access-date=January 13, 2007}}</ref> 3D Realms cetere daŭrigis kelkajn agadojn kiel eldonisto ene de la grupo [[Gathering of Developers]], sed alie servis nur kiel eldonisto kaj licencanto de kromproduktoj kaj poŝtelefonaj ludoj rilataj al ''Duke Nukem'' dum la sekvaj jaroj. La [[6-an de majo]] [[2009]], la longedaŭra [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|evoluigo de Duke Nukem Forever]] estis haltigita kaj vastaj maldungoj okazis, inkluzive de la tuta evoluigteamo kaj plejmultaj aliaj dungitoj.<ref name=shutdown>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58519/duke-nukem-developer-3d-realms |title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down (Updated) |last1=Breckon |first1=Nick |last2=Faylor |first2=Chris |name-list-style=amp |date=May 6, 2009 |access-date=May 6, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507234540/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58519 |archive-date=May 7, 2009}}</ref><ref name=pressrelease/> Laŭ Miller, la evoluigo de tiu videoludo konsumis grandan parton de la financoj de la kompanio pro la provo integri novan tridimensian bildigan teknologion, kio kondukis al la decido redukti la dungitaron kaj vendi la kompanion.<ref>{{Cite web |last=Boudreau |first=Ian |date=2022-05-10 |title=Duke Nukem Forever 'destroyed 3D Realms' Apogee founder says |url=https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-forever/duke-nukem-3d-unreal-5-remake |access-date=May 25, 2022 |website=PCGamesN}}</ref> La [[14-an de majo]] [[2009]], [[Take-Two Interactive|Take-Two]] (posedantoj de la eldonrajtoj de ''Duke Nukem Forever'') iniciatis proceson kontraŭ 3D Realms pro malobservo de kontrakto, pli precize malsukceso liveri la ludon.<ref name=lawsuit>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58642/take-two-sues-3d-realms |title=Take-Two Sues 3D Realms for Failing to Deliver Duke Nukem Forever (Updated) |first=Nick |last=Breckon |date=May 14, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516154730/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58642 |archive-date=May 16, 2009}}</ref> Take-Two Interactive petis restriktan ordonon kaj provizoran malpermeson de la vendo por devigi 3D Realms konservi la aktivaĵojn de ''Duke Nukem Forever'' dum la proceso.<ref name=lawsuit2>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58651/take-two-v-3d-realms |title=Take-Two v. 3D Realms Court Documents Materialize, 3DR's Scott Miller Responds |first=Nick |last=Breckon |date=May 15, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=Shacknews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518092202/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58651 |archive-date=May 18, 2009}}</ref><ref name=lawsuit3>{{cite web |url=https://www.shacknews.com/article/58664/no-30m-offer-for-duke |title=No $30M Offer for Duke Nukem IP, Says 3D Realms |first=Chris |last=Faylor |date=May 16, 2009 |access-date=May 16, 2009 |website=[[Shacknews]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518094006/http://www.shacknews.com/onearticle.x/58664 |archive-date=May 18, 2009}}</ref> La [[18-an de majo]] [[2009]], ĉefaj administrantoj de 3D Realms deklaris ke « ''3D Realms ne fermiĝis kaj ne fermiĝos'' », sed ke pro manko de mono la evoluigaj operacioj ĉesis kaj la kompanio daŭre « ''licencos kaj kunkreos ludojn bazitajn sur la franĉizo Duke Nukem'' ». Ili akuzis Take-Two pri provo akiri la [[franĉizo]]n en « ''deviga rapida vendo'' ».<ref name="pressrelease">{{cite web |date=May 18, 2009 |title=3D Realms: We're not closing, Spent $20M on Duke Nukem Forever |url=https://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522225923/http://www.kotaku.com.au/2009/05/3d-realms-were-not-closing-spent-20-million-on-duke-nukem-forever/ |archive-date=May 22, 2009 |access-date=May 19, 2009 |website=[[Kotaku]] Australia}}</ref> La [[3-an de septembro]] [[2010]], Take-Two Interactive anoncis ke la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' estis transdonita al [[Gearbox Software]], tiel finante la partoprenon de 3D Realms post 12 jaroj da evoluigo. 3D Realms tamen restis kreditita kiel kun-evoluiganto pro sia kontribuo al granda parto de la ludo. La rajtoj kaj [[intelekta propraĵo]] estis venditaj al Gearbox, kiu do fariĝis la oficiala posedanto de la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |date=2010-09-07 |title=Gearbox acquires Duke Nukem IP |url=https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ |access-date=2023-01-09 |website=[[GameSpot]] |language=en-US}}</ref> Ekstera evoluiganto, [[Interceptor Entertainment]], komencis laboron en [[2010]] pri alia amatorprojekta refaro de ''Duke Nukem 3D''. Ili ricevis limigitan permeson de Gearbox por daŭrigi la ludon, nomitan ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]''. Tamen, post la eldono kaj negativa recenzo de ''Duke Nukem Forever'' en [[2011]], ''Duke Nukem 3D: Reloaded'' estis senfine prokrastita. Okaze de intervjuo en [[aprilo]] [[2011]], [[Scott Miller (entreprenisto)|Scott Miller]] deklaris ke 3D Realms laboris pri pluraj projektoj: « ''ni havas plurajn projektojn en progreso, ĉiujn sufiĉe malgrandajn — neniujn grandajn konzolludojn. Post kiam'' [Duke Nukem Forever] ''aperos, ni certe klopodos investi en aliajn projektojn, kaj eble en aliajn teamojn kiuj malfermas novajn vojojn al pli malgrandaj platformoj, kiel inteligentaj telefonoj kaj XBLA'' ».<ref>{{cite web |url=http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |title=Our Five-Question Interview with 3D Realms CEO Scott Miller |author=Green |date=April 15, 2011 |website=Duke 4 |access-date=July 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152058/http://legacy.duke4.net/news.php?item.449.4 |archive-date=March 30, 2016}}</ref> Tamen, dum la sekvaj jaroj 3D Realms ne publikigis novajn titolojn. En [[junio]] [[2013]], 3D Realms procesis kontraŭ Gearbox pro nepagitaj tantiemoj kaj nepagitaj sumoj rilataj al la vendo de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |last=Narcisse |first=Evan |title=Duke Nukem Creators 3D Realms Suing Gearbox over Unpaid Royalties |url=https://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |website=[[Kotaku]] |date=June 13, 2013 |access-date=August 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729004514/http://kotaku.com/duke-nukem-creators-3d-realms-suing-gearbox-over-duke-n-513153451 |archive-date=July 29, 2013}}</ref> La proceso estis nuligita en [[septembro]] [[2013]], kun 3D Realms pardonpetante kaj anoncante ke ĝi solvis ĉiujn malkonsentojn kun Gearbox. En [[februaro]] [[2014]], Gearbox denove procesis kontraŭ 3D Realms, Interceptor Entertainment kaj Apogee Software LLC pro evoluigado de nova ludo titolita ''Duke Nukem: Mass Destruction''. Gearbox deklaris ke ĝi ankoraŭ estis la rajtposedanto de la franĉizo ''Duke Nukem'', kaj ke ĝi ne donis permeson evoluigi la ludon. 3D Realms baldaŭ poste publikigis deklaron agnoskante sian misfaradon.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |title=Gearbox sues 3D Realms over Duke Nukem: Mass Destruction |last=Matulef |first=Jeffrey |date=February 24, 2014 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134221/http://www.eurogamer.net/articles/2014-02-24-gearbox-sues-3d-realms-over-duke-nukem-mass-destruction |archive-date=October 9, 2016}}</ref> La proceso estis aranĝita en [[aŭgusto]] [[2015]], kun Gearbox substrekante ke ĝi ankoraŭ estis la laŭleĝa posedanto de la intelekta propraĵo de ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |title=Gearbox and 3D Realms settle Duke Nukem lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=August 19, 2015 |website=Eurogamer |access-date=October 6, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134226/http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-19-gearbox-and-3d-realms-settle-duke-nukem-lawsuit |archive-date=October 9, 2016}}</ref> ===3D Realms Entertainment=== ==== Akiro fare de SDN Invest kaj relanĉo (2014–2021) ==== En [[marto]] [[2014]], SDN Invest, la kunposedanto de Interceptor Entertainment, akiris 3D Realms kontraŭ nekonigita sumo.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=March 3, 2014 |website=[[Eurogamer]] |access-date=March 3, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306181638/http://www.eurogamer.net/articles/2014-03-03-interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |archive-date=March 6, 2014}}</ref> Mike Nielsen, la fondinto kaj prezidanto de SDN Invest, fariĝis la nova ĉefdirektoro de 3D Realms,<ref>{{cite web |last=Handrahan |first=Matthew |date=2014-03-03 |title=Interceptor Entertainment acquires 3D Realms |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220033835/https://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-03-interceptor-entertainment-acquires-3d-realms |archive-date=December 20, 2018 |access-date=2020-01-21 |website=GamesIndustry.biz |publisher=}}</ref> kun sidejo en [[Aalborg]], [[Danio]], kaj registrita en [[2015]] kiel 3D Realms Entertainment ApS.<ref>{{cite web |last1=Takashi |first1=Dean |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |website=[[VentureBeat]] |access-date=August 16, 2023 |date=March 16, 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=3D Realms Entertainment ApS |url=https://datacvr.virk.dk/enhed/virksomhed/36912197 |publisher=Central Business Register |access-date=August 16, 2023 |language=Danish}}</ref> Miller restis ĉe la kompanio kiel krea konsilanto,<ref>{{cite web |last1=Yin-Poole |first1=Wesley |title=Interceptor buys 3D Realms amid Gearbox lawsuit |url=https://www.eurogamer.net/interceptor-buys-3d-realms-amid-gearbox-lawsuit |website=Eurogamer |access-date=August 16, 2023 |date=March 3, 2014}}</ref> dum Apogee Software LLC konservis la licencon de la marko kaj katalogo Apogee.<ref>{{cite web |last1=Chalk |first1=Andy |title=3D Realms returns with 32-game anthology bundle |url=https://www.pcgamer.com/3d-realms-returns-with-32-game-anthology-bundle/ |website=[[PC Gamer]] |access-date=August 16, 2023 |date=October 23, 2014}}</ref> En [[majo]] [[2014]], 3D Realms anoncis ke ĝi eldonos ''[[Bombshell (videoludo)|Bombshell]]'' de Interceptor Entertainment, La [[28-an de februaro]] [[2018]], 3D Realms anoncis la ludon ''[[Ion Maiden]]'', antaŭrakonton de ''Bombshell'', evoluigitan de Voidpoint kaj uzantan la ludmotoron Build de [[Ken Silverman]]. En [[majo]] [[2019]], la kompanio estis trafita de proceso pri varmarka malobservo je 2 milionoj da usonaj dolaroj fare de la metalroka grupo [[Iron Maiden]], kiu asertis ke ''Ion Maiden'' estis « ''preskaŭ identa al la varmarko Iron Maiden laŭ aspekto, sono kaj ĝenerala komerca impreso'' » kaj ke ĝi « ''provis profiti el la konateco de Iron Maiden'' ».<ref>{{cite web |last1=Beaumont-Thomas |first1=Ben |title=Iron Maiden sue video game company for $2m over Ion Maiden game |url=https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |website=The Guardian |access-date=4 June 2019 |date=30 May 2019 |archive-date=June 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604031601/https://www.theguardian.com/music/2019/may/30/iron-maiden-sue-video-game-developers-for-2m-over-ion-maiden-game |url-status=live }}</ref> En [[julio]] [[2019]], 3D Realms kaj Voidpoint ŝanĝis la nomon de ''Ion Maiden'' al ''Ion Fury'' por fini la proceson. ''Ion Fury'' estis publikigita la [[15-an de aŭgusto]] [[2019]]. Ekde tiam, 3D Realms publikigis ''[[Ghostrunner]]'' ([[2020]]) kaj anoncis plurajn projektojn kiuj restis en evoluigo dum pluraj jaroj sen pliaj informoj.<ref>{{cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | title = 3D Realms announces Graven, the spiritual successor to Hexen 2 | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = September 5, 2020 | access-date = September 5, 2020 | website = Eurogamer | archive-date = September 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200907154553/https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-05-3d-realms-announces-graven-the-spiritual-successor-to-hexen-2 | url-status = live }}</ref> En [[aprilo]] [[2021]], Miller kaj Nagy akiris la nomon Apogee el 3D Realms kaj oficiale refondis Apogee Software LLC kiel [[Apogee Entertainment]].<ref>{{cite web |last1=Sinclair |first1=Brendan |title=Scott Miller on relaunching Apogee Entertainment as indie publisher |url=https://www.gamesindustry.biz/apogee-entertainment-relaunches-as-indie-publisher |website=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=August 16, 2023 |date=April 20, 2021}}</ref> En [[2022]], Miller deklaris en bloga mesaĝo ke li ne plu estis implikita en 3D Realms. Li aldonis ke « ''[la kompanio] ne plu havas ajnan ligon al sia pasinteco, krom laŭ la nomo'' » pro tio, ke li ne plu partoprenas en la dezajno kaj financado de ludoj.<ref name="MillerApogeeBlog">{{cite web |last1=Miller |first1=Scott |title=Clearing the confusion about Apogee and 3D Realms |url=https://www.apogeeent.com/devblog/apogee-history |publisher=[[Apogee Entertainment]] |date=January 25, 2022}}</ref> ==== Akiro fare de Embracer Group (2021–2023) ==== En [[aŭgusto]] [[2021]], [[Embracer Group]] anoncis ke ĝi akiris 3D Realms pere de [[Saber Interactive]], kiu do fariĝis ties gepatra kompanio.<ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=August 4, 2021 |title=Embracer Group acquires 3D Realms, CrazyLabs, Digixart, Easy Trigger, Force Field, Ghost Ship Games, Grimfrost, and Slipgate Ironworks |url=https://www.gematsu.com/2021/08/embracer-group-acquires-3d-realms-crazylabs-digixart-easy-trigger-force-field-ghost-ship-games-grimfrost-and-slipgate-ironworks|website=Gematsu}}</ref> 3D Realms publikigis ''Cultic'' la [[13-an de oktobro]] [[2022]]. En [[marto]] [[2023]], la kompanio anoncis ke ĝi dungis Justin Burnham (antaŭe ĉe Devolver Digital kaj Good Shepherd) kiel ĉefan krean oficiston (CCO).<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Dean |date=2023-03-16 |title=3D Realms hires Justin Burnham as chief creative officer to level up action games |url=https://venturebeat.com/games/3d-realms-hires-justin-burnham-as-chief-creative-officer-to-level-up-action-games/ |access-date=2024-02-17 |website=VentureBeat |language=en-US}}</ref> ==== Nova komenco (2023–hodiaŭ) ==== La [[30-an de septembro]] [[2023]], 3D Realms okazigis sian kvaran jaran eventon Realms Deep, modernigante la markon de la kompanio kaj anoncante eldondatojn por pluraj antaŭe nepublikigitaj titoloj. Du tagojn poste, la [[2-an de oktobro]], ĝi publikigis ''Ion Fury: Aftershock'' kunlabore kun la evoluiganto Voidpoint.<ref>{{Cite web |title="Realms Deep 2023 Recap: 3D Realms Reboots with Ion Fury: Aftershock Shadow Drop, Kingpin: Reloaded, GRAVEN, and WRATH Release Dates Revealed, New Titles Announced, and Much More " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/nl/Realms-Deep-2023-Recap-3D-Realms-Reboots-with-Ion-Fury-Aftershock-Shad |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[24-an de oktobro]] [[2023]], 3D Realms ankaŭ publikigis ''Ripout'' per frua aliro kunlabore kun la evoluiganto Pet Project Games.<ref>{{Cite web |title="Pet Project Games to Release Ripout Into Early Access in October 2023 " - Games Press |url=https://www.gamespress.com/Pet-Project-Games-to-Release-Ripout-Into-Early-Access-in-October-2023 |access-date=2024-02-17 |website=www.gamespress.com}}</ref> La [[16-an de novembro]], 3D Realms publikigis ''The Kindeman Remedy'' kunlabore kun la evoluiganto Troglobyte Games.<ref>{{Cite web |last=Handley |first=Zoey |date=2023-11-16 |title=Gruesome medical management game The Kindeman Remedy is out today |url=https://www.destructoid.com/gruesome-medical-management-game-the-kindeman-remedy-is-out-today/ |access-date=2024-02-17 |website=Destructoid |language=en-US}}</ref> La [[5-an de decembro]] [[2023]], 3D Realms kuneldonis (kun [[Interplay Entertainment|Interplay]]) la ludon ''[[Kingpin Reloaded]]'', evoluigitan de [[Slipgate Ironworks]].<ref>{{Cite news |author1=Andy Chalk |date=2023-10-02 |title=After 3 years of silence, Kingpin Reloaded resurfaces with a new trailer and a December release date |url=https://www.pcgamer.com/after-3-years-of-silence-kingpin-reloaded-resurfaces-with-a-new-trailer-and-a-december-release-date/ |access-date=2024-02-17 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> Meze de [[decembro]] [[2023]], « ''almenaŭ duono'' » de 3D Realms kaj Slipgate Ironworks estis maldungita okaze de restrukturigo fare de Embracer.<ref>{{Cite web |last=Rousseau |first=Jeffrey |date=2023-12-18 |title=3D Realms and Slipgate Ironworks reportedly see layoffs |url=https://www.gamesindustry.biz/3d-realms-and-slipgate-ironworks-reportedly-see-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> Maldungoj daŭris ĝis [[januaro]] [[2024]].<ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=January 3, 2024 |title=Report: 3D Realms and Slipgate may have been hit with more layoffs |url=https://www.gamedeveloper.com/business/report-3d-realms-and-slipgate-may-have-been-hit-with-more-layoffs |access-date=2024-03-06 |website=www.gamedeveloper.com |language=en}}</ref> La [[24-an de januaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''Graven'', evoluigitan de Slipgate Ironworks, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |last=Perrault |first=Patrick |date=2022-10-25 |title=Final Graven Early Access Update Out Now |url=https://techraptor.net/gaming/news/last-graven-early-access-update-is-now-out |access-date=2024-02-17 |website=TechRaptor |language=en}}</ref> La [[27-an de februaro]] [[2024]], 3D Realms kuneldonis (kun Fulqrum Publishing) la ludon ''[[Wrath: Aeon of Ruin]]'', evoluigitan de Slipgate Ironworks kaj Killpixel Games, post ĝia eliro el frua aliro.<ref>{{Cite web |date=2023-09-30 |title=WRATH: Aeon of Ruin launches February 27, 2024 for PC |url=https://www.gematsu.com/2023/09/wrath-aeon-of-ruin-launches-february-27-2024-for-pc |access-date=2024-02-17 |website=Gematsu |language=en-US}}</ref> En [[marto]] [[2024]], Saber Interactive estis vendita al Beacon Interactive, nova kompanio fondita de la kunfondinto de Saber, Matthew Karch. Multaj videoludaj studioj de Saber, inkluzive de 3D Realms, estis inkluditaj en la vendo.<ref>{{Cite web |last=McEvoy |first=Sophie |date=2024-03-14 |title=Embracer sells Saber Interactive for $247m |url=https://www.gamesindustry.biz/embracer-sells-saber-interactive-for-247m |access-date=2024-03-14 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> == Videoludoj == *[[Listo de videoludoj de 3D Realms]] == Referencoj == {{referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://3drealms.com Oficiala retejo] ({{en}}) <!--- [[Kategorio:Videoludaj firmaoj]] [[Kategorio:Danaj firmaoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1987]] --> oxyjo6ae5e4y6tq5mexqc2cp34q8d23 0 837149 9366243 8851428 2026-05-04T01:40:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366243 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Ernest Adolphe Robert''' estis [[franca]] [[historiisto]] kaj biografiisto naskiĝinta la [[17-an de januaro]] [[1833]] en [[Melun]]<ref>[http://www.archinoe.fr/cg77v2/index.php/docnumViewer/calculHierarchieDocNum/142692/870:18308:25876:142692/900/1600 Archives de Seine-et-Marne, commune de Melun, acte de naissance 31, année 1833 (vue 214 /342)]</ref>, kaj mortinta la [[23-an de decembro]] [[1899]] en la [[12-a arondismento de Parizo|12-a arondismento]] de [[12-a arondismento de Parizo|Parizo]]<ref>[http://archives.paris.fr/arkotheque/visionneuse/visionneuse.php?arko=YTo2OntzOjQ6ImRhdGUiO3M6MTA6IjIwMTctMDUtMTEiO3M6MTA6InR5cGVfZm9uZHMiO3M6MTE6ImFya29fc2VyaWVsIjtzOjQ6InJlZjEiO2k6NDtzOjQ6InJlZjIiO2k6MjQ5ODc5O3M6MTY6InZpc2lvbm5ldXNlX2h0bWwiO2I6MTtzOjIxOiJ2aXNpb25uZXVzZV9odG1sX21vZGUiO3M6NDoicHJvZCI7fQ==#uielem_move=-882%2C-812&uielem_islocked=1&uielem_zoom=133&uielem_brightness=0&uielem_contrast=0&uielem_isinverted=0&uielem_rotate=F Archives de Paris en ligne, acte de décès n°5218 du 25/12/1899 à Paris 12e, V4E9432 (vue 10/25)]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Biografio == Adolphe Robert partoprenis unu el la ribeloj, kiuj sekvis la [[Puĉo de la 2-a de decembro 1851|puĉon de la 2-a de decembro 1851]] fare de [[Louis-Napoléon Bonaparte]]. Li estas menciita kiel membro de la ribeluloj en [[Clamecy]]. Juĝita antaŭ militista escepta tribunalo, li estis enkarcerigita en [[Nanto (Francio)|Nanto]], kie li sukcese eskapis por fuĝi direkte al [[Anglio]]. La [[6-an de aprilo]] [[1863]], li tamen estis arestita en [[Bulonjo-ĉe-Maro]], kaj devis prezenti sin antaŭ la loka pena tribunalo la [[10-an de junio]] pro la jena motivo : « ''Enkonduko en [[Francio]]n de granda nombro de ekzempleroj de anonima broŝuro titolita "Letero al Kuglo", incitante malamon kaj malestimon de la imperia registaro, kaj la murdon de Lia Moŝto la Imperiestro, intrigoj kaj komplotoj kondukitaj kaj interne kaj eksterlande, cele al la maltrankviligo de publika paco'' ». Adolphe Robert konfesis uzi falsan identecon okaze de sia aresto, sed ankaŭ la propravolan enkondukon en [[Francio]] de tiuj presaĵoj, kiujn li kaŝis en la duobla fundo de lia vojaĝa kofro. Li estis kondamnita al du jaroj de enkarcerigo<ref>''Gazette des Tribunaux', n° du 13 juin 1863''</ref>. == Verkoj == Adolphe Robert estas, kune kun [[Gaston Cougny]], unu el la aŭtoroj de la 5-voluma ''Vortaro de la francaj parlamentanoj'' ({{Fr}} ''Dictionnaire des parlementaires français'') (Parizo, Edgar Bourloton, 1889-1891.). Li cetere kunlaboris al la verkado de historia kaj biografia vortaro de la [[Franca revolucio de 1789|franca revolucio]] kaj de la [[Unua Imperio (Francio)|Unua Imperio]] ({{Fr}} ''Dictionnaire historique et biographique de la Révolution et de l'Empire) fare'' de [[Jean-François Robinet]]. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Robert, Adolphe}} [[Kategorio:Francaj biografoj]] [[Kategorio:Francaj historiistoj]] k4ocfrihf8xxlrvxbnjz87qdoenuzo4 0 838211 9366260 8651483 2026-05-04T04:37:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366260 wikitext text/x-wiki {{Polurinda}}{{Informkesto homo}} '''Agnes TYRRELL''' (la [[20-a de septembro|20an de septembro]] [[1846]] – la [[18-a de aprilo|18an de aprilo]] [[1883]]) estis [[komponisto]] kaj [[pianisto]] de angla kaj ĉeĥa deveno, kiu ludas rolon en la [[germana lingvo]] de [[Brno]], [[Moravio]], kaj parto de la [[Aŭstra-Hungara Imperio]]. == Vivo == Ŝi venis de intelekta, [[etburĝa]] familio kun anglaj radikoj flanke de sia patro kaj ĉeĥaj radikoj flanke de sia patrino <ref>Sadie & Samuel, 1994, p. 464</ref><ref>Women in Czech Music at kapralova.org</ref>. Ŝi studis pianon ĉe Wilhem Kunst en Brno kaj ŝi havis sian a pianoprezenton en la ago de naŭ kiel [[Mirinfano|mirinfanino]]. Poste Agnes ricevis pianolecionojn ĉe Josef Dachs kaj Adalbert Pacher en [[Vieno]]. La komponisto estis kunmetita fare de Brno-direktisto Toman kaj Otto Kitzler <ref>{{Cite web|title=Women in Czech Music|url=http://www.kapralova.org/WOMEN.htm|accessdate=27 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=AGNES TYRRELL, A MORAVIAN COMPOSER OF ENGLISH ORIGIN|url=http://nq.oxfordjournals.org/content/CLXVIII/feb09/96-a.extract|archive-url=https://archive.today/20120711185000/http://nq.oxfordjournals.org/content/CLXVIII/feb09/96-a.extract|url-status=dead|archive-date=11 July 2012|accessdate=16 October 2010}}</ref>. Agnes devis forlasi sian aktivan laboron kiel pianisto pro sanproblemoj. Ŝi havis plurajn koran misfunkcion kiu rezultis al ŝia frua morto je 36-jaraĝa. Jen la rezulto de la pordoj Kiel pian-interpretisto, kaj ĉi tiu estas la voĉo de la komponisto. En ĉi tiu kampanjo Agnes Tyrrell estas tre produktiva, kun multnombraj komponaĵoj kaj diversa muziko: 39 kantoj sur la piano, 55 kantoj ([[Kanzono|kanzonojn]], kaj ĥorusa muziko) kaj la muziko ankaŭ haveblas estas pli da atento al la orkestra laboro : ŝi verkis [[Mazurko|mazurkon]], [[Oratorio|oratorion]], [[Simfonio|simfonion]] kaj [[Opero|operon]]. Agnes Tyrrell estas ne nur komponisto sed ankaŭ pianisto, kaj ŝi havas multe da literaturo inkluzivita. La poemo daŭre estas konservita en la germana. La komponado de la opero en la akta nomo "Bertrand de Born" baziĝas sur la verko de la 19-a jarcento. La [[libreto]] estas verkita de Franz Keim, adaptita de la samaj [[Balado|baladoj]] de [[Ludwig Uhland]]. The [[Uverturo]] en [[D-minoro|Do minoro]] de la Reĝo en [[Izraelo]], estis verkita en 1880, sed ricevis mondpremieron en 2018, fare de la Orkestro “La ĝusta animo” (L'anima giusta), orkestro dirigentita de Jessica Horsley ĉe la ''Festivalo'' Frauenkomponiert de “Muziko komponita de virinoj” (''virinaj komponaĵoj'') Jen la franca preĝejo de [[Berno]] kaj la registra tarifo de la [[Svisa Radio Internacia|Svisa Radio]] <ref>http://www.jessicahorsley.com/blog/agnes-tyrrells-ouverture-die-konige-in-israel-c-1880-a-milestone-at-the-festival-frauenkomponiert-2018/{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Agnes Tyrrell’s Overture “Die Könige in Israel” c. 1880 – a milestone at the Festival frauenkomponiert 2018. Retrieved 16. Dec. 2020.</ref>. Tio ĉi estas la nura konata registrita de la orchestra muziko de Tyrrell <ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211209/5LmMlqgYw1I Ghostarchive] and the [https://web.archive.org/web/20201206090202/https://www.youtube.com/watch?v=5LmMlqgYw1I&t=2s Wayback Machine]: </ref>. En April 2023, la Uverturo en Do minoro de Agnes Tyrrell estas inkluzivita en la programo de la koncerto de la Bath Festival Orchestra en Cadogan Hall, inkluzive de la komponaĵo de [[Antonín Dvořák|Dvořák]] kaj [[Beethoven]]. Rilate al la Uverturo de Agnes Tyrrell la Cadogan Hall retpaĝo aldonas “ ''Kun siaj bongustaj romantikaj harmonioj kaj riĉaj tekstoj, ĝi povas prave sian lokon apud ajna Uverturo de Beethoven, [[Felix Mendelssohn Bartholdy|Mendelssohn]] aŭ [[Brahms]].''” <ref>https://opac.rism.info/metaopac/search?View=rism&View=rism&author=agnes%20tyrell& RISM Catalogue. Retrieved 28 May 2020.</ref> Multe la granda katalogo de verkoj de Agnes Tyrrell en preskaŭ ĉiu kategorio de la klasika muziko, kaj kvankam ŝia muziko, precipe multaj korusverkoj, estis trovitaj dum ŝia vivdaŭro, nur kelkaj piankomponaĵoj kaj nur unu kanzono estis verkitaj. Post intensa agado de la prezentado, en 2021 la pianludanto kaj muzikredaktisto Kyra Steckeweh denove fartas por la unuafoja elekto de la pianprezento de Agnes Tyrrell, publikigita de la muzikisto Ries & Erler. <ref>http://www.kapralova.org/Tyrrell.htm / THE TYRRELL EDITION</ref> ĉar la muziko de Tyrrell reflektas la [[Estetiko|estetikon]] kaj stilon de ŝia tempo, kaj kvankam ŝi estas influita per la muziko de [[Liszt]] kaj [[Anton Bruckner|Bruckner]], ŝi povis prilabori ĉiujn tiujn influojn en tre individua [[Sintezo|sintezon]]. {{Virinoj en muziko|182}} == Verkaro == === Verkaĵoj por piano === * Andante, op. 6 (publ. Certosa Verlag) * Temo kaj Varioj en F Majoro, op. 8 (publ. Kapralova Societo, 2021) * Allegro di bravura, op. 9 (publ. Ries & Erler, 2021) * Piana Sonato, op. 10 * Improvizita Ne. 1, op. 11 (publ. Ries & Erler, 2021) * Improvizita ne. 2, op. 12 (publ. Ries & Erler, 2021) * Mazurka, op. 15 (1a eldono eldonita de Spina en Vieno, jaro?; 2a eldono Certosa Verlag) * Nocturnes Ne. 1 kaj Ne. 2, op. 16 kaj 17, pro tio ke piano (eldonita de Spina en Vieno, jaro?) * Vier Albumblätter, op. 18 (publ. Ries & Erler, 2021) * Restita ohne Worte, op. 23 (publ. Ries & Erler, 2021) * Improvizita Ne. 3, op. 32(a) (publ. Ries & Erler, 2021) * Zwölf grosse Studien (12 etudoj), op. 48 por piano, dediĉita al Liszt (eldonita en Vieno de Fr. Schreiber, ĉ. 1872) * Groβe Sonate, op. 66 (publ. Kapralova Socio, 2021 [1a eldono]; 2022 [2a, reviziita eldono]) * Clavierstück, op. 67 (publ. Ries & Erler, 2021) === Ĉambra muziko === * Arka kvarteto en G Majoro === Orkestraĵaj === * Uverturo en E plata Majoro * Mazurka por orkestro * Uverturo en C minoro * Simfonio en C Majoro === Voĉa kaj Voĉ-instrumentaj verkaĵoj === ==== Kantoj ==== * Die Berge der Heimat, Künftiger Frühling, op. 1 * Vöglein im Walde, op. 2 * 2 Lieder, op. 19 * 4 Lieder, op. 20 * Ruhe en der Geliebten, op. 21 * 3 Lieder, op. 24 * Mägdelein im Wald, op. 25 * Vintro, op. 26 * 3 Lieder, op. 28 * Der erfrorene Knabe, op. 30 * Wanderlied, op. 31 * 2 Gesänge, op. 33 * Abschied, op. 36 * Sehnsucht, op. 37 * Abendfeier, op. 40 * Restita des Wanderburschen im Walde, op. 41 * Das Mädchen im Radboot, op. 50 * 3 Lieder, op. 51 * Nesto Mond, op. 53 * Beim Wandern, Lenzspruch, op. 55 * 5 Lieder, op. 59 * Trübe wird-a morti Wolken eilen, op. 62 * 5 Schilflieder (1876)<ref>https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN897187814&PHYSID=PHYS_0001&DMDID= Digital score. Retrieved 28 May 2020.</ref> ==== Koralo ==== * 5 Gesänge für Gemischten Chor (Sommerfrühe, Sonntags estas Rhein, Vorüber, Abschied, Liebestpredigt)<ref>published in Šnajdrová, available for download at https://is.muni.cz/th/y3y0j/?lang=en</ref> * Schlaflied * Auf dem Vidas * Restita vom Rhein * Mailied * Sehnsucht, Restis vom Rhein * Fuge * Gebet<ref>published in Šnajdrová, available for download at https://is.muni.cz/th/y3y0j/?lang=en</ref> * Mutterthränen<ref>published in Šnajdrová, available for download at https://is.muni.cz/th/y3y0j/?lang=en</ref> * Winterlied<ref>published in Šnajdrová, available for download at https://is.muni.cz/th/y3y0j/?lang=en</ref> ==== Voĉa kun orkestro ==== * Opero: ''Bertran de Portita'' (libretto de Franz Keim estas adapto de la laŭnoma balado de Ludwig Uhland) * Oratorio: ''Die Könige en Izraelo'' (libretto de Wilhem Smets), nefinita == Bibliografio == * Chmelová, Věra. Klavírní tvorba Agnes Tyrrell. (Pianaj komponaĵoj de Agnes Tyrrell.) ''Opus Musicum'' 38, ne. 4 (2006): 15-20. * Fukac, Jiri. "Agnes Tyrrellova - zapomenuty zjev moravske romantiky". (Agnes Tyrrell - forgesita fenomenon de Moravian Romantikismo.) ''Opus Musicum'' 3, nos. 9-10 (1971): 269-278. * Sadie, Julie Anne kaj Rhian Samuel. La Norton/Boska Vortaro de Virinaj Komponistoj. Nov-Jorko: W.W. Norton & Firmao, 1994. * Schulmeisterová, Martina. Agnes Tyrrell, Život dílo. (Agnes Tyrrell, vivo kaj laboro.) Disertacio. Janáček Akademio Elfari Artan Fakultaton de Muziko, Brno, 2003. * Schulmeisterová, Martina. Život klavírní dílo Agnes Tyrrell. ''Pianissimo'' 1 ne. 3 (2015): 3–7. * Šnajdrová, Blanka. ''Agnes Tyrrell. Brněnská skladatelka její smíšené sbory v ODHa MZM.'' (Brno-a komponisto Agnes Tyrrell kaj ŝia korala muziko por miksita ĥoro.) Tezo mastra. Instituto de Muzikologio, Masaryk Universitata Fakultato de Filozofio, Brno, 2019. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.kapralova.org/Tyrrell.htm Katalogo de la verkaĵoj de Tyrrell nuntempe en preso] * [https://opac.rism.info/metaopac/search?View=rism&View=rism&author=agnes%20tyrell& Liederde Tyrrell en RISM] * [https://www.youtube.com/watch?v=5LmMlqgYw1I& Agnes Tyrrell: Uverturo en C minoro] * [http://www.kapralova.org/WOMEN.htm Virinoj en ĉeĥa muziko] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tyrrell, Agnes}} [[Kategorio:Ĉeĥaj pianistoj]] [[Kategorio:Ĉeĥaj operkomponistoj]] [[Kategorio:Ĉeĥaj klasikaj komponistoj]] [[Kategorio:Klasikaj komponistoj de la 19-a jarcento]] aju26yaohmo9z6e64ez1fi1rfgdzrvq 0 839975 9366333 8743880 2026-05-04T08:01:57Z Sj1mor 12103 9366333 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Santa_snow_globe.jpg|eta|neĝa globo kun figureto de [[Kristnaska Viro]]]] [[Dosiero:Schneekugel_Wien.webm|eta|Video de neĝa globo. Motivo: Vieno]] [[Dosiero:Australian_Souvenir_Snow_Globes.jpg|eta|Plasta aŭstralia Memoraĵo laŭ la koncepto de neĝaj globoj]] [[Dosiero:Snow_Globe_girl.jpg|eta|Knabino tenanta neĝoglobo]] '''Neĝoglobo''' estas [[dekoracio]] en formo de [[Travideblo|travidebla]] [[Globo (matematiko)|pilko]] kutime farita el [[vitro]] gluita al fundo el ceramiko aŭ aliaj materialoj. La vitro enfermas malgrandajn modelojn de urboj, pejzaĝoj aŭ figuroj. La pilko estas plenigita kun akvo miksita kun malgrandaj pecoj de stiroŝaŭmo aŭ brileto simulanta la efikon de [[neĝo]] kiu okazas post skuado de la pilko. Ekzistas certaj modeloj kiuj havas enkonstruitan [[muzikskatolo]]n aŭ mekanikan keston kiu igas la objekton rotacii ene de la pilko. Nuntempe, la pilkoj estas uzataj, interalie, kiel komuna [[Memoraĵo|suveniro]] ĉie tra la mondo kaj estas uzata por [[kolektado]] simila al iu ajn industria produkto produktita en diversaj formoj. == Historio == Ne ekzistas preciza informo pri kiam la unua neĝoglobo estis kreita. Sed ĝia supozata populareco devenas de la frua [[19-a jarcento]] en Francio. Neĝogloboj estis lanĉitaj ĉe la Pariza Universala Ekspozicio en 1878, kaj antaŭ 1879 almenaŭ 5 aŭ pli da firmaoj produktis kaj vendis Neĝoglobojn ĉie en Eŭropo. En 1889 ili kreis Neĝoglobon enhavantan modelon de la [[Eiffel-Turo]] konstruita por festi la Internacian Ekspozicion en Parizo, kiu markis la centjariĝon de la [[Franca revolucio de 1789|Franca Revolucio]]. Neĝbuloj iĝis popularaj en [[Anglio]] dum la viktoria periodo, komence de 1920 la pilkoj komencis esti oftaj en [[Usono]], kie ili iĝis populara kolektaĵo. Multaj el tiuj pilkoj estis produktitaj fare de la Atlas Crystal Works, en Germanio kaj Usono. ==En kulturo== ===Filmoj=== * La filmo ''[[Citizen Kane]]'' (1941) startas kun Charles Foster Kane enlita tenanta neĝoglobon, kaj dirante, "Rosebud ..."; la globo falas el sia mortanta mano kaj rompiĝas. La kinhistoriisto Paul Malcolm notis, ke la disigita enhavo de la neĝoglobo paralelas kun la disa aŭ "disigita" historio de Kane kiu disvolviĝos dum la filmo.<ref>{{cite book|author1=Clayton, Alex |author2=Klevan, Andrew |name-list-style=amp |title= The Language and Style of Film Criticism|publisher= Taylor & Francis|date= 2011| page= 182}}</ref> * La speciala eldono VHS de la filmo ''[[Fargo (filmo)|Fargo]]'' (1996) inkludis neĝoglobon, kiu se skuita, disigis kaj neĝon kaj "sangon".<ref>{{cite news|last=Burr|first=Ty|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1999/05/02/movies/summer-films-synergy-a-few-words-in-defense-of-swag.html|title=Summer Films: Synergy, A Few Words in Defense of Swag|date=2a de Majo, 1999|access-date=2010-12-09}}</ref> * En la filmo ''[[Unfaithful]]'' (2002), Edward Sumner ([[Richard Gere]]) uzas la neĝoglobon, kiun li donacis al sia edzino Connie ([[Diane Lane]]) kiel armo por mortigi ŝian amanton Paul Martel ([[Olivier Martinez]]). * En la filmo ''Snowglobe'' (2007), magia neĝoglobo transportas la protagoniston al mondo kie la spirito de Kristnasko pluas. * En la filmo ''[[Coraline (filmo)|Coraline]]'', bazita sur romano de [[Neil Gaiman]], la gepatroj de Coraline estas enprizonitaj en suvenira neĝoglobo el la Detroita Bestoĝardeno. * En la frua kurta filmo de [[Pixar]] nome ''Knick Knack'' (1989) neĝogloba neĝulo klopodas por eliri el sia neĝoglobo. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Neĝo]] [[Kategorio:Vidaj artoj]] [[Kategorio:Tradiciaj ludiloj]] [[Kategorio:Kolektado]] [[Kategorio:Uzado de vitro]] [[Kategorio:Ludiloj]] [[Kategorio:Kristnaskaj tradicioj]] [[Kategorio:Dekoracia arto]] bj1xyx9z921g2i0q8marxkwkjyxjf4f 0 840739 9366282 8652403 2026-05-04T06:17:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366282 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Eröffnung der Max-Klinger-Ausstellung im Oberlichtsaal des Museums für Kunst und Kunstgewerbe, 1903.jpg|eta|inaŭguro de la Max-KLinger-ekspozicio en 1903]] [[Dosiero:Der Hofdämon. Titelblatt..png|eta|romano de 1919, ''Der Hofdämon oder Ein Fürstengeheimnis.'' En ĝi ĉefrolas von Palézieux.]] '''Aimé Charles Vincent von PALÉZIEUX-FALCONNET''' (naskiĝinta la {{Daton|10|9|1843}} en [[Vevey]], mortinta la {{daton|10|2|1907}} en [[Vajmaro]] estis [[svislando|svisa]] kaj [[germanio|germana]] soldato kaj kulturpolitikisto. == Vivo == Estante filo de bienposedanto li servis kiel subleŭtenanto en la kavalerio de la armeo de sia naskiĝlando. Poste li trejniĝis bankisto en [[Frankfurto ĉe Majno]] antaŭ ekservi kiel arteleria leŭtenanto en la armeo de [[Prusujo]]. Post staĝo kiel ambasada komisiito de Germanujo en [[Londono]] en 1869 kaj en Berlino li ekmembris ĉe Germana kolonia konsilantaro kaj aĉetis akciojn de [[Germana Orienta Afriko]].<ref>https://staatsarchive.thulb.uni-jena.de/receive/stat_person_00003564</ref>. La saman jaron li fariĝis adjutanto de grandduko [[Karlo Aleksandro (Saksio-Vajmaro-Eisenach)]]. Pri liaj leterinterŝanĝo kun germanaj kolonipolitikisto informas postlasitaĵoj en la Federacia arkivo je [[Koblenz]].<ref>https://www.bundesarchiv.de/nachlassdatenbank/viewsingle.php?category=P&person_id=10321&asset_id=11189</ref> Longtempajn kontaktojn skribajn li flegis ankaŭ kun la zoologo [[Ernst Haeckel]].<ref>https://haeckel-briefwechsel-projekt.uni-jena.de/en/search?term=Pal%C3%A9zieux-Falconnet</ref> En la [[Francia-Prusia Milito]] 1870/71 li partoprenis en la rango de kapitano. Ekde 1897 estis von Palézieux-Falconnet generaladjutanto de la grandduko, kaj en 1900 li nomumiĝis generalleŭtenanto. Post la morto de Karl Aleksandro en 1901 li iĝis supera kortega marŝalo en la servoj de ties posteulo [[Vilhelmo Ernesto (Saksio-Vajmaro-Eisenach)]]. En 1903 oni promociis lin al reĝa grandmarŝalo. La vajmaranoj nomis lin kortega demono kaj taksis lin la plej malŝatata publika persono en la granddukujo. Palézieux ankaŭ direktoris ĉe la Vajmaraj artkolektoj kaj vehemente oponis la modernajn ideojn de [[Harry Graf Kessler]] kaj [[Henry Van de Velde]].<ref>https://www.literaturland-thueringen.de/personen/aim-charles-vincent-von-palzieux-falconnet/</ref><ref>https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/024125/2010-12-21/</ref> Laŭ lia instigo fondiĝis en 1880 la t.n. ''Permanenta artokolekto'', la nuna [[Artohalo de Kessler (Vajmaro)|Kessler-artohalo]]. Kessler, pro la intrigoj de Palézieux, devis forlasi la kortegan deĵoron kiu ja havis siajn sukcesojn, ekz. per la vokiĝo de artprofesoro [[Hans Olde]] je [[Grandduka saksia artlernejo]] en 1902.<ref>Wolfgang Holler, Gerda Wendermann, Gudrun Püschel: ''Krieg der Geister – Weimar als Symbolort deutscher Kultur vor und nach 1914.'' Sandstein, Dresden 2014, p. 59. ISBN 978-3-95498-072-7</ref> Alia paŝo estis la fondo de filio de la porartista ligo ''Deutscher Künstlerbund'' en 1903 en Vajmaro. Venĝo de Kessler ne tardis kaj ankaŭ taglibraj eroj de li atestas la kverelegojn. En 1907 Kessler vane elvokis Palézieux al duelo, kiu ne sciis pri la bonegaj kontaktoj de Kessler kun ĵurnalistoj. Gazete oni ankaŭ raportis pri monaj defraŭdoj de Palézieux kiu verŝajne sinmortigis sin.<ref>[https://books.google.de/books?id=EtG-ZusdSG0C&pg=PA1072&dq=Aim%C3%A9+Charles+Vincent+von+Pal%C3%A9zieux-Falconnet&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi88pbG2e2BAxXZtqQKHSqaDakQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Aim%C3%A9%20Charles%20Vincent%20von%20Pal%C3%A9zieux-Falconnet&f=false]</ref> La verkisto [[Fritz Grubert]] pri la intrigaro verkis la romanon ''Der Hofdämon oder Ein Fürstengeheimnis'' (1919) en kiu kaŝas sin Palézieux malantaŭ la rolo de la kortega demono Falkner.<ref>[https://www.literaturland-thueringen.de/personen/aim-charles-vincent-von-palzieux-falconnet/ informoj sur turingia literaturforumo]</ref><ref>[[Alf Rößner]]: "Weimar, Wartburg, Windhuk – Carl Alexanders warmes Herz für die Kolonialpolitik." Ĉe: Lothar Ehrlich, [[Justus H. Ulbricht]] (eld.): ''Carl Alexander von Sachsen-Weimar-Eisenach: Erbe, Mäzen und Politiker.'' Böhlau, Köln/Weimar 2004, ISBN 978-3-412-09203-0, p. 63.</ref> La tombo de Palézieux troviĝas sur la [[historia tombejo vajmara]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://archivfuehrer-kolonialzeit.de/palezieux-gen-falconnet-aime-bestand postlasitaĵoj]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en gvidlibro pri la koloniisma tempo * [https://www.deutsche-biographie.de/pnd116018445.html biografio ĉe DDB] * [https://kalliope-verbund.info/de/eac?eac.id=116018445 biografio ĉe Kallipe-Verbund] * [https://www.bundesarchiv.de/nachlassdatenbank/viewsingle.php?category=P&person_id=10321&asset_id=11189 postlasitaĵoj ĉe Federacia arkivo de Germanujo] * [https://de.findagrave.com/memorial/139692754/aime-von_palezieux_falconnet tombo de Palézieux-Falconnet] * Adelheid von Schorn: [https://www.projekt-gutenberg.org/schorn/nachweim/chap009.html "Das nachklassische Weimar"] (de 1912; kun interesa karakterizo de la marŝalo) == Notoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|PalezieuxFalconnet, Aime Charles Vincent von}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Sinmortigintoj]] [[Kategorio:Svisaj oficiroj]] [[Kategorio:Germanaj oficiroj]] [[Kategorio:Mecenatoj]] qvcgory4hnjex3tdxexkyedtzy61fqs 0 848575 9366313 9076324 2026-05-04T07:17:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366313 wikitext text/x-wiki {{Informkesto akademio |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=DE |situo sur mapo= |zomo=13 }} [[Dosiero:Akademie_der_Wissenschaften_Heidelberg.jpg|dekstra|eta|250x250ra|La Heidelberg Akademio de Sciencoj kaj Homaj Sciencoj.]] La '''Hajdelberga Akademio de Sciencoj kaj Homaj Sciencoj''' ({{Lang-de|'''Heidelberger Akademie der Wissenschaften'''}}, mallongigite '''HAdW''') estas la ŝtata akademio de la sciencoj de [[Baden-Virtembergo]]. Ĝi estas tradicia klera societo, kies membroj - laŭ la statutoj - devis pruvi sin per "elstaraj akademiaj atingoj" en sia temo antaŭ ol esti elektitaj kiel membroj. Kiel ne-universitata esplorinstitucio, la akademio funkciigas projektojn ĉefe en la areo de [[baza esploro]] en la homeco en kunlaboro kun la universitatoj de la ŝtato Baden-Virtembergo kaj aliaj gravaj esplorinstitucioj <ref name="akademienunion2">{{cite web|url=http://www.akademienunion.de/en/haw/|title=Heidelberg Academy of Sciences and Humanities|publisher=[[Union of German Academies of Sciences and Humanities]]|location=Germany|access-date=5 July 2017}}</ref>. Tra la WIN-kolegio, kiu estis establita en 2002, kaj la aljuĝado de pluraj esplorpremioj, la akademio promocias junajn sciencistojn. == Historio == La akademio estis fondita en 1909 kiel la [[Grandduklando Badeno|Grandduklanda Badena]] Akademio fare de fondaĵo de la industriulo Heinrich Lanz. Tiu ĉi fondaĵo vidis sin kiel restarigo de la Elektista Palatinata Akademio (germane Kurpfälzische Akademie der Wissenschaften) en [[Mannheim]], kiu estis fondita en 1763 sed jam fermiĝis en 1803. Ekde 1920, la akademio situas en la antaŭa Grandduka Palaco rekte sub Hajdelberga Kastelo. Ĝi estas la Ŝtata Akademio de Baden-Virtembergo ekde 1958 kaj sendependa [[korporacio]] laŭ [[publika juro]] ekde 1966. Ĝiaj kunvenraportoj estas inter la plej gravaj serioj de publikaĵoj en la homeco. Paul Kirchhof estis prezidanto de 2013 ĝis la 31-a de marto 2015. Thomas Holstein estis Prezidanto de la 1-a de aprilo 2015 ĝis la 30-a de septembro 2020, kaj estis sukcedita de Bernd Schneidmüller la 1-an de oktobro 2020. La Hajdelberga Akademio de Sciencoj estas membro de la Unio de Germanaj Akademioj de Sciencoj. == Organizo == La Akademio estas unu el la ok sciencaj akademioj  subtenataj de la Landoj; ĝi estas eksteruniversitata institucio, sed kunlaboras kun la [[Universitato de Hajdelbergo]] kaj aliaj universitatoj en la ŝtato de Baden-Virtembergo, ĉefe pri bazaj esplorprojektoj en la homaj sciencoj kaj sociaj sciencoj. Ĝia celo estas evoluigi esplorprojektojn, organizi sciencajn konversaciojn kaj prelegserion por la ĝenerala publiko, kaj instigi junajn sciencistojn en la sciencoj. La Akademio konsistas el du sekcioj, la sekcio de Matematiko kaj Naturscienco "Mathematisch-naturwissenschaftlichen Klasse" kaj la sekcio de Filozofio kaj Historio "Philosophisch-historische Klasse". Ĉiu el tiuj sekcioj estas gvidita fare de sekretario, la akademio mem estas gvidita fare de la prezidanto. == Premioj == La Hajdelberga Akademio de Sciencoj premias ĉiujare: * Premio Akademia; Rotacio alternas inter natursciencoj kaj homscienco; doto: 10.000 eŭroj; celgrupo: junaj germanaj sciencistoj sub 40 jaroj * Ekologia Premio de la Fondaĵo Sigrid kaj Viktor Dulger (antaŭe Premio Sigrid kaj Viktor Dulger); doto: 10.000 eŭroj; celgrupo: ekde 2013 por scienca laboro de homscienco, sociaj sciencoj, natursciencoj kaj inĝenieraj temoj kiuj traktas mediajn problemojn kaj iliajn solvojn; donacite de la Fondaĵo Sigrid kaj Viktor Dulger * Premio Karl Freudenberg; doto: 10.000 eŭroj; celgrupo: junaj sciencistoj el Baden-Virtembergo, prefere en la fakoj de biologio kaj kemio; La fondinto estas la Freudenberg Group * Premio Walter Witzenmann ; doto: 10.000 eŭroj; celgrupo: junaj germanaj sciencistoj el la fako de kultursciencoj; nomita laŭ la fondinto Walter Witzenmann * Premio Manfred Fuchs; doto: 10.000 eŭroj; celgrupo: aljuĝita ekde 2015 por kvalifikitaj junaj esploristoj kiuj kompletigas sian habilitiĝon en la homscienco kiel parto de la programo WIN de la Heidelberg Academy aŭ kiuj laboras kiel esplormanaĝeroj en la natursciencoj kaj inĝenieristiko kaj ĝenerale prepariĝas por profesoreco; nomita laŭ la fondinto Manfred Fuchs . * Premio Otto Schmeil (kutime aljuĝita ĉiujn du jarojn); Fondaĵo 15.000 eŭroj; celgrupo: junaj germanaj sciencistoj ĝis 40 jaroj; por elstara laboro en la kampo de biologio aŭ la bazaĵoj de medicino; donacita de la Fondaĵo Schmeil . * Premio Manfred Lautenschläger; doto: 10.000 eŭroj; celgrupo: aljuĝita ekde 2022 por elstaraj atingoj de pli junaj sciencistoj en la homscienco kaj kulturaj studoj kun fokuso pri historio, socio kaj kulturo; nomita laŭ la entreprenisto kaj fondinto Manfred Lautenschläger ; donacita de Manfred Lautenschläger kaj la Fondaĵo Manfred Lautenschläger nomita laŭ li . * Premio Hector Foundation; doto: 10.000 eŭroj; celgrupo: ekde 2023 por junaj esploristoj en la kampo de komputiko. Ĝi celas kuraĝigi junajn sciencistojn en siaj esploroj kaj rekoni elstarajn sciencajn atingojn. La premio ricevis la nomon de la Hector Foundation II, fondita de la geedzoj Josephine Hector kaj  Hans-Werner Hector ; donacita de la paro Hector. La premio estas aljuĝita ĉiujare. * Premio Reuchlin (kutime aljuĝita ĉiujn du jarojn); doto: 10.000 eŭroj; celgrupo: ekde 1955 kiel honoro pro elstara germanlingva laboro en la homara fako; nomita laŭ Johannes Reuchlin; donacita de la urbo Pforzheim. * Premio Karl Jaspers (kutime aljuĝita ĉiujn 3 jarojn); doto: 25.000 eŭroj; celgrupo: aljuĝita ekde 1983 por scienca laboro de internacia reputacio kiu baziĝas sur filozofia spirito. La scienca signifo transcendu la limojn de homscienco aŭ psikiatria disciplino favore al interfaka kompreno; nomita laŭ Karl Jaspers; donacite de la grandurbo de Hajdelbergo, la Universitato de Hajdelbergo kaj la Hajdelberga Akademio de Sciencoj. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.haw.uni-heidelberg.de/index.en.html Retejo de la Heidelberga Akademio de Scienco] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160409234602/http://www.haw.uni-heidelberg.de/index.en.html |date=2016-04-09 }} {{PlurajLingvokodoj|en}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Akademioj]] jszuai3ooilx9zhtfdqjbaebvy7opfh 1 853430 9366575 8616694 2026-05-04T11:11:42Z ThomasPusch 1869 9366575 wikitext text/x-wiki Vikipedia artikola ĝermo en Esperanto interalie havu almenaŭ tri plenajn frazojn. Tial mi iom vastigis la tekston. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:55, 2 feb. 2024 (UTC) :Sed tamen la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligas al ĝi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:11, 4 maj. 2026 (UTC) ahodc4h15mbm3lih2mss50qi8jszytq 0 856877 9366539 8903941 2026-05-04T10:54:05Z ThomasPusch 1869 9366539 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{informkesto politikisto}} '''Kalle KÖNKKÖLÄ''' (1950–2018) estis finna politikisto el [[Verda Ligo]]. Li kreskis en [[Helsinko]], [[Äänekoski]] kaj [[Kerava]]. Jam frue en lia vivo lian movadon malfaciligis muskola malsaneco. Li studis en [[Universitato de Helsinko]]. Li ankaŭ faris studajn vojaĝojn al Nederlando, Svedio kaj Usono. En studtempo de Könkkölä li kaj liaj amikoj fondis Movadon Helsinko. Ĝi fariĝis junulara kunigo de Verda Ligo. En 1983–1987 Kalle Könkkölä estis unu el la du unuaj parlamentanoj de Verda Ligo. Li apartenis al socia komitato. Li havis parlamente personan asistanton. Ĵus tio, ke li postulis tian asistanton, peris tion, ke en lia lando fariĝis regula egaleco ricevi tian parlamente pro iuj malsanecoj. En 1987 Könkkölä estis prezidanto de Verda Ligo. Könkkölä estis geedzece. {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Könkkölä, Kalle}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] jdhui76uyrjswwftauash6z7j4zj2ap 9366583 9366539 2026-05-04T11:22:33Z ThomasPusch 1869 9366583 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{informkesto politikisto}} '''Kalle KÖNKKÖLÄ''' (1950–2018) estis finna politikisto el la [[Verda Ligo]]. Li kreskis en [[Helsinko]], [[Äänekoski]] kaj [[Kerava]]. Jam frue en lia vivo lian movadon malfaciligis muskola malsaneco. Li studis en [[Universitato de Helsinko]]. Li ankaŭ faris studajn vojaĝojn al Nederlando, Svedio kaj Usono. En studtempo de Könkkölä li kaj liaj amikoj fondis Movadon Helsinko. Ĝi fariĝis junulara kunigo de Verda Ligo. En 1983–1987 Kalle Könkkölä estis unu el la du unuaj parlamentanoj de Verda Ligo. Li apartenis al socia komitato. Li havis parlamente personan asistanton. Ĵus tio, ke li postulis tian asistanton, peris tion, ke en lia lando fariĝis regula egaleco ricevi tian parlamente pro iuj malsanecoj. En 1987 Könkkölä estis prezidanto de Verda Ligo. Könkkölä estis geedzece. {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Könkkölä, Kalle}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] ofo1my80ef0ci69tzzrg91j4hjs2g9g 0 857191 9366253 9067398 2026-05-04T03:59:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366253 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Afula | bildo = | bildo-priskribo = | blazono-larĝeco = 80px <!-- blazono preniĝas el vikidatumoj --> | ŝtato = {{Israelo}} | distrikto = [[Norda distrikto de Israelo|Norda distrikto]] | loĝantaro = {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} | jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | alto = 80 m | areo = {{#invoke:WikidataGeo|AreoKunUnuo}} | regiono-ISO = IL-Z | situo de = Situo de la komunumo en [[Norda distrikto de Israelo|Norda distrikto]] | situo sur mapo2 = Israelo | situo de2 = Situo de la komunumo en [[Israelo]] | tipo2 = reliefo }} [[Dosiero:Valley_train_afula_station.JPG|dekstra|eta|La historia stacidomo de Afula en 2006]] '''Afula''' ( hebree <bdi>עֲפוּלָה</bdi> ''ʿAfūlah'' , araba <bdi>العفولة</bdi>, DMG ''al-ʿAfūla'' ) estas urbo en Israelo . Afula estas urbonivela municipo en la [[Norda distrikto de Israelo|Norda Distrikto de Israelo]]. Ĝi kuŝas inter [[Nazareto]] kaj [[Jenin]] en la [[Jizreela Ebenaĵo]] . Ĝi ankaŭ estas ofte referita kiel la ĉefurbo de la Jezreel Ebenaĵo. La ĉefaltiro en la areo estas [[Monto Tabor]] . Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo {{paĝonomo}} vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Setloloko nomata Afula ne estas menciita en la [[Biblio]]. En la krucista periodo, [[kastelo]] estis konstruita ĉi tie por protekti gravan [[Vojkruciĝo|vojkruciĝon]] sur la ebenaĵo. La krucistoj nomis la lokon ''La Fève''. Restaĵoj de la krucisto-kastelo troviĝas en la proksima [[kibuco]] Merĥaveja . Moderna Afula estis fondita en 1925, ĉe la alteco de juda setlejagado en la Jezreel Valo. En 1972, Afula ricevis urbostatuson. == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20130627225645/http://www.afula.muni.il/English.html Afula urba retejo] * [https://web.archive.org/web/20160304070119/http://147.237.248.50/reader/pop_in_locs/pop_in_locs_e.html?MIval=%2Fpop_in_locs%2Fpop_in_locs_e.html&Name_e=AFULA Centra Buroo de Statistiko, Afula] * Enketo de Okcidenta Palestino, Mapo 8: [http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8389 IAA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141015091439/http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8389 |date=2014-10-15 }}, [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Survey_of_Western_Palestine_1880.08.jpg Wikimedia commons] * [https://web.archive.org/web/20141022054211/http://ru.afula.muni.il/ Afula urba retejo en la rusa lingvo] {{projektoj}} {{ĝermo|Israelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Israelo]] [[Kategorio:Norda distrikto de Israelo]] 9p9xv2f63ve2ugb1abj59vcuduv7yv4 0 867867 9366039 8790093 2026-05-03T17:28:21Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366039 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{informkesto homo}} '''Erik (Erkki) Karppinen''', ankaŭ konata sub la kromnomo '''''Talas-Eera''''' (n. la [[10-an de januaro]] [[1859]] en [[Paltamo]] - m. la [[2-an de junio]] [[1903]] en [[Paltamo]]) estis [[Finnlando|finna]] fortulo el [[Paltamo]], pri kiu multaj rakontoj estis konservitaj en folkloro. Naskita sur Talas-bieno en Pehkolanlahti, alta por sia tempo (alteco 190 centimetroj, pezo 150 kilogramoj), Talas-Eera plenumis tri jarojn da militservo en [[Oulu]], kaj eĉ tiam lia granda fizika forto altiris atenton. Post sia militservo, li plejparte vivis en sia bieneto kaj laboris, interalie, kiel merkatpolicano en Kajaani kaj remis gudrobarelojn al Oulu. Talas-Eera povis facile manipuli gudrotamburojn pezantajn ĝis 150 kilogramojn. Same, kiel merkatpolicano, liaj grandaj potencoj helpis en tenado de ordo. Justa ludo, preskaŭ neniu venkis Eera en luktado. En 1896, li estis petita veni al la turnirklubo en Sankt-Peterburgo kun plena subteno, sed li ne respondis. Eera ricevis luktadlecionojn de Kajaani soldato Samuli Mustose. La matĉo inter cirka luktisto Charles Jackson, kiu naskiĝis en Latvio en 1862 kaj estis instruita de D-ro V. Krajevski en Peterburgo, kaj Talas-Eera en franca luktado la 6-an de decembro 1901 en Kajaani finiĝis per remizo, sed Jackson trompis; li tiom oleis sian haŭton, ke Talas-Eera ne povis bone ekteni lin. La manko de gajnita enspezo kaj deca manĝaĵo igis Talas-Eera morti en la aĝo de nur 44 pro malsato aŭ malsano kaŭzita de difektita greno. En la [[1860-aj jaroj]], la pli maljunaj duonfratoj de Talas-Eera Heikki (nask. 1843) kaj Samuelo (nask. 1846) estis parto de la Kives-banditoj kiuj prirabis gudro remistojn sur la lago [[Oulujärvi]]. Patju-Heikki ankaŭ estis escepte forta. Laŭ tradicio, nur lia frato Eera venkis lin en luktado. Foje la prefikso patju (Patju-Eera) estis aldonita al la nomo de Eera, sed tiu ĉi sufikso apartenas pli al la nomo de Heikki. En 1972, Paltamo-Seura konstruis monumenton al Talas-Eera sur sia tombo ĉe la malnova tombejo de Paltaniemi. Poste, memortabulo por Talas-Eera ankaŭ estis rivelita ĉe la loko de Talas-bieno en Pehkolanniemi. 1v03t9b1uuq8bouy0dnql1lfekfi5st 9366049 9366039 2026-05-03T17:42:26Z ThomasPusch 1869 9366049 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{informkesto homo}} '''Erik (Erkki) Karppinen''', ankaŭ konata sub la kromnomo '''''Talas-Eera''''' (n. la [[10-an de januaro]] [[1859]] en la komunumo [[Paltamo]], [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]], [[Grandprinclando Finnlando]] en la [[rusia Imperio]] - m. la [[2-an de junio]] [[1903]] same en [[Paltamo]]) estis [[Finnlando|finna]] fortulo el [[Paltamo]], pri kiu multaj rakontoj estis konservitaj en folkloro. Naskita sur Talas-bieno en Pehkolanlahti, alta por sia tempo (alteco 190 centimetroj, pezo 150 kilogramoj), Talas-Eera plenumis tri jarojn da militservo en [[Oulu]], kaj eĉ tiam lia granda fizika forto altiris atenton. Post sia militservo, li plejparte vivis en sia bieneto kaj laboris, interalie, kiel merkatpolicano en Kajaani kaj remis gudrobarelojn al Oulu. Talas-Eera povis facile manipuli gudrotamburojn pezantajn ĝis 150 kilogramojn. Same, kiel merkatpolicano, liaj grandaj potencoj helpis en tenado de ordo. Justa ludo, preskaŭ neniu venkis Eera en luktado. En 1896, li estis petita veni al la turnirklubo en Sankt-Peterburgo kun plena subteno, sed li ne respondis. Eera ricevis luktadlecionojn de Kajaani soldato Samuli Mustose. La matĉo inter cirka luktisto Charles Jackson, kiu naskiĝis en Latvio en 1862 kaj estis instruita de D-ro V. Krajevski en Peterburgo, kaj Talas-Eera en franca luktado la 6-an de decembro 1901 en Kajaani finiĝis per remizo, sed Jackson trompis; li tiom oleis sian haŭton, ke Talas-Eera ne povis bone ekteni lin. La manko de gajnita enspezo kaj deca manĝaĵo igis Talas-Eera morti en la aĝo de nur 44 pro malsato aŭ malsano kaŭzita de difektita greno. En la [[1860-aj jaroj]], la pli maljunaj duonfratoj de Talas-Eera Heikki (nask. 1843) kaj Samuelo (nask. 1846) estis parto de la Kives-banditoj kiuj prirabis gudro remistojn sur la lago [[Oulujärvi]]. Patju-Heikki ankaŭ estis escepte forta. Laŭ tradicio, nur lia frato Eera venkis lin en luktado. Foje la prefikso patju (Patju-Eera) estis aldonita al la nomo de Eera, sed tiu ĉi sufikso apartenas pli al la nomo de Heikki. En 1972, Paltamo-Seura konstruis monumenton al Talas-Eera sur sia tombo ĉe la malnova tombejo de Paltaniemi. Poste, memortabulo por Talas-Eera ankaŭ estis rivelita ĉe la loko de Talas-bieno en Pehkolanniemi. gdr5firnqemj7wu21qar2igkcpykdmm 9366050 9366049 2026-05-03T17:43:00Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Finnoj]] 9366050 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{informkesto homo}} '''Erik (Erkki) Karppinen''', ankaŭ konata sub la kromnomo '''''Talas-Eera''''' (n. la [[10-an de januaro]] [[1859]] en la komunumo [[Paltamo]], [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]], [[Grandprinclando Finnlando]] en la [[rusia Imperio]] - m. la [[2-an de junio]] [[1903]] same en [[Paltamo]]) estis [[Finnlando|finna]] fortulo el [[Paltamo]], pri kiu multaj rakontoj estis konservitaj en folkloro. Naskita sur Talas-bieno en Pehkolanlahti, alta por sia tempo (alteco 190 centimetroj, pezo 150 kilogramoj), Talas-Eera plenumis tri jarojn da militservo en [[Oulu]], kaj eĉ tiam lia granda fizika forto altiris atenton. Post sia militservo, li plejparte vivis en sia bieneto kaj laboris, interalie, kiel merkatpolicano en Kajaani kaj remis gudrobarelojn al Oulu. Talas-Eera povis facile manipuli gudrotamburojn pezantajn ĝis 150 kilogramojn. Same, kiel merkatpolicano, liaj grandaj potencoj helpis en tenado de ordo. Justa ludo, preskaŭ neniu venkis Eera en luktado. En 1896, li estis petita veni al la turnirklubo en Sankt-Peterburgo kun plena subteno, sed li ne respondis. Eera ricevis luktadlecionojn de Kajaani soldato Samuli Mustose. La matĉo inter cirka luktisto Charles Jackson, kiu naskiĝis en Latvio en 1862 kaj estis instruita de D-ro V. Krajevski en Peterburgo, kaj Talas-Eera en franca luktado la 6-an de decembro 1901 en Kajaani finiĝis per remizo, sed Jackson trompis; li tiom oleis sian haŭton, ke Talas-Eera ne povis bone ekteni lin. La manko de gajnita enspezo kaj deca manĝaĵo igis Talas-Eera morti en la aĝo de nur 44 pro malsato aŭ malsano kaŭzita de difektita greno. En la [[1860-aj jaroj]], la pli maljunaj duonfratoj de Talas-Eera Heikki (nask. 1843) kaj Samuelo (nask. 1846) estis parto de la Kives-banditoj kiuj prirabis gudro remistojn sur la lago [[Oulujärvi]]. Patju-Heikki ankaŭ estis escepte forta. Laŭ tradicio, nur lia frato Eera venkis lin en luktado. Foje la prefikso patju (Patju-Eera) estis aldonita al la nomo de Eera, sed tiu ĉi sufikso apartenas pli al la nomo de Heikki. En 1972, Paltamo-Seura konstruis monumenton al Talas-Eera sur sia tombo ĉe la malnova tombejo de Paltaniemi. Poste, memortabulo por Talas-Eera ankaŭ estis rivelita ĉe la loko de Talas-bieno en Pehkolanniemi. [[Kategorio:Finnoj]] fp6nyexs5aow1bgbkmx045w4lfg22vi 0 872329 9366326 8794999 2026-05-04T07:58:08Z Wheatley2 216749 9366326 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | titolo = brita politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando|Ĉefministro de Britio]] | dosiero = Flago-de-Britio.svg | periodo = ekde julio [[2024]] | antaŭ = [[Rishi Sunak]] | post = }}}} '''Keir Rodney STARMER''' ([[Esperantigo de homoj|esperantige]]: '''Keiro Rodnejo Starmero'''; naskiĝis la [[2-a de septembro|2-an de septembro]] [[1962]] en [[Londono]] <ref name=":0">{{cite web|title=Starmer, Rt Hon. Sir Keir, (born 2 Sept. 1962), PC 2017; QC 2002; MP (Lab) Holborn and St Pancras, since 2015|url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-43670|website=Who's Who|year=2007|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.U43670|isbn=978-0-19-954088-4|access-date=4 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712074706/https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-43670|url-status=live}}</ref>) estas brita [[politikisto]] kaj [[advokato]]. Li estas membro de la [[Laborista Partio (Britio)|Laborista Partio]] kaj ĝia gvidanto ekde la 4-a de aprilo 2020.  Li tiam estis ''la Gvidanto de His Majesty's Most Loyal Opposition'' en la [[Ĉambro de komunuloj]] de la [[Brita Parlamento]]. Ekde la [[5-a de julio]] [[2024]] li estas [[Ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando|ĉefministro de Britio]]. Li estas membro de la [[Ĉambro de komunuloj]] ekde 2015. Starmer respondecis pri la dosiero [[Brexit]] en la [[ombra registaro]] de [[Jeremy Corbyn]] <ref>{{Cite web|url=http://www2.politicalbetting.com/index.php/archives/2016/10/06/jeremy-corbyn-has-appointed-sir-keir-starmer-as-shadow-brexit-secreretary-and-the-tories-should-be-worried/|title=Jeremy Corbyn has appointed Sir Keir Starmer as Shadow Brexit Secretary and the Tories should be worried|date=la 6an de oktobro 2016|website=politicalbetting.com|access-date=la 7an de decembro 2016|archive-date=la 10an de decembro 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210171445/http://www2.politicalbetting.com/index.php/archives/2016/10/06/jeremy-corbyn-has-appointed-sir-keir-starmer-as-shadow-brexit-secreretary-and-the-tories-should-be-worried/|url-status=live}}</ref>. Profesie, li estis Direktoro de Public Prosecutions por [[Anglio]] kaj [[Kimrio]], ĉe la Crown Prosecution Service ([[:en:Crown_Prosecution_Service|en]]), de 2008 ĝis 2013 <ref name="Moss">{{cite news|last=Moss|first=Stephen|date=la 21an de septembro 2009|title=Keir Starmer: 'I wouldn't characterise myself as a bleeding heart liberal . . .'|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/global/2009/sep/21/keir-starmer-director-public-prosecutions|url-status=live|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516180531/https://www.theguardian.com/global/2009/sep/21/keir-starmer-director-public-prosecutions|archive-date=la 16an de majo 2019}}</ref>. Post akirado de advokatolicenco, li akceptis taskojn ekskluzive kiel defenda [[advokato]], specialiĝante pri [[homaj rajtoj]] <ref name="guardian-20200327">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2020/mar/27/keir-starmer-profile-labours-non-aligned-leadership-frontrunner|title=Keir Starmer had no enemies. Can he keep it that way?|last=Stewart|first=Heather|work=The Guardian|date=la 27an de marto 2020|access-date=28 March 2020|archive-date=27 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327230033/https://www.theguardian.com/politics/2020/mar/27/keir-starmer-profile-labours-non-aligned-leadership-frontrunner|url-status=live}}</ref><ref name="GUAR1">{{Cite news|last1=Bates|first1=Stephen|title=The Guardian profile: Keir Starmer|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|access-date=10 April 2020|work=The Guardian|date=la 1an de aŭgusto 2008|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329112736/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|url-status=live}}</ref>. Li estis nomumita Queen's Counsel (QC) en 2002 kaj [[Ordeno de la Bano|Kavaliro Komandanto de la Ordeno de la Bano]] (KCB) en 2014. Li estis ĵurkonfirmita kiel membro de la [[Reĝa Konsilio (Britio)|reĝa konsilio]] la 19an de julio 2017. == Referencoj == {{Referencoj}} <!-- == Eksteraj ligiloj == --> {{Ĉefministroj de Britio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Starmer, Keir}} [[Kategorio:Britaj politikistoj]] [[Kategorio:Anglaj ateistoj]] [[Kategorio:Anglaj socialistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Britio]] [[Kategorio:Nuntempaj naciaj ĉefministroj]] m6l0h2fj2vq3fn1d3pbw1qql7h5pja4 9366437 9366326 2026-05-04T08:59:45Z Wheatley2 216749 Nuligis version 9366326 de [[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] ([[Speciala:Contributions/Wheatley2|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Wheatley2|diskutpaĝo]]) 9366437 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | titolo = brita politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando|Ĉefministro de Britio]] | dosiero = Flago-de-Britio.svg | periodo = ekde julio [[2024]] | antaŭ = [[Rishi Sunak]] | post = }}}} '''Keir Rodney STARMER''' (naskiĝis la [[2-a de septembro|2-an de septembro]] [[1962]] en [[Londono]] <ref name=":0">{{cite web|title=Starmer, Rt Hon. Sir Keir, (born 2 Sept. 1962), PC 2017; QC 2002; MP (Lab) Holborn and St Pancras, since 2015|url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-43670|website=Who's Who|year=2007|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.U43670|isbn=978-0-19-954088-4|access-date=4 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712074706/https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-43670|url-status=live}}</ref>) estas brita [[politikisto]] kaj [[advokato]]. Li estas membro de la [[Laborista Partio (Britio)|Laborista Partio]] kaj ĝia gvidanto ekde la 4-a de aprilo 2020.  Li tiam estis ''la Gvidanto de His Majesty's Most Loyal Opposition'' en la [[Ĉambro de komunuloj]] de la [[Brita Parlamento]]. Ekde la [[5-a de julio]] [[2024]] li estas [[Ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando|ĉefministro de Britio]]. Li estas membro de la [[Ĉambro de komunuloj]] ekde 2015. Starmer respondecis pri la dosiero [[Brexit]] en la [[ombra registaro]] de [[Jeremy Corbyn]] <ref>{{Cite web|url=http://www2.politicalbetting.com/index.php/archives/2016/10/06/jeremy-corbyn-has-appointed-sir-keir-starmer-as-shadow-brexit-secreretary-and-the-tories-should-be-worried/|title=Jeremy Corbyn has appointed Sir Keir Starmer as Shadow Brexit Secretary and the Tories should be worried|date=la 6an de oktobro 2016|website=politicalbetting.com|access-date=la 7an de decembro 2016|archive-date=la 10an de decembro 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210171445/http://www2.politicalbetting.com/index.php/archives/2016/10/06/jeremy-corbyn-has-appointed-sir-keir-starmer-as-shadow-brexit-secreretary-and-the-tories-should-be-worried/|url-status=live}}</ref>. Profesie, li estis Direktoro de Public Prosecutions por [[Anglio]] kaj [[Kimrio]], ĉe la Crown Prosecution Service ([[:en:Crown_Prosecution_Service|en]]), de 2008 ĝis 2013 <ref name="Moss">{{cite news|last=Moss|first=Stephen|date=la 21an de septembro 2009|title=Keir Starmer: 'I wouldn't characterise myself as a bleeding heart liberal . . .'|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/global/2009/sep/21/keir-starmer-director-public-prosecutions|url-status=live|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516180531/https://www.theguardian.com/global/2009/sep/21/keir-starmer-director-public-prosecutions|archive-date=la 16an de majo 2019}}</ref>. Post akirado de advokatolicenco, li akceptis taskojn ekskluzive kiel defenda [[advokato]], specialiĝante pri [[homaj rajtoj]] <ref name="guardian-20200327">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2020/mar/27/keir-starmer-profile-labours-non-aligned-leadership-frontrunner|title=Keir Starmer had no enemies. Can he keep it that way?|last=Stewart|first=Heather|work=The Guardian|date=la 27an de marto 2020|access-date=28 March 2020|archive-date=27 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327230033/https://www.theguardian.com/politics/2020/mar/27/keir-starmer-profile-labours-non-aligned-leadership-frontrunner|url-status=live}}</ref><ref name="GUAR1">{{Cite news|last1=Bates|first1=Stephen|title=The Guardian profile: Keir Starmer|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|access-date=10 April 2020|work=The Guardian|date=la 1an de aŭgusto 2008|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329112736/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|url-status=live}}</ref>. Li estis nomumita Queen's Counsel (QC) en 2002 kaj [[Ordeno de la Bano|Kavaliro Komandanto de la Ordeno de la Bano]] (KCB) en 2014. Li estis ĵurkonfirmita kiel membro de la [[Reĝa Konsilio (Britio)|reĝa konsilio]] la 19an de julio 2017. == Referencoj == {{Referencoj}} <!-- == Eksteraj ligiloj == --> {{Ĉefministroj de Britio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Starmer, Keir}} [[Kategorio:Britaj politikistoj]] [[Kategorio:Anglaj ateistoj]] [[Kategorio:Anglaj socialistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Britio]] [[Kategorio:Nuntempaj naciaj ĉefministroj]] gc8kojtrmayfnlyc24txhhgjfx239u9 0 873382 9366414 9286246 2026-05-04T08:38:51Z ThomasPusch 1869 9366414 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Anna-Kaisa Ikonen''' (n. 4-an de aprilo 1977 en Tampere ) estas finna politikisto el la partio [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Ŝi funkciis kiel la ministro pri komunumoj kaj regionoj de la registaro de Petteri Orpo ekde la 20-a de junio 2023. Antaŭe, Ikonen estis la urbestro de Tampere en la jaroj 2021–2023 kaj 2013–2017. Ŝi funkciis kiel parlamentano de 2019-2021 kaj denove ekde 2023. Ikonen estas la vicprezidanto de la koalicio ekde 2020. Ŝi estas membro de la urbodelegitaro de Tampere ekde 2008. {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Ikonen, Anna-Kaisa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 1rhaq3ai6mq4pzpmz5f75z1tkvonpzf 9366436 9366414 2026-05-04T08:59:42Z ThomasPusch 1869 9366436 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Anna-Kaisa Ikonen''' (n. 4-an de aprilo 1977 en Tampere]], do nun {{aĝo|1977|4|4}}-jaraĝa) estas finna politikistino el la partio [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Ŝi funkciis kiel la ministro pri komunumoj kaj regionoj de la registaro de [[Petteri Orpo]] ekde la 20-a de junio 2023. Antaŭe, Ikonen estis la [[urbestro]] de Tampere en la jaroj 2021–2023 kaj 2013–2017. Ŝi funkciis kiel parlamentano de 2019-2021 kaj denove ekde 2023. Ikonen estas la vicprezidanto de la koalicio ekde 2020. Ŝi estas membro de la urbodelegitaro de Tampere ekde 2008. {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Ikonen, Anna-Kaisa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] qkmd4jrsyqm6txxr8zx8xipax08a4eq 9366439 9366436 2026-05-04T08:59:58Z ThomasPusch 1869 9366439 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Anna-Kaisa Ikonen''' (n. 4-an de aprilo 1977 en [[Tampere]], do nun {{aĝo|1977|4|4}}-jaraĝa) estas finna politikistino el la partio [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Ŝi funkciis kiel la ministro pri komunumoj kaj regionoj de la registaro de [[Petteri Orpo]] ekde la 20-a de junio 2023. Antaŭe, Ikonen estis la [[urbestro]] de Tampere en la jaroj 2021–2023 kaj 2013–2017. Ŝi funkciis kiel parlamentano de 2019-2021 kaj denove ekde 2023. Ikonen estas la vicprezidanto de la koalicio ekde 2020. Ŝi estas membro de la urbodelegitaro de Tampere ekde 2008. {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Ikonen, Anna-Kaisa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 28xvdw9i78zwhrpqq7ghmsv19wngg81 0 874293 9365930 9015087 2026-05-03T12:25:40Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9365930 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Archibald MACLEISH''' (naskiĝis la 7-an de majo 1892, en Glencoe, [[Kantono Cook (Ilinojso)|Kantono Cook]], [[Ilinojso]], mortis la 20-an de aprilo 1982, en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]]) estis usona [[poeto]] kaj [[verkisto]] en la [[Modernisma poezio|modernisma]] stilo de [[poezio]]. Archibald MacLeish estas konsiderita unu el la plej grandaj poetoj de la [[Unua Mondmilito]], kune kun la anglaj poetoj [[Siegfried Sassoon]], [[Rupert Brooke]] kaj [[Wilfred Owen]]. == Vivo == Li studis la anglan en [[Universitato Yale]] kaj poste juron en [[Universitato Harvard]]. Dum la [[Unua Mondmilito]] li aliĝis al [[militservo]] kaj membriĝis en la [[Usona Ekspedicia Trupo]], kiu iris batali en [[Eŭropo]]. Unue kiel ambulancisto kaj poste asistanto en medicina bataliono, kaj tiam, direkte al la fino de la milito, li funkciis kiel kapitano en la artileria trupo. Sur la teruraj batalkampoj de [[Flandrio]] li travivis la subestajn travivaĵojn de perdo kaj [[funebro]] pro la junaj vivoj mallongigitaj. Tiuj travivaĵoj funkciis kiel la bazo por lia [[Kontraŭmilitaj kantoj|kontraŭmilita poezio]] <ref>{{cite web|last=Davis|first=Robert Gorham|url=https://www.nytimes.com/1986/08/10/books/lives-of-the-poet.html|title=Lives of the Poet|work=The New York Times|date=August 10, 1986|access-date=December 26, 2007}}</ref>. Dum la [[1920-aj jaroj]], li vivis en [[Parizo]]. Li sekvis la grandajn usonaj verkistojn de sia generacio, ankaŭ konataj kiel la "[[perdita generacio]]". En Parizo li renkontis kaj amikiĝis kun [[Ernest Hemingway]], [[Gertrude Stein]], [[Francis Scott Key Fitzgerald|Scott Fitzgerald]], kaj aliaj. Je lia reveno al Usono, li kontribuis kiel verkisto al la revuo ''[[Fortune]]'' de 1929 ĝis 1938. Dum kvin jaroj, MacLeish ankaŭ estis ĉefbibliotekisto de la [[Biblioteko de Kongreso]], postenmo kiujn li akceptis ĉe la instigado de prezidanto [[Franklin D. Roosevelt]] <ref name="librarian">{{cite web|url=https://www.loc.gov/about/about-the-librarian/previous-librarians-of-congress/archibald-macleish/|title=Archibald MacLeish, 9th Librarian of Congress 1939-1944|accessdate=19. juli 2016|publisher=Library of Congress}}</ref>. De 1949 ĝis 1962, li estis profesoro pri [[retoriko]] kaj parolado en Universitato Harvard. Li ankaŭ ricevis tri [[Premio Pulitzer|Premiojn Pulitzer]] por siaj verkoj. == Stilo == Dum lia tempo en Parizo, MacLeish estis forte influita per la poezio de [[T. S. Eliot]] kaj [[Ezra Pound]] kaj estas tial ofte asignita al la tradicio de la "Waste Land" poetoj <ref>Gustav Blanke: ''Archibald MacLeish · You, Andrew Marvell.'' In: Klaus Lubbers (Hrsg.): ''Die amerikanische Lyrik – Von der Kolonialzeit bis zur Gegenwart''. Bagel Verlag, Düsseldorf 1974, ISBN 3-513-02215-8, S. 275.</ref>. Kelkaj kritikistoj tamen neas al lia verko ajnan originalecon. Tamen lia poemo ''Ars Poetica'' (komparu ĝin kun la samnoma poemo de [[Krzysztof Kamil Baczyński]]) enhavas unu el la plej rigoraj - se ne ĝuste subtilaj - formuliĝoj de la modernisma poetiko : "Poemo ne devus signifi / sed esti." En sia poemo ''You, Andrew Marvell'', kun kies titolo li alparolas ĉi tiun 17-a jarcentan [[Metafizikaj poetoj|metafizikan poeton]] laŭnome, li referencas al la fama poemo de [[Andrew Marvell|Marvell]] ''To his coy mistress''. Kiel Blanke indikas en sia interpreto, MacLeish ĉi tie "eniras la fluon de tempo kiel la amanto de Marvell, nekapabla trovi lokon kie li estas sekura de la perdo de spaco kaj tempo kiel la 17-a-jarcentaj metafizikistoj povas por MacLeish, "la ago de amo kiel tia, sed nur ĝia imagiva [[Sinmortigo|senmortigo]], transcendas tempon.” <ref>Gustav Blanke: ''Archibald MacLeish · You, Andrew Marvell.'' In: Klaus Lubbers (Hrsg.): ''Die amerikanische Lyrik – Von der Kolonialzeit bis zur Gegenwart''. Bagel Verlag, Düsseldorf 1974, ISBN 3-513-02215-8, S. 277.</ref> MacLeish ankaŭ skribis kelkajn radioteatraĵojn. == Verkaro == === Poeziaj kolektoj === * ''Class Poem'' (1915) * ''Songs for a Summer's Day'' (1915) * ''Tower of Ivory'' (1917) * ''The Happy Marriage'' (1924) * ''The Pot of Earth'' (1925) * ''Nobodaddy'' (1926) * ''The Hamlet of A. Macleish'' (1928) * ''Streets in the Moon'' (1928) * ''Einstein'' (1929) * ''New Found Land'' (1930) * ''Conquistador'' (1932) * ''Elpenor'' (1933) * ''Frescoes for Mr. Rockefeller's City'' (1933) * ''Poems, 1924–1933'' (1935) * ''Public Speech'' (1936) * ''The Land of the Free'' (1938) * ''Actfive and Other Poems'' (1948) * ''Collected Poems'' (1952) * ''Songs for Eve'' (1954) * ''The Collected Poems of Archibald MacLeish'' (1962) * ''The Wild Old Wicked Man and Other Poems'' (1968) * ''The Human Season, Selected Poems 1926–1972'' (1972) * ''New and Collected Poems, 1917–1976'' (1976) === Prozo === * ''Jews in America'' (1936) * ''America Was Promises'' (1939) * ''The Irresponsibles: A Declaration'' (1940) * ''The American Cause'' (1941) * ''A Time to Speak'' (1941) * ''American Opinion and the War: the Rede Lecture'' (1942) * ''A Time to Act: Selected Addresses'' (1943) * ''Freedom Is the Right to Choose'' (1951) * ''Art Education and the Creative Process'' (1954) * ''Poetry and Experience'' (1961) * ''The Dialogues of Archibald MacLeish and Mark Van Doren'' (1964) * ''The Eleanor Roosevelt Story'' (1965) * ''A Continuing Journey'' (1968) * ''Champion of a Cause: Essays and Addresses on Librarianship'' (1971) * ''Poetry and Opinion: the Pisan Cantos of Ezra Pound'' (1974) * ''Riders on the Earth: Essays & Recollections'' (1978) * ''Letters of Archibald MacLeish, 1907–1982'' (1983) === Dramo === * ''Union Pacific'' (ballet) (1934) * ''Panic'' (1935) * ''The Fall of the City'' (1937) * ''Air Raid'' (1938) * ''Colloquy for the States'' (1943) * ''The American Story: Ten Broadcasts'' (1944) * ''The Trojan Horse'' (1952) * ''This Music Crept By Me on the Waters'' (1953) * ''J.B.'' (1958) * ''Three Short Plays: The Secret of Freedom. Air Raid. The Fall of the City.'' (1961) * ''An Evening's Journey to Conway'' (1967) * ''Herakles'' (1967) * ''Scratch'' (1971) * ''The Great American Fourth of July Parade'' (1975) * ''Six Plays'' (1980) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [[hdl:10079/fa/beinecke.macleish|Archibald MacLeish Kolekto]] kaj [https://archives.yale.edu/repositories/11/resources/1492 aldono] ĉe la Beinecke Biblioteko de manuskriptoj kaj raraj libroj * [https://norman.hrc.utexas.edu/fasearch/findingAid.cfm?eadID=00972 Archibald MacLeish Kolekto] ĉe la Harry Elaĉeta Centro * P [https://aspace.fivecolleges.edu/repositories/2/resources/327 aperoj de Archibald MacLeish] ĉe Kolegio Monto Holoke * [https://archive.org/download/ColumbiaWorkshop/370411_The_Fall_of_the_City.mp3 La Falo de la Urbo], Columbia Laborejo, radio CBS, 1937 * "[http://www.poets.org/poet.php/prmPID/47 Archibald MacLeish]", ''Akademio de amerikaj Poetoj'' {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|MacLeish, Archibald}} [[Kategorio:Tony-premiitoj]] [[Kategorio:Skotaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Usonaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1892]] [[Kategorio:Mortintoj en 1982]] 8a27bbg7qic3p3rb3s7i3ghjtre7b58 0 874963 9366317 8784062 2026-05-04T07:47:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366317 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Philippe Fragione''' ([[Marsejlo]], [[Francio]], 17a de septembro [[1968]]), konata en artaj kaj spektaklaj etosoj kiel '''Akhenaton''', estas franca [[kantisto]] kaj [[produktoro]] de [[repo]]. ==Biografio kaj kariero== Filo de italaj enmigrintoj, li entuziasmiĝis kiel infano pri la historio de [[Antikva Egipto]], el kio li prenos la nomon de [[Akenatono]]. Estante 16-jaraĝa, li vizitis parencojn en [[Novjorko]] kaj de tiam li ekdediĉis sin al [[repo]]. En 1993, konvertiĝinta al [[islamo]], Akhenaton adoptis la nomon Abdelhakim kaj edziĝis al Aïcha, marokdevena. Li ekfamiĝis kiel repisto de la grupo [[IAM (grupo)|IAM]]. En 1995 li publikigis ''Métèque et Mat'', sian unuan soloan albumon, en kiu li montras siajn influojn el Napolo (''L'Americano'', ''Métèque et Mat''), islamo (''Dirigé vers l'est'', ''Je combats avec mes démons''), kaj ĉefe el Marsejlo, kiu forte ĉeestas kaj en tiu albumo kaj en la albumoj de IAM de tiu epoko. Akhenaton postulas marsejlan identecon ("Bad Boys de Marseille" I kaj II) kaj invitas Fonky Family kaj IAM por tiuj pecoj. Tiu disko sukcesis vendi ĉirkaŭ 300 000 ekzemplerojn. Per ''Sol Invictus'' en 2001 (175 000 ekzempleroj), AKH produktas albumon multe pli malhela. La soleco antaŭ la maltoleremo (''Nuits à Médine'', ''Horizon vertical''), la defio, la nostalgio kaj la tempopaŝo (''NYC transit'', ''Entrer dans la Légende'') svarmas en tiu albumo de pli malmilda vortumado, plia matureco kaj dubemo. En 2002, la repisto produktis ''Black Album'', tre serioza albumo en kiu li traktis speciale temojn de trafiko de personoj kiu nutras la retojn de [[prostituado]] el orienteŭropaj landoj (''Nid de guépes'', vespejo), la pliiĝo de [[rasismo]] pro la konsento de la amaskomunikiloj (''Ecoeuré''), la legitimeco de la hiphopa movado (''Nerf de glace'', glacinervo), kaj la enrigardo kaj la pento (''Une journé chez le diable'', unu tagon ĉediable). En tiu albumo kunlaboris kelkaj artistoj, speciale Soprano, Mic forcing, Bruizza... En 2006, Akhenaton revenis soloe per ''Soldats de Fortune'', en kiu li kunlaboras kun sia grupo IAM, Sako kaj ''Psy4 de la Rime'', inter aliaj. Tiu estas disko pli malpeza, sed kun la kutimaj temoj: la radikoj, muziko, la stratoj. En 2011 li kunlaboris kun la hispana repisto [[Nach]] en lia disko ''Mejor que el silencio'' (Pli bona ol silento) en la kanto "Los elegidos" (La elektitoj). ==Diskoj== * 1989: IAM Concept (IAM) * 1991: De la Planete Mars (IAM) * 1993: Ombre est lumière (IAM) * 1995: Métèque et mat (Akhenaton) * 1997: L'école du micro d'argent (IAM) * 2000: B.O. du film "Comme un aimant" (kun Bruno Coulais) * 2000: Electro Cypher (kompilaĵo fare de Akhenaton) * 2001: Sol Invictus (Akhenaton) * 2002: Black Album (Akhenaton) * 2003: Revoir un printemps (IAM) * 2005: Double Chill Burger - Quality Best Of (Best Of) * 2006: Soldats de Fortune (Akhenaton) * 2007: Official Mixtape (IAM) * 2007: Saison 5 (IAM) * 2010: La face B - La bande originale du livre * 2014: Je suis en vie == Eksteraj ligiloj == {{Wikiquote|Akhenaton|Akhenaton}} * (en franca) [https://web.archive.org/web/20100323221710/http://www.rfimusique.com/sitefr/biographie/biographie_9046.asp Biografio de Akhenaton] en la retejo de RFI. * (en franca) [http://www.361records.com 361records] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240613001758/https://361records.com/ |date=2024-06-13 }} * (en franca) [https://web.archive.org/web/20090523142736/http://www.lacosca.com/ La Cosca] * (en franca) [https://web.archive.org/web/20090227060027/http://coscatv.fr/ Cosca TV] y [https://web.archive.org/web/20170912020922/http://cosca-network.fr/ Cosca Network] * (en franca) [http://www.iam.tm.fr IAM (oficiala retejo)] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Francaj muzikistoj]] [[Kategorio:Hiphopaj muzikistoj]] [[Kategorio:Francaj repkantistoj]] p6a9evim54xjaofrwiy0mflj0gfis8x 0 877890 9366132 9300140 2026-05-03T20:25:10Z ThomasPusch 1869 9366132 wikitext text/x-wiki {{aprilo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[aprilo]] [[2025]]''': ;{{dato|02|4|2025}} * {{flago|Usono}} La [[usona]] prezidanto [[Donald Trump]] enkondukas novajn doganajn impostojn, atingante nivelojn ne viditajn en pli ol jarcento. ;{{dato|03|4|2025}} * {{flago|Hungario}} [[Hungario]] anoncis retiriĝon el la [[Internacia Puna Kortumo]]. ;{{dato|04|4|2025}} * {{flago|Sud-Koreio}} La Konstitucia Kortumo de [[Sud-Koreio]] unuanime konfirmis la eksigon de prezidanto [[Jun Sok-jol]]. Li estas definitive forpelita de potenco pro lia provo enigi militjuron dum la nokto de la 3-a ĝis la 4-a de decembro 2024. ;{{dato|08|4|2025}} * {{flago|Domingo}} Almenaŭ 218 mortoj pro kolapso de la tegmento de dancejo dum koncerto en [[Santo Domingo]], [[Dominika Respubliko]]. ;{{dato|10|4|2025}} * {{flago|Usono}} [[Donald Trump]] prokrastigis la aplikon de altegaj [[dogano|importimpostoj]] al pluraj landoj post negativaj efikoj en la propra [[usona ekonomio]]. ;{{dato|13|4|2025}} * {{flago|Peruo}} Mortis la perua [[Nobel-premio de Literaturo|Nobel-premiito pri Literaturo]] [[Mario Vargas Llosa]]. ;{{dato|16|4|2025}} * {{flago|Unuiĝinta Reĝlando}} Helpe de la [[Kosmoteleskopo James Webb]], la malkovro de signifaj kvantoj de [[Metila sulfido]] (kaj ankaŭ de [[Dumetila sulfido]]) en la [[atmosfero]] de la [[eksoplanedo]] [[K2-18b]] estis rekonfirmita. Laŭ la konataj kondiĉoj sur la [[Tero]] tio estas [[biosubskribo]]. ;{{dato|18|4|2025}} * {{flago|Usono}} {{flago|Jemeno}} Almenaŭ 74 mortoj kaj pli ol 100 vunditoj dum bombardado fare de [[Usono]] kontraŭ naftohaveno Ras Issa en [[Provinco Al Hudajda]], [[Jemeno]]. ;{{dato|21|4|2025}} * {{flago|Vatikano}} [[Papo Francisko]] forpasis.{{Vikinovaĵen|Forpasis la papo Francisko}} ;{{dato|26|4|2025}} * {{flago|Irano}} Eksplodo kaj fajro en la Haveno de Shahid Rajai, en [[Bandar Abaso]], [[Irano]], mortigis almenaŭ 70 homojn kaj vundas pli ol {{Unuo|1200}} aliajn. ;{{dato|28|4|2025}} * {{flago|Hispanio}} {{flago|Portugalio}} Grava [[elektrorompo]] trafis [[Hispanio]]n, [[Portugalio]]n, [[Andoro]]n kaj [[Suda Francio|Sudan Francion]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj {{Projektoj}} --> {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2025| 07]] [[Kategorio:Aprilo laŭ jaroj]] d9fui622do0qhuas62g6j7pntvd3tfo 0 882303 9366225 9044248 2026-05-04T00:02:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366225 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Adel IMAM''' ({{lang-ar|عادل إمام|t=''ʿĀdil Imām''}}‎; * 17-an de majo 1940, laŭ aliaj fontoj 17-an de decembro 1946, en al-[[Mansuro (Egiptio)|Mansuro]]) estis egipta kina, televida kaj teatra aktoro, ĝis sia emeritiĝo de aktorado en 2024. Li estas konsiderata de multaj kiel la plej konata kaj talenta aktoro en la egipta kina industrio <ref>{{Cite news|url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/the-top-10-arab-male-actors/|title=The Top 3 Arab Male Actors|work=Forbes Middle East|access-date=2017-09-18|language=en-US}}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Vivo == Adel Imam estas konsiderita kiel studento de egipta aktoro Fouad El Mouhandes. Li akiris vastan popularecon mezo de la 1970-aj jaroj, kaj ekde tiam li rolis en pli ol cent filmoj kaj estas populara aktoro en la araba mondo . Liaj filmoj estas plejparte komedioj. Krome filmoj, li ankaŭ aktoris en teatraĵoj kaj televidserioj, kaj en radioprogramo kun la kantisto [[Abdelhalim Hafez|Abdel-Halim Hafez]]. En liaj diversaj roloj, li prezentas larĝan spektron de humurstiloj kaj ricevas favorajn recenzojn de kaj la kritikistoj kaj la spektantaro. Laŭ sia naturo kiel aktoro, li estas ĉefe komikulo, sed li ankaŭ partoprenis en seriozaj filmoj - ekzemple, liaj fruaj filmoj kombinas komedion kun enamiĝo. Tamen, Imam kaj liaj filmoj ofte estis la objekto de kritiko kaj konflikto ene de egipta socio, plejparte de islamistoj. Multaj filmoj ĉefrolantaj lin, kiel "La Birdoj de Mallumo" ( 1985 ) kaj "La Teroristo" ( 1994 ) prezentas religian [[Fundamentismo|fundamentismon]] kaj [[Fanatikeco|fanatikecon]] en satira kaj kritika maniero <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17832703|title=BBC News - Egyptian court upholds actor Adel Imam's sentence|publisher=bbc.co.uk|date=2012-04-25|access-date=2013-06-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://thedailynewsegypt.com/2012/02/09/islamists-halt-filming-of-egyptian-tv-series|title=Islamists halt filming of Egyptian TV series|work=Daily News Egypt|date=2012-02-09|accessdate=2024-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610154825/http://www.dailynewsegypt.com/|archivedate=2016-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/News/52683.aspx|title=Egyptian actor Adel Imam wins appeal in defaming Islam case|publisher=[[Al-Ahram|Ahram Online]]|date=2012-09-12}}</ref>. En 2005, li partoprenis en la filmo ''Omaret Yakobean'' (Domo de Jacobiano), bazita sur la romano de Alaa Al-Aswani. Ĉi tiu kontestata filmo estas la plej multekosta egipta produktaĵo ĝis nun kaj estis enorma biletvendejsukceso <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0408054/awards|title=Adel Imam|website=IMDb|access-date=2018-03-17}}</ref>. Alia polemika filmo en kiu li ludas ĉefrolon estas la religia komedio ''Hassan and Markus'' (2008), kiu estis reĝisorita fare de lia filo Ramy. Li laŭdire malestimis religiajn simbolojn kiel ekzemple barboj kaj fluantaj plenkorpaj vestaĵoj. == Socia agado == En 2000, li estis nomumita de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kiel [[bonvola ambasadoro]] de la [[Alta Komisaro de la Unuiĝintaj Nacioj pri Rifuĝintoj|Alta Komisaro de la Unuiĝintaj Nacioj pro Rifuĝintoj]] ([[UNHCR]]) kaj ekde tiam li senlace okupiĝas pri promocio de bonfarado de [[Rifuĝinto|rifuĝintoj]] en la mondo. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb nomo}} * [https://web.archive.org/web/20090127044708/http://adelimamfilm.com/ Ĉiuj filmoj de Adel Imam enretaj, kun subtitoloj en la angla, araba kaj franca] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Egiptaj islamanoj]] [[Kategorio:Egiptaj naciistoj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1940]] [[Kategorio:Egiptaj aktoroj]] [[Kategorio:Egiptaj aktivuloj]] aflzerjjqcph1dmxu7l9jtja2vwng33 0 884634 9366466 8903949 2026-05-04T09:16:37Z ThomasPusch 1869 9366466 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Tanja KARPELA''' (naskiĝinta [[1970]] en [[Salo]]) estas finna venkinto de beleca konkurso kaj posta [[politikistino]]. Ŝi venkis la belecan konkurson ''Miss Suomi'', "fraŭlino Finnlando", en 1991. En Miss Europe samjare ŝi ne sukcesis. En 1994 la finna bestapoga asocio Animalia premiis ŝin pri malapogo de peltoj. 1999 ŝi estis unuafoje elektita al parlamento de Finnlando. En 2003–2007 ŝi estis ministro pri kulturo. Dum ŝia politika kariero ŝia koramiko estis [[Sauli Niinistö]]. Pri sia eduko ŝi estas instruisto de bestoj. En la finnlanda parlamenta elekto 2011 ŝi ne plu estis kandidato kaj poste ne multe estis en publikeco. {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Karpela, Tanja}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] pn7w19ht09obptp1wchoypg9p6g68ts 102 886768 9366556 9357481 2026-05-04T10:59:22Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9366556 wikitext text/x-wiki <div style="background:#F2FFF6; color:#202122; margin:0; border:2px groove #EE2427; border-radius:6px; box-shadow:0 0 2px LightCoral; overflow:auto; padding:7px 11px 7px 9px;"> {| style="width:100%; margin:0; border:0; padding:0;" |style="margin:0; border:0; padding:0; text-align:left;"| [[Dosiero:WWWW2018_test_2.svg|x80px|alt=|]] |style="margin:0; border:0; padding:0; text-align:center;"| <span style="color:#CC0000;font-size: 1.66rem;">La Senpaĝulinoj / Virinoj en ruĝo</span> |style="margin:0; border:0; padding:2px 0 0 0; text-align:right;"| [[Dosiero:Women_in_Red_logo.svg|x80px|alt=|]] |}</div> Tiu ĉi [[Vikipedio:Projektoj|Vikiprojekto]] estas la esperanta parto de la internacia kunlabora verka projekto "Virinoj en ruĝo" ({{en}}: [[:en:WikiProject Women in Red]]). Ĝi ekzistas en 34 lingvoj.[[Dosiero:Les sans pagEs drawing Fhala.K.svg|eta|Emblemo de la franca projekto "Les sans pagEs" la senpaĝulinoj]] Kiam ligilo aspektas <span style="color:#CC0000;">ruĝa</span>, tiam tio signifas ke ankoraŭ neniu artikolo kun tiu ĉi nomo ekzistas en la vikipedio. La projekto "Virinoj en ruĝo" do celas krei pli da artikoloj pri koncernaj inoj en tiu ĉi enciklopedio kaj ŝanĝigos tiaj ligiloj al bluaj ligiloj. == Nuna situacio == Laŭ [https://humaniki.wmcloud.org/search humaniki.wmcloud.org] la esperanta vikipedio havas ĉirkaŭ {{formatnum:74000}} artikolojn pri homoj. 15% do nur ĉirkaŭ {{formatnum:11000}} temas pri inaj personoj en oktobro 2024. == Inoj de Esperantujo == Tiu ĉi projekto celas precipe krei artikolojn pri inaj esperantistoj. === En aliaj lingvaj versioj de Vikipedio === Jen alilingvaj listoj de la projekto Virinoj en ruĝo pri Esperantistinoj: * En la angla vikipedio: [[:en:Wikipedia:WikiProject Women in Red/Missing articles by occupation/Esperantists]] * En la franca vikipedio: [[:fr:Projet:Les sans pagEs/Articles manquants par occupation/Espérantiste]] * En la hispana vikipedio: [[:es:Wikiproyecto:Mujeres/Artículos faltantes/Esperantistas]] == Aŭtomata listo de eblaj mankantaj Esperantistinoj == Jen aŭtomata listo de Esperantistinoj en Vikidatumoj, kiuj ne havas artikolon en la esperanta vikipedion. Ne ĉiuj personoj en la listo indas aldoni, vidu [[Vikipedio:Menciindeco]] kaj estu precipe singarda pri vivantaj personoj. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P106 ?occ . VALUES ?occ { wd:Q860918 # Esperantist } FILTER NOT EXISTS { # has no eo.wikipedia sitelink ?wen schema:about ?item . ?wen schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/> . } ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . # gender: female ?item wdt:P31 wd:Q5 . # human OPTIONAL {?item wikibase:sitelinks ?linkcount .} # count of sitelinks } |sort=P569 |columns=label:nomo,P18,description:priskribo,P27,P569,P570,P19,P20,item:vikidatuma ero,?linkcount:nombro de ligiloj |thumb=200 |links=red |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! nomo ! bildo ! priskribo ! ŝtataneco ! naskiĝdato ! mortdato ! naskiĝloko ! mortloko ! vikidatuma ero ! nombro de ligiloj |- | [[Mathilde Van Melckebeke]] | | belga esperantisto estas tradukisto | | 1848 | 1906 | | | [[:d:Q135196031|Q135196031]] | 0 |- | [[Helene Wolff (Q135196032)|Helene Wolff]] | | germana esperantistino, instruistino kaj sociala laboristino (1866-1943) | | 1866 | 1943 | [[Berlino]] | | [[:d:Q135196032|Q135196032]] | 0 |- | [[Regina Fels (Q66049039)|Regina Fels]] | [[Dosiero:Fels Regina 311 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola esperantistino | [[Pollando]] | 1877 | 1941 | | [[Lvivo]] | [[:d:Q66049039|Q66049039]] | 0 |- | [[Zofia Trybułowa]] | [[Dosiero:Kronenberg Zofia 354 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola esperantistino kaj redaktorino | | 1887-08-27 | 1964-10-08 | [[Łęg Tarnowski]] | [[Zakopane]] | [[:d:Q94939803|Q94939803]] | 0 |- | [[Trijntje van Exter]] | | nederlanda esperantisto kaj organizanto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1888-09-22 | | [[Zaandijk]] | | [[:d:Q68430716|Q68430716]] | 0 |- | [[Constanze Zapater]] | | dua edzino de la esperantisto kaj gitaristo Baldomero Zapater | | 1890-12-09 | 1973-04-14 | [[Bonn|Bonno]] | | [[:d:Q43864363|Q43864363]] | 0 |- | [[Janina Ender]] | | pola instruisto kaj esperantisto | | 1892 | 1974-08-25 | [[Czepów]] | [[Vroclavo]] | [[:d:Q95173771|Q95173771]] | 1 |- | [[Hendrika Bishoff]] | | nederlanda esperantisto kaj urba ĉefperanto de SAT en Amsterdamo | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1895-02-07 | 1969-09-02 | [[Amsterdamo]] | [[Amsterdamo]] | [[:d:Q69330829|Q69330829]] | 0 |- | [[Rina Rijpstra-Timmermans]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1896-03-06 | | [[Leeuwarden]] | | [[:d:Q85097442|Q85097442]] | 0 |- | [[Malwina Hupert]] | | | | 1897-03-27 | 1942-08-27 | | [[Aŭŝvico (koncentreja komplekso)|Aŭŝvico]] | [[:d:Q138868713|Q138868713]] | 1 |- | [[Maria Kraus]] | [[Dosiero:Maria Kraus Pola Esperantisto 1973-93.jpg|center|200px]] | pola esperantistino | [[Pollando]] | 1898-04-28 | 1986-10-17 | [[Stary Sącz]] | [[Siemianowice Śląskie]] | [[:d:Q91231761|Q91231761]] | 0 |- | [[Asta Assarsson]] | | sveda esperantisto | [[Svedio]] | 1898-06-15 | 1982-10-25 | | [[Stokholmo]] | [[:d:Q139593941|Q139593941]] | 0 |- | [[Mina Koch-Koopal]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1898-08-09 | | [[Amsterdamo (Q9899)|Amsterdamo]] | | [[:d:Q81730832|Q81730832]] | 0 |- | [[Madeleine Haudebine]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | 1899 | 1978 | | | [[:d:Q98320746|Q98320746]] | 0 |- | [[Julieta Fayot]] | | franca esperantisto, pentristo kaj ilustristo | | 1899 | 1995 | | [[Parizo]] | [[:d:Q130420297|Q130420297]] | 0 |- | [[Maria Varkevisser]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1899-11-02 | | [[Hago]] | | [[:d:Q71562206|Q71562206]] | 0 |- | [[Morojo]] | | usona pioniro de kosplejo | | 1904-06-20 | 1964-11-30 | [[Fenikso (Arizono)|Fenikso]] | | [[:d:Q56248029|Q56248029]] | 2 |- | [[Emma Maria Fischer]] | | aŭstra esperantisto | [[Aŭstrio]] | 1908-04-17 | 1990-03-13 | [[Wiener Neustadt]] | [[Hanusch hospital]] | [[:d:Q114627667|Q114627667]] | 0 |- | [[Alberdina Swart]] | | nederlanda instruisto kaj esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1908-07-12 | | [[Westzaan]] | | [[:d:Q69381202|Q69381202]] | 0 |- | [[Guurtje Maria Woud]] | | nederlanda denaskulo | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1912-02-07 | | [[Wormerveer]] | | [[:d:Q68434020|Q68434020]] | 0 |- | [[Dvora Ŝor (Q67487571)|Dvora Ŝor]] | | israela esperantistino | [[Israelo]] | 1914 | 1993-09 | | [[Netanja]] | [[:d:Q67487571|Q67487571]] | 0 |- | [[Els Kervers-van Tholen]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1910s | 2007 | | | [[:d:Q130604197|Q130604197]] | 0 |- | [[Doris Tappan Connor]] | | usona esperantisto | | 1915 | 2010 | | | [[:d:Q130549452|Q130549452]] | 0 |- | [[Sybil V. Sly (Q64521924)|Sybil V. Sly]] | | brita esperantisto | [[Unuiĝinta Reĝlando]] | 1920 | 2004 | | | [[:d:Q64521924|Q64521924]] | 0 |- | [[Gaby Tréanton]] | | franca instruisto de Esperanto | [[Francio]] | 1920-05-25 | 2019-04-06 | [[Guingamp]] | [[Trégastel]] | [[:d:Q98320703|Q98320703]] | 0 |- | [[Wilhelmina Maria Varkevisser]] | | nederlanda denaskulo | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1922-02-07 | No/unknown value | [[Hago]] | No/unknown value | [[:d:Q71565092|Q71565092]] | 0 |- | [[Irena Szanser]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | 1924-07-11 | 2020-03-30 | [[Kielce]] | [[Varsovio]] | [[:d:Q97278879|Q97278879]] | 1 |- | [[Jetty Colijn]] | | nederlanda servisto, esperantisto kaj civitana viktimo de Aliancana bombatako dum la dua mondmilito | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1924-10-14 | 1942-04-24 | [[Oost- en West-Souburg]] | [[Glacisstraat]] | [[:d:Q67202239|Q67202239]] | 0 |- | [[Mira Žibert]] | | slovena partizano kaj esperantisto | | 1925 | 1945 | [[Trbovlje]] | | [[:d:Q132553031|Q132553031]] | 0 |- | [[Istvánné Pongrácz]] | | hungara esperantisto | [[Hungario]] | 1926 | 2017-09 | No/unknown value | | [[:d:Q98320724|Q98320724]] | 0 |- | [[Sophia Mensen]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1926-11-05 | | | | [[:d:Q98320777|Q98320777]] | 0 |- | [[Danuta Kowalska]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | 1930 | | | | [[:d:Q98320557|Q98320557]] | 0 |- | [[Carla De Lorenzi]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | 1930-07-25 | 2020 | | | [[:d:Q98320427|Q98320427]] | 0 |- | [[Jorma Ahomäki]] | | finna esperantisto | [[Finnlando]] | 1931-11-03 | | | | [[:d:Q98320734|Q98320734]] | 0 |- | [[Anna-Maria Lange]] | | germana esperantisto | [[Germanio]] | 1933-04-24 | 2016-07-29 | | | [[:d:Q98320410|Q98320410]] | 0 |- | [[Ellen Marie Eddy]] | | usona esperantisto | [[Usono]] | 1935 | | | | [[:d:Q98320569|Q98320569]] | 0 |- | [[Maria Garcés i Coll]] | | kataluna esperantisto | [[Hispanio]] | 1935 | 2023 | | | [[:d:Q126287872|Q126287872]] | 0 |- | [[Michèle Abada Simon]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | 1936 | | | | [[:d:Q98320761|Q98320761]] | 0 |- | [[Suzanne Bourot (Q98640450)|Suzanne Bourot]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | 1936 | | | | [[:d:Q98640450|Q98640450]] | 0 |- | [[Colette Llech-Walter]] | | nord-kataluna esperantistino en Perpinjano, Francio | [[Francio]] | 1936 | 2010 | | | [[:d:Q135398553|Q135398553]] | 0 |- | [[Suzanne Bourot (Q133619338)|Suzanne Bourot]] | | | | 1936 | | | | [[:d:Q133619338|Q133619338]] | 0 |- | [[Luigia Oberrauch Madella]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | 1937 | | | | [[:d:Q98320744|Q98320744]] | 0 |- | [[Mária Busai]] | | hungara esperantisto | [[Hungario]] | 1939 | 2016-08 | No/unknown value | | [[:d:Q98320753|Q98320753]] | 0 |- | [[Jennifer Bishop (Q98640452)|Jennifer Bishop]] | | brita esperantisto | [[Unuiĝinta Reĝlando]] | 1939-04-19 | | | | [[:d:Q98640452|Q98640452]] | 0 |- | [[Sylvia Hämäläinen]] | | finna esperantisto | [[Finnlando]] | 1940 | | | | [[:d:Q98320778|Q98320778]] | 0 |- | [[Lembe Laanest]] | | estona biologo kaj esperantisto (naskita en 1940) | [[Estonio]] | 1940-03-29 | | [[Talino]] | | [[:d:Q64521920|Q64521920]] | 1 |- | [[Carola Antskog]] | | finna esperantisto | [[Finnlando]] | 1941 | 2015-12-31 | | | [[:d:Q98320429|Q98320429]] | 0 |- | [[Silvia Rottenberg]] | | argentina esperantisto | [[Argentino]] | 1941 | | | | [[:d:Q98320775|Q98320775]] | 0 |- | [[Monique Arnaud]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | 1941-04-27 | | | | [[:d:Q98320765|Q98320765]] | 0 |- | [[Franciska Toubale (Q98640448)|Franciska Toubale]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | 1943 | | | | [[:d:Q98640448|Q98640448]] | 0 |- | [[Emilia Guadalupe Vega]] | | meksika esperantisto | [[Meksiko]] | 1944-02-11 | | | | [[:d:Q98320697|Q98320697]] | 0 |- | [[Elda Doerfler (Q130604196)|Elda Doerfler]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | 1945 | | | | [[:d:Q130604196|Q130604196]] | 0 |- | [[Maria Butan (Q98320756)|Maria Butan]] | | rumana esperantisto | [[Rumanio]] | 1946 | | | | [[:d:Q98320756|Q98320756]] | 0 |- | [[Anne Jausions]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | 1947 | | | | [[:d:Q98320412|Q98320412]] | 0 |- | [[Eva Poláková]] | | slovaka kuracisto, pediatro kaj esperantisto | | 1947-12-15 | | [[Nitro]] | | [[:d:Q95142307|Q95142307]] | 0 |- | [[Arlette Plutniak]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | 1948-03-05 | | | | [[:d:Q98320422|Q98320422]] | 0 |- | [[Judit Felszeghy]] | | hungara esperantisto | [[Hungario]] | 1949 | | | | [[:d:Q98320740|Q98320740]] | 0 |- | [[Ivanka Kirĉeva Stoyanova]] | | bulgara esperantisto | [[Bulgario]] | 1949-05-28 | | | | [[:d:Q98320725|Q98320725]] | 0 |- | [[Benata Koopmans]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1951 | | | | [[:d:Q109975423|Q109975423]] | 0 |- | [[R. M. Benata Hengstmengel-Koopmans]] | | nederlanda esperantisto | | 1951 | | | | [[:d:Q112414764|Q112414764]] | 0 |- | [[Jolanta Aldona Kieres]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | 1952 | | | | [[:d:Q98320731|Q98320731]] | 0 |- | [[Françoise Jeanne Pellegrin]] | | belga esperantisto | [[Belgio]] | 1953 | | | | [[:d:Q98320701|Q98320701]] | 0 |- | [[Ikuko Kitagawa]] | | japana esperantisto | [[Japanio]] | 1953 | | [[Kavasako|Kaŭasaki]] | | [[:d:Q133852218|Q133852218]] | 0 |- | [[Donita Koopmans]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1954 | | | | [[:d:Q109975425|Q109975425]] | 0 |- | [[Jannick Huet Schumann]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | 1954-08-02 | | | | [[:d:Q98320726|Q98320726]] | 0 |- | [[Feliĉa Koopmans]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1956 | | | | [[:d:Q109975428|Q109975428]] | 0 |- | [[Nedeljka Ložajić (Q133852222)|Nedeljka Ložajić]] | | serba esperantisto | [[Serbio]] | 1956-10-27 | | | | [[:d:Q133852222|Q133852222]] | 0 |- | [[Maryvonne Robineau (Q55863397)|Maryvonne Robineau]] | | franca vojaĝantino kaj esperantistino, publikigas vojaĝraportojn kun sia edzo Bruno Robineau | [[Francio]] | 1957 | | | | [[:d:Q55863397|Q55863397]] | 0 |- | [[Anna Kowara]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | 1957 | | | | [[:d:Q110165395|Q110165395]] | 0 |- | [[Małgorzata Zięba-Szmaglińska]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | 1958-09-17 | | | | [[:d:Q98320748|Q98320748]] | 0 |- | [[Iwona Kocieba (Q98640456)|Iwona Kocieba]] | [[Dosiero:Iwona Kocieba en 2018.jpg|center|200px]] | pola esperantisto | [[Pollando]] | 1960-03-02 | | | | [[:d:Q98640456|Q98640456]] | 0 |- | [[Araceli Aguilar y Aguilar]] | | meksika esperantisto | [[Meksiko]] | 1965 | | | | [[:d:Q130604194|Q130604194]] | 0 |- | [[Elena Nadikova (Q98320565)|Elena Nadikova]] | | rusa esperantisto | [[Rusio]] | 1969 | | | | [[:d:Q98320565|Q98320565]] | 0 |- | [[Aranka Laslo]] | | serba esperantisto | [[Serbio]] | 1969-08-27 | | | | [[:d:Q98320414|Q98320414]] | 0 |- | [[Mariana Gencheva]] | | bulgara esperantisto | [[Bulgario]] | 1972 | | | | [[:d:Q98320757|Q98320757]] | 0 |- | [[Inhye Gim]] | | sudkorea esperantisto | [[Sud-Koreio]] | 1981-11-27 | | | | [[:d:Q130604198|Q130604198]] | 0 |- | [[Katarína Nosková]] | | slovaka filologo, esperantisto kaj tradukisto | | 1987 | | [[Skalica]] | | [[:d:Q126325294|Q126325294]] | 0 |- | [[Ĵenja Wilke]] | | germana esperantisto | | 1990 | | [[Germanio]] | | [[:d:Q73527034|Q73527034]] | 0 |- | [[Karlin Martorell-Baudin]] | | franca esperantisto | | 1991 | | | | [[:d:Q107016833|Q107016833]] | 0 |- | [[Brooke Vibber]] | [[Dosiero:Vibber, Brooke, Apr 2025.jpg|center|200px]] | usona programistino | [[Usono]] | | | [[Orange (Kalifornio)|Orange]] | | [[:d:Q14956410|Q14956410]] | 3 |- | [[Birthe Lapenna]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q15062111|Q15062111]] | 0 |- | [[Ines Frank]] | | germana esperantisto | [[Germanio]] | | | | | [[:d:Q15077762|Q15077762]] | 0 |- | [[Elke Kern-Kühnel]] | | germana esperantisto | [[Germanio]] | | | | | [[:d:Q15592977|Q15592977]] | 0 |- | [[Lieve Jacques]] | | flandra esperantistino | | | | | | [[:d:Q29512064|Q29512064]] | 0 |- | [[Ilse Jacques]] | | flandra esperantistino | | | | | | [[:d:Q29512065|Q29512065]] | 0 |- | [[Irén Antal]] | | hungara esperantisto | | | | | | [[:d:Q43894203|Q43894203]] | 0 |- | [[Beatrice Allée]] | | programisto kaj esperantisto | [[Germanio]] | | | | | [[:d:Q50824561|Q50824561]] | 1 |- | [[Sandra Schweder]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q55442819|Q55442819]] | 0 |- | [[Aurelie Elb]] | [[Dosiero:Aurelie Elb.jpg|center|200px]] | germana esperantistino | [[Germanio]] | | | | | [[:d:Q57608649|Q57608649]] | 0 |- | [[Zina Kurjańska]] | | bjalistoka esperantistino | [[Pollando]] | | | | | [[:d:Q61715199|Q61715199]] | 0 |- | [[Irina Aitai]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q63142720|Q63142720]] | 0 |- | [[Ite Tytgat]] | | belga esperantisto | [[Belgio]] | | | | | [[:d:Q63348760|Q63348760]] | 0 |- | [[Leidy Estefanny Sandoval Galindez]] | [[Dosiero:Árbol tefita228.jpg|center|200px]] | kolomba vikimediisto | [[Kolombio]] | | | | | [[:d:Q63980914|Q63980914]] | 1 |- | [[Hukunaga Makiko]] | | japana esperantisto | [[Japanio]] | | | | | [[:d:Q64521915|Q64521915]] | 0 |- | [[Judith Junger]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q64521917|Q64521917]] | 0 |- | [[Yamakawa Setuko]] | | japana esperantisto | [[Japanio]] | | | | | [[:d:Q64521926|Q64521926]] | 0 |- | [[Władysława Łazica]] | [[Dosiero:Łazica Władysława 354 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola esperantistino | | | | | | [[:d:Q66021969|Q66021969]] | 0 |- | [[Maria Czubryńska]] | | pola esperantistino | | | | | | [[:d:Q67618871|Q67618871]] | 0 |- | [[Maria Koĉetkova (Q73527537)|Maria Koĉetkova]] | | rusa esperantisto | [[Rusio]] | | | | | [[:d:Q73527537|Q73527537]] | 0 |- | [[Irma Verhoeven]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q73616377|Q73616377]] | 0 |- | [[Armela LeQuint (Q79320920)|Armela LeQuint]] | | franca esperantistino kaj tradukisto | | | | | | [[:d:Q79320920|Q79320920]] | 0 |- | [[Péroline Sarpy]] | | franca esperantistino aktivulino el Liono, instruistino kaj idistino. | [[Francio]] | | 1913-12-21 | | [[Liono]] | [[:d:Q94629432|Q94629432]] | 1 |- | [[Ella Scheerpeltz]] | | germana esperantisto | | | | | | [[:d:Q95698031|Q95698031]] | 1 |- | [[Elisabet Pähn]] | | estona esperantisto | [[Estonio]] | | | | | [[:d:Q98320567|Q98320567]] | 0 |- | [[Emilie Straub]] | | svisa esperantistino | [[Svislando]] | | 1926-05-05 | | | [[:d:Q100370064|Q100370064]] | 0 |- | [[Vasilka Beleva]] | | bulgara esperantisto | | | | | | [[:d:Q107202246|Q107202246]] | 0 |- | [[Anna Maria Dall'Olio]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | | | | | [[:d:Q110165396|Q110165396]] | 0 |- | [[Doroti Marinho Guiro]] | | brazila esperantisto | [[Brazilo]] | | | | | [[:d:Q110165415|Q110165415]] | 0 |- | [[Elza Fernandes Pereira]] | | brazila esperantisto | [[Brazilo]] | | | [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]] | | [[:d:Q110165419|Q110165419]] | 0 |- | [[Irena Jabłońska]] | | pola esperantisto | | | | | | [[:d:Q110165452|Q110165452]] | 0 |- | [[Vera Ĉornij]] | | ukraina Esperantistino | [[Ukrainio]] | | | | | [[:d:Q110165533|Q110165533]] | 0 |- | [[Aušrinė Tamošiūnaitė (Q115264273)|Aušrinė Tamošiūnaitė]] | | Litova Esperantistino | [[Litovio]] | | | | | [[:d:Q115264273|Q115264273]] | 0 |- | [[Manuela Burghelea (Q116150159)|Manuela Burghelea]] | | Esperantisto | [[Rumanio]] | | | | | [[:d:Q116150159|Q116150159]] | 0 |- | [[Lenka Doškářová]] | | ĉeĥa esperantisto | [[Ĉeĥio]] | | | | | [[:d:Q116150474|Q116150474]] | 0 |- | [[Jeanne Grimaud]] | | Esperantisto | [[Francio]] | | | | | [[:d:Q116150574|Q116150574]] | 0 |- | [[Katarína Bodnárová]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q116150991|Q116150991]] | 0 |- | [[Luana França]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q116151230|Q116151230]] | 0 |- | [[Miriam Datner]] | | pola juddevena esperantistino, batalantino de la bjalistoka geto | | | | | | [[:d:Q116293007|Q116293007]] | 0 |- | [[Ágnes Ráczkevy-Eötvös]] | | hungara esperantisto | | | | | | [[:d:Q120615504|Q120615504]] | 0 |- | [[Nancie Durham]] | | brita esperantistino | [[Unuiĝinta Reĝlando]] | | 1985-05-10 | | | [[:d:Q123734794|Q123734794]] | 0 |- | [[Gabrielle Herickx]] | | belga esperantistino | | | | [[Antverpeno]] | | [[:d:Q123734834|Q123734834]] | 0 |- | [[Maria Sandelin]] | | esperantistino | | | | | | [[:d:Q125267668|Q125267668]] | 1 |- | [[Alexandrine Omba Tshamena]] | | esperantistino el DR Kongo | [[Demokratia Respubliko Kongo]] | | | | | [[:d:Q125738814|Q125738814]] | 1 |- | [[Nastja Koĵevnikova]] | | estrarano de TEJO | [[Rusio]] | | | | | [[:d:Q125958011|Q125958011]] | 1 |- | [[Edvige Tantin Ackermann]] | | esperantisto | [[Italio]] | | | | | [[:d:Q126128412|Q126128412]] | 1 |- | [[Maria Nogués i Comas]] | | kataluna esperantisto | [[Hispanio]] | | | | | [[:d:Q126326797|Q126326797]] | 0 |- | [[Alessandra Madella (Q130604192)|Alessandra Madella]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | | | | | [[:d:Q130604192|Q130604192]] | 0 |- | [[Evelyn Berry]] | | brita esperantistino | | | 1969-01-27 | | | [[:d:Q131987006|Q131987006]] | 0 |- | [[Lois Hawley]] | | brita esperantistino | | | 1968-08-29 | | [[Londono]] | [[:d:Q131987018|Q131987018]] | 0 |- | [[Bodil Neergaard]] | | dana esperantistino | | | 1967-08-08 | | [[Kopenhago]] | [[:d:Q131987048|Q131987048]] | 0 |- | [[Sarah Jane Crossley]] | | brita esperantistino | | | 1969-04-23 | | | [[:d:Q131987063|Q131987063]] | 0 |- | [[Erna Rieckmann Sindhwad]] | | belga-barata esperantisto | | | 1969-04-28 | | | [[:d:Q131987080|Q131987080]] | 0 |- | [[Erika Rauschert]] | | germana kaj pola esperantistino | [[Germanio]]<br/>[[Pollando]] | | | | | [[:d:Q137157224|Q137157224]] | 1 |- | [[Marie Ribasová]] | | | | | | | | [[:d:Q139435605|Q139435605]] | 0 |} ---- &sum; 134 items. {{Wikidata list end}} == Utilaj kategorioj == * [[:Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj]] * [[:Kategorio:Homoj laŭ seksa identeco]] {{Commons|Category:Vikiprojekto Virinoj en ruĝo}} [[Kategorio:Vikipedio:Projektoj]] h53m03v0sxbs5z64sdja1f2kz0mbzbz 0 886944 9366258 9303251 2026-05-04T04:24:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366258 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;color:white;font-size:1.4em;">Χαβρία Αθηνών<br>(443 a. K. - 359 a. K.)</span> |dosiero =Agesilas_in_Egypt_361_BCE.jpg |priskribo =Agezilao en Egiptio, serve de la reĝo Nektanebo la 1-a (378 a. K. - 361 a. K.) |dato de naskiĝo =[[-443|443 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Sparto]], [[Grekio]] |dato de morto =[[-359|359 a. K.]] |loko de morto =[[Sparto]], [[Grekio]] | alma_mater =[[Cirenaiko]], [[Libio]] }} <span style="font-size:1.2em">'''Agezilao la 2-a (Sparto)'''</span> estis reĝo de Sparto inter 400 a. K. kaj 360 a. K. Ĝenerale konsiderita la plej grava reĝo en la historio de Sparto, Agezilao estis la ĉefa komandanto dum la periodo de sparta hegemonio kiu sekvis la Peloponezan Militon (431 a.K. - 404 a.K.). Kvankam kuraĝa en batalo, al Agezilao mankis la diplomatiaj kapabloj por konservi la pozicion de Sparto, precipe kontraŭ la altiĝanta potenco de [[Tebo]], kiu reduktis Sparton al sekundara potenco post ĝia venko ĉe [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:entry=leuctra-geo Leŭktra] en 371 a.K. [[Dosiero:Battle of Mantinea 418 B.C..png|eta|maldekstre|300px|<center>Agezilao verŝajne servis dum la Peloponeza Milito (431 a. K. - 404 a. K.) kontraŭ Ateno, tre eble ĉe la Batalo de Mantineo en 418 a. K.</center>]] [[Dosiero:Pelopidas_leading_the_Thebans_at_the_battle_of_Leuctra.jpg|eta|maldekstre|300px|<center>[https://apaixonadosporhistoria.com.br/fonte-primaria/58/vidas-paralelas-pelopidas-de-plutarco Pelopido] gvidante la tebanojn ĉe la [https://www.britannica.com/event/Battle-of-Leuctra batalo de Leŭktra] en la 3-a de julio 371 a. K.</center>]] Agezilao naskiĝis en la Eŭripontida familio<ref>[https://www.livius.org/articles/dynasty/eurypontids-and-agiads/ Livius.org]</ref>, unu el la du reĝaj dinastioj de Sparto, en 444/443, kiel la dua filo de reĝo Arkidamo la 2-a (479 a. K. - 427 a. K.). La pli aĝa duonfrato de Agezilao estis [https://www.britannica.com/biography/Agis-II Agiso la 2-a], kies regado komenciĝis en 426 kaj daŭris ĝis 400. La normala posteulo de Agis estintus lia filo [[Leotikido la 2-a]], sed li estis ĝenerale konsiderita kiel infano de Alkibiado, atena aventuristo kiu restis ĉe Sparto kiel ekzilito. Dum kelka tempo okazis multe da kverelado. Agezilao protestis kontraŭ la regado de Leotikido, dirante ke li estis nura bastardo; la princo respondis dirante, ke ekzistas orakolo, kiu avertis kontraŭ 'lama reĝo' - kaj ĉu Agezilao ne estas lama? La debato estis finita kiam [[Lizandro (Sparto)|Lizandro]], la plej bona komandanto de Sparto kaj persona amiko (kaj iama amanto) de Agezilao, deklaris ke la vera signifo de la orakolo estis ke la "lama reĝo" estis la reĝo kiu estis bastardo. Do, en 400, Agezilao estis akceptita kiel reĝo fare de la spartanoj. Kompreneble, la nova reĝo devis pagi premion. Lizandro estis la proponanto de batalema kaj agresema ekstera politiko, kaj de nun Agezilao ankaŭ devis sekvi tiun politikon. En la jaro da sia surtroniĝo, li sendis generalon nomitan [https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-6408#acrefore-9780199381135-e-6408 Tibrono] al kio nun estas Turkio por protekti la grekajn urbojn kontraŭ subpremo de la persa satrapo [[Tisaferno]]. La ekspedicia trupo konsistis el proksimume 5 mil membroj de la sparta alianco, 300 atenanoj, kaj la 6 mil pluvivaj grekaj solduloj de la armeo kiu estis uzita de la persa pretendanto [[Ciro la Juna]] por ataki sian fraton, reĝon [[Artakserkso la 2-a]]. Ekstra potenco estis aldonita al la forto de Tibrono per alianco kun Egiptujo, kiu iam estis persa satrapio sed ĵus fariĝis sendependa sub [[Amirteo]], nova faraono. La grandeco de la ekspedicia trupo estis konsiderinda, sed la movadoj de la armeo ne estis bone kunordigitaj kun tiu de la mararmeo. Tibrono kaj (post 399 a. K.) lia posteulo [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=dercyllidas-bio-1 Dercyllidas] malŝparis ilian tempon en [https://www.livius.org/articles/place/hellespontine-phrygia/ Helespontaj Frigio], batalante kontraŭ la fortoj de la satrapo Farnabazo la 2-a (450 a. K. - 374 a.K.) Finfine, la armeo de [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=dercyllidas-bio-1 Dercilido] moviĝis en la sudon kaj invadis [[Kario (lando)|Karion]], kie ĝi povis unuiĝi kun la sparta mararmeo kaj forpeli la persan mararmeon el la Egeo, sed nun Farnabazo kaj la satrapo de Lidio, Tisaferno, unuigis siajn fortojn kaj allogis la spartanoj norde. Baldaŭ antaŭ ol la du armeoj aliĝi al batalo, armistico estis finita proksime de Magnezio (397 a. K.). La du registaroj eble konkludis packontrakton laŭ la kondiĉoj interkonsentitaj fare de Dercilido kaj Tisaferno: Sparto evakuus Azion, kaj Persio rekonus la sendependecon de la grekaj urboj en Ionio. Tamen, dum la intertraktadoj, la persoj daŭre konstruis grandan mararmeon en [[Fenicio]], kaj reĝo Agezilao konkludis ke la persa pacpropono ne estis grave signifa. (Fakte, estas eble ke la mararmeo sin direktis kontraŭ Egiptujo.) Nun, Agezilao decidis invadi Azion persone. Lizandro estus lia asistanto. Ili kunportis 8 mil soldatojn kune kun ili. En la printempo de 396 a. K., Agezilao oferis ĉe [https://www.britannica.com/place/Aulis Aŭliso] en [[Beotio]], preĝinte por sekura transiro sur la [[Egea Maro]]. La loko estis bone elektita: tio estis la loko kie, laŭ konataj legendoj, la mikena reĝo [[Agamemno]] iam oferis antaŭ ol iri al Trojo. Bedaŭrinde, la ofero de Agezilao estis malpurigita per la konduto de la beotaj kavaliroj, kaj plifortikigoj estis promesitaj de la grekaj aliancanoj de Sparto ne aperis. La [[omeno]]j estis malbonaj. {{Div col|cols = 3}} Eĉ tiel, la kampanjo de Agezilao komenciĝis sukcese. Li unue velis al [[Efezo]] kaj finis pacotraktaton kun satrapo Tizaferno, kiu donis al li kompletan liberecon por ataki Farnabazon. Lizandro faris la laboron. (Tisaferno konsentis pri la armistico ĉar li atendis plifortikigojn.) En la vintro de 396/395 a. K., Agezilao rekrutis ekstrajn soldatojn inter la ioniaj grekoj, kaj en la printempo, li venkis Tisafernon en la najbareco de [[Sardeso]]. La militakiroj estis tre grandaj, kaj Tisaferno estis mortigita de unu [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aentry%3DTitraŭsto-bio-1 Titraŭsto], kiu estis sendita kiel la nova satrapo de Kario kaj Ionio. Titraŭsto estis lerta diplomato, kiu pagis grandan kvanton da mono al Agezilao, sub la kondiĉo reiri norden kaj ataki Farnabazon. Kiam Agezilao denove marŝis norden, li ricevis novajn instrukciojn de la sparta registaro: li devis navigi kaj ataki Karion -kiu suferis pro la ŝanĝo de la satrapo- kaj daŭrigi orienten, al [[Kilikio]]. Ĉi tiu strategio havis sencon. Ĝi estis utiligita de la atenanoj en la kvina jarcento a. K., kaj estis pli bona maniero forpeli la persojn de la egea regiono ol batalado kontraŭ la satrapoj de Helesponta Frigio kaj Kario|Ionio. Aleksandro la Granda devis fari la samon en 333 a. K.<ref>[https://www.livius.org/articles/person/agesilaus-ii/ Livius.org]</ref> Bedaŭrinde, Agezilao ne povis fari tion. Li invadis la satrapion de Farnabazo (kiel li promesis al Titraŭsto) kaj akiris grandan militakiron. Sed la satrapo de Helesponta Frigio konkludis pacokonsenton, kaj tial, la maramea ofensivo devis esti prokrastita. Agezilao decidis pri marŝo al la interno de Azio laŭlonge de la Reĝa vojo. Tamen, lia progreso estis malrapida ĉar li estis nekapabla konkeri la urbojn - la spartanoj estis famaj pro sia malkapablo plenumi sieĝmiliton. Tio donis al la persoj ŝancon konstrui novan mararmeon, kaj - eĉ pli malbona por la sparta kazo - trovi kapablan admiralon, la [https://www.britannica.com/biography/Conon-Greek-admiral atenan Konono]. En 395 a. K., Conon kaj la persa mararmeo kaptis Rodoson, kio devis esti ilia bazo por operacioj en la Egea Maro (Granda grenfloto kiun Egiptujo sendis al Sparto estis kaptita, ĉar ĝia admiralo ne sciis pri la kapto de Rodoso. ) Venontjare, Konono estis preta por ataki. Sed la samo okazis al Agezilao, kiu jam atingis [https://www.britannica.com/place/Gordium Gordiumon]. Tamen, la somero de 395 a. K. vidis plurajn ribelojn kontraŭ la sparta hegemonio en la kontinento de Grekio, precipe en Beotio. Tio devigis la spartan registaron revoki Agezilaon en la printempo de 394 a. K. Oni povas konjekti, kio okazus se la sparta hegemonio en Grekio restus senkontesta. En tiu kazo, la situacio estus pli-malpli identa al tiu de la jaro 333 a. K., kiam la makedona reĝo Aleksandro la Granda invadis la internon de Azio kaj la persa admiralo Farnabazo faris operaciojn en la Egea Maro. La rezulto estis makedona venko, kaj la samo eble okazis kun Agezilao. Aliflanke, Aleksandro sciis kiel fari sieĝon, io kion la sparta reĝo ne scis. Tamen kia ajn ĝi estis, Agezilao estis devigita reveni al la greka kontinento - li kunportis mil talentojn da rabaĵo - kie li venkis la Beotojn la 14an de aŭgusto 394, proksime de [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:id=coroneia-geo Koronea]. Iom post iom, la Korinta Milito komenciĝis: Sparto devis batali kontraŭ la Beotoj, Korintanoj, Atenanoj, kaj la persa mararmeo. Ili kolektiĝis ĉe Korinto por invadi Peloponezon, sed la spartanoj venkis la invadintojn en junio aŭ julio. La venko de Agezilao ĉe Koronea estis plia sparta sukceso. Dudek tri jaroj devis pasi ĝis greka armeo kuraĝis kontraŭstari la spartanojn. En 392 a. K.-390 a. K., Agezilao estis la plej grava sparta generalo en nekonkludebla milito kiu koncentriĝis sur la regiono ĉirkaŭanta Korinton. En 389 a. K., li batalis en [https://www.thelatinlibrary.com/historians/notes/acarnania.html Acarnania] en la okcidento, kiun li devigis ilin kapitulaci. Tamen, la spartanoj estis nekapablaj rompi la forton de siaj kontraŭuloj, kaj la malamika koalicio estis nekapabla forpuŝi reen la spartanojn. Ambaŭ flankoj uzis soldulojn, kio markis la komencon de profesiigo ri la konduto de milito. Dume, Konono kaj la persa mararmeo superregis la Egean Maron kaj detruis la marbordojn de Peloponezo. La persa oro sponsoris Tebon kaj Korinton. La spartanoj komprenis ke Persio estis ilia reala malamiko, kaj malfermis intertraktadojn kun [https://latinfromscratch.com/classical-culture/retreat-ten-thousand-witt-younghusband/satrap-tiribazus/ Tiribazo], kiu sukcedis Titraŭston kiel satrapon de Ionio kaj Kario. Ĉe packongreso, la sparta sendito [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aentry%3Dantalcidas-bio-1 Antalcido] proponis la cedon de ĉiuj grekaj urboj en Azio kaj petis la sendependecon kaj aŭtonomion de la grekaj urboj en Eŭropo. Nuntempe, Ateno fariĝis danĝera por la persa reĝo Artakserkso la 2-a: li rekonstruis partojn de sia imperio kaj minacis Kipron. Krome, li finis aliancon kun la [https://www.britannica.com/biography/Achoris egipta reĝo Akoriso]. Tial, la reĝo konsentis kun la propono de Antalcido. Li devis helpi Sparton por tiu tempo kiun Ateno rifuzis subskribi packontrakton. Antalcido nun konfiskis la atenajn havaĵojn proksime de la [[Dardaneloj|Helesponto]] kaj dua sparta floto blokis Atenon. Finfine, Ateno cedis, kaj la Paco de la Reĝo estis finita: ĉiuj grekaj urboj devis esti sendependaj kaj sendependaj, kaj la komuna paco estis garantiota de Sparto (387 a. K./386 a. K.). Alivorte, la milit-lacaj urboj sur la greka kontinento akceptis Sparton kiel sian gvidanton, kaj la grekaj urboj en Azio estis oferitaj al la granda reĝo. Dum preskaŭ jardeko, Grekio restis pli-malpli en paco. Tamen, en la lasta semajno de 379 a. K., Tebo ribelis kaj forpelis ĝian spartan garnizonon. Ĉe Sparto, la konduto de la milito estis konfidita al Agezilao. Li prenis sian taskon tre serioze, plibonigis la rekrutadsistemon de la sparta armeo, kaj invadis Beotion en la aŭtuno de 378 a. K. Tamen, li estis nekapabla estri sieĝon, la tebanoj ne proponis batalon, kaj li estis devigita reveni al Sparto rabinte la landon. Same okazis en 377 a. K. La garnizonoj, kiujn li postlasis en Beotio, estis forpelitaj unu post la alia de la tebanoj. La tebaj sukcesoj en Beotio kovris Atenon, kiu reorganizis ĝian imperion en la [https://www.britannica.com/topic/Second-Athenian-Confederacy Dua Atena Konfederacio]. La atenanoj estis same sukcesaj kiel la tebanoj (377 a. K.). Kiam Ateno reakiris sian iaman maramean superecon, ĝi finis packontrakton kun Sparto, kiu kontraŭvole cedis por havi siajn manojn liberajn en Beotio (julio 374 a. K.) En la somero de 371, la sparta [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=cleombrotus-bio-3 reĝo Kleombroto], la pli juna kolego de Agezilao, invadis Beotion kun granda armeo kiu devis aranĝi ĉiujn kontojn. Ĉe Leŭktra, li renkontis la teban armeon de Epaminondas, kiu estis eble duono de la grandeco de la sparta armeo. Tamen, la tebanoj metis siajn soldatojn fronte kun la spartaj soldatoj, kaj povis koncentri siajn fortojn sur unu sekcio de la sparta batallinio. Ili trarompis la spartajn liniojn, kaj ilia venko estis kompleta. Por la unua fojo, la spartanoj estis venkitaj de armeo pli malgranda ol sia propra. Eĉ pli malbone, al ili restis apenaŭ iuj soldatoj, kaj la venontajn jardekojn ili devis serĉi monon por aĉeti soldulojn. Tuj, la sparta koalicio komencis diseriĝi. La spartanoj donis al Agezilao, nun 73 aŭ 74 jarojn aĝa, plenajn povojn por reformi la konstitucion kaj plifortigi la armeon, sed li ne havis ideon por trovi novajn vojojn. En la vintro de 370/369 a. K., la Beotoj denove faris la neeblan: ili invadis Peloponezon kaj atakis Sparton hejme. La sparta populacio volis ataki la armeon de Epaminondas, sed Agezilao konvinkis al ili ke ili estis neniu matĉo por la tebanoj. Tamen li sukcesis defendi Sparton mem – aŭ tiel ŝajnis al li. Verŝajne, Epaminondas sciis, ke rabado de Sparto estas nenecesa, ĉar estis nenio por forpreni de ĉi tiu malriĉa vilaĝo. Dume, Agezilao renovigis la packontrakton kun Ateno. En 368 a. K., Sparto estis vere venkita - sen batalo. Ĉi-foje, la tebanoj sukcesis liberigi la [https://www.britannica.com/topic/helot helotojn] de [[Mesenio]], kiu ĉiam estis la laborforto de la spartanoj. Tio signifis la ekonomian kolapson de Sparto. Agezilao irigis senditojn al Persio, sed ili ne akiris la monon, kiun Sparto bezonis por aĉeti soldulojn. Male, la granda reĝo volis ke la Reĝa Paco estus renovigita, kun Tebo kiel supera greka potenco. Al Ateno kaj Sparto, tio estis neakceptebla. Agezilao nun komencis karieron kiel soldula gvidanto. En 367 a. K., li interligis fortojn kun [https://www.iranicaonline.org/articles/ariobarzanes-greek-form-of-old-iranian-proper-name-arya-brzana Ariobarzano], satrapo ribelanta kontraŭ la granda reĝo. Tiamaniere, li esperis gajni la monon, kiun Sparto bezonis. Li ne estis malsukcesa, kaj kiam la tebanoj denove invadis Peloponezon en 362 a. K., li sukcesis malhelpi la kapton de Sparto. Tamen, kiam la spartanoj kaj atenanoj atakis la teban ekspedician trupon ĉe Mantineo, ili estis venkitaj. La rezulto estis blokiĝo, ĉar la teba gvidanto Epaminondas mortis en milito. En la vintro, Ligo de Grekaj Urboŝtatoj estis formita, kiu ĵuris observi ĝeneralan pacon. Bedaŭrinde, Sparto ne povis aliĝi. Ĝi ne povis akcepti la perdon de Mesenio kaj provis devigi siajn loĝantojn reen en sklavecon. Tamen mankis al ĝi la financaj rimedoj por reorganizi sian armeon. Tial, Agezilao denove iĝis soldulgvidanto, ĉi-foje helpante al la [https://www.livius.org/articles/person/teos/ egipta reĝo Teos], kiu preparis atakon kontraŭ la persaj teritorioj en Sirio. Tamen, kiam lia ekspedicia trupo atingis Fenicion, novaĵo alvenis ke la frato de Teos Tjahapimu, la guberniestro de Egiptujo, ribelis kaj ofertis la tronon al Nektanebo la 2-a (360 a. K.) Preskaŭ tuj, Agezilao aliĝis al la nova faraono. Unu el la problemoj kiujn la nova reĝo devis trakti, estis alia supoza reĝo ĉe [https://www.meretsegerbooks.com/gallery/589/mendes Mendes]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, en la orienta Delta, sed la solduloj de Agezilao rapide venkobatis lin. Estis la lasta venko de la maljunulo. Nektanebo ne plu bezonis lin, kaj resendis lin kun gratifiko de 250 talentoj. Kiam Agezilao atingis [[Kireno]]n, li malsaniĝis kaj mortis. Nektanebo afable ordonis, ke la kadavro estos reĝe balzamigita antaŭ ol ĝi estos sendita al Sparto. Ĉi tio estis la fino de Agezilao. Li estis kuraĝa kaj disciplinita soldato, kies malbona sorto estis ke li travivis la epokon en kiu kuraĝo kaj disciplino estis la vojo al sukceso. En la kvara jarcento a. K., generaloj devis esti pli kreemaj, kaj tio estis ĝuste la kvalito kiu al li mankis. Al Agezilao ankaŭ mankis la fantazio por reformi la spartan konstitucion post la malvenko ĉe Leŭktra. Malgraŭ lia persona kuraĝo, li estis la malĝusta viro por gvidi Sparton post 371 a. K. {{Div col end}} ==Vidu ankaŭ== {{Div col|cols = 3}} * Agezilao la 1-a (Sparto) (843 a. K. - 791 a. K.) * [[Leonidaso la 1-a]] (532 a. K. - 479 a. K.) * Arkidamo la 2-a (Sparto) (479 a. K. - 427 a. K.) * [[Lizandro (Sparto)|Lizandro]] (454 a. K. - 395 a. K.) * [[Ksenofono]] (431 a. K. - 360 a. K.) * [[Epaminondas]] (418 a. K. - 362 a. K.) * Arkidamo la 3-a (Sparto) (387 a. K. - 338 a. K.) * [[Diodoro Sicilia]] (90 a. K. - 27 a. K.) * [[Plutarko]] (46-100) {{Div col end}} == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en -443|443 a. K.]] [[Kategorio:Mortintoj en -359|359 a. K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Agezilao la 2-a (Sparto)}} [[Kategorio:Grekaj komandantoj]] [[Kategorio:Grekaj reĝoj]] [[Kategorio:Spartaj reĝoj]] 9wmpeuv2zap7vd1y2xnlzyu76mow7xm 0 893568 9365934 9051805 2026-05-03T12:34:01Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9365934 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ŝeldon Allan "Ŝel" SILVERSTEJN''' / ʃ ɛ l ˈ s ɪ l. v ə. s t iː n / (naskita la 25-an de septembro 1930 en [[Ĉikago]], [[Ilinojso]] - mortis la 10-an de majo 1999 en [[Key West]], [[Florido]]) estis usona [[kantverkisto]], [[muzikisto]], filmkomponisto, [[scenaristo]], [[poeto]], [[karikaturisto]] kaj [[verkisto]] de [[Infanlibro|infanlibroj]]. Li ankaŭ estis konata kiel ''Onklo Shelby'' (''Ŝelbi''). Li subskribis kelkajn el siaj [[Bildostrio|bildstrioj]] kun la inicialoj ''SS <ref>{{Cite web|title=NLS: Say How, Q-T|url=https://www.loc.gov/nls/about/organization/standards-guidelines/qrst/#s|access-date=May 9, 2016|publisher=[[Library of Congress]]}}</ref>''. Lia nomo iĝis vaste konata dank'al la infanlibroj kiujn li mem ilustris, plej precipe ''The Missing Piece'' (La Mankanta Peco), ''A Light In the Attic'' (La Lumo en la Subtegmento), ''Where the Sidewalk Ends'' (Kie la Trotuaro Finiĝas), kaj ''The Giving Tree'' (La Donanta Arbo}. La aŭtoro mem diris, ke li neniam studis poezion kaj tial evoluigis sian propran stilon, malstreĉitan kaj rakont-konversacian, ofte uzante obscenajn esprimojn kaj elementojn de parollingva parolo. Krome, Shel Silversteen verkis slan poezion kaj eĉ reverkis ''[[Hamleto|Hamleton]]'' en [[Repo|repstilo]]. La libroj de Silversteen, tradukitaj en 20 lingvojn, kaj vendis 20 milionojn da kopioj tutmonde <ref name="rogak">Rogak, Lisa. ''A Boy Named Shel: The Life and Times of Shel Silverstein''. Thomas Dunne Books (imprint of St. Martin's Press), 2007. {{ISBN|0-312-35359-6}}</ref>. Inter liaj plej konataj literaturaj publikaĵoj estas la infanlibro ''The Giving Tree'' (La donanta arbo) de 1964. Ĝi estas unu el la plej bone vendataj infanlibroj de ĉiuj tempoj,  kvankam Silverstein havis malfacilecon trovi eldoniston por ĝi. Li ankaŭ registris diskojn mem kaj prezentis siajn proprajn kantojn.  Li gajnis Grammy por Best Children's Record en 1985, kun 1984's ''Where the Sidewalk Ends'' kun produktanto Ron Haffkine <ref>{{Cite news|last=Ted Merwin|date=April 28, 2014|title=Dancing to Shel Silverstein|work=The New York Jewish Week|url=http://www.thejewishweek.com/news/short-takes/dancing-shel-silverstein|access-date=December 15, 2015}}</ref>. == Verkaro == * ''Take Ten'' (Pacific Stars and Stripes, 1955) * ''Grab Your Socks!'' (Ballantine Books, 1956) * ''Now Here's My Plan'' (Simon & Schuster, 2023) (unua kolekto de usonaj bildstriaj revuoj) * ''Uncle Shelby's ABZ Book'' (Simon & Schuster, 1961) (unua kibro de originala materialo por plenkreskuloj) * ''Playboy's Teevee Jeebies'' (Playboy Press, 1963) * ''Uncle Shelby's Story of Lafcadio: The Lion Who Shot Back'' (Harper & Row, 1963) (primer libro para niños) * ''A Giraffe and a Half'' (HarperCollins, 1964) * '''''The Giving Tree''''' (HarperCollins, 1964) * ''Who Wants a Cheap Rhinoceros?'' (Macmillan, 1964) * ''Uncle Shelby's Zoo: Don't Bump the Glump! and Other Fantasies'' (Simon and Schuster, 1964) * ''More Playboy's Teevee Jeebies'' (Playboy Press, 1965) * ''Where the Sidewalk Ends'' (HarperCollins, 1974) (unua kolekto de poemoj) * ''The Missing Piece'' (HarperCollins, 1976) * ''Different Dances'' (HarperCollins, 1979) * ''A Light in the Attic'' (HarperCollins, 1981) * ''The Missing Piece Meets the Big O'' (HarperCollins, 1981) * ''Falling Up'' (HarperCollins, 1996) * ''Draw a Skinny Elephant'' (HarperCollins, 1998) * ''Runny Babbit'' (HarperCollins, 2005) (publikigita postmorte) * Don't Bump the Glump! and Other Fantasies (HarperCollins, 2008) * Every Thing on It (HarperCollins, 2011) (publikigita postmorte) * Runny Babbit Returns (HarperCollins, 2017) (publikigita postmorte) === Álbumoj === * Hairy Jazz (Elektra Records) (1959) * Inside Folk Songs (Atlantic Records) (1962) * Shel Silverstein's Stag Party (Crestview Records) (1963) * I'm So Good That I Don't Have to Brag (Cadet Records) (1965) * Drain My Brain (Cadet Records) (1967) * Boy Named Sue and Other Country Songs (RCA Records) (1969) * Ned Kelly (United Artists) (1970) banda sonora de películas * Who Is Harry Kellerman and Why Is He Saying Those Terrible Things About Me? (Columbia/CBS Records) (1971) muzikgrupo por filmoj * Freakin' at the Freakers Ball (Columbia/CBS Records) (1972) * Crouchin' on the Outside (Janus Records), rekompilaĵo de My Brain (1973) * Songs and Stories (Parachute Records) (1978) * The Great Conch Train Robbery (Flying Fish Records) (1980) * Where the Sidewalk Ends (Columbia/CBS Records) (1984) * '''A Light In the Attic''' (Columbia/CBS Records) (1985) * Underwater Land (con Pat Dailey) (Olympia Records) (2002, publikigita postmorte) * The Best of Shel Silverstein: His Words His Songs His Friends (Legacy/Columbia/Sony BMG Music Entertainment) (2005) ===En Esperanto aperis=== *'''Mi serĉas mian perditan...''' trad. [[So Gilsu]]. Eld. [[Korea Ligo de Esperantistaj Instruistoj]], [[Seulo]], 1976/1983. 107 pĝ. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} * {{IMDb nomo|799060|Shel Silverstein}} * {{URL|http://www.famouspoetsandpoems.com/poets/shel_silverstein|Famous Poets and Poems}} * {{URL|http://wherethechalkwhitearrowsgo.blogspot.com/|Music inspired by Shel Silverstein}} * {{URL|http://dmdb.org/discographies/shel.disco.html|Shel Silverstein Discography}} * {{URL|https://www.poets.org/poetsorg/poet/shel-silverstein|Shel Silverstein: Profile and Poems at Poets.org}} * {{URL|http://wfmu.org/playlists/shows/15974|WFMU: Unreleased demo: Shel Silverstein: "Terrible Thing"}} {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Silverstein, Ŝel}} [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Usonaj porinfanaj verkistoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1999]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1930]] [[Kategorio:Grammy-laŭreatoj]] [[Kategorio:Ĉikaganoj]] 6wee0nelu88auqzutrhy0qwy7ybs1e2 1 896997 9366524 8999248 2026-05-04T10:43:18Z Sj1mor 12103 /* Listo de prezidantoj kaj sekretarioj */ nova sekcio 9366524 wikitext text/x-wiki Al ĉiu ajn kiu eble povus ion kontribui, interalie al {{re|BWesterhoff|Eric.Coffinet}} Estas ankoraŭ iuj nomoj, kies identecoj tute ne certas. Ekzemple pri iu baratano "S. C. Gupta" mi per reta serĉo trovas tute nenion, kaj en vikidatumoj trovas nur iun botaniston ""Satish Chandra Gupta" ([[d:Q21514412]]) sen ajna indiko ke li interesiĝus pri Esperanto aŭ pri bahaismo. Konsiderante kiom da baratanoj estas en la mondo, mi supozas ke simple temas pri hazardo. Estus bone almenaŭ koni la personajn nomojn de la esperantista bahaano "S. C. Gupta", eble ankoraŭ naskiĝjaron, profesion aŭ urbon, por iom pli bone orientiĝi. Tio pri la aliaj personoj kun neklara identeco ankaŭ. Ne necesas simple meti ruĝajn ligilojn, ĉar se estas tute neniaj informoj ne estas tre malproksime de kompletaj biografioj, do preskaŭ certas ke ruĝa ligilo eterne restos ruĝa - sed almenaŭ estus bone kunskrapi ĉiujn haveblajn informojn, tre bonvene se kun ekstera referenco, sed ankaŭ bonvene sen, kaj noti ilin en la teksto mem. Tio kompreneble ne nur koncernas la ankoraŭ misteran baratan bahaanon, sed ankaŭ [[Friedrich Gerstner]] (Germanio, Hamburgo?), [[Badiollah Samimy]] kaj s-ro [[Rowhani]] (Irano), s-ro [[Chagzin Kim]] (Koreio), [[John T. Dale]] kaj [[June K. Fritz]] (Usono) kaj ĉiujn aliajn nomojn sen rekonebla identeco. Nur pri la hodiaŭ ankoraŭ ruĝa nomo de s-ino [[Leonora Stirling Armstrong]] (Brazilo) estas klare ke temas pri [[Leonora Armstrong]] - mi aldonas alidirektilon de la tri-parta nomo al la du-parta, kaj la identeco estas klarigita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:18, 23 jan. 2025 (UTC) == Listo de prezidantoj kaj sekretarioj == Jen la listo de la ĉefaj prezidantoj kaj sekretarioj de la '''Bahaa Esperanto-Ligo (BEL)''', kiu estis fondita la 19-an de marto 1973. === Unua Estraro (elektita en 1973/1974) === Kiam BEL estis fondita, la unua gvida komitato konsistis el: * '''Prezidanto:''' [[Adelbert Mühlschlegel]] (Germanio) * '''Vicprezidanto:''' Habib Taherzadeh (Israelo) * '''Sekretario:''' [[Paulo Amorim Cardoso]] (Brazilo) * '''Vicsekretario:''' [[Roan Orloff-Stone]] (Usono) Fonto: en la sekcio [https://bel.bahai.de/50-en/ "50-jara jubileo"], estas listigitaj la fondomembroj de 1973. === Kronologio de Sekretarioj === La rolo de la sekretario estas historie la plej aktiva en BEL, ofte prizorgante la bultenon kaj la tutmondan korespondadon: # '''Paulo Amorim Cardoso''' (1973–1976): La unua sekretario, kiu starigis la bazon de la organizo el Brazilo. # '''John T. Dale''' (1976–1989): Li translokigis la sekretariejon al Usono. Li renomis la bultenon al la nuna nomo '''"BELmonda Letero"'''. # '''Bernhard Westerhoff''' (ĉ. 1990–2010): Li servis kiel sekretario dum longa kaj stabila periodo, laborante el Germanio. Sub lia gvidado la Ligo fariĝis tre aktiva en la faka Esperanto-movado. # '''[[Roman Dobrzyński]]''' (proksimume 2010–2014): Li servis kiel prezidanto/gvidanto, dum la sekretariaj taskoj estis distribuitaj. # '''Amir Khan''' (2010 - nun): Li aktuale servas kiel la ĉefa sekretario kaj kontaktpersono. === Prezidantoj (Gvidantoj) === Kvankam la sekretario faras la plejparton de la administra laboro, jen la elstaraj prezidantoj: * '''Adelbert Mühlschlegel''' (1973–1980-aj jaroj): La unua prezidanto kaj tre estimata bahaa gvidanto (Mano de la Kaŭzo). * '''Roan Orloff-Stone''' (ĉ. 1980-aj jaroj): Longjara aktivulino kiu reprezentis BEL en preskaŭ ĉiuj Universalaj Kongresoj inter 1976 ĝis 1988. * '''Roman Dobrzyński''' (1992 – ĉ. 2010): Konata pola ĵurnalisto, kiu gvidis la Ligon en la pli lastatempa periodo. 📍 '''Noto pri datoj:''' Ĉar BEL estas faka asocio bazita sur volontula laboro, la oficperiodoj foje ne estas strikte limigitaj per jaroj kiel en politikaj instancoj, sed baziĝas sur kontinuaj mandatoj renovigitaj dum la kunsidoj ĉe la Universalaj Kongresoj. Gravas distingi inter "Prezidanto" (kiu ofte estas honora aŭ gvida figuro) kaj "Sekretario" (kiu estas la ĉefa administra motoro de la Ligo). Ĉefaj fontoj estas la oficialaj dokumentoj de la [https://bel.bahai.de/en/ Bahaa Esperanto-Ligo (BEL)] kaj ĝia historia bulteno ''BELmonda Letero''. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 10:43, 4 maj. 2026 (UTC) l20kuwhd84w852sl6fefqg8clebl77y 1 902805 9366474 9034717 2026-05-04T09:23:46Z ThomasPusch 1869 9366474 wikitext text/x-wiki La 3-an de februaro 2025 anonimulo aldonis la frazon "Kiljunen estas la nuntempa aĝprezidanto de la finna parlamento, ĝia plej maljuna membro." Nuntempa signifas ke aktuala kiam skribiĝis la frazo, do komence de februaro '''2025'''. Tamen la informoj en diversaj vikipedioj asertas ke li estis membro de la finna parlamento nur ĝis '''2011''', kaj la titolon "ĝia plej maljuna membro" li nur povas havi se li, nu, entute estas membro. Mi ne povas solvi tiun nekongruecon, kaj provizore elmetas la frazon. Se reenmeti tiam plej bone kun skriba referenco, kiu pruvas la verecon de la aserto, kaj kun klarigo ĉi tie, kiel la du informoj povas samtempe esti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:12, 28 feb. 2025 (UTC) '''Atentu''' ne fari stultajn redaktojn. Ekzemplo estas la ruĝa ligilo pri iu areo [[Farinsuloj]]. Tia insularo ne ekzistas. Eblas diveni ke eble devus temi pri la [[Ferooj]], sed tio ne certas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:23, 4 maj. 2026 (UTC) ktgsa7yj8g6e3a7evwy8hgoaunz52fs 0 905164 9366101 9056699 2026-05-03T19:49:09Z ThomasPusch 1869 9366101 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=prefikso|apa=Kilo}} {{Dekoblaj kaj dekonaj unuoj}} {{Projektoj|ReVo=kil}} [[Kategorio:Mezurunuaj prefiksoj]] [[Kategorio:Listoj]] 9vogb0curdzjjzh3f1mqmdnqtcx0ddn 0 911971 9366088 9365910 2026-05-03T19:30:32Z ThomasPusch 1869 9366088 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj studentoj en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo): * Vi trovos la studentojn inter A-K en [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (A-K)]] *{{EnhavTabelo|alf=L}} == L == {{Div col|cols = 3}} * [[László L. Lőrincz]] * [[László L. Menyhért]] * [[János Lackfi]] * [[Dezső Laczkó]] * [[Miklós Laczkovich]] * [[Erzsébet Ladányi]] * [[László Ladányi (jezuito)]] * [[Sándor Ladányi]] * [[János Ladó]] * [[Gábor Lajta]] * [[László György Lajtha]] * [[Ferenc Lakits]] * [[János Lakos]] * [[Frigyes Lám]] * [[Kálmán Lambrecht]] * [[András Lánczi]] * [[Gyula Lánczy]] * [[Kornél Lánczos]] * [[Sándor Láng]] * [[Judit Lannert]] * [[Ede Jacobi Lányi]] * [[Viktor Géza Lányi]] * [[Károly Lassovszky]] * [[Lajos Lassú]] * [[Samu Lasz]] * [[Andor László]] * [[András László (budhisto)]] * [[Elek László]] * [[Géza László]] * [[János László]] * [[Sándor László-Bencsik]] * [[Lajos Latkóczy]] * [[Éva Lax]] * [[György Lázár (urbestro)]] * [[Lajos Lazarovits]] * [[Ágost Lechner]] * [[Gyula Lechner]] * [[Ferenc Ledényi]] * [[Béla Lederer]] * [[Emma Léderer]] * [[Miksa Léderer]] * [[Sándor Lederer (oficisto)]] * [[Béla Leffler]] * [[Béla Norbert Legányi]] * [[György Legeza]] * [[Erzsébet Légrády]] * [[Kálmán Lehoczky-Semmelweis]] * [[Joachim Leimdörfer]] * [[Ödön Lénárd]] * [[Antal Lepold]] * [[Ferenc Lénárd]] * '''[[Philipp Lenard]]''' * [[Ágota Lénárt]] * [[Adalbert Béla Lengyel]] * [[Árpád Lengyel]] * [[Árpád Lengyel (naĝisto)]] * [[Balázs Lengyel]] * [[Béla Lengyel (1844)]] * [[József Lenhossék]] * [[Mihály Lenhossék]] * [[Mihály Ignác Lenhossék]] * [[Barnabás Lenkovics]] * [[József Lenz]] * [[Antal Leszler]] * [[Katalin Lévai]] * [[Imre Lévay]] * [[Ernő Levius]] * [[Esztella Levko]] * [[Lajos Lévy]] * [[István Lichteneckert]] * [[Mór Liebmann]] * [[Aurél Liffa]] * [[Lajos Ligeti]] * [[Arisztid Lindenmayer]] * [[István Lipka]] * [[Tamás Lipták]] * [[Pál Lipták (antropologo)]] * [[István Lipthay]] * [[Ödön Literáty]] * [[Miklós Locsmándi]] * [[Alajos Loczka]] * [[József Loczka]] * [[Zoltán Lomnici (pli aĝa)]] * [[Menyhért Lónyay]] * [[Ferenc Lopussny]] * [[Barnabás Lőrincz]] * [[Zsuzsa Lőrincz]] * [[Lajos Lőrincze]] * [[József Lőte]] * [[Rozi Lovas]] * [[Gyula Lovass]] * [[Sándor Lovassy]] * [[László Lovász]] * [[Pál Lővei]] * [[József Lovrich]] * [[Lipót Lőw]] * [[Tibor Lőw]] * [[Sámuel Löwinger]] * [[Gyula Luckhaub]] * [[Döme Lugosi]] * [[Dénes Lukács (psikologo)]] * [[István Lukács]] * [[László György Lukács]] * [[László Lukács (monaĥo)]] * [[Tamás Lukács]] * [[János Lukácsy]] * [[Sándor Lumniczer]] * [[Tibor Lutter]] * [[Elvira Lux]] {{Div col end}} == M == {{Div col|cols = 3}} * [[Klára M. Rásky]] * [[Béla Machik]] * [[Lukács Mácsay]] * [[Valér Ignác Maczki]] * [[Gyula Madarassy-Beck]] * [[János Madarassy]] * [[Imre Madarász (altlerneja instruisto)]] * [[Andor Máday]] * [[István Máday]] * [[Izidor Máday]] * [[Sándor Mágócsy-Dietz]] * [[Imre Magyar (kuracisto)]] * [[Bálint Magyar (teatrohistoriisto)]] * [[Elek Magyar]] * [[Gábor Magyar (piaristo)]] * [[Ince Magyarász]] * [[Zoltán Magyary]] * [[Antal Mailáth]] * [[György Mailáth (1854–1924)]] * [[István Majer]] * [[Balázs Major]] * [[Ervin Major]] * [[György Major]] * [[György Majtényi]] * [[László Majzon]] * [[Endre János Makai]] * [[Pál Makó]] * [[Ferenc Maksay]] * [[Mihály Malán]] * [[Elemér Mályusz]] * [[Gyula Mandello]] * [[György Mándy]] * [[Stefánia Mándy]] * [[Károly Mangold]] * [[Károly Mannheim]] * [[Károly Manherz]] * [[Vilmos Manninger]] * [[Henrik Marczali]] * [[Csaba Marczinka]] * [[Veronika Marék]] * [[Ede Margalits]] * [[Antal Margittai]] * [[Tivadar Margó]] * [[István Margócsy]] * [[József Máriáss]] * [[Béla Máriássy]] * [[Sándor Máriássy]] * [[Miklós Marik]] * [[Vilmos Mariska]] * [[Tivadar Márk]] * [[Sámuel Márkfi]] * [[Hugó Márki]] * [[Dezső Markó]] * [[Jenő Markó]] * [[György Markos]] * [[Mátyás Antal Markovics]] * [[Pál Markovics]] * [[Györgyi Markovits]] * [[András Márkus (informatikisto)]] * [[Dezső Márkus]] * [[Gábor Márkus (kuracisto)]] * [[László Márkus (reĝisoro)]] * [[Károly Maróthy]] * [[Miklós Martin]] * [[Boldizsár Marcell Marton]] * [[Jenő Márton]] * [[József Marton (pastro)]] * [[Lajos Márton (arkeologo)]] * [[Lajos Marton (teologo)]] * [[Miksa Marton]] * [[Ferenc Mártonfi]] * [[Ernő Massány]] * [[Endre Masznyik]] * [[Gábor Máthé]] * [[Károly Mathia]] * [[Elek Matolay]] * [[Miklós Matolcsy]] * [[Tamás Matolcsy]] * [[Jolán Mátrai]] * [[László Mátrai]] * [[Michal Matunák]] * [[Péter Matuska]] * [[Kasszián Kázmér Mattyasovszky]] * [[Béla Mauritz]] * [[Ferenc Kolos Mayer]] * [[Ferenc Mayer-Lambert]] * [[Mihály Mayer (akvopilkisto)]] * [[Engelbert Nándor Mázy]] * [[János Meczner]] * [[Ferenc Medgyessy]] * [[Pál Medgyessy (matematikisto)]] * [[László Medura]] * [[Endre Medvigy]] * [[Béla Meliórisz]] * [[Attila Menyhárd]] * [[Tibor F. Mérei]] * [[Gusztáv Merényi]] * [[Oszkár Merényi]] * [[István Méri]] * [[László Mérő]] * [[László Meskó]] * [[Endre Mester]] * [[Andor Mészáros (historiisto)]] * [[Gábor Mészáros (ginekologo)]] * [[Gyula Mészáros (turkologo)]] * [[Károly Mészáros (advokato)]] * [[Klára Mészáros]] * [[Artúr Meszlény]] * [[Barna Mezey]] * [[Ferenc Mezey]] * [[Iván Meznerics]] * [[Ferenc Mező (sporthistoriisto)]] * [[Béla Mihályffy]] * [[Sándor Mihalik]] * [[Antal Mihálka]] * [[Géza Mihalkovics]] * [[Lajos Mikes]] * [[László Miklós (ginekologo)]] * [[Ödön Miklós]] * [[Pál Miklós]] * [[Tibor Miklós]] * [[Ádám Miklósi]] * [[Zoltán Miklósy (arkivisto)]] * [[Zsuzsanna Mikó]] * [[Tibor Mikola]] * [[Jakab Ferdinánd Miller]] * [[Károly Minich]] * [[Attila Mispál]] * [[Gusztáv Mödlinger]] * [[Lajos Mocsáry]] * [[László Móczár]] * [[Péter Módos (verkisto)]] * [[József Mogyoródi]] * [[Lívia Mohás]] * [[Sándor Mohay]] * [[Mária Mohayné Katanics]] * [[Domokos Moldován]] * [[Ferenc Moldoványi]] * [[Ákos Molnár (advokato)]] * [[Attila Dávid Molnár]] * [[Csaba Molnár]] * [[Ferenc Molnár (subministro)]] * [[Gyula Molnár (advokato)]] * [[Imre Molnár (muzikologo)]] * [[János Molnár (apotekisto)]] * [[László Molnár (aktoro)]] * [[Szulpic Dezső Molnár]] * [[Viktor Molnár (1850-1918)]] * [[Zsolt Molnár]] * [[István Monok]] * [[Sarolta Monspart]] * [[László Monszpart]] * [[Károly Móra]] * [[Edit Moravcsik]] * [[Ernő Emil Moravcsik]] * [[Géza Moravcsik]] * [[Virág Móricz]] * [[Zoltán Morlin]] * [[Emilián Pál Mórocz]] * [[Krisztina Morvai]] * [[Győző Morvay]] * [[Sándor Mozsonyi]] * [[Pál Mudrony]] * [[Soma Mudrony]] * [[András Muhi]] * [[Kálmán Müller (kuracisto)]] * [[Ernő Munkácsi]] * [[Aurél Münnich]] * [[Károly Murai]] * [[Károly Muraközy]] * [[Viktor Mutschenbacher]] {{Div col end}} == N == {{Div col|cols = 3}} * [[László Nádasy]] * [[László Nádori]] * [[Alajos Nagy]] * [[Andor Nagy]] * [[Antun Nagy]] * [[Csongor István Nagy]] * [[József Béla Nagy]] * [[Károly Nagy (fizikisto)]] * [[László Nagy (psikologo)]] * [[Mária Nagy]] * [[Miklós Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Pál Nagy (kanoniko)]] * [[Péter Nagy (literaturhistoriisto)]] * [[Péter István Nagy]] * [[Sándor Nagy (bibliotekisto)]] * [[Sándor Nagy (kemiisto)]] * [[Tamás Nagy]] * [[Tamás Nagy (ekonomikisto)]] * [[Ernő Naményi]] * [[Lajos Naményi (psikiatro)]] * [[István Nánay]] * [[Miksa Natter-Nád]] * [[Tibor Navracsics]] * [[Ákos Navratil]] * [[Imre Navratil]] * [[György Nébald]] * [[János Nedeczey]] * [[László Négyesy]] * [[Lajos Nékám (1868)]] * [[Lajos Nékám (1909)]] * [[Sándor Nékám]] * [[Mária Neményi]] * [[Lívia Nemes]] * [[József Nemes-Nagy]] * [[János Nemeskéri]] * [[István Nemeskürty]] * [[Albert Németh]] * [[Antal Németh]] * [[Dezső Németh]] * [[Gyula Németh]] * [[István Németh]] * [[János Németh (konstitucia juĝisto)]] * [[Norbert Németh (tibetologo)]] * [[Romuáld János Németh]] * [[Ferenc Némethy]] * [[Katalin Némethy]] * [[József János Nemetz]] * [[Pál Nessi]] * [[Emil Neszmélyi]] * [[György Neubauer]] * [[Tibor Neugebauer]] * [[Ede Neumann]] * [[János Neumann]] * [[Károly Neumann]] * [[Kornél Neuschloss]] * [[Gábor Nógrádi]] * [[Gergely Nógrádi]] * [[László Nógrády]] * [[Tibor Nónay]] * [[Jenő Noszky (1880)]] * [[Béla Novák]] * [[Eszter Novák]] * [[Zoltán Novotni]] * [[Antal Nyáry]] * [[Ferenc Nyáry]] * [[János Nyilasi]] * [[Judit Nyilassy]] * [[Géza Nyiredi]] * [[Ferencné Nyitrai]] * [[Gyula Nyúl]] {{Div col end}} == O == {{Div col|cols = 2}} * [[Gyula J. Obádovics]] * [[Ferenc Obál (pli aĝa)]] * [[Adolf Oberschall]] * [[Magda Oberschall]] * [[Borbála Obrusánszky]] * [[Attila Oláh (psikologo)]] * [[Lajos Oláh]] * [[Miklós Olgyay]] * [[Eszter Ónodi]] * [[Péter Oravecz]] * [[Balázs Orbán (politikisto)]] * [[György Orbán (fizikisto)]] * [[Viktor Orbán]] * [[Szilveszter Ördögh]] * [[Nándor Óriás]] * [[Balázs Orosz]] * [[László Orosz (biologo)]] * [[László Orosz (instruisto)]] * [[Szonja Oroszlán]] * [[László Őrsy]] * [[László Országh]] * [[Noémi Orvos-Tóth]] * [[Károly Orzovenszky]] * [[Csaba Őry]] * [[Ferenc Osvald]] * [[Andrea Osvárt]] * [[Péter Oszkó]] * [[Szilárd Oszlaczky]] * [[András Osztovits]] * [[László Ottlik]] * [[Ferenc Óvári]] * [[Kelemen Ováry]] * [[Pál Őz]] * [[Nóra Özer]] * [[Gábor Osváth (koreologo)]] * [[István Ozsváth]] {{Div col end}} == P == {{Div col|cols = 3}} * [[Péter P. Müller]] * [[Sándor P. Szabó]] * [[György Paál]] * [[János Pach]] * [[Péter Paczolay]] * [[Jenő Pacsu]] * [[Mihály Padisák]] * [[Alajos Paikert (politikisto)]] * [[Dezső Pais]] * [[András Pál (astronomo)]] * [[Csaba Pál (biologo)]] * [[Gyula Pál]] * [[Pál Palásthy]] * [[György Pálinkás (juĝisto)]] * [[Károly Sándor Pallai]] * [[György Pallavicini]] * [[Sándor Palló]] * [[Endre Palócz]] * [[István Pálos (statistikisto)]] * [[Miklós Páncsics]] * [[Kálmán Pándy]] * [[Leó Valentin Pantocsek]] * [[Dávid Pap]] * [[Gábor Pap (arthistoriisto)]] * [[János Dezső Pap]] * [[József Pap (advokato)]] * [[Melinda Pap]] * [[Miklós Pápa]] * [[Ferenc Papcsák]] * [[Gábor Zsigmond Papp]] * [[Ferenc Papp (geologo)]] * [[Zoltán Papp (politikisto)]] * [[Pál Pariss]] * [[János Parti]] * [[Béla Pártos]] * [[Ivan Paskvić]] * [[Iván Pasteiner]] * [[Edith Pásztor]] * [[Dóra Pásztory]] * [[Raphael Patai]] * [[Vidor János Pataki]] * [[Arnold Pataky]] * [[Márta Pataki]] * [[Erzsébet Patek]] * [[Károly Patthy]] * [[Arnold Árpád Pauer]] * [[Ákos Pauler]] * [[Tivadar Pauler]] * [[Oszkár Paulinyi]] * [[Gábor Pávai Vajna]] * [[Dénes Pázmándy (1781–1854)]] * [[György Péczely]] * [[Gábor Péli]] * [[János Pelle (verkisto)]] * [[Dóra Perczel-Forintos]] * [[László Perédy]] * [[László Perendy]] * [[Mihály Perlaky]] * [[Géza Perneczky]] * [[Miklós Persányi]] * [[Ferenc Persay]] * [[Rezső Pertorini]] * [[Katalin Petényi]] * [[György Péter (statistikisto)]] * [[Rózsa Péter]] * [[Gábor Peterdy]] * [[Attila Péterfalvi]] * [[Károly Pétery]] * [[Imre Pethes]] * [[Iván Pető]] * [[József Petrétei]] * [[Lajos Petri]] * [[György Petrovics]] * [[Gedeon Petz]] * [[József Petzelt]] * [[Klára A. Pfeifer]] * [[Gyula Pikler]] * [[Judit Pinczési]] * [[Kálmán Pintér]] * [[Márta Zsuzsanna Pintér]] * [[Ignác Pivár]] * [[Ambrus Pleidell]] * [[Soma Plichta]] * [[Béla Plósz]] * [[István Pluhár]] * [[Éva Pócs]] * [[Lajos Pócs]] * [[Klára Póczy]] * [[Ödön Gábor Pogány]] * [[Zoltán Pogátsa]] * [[Judit Pojjákné Vásárhelyi]] * [[Zoltán Pokorni]] * [[Karl Polanyi]] * [[Anikó Polgár]] * [[István Polgár (obstetrikisto)]] * [[Tibor Polgár]] * [[János Pollák]] * [[Miksa Pollák]] * [[László Pólos]] * [[Péter Polt]] * [[Jenő Pólya]] * [[Béla Pomogáts]] * [[Elemér Pongrácz]] * [[Kálmán Pongrácz]] * [[Emil Ponori Thewrewk]] * [[Ferenc Poór]] * [[Péter Popper]] * [[Péter Pór]] * [[Lajos Pósa (matematikisto)]] * [[Tivadar Posewitz]] * [[Ferenc Potzner]] * [[Károly Posztóczky]] * [[Árpád Prandler]] * [[György Pray]] * [[Mihály Praznovszky]] * [[Kornél Preisich]] * [[Hugó Preisz]] * [[Lajos Pressing]] * [[Marian Lajos Prikkel]] * [[Csilla Prileszky]] * [[János Prileszky]] * [[Artúr Probstner]] * [[János Probstner]] * [[Vilmos Pröhle (turkologo)]] * [[Sándor Prokopp]] * [[Antal Prónai]] * [[Dezső Prónay]] * [[Pál Pruzsinszky]] * [[Ferenc Puhr]] * [[Miklós Puky]] * [[István Pukli]] * [[Ágost Pulszky]] * [[Andor Pünkösti]] * [[Béla Purjesz]] * [[Zsigmond Purjesz (pli juna)]] * [[Zsigmond Purjesz (pli maljuna)]] * [[Ildikó Puskás]] * [[Árpád Pusztai]] * [[Gyula Putnoky]] * [[Jenő Putnoky]] {{Div col end}} == Q == * [[Pál Quittner]] == R == {{Div col|cols = 3}} * [[Imre Rábai]] * [[Jenő Radetzky]] * [[Andrej Ľudovít Radlinský]] * [[Béla Radnai (patologo)]] * [[Béla Radnai (stenografisto)]] * [[Sándor Radnóti]] * [[Zsuzsa Radnóti]] * [[György Radó]] * [[István Radó]] * [[Sándor Radó (psikanalizisto)]] * [[Erzsébet Radó-Révész]] * [[Ignác Rados]] * [[Ferenc Raffay]] * [[János Rainer M.]] * [[Iván Raisz]] * [[Imre Rajczy]] * [[Kálmán Rajkai]] * [[Márton Rajki]] * [[Ferenc Rajna]] * [[András Rajnai]] * [[Sándor Rajki]] * [[István Rákóczi]] * [[Ferenc Rákos]] * [[Jenő Ranschburg]] * [[Pál Ranschburg]] * [[Rajmund Rapaics (kanoniko)]] * [[Vilmos Rappensberger]] * [[Károly Ráth (urbestro)]] * [[János Rathmann]] * [[István Ratkó]] * [[Nándor Ratkóczy]] * [[László Rátz]] * [[Károly Rauss]] * [[Tamás Rávnay]] * [[Viktor Alfonz Récsei]] * [[Emil Récsi]] * [[Gyula Regöly-Mérei]] * [[Antal Reguly]] * [[Zsigmond Reichard]] * [[István Reiman]] * [[Béla Reinitz]] * [[János Reisinger]] * [[János Reisinger (piaristo)]] * [[Csaba Reisz T.]] * [[Gábor Reisz]] * [[Lajos Rell]] * [[Antal Reményi]] * [[Zsuzsanna Renner]] * [[Kató Rényi]] * [[Béla Rerrich (pli juna)]] * [[Sándor Réső Ensel (pli juna)]] * [[Antal Réthly]] * [[Béla Réthy]] * [[Pál Réthy]] * [[József Révai (piaristo)]] * [[József Révay (filozofo)]] * [[Andor Révész]] * [[György Révész (reĝisoro)]] * [[Mihály T. Révész]] * [[Vidor Révész]] * [[Román Rezek]] * [[László Rhorer]] * [[József Ribáry]] * [[Ede Richter]] * [[Gedeon Richter]] * [[Hugó Richter]] * [[Frigyes Riesz]] * [[Marcell Riesz]] * [[Gusztáv Rigler]] * [[Imre Ritter]] * [[Zoltán Rockenbauer]] * [[Mihály Racsmány]] * [[Ferenc Rogács]] * [[Iván Rodé]] * [[Alajos Roder]] * [[Gedeon Róka]] * [[Pál Rókusfalvy (psikologo)]] * [[János Romhányi]] * [[József Romhányi (kuracisto)]] * [[Erzsébet Róna]] * [[Éva Róna (altlerneja instruisto)]] * [[György Rónay]] * [[János Ranolder]] * [[Szilárd Rökk]] * [[Botond Roska]] * [[Lipót Rottenbiller]] * [[Lillian Rotter]] * [[József Rötth]] * [[Vitál János Rózsa]] * [[Pál Rubányi]] * [[András Rubovszky]] * [[György Rubovszky]] * [[Imre Ruff]] * [[Pál Ruffy]] * [[Jakab Rupp]] * [[Nepomuk János Rupp]] * [[István Rusznák]] * [[Ferenc Ruzsa]] * [[Imre Ruzsa]] {{Div col end}} == S == {{Div col|cols = 3}} * [[József S. Szabó]] * [[Margit S. Sárdi]] * [[Edit S. Vincze]] * [[Éva Saáry]] * [[József Sadler]] * [[Gyula Sághy]] * [[Ágnes Ságvári]] * [[Károly Sajó]] * [[Pál Salacz]] * [[László Salamon (konstitucia juĝisto)]] * [[Gergely Salát]] * [[Jakab Salgó]] * [[István Salusinszky]] * [[István Sályi]] * [[Mihály Samu]] * [[István Sándor (bibliografo)]] * [[János Sándor (fizikisto)]] * [[János Sándor (ministro)]] * [[Mátyás Sándor (imunologo)]] * [[Kamill Sándorfi]] * [[Imre Sárándi]] * [[Artúr Sarbó]] * [[Aladár Sarbu]] * [[Béla Sárfalvi]] * [[László Sári]] * [[János Sarkady]] * [[Miklós József Sárkány]] * [[Pál Endre Sárközy]] * [[Tamás Sárközy]] * [[Andor Sas]] * [[István Sas]] * [[Oszkár Sashegyi]] * [[Ignác Sauer]] * [[Ferenc Sávoly]] * [[Gábor Schein]] * [[András Schiffer]] * [[Ernő Schiffer]] * [[Károly Schilberszky]] * [[Bódog Schiller]] * [[Zsigmond Schiller]] * [[György Schirilla (advokato)]] * [[Aladár Schleicher]] * [[Ádám Schmidt]] * [[János György Schmidt]] * [[József Schmidt (politikisto)]] * [[Miklós Schneider]] * [[János Schnell]] * [[Aladár Schnierer]] * [[József Schnitzler]] * [[Miklós Schöffer]] * [[Alfréd Schőner]] * [[György Schopper]] * [[Gábor Schreiber]] * [[Elemér Schulek]] * [[Tibor Schulek]] * [[Vilmos Schulek]] * [[Ödön Schulhof]] * [[Vilmos Schulhof]] * [[János Schuster]] * [[Konstantin Schuster]] * [[Antal Schütz]] * [[Ottó Schwartzer]] * [[Pál Schweitzer]] * [[Pál Schweitzer (esteto)]] * [[Ernő Schwimmer]] * [[Elemér Scipiades]] * [[Ferenc Sebes]] * [[Géza Sebestyén]] * [[Gyula Sebestény]] * [[Zsolt Semjén]] * '''[[Ignaz Semmelweis]]''' * [[Enikő Sereghyné Zengő]] * [[Jenő Serényi]] * [[László Serényi]] * [[Iván Seres]] * [[Ákos Seress]] * [[Miklós Seszták]] * [[Antal Sigray]] * [[István Síklaki]] * [[Ferenc Siklér]] * [[Albert Siklós]] * [[István Simicskó]] * [[György Simon]] * [[István Simon (biofizikisto)]] * [[Róbert Simon]] * [[Lajos Simonkai]] * [[Sándor Simonyi-Semadam]] * [[Jenő Sipőcz]] * [[Lajos Sipos]] * [[Lajos Smidt]] * [[Iván Soltész]] * [[Katalin Soltész]] * [[Ede Solymos]] * [[Sándor Sólymos]] * [[József Solymosi]] * [[Dávid Somfai Kara]] * [[Tamás Somló]] * [[Ádám Somorjai]] * [[Pál Somssich]] * [[Rezső Soó]] * [[Mihály Pál Soós]] * [[Péter Soós]] * [[László Solymosy]] * [[Katalin Sólyom]] * [[Sándor Somogyi]] * [[Aladár Sövény]] * [[Ferenc Sövényházy]] * [[Ervin Sövényi]] * [[Glicér Spányik]] * [[René Spitz]] * [[Andor Sponer]] * [[Ignác Stáhly]] * [[Gábor Staudt]] * [[Sarolta Steinberger]] (la unua ina studento-kuracisto en la universitato) * [[Xavér Ferenc Stéger]] * [[Miklós Hubert Steiner]] * [[Jakab Steinherz]] * [[Béla Stenczer]] * [[Ferdinánd Károly Stipsics]] * [[András Stipsicz]] * [[Tamás Stockinger]] * [[Béla Stoll]] * [[Kálmán Stoll]] * [[Adolf Strausz]] * [[Balázs Sudár]] * [[Ottó Süpek]] * [[Magdolna Supka]] * [[Antal Sujánszky]] * [[Enikő Sütő]] * [[György Szabad]] * [[László Szabados (naĝisto)]] * [[Alajos Szabó]] * [[András Szabó (literaturisto)]] * [[Csaba Szabó (arkivisto)]] * [[Dezső Szabó (kemiisto)]] * [[Éva Zsuzsanna Szabó]] * [[Imre Flóris Szabó]] * [[József Szabó (dentkuracisto)]] * [[József Szabó (geologo)]] * [[Máté Dániel Szabó]] * [[Mária Szabó (orientalisto)]] * [[Miklós Szabó (operkantisto)]] * [[Rebeka Szabó]] * [[Róbert Szabó (astronomo)]] * [[Szabolcs Szabó]] * [[Tünde Szabó (naĝisto)]] * [[Zoltán Szabó (politikisto)]] * [[Zoltán Szabó G.]] * [[Alajos Szabóky]] * [[Anna Szabolcsi]] * [[Bence Szabolcsi]] * [[Lajos Szabolcsi]] * [[József Szájer]] * [[Ádám Szakál]] * [[Ágnes Szakály]] * [[Sándor Szakály]] * [[Péter Szakáts]] * [[Annamária Szalai]] * [[Emil Szalai]] * [[Tibor Szalai]] * [[Zoltán Szalai]] * [[Imre Szalay (muzeologo)]] * [[József Szalay (arkivisto)]] * [[József Szalay (juristo)]] * [[Miklós Szalay (inĝeniero)]] * [[Péter G. Szalay]] * [[István Szamota]] * [[Erika Szántó]] * [[György Szántó (kuracisto)]] * [[Iván Szántó]] * [[Tibor Szántó]] * [[Gyula Szapáry]] * [[Pál Szapáry]] * [[Manó Szaplonczay]] * [[István Szappanos]] * [[István Szára]] * [[Félix Szarvas]] * [[Pál Szarvas]] * [[Anna Mária Szász]] * [[Ottó Szász]] * [[Pál Szász (matematikisto)]] * [[Ödön Szatala (biologo)]] * [[Ödön Szatala (botanikisto)]] * [[Nándor Száva]] * [[János Szávai]] * [[József Száva-Kováts]] * [[Győző Szebehely]] * [[László Szebellédy]] * [[János Szeberényi]] * [[Ágnes Széchenyi]] * [[Andor Szécsény]] * [[Ferenc Szécsi]] * [[Noémi Szécsi]] * [[Rezső Szegedy]] * [[Elemér Szeghalmi]] * [[Katalin Szegvári]] * [[György Székely (arkeologo)]] * [[György Székely (historiisto)]] * [[György Székely (kemiisto)]] * [[György Székely (teatrohistoriisto)]] * [[István Székely (juristo)]] * [[Kinga Székely]] * [[Ottokár Lajos Székely]] * [[Endre Szekér]] * [[Gyula Szekfű]] * [[János Károly Széky]] * [[Péter Széky]] * [[Gusztáv Szelényi]] * [[Klára Széles]] * [[László Szelestei Nagy]] * [[László Szelestey]] * [[István Szeli]] * [[Ignác Széll]] * [[Jenő Széll]] * [[Kálmán Széll]] * [[László Szemere]] * [[Miklós Szemere (diplomato)]] * [[Endre Szemerédi]] * [[Réka Szemerkényi]] * [[Imre Szemes]] * [[György Szénás]] * [[Géza Szénási]] * [[Béla Szende]] * [[Gábor Szendi]] * [[Andor Szenes]] * [[Andrea Szenes]] * [[Béla Szenes]] * [[József Szendi]] * [[András József Szennay]] * [[Lajos Szente]] * [[Anzelm Kálmán Szentes]] * [[Móric Szentkirályi]] * [[Albert Szent-Györgyi]] * [[András Szent-Györgyi]] * [[Márton Szentiványi (jezuito)]] * [[Géza Szentmártoni Szabó]] * [[Tibor Szentmártony]] * [[Márton Szentmiklósi]] * [[Péter Szentmiklósi]] * [[István Szentpáli]] * [[Imre Szentpétery]] * [[Győző Szépligeti]] * [[János Szerb]] * [[Zoltán Szerémy]] * [[Tibor Szervét]] * [[Péter Sziámi Müller]] * [[Archimédesz Szidiropulosz]] * [[Gábor Szigethy]] * [[András Szigeti]] * [[László Sziklay]] * [[Zoltán Szilády]] * [[Áron Szilágyi]] * [[Ferenc Szilágyi (literaturhistoriisto)]] * [[Gyula Szilágyi (kemiisto)]] * [[Márton Szilágyi]] * [[Béla Szilárd]] * [[Jenő Szilárd]] * [[László Szilassy]] * [[Jenő Szili]] * [[József Szili]] * [[Katalin Szili]] * [[György Szilvásy]] * [[Géza Szilvay]] * [[Pál Szily]] * [[József Szinnyei (lingvisto)]] * [[Oszkár Szimán]] * [[Jenő Szimon]] * [[Artúr Szirtes]] * [[Zsigmond Szirtes]] * [[Zoltán Szitnyai]] * [[Imre Szivák]] * [[Endre Szkárosi]] * [[István Szlávik (radiologo)]] * [[Miklós Szmrecsányi]] * [[Lajos Szodoray]] * [[László Szögi]] * [[Béla Szőke (arkeologo)]] * [[Béla Miklós Szőke]] * [[Ágnes Szokolszky]] * [[István Szokolszky]] * [[Hugó Szolcsányi]] * [[János Szolnoki]] * [[Lipót Szondi]] * [[Ottó Szőnyi]] * [[Tamás Szontagh]] * [[Miklós Szontagh (1882)]] * [[Pál Szontagh (entreprenisto)]] * [[György Endre Szőnyi]] * [[László Szörényi (kritikisto)]] * [[Viktor Sztankovics]] * [[Jenő Sztojanovits]] * [[Hiador Sztripszky]] * [[Kálmán Sztrókay]] * [[István Szűcs (piaristo)]] * [[Jenő Szűcs]] * [[Lajos Szűcs (politikisto)]] * [[László Szűcs (geografo)]] * [[Miklós Szuhay]] * [[Csaba Szummer]] * [[Gyula Szutrély]] * [[István György Szűts]] {{Div col end}} == T == {{Div col|cols = 3}} * [[József Takács]] * [[Lajos Takács (meteologiisto)]] * [[Marianna Takács]] * [[Marika Takács]] * [[Péter Takács (juristo)]] * [[Vera Takács]] * [[Barna Tálas]] * [[Lajos Tamás]] * [[Gábor Tánczos (instruisto)]] * [[Harald Tangl]] * [[László Tápay-Szabó]] * [[Ferenc Tarányi]] * [[Éva Tardos]] * [[Gábor Tardos]] * [[Gábor Tari (geofizikisto)]] * [[Róbert Tarján]] * [[Tamás Tarján]] * [[Tibor Tarján]] * [[Csaba Tasnádi]] * [[Edit Tasnádi]] * [[András Tasnádi Kubacska]] * [[Ferenc Telbisz]] * [[Zsigmond Telegdi]] * [[Pál Teleki]] * [[Mária Telkes]] * [[Kálmán Tellyesniczky]] * [[Judit Temes]] * [[Győző Temesy]] * [[Teodóra Tomcsányi]] * [[Gyula Térfy]] * [[Lajos Terkán]] * [[Lajos Terray]] * [[Ödön Téry]] * [[Béla Tettamanti (pedagogo)]] * [[Lajos Thaisz]] * [[Károly Than]] * [[Gyula Theisz]] * [[Árpád Thewrewk]] * [[István Thomán]] * [[Lajos Thury]] * [[Antal Tibád]] * [[Mátyás Tibor]] * [[Miklós József Tihanyi]] * [[Imre Timkó (episkopo)]] * [[Imre Timkó (geologo)]] * [[Ákos Timon]] * [[István Tisza]] * [[László Tisza]] * [[Zoltán Toborffy]] * [[Can Togay]] * [[Zsolt Tokaji]] * [[Ferenc Toldy]] * [[Péter Tölgyessy]] * [[Gyula Tolmár]] * [[Gábor Tolnay]] * [[Attila Tomaji]] * [[Jenő Tomasz]] * [[András Tombor]] * [[Ádám Tomcsányi]] * [[Vince Tomek]] * [[Iván Tomits]] * [[Tamás Toót-Holló]] * [[Pál Tóth-Szabó]] * [[József Torgyán]] * [[József Törköly]] * [[Károly Tormay]] * [[Aurél Török]] * [[Béla Török]] * [[Ferenc Török (pentatlonisto)]] * [[János Török (ornitologo)]] * [[Lajos Török (kuracisto)]] * [[Bálint Tóth (poeto)]] * [[Endre Tóth (politikisto)]] * [[Endre Tóth (reĝisoro)]] * [[Géza Tóth]] * [[György Tóth (astronomo)]] * [[György Tóth (piaristo)]] * [[József Tóth (advokato)]] * [[Károly Tóth (juristo)]] * [[Ker. János Tóth]] * [[Krisztina Tóth (poeto)]] * [[László Tóth (historiisto)]] * [[Mihály Tóth (prokuroro)]] * [[Miklós Tóth (biologo)]] * [[Miklós Tóth (episkopo)]] * [[Rezső Tóth]] * [[Zoltán József Tóth]] * [[Zsigmond Tóth]] * [[Csaba Töttössy]] * [[Ernő Traeger]] * [[Ignác Tragor]] * [[Imre Trencsényi-Waldapfel]] * [[Balázs Trencsényi]] * [[József Trikál]] * [[László Tringer]] * [[László Trócsányi]] * [[Zoltán Trócsányi (lingvisto)]] * [[Zsolt Trócsányi]] * [[János Tüdős]] * [[Lajos Turczel]] * [[Béla Turpinszky]] * [[Sándor Kornél Tury]] * [[László Tüske]] * [[Anna Tüskés]] * [[Gábor Tüskés]] * [[Tibor Tüskés]] * [[Bence Tuzson]] * [[György Tverdota]] {{Div col end}} == U == * [[Béla Udvaros]] * [[Ferenc Ugróczy]] * [[Jenő Uhlyárik]] * [[Károly Újhelyi]] * [[Mária Zsuzsanna Ujhelyi]] * [[Sándor Újhelyi]] * [[Gábor Ujváry]] * [[Júlia Ungár]] * [[Emil Unger]] * [[Tamás Ungvári]] * [[Krisztián Ungváry]] * [[László Urai]] * [[Géza Uray]] * [[Katalin Uray-Kőhalmi]] * [[József Urbán]] * [[Róbert Urbán]] * [[Diána Ürge-Vorsatz]] * [[Andor Urszinyi]] == V == {{Div col|cols = 3}} * [[Jenő Vácz]] * [[Elemér Vadász]] * [[Eszter Vágó]] * [[Ferenc Vágó]] * [[György Vajda (arabisto)]] * [[György Mihály Vajda]] * [[Károly Vajda (filologo)]] * [[László Vajda (etnologo)]] * [[Zsuzsanna Vajda]] * [[Anna Valachi]] * [[Dezső Valló]] * [[Gábor Vályi]] * [[Endre Vámos]] * [[Péter Vámos]] * [[Ferenc Vámossy]] * [[László Vándorfi]] * [[Margit Vanek]] * [[Jenő Vángel]] * [[Károly Váradi]] * [[Imre Várady (literaturhistoriisto)]] * [[Imre Várady (politikisto)]] * [[Károly Várady (advokato)]] * [[László Várady (apotekisto)]] * [[László Várady (historiisto)]] * [[István Varannai]] * [[Béla Várdai]] * [[Bálint Varga (instruisto)]] * [[Andrea Varga-Damm]] * [[Benedek Varga]] * [[Edith Varga]] * [[Endre Gábor Varga]] * [[Ilona Varga (historiisto)]] * [[Ilona Varga (ĵurnalisto)]] * [[István Varga (ekonomikisto)]] * [[János Varga (advokato)]] * [[Katalin Varga (psikologo)]] * [[Katalin Varga (verkisto)]] * [[László Varga (piaristo)]] * [[László Varga (politikisto)]] * [[Rudolf Varga]] * [[Tamás Varga]] * [[Tibor Varga]] * [[Zsolt András Varga]] * [[András Vargha]] * [[Gábor Vargyas]] * [[Béla Varjas]] * [[Hildebrand Dezső Várkonyi]] * [[Béla Varságh]] * [[Zoltán Vass (psikologo)]] * [[Asztrik Várszegi]] * [[Miklós Vasvári]] * [[Ferenc Vasváry]] * [[Zsófia Vári]] * [[Judit Vas]] * [[Bertalan Vass]] * [[Géza Vasy]] * [[Endre Vázsonyi]] * [[János Vázsonyi]] * [[Tamás Vécsey]] * [[József Veczkó]] * [[István Vedres]] * [[Lajos Végvári]] * [[Imre Vejkey]] * [[Béla Vekerdi]] * [[Tamás Vekerdy]] * [[József Vekerdi]] * [[Gábor Vékony]] * [[János Veleczky]] * [[László Verebélÿ (kuracisto)]] * [[Tibor Verebélÿ]] * [[András Veres (literaturhistoriisto)]] * [[Gábor Verő]] * [[András O. Vértes]] * [[József O. Vértes]] * [[Károly Vértesi]] * [[Jenő Vértesy]] * [[Szilvia Vetter]] * [[Erzsébet Vezér]] * [[József Viber]] * [[Ágnes Vida]] * [[József Vida]] * [[Charles Vidor]] * [[József Vigh]] * [[Gyula Vigh]] * [[Károly Vigh]] * [[Judit Vihar]] * [[Szaniszló Béla Villányi]] * [[István Vincze]] * [[László Vinkler]] * [[Teréz Virág]] * [[Beatrix Visy]] * [[Aladár Visnya]] * [[Ferenc Viosz]] * [[Soma Visontai]] * [[Károly Vissy]] * [[Sándor Vitális]] * [[Miklós Vitéz]] * [[Imre Vízkelety]] * [[László Vízvári]] * [[Ferenc Völgyesi]] * [[Gabriella Völgyesi]] * [[Lajos Völgyesi]] * [[Pál Völner]] * [[Avgustin Ivanoviĉ Voloŝin]] * [[István Vörös (poeto)]] * [[Márton Vörös]] * [[Béla Vörösmarty]] * [[Mihály Vörösmarty]] * [[Éva Voszka]] {{Div col end}} == W == {{Div col|cols = 2}} * [[Dániel Wágner (1800)]] * [[Károly Wagner (jezuito)]] * [[Lajos Wagner]] * [[Mór Wahrmann]] * [[Eszter Waldapfel]] * [[János Waldapfel]] * [[Antal Wéber]] * [[Arthur Weber]] * [[Ármin Weisz]] * [[Sándor Wekerle]] * [[Béla Wenckheim]] * [[Emília Weiss]] * [[János Weiss]] * [[Ferenc Weiss]] * [[Gusztáv Wenzel]] * [[Tibor Verebélÿ]] * [[Adolf Vilmos Werner]] * [[Gyula Werner]] * [[Vilmos Wessetzky]] * [[Gyula Weszelszky]] * [[Ödön Weszely]] * [[József Weszerle]] * [[István Weiser]] * [[Salamon Widder]] * [[István Winkler]] * [[Lajos Winkler]] * [[Aurél Wintner]] * [[Péter Wintermantel]] * [[József Wodetzky]] * [[Gyula Wojtilla]] * [[Vilmos Wolf]] * [[Carl Wolff (bankisto)]] * [[Károly Wolff (politikisto)]] * [[Antal A. Wonaszek]] {{Div col end}} == Z == {{Div col|cols = 2}} * [[László Z. Karvalics]] * [[Alfréd Zách]] * [[Károly Zafféry]] * [[András Zakar (pastro)]] * [[Polikárp Ferenc Zakar]] * [[Béla Zalányi]] * [[Alajos Zambra]] * [[Gergely Attila Zaránd]] * [[Imre Zárday]] * [[András Zakar (psikologo)]] * [[Sámuel Zay]] * [[Péter Závada]] * [[Zsolt Zétényi]] * [[Edmund Zichy]] * [[Ferenc Zigány]] * [[Gyula Zimányi]] * [[Magdolna Zimányi]] * [[János Zlinszky]] * [[László Zolnay]] * [[Vilmos Zolnay]] * [[Imre Zoltán]] * [[László Zoltán]] * [[Irén Lajos Zoltvány]] * [[Vilmos Zorn]] * [[Sándor Zsarnay]] * [[Zoltán Zsebők]] * [[Dénes Zsigmondy]] * [[Péter Zsoldos]] * [[Zoltán Zubornyák]] * [[Aladár Zubriczky]] * [[Kázmér Antal Zsilinszky]] * [[Klára Zsindelyné Tüdős]] * [[Zsuzsanna Zsuráfszkyné Vincze]] {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Profesoroj de Universitato de Budapeŝto]] * [[Listo de studentoj, poste profesoroj en ELTE]] == Fontoj == * [http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150613042928/http://www.elte.hu/dynpage6.fcgi?f=frame_scr&p1=b:Doc-1454 |date=2015-06-13 }} * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj de homoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] 2b731v9blo5c6ozd6ed52ce28iqatn4 0 911972 9366089 9131955 2026-05-03T19:30:44Z ThomasPusch 1869 9366089 wikitext text/x-wiki * [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (A-K)]] * [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (L-Z)]] [[Kategorio:Listoj de homoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] 7jdm6pbr0987h6ujhfs4jm5kw2aqx9m 9366093 9366089 2026-05-03T19:34:28Z ThomasPusch 1869 9366093 wikitext text/x-wiki [[dosiero:ElteFotoThalerTamas2.jpg|dekstra|140ra]] Pro granda nombro de internaj ligiloj la '''Listo de studentoj en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]]''' en [[Budapeŝto]] dividiĝsa al du listoj: * [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (A-K)]] * [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (L-Z)]] [[Kategorio:Listoj de homoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] nkg97sd6qo447bo9udjkl03q2nkbnx2 9366094 9366093 2026-05-03T19:34:40Z ThomasPusch 1869 9366094 wikitext text/x-wiki [[dosiero:ElteFotoThalerTamas2.jpg|dekstra|140ra]] Pro granda nombro de internaj ligiloj la '''Listo de studentoj en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]]''' en [[Budapeŝto]] dividiĝas al du listoj: * [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (A-K)]] * [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös (L-Z)]] [[Kategorio:Listoj de homoj]] [[Kategorio:Scienca Universitato Loránd Eötvös]] ce8tg9x675vbldpvd4tpe7djxm8gvmq 0 914657 9365935 9140487 2026-05-03T12:35:37Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9365935 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Sara Trevor TEASDALE''' (n. la 8-an de aŭgusto 1884 en [[Sankta Luiso]] ; m. la 29-an de januaro 1933 en [[Novjorko]]) estis usona poetino. Ŝiaj poemoj, karakterizitaj de emocieco kaj [[romantismo]], traktis amon, naturon kaj morton. En 1918, ŝi ricevis la antaŭulon de la [[Pulitzer-premio]] por ŝia 1917 poezia kolekto ''Love Songs''. <ref>Kolekto de leteroj de Teasdale en la Berg Kolekto ĉe la [[Novjorka Publika Biblioteko]].</ref> == Vivo == Sara estis hejminstruita ĝis la aĝo de naŭ jaroj. Ŝi ofte vojaĝis al [[Ĉikago]] kaj fariĝis parto de la rondo ĉirkaŭ la revuo ''Poetry'' kaj Harriet Monroe. La poetino ĉiam estis ĉirkaŭata de admirantoj. Tamen, ŝia trijara "letera [[romanco]]" kun la novjorka poeto John Myers O'Hara finiĝis okaze de ilia unua renkontiĝo. Ŝi suferis pro sanproblemoj dum sia tuta vivo. Pro sia [[Puritanismo|puritana]]-[[Viktorina epoko|viktoria]] [[edukado]], ŝi ne edziniĝis al sia granda amo, la poeto [[Vachel Lindsay]], sed prefere al la komercisto Ernst Filsinger, kun kiu ŝi translokiĝis al Novjorko post ilia geedziĝo en decembro 1914. Ili divorcis en 1929. Post la [[eksgeedziĝo]], Sarah Tisdale rekomencis sian rilaton kun amiko kaj frua amo el sia junaĝo, Vachel Lindsay. En 1933, ŝi finis sian vivon per [[superdozo]] de dormigaj piloloj, 14 monatojn post kiam Vachel Lindsay sinmortiĝis. <ref>{{cite web|url=http://www.poemhunter.com/sara-teasdale/biography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219025601/http://www.poemhunter.com/sara-teasdale/biography/|url-status=dead|archive-date=February 19, 2015|title=Sara Teasdale (1884–1933)|access-date=April 22, 2009}}</ref> En 1994, ŝi estis enkondukita en la Trotuaron de Famo de Sankta Luiso. Ŝia tombo estas en la Tombejo Bellefontaine en Sankta Luiso. == Verkado == La unua publikigita poemaro de Teasdale estis ''Sonnets to Duse, and Other Poems,'' kiu aperis en 1907. Dua kolekto estis ''Helen of Troy, and Other Poems'' en 1911, kaj ŝia tria, ''Rivers to the Sea'' en 1915. Ŝiaj verkoj ĉiam estis karakterizitaj kiel simplaj kaj klaraj, ofte iom arogante priskribitaj. En siaj pli postaj verkoj, ŝi montris kreskantan gradon da rafinaĵo kaj poezia profundo. La muzika, kanta aspekto de la kantoteksto estis emfazita. La poemoj de Teasdale estas poluritaj kaj lirikaj, [[lirismo]] kiu foje kontrastas kun distingiva kaj ofte cinika enhavo. La kantoj reflektas la kurson de ŝia vivo, kantojn pri amo, ĝojo, seniluziiĝo kaj akcepto, malsano kaj morto. Multaj el la kantoj finiĝas per surpriza kompreno aŭ neatendita tordaĵo. Lia plej fama poemo estas ''There Will Come Soft Rains'' (Venos molaj pluvoj), publikigita en [[1920]] . La poemo estas poezia priskribo de la komenco de printempo kaj la vekiĝantaj bestoj, kaj nur en la lasta strofo ni rimarkas, ke la homaro formortis kaj la naturo daŭre prosperas neĝenate. La poemo estas citita amplekse, inkluzive de "Notes from Mars" de [[Ray Bradbury]], [[Sciencfikcio|sciencfikcia]] libro kiu priskribas la mondon post la malapero de la homaro.<blockquote>''Kaj neniu, Ilan'' ''Birdon, devios de sia kutimo,'' ''ĉar la homaro formortis el la tuta mondo,'' ''eĉ la printempo mem arbaros post ni ĉe tagiĝo'' ''kaj apenaŭ rimarkos, ke ni foriris.''</blockquote>Komence de ŝia verkado, ŝiaj poemoj estas pli feliĉaj kaj pli romantikaj, sed tra la jaroj ili fariĝas sombraj kaj sobraj, reflektante seniluziiĝon kaj rezignacion. ''Let it be forgotten'' (Forgesu ĝin) estas unu el ŝiaj plej famaj kaj amataj poemoj.<blockquote>''Ĝin, kiel floro forgesiĝas'' ''kiel fajro kiu iam kantis himnojn'' ''Forgesu ĝin por ĉiam kaj ĉiam'' ''La tempo estas malavara amiko - ĝi maljunigos nin.'' ''Se iu demandas, vi diros Ni estos forgesitaj kaj ni ne'' ''estos forgesitaj por ĉiam'' ''Kiel floro, aŭ fajro, kiel silenta paŝo'' ''en la neĝo de la pasinta jaro.''</blockquote>Malsano persekutis Teasdale dum ŝia tuta vivo, komencante en infanaĝo, kaj ŝi esprimis tion en kantoj pri malsano kaj morto, inkluzive de la kanto ''The Unseen'' pri hospitalo, kaj la komik-makabra kanto ''Doctors''. En 1933, ŝia lasta poemaro, Strange Victory ("Stranga Venko"), estis publikigita, kaj en la sama jaro ŝi sinmortigis sin. Lindsay mem jam sinmortigis sin du jarojn antaŭe. Ŝia lasta libro havas tonon de adiaŭo kaj repaciĝo, kaj eĉ ĝojon pri ĝi, kiel en la poemeto ''Moon's Ending'' (Fino de Luno), kiu malfermas ĉi tiun kolekton<blockquote>''Maldika lunarko mallongiĝas'' ''en la nuboj de sunleviĝo,'' ''Kiel bone estas morti lumo en lumon'' ''kaj doni lumon en via morto.''</blockquote> == Verkaro == * ''Sonnets to Duse and Other Poems'' (1907) * ''Helen of Troy and Other Poems'' (1911) * ''In the Train'' (1915) * ''Rivers to the Sea'' (1915) * ''Love Songs'' (1917) * ''Flame and Shadow'' (1920) * ''Dark of the Moon'' (1926) * ''Stars To-night'' (1930) * ''Strange Victory'' (1933) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Gutenberg}} * [https://norman.hrc.utexas.edu/fasearch/findingAid.cfm?eadID=01056 Sara Teasdale Kolekto] ĉe la Harry Ransome Centro {{bibliotekoj}} {{vivtempo|Teasdale, Sara }} [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] [[Kategorio:Sinmortigintoj]] g0nv73k8ylm3a9rc3jkduspt3f2p1of 0 915322 9365933 9147095 2026-05-03T12:33:32Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9365933 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Alan SEEGER''' (n. la 22-a de junio 1888 en [[Novjorko]], [[Usono]] ; m. la 4-a de julio 1916 en Belloy-en-Santerre, [[Francio]]) estis usona poeto. <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/alan-seeger|title=Alan Seeger|date=2019-09-18|website=Poetry Foundation|language=en|access-date=2019-09-18}}</ref> Lia plej fama verko estis la poemo "''I Have a Rendezvous with Death''" de ("Mi havas [[rendevuo]]<nowiki/>n kun la [[morto]]"), publikigita post lia morto. La verko estis ŝatata poemo de [[J.F. Kennedy|prezidanto Kennedy]] kaj estis ofte citita de li. <ref name="JFK">{{Cite news|last=Robertson|first=Nan|date=1964-08-28|title=Mrs. Kennedy Greets Thousands at Reception|language=en|page=13|work=The New York Times|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1964/08/28/118677112.html?pageNumber=13|access-date=2021-06-01}}</ref> Li mortis ĉe la [[Batalo ĉe la Somme|Batalo]] [[Batalo ĉe la Somme|ĉe la Somme]] batalante en la rangoj de la Franca [[Fremdula Legio]]. <ref name=":122">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EYq0CwAAQBAJ&q=alan+seeger|title=Rendezvous with Death: The Americans Who Joined the Foreign Legion in 1914 to Fight for France and for Civilization|last=Hanna|first=David|year=2016|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1621575443|language=en}}</ref> Seeger estas foje referita kiel la "usonano" [[Rupert Brooke]]". <ref>{{cite news|title=An American Rupert Brooke|work=Vassar Miscellany News|url=https://newspaperarchives.vassar.edu/cgi-bin/vassar?a=d&d=miscellany19170220-01.2.16|accessdate=2 June 2023|date=20 February 1917|language=en}}</ref> La frato de Alan Seeger, Charles Seeger, fama [[muzikologo]] kaj [[komponisto]], estas la onklo de [[Pete Seeger]], populara popolmuzikkantisto . == Vivo == Alan eniris [[Universitato Harvard|Universitaton Harvard]] en 1906 post ĉeesti plurajn elitajn antaŭlernejojn, inkluzive de Hackley School, kie li fariĝis redaktoro. Post diplomiĝo en 1910, li translokiĝis al [[Greenwich Village]] por du jaroj, kie li verkis poezion kaj ĝuis la vivon de juna [[Bohemiismo|bohemiano]]. Li translokiĝis al la [[Latina Kvartalo (Parizo)|Latina Kvartalo]] de [[Parizo]] por daŭrigi sian vivmanieron, kaj la 24-an de aŭgusto 1914 li aliĝis al la Franca Fremdula Legio por povi batali por la [[Aliancanoj de la Unua Mondmilito|Aliancanoj]] en la [[Unua Mondmilito]] (Usono ne eniris la militon ĝis 1917). <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4yAiITzVApcC&q=alan+seeger|title=The French Foreign Legion: A Complete History of the Legendary Fighting Force|last=Porch|first=Douglas|date=2010|publisher=Skyhorse Publishing Inc.|isbn=978-1616080686|language=en}}</ref> Li mortis en batalo. Unu el liaj plej famaj poemoj, " ''Mi Havas Rendevuon kun la Morto'' ", estis publikigita post lia morto. == Verkaro == [[Dosiero:Rendezvous_with_death.JPG|dekstra|eta|"''I Have a Rendezvous with Death''" de Alan Seeger, kiel ĝi aperas en la libro, ''Poemoj'']] La poemoj de Seeger estis publikigitaj postmorte en 1917 sub la titolo ''Poemoj'' , inkluzive de lia plej konata poemo, ''"Mi Havas Rendevuon kun la Morto'' ", kiu esploras la revenantan temon de lia verkaro: la deziron al frua kaj glora morto. <ref name=":322">{{Cite book|title=War and American Popular Culture: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/waramericanpopul00hols|url-access=limited|last=Vaughan|first=David K.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|editor-last=Holsinger|editor-first=M. Paul|pages=[https://archive.org/details/waramericanpopul00hols/page/n223 215]|chapter=Seeger, Alan (Poet)}}</ref> La ampleksa antaŭparolo de William Archer ofertas biografion de Seeger kaj ankaŭ eltiraĵojn el liaj leteroj. <ref name=":222">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2ZXqAQAAQBAJ&q=alan+seeger|title=Lost Battalions: The Great War and the Crisis of American Nationality|last=Slotkin|first=Richard|year=2013|publisher=Henry Holt and Company|isbn=978-1466860933|language=en}}</ref> La Harvard- samklasano de Seeger , [[T. S. Eliot]], skribis pri ''Poemoj'' en la londona literatura revuo ''The Egoist'' :<blockquote>"Seeger estis serioza pri sia laboro kaj elspezis penon por ĝi. La verko estas bone farita, kaj tiom malmoderna, ke ĝi preskaŭ estas pozitiva kvalito. Ĝi estas pompa, tre ornamita kaj solena, sed ĝia soleneco estas ĝisfunda, ne nura literatura formalaĵo. Alan Seeger, kiel povas atesti iu, kiu konis lin, vivis sian tutan vivon sur ĉi tiu ebeno, kun neriproĉebla poezia digno; ĉio pri li estis konforma." – T. S. Eliot</blockquote>La ''Poemoj'' unue ne estis sukceso pro, laŭ Eric Homberger, sia sublima idealismo kaj lingvaĵo, kaj sia malmoda kvalito en la fruaj jardekoj de la 20-a jarcento. <ref name="Homberger">{{Cite book|last=Homberger|first=Eric|url=https://www.worldcat.org/oclc/21396041|title=The Lost Voices of World War I: An International Anthology of Writers, Poets & Playwrights|publisher=University of Iowa Press|year=1989|isbn=0877452644|editor-last=Cross|editor-first=Tim|location=Iowa City|chapter=Alan Seeger: 1888–1916|oclc=21396041}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Gutenberg|id=323}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Seeger, Alan }} [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Studentoj de universitato Harvard]] [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Usonaj militistoj de la Unua Mondmilito]] ogk38xbcaqi46qj04v9vmzhjdqoomyp 0 916655 9366223 9308715 2026-05-03T23:39:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366223 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Adam HARGREAVES''' (naskita la 18-an de junio 1963) estas angla aŭtoro kaj ilustristo. Li estas la filo de la forpasinta [[Roger Hargreaves]], kreinto de la libroserio [[Mr. Men]], kaj daŭrigante la sukcesan libroserion de sia patro. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4872780.stm |titolo=BBC News:Oakes, K. ''Happy Birthday to the Mr Men'', 4 April 2006 |alirdato=2025-08-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070827000000/https://web.archive.org/web/20070827135028/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4872780.stm |arkivdato=2007-08-27 }}</ref> Adam laŭdire inspiris la serion, kiam je la aĝo de 8 jaroj, li demandis al sia patro "kiel aspektas [[tiklo]]?" lia patro estis inspirita de la demando kaj desegnis tion, kio fariĝus la unua libro de la serio, '''''Mr. Tickle''''' , publikigita en aŭgusto 1971. <ref>{{cite news|last=Tait|first=Amelia|url=https://www.newstatesman.com/fifty-years-of-mr-men-books|title=How the Mr Men made their millions|work=[[New Statesman]]|date=18 August 2021|access-date=26 August 2021}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj }} == Vidu ankaŭ == * [[Roger Hargreaves]] * [[S-ro. Men]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.fairfaxgallery.com/adam_hargreaves_artist.html Fairfax Galerio - Adam Hargreaves, elmontraĵoj kaj biografio]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.today/20120906021255/http://www.hillgallery.co.uk/projects/adam-hargreaves/ Hill & Hill Galerio - Adam Hargreaves kaza studo kaj ekzpozicio] {{bibliotekoj}} {{vivtempo|Hargreaves, Adam}} [[Kategorio:Anglaj ilustristoj]] [[Kategorio:Anglaj porinfanaj verkistoj]] pujuf5ibcuitrn4lfja9v9ada4dn54p 0 918885 9366331 9178796 2026-05-04T08:00:07Z Sj1mor 12103 9366331 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Roy-csnewskool.png|eta|Newskool ASCII ekranfoto kun la vortoj “Closed Society II”]] [[Dosiero:Eduardo_Kac_-_Genesis_-_Ars_Electronica_99.jpg|eta|instalaĵo de Eduardo Kac "Genesis" Ars Electronica 1999]] [[Dosiero:10.000_moving_cities.jpg|eta|10.000 moviĝantaj urboj, Marc Lee, 2013, [[Nacia Muzeo de Moderna kaj Nuntempa Arto de Sud-Koreio|Nacia Muzeo de Moderna kaj Nuntempa Arto]] Seoul, Koreio]] '''Novmedia arto''' estas speco de arto, kies verkoj estas kreitaj kaj prezentitaj per helpo de modernaj informaj kaj komunikaj (aŭ amaskomunikilaj) teknologioj. Novmedia arto rilatas al artaĵoj kreitaj per novmediaj teknologioj, inkluzive de [[cifereca arto]], [[komputila grafiko]], [[komputila animacio]], [[virtuala arto]], [[interreta arto]], [[interaga arto]], [[Videoludo|videoludoj]], [[Robotiko|komputila robotiko]], [[3D-presado]], kaj arto kiel [[bioteknologio]]. Novmedia arto ofte implikas [[Interago|interagadon]] inter [[artisto]] kaj observanto, aŭ inter observantoj kaj la [[artaĵo]], kiu respondas al ili. Tamen, kiel iuj teoriuloj kaj [[Kuratoro|kuratoroj]] rimarkis, tiaj formoj de interagado, socia interŝanĝo, partopreno kaj transformo ne estas distinga trajto de amaskomunikila arto, sed prefere servas kiel komuna bazo, kiu havas paralelojn kun aliaj fadenoj de nuntempa artpraktiko. Tia kompreno elstarigas la formojn de kultura praktiko, kiuj kunokazas kun emerĝantaj teknologiaj platformoj kaj defias la fokuson sur teknologiaj medioj per si mem. <ref>{{cite journal|last=Shanken|first=Edward A.|title=Artists in Industry and the Academy: Collaborative Research, Interdisciplinary Scholarship and the Creation and Interpretation of Hybrid Forms|journal=Leonardo|publisher=MIT Press - Journals|volume=38|issue=5|year=2005|issn=0024-094X|doi=10.1162/leon.2005.38.5.415|pages=415–418|s2cid=55958365}}</ref> Certaj grupoj de verkoj ofte estas karakterizitaj kiel "novmedia arto", "elektronika arto", "cifereca arto". <ref>{{cite web|url=http://hybridge.wordpress.com/2011/02/15/writings-media/|title=Contemporary Art and New Media: Toward a Hybrid Discourse?|date=15 February 2011}}</ref><ref name=":1">{{cite journal|doi=10.1386/tear.10.2-3.167_7|title=The myth of immateriality – presenting new media art|year=2012|last1=Paul|first1=Christiane|journal=Technoetic Arts|volume=10|issue=2|pages=167–172}}</ref> ==Vidu ankaŭ== * [[Nuntempa arto]] == Referencoj == {{Projektoj}}{{Referencoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vidaj artoj]] [[Kategorio:Cifereca arto]] [[Kategorio:Grafikaj artoj]] [[Kategorio:Animacio]] [[Kategorio:Amaskomunikilaj teknologioj]] 0vvkcbp6gywmzt0oo4fzwhaeevravz0 0 921264 9366573 9224616 2026-05-04T11:08:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366573 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Alain MABANCKOU''' (naskita la 24-an de februaro 1966 en [[Pointe-Noire]], [[Respubliko Kongo]]) estas kongola verkisto, kiu verkas en la franca kaj estas unu el la plej elstaraj franclingvaj verkistoj en Afriko nuntempe. <ref name="francetoday2009">[http://francetoday.com/articles/2009/04/09/alain-mabanckou.html Alain Mabanckou] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140309000000/https://web.archive.org/web/20140309153324/http://www.francetoday.com/articles/2009/04/09/alain-mabanckou.html |date=2014-03-09 }}. Julien Bisson, ''France Today'', 9 April 2009.</ref> En kelkaj literaturaj cirkloj en Parizo li estas konata kiel "la [[Samuel Beckett]] de Afriko". <ref>[https://www.economist.com/culture/2011/07/07/prince-of-the-absurd "Prince of the absurd"], ''[[The Economist]]'', 7 July 2011.</ref> == Verkado == En la 1990-aj jaroj li publikigis plurajn volumojn de poezio kaj noveloj ĉe francaj eldonejoj.  Lia debuta romano, ''Bleu-Blanc-Rouge, ricevis la'' Grand Prix littéraire de l'Afrique noire en 1998. Sekvis aliaj romanoj, kiel ekzemple ''Et Dieu seul sait comment je dors'' (2001), ''Les Petit-Fils noirs de Vercingétorix'' (2002), ''African Psycho'' (2003) kaj ''Memoires de porc-epic'' (2006) <ref name="nouvelobs2010">[http://bibliobs.nouvelobs.com/romans/20100819.BIB5508/alain-mabanckou-l-039-enfant-noir.html "Alain Mabanckou, l'enfant noir"]. "G.L.", ''Le Nouvel Observateur'', 19 August 2010.</ref>, kiu ironias la [[Animismo|animisme]] influitajn popolkredojn de liaj samlandanoj kaj pro kiuj li ricevis plurajn literaturajn premiojn, inkluzive de la [[Premio Renaudot|Prix Renaudot]]. Mabanckou verkas en [[Parolata lingvo|duonparola]] franca lingvo kun multaj ripetoj kaj devioj, [[Proverbo|proverboj]] kaj [[Fablo|fabloj]]. Mabanckou estas ankaŭ polemika, <ref>Adrien Hart, [http://www.slateafrique.com/84079/traite-mabanckou-tabou-africain-esclave "Les Africains ont une responsabilité dans la traite des Noirs"], SlateAfrique, 16 March 2012.</ref> kaj estis kritikita de kelkaj afrika kaj diasporaj verkistoj por deklarante ke afrikana havas respondecon por ilia propra malbonokazo. <ref name="slateafrique201201302">Valérie Marin La Meslée, [http://www.slateafrique.com/81639/grand-rire-alain-mabanckou "Le grand rire d’Alain Mabanckou"], SlateAfrique, 30 January 2012.</ref> Li argumentis kontraŭ la ideo ke afrikaj kaj karibiaj verkistoj devus koncentri sur iliaj lokaj realaĵoj por servi kaj esprimi iliajn komunumojn. Li cetere asertas ke kategorioj kiel [[nacio]], [[raso]] kaj [[teritorio]] malsukcesas personigi realaĵon kaj instigas verkistoj verki pretere ĉi tiuj temoj.<ref>{{Cite book|last=Perisic|first=Alexandra|url=http://dx.doi.org/10.26818/9780814214107|title=Precarious Crossings: Immigration, Neoliberalism, and the Atlantic|publisher=The Ohio State University Press|year=2019|isbn=978-0-8142-1410-7|location=Columbus|pages=176|doi=10.26818/9780814214107|hdl=1811/88397|s2cid=203491348}}</ref> == Verkaro == === Poezio === * ''Au jour le jour'', 1993 * ''La légende de l'errance'', 1995 * ''L'usure des lendemains'', 1995 * ''Les arbres aussi versent des larmes'', 1997 * ''Quand le coq annoncera l'aube d'un autre jour...'', 1999 * ''Tant que les arbres s'enracineront dans la terre'', Œuvre poétique complète, 2007 * ''Congo'', Montréal 2016, Mémoire d'encrier, coll. « Poésie » no 62 (<nowiki>ISBN 978-2-89712-375-8</nowiki>) === Romanoj kaj noveloj === * ''Bleu, Blanc, Rouge'' (1998) * ''African psycho'' (2003) * ''Verre Cassé'' (Seuil, 2005) * ''Mémoires de porc-épic'' (Seuil, 2006) * ''Black Bazar'' (Seuil, 2009) * ''Demain j'aurai vingt ans'' (Gallimard, 2010) * ''Tais-toi et meurs'' ([[krimromano]], Editions de La Branche, 2012) * ''Lumières de Pointe-Noire'' (Seuil, 2013) * ''Petit Piment'' (Seuil, 2015) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.alainmabanckou.com/ oficiala retejo de Alain Mabanckou] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110202235923/http://alainmabanckou.com/ |date=2011-02-02 }} * Reed Johnson, "[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2012-apr-29-la-ca-alain-mabanckou-20120429-story.html Esperante ke la signifon ne estas perdita]", ''Los Angeles Times'', la 29-an de aprilo 2012. {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Mabanckou, Alain }} [[Kategorio:Premiitoj per premio Renaudot]] [[Kategorio:Studentoj de universitato Paris-Dauphine]] [[Kategorio:Kavaliroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Afrikaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj ĵurnalistoj]] fq1wg91a55c44saholoju13g2o1mzx9 0 923803 9366341 9209656 2026-05-04T08:07:22Z ~2026-26992-41 256317 9366341 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Avigdor "Avi" MAOZ''' ({{lang-he|אביגדור "אבי" מעוז}}; n. la 6-a de julio 1956 en [[Kirjat Ŝmuel]]) estas israela politikisto kaj ŝtatoficisto.የ67 አመቱ የካሃኒስት ትራፔዝ ተዋናይ እና እርቃን ከ41 ልጆች ጋር == Kariero == Ŝtatoficisto, nomumita direktoro de la Ministerio pri Internaj Aferoj en 1999 kaj poste direktoro de la Ministerio pri Konstruado kaj Loĝado en 2001. Li eniris politikon en 2019 kaj helpis krei la partion Noam, li estis elektita al la Kneset en 2021 kaj reelektita en 2022. Li estas la prezidanto kaj kunfondinto de la religia dekstra [[konservativa]] partio Noam kaj membro de la Kneset ekde 2021. De decembro 2022 ĝis marto 2025, li estis vicministro pri juda [[nacia identeco]] en la registaro sub ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] en lia 6-a [[kabineto]]. Li apartenas al la movado Chardal.<ref name="M">[https://www.mako.co.il/news-israel-elections/2021-knesset_24/Article-bea97acb510b771027.htm בחירות 2021: חברי הכנסת ה-24 מטעם הציונות הדתית] ''Mako'', 25 March 2021 (in Hebrew)</ref><ref name="TOI">[https://www.timesofisrael.com/reform-rabbi-kahanist-agitator-firebrand-novelist-welcome-to-the-24th-knesset/ Reform rabbi, Kahanist agitator, firebrand writer: The new Knesset's 16 rookies] ''The Times of Israel'', 26 March 2021</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-723592|title=What will Avi Maoz taking over Nativ mean for former Soviet Union Jews?|work=[[The Jerusalem Post]]|date=28 November 2022|accessdate=28 November 2022|first=Zvika|last=Klein}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Maoz, Avi }} [[Kategorio:Israelaj politikistoj]] 6crdtms1rg4za5dmegba7bmvdajpy1s 9366420 9366341 2026-05-04T08:42:04Z Sj1mor 12103 Malaprobis la tekstan ŝanĝon (de [[Specialaĵo:Kontribuoj/~2026-26992-41|~2026-26992-41]]) kaj restarigis version 9209656 de Sj1mor 9366420 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Avigdor "Avi" MAOZ''' ({{lang-he|אביגדור "אבי" מעוז}}; n. la 6-a de julio 1956 en [[Kirjat Ŝmuel]]) estas israela politikisto kaj ŝtatoficisto. == Kariero == Ŝtatoficisto, nomumita direktoro de la Ministerio pri Internaj Aferoj en 1999 kaj poste direktoro de la Ministerio pri Konstruado kaj Loĝado en 2001. Li eniris politikon en 2019 kaj helpis krei la partion Noam, li estis elektita al la Kneset en 2021 kaj reelektita en 2022. Li estas la prezidanto kaj kunfondinto de la religia dekstra [[konservativa]] partio Noam kaj membro de la Kneset ekde 2021. De decembro 2022 ĝis marto 2025, li estis vicministro pri juda [[nacia identeco]] en la registaro sub ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] en lia 6-a [[kabineto]]. Li apartenas al la movado Chardal.<ref name="M">[https://www.mako.co.il/news-israel-elections/2021-knesset_24/Article-bea97acb510b771027.htm בחירות 2021: חברי הכנסת ה-24 מטעם הציונות הדתית] ''Mako'', 25 March 2021 (in Hebrew)</ref><ref name="TOI">[https://www.timesofisrael.com/reform-rabbi-kahanist-agitator-firebrand-novelist-welcome-to-the-24th-knesset/ Reform rabbi, Kahanist agitator, firebrand writer: The new Knesset's 16 rookies] ''The Times of Israel'', 26 March 2021</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-723592|title=What will Avi Maoz taking over Nativ mean for former Soviet Union Jews?|work=[[The Jerusalem Post]]|date=28 November 2022|accessdate=28 November 2022|first=Zvika|last=Klein}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Maoz, Avi }} [[Kategorio:Israelaj politikistoj]] o5kvic48ys98qj08n8vzgasarhv3vug 0 925330 9366250 9219982 2026-05-04T03:36:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366250 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Afrika smeraldokukolo |koloro = pink |dosiero = Emerald cuckoo (Chrysococcyx cupreus insularum) male Sao Tome.jpg |priskribo de dosiero = masklo de ''C. c. intermedius''<br />[[Santomeo kaj Principeo]] | dosiero larĝo=250ra |dosiero2 = Chrysococcyx cupreus, wyfie, Eshowe, Birding Weto, a.jpg |priskribo de dosiero2 = ino de ''C. c.'' <br />Eshowe, KwaZulu-Natal | dosiero2 larĝo=250ra |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Kukoloformaj]], ''Cuculiformes'' |familio = [[Kukoledoj]], ''Cuculidae'' |genro = ''[[Chrysococcyx]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1826 |specio = '''Afrika smeraldokukolo''', ''Ch. cupreus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International. |year=2017 |title=''Chrysococcyx cupreus'' |amends=2016 |volume=2017 |article-number=e.T22684021A111721716 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-1.RLTS.T22684021A111721716.en |access-date=24a de Oktobro 2020}}</ref> |dunomo = ''Chrysococcyx cupreus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Shaw (biologo)|Shaw]], 1792) |sinonimo = |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Afrika smeraldokukolo''' (''Chrysococcyx cupreus'') estas specio de la familio de la [[kukoledoj]], en la ordo de birdoj, nome ''Cuculiformes'', kiuj inkludas ankaŭ la [[vojkuruloj]]n, la [[anioj]]n, la [[centropoj]]n kaj la [[hoacino]]n, indiĝena de Sub-Sahara Afriko. ==Taksonomio kaj filogenio== Kiel membro de la familio [[Kukoledoj]], la Afrika smeraldokukolo estas malnovmonda kukolo. Estas kvar subspecioj, nome ''C. c. cupreus'', ''C. c. sharpei'', ''C. c. intermedius'', kaj ''C. c. insularum''.<ref name="Avibase">{{cite web |url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=1B309CB5E7D3F87F | title= African Emerald Cuckoo ''Chrysococcyx cupreus'' (Shaw, 1792) | website = avibase.bsc-eoc.org | publisher = Avibase: The World Bird Database | access-date = 12a de Oktobro 2015}}</ref><ref name="hbw">{{cite journal |last1=Payne |first1=R. |editor1-first=Josep |editor1-last=Del Hoyo |editor2-first=Andrew |editor2-last=Elliott |editor3-first=Jordi |editor3-last=Sargatal |editor4-first=David |editor4-last=Christie |editor5-first=Eduardo |editor5-last=De Juana |title=African Emerald Cuckoo (''Chrysococcyx cupreus'') |url=http://www.hbw.com/node/54825 |website=Handbook of the Birds of the World Alive |year=2021 |publisher=Lynx Edicions, Barcelona|doi=10.2173/bow.afecuc1.01.1 |access-date=22 December 2016|url-access=subscription }}</ref> *''C. c. cupreus'': Afriko sude de Saharo *''C. c. intermedius'': Bioko (Golfo de Gvineo) *''C. c. insularum'': Santomeo, Principeo, kaj Anobono (Golfo de Gvineo) ==Distribuado== Ĝia teritorio kovras plimulton de sub-Sahara Afriko, nome en [[Angolo]], [[Bocvano]], [[Burundo]], [[Kameruno]], [[Centrafrika Respubliko]], [[Respubliko Kongo]], [[Demokratia Respubliko Kongo|DRK]], [[Eburbordo]], [[Ekvatora Gvineo]], [[Eritreo]], [[Svazilando]], [[Etiopio]], [[Gabono]], [[Gambio]], [[Ganao]], [[Gvineo]], [[Gvineo-Bisaŭa]], [[Kenjo]], [[Liberio]], [[Malavio]], [[Malio]], [[Mozambiko]], [[Namibio]], [[Niĝerio]], [[Ruando]], [[Santomeo kaj Principeo]], [[Senegalo]], [[Sieraleono]], [[Sudafriko]], [[Suda Sudano]], [[Tanzanio]], [[Togolando]], [[Ugando]], [[Zambio]], kaj [[Zimbabvo]]. ==Aspekto== La afrika smeraldokukolo estas [[Seksa dimorfismo|sekse dimorfa]]. La maskloj havas verdajn dorson kaj kapon kun flava brusto. Inoj estas striece verdbrunaj sur siaj dorsoj kaj verdblankaj sur siaj brustoj. La afrika smeraldokukolo povas esti identigita ankaŭ per sia krio, kvarnota fajfo kun la mnemoniko "Hello Ju-dy." <ref name=Handbook>{{cite book|last=Payne|first=R|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|title=Birds of the World|chapter=African Emerald Cuckoo (''Chrysococcyx cupreus'')|year=2021|doi=10.2173/bow.afecuc1.01.1|chapter-url=http://www.hbw.com/species/african-emerald-cuckoo-chrysococcyx-cupreus}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150px"> Cuckoo African Emerald2008 01 12 05 55 19 7025.jpg|masklo de ''C. c. cupreus'', KwaZulu-Natal African emerald cuckoo (Chrysococcyx cupreus) male.jpg|masklo de ''C. c. cupreus'', Ganao African emerald cuckoo (Chrysococcyx cupreus) female.jpg|ino de ''C. c. cupreus'', Ganao African emerald cuckoo (Chrysococcyx cupreus) female 2.jpg|ino de ''C. c. cupreus'', Ganao </gallery> ==Dieto== La dieto de tiu kukolo konsistas ĉefe el insektoj kiel raŭpoj kaj formikoj.<ref name="Beauty of Birds">{{citation|last=Johnson|first=Sibylle|title=African Emerald Cuckoo|date=11a de Julio 2023 |url=http://beautyofbirds.com/africanemeraldcuckoos.html}}</ref> La dieto povas esti kompletigita per iom da frukto, kaj la afrika smeraldokukolo ofte manĝoserĉas en la mezaj kaj supraj tavoloj de la [[kanopeo]].<ref name="Biodiversity Explorer">{{cite web|title=''Chrysococcyx cupreus'' (African emerald cuckoo, Emerald cuckoo)|url=http://www.biodiversityexplorer.org/birds/cuculidae/chrysococcyx_cupreus.html}}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Reproduktado== [[File:Chrysococcyx cupreus MHNT.ZOO.2010.11.150.23.jpg|thumb|Ovo de ''Chrysococcyx cupreus'' inteer ovaro de ''Anabathmis newtonii'' - [[MHNT]]]] Kiel plej multaj kukoloj, la afrika smeraldokukolo estas [[nestoparazitado|nestoparazito]]. Inaj afrikaj smeraldokukoloj demetas ovojn en la nestoj de aliaj birdospecioj. Ina kukolo povas demeti inter 19 kaj 25 ovojn averaĝe dum ĉiu [[reprodukta sezono]].<ref name="The Cuckoos">{{cite book|last=Payne|first=Robert B.|title=The Cuckoos|date=14 July 2005|publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-151355-8|url=https://books.google.com/books?id=FX3dzcG-WoMC&dq=african+emerald+cuckoo+eggs&pg=PA152}}</ref> La ​​reprodukta sezono okazas dum la [[pluvsezono]]j, ĝenerale dum la monatoj inter septembro kaj marto.<ref name=Handbook /> Kvankam la kukoloj ne bezonas teritorion por nutri la birdidojn, maskloj de afrikaj smeraldokukoloj tamen konservas teritoriojn por montri sin al eblaj partneroj.<ref name=Handbook/> ==Konservostatuso kaj minacoj== La distribuo de tiu kukolo estas je 11 400 000 km² <ref name="Handbook" /> tra subsahara Afriko, kaj sekve la specio ne estas en tuja minaco de malkresko.<ref name="Birdlife">{{cite web|last=Ekstrom|first=J|title=African Emerald Cuckoo ''Chrysococcyx cupreus''|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=1236}}</ref> Tamen, ekzistas iom da zorgo pri viveja redukto kaj fragmentiĝo de riverbordaj areoj kaj malaltebenaĵaj arbaroj en la venontaj jaroj.<ref name="Biodiversity Explorer" /> ==Referencoj== {{Referencoj}} * ''Birds of The Gambia'' de Barlow, Wacher kaj Disley, {{ISBN|1-873403-32-1}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category}} {{Wikispecies|Chrysococcyx cupreus}} * Afrika smeraldokukolo - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/384.pdf Speciteksto en ''The Atlas of Southern African Birds'']. {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nestoparazitoj]] [[Kategorio:Kukoloformaj]] [[Kategorio:Kukoledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Afriko]] ltqzulw95bb0wv3uf0n85bx7mmyebob 0 926589 9366472 9233609 2026-05-04T09:23:04Z RG72 11847 9366472 wikitext text/x-wiki {{informkesto sciencisto}} '''Dmitrij MISIN''' ({{lang-ru|Дмитрий Дмитриевич Мишин}}; [[25-an de januaro]] [[1919]], [[Turinsko]], [[Rusio]] — la [[26-a de aŭgusto]] [[1998]], [[Tver]], [[Rusio]]) estis soveta [[fizikisto]], fondinto de la Lernejo de Magnetaj Sciencoj ĉe la Tverja Ŝtata Universitato.<ref>[https://biography.ideafix.su/index1acb.html?base=mag&id=a_0146 МИШИН Дмитрий Дмитриевич]</ref> == Biografio == Li naskiĝis en 1919 kaj komencis labori tre junaĝe ĉe la Stokregistro-Oficejo en [[Irbito]]. De 1936 ĝis 1938, li studis ĉe la Laborista Fakultato de la Perma Agrikultura Instituto. Li transiris al la [[Urala Ŝtata Universitato]] (1938–1942) kaj estis mentorita de Rudolf Janus. En 1971, li translokiĝis al [[Tver|Kalinin]] kaj komencis labori ĉe la Tvera Ŝtata Universitato, kiu estis transformita de Pedagogia Instituto al universitato en la sama jaro. Li instruis tie ĝis 1996, kiam li emeritiĝis kaj fariĝis emerita profesoro.<ref> [https://search.rsl.ru/ru/record/01001435935 XVIII All-Union Conference on the Physics of Magnetic Phenomena 3-6 oct. 1988]</ref><ref> [https://eprints.tversu.ru/id/eprint/1065/ Мишин Дмитрий Дмитриевич (к 90-летию со дня рождения)]</ref> == Libroj == * Dmitrij Miŝin estas la aŭtoro de proksimume 200 sciencaj publikaĵoj, 1 monografio, 15 inventatestiloj, 2 inventaj patentoj, 2 utilaj modeloj kaj la posedanto de patentoj por du inventoj n-ro 2125333 kaj n-ro 2112294. * Mishin, D. D.: Magnetaj materialoj; 2a ed. - M.: Vysshaya shkola, 1991. 384 pag. - ISBN 5-06-000628-X. * Mishin, D. D. et alii: Fiziko de Magnetaj Materialoj: Interuniversitata Kolekto de Sciencaj Artikoloj; Ŝtata Universitato de Tver, 1973-1992. - ISBN 5-230-08484-7. == Referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj}} {{vivtempo|Misin, Dmitrij}} [[Kategorio:Rusiaj fizikistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj fizikistoj]] [[Kategorio:Membroj de Rusia Akademio de Sciencoj]] ccdbye4czf6azv4ywdlidu9r3sseor1 0 930490 9366187 9268132 2026-05-03T21:25:59Z Alifono 114488 9366187 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto gravulo}} '''Ŝirin Ahmadnia''' (perse شیرین احمدنیا , naskiĝinta en 1963 en [[Raŝto]]) estas irana sociologo kaj esploristo pri virinaj studoj. Ŝi estas konata pro siaj akademiaj laboroj en la kampoj de [[sociologio]] de sano, virinoj kaj komunikado, kaj pro sia aktiva rolo en la [[Irana Sociologia Asocio]]. Ŝi fariĝis prezidanto de tiu asocio por la periodo 2025 ĝis 2028 kiel la unua virino kiu elektiĝis kiel prezidanto ekde la fondiĝo de la Asocio en 1991. == Vivo kaj edukado == Ŝi dum infanaĝo pro la laboraj misioj de sia patro [[Ĝahangir Ahmadnia]], oficisto de la [[Nacia Irana Naftofirmao|Nacia Petrola Kompanio de Irano]], loĝis en diversaj urboj de norda [[Irano]] ([[Lahiĝan|Lahiĝano]], [[Babol|Babolo]], [[Ĥaemŝahr|Gaemŝahro]]) kaj poste en [[Abadano]] kaj [[Andimeŝk|Andimeŝko]] en provinco [[Provinco Ĥuzestano|Ĥuzestano]]. Ekde adoleska aĝo ŝi loĝis en [[Teherano]]. Ŝi finis mezlernejon en [[Teherano]] (lernejoj Parisa kaj Esmat). En 1983 ŝi ekstudis sociajn sciencojn ĉe la [[Teherana universitato|Universitato de Teherano]] kaj en 1988 magistriĝis pri socia esplorado ĉe [[Universitato Ŝahid Beheŝti|Ŝahid Beheŝti Universitato]] (la Nacia Universitato de Irano); en 2000 ŝi doktoriĝis pri sociologio ĉe la [[Universitato de Warwick|Universitato Warwick]] en [[Anglio]]. == Akademia kariero == Ekde 2001 Ahmadnia instruas ĉe la [[Universitato Allame Tabatabai|Universitato Allameh Tabataba’i]], kie ŝi alighis al la sociologia departamento kaj ankaŭ estis kunfonda membro de la departamentoj pri virinaj studoj kaj demografio. En 2012 ŝi instruis kaj esploris ĉe la [[:en:Tehran_University_of_Medical_Sciences|Universitato de Medicinaj Sciencoj de Teherano]]. Inter 2015 kaj 2017 ŝi servis kiel vicdirektoro pri preventado de sociaj problemoj ĉe la [[:fa:سازمان_بهزیستی_کشور|Nacia Organizo de Socia Bonfarto]]. Ŝi reiris al la Universitato Allameh Tabataba’i kiel asociita profesoro pri sociologio, kaj sekve ankaŭ dum la jaro 2023 ŝi esploris en la Centro pri Esplorado de Etiko kaj Medicina Juro sub Ŝahid Beheŝti Universitato. == Agadoj en asocioj == Ahmadnia estis kvin fojojn elektita al la estraro de la [[Irana Sociologia Asocio]] antaŭ ol elektiĝi kiel la unua prezidantino de la  Asocio en la jaro 2025. Ŝi fondis la fakgrupon pri medicina kaj sana sociologio en 2008 kaj gvidis ĝin dum tri periodoj. Ŝi nun estas reelektita kiel la direktoro de la Departamento pri Medicina Sociologio kaj Virinaj Studoj ĉe la Asocio. Ŝi ankaŭ estas membro de la [[Irana Asocio pri Kulturaj kaj Komunikaj Studoj]], kie en 2014 ŝi kunfondis Grupon de Komunikado pri Sano kaj Medio. == Interesoj == * '''[[Esperanto]]''': ekde juneco aktiva en la irana esperantista movado; ŝi verkis notojn, novelojn kaj poemojn en Esperanto, publikigitajn en diversaj internaciaj revuoj kiel [[Esperanto (revuo)|Esperanto]], [[Kontakto (revuo)|Kontakto]], [[Monato (gazeto)|Monato]], [[Heroldo de Esperanto]] kaj [[El Popola Ĉinio]]. * '''Vegana vivstilo''': ekde 2018 ŝi adoptis [[Veganismo|veganismon]] kaj klopodas disvastigi tiun vivmanieron. * '''Reto kaj komunikado''': ŝi blogis (''Az Zendegi'' “Pri la vivo”), poste aktivis en Telegramo kaj nun en Instagramo (@shirin_ahmadnia kun pli ol 9000 sekvantoj en la komenco de la jaro 2026). == Verkoj kaj tradukoj == * ''Preventado de hejma perforto'' (perslingva libro por uzo en trejnadaj laborrenkontiĝoj * ''Sociologio de sano, riĉeco kaj justeco'' (tradukita el la angla al la persa) * ''Enkonduko al sana komunikado'' (artikolaro kuntradukita el la angla al la persa) * Multnombraj artikoloj en la persa pri sano, virinoj kaj komunikado * Multaj libroĉapitroj en la persa, ekzemple: ''Virina sano kaj la urba medio'' * Sed, plejparto de ŝia verkaro estas pli ol 100 sciencaj artikoloj, kiuj aperis ĉefe en internaciaj anglalingvaj ĵurnaloj, pri kiuj oni povas vidi Google Scholar (https://scholar.google.com/citations?user=-IxpkGEAAAAJ&hl=en). Ŝia ORCID-kodo estas: 0000-0003-3152-968X ==== En Esperanto ==== La Rolo de Esperanto en Fortigo de Tutmonda Paco kaj-Empatio, Internacia Pedagogia Revuo, {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Iranaj esperantistoj]] 6w32j6d0c4og85qbk9qh9bxs6ud5ntb 9366188 9366187 2026-05-03T21:29:15Z Alifono 114488 Referencoj + en Esperanto 9366188 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto gravulo}} '''Ŝirin Ahmadnia''' (perse شیرین احمدنیا , naskiĝinta en 1963 en [[Raŝto]]) estas irana sociologo kaj esploristo pri virinaj studoj. Ŝi estas konata pro siaj akademiaj laboroj en la kampoj de [[sociologio]] de sano, virinoj kaj komunikado, kaj pro sia aktiva rolo en la [[Irana Sociologia Asocio]]. Ŝi fariĝis prezidanto de tiu asocio por la periodo 2025 ĝis 2028 kiel la unua virino kiu elektiĝis kiel prezidanto ekde la fondiĝo de la Asocio en 1991. == Vivo kaj edukado == Ŝi dum infanaĝo pro la laboraj misioj de sia patro [[Ĝahangir Ahmadnia]], oficisto de la [[Nacia Irana Naftofirmao|Nacia Petrola Kompanio de Irano]], loĝis en diversaj urboj de norda [[Irano]] ([[Lahiĝan|Lahiĝano]], [[Babol|Babolo]], [[Ĥaemŝahr|Gaemŝahro]]) kaj poste en [[Abadano]] kaj [[Andimeŝk|Andimeŝko]] en provinco [[Provinco Ĥuzestano|Ĥuzestano]]. Ekde adoleska aĝo ŝi loĝis en [[Teherano]]. Ŝi finis mezlernejon en [[Teherano]] (lernejoj Parisa kaj Esmat). En 1983 ŝi ekstudis sociajn sciencojn ĉe la [[Teherana universitato|Universitato de Teherano]] kaj en 1988 magistriĝis pri socia esplorado ĉe [[Universitato Ŝahid Beheŝti|Ŝahid Beheŝti Universitato]] (la Nacia Universitato de Irano); en 2000 ŝi doktoriĝis pri sociologio ĉe la [[Universitato de Warwick|Universitato Warwick]] en [[Anglio]]. == Akademia kariero == Ekde 2001 Ahmadnia instruas ĉe la [[Universitato Allame Tabatabai|Universitato Allameh Tabataba’i]], kie ŝi alighis al la sociologia departamento kaj ankaŭ estis kunfonda membro de la departamentoj pri virinaj studoj kaj demografio. En 2012 ŝi instruis kaj esploris ĉe la [[:en:Tehran_University_of_Medical_Sciences|Universitato de Medicinaj Sciencoj de Teherano]]. Inter 2015 kaj 2017 ŝi servis kiel vicdirektoro pri preventado de sociaj problemoj ĉe la [[:fa:سازمان_بهزیستی_کشور|Nacia Organizo de Socia Bonfarto]]. Ŝi reiris al la Universitato Allameh Tabataba’i kiel asociita profesoro pri sociologio, kaj sekve ankaŭ dum la jaro 2023 ŝi esploris en la Centro pri Esplorado de Etiko kaj Medicina Juro sub Ŝahid Beheŝti Universitato. == Agadoj en asocioj == Ahmadnia estis kvin fojojn elektita al la estraro de la [[Irana Sociologia Asocio]] antaŭ ol elektiĝi kiel la unua prezidantino de la  Asocio en la jaro 2025. Ŝi fondis la fakgrupon pri medicina kaj sana sociologio en 2008 kaj gvidis ĝin dum tri periodoj. Ŝi nun estas reelektita kiel la direktoro de la Departamento pri Medicina Sociologio kaj Virinaj Studoj ĉe la Asocio. Ŝi ankaŭ estas membro de la [[Irana Asocio pri Kulturaj kaj Komunikaj Studoj]], kie en 2014 ŝi kunfondis Grupon de Komunikado pri Sano kaj Medio. == Interesoj == * '''[[Esperanto]]''': ekde juneco aktiva en la irana esperantista movado; ŝi verkis notojn, novelojn kaj poemojn en Esperanto, publikigitajn en diversaj internaciaj revuoj kiel [[Esperanto (revuo)|Esperanto]], [[Kontakto (revuo)|Kontakto]], [[Monato (gazeto)|Monato]], [[Heroldo de Esperanto]] kaj [[El Popola Ĉinio]]. * '''Vegana vivstilo''': ekde 2018 ŝi adoptis [[Veganismo|veganismon]] kaj klopodas disvastigi tiun vivmanieron. * '''Reto kaj komunikado''': ŝi blogis (''Az Zendegi'' “Pri la vivo”), poste aktivis en Telegramo kaj nun en Instagramo (@shirin_ahmadnia kun pli ol 9000 sekvantoj en la komenco de la jaro 2026). == Verkoj kaj tradukoj == * ''Preventado de hejma perforto'' (perslingva libro por uzo en trejnadaj laborrenkontiĝoj * ''Sociologio de sano, riĉeco kaj justeco'' (tradukita el la angla al la persa) * ''Enkonduko al sana komunikado'' (artikolaro kuntradukita el la angla al la persa) * Multnombraj artikoloj en la persa pri sano, virinoj kaj komunikado * Multaj libroĉapitroj en la persa, ekzemple: ''Virina sano kaj la urba medio'' * Sed, plejparto de ŝia verkaro estas pli ol 100 sciencaj artikoloj, kiuj aperis ĉefe en internaciaj anglalingvaj ĵurnaloj, pri kiuj oni povas vidi Google Scholar (https://scholar.google.com/citations?user=-IxpkGEAAAAJ&hl=en). Ŝia ORCID-kodo estas: 0000-0003-3152-968X ==== En Esperanto ==== * ''La Rolo de Esperanto en Fortigo de Tutmonda Paco kaj-Empatio'', [[Internacia Pedagogia Revuo]], 2026-1 == Referencoj == {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Iranaj esperantistoj]] b4u73pe7199ahzv29mdu6hzpeiyi1im 1 930938 9366109 9262241 2026-05-03T20:02:55Z ThomasPusch 1869 9366109 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) Mi tute ne havas indikon, kion signifon povus havi la panea pseŭdovorto "reggaeton". La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) lyiaylbq1r511w10a94e8vk1owaa3co 9366110 9366109 2026-05-03T20:03:22Z ThomasPusch 1869 9366110 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) 1i0sb22tc53whuj6htfk95t152c1i1n 9366229 9366110 2026-05-04T01:01:24Z Arbarulo 135469 9366229 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}}{{re|ThomasPusch}} ''Reggaeton'' estas nomo de [[regetono]] uzata en la hispana lingvo (kvankam ortografie ne hispana). Mi proponas vortumon "estas kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:01, 4 maj. 2026 (UTC) 4r90rh76l54an7ds0e42vp7waoozuqr 9366305 9366229 2026-05-04T06:52:14Z ThomasPusch 1869 /* reggaeton */ 9366305 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}}{{re|ThomasPusch}} ''Reggaeton'' estas nomo de [[regetono]] uzata en la hispana lingvo (kvankam ortografie ne hispana). Mi proponas vortumon "estas kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:01, 4 maj. 2026 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Ĉu vi havas ian ekstervikipedian referencon ke li vere estas "kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono"? La unufraza noteto estis evidente malzorge metita de iu neesperantisto kaj ne estas fidinda informfonto "per se". 77oskobl8paw8q7vp4vtwmf1azaifan 9366307 9366305 2026-05-04T06:57:54Z ThomasPusch 1869 9366307 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}}{{re|ThomasPusch}} ''Reggaeton'' estas nomo de [[regetono]] uzata en la hispana lingvo (kvankam ortografie ne hispana). Mi proponas vortumon "estas kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:01, 4 maj. 2026 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Ĉu vi havas ian ekstervikipedian referencon ke li vere estas "kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono"? La unufraza noteto estis evidente malzorge metita de iu neesperantisto kaj ne estas fidinda informfonto "per se". La germana artikolo aludas, ke en 2017 li faris muzikaĵon kun la portorika regetonisto Peter González Torres, sed tiu kontakto laŭ mi ankoraŭ ne sufiĉas nomi Turizo-n regetonisto... Mi tute kredas ke li eble povus esti, sed pri kredado ĉi tie ne temas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:57, 4 maj. 2026 (UTC) 350jvrvund8j8ausx5fcmjhiwlexgrk 9366308 9366307 2026-05-04T06:58:08Z ThomasPusch 1869 9366308 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}}{{re|ThomasPusch}} ''Reggaeton'' estas nomo de [[regetono]] uzata en la hispana lingvo (kvankam ortografie ne hispana). Mi proponas vortumon "estas kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:01, 4 maj. 2026 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Ĉu vi havas ian ekstervikipedian referencon ke li vere estas "kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono"? La unufraza noteto estis evidente malzorge metita de iu neesperantisto kaj ne estas fidinda informfonto "per se". La germana artikolo aludas, ke en 2017 li faris muzikaĵon kun la portorika regetonisto Peter González Torres, sed tiu kontakto laŭ mi ankoraŭ ne sufiĉas nomi Turizo-n regetonisto... Mi tute kredas ke li eble povus esti, sed pri kredado ĉi tie ne temas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:57, 4 maj. 2026 (UTC) sytr148hw8fflj0ur9b9u491vn0ist1 9366309 9366308 2026-05-04T07:00:07Z ThomasPusch 1869 9366309 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}}{{re|ThomasPusch}} ''Reggaeton'' estas nomo de [[regetono]] uzata en la hispana lingvo (kvankam ortografie ne hispana). Mi proponas vortumon "estas kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:01, 4 maj. 2026 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Ĉu vi havas ian ekstervikipedian referencon ke li vere estas "kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono"? La unufraza noteto estis evidente malzorge metita de iu neesperantisto kaj ne estas fidinda informfonto "per se". La germana artikolo aludas, ke en 2017 li faris muzikaĵon kun la portorika regetonisto Peter González Torres (en la germana teksto nekonata, do signita per ruĝa ligilo, mi ankaŭ ne trovas lin je tiu nomo en Vikidatumoj), sed tiu kontakto laŭ mi ankoraŭ ne sufiĉas nomi Turizo-n regetonisto... Mi tute kredas ke li eble povus esti, sed pri kredado ĉi tie ne temas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:57, 4 maj. 2026 (UTC) 3ropi54wtfk0cwxy3erqvom1l6rdocb 9366311 9366309 2026-05-04T07:02:23Z ThomasPusch 1869 /* reggaeton */ 9366311 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}}{{re|ThomasPusch}} ''Reggaeton'' estas nomo de [[regetono]] uzata en la hispana lingvo (kvankam ortografie ne hispana). Mi proponas vortumon "estas kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:01, 4 maj. 2026 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Ĉu vi havas ian ekstervikipedian referencon ke li vere estas "kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono"? La unufraza noteto estis evidente malzorge metita de iu neesperantisto kaj ne estas fidinda informfonto "per se". La germana artikolo aludas, ke en 2017 li faris muzikaĵon kun la portorika regetonisto Peter González Torres (en la germana teksto nekonata, do signita per ruĝa ligilo, mi ankaŭ ne trovas lin je tiu nomo en vikidatumoj, ah, hispane li nomiĝas "Valentino (cantante)"), sed tiu kontakto laŭ mi ankoraŭ ne sufiĉas nomi Turizo-n regetonisto... Mi tute kredas ke li eble povus esti, sed pri kredado ĉi tie ne temas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:57, 4 maj. 2026 (UTC) ajn2nqetdxu82fruu408diedfnw70aa 4 931293 9366198 9359236 2026-05-03T22:29:44Z Kani 670 /* 07. Julio */ 9366198 wikitext text/x-wiki {{ADLM laŭ jaroj}}__NOTOC__ <div style="text-align: center;">[[#01. Januaro|1. Januaro]] | [[#02. Februaro|2. Februaro]] | [[#03. Marto|3. Marto]] | [[#04. Aprilo|4. Aprilo]] | [[#05. Majo|5. Majo]] | [[#06. Junio|6. Junio]] | [[#07. Julio|7. Julio]] | [[#08. Aŭgusto|8. Aŭgusto]] | [[#09. Septembro|9. Septembro]] | [[#10. Oktobro|10. Oktobro]] | [[#11. Novembro|11. Novembro]] | [[#12. Decembro|12. Decembro]]</div> <noinclude>== Artikoloj de la monato por 2026 ==</noinclude> ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/01|01. Januaro]]=== {{Kreu ADLM|2026|01}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/02|02. Februaro]]=== {{Kreu ADLM|2026|02}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/03|03. Marto]]=== {{Kreu ADLM|2026|03}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/04|04. Aprilo]]=== {{Kreu ADLM|2026|04}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/05|05. Majo]]=== {{Kreu ADLM|2026|05}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/06|06. Junio]]=== {{Kreu ADLM|2026|06}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/07|07. Julio]]=== {{Kreu ADLM|2026|07}} [[Hispana Enlanda Milito]], profitante, ke en tiu monato okazos en Leono (Hispanio) SAT-kongreso kun tiu temo. Mi povas revizii la tekston, aldoni referencojn ktp. Ĝi estas elstara artikolo. ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/08|08. Aŭgusto]]=== {{Kreu ADLM|2026|08}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/09|09. Septembro]]=== {{Kreu ADLM|2026|09}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/10|10. Oktobro]]=== {{Kreu ADLM|2026|10}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/11|11. Novembro]]=== {{Kreu ADLM|2026|11}} ===[[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/12|12. Decembro]]=== {{Kreu ADLM|2026|12}} <noinclude> [[Kategorio:Vikipedio:Artikoloj de la monato en 2026| ]] </noinclude> b6ti5bjj9e5dn2lo676bd72cg8u2oc3 0 936217 9366134 9363088 2026-05-03T20:26:04Z ThomasPusch 1869 9366134 wikitext text/x-wiki {{parte futuro}} {{aprilo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[aprilo]] [[2026]]''': ;{{dato|01|04|2026}} * {{flago|Usono}} [[NASA]] sendis pilotatan mision al la [[Luno]] — unuafoje post 54 jaroj. La [[kosmoflugo]] [[Programo Artemis|Artemis-2]] startis el la [[kosmodromo]] ĉe [[Kabo Kanaveral]], [[Florido]]. Kvar [[astronaŭto]]j ĉirkaŭflugos la [[natura satelito|satelito]]n de la [[Tero]] kaj revenos hejmen post dek tagoj. ;{{dato|08|04|2026}} * {{flago|Usono}} {{flago|Israelo}} {{flago|Libano}} {{flago|Irano}} [[Usono]] kaj [[Irano]] anoncas provizoran dusemajnan batalĉeson, dum [[Israelo]], kvankam ankaŭ [[Hizbulaho]] akceptis la batalĉeson, pluigas sian atakon en [[Libano]]n. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj {{Projektoj}} --> {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 04]] [[Kategorio:Aprilo laŭ jaroj]] izmq7n8nifqf8jgedy5c12d1i1ihzr9 9366144 9366134 2026-05-03T20:31:09Z ThomasPusch 1869 9366144 wikitext text/x-wiki {{parte futuro}} {{aprilo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[aprilo]] [[2026]]''': ;{{dato|01|04|2026}} * {{flago|Usono}} [[NASA]] sendis pilotatan mision al la [[Luno]] — unuafoje post 54 jaroj. La [[kosmoflugo]] [[Programo Artemis|Artemis-2]] startis el la [[kosmodromo]] ĉe [[Kabo Kanaveral]], [[Florido]]. Kvar [[astronaŭto]]j ĉirkaŭflugos la [[natura satelito|satelito]]n de la [[Tero]] kaj revenos hejmen post dek tagoj. ;{{dato|08|04|2026}} * {{flago|Usono}} {{flago|Israelo}} {{flago|Libano}} {{flago|Irano}} [[Usono]] kaj [[Irano]] anoncas provizoran dusemajnan batalĉeson, dum [[Israelo]], kvankam ankaŭ [[Hizbulaho]] akceptis la batalĉeson, pluigas sian atakon en [[Libano]]n. ;{{dato|12|04|2026}} * {{flago|Hungario}} La opoziciulo [[Péter Magyar (juristo)|Péter Magyar]] venkegas en la balotado de [[Hungario]] kaj finigas 16 jarojn de regado de [[Viktor Orbán]]. * {{flago|Niĝerio}} Pli ol cent personoj mortis en bazaro dum aeratako de la armeo de [[Niĝerio]] kontraŭ ĝihadistoj en Jalli Futchimiram Geidam, [[Jobe]], nordorienta Niĝerio. ;{{dato|19|04|2026}} * {{flago|Bulgario}} La eŭroskeptikulo [[Rumen Radev]] venkas en la balotado de [[Bulgario]] kaj estos [[ĉefministro]]. ;{{dato|25|04|2026}} * {{flago|Usono}} Malsukcesis atencoprovo kontraŭ [[Donald Trump]]. * {{flago|Kolombio}} Bombeksplodo en ŝoseo en [[Kaŭko]], [[Kolombio]] okazigis 19 mortojn kaj 38 vunditojn. * {{flago|Malio}} [[Ĝihadismo|Ĝihadistaj islamistoj]] kaj [[Tuaregoj|tuaregaj]] ribeluloj kunordigite ekkontrolis areojn en la nordo de [[Malio]] post surprizaj atakoj al la [[Junto (politiko)|junto]] subtenita de [[Afrika korpuso (Rusio)]] en la ĉefurbo [[Bamako]] kaj disaj urboj de la lando, kaj mortigis la ministron pri defendo. ;{{dato|28|04|2026}} * {{flago|Bangladeŝo}} Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la [[nuklea centralo Ruppur]], konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]. * {{flago|UAE}} Post preskaŭ ses jardekoj de membreco, [[UAE]] anoncis sian foriron de [[OPEL]], kaj ankaŭ de OPEL+. * {{flago|Kolombio}} Okazas en [[Sankta-Marta]], [[Kolombio]], la unua internacia pintkunveno pri [[Forlaso de fosiliaj brulaĵoj|forlaso de fosiliaj brulaĵoj]] kun 50 partoprenantaj landoj. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj {{Projektoj}} --> {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 04]] [[Kategorio:Aprilo laŭ jaroj]] 8bjhihs1av3osl43e0p2hjap5ufvypa 9366146 9366144 2026-05-03T20:31:22Z ThomasPusch 1869 9366146 wikitext text/x-wiki {{aprilo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[aprilo]] [[2026]]''': ;{{dato|01|04|2026}} * {{flago|Usono}} [[NASA]] sendis pilotatan mision al la [[Luno]] — unuafoje post 54 jaroj. La [[kosmoflugo]] [[Programo Artemis|Artemis-2]] startis el la [[kosmodromo]] ĉe [[Kabo Kanaveral]], [[Florido]]. Kvar [[astronaŭto]]j ĉirkaŭflugos la [[natura satelito|satelito]]n de la [[Tero]] kaj revenos hejmen post dek tagoj. ;{{dato|08|04|2026}} * {{flago|Usono}} {{flago|Israelo}} {{flago|Libano}} {{flago|Irano}} [[Usono]] kaj [[Irano]] anoncas provizoran dusemajnan batalĉeson, dum [[Israelo]], kvankam ankaŭ [[Hizbulaho]] akceptis la batalĉeson, pluigas sian atakon en [[Libano]]n. ;{{dato|12|04|2026}} * {{flago|Hungario}} La opoziciulo [[Péter Magyar (juristo)|Péter Magyar]] venkegas en la balotado de [[Hungario]] kaj finigas 16 jarojn de regado de [[Viktor Orbán]]. * {{flago|Niĝerio}} Pli ol cent personoj mortis en bazaro dum aeratako de la armeo de [[Niĝerio]] kontraŭ ĝihadistoj en Jalli Futchimiram Geidam, [[Jobe]], nordorienta Niĝerio. ;{{dato|19|04|2026}} * {{flago|Bulgario}} La eŭroskeptikulo [[Rumen Radev]] venkas en la balotado de [[Bulgario]] kaj estos [[ĉefministro]]. ;{{dato|25|04|2026}} * {{flago|Usono}} Malsukcesis atencoprovo kontraŭ [[Donald Trump]]. * {{flago|Kolombio}} Bombeksplodo en ŝoseo en [[Kaŭko]], [[Kolombio]] okazigis 19 mortojn kaj 38 vunditojn. * {{flago|Malio}} [[Ĝihadismo|Ĝihadistaj islamistoj]] kaj [[Tuaregoj|tuaregaj]] ribeluloj kunordigite ekkontrolis areojn en la nordo de [[Malio]] post surprizaj atakoj al la [[Junto (politiko)|junto]] subtenita de [[Afrika korpuso (Rusio)]] en la ĉefurbo [[Bamako]] kaj disaj urboj de la lando, kaj mortigis la ministron pri defendo. ;{{dato|28|04|2026}} * {{flago|Bangladeŝo}} Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la [[nuklea centralo Ruppur]], konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]. * {{flago|UAE}} Post preskaŭ ses jardekoj de membreco, [[UAE]] anoncis sian foriron de [[OPEL]], kaj ankaŭ de OPEL+. * {{flago|Kolombio}} Okazas en [[Sankta-Marta]], [[Kolombio]], la unua internacia pintkunveno pri [[Forlaso de fosiliaj brulaĵoj|forlaso de fosiliaj brulaĵoj]] kun 50 partoprenantaj landoj. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj {{Projektoj}} --> {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 04]] [[Kategorio:Aprilo laŭ jaroj]] h5nrzx675h2u1w9eih29guta5ppo3o7 9366170 9366146 2026-05-03T20:51:15Z ThomasPusch 1869 9366170 wikitext text/x-wiki {{aprilo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[aprilo]] [[2026]]''': ;{{dato|01|04|2026}} * {{flago|Usono}} [[NASA]] sendis pilotatan mision al la [[Luno]] — unuafoje post 54 jaroj. La [[kosmoflugo]] [[Programo Artemis|Artemis-2]] startis el la [[kosmodromo]] ĉe [[Kabo Kanaveral]], [[Florido]]. Kvar [[astronaŭto]]j ĉirkaŭflugos la [[natura satelito|satelito]]n de la [[Tero]] kaj revenos hejmen post dek tagoj. ;{{dato|08|04|2026}} * {{flago|Usono}} {{flago|Israelo}} {{flago|Libano}} {{flago|Irano}} [[Usono]] kaj [[Irano]] anoncas provizoran dusemajnan batalĉeson, dum [[Israelo]], kvankam ankaŭ [[Hizbulaho]] akceptis la batalĉeson, pluigas sian atakon en [[Libano]]n. ;{{dato|12|04|2026}} * {{flago|Hungario}} La opoziciulo [[Péter Magyar (juristo)|Péter Magyar]] venkegas en la balotado de [[Hungario]] kaj finigas 16 jarojn de regado de [[Viktor Orbán]]. * {{flago|Niĝerio}} Pli ol cent personoj mortis en bazaro dum aeratako de la armeo de [[Niĝerio]] kontraŭ ĝihadistoj en Jalli Futchimiram Geidam, [[Jobe]], nordorienta Niĝerio. ;{{dato|19|04|2026}} * {{flago|Bulgario}} La eŭroskeptikulo [[Rumen Radev]] venkas en la balotado de [[Bulgario]] kaj estos [[ĉefministro]]. ;{{dato|25|04|2026}} * {{flago|Usono}} Malsukcesis atencoprovo kontraŭ [[Donald Trump]]. * {{flago|Kolombio}} Bombeksplodo en ŝoseo en [[Kaŭko]], [[Kolombio]] okazigis 19 mortojn kaj 38 vunditojn. * {{flago|Malio}} [[Ĝihadismo|Ĝihadistaj islamistoj]] kaj [[Tuaregoj|tuaregaj]] ribeluloj kunordigite ekkontrolis areojn en la nordo de [[Malio]] post surprizaj atakoj al la [[Junto (politiko)|junto]] subtenita de [[Afrika korpuso (Rusio)]] en la ĉefurbo [[Bamako]] kaj disaj urboj de la lando, kaj mortigis la ministron pri defendo. ;{{dato|28|04|2026}} * {{flago|Bangladeŝo}} Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la [[nuklea centralo Ruppur]], konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]. * {{flago|UAE}} Post preskaŭ ses jardekoj de membreco, [[UAE]] anoncis sian foriron de [[OPEL]], kaj ankaŭ de OPEL+. * {{flago|Kolombio}} Okazas en [[Sankta-Marta]], [[Kolombio]], la unua internacia pintkunveno pri [[Forlaso de fosiliaj brulaĵoj|forlaso de fosiliaj brulaĵoj]] kun 50 partoprenantaj landoj. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj --> {{Projektoj}} {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 04]] [[Kategorio:Aprilo laŭ jaroj]] j2caev4yslw24op2a2x7bnvkzoo064u 0 936218 9366136 9311678 2026-05-03T20:26:49Z ThomasPusch 1869 9366136 wikitext text/x-wiki {{futuro}} {{majo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[majo]] [[2026]]''': ... <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj {{Projektoj}} --> {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 05]] [[Kategorio:Majo laŭ jaroj]] n8s6x9xv2lva3nmfgzxgishji9uu4im 9366141 9366136 2026-05-03T20:29:20Z ThomasPusch 1869 9366141 wikitext text/x-wiki {{parte futuro}} {{majo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[majo]] [[2026]]''': ... <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj {{Projektoj}} --> {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 05]] [[Kategorio:Majo laŭ jaroj]] l6ybs595iurfwz592s0i70n5vcnqrc4 9366148 9366141 2026-05-03T20:32:26Z ThomasPusch 1869 9366148 wikitext text/x-wiki {{parte futuro}} {{majo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[majo]] [[2026]]''': ... <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj --> {{Projektoj}} {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 05]] [[Kategorio:Majo laŭ jaroj]] daflni5izgn1meo25yav5tbl1tomqvw 0 936219 9366140 9311679 2026-05-03T20:28:49Z ThomasPusch 1869 9366140 wikitext text/x-wiki {{futuro}} {{junio}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[junio]] [[2026]]''': ... <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj {{Projektoj}} --> {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 05]] [[Kategorio:Junio laŭ jaroj]] iex7nbm5qwmepk7wj49756y7nv3zqk8 9366173 9366140 2026-05-03T20:52:03Z ThomasPusch 1869 9366173 wikitext text/x-wiki {{futuro}} {{junio}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[junio]] [[2026]]''': ... <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} nur sencus kaze ke ESTUS referencoj --> {{Projektoj}} {{2020-aj jaroj}} [[Kategorio:Monatoj de 2026| 05]] [[Kategorio:Junio laŭ jaroj]] 1pom0zfzpzorhpx9onwvxwzgqu08qpl 0 936765 9366195 9363528 2026-05-03T22:10:21Z Kani 670 /* Specinomoj */ 9366195 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Claude Marie Jules BOURCIER''' (franca prononco: [klod maʁi ʒyl buʁsje]; 19a de Februaro 1797 – 9a de Marto 1873) estis franca [[natursciencisto]] kaj fakulo pri [[kolibro]]j. ==Biografio== Li estis urbestro de Millery, [[Rhône (departemento)|Rhône]] el 1832 ĝis 1837, kaj li estis poste la franca konsulo en [[Ekvadoro]] el 1849 ĝis 1850. En 1857, li iĝis membro de la ''Société linnéenne de Lyon''. ==Specinomoj== Bourcier nomis nombrajn kolibrajn speciojn, ĉu sola ĉu kun aliaj ornitologoj, kiel Adolphe Delattre kaj Martial Etienne Mulsant, ekzemple jenaj: {{Div col|cols = 2}} * [[Rufavosta ermitkolibro]] (''Eutoxeres condamini'') * [[Aglobeka ermitkolibro]] (''Eutoxeres aquila'') * [[Bronzvosta ermitkolibro]] (''Glaucis dohrnii'') * [[Strivosta ermitkolibro]] (''Threnetes ruckeri'') * [[Fulgoĉapa ermitkolibro]] (''Phaethornis augusti'') * [[Palventra ermitkolibro]] (''Phaethornis anthophilus'') * [[Blankliphara ermitkolibro]] (''Phaethornis yaruqui'') * [[Nadlobeka ermitkolibro]] (''Phaethornis philippii'') * [[Verdafrunta kolibro]], (''Doryfera ludovicae'') * [[Blufrunta kolibro]], (''Doryfera johannae'') * [[Orienta kojnkolibro]] aŭ Kolibro de Geoffroy (''Schistes geoffroyi'') * [[Violorela kolibro]] (''Colibri cyanotus'') * [[Verdeta ŝukolibro]] (''Haplophaedia aureliae'') * [[Nigrabrusta ŝukolibro]] (''Eriocnemis nigrivestis'') * [[Turkisgorĝa ŝukolibro]] (''Eriocnemis godini'') * [[Safirsubpuga ŝukolibro]] (''Eriocnemis luciani'') * [[Orbrusta ŝukolibro]] (''Eriocnemis mosquera'') * [[Smeraldventra ŝukolibro]] (''Eriocnemis aline'') * [[Spatelvosta kolibro]] (''Loddigesia mirabilis'') * [[Okraflugila inkakolibro]] (''Coeligena lutetiae'') * [[Verda inkakolibro]] (''Coeligena conradii'') * [[Nigra inkakolibro]] (''Coeligena prunellei'') * [[Bruna inkakolibro]] (''Coeligena wilsoni'') * [[Kaŝtanbrusta kolibro]] (''Boissonneaua matthewsii'') * [[Violnigra kolibro]] (''Boissonneaua jardini'') * [[Rufliphara kolibro]] (''Urochroa bougueri'') * [[Blankpinta kolibro]] (''Urosticte benjamini'') * [[Nigragorĝa brilkolibro]] (''Heliodoxa schreibersii'') * [[Violfrunta brilkolibro]] (''Heliodoxa leadbeateri'') * [[Brunventra brilkolibro]] (''Heliodoxa rubinoides'') * [[Kupra kolibro]] (''Discosura letitiae'') * [[Dornvosta kolibro]] (''Discosura conversii'') * [[Papilikolibro]] (''Lophornis verreauxii'') * [[Bronzvosta kolibro]] (''Polyonymus caroli'') * [[Ekvadora andkolibro]] (''Oreotrochilus chimborazo'') * [[Nigravostega kolibro]] (''Lesbia victoriae'') * [[Verda metalkolibro]] (''Metallura williami'') * [[Verdagorĝa montkolibro]] (''Lampornis viridipallens'') * [[Miĉela kolibro]] (''Philodice mitchellii'') * [[Arika kolibro]] (''Eulidia yarrellii'') * [[Blankventra elfkolibro]] (''Chaetocercus mulsant'') * [[Rozbarba elfkolibro]] (''Chaetocercus heliodor'') * [[Rufavosta elfkolibro]] (''Chaetocercus jourdanii'') * [[Nigramentona kolibro]] (''Archilochus alexandri'') * [[Bahama kolibro]] (''Nesophlox evelynae'') * [[Turkiskrona kolibro]] (''Cynanthus doubledayi'') * [[Kurtvosta smeraldokolibro]] (''Chlorostilbon poortmani'') * [[Verdavosta smeraldokolibro]] (''Chlorostilbon alice'') * [[Violkapa kolibro]] (''Klais guimeti'') * [[Napa kolibro]] (''Campylopterus villaviscensio'') * [[Krona nimfokolibro]] (''Thalurania colombica'') * [[Skvambrusta kolibro]] (''Phaeochroa cuvierii'') {{Div col end}} Jenaj kolibrospecioj portas lian nomon: * Kolibro de Bourcier (''Polyonymus caroli''), priskribita de Bourcier mem en 1847; * [[Rektabeka ermitkolibro]] (''Phaethornis bourcieri''), priskribita de [[René Primevère Lesson]] en 1832.<ref name=PR>[https://cths.fr/an/savant.php?id=107047 Prosopo] ''Sociétés savantes de France''. </ref> Specio de sudamerika serpento, ''Saphenophis boursieri'', estis nomita liahonore fare de Giorgio Jan en 1867.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Bourcier", p. 35).</ref> La surtera moluska genro ''Bourciera'' estis nomita laŭ li, baze sur specimenojn kiujn li kolektis por Louis Pfeiffer. ==Verkoj== *''Descriptions de nouvelles espèces d'oiseaux-mouches'', 1839 (kun Martial Étienne Mulsant & [[Jules Verreaux]]) *''Collection typique d'oiseaux mouches (Trochilidés)'', 1874 (postumorte)<ref>[http://www.google.com/search?tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22Jules+Bourcier%22 Google Books] (publications).</ref> ==Fontoj== *Beolens, Bo; Watkins, Michael (2003). ''Whose Bird?: Men and women commemorated in the common names of birds''. London: Christopher Helm. 400 pp. {{ISBN|978-0713666472}}. ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Bourcier}} [[Kategorio:Francaj ornitologoj]] mlktmnuemefdllsc12salufu8g9c7at 0 937419 9366241 9320722 2026-05-04T01:37:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366241 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''(Pierre) Adolphe DELATTRE''' (aŭ '''De Lattre''') (franca prononco: [adɔlf dəlatʁ]; 12a de Februaro 1805, [[Tours]] – 3a de Januaro 1854, [[Nice]]) estis franca [[ornitologo]].<ref>{{cite journal |last1=Palmer |first1=T. S. |title=Another Reference to Early Experiments in Keeping Hummingbirds in Captivity |journal=The Condor |date=1a de Majo 1918 |volume=20 |issue=3 |page=123 |url=https://books.google.com/books?id=n3AUAAAAYAAJ&pg=PA123}}</ref> Inter 1831 kaj 1851 li faris plurajn ekspediciojn al Ameriko, kie li aparte interesiĝis pri kolektado de [[kolibroj]]. Li nomis kelkajn novajn speciojn, ĉu sole ĉu kun [[Jules Bourcier]]. En 1839, kun la natursciencisto [[René Primevère Lesson]], li priskribis sep speciojn de kolibroj.<ref>[http://www.avibushistoriae.com/Delattre.htm Avibush Historiae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150923000000/https://web.archive.org/web/20150923180808/http://www.avibushistoriae.com/Delattre.htm |date=2015-09-23 }} Adolphe Delattre & Bourcier Jules - Birds</ref> Li estas memorata en la dunomo de la ruĝkresta kolibro, ''Lophornis delattrei''.<ref>[http://www.surfbirds.com/trip_report.php?id=2262 Surfbirds Birding Trip Report] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231016005956/http://www.surfbirds.com/trip_report.php?id=2262 |date=2023-10-16 }} North Peru Megas</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Delattre, Adolphe}} [[Kategorio:Francaj ornitologoj]] m0pvapbf0xe8y88yjngf56lsymn28xq 0 937657 9366181 9346273 2026-05-03T21:05:03Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9366181 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Longbeka ermitkolibro |koloro = pink |dosiero = Phaethornis longirostris.jpg |priskribo de dosiero = Fotita en Golfeto Drake, Kostariko |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Phaethornis]]'' |genro aŭtoritato = [[William Swainson|Swainson]], 1827 |specio = '''Longbeka ermitkolibro''' ''P. longirostris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN1>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Long-billed Hermit ''Phaethornis longirostris'' |volume=2016 |article-number=e.T22725723A94900895 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22725723A94900895.en |access-date=9a de Decembro 2021}}</ref><ref name=IUCN2>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Ecuadorian Hermit ''Phaethornis baroni'' |volume=2016 |article-number=e.T22725731A94901112 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22725731A94901112.en |access-date=9a de Decembro 2021}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Phaethornis longirostris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Adolphe Delattre|Delattre]], 1843) |vikispecio = ''Phaethornis longirostris'' |komunejo = ''Phaethornis longirostris'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Phaethornis longirostris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Longbeka ermitkolibro''' (''Phaethornis longirostris'') estas malgranda specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]]. Ĝi troviĝas el centra [[Meksiko]] suden tra [[Centrameriko]], [[Kolombio]] kaj [[Ekvadoro]] en [[Peruo]].<ref name=IOC11.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/ |title=IOC World Bird List (v 11.2) |last1=Gill |first1= F. |last2=Donsker|first2=D.|last3=Rasmussen |first3=P. |date=Julio 2021 |access-date=14a de Julio, 2021 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Ĝi estis ofte konsiderata [[samspecia]] kun tio kio estas nun la [[Longvosta ermitkolibro]], ''P. superciliosus'', kiu troviĝas oriente de [[Andoj]]. La du populacioj estisnomitaj okcidentaj kaj orientaj longvostaj ermitkolibroj; la "orientaj" nuliĝis post la disiĝo en du specioj kaj la alinomigo de la okcidenta populacio.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Aŭgusto 2021. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 2an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=SACC136>{{cite web| title= Proposal (#136) to South American Classification Committee| url= http://www.museum.lsu.edu/~remsen/SACCprop136.html| access-date= 2021-12-09| archive-url= https://web.archive.org/web/20051104230050/http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop136.html| archive-date= 2005-11-04}}</ref><ref name=SACC205>{{cite web| title= Proposal (#205) to South American Classification Committee| url= http://www.museum.lsu.edu/~remsen/SACCprop205.html| access-date= 2021-12-09| archive-url= https://web.archive.org/web/20060904084322/http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop205.html| archive-date= 2006-09-04}}</ref> La Sudamerika Klasigkomitato (SACC) de la [[American Ornithological Society]], la [[International Ornithological Committee]] (IOC), kaj la [[Taksonomio Clements]] atribuis tiujn kvar subspeciojn de la Longbeka ermitkolibro:<ref name=SACClist/><ref name=IOC11.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Alŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> *''P. l. longirostris'' <small>[[Adolphe Delattre|Delattre]] (1843)</small> *''P. l. cephalus'' <small>[[Jules Bourcier|Bourcier]] & [[Étienne Mulsant|Mulsant]] (1848)</small> *''P. l. susurrus'' <small>[[Outram Bangs|Bangs]] (1901)</small> *''P. l. baroni'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]] (1897)</small> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) traktas ''P. l. baroni'' kiel aparta specio, "Ekvadora ermitkolibro".<ref name=HBW2020>HBW and BirdLife International (2020) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world'' Version 5. Disponebla ĉe: [https://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v5_Dec20.zip] [.xls zipped 1 MB] Alirita la 27an de Majo, 2021</ref> La SACC en 2006 malakceptis tiun traktadon.<ref name=SACC136/> Aliaj subspecioj kun ''longirostrus'' kaj ''cephalus'' estis proponitaj, sed ne estis akceptitaj.<ref name=LBHE-BOW>del Hoyo, J., C. Hinkelmann, N. Collar, P. F. D. Boesman, kaj G. M. Kirwan (2020). Long-billed Hermit (''Phaethornis longirostris''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.lobher.01] Alirita la 9an de Decembro, 2021</ref> [[Image:Phaethornis longirostris baroni.jpg|thumb|left|''P. l baroni'' ("Ekvadora ermitkolibro")]] ==Aspekto== [[Image: Long-billed_hermit.jpg |thumb|left| Selva Verde - Kostariko]] La longbeka ermito estas 13 ĝis 16 cm longa. Maskloj pezas 5 ĝis 7.5 g kaj inoj 4 ĝis 6.5 g. La nomiga subspecio P. l. longirostris havas verdecbrunajn suprajn partojn kaj brunecajn ĝis grizecajn subajn partojn. Ĝiaj supravostaj kovriloj havas malhelajn kaj helajn okrajn bendojn kaj la centraj vostoplumoj estas longaj kun longaj blankaj pintoj. Ĝi havas longan kurban bekon, kaj tiu de la ino estas pli mallonga sed pli kurba ol tiu de la masklo. ''P. l. cephalus'' estas simila sed ĝiaj subaj partoj fariĝas pli okrecaj direkte al la suda parto de ĝia arealo. ''P. l. susurrus'' estas pli granda ol ''cephalus'', sed similkolora. La supraj partoj de ''P. l. baroni'' estas obtuze metalverdaj kaj ĝia ventro estas pli blanka ol tiuj de la aliaj subspecioj.<ref name=LBHE-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de Longbeka ermitkolibro troviĝas jene:<ref name=IOC11.2/><ref name=LBHE-BOW/> *''P. l. longirostris'', el Meksiko en ŝtatoj [[Oaxaca]] kaj [[Chiapas]] suden tra [[Gvatemalo]] en norda [[Honduro]] *''P. l. cephalus'', el orienta Honduro tra [[Nikaragvo]], [[Kostariko]], kaj [[Panamo]] ĝis nordokcidenta Kolombio tiom for suden kiom ĝis [[Departemento Santandero]] *''P. l. susurrus'', la izola montaro [[Sierra Nevada de Santa Marta]] en nordorienta Kolombio *''P. l. baroni'', el [[Provinco Esmeraldas]] de okcidenta Ekvadoro suden ĝis Peruaj [[Departemento Tumbes|Tumbes]] kaj [[Departemento Piura|Piura]]. La specio loĝas en la subvegetaĵaro kaj randoj de diversaj pejzaĝoj, inkluzive de [[pluvarbaro]], alta sekundara arbaro, humida duon-falfolia arbaro, [[nebularbaro]] kaj [[ĉerivera arbaro]]. Ĝi estis registrita de marnivelo ĝis 1000 m en Kostariko, ĝis 1500 m en orienta Meksiko, ĝis 2500 m en norda Kolombio, ĝis 400 m en Peruo, kaj ĝis almenaŭ 1300 m kaj eble ĝis 1700 m en Ekvadoro.<ref name=LBHE-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La longbeka ermitkolibro ne faras grandskalajn movojn, sed oni supozas, ke ĝi vagas mallongajn distancojn.<ref name=LBHE-BOW/> ===Manĝado=== La longbeka ermitkolibro estas "kapto-linia" manĝanto kiel aliaj ermitkolibroj, vizitante cirkviton de diversaj florplantoj por akiri [[nektaro]]n. Ekzemploj estas ''Heliconia'', ''Costus'', ''Aphelandra'', kaj ''[[Passiflora]]''. Ĝi ankaŭ konsumas malgrandajn [[artikuloj]]n.<ref name=LBHE-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la longbeka ermitkolibro varias konsiderinde tra ĝia teritorio, de aprilo ĝis julio en Meksiko, majo ĝis septembro en Panamo, kaj januaro ĝis aprilo aŭ majo en Kolombio. La nesto estas konusforma taso farita el plantfibroj kaj [[aranea silko]] pendanta de la malsupra flanko de pendanta folio. La ovodemetado estas de du ovoj; La kovoperiodo estas de 17 ĝis 18 tagoj kun [[elnestiĝo]] 22 ĝis 23 tagojn post eloviĝo.<ref name=LBHE-BOW/> Dum la reprodukta sezono, maskloj de longbekaj ermitkolibroj kantas en komunaj [[masklaro|masklarejoj]] de ĝis 25 birdoj, kaj ankaŭ skuas siajn longajn vostojn por montri siajn sentojn. Konkurenca masklareja kantado povas okupi duonon de la taglumaj horoj por allogi inojn.<ref name=LBHE-BOW/> Krome, maturaj maskloj havas pli longan bekon ol inoj, kaj ŝajnas uzi ĝian ponard-similan pinton kiel duarangan seksan trajton por defendi sin kontraŭ aliaj maskloj ĉe la masklarejo.<ref>{{cite journal|last1=Rico-Guevara |first1=A. |last2=Araya-Salas |first2=M. |journal=Behavioral Ecology|year=2015|volume=26|issue=1|pages=21–29|doi=10.1093/beheco/aru182|title=Bills as daggers? A test for sexually dimorphic weapons in a lekking hummingbird|doi-access=free}}</ref> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Phaethornis-longirostris |species=Longbeka ermitkolibro}} ===Voĉo=== La kantoj de la tri nordaj subspecioj de longbeka ermitkolibro estas "kontinua serio de unuopaj, penetraj, kutime suprenmalklarigitaj 'sviup' notoj". Ilia voko estas "akra, eksplodema 'ŭik!'" kiu ofte estas elsendata dumfluge. La kanto de ''P. l. baroni'' estas "kontinua serio de unuopaj, paser-similaj, ĉipantaj notoj... 'ĉi..ĉi..ĉi..'." Ĝia voko estas "fajna 'sip'" ankaŭ elsendata dumfluge.<ref name=LBHE-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] sekvas la taksonomion de HBW, kaj tial aparte taksis la longbekan ermitkolibron kaj la "Ekvadoran ermitkolibron" kiel [[Malplej Zorgiga]]jn. La populaciaj grandecoj kaj tendencoj de ambaŭ estas nekonataj.<ref name=IUCN1>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Long-billed Hermit ''Phaethornis longirostris'' |volume=2016 |article-number=e.T22725723A94900895 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22725723A94900895.en |access-date=9a de Decembro 2021}}</ref><ref name=IUCN2>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Ecuadorian Hermit ''Phaethornis baroni'' |volume=2016 |article-number=e.T22725731A94901112 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22725731A94901112.en |access-date=9a de Decembro 2021}}</ref> ''P. l. susurrus'' havas malgrandan teritorion, kiu eble metas ĝin en riskon. ''P. l. cephalus'' troviĝas en multaj protektitaj areoj en Kostariko. ''P. l. baroni'' estas konsiderata sufiĉe ofta tra sia tuta teritorio kaj troviĝas en iuj protektitaj areoj.<ref name=LBHE-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Salaman, Paul G.W.; Stiles, F. Gary; Bohórquez, Clara Isabel; Álvarez-R., Mauricio; Umaña, Ana María; Donegan, Thomas M. & Cuervo, Andrés M. (2002): New and noteworthy bird records from the east slope of the Andes of Colombia. ''Caldasia'' '''24'''(1): 157–189. [https://web.archive.org/web/20081121030001/http://www.unal.edu.co/icn/publicaciones/caldasia/24%281%29/240111.pdf PDF kompleta teksto] * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto] *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=straight-billed+hermit&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110614000000/https://web.archive.org/web/20110614052306/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=straight-billed+hermit&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2011-06-14 }} VIREO *[https://web.archive.org/web/20071231044753/http://www1.nhl.nl/~ribot/english/phbo_ng.htm Article--(kun detalo de Foto no. 2)]; [https://web.archive.org/web/20110726194701/http://www1.nhl.nl/~ribot/jpg16/phbo_pv.jpg Foto no. 2] www1.nhl.nl&mdash;''"Birds in Suriname"'' ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Phaethornis longirostris}} {{Wikispecies|Phaethornis longirostris}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] ojhr1oa8sehgs3qhzh3oplqggokzxxh 0 938185 9366151 9347452 2026-05-03T20:34:05Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366151 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |nomo = <small>''{{paĝonomo}}'' <small>· kolegio Nuffield</small></small> |bildo = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo = |emblemo = {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |emblema grandeco = 120ra |moto = |lando = {{Britio}} |urbo = [[dosiero:Arms of Oxford.svg|12ra]] [[Oksfordo]] |establita = {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |gviadanto = |regiono-ISO = GB |situo sur mapo = Oksforda Universitato |situo sur mapo2 = Centra Oksfordo |zomo = 13 |retejo = }} '''''Nuffield College''''' - prononco laŭ [[sistemo IFA]] [{{IFA|nˈʌfiːld kˈɒlɪd͡ʒ}}] - aŭ '''kolegio Nuffield''' estas unu el la [[kolegio]]j de la [[universitato de Oksfordo]] en [[Britio]], situanta en la urbocentro de [[Oksfordo]]. Ĝi fondiĝis en [[{{#invoke:Wikidata|claim|P571}}]]. Fondinto estis la entreprenisto kaj filantropa mecenato ''{{vikidatuma listo|p-kodo=P112|modo=kaj|parameter=link}}'' (1877-1963), origine produktanto de [[biciklo]]j kaj fondinto de la [[aŭto]]produkta kompanio ''Morris Motor'' (li ne estis el nobela familio, sed estis nobeligita pro siaj vivatingoj - tamen ĉar li mortis sen havi infanojn la nobelaj titoloj estingiĝis post lia morto). Populara sporto en Oksfordo estas [[remado]], kaj membroj de la kolegio Nuffield remas kiel plenaj membroj de la [[boatklubo de Linacre]],<ref>{{cite web|url=https://ourcs.co.uk/organisation/racing/ |title=b.Respective college |website=OURC |access-date=1a aprilo 2026}}</ref> kiu estas nomita laŭ la humanisto [[Thomas Linacre|Tomaso Linacre]]. En Oksfordo, remado estas sur la rivero [[Tamizo]]. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{en}}) {| |[[dosiero:Nuffield College.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|la kolegia [[spajro]]}}]] |[[dosiero:Nuffield Quad.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la tipe kvarangula interna korto}}]] |} == Referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|edukado}} [[Kategorio:Universitato de Oksfordo]] 76y4odh406oiyzkp1texfav2gsi7hvy 0 938452 9366275 9330730 2026-05-04T06:04:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366275 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}}   '''Aida Marina Quilcué Vivas''' ( Páez, [[Departemento Kaŭko|Kaŭko]], 2-a de februaro 1973) <ref>{{Citaĵo el la reto|titolo=Perfil|url=https://www.lasillavacia.com/quien-es-quien/quien-es-aida-marina-quilcue-vivas/?|aŭtoro=La Silla Vacía}}</ref> estas kolombia politikisto, indiĝena gvidanto kaj defendanto de [[homaj rajtoj]] de la Nasaa popolo . Ŝi apartenas al la Regiona Indiĝena Konsilio de Kaŭko (CRIC) kaj laboris kiel konsilisto pri homaj rajtoj kaj paco por [[Unesko|UNESKO]]. En 2022, ŝi estis elektita al la Senato de la Respubliko de Kolombio por la [[Circunscripción Especial Indígena|Speciala Indiĝena Balotdistrikto]] por la partio Indiĝena kaj Socia Alternativa Movado (MAIS). <ref name="MAIS">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.mais.com.co/opinio/602-aida-quilcue-lideresa-indigena-que-aspira-al-senado-en-defensa-de-la-vida-y-la-madre-tierra}}</ref> En marto 2026, ŝi estis anoncita kiel la vicprezidenta kandidato de [[Iván Cepeda Castro|Iván Cepeda]] por la Historia Pakto en la prezidantaj elektoj de 2026. <ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://efe.com/mundo/2026-03-10/aida-quilcue-formula-vicepresidenta-cepeda/|titolo=La líder indígena colombiana Aída Quilcué será la compañera de fórmula del izquierdista Iván Cepeda}} </ref> == Laboro == Komence de la 1990-aj jaroj, ŝi estis sanpromocianto de la [[Asociación Indígena del Cauca|Indiĝena Asocio de Kaŭko]] (AIC).<ref name="VA">{{Citaĵo el novaĵo|titolo=Ganadora del Premio Nacional de Derechos Humanos en Colombia de 2021|url=https://verdadabierta.com/aida-marina-quilcue-vivas/|aŭtoro=Verdad Abierta}}</ref> Ŝia gvidado plifirmiĝis post la tragedio de Tierradentro en 1994, kie tertremo kaj lavango grave trafis ŝian komunumon. Ĉi tiu katastrofo kondukis al reorganizado de la nasaa popolo, kaj tiam Quilcué komencis sian laboron kiel komunuma instruistino. Ŝtata neglekto fronte al la tragedio instigis la komunumon organiziĝi per la Regiona Indiĝena Konsilio de Kaŭko (CRIC), kie Aida iĝis la unua ina laŭleĝa reprezentanto. <ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.canalcapital.gov.co/noticias-capital-migracion/aida-quilcue-la-primera-mujer-indigena-que-llego-al-congreso-la?|titolo=«Aida Quilcue, la primera mujer indígena que llegó al Congreso de la República»}}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> En 2000, ŝi estis la kunordiganto de la sanprogramo ĉe la AIC kaj la [[Consejo Regional Indígena del Huila|Regiona Indiĝena Konsilio de Huila]] (CRIHU). <ref name="VA" /> Inter 2003 kaj 2009, ŝi estis nomumita ĉefa konsilisto de la Regiona Indiĝena Konsilio de Kaŭko (CRIC), kaj ŝi organizis la Indiĝenan Mingan (Amasprotestado) de 2008, en kiu miloj da indiĝenaj homoj marŝis en [[Bogoto|Bogoton]] proteste.<ref name="MAIS">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.mais.com.co/opinio/602-aida-quilcue-lideresa-indigena-que-aspira-al-senado-en-defensa-de-la-vida-y-la-madre-tierra}}</ref> Dum ĉi tiu mobilizado, ŝia edzo, Edwin Legarda, estis murdita la 16-an de decembro ĉe hospitalo en [[Popayán]] post kiam li estis pafita trifoje fare de soldatoj sur la vojo inter Inzá kaj Totoró, en la departemento [[Departemento Kaŭko|Kaŭko]] . <ref name="AI">{{Citaĵo el la reto|url=http://amnesty.org/es/for-media/press-releases/colombia-ai-condena-la-muerte-esposo-lider-indigena-20081218|titolo=Amnistía Internacional condena la muerte del esposo de una líder indígena|alirdato=2026-03-11|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090121064819/http://amnesty.org/es/for-media/press-releases/colombia-ai-condena-la-muerte-esposo-lider-indigena-20081218|arkivdato=2009-01-21}}</ref> Dum la proceso kaj en la sekvaj jaroj, Quilcué kaj ŝia filino estis viktimoj de mortminacoj kaj atakoj. <ref name="VA" /><ref name="">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://caracol.com.co/emisora/2022/01/11/popayan/1641900985_266120.html}}</ref> == Politika kariero == [[Dosiero:Pueblos_indígenas_y_Acuerdos_de_Paz.jpg|maldekstra|eta|200x200ra|Quilcué en 2018 intervenante antaŭ la [[Interamerika Komisiono pri Homaj Rajtoj|IAKHR]] pri la rolo de indiĝenaj popoloj en la kunteksto de la Pactraktato en Kolombio]] === Indiĝena kaj socia gvidado === Ŝia politika agado originis en la indiĝena socia movado. En la 1990-aj jaroj, ŝi komencis sian laboron kiel sanpromocianto en la Indiĝena Asocio de Kaŭko (AIC) kaj kiel aŭtoritato en la rezervejo Piçkwe Tha Fiw. Inter 2003 kaj 2006, ŝi servis en la Regiona Indiĝena Konsilio de Kaŭko (CRIC), organizo en kiu ŝi iĝis la unua virino kiu okupis la postenon de Ĉefa Konsilisto (Jura Reprezentanto). Dum ŝia gvidado en 2008, ŝi estis unu el la ĉefaj figuroj de la [[Minga indígena|Minga de Socia kaj Komunuma Rezisto]], mobilizado kiu marŝis en [[Bogoto|Bogoton]] por kondamni la situacion de homaj rajtoj sub la politiko de Demokratia Sekureco de [[Álvaro Uribe Vélez|Álvaro Uribe]]. Ŝi ankaŭ plenumis naciajn kaj internaciajn reprezentajn rolojn: * Ŝi estis konsilistino de la Nacia Indiĝena Organizo de Kolombio (ONIC) inter 2016 kaj 2020. * Ŝi funkciis kiel sperta membro de la Konstanta Forumo de [[Unuiĝintaj Nacioj|UN]] pri Indiĝenaj Aferoj kaj kiel konsilisto de [[Unesko|UNESKO]] pri paco kaj homrajtaj temoj. === Senatano de la Respubliko (2022-2026) === En la elektoj de 2022, ŝi gajnis sidlokon en la Senato reprezentante la Specialan Indiĝenan Balotdistrikton, kandidatiĝante kun la partio MAIS kaj ricevante pli ol 45 000 voĉdonojn. En la Kongreso, ŝi servas en la Unua Konstitucia Komitato kaj la Komitato pri Homaj Rajtoj. Ŝiaj leĝdonaj iniciatoj inkludas: * Projektoj por preventi kaj puni perforton kaj politikan ĉikanadon kontraŭ virinoj. * Reformoj por la rekono de socia kaj kritika pensado kiel bazo de edukado por paco. * Defendo por transira justeco kaj la efektivigo de la Pactraktato de 2016 . === Vicprezidenta kandidateco (2026) === La 9-an de marto 2026, la koalicio de la Historia Pakto oficiale anoncis al Quilcué kiel la vicprezidentan kandidaton de la prezidenta kandidato [[Iván Cepeda Castro|Iván Cepeda]] en la elektoj de tiu jaro, plifirmigante ŝian pozicion kiel unu el la plej gravaj politikaj figuroj de la etnaj movadoj en la lando. == Premioj == * En 2021, ŝi gajnis la Nacian Premion por Defendanto de Homaj Rajtoj en Kolombio, en la kategorio ''Defendado Dumvivada'', rekone pro ŝia dediĉo kaj gvidado en la antaŭenigo kaj protektado de la rajtoj de indiĝenaj popoloj. <ref name="VA" /> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}}{{Vivtempo|||Quilcue, Aida}} [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1973]] [[Kategorio:Virinoj]] [[Kategorio:Paĝoj kun nereviziitaj tradukoj]] m145tucgu8qsynejgc8cp8c3fdyat6o 0 938453 9366178 9333898 2026-05-03T21:00:16Z Stefangrotz 91903 ligiloj al vikivortaro 9366178 wikitext text/x-wiki {{polurinda}} '''Tago de maljunaj''' (vanhojen päivä) estas en [[Finnlando]] jubilea tago por la lernantoj de la dua jaro de la lernejo [''[[wikt:lukio|lukio]]]'' (antauxe de la sesa aŭ sepa jaro de la lernejo [''[[wikt:oppikoulu|oppikoulu]]'']. La tago estas kiam la lernantoj de la tria lernejo de ''lukio'' iras al lernejŝtopo kaj la lernantoj de la dua lernjaro iĝas la "plej maljunaj". Ekzistas ''vanhojen tanssit'' (dancado por la maljunaj). [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] lzli55ypl1esnlnbp0sm3vtxo7b7wyq 0 938768 9366180 9343628 2026-05-03T21:04:11Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9366180 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Ombro sur interna pejzaĝo | aŭtoro = Spomenka Štimec | eldonjaro = 1984 | eldonurbo = [[Pizo (Italio)|Pizo (Pisa)]] | eldoninto = [[Edistudio]] | paĝoj = 185 | isbn = 88-7036-019-9 | bildo = Ombro sur interna pejzaĝo.png }} '''Ombro sur interna pejzaĝo''' estas [[romano]] de la kroata esperantisto '''[[Spomenka Štimec]]''', unue eldonita en [[1984]] en [[Pizo (Italio)]]. La verko estas konsiderata unu el la plej gravaj originalaj romanoj en la [[Esperanta literaturo]] de la 20-a jarcento, aparte pro sia intima, aŭtobiografia stilo kaj profunda psikologia prilaboro de personaj rilatoj, amo kaj aparteneco al la [[Esperanto-movado]]. == Enhavo == {{Citaĵo | teksto = Mi fartis iom kiel uzita [[glubendo]], kiun oni klopodas reuzi sed ĝi ne plu fikstenis }} La romano rakontas la vivon de juna kroata esperantistino, kiu retrospektive pripensas siajn [[Amrilato|amrilatojn]], [[Amikeco|amikecojn]] kaj internajn konfliktojn ene de la [[Esperanto-komunumo]]. La titolo aludas al la „[[ombro]]“, kiu falas sur la internan pejzaĝon de la [[homo]] – [[metaforo]] por [[Dubo|duboj]], [[Malĝojo|malĝojoj]], neplenumitaj esperoj kaj la efiko de personaj travivaĵoj sur la [[animo]]. La rakonto estas [[Duonaŭtobiografio|duonaŭtobiografia]], kun multaj elementoj el la propra vivo de la aŭtorino: ŝia juneco, esperantista entuziasmo, amrilatoj kun esperantistoj el diversaj landoj kaj la sentoj de [[soleco]] kaj serĉado de [[identeco]]. == Eldonhistorio == * Unua eldono (1984) – Edistudio, Pizo, 141 paĝoj (ISBN 88-7036-019-9). * Dua eldono (1996) – Edistudio, Pizo, ĉ. 142 paĝoj (korektita kaj iom reviziita). La verko estis tradukita en la italan (''Paesaggio con ombre in un interno'', 2018) kaj en la slovenan (''Senca nad pokrajino duše'', 2023), kio atestas pri ĝia internacia atento. == Recenzoj kaj ricevo == La romano ricevis tre pozitivajn recenzojn jam en la 1980-aj jaroj (ekz. en revuoj kiel ''[[Der Esperantist]]'' kaj aliaj Esperantaj gazetoj), kie oni laŭdis ĝin kiel „intiman aŭtobiografian romanon“ kun majstra lingvaĵo. En postaj jaroj ĝi ofte estas nomata kiel la plej konata kaj plej sukcesa originala verko de Štimec. Legantoj emfazas ĝian emocian profundon, [[Realismo (arto)|realismon]] kaj la kapablon montri la „internan mondon“ de esperantistoj. En librokluboj kaj recenzoj (ekz. en [[Egalecen]] aŭ [[Esperanta Kulturservo]]) oni ofte priskribas ĝin kiel „tuŝan“, „bele verkita“ kaj „pensigan pri amo kaj aparteneco“. [[Aldo de' Giorgi]] skribis la antaŭparolon. La diplomiĝa [[disertacio]] de [[Hoss Firooznia]] estis enangligo de tiu-ĉi verko. {{Citaĵo <!-- TRO LONGA --> | teksto = <center>'''Ni havas verkistinon'''</center> Mi ne konas ĉiujn eldonaĵojn de Edistudio, sed tiu ĉi tuj ekplaĉas pro la aspekto (grafika prezento, formato, [[litertipo]]j, kiuj kursive substrekas intimecon de la enhavo). Kun tia estetika kontento mi eniris la unuajn paĝojn de la libro kaj ekĝuis kreskon de la stato ĝis (mi ne kaŝas) admiro kaj ravo. Mi volas konfesi al vi pri la [[aventuro]], kiu ne ofte okazas pro libro. Devas esti grava verko, necesas efektiva talento de la verkinto, ke mi preferu legi anstataŭ labori aŭ ripozi. Tio okazis kun Spomenka Ŝtimec. Mi prenis la libron kun [[simpatio]], ĉar mi konas la aŭtorinon; krome logis la aspekto (bona laboro de la eldonisto). Sed frazo post frazo mi pli oportunigis la kuŝlokon, por ne pretervidi la bildojn, kiujn ŝi tiel bele skizis. La aŭtorino rakontas pri sia esperantista vivo, en kiun enplektiĝis amo kaj kunvivado kun alikulturano. En senpera sperto de la paro naskiĝas nuancaj situacioj, en kiuj la [[stereotipo]] de ŝi ne kongruas kun tiuj de li kaj inverse. Tio naskas sentojn. La sentoj regas en ilia vivo kaj ... karakteziras la romanon. Eble post [[Vivo vokas|VIVO VOKAS]] de [[Stellan Engholm]] tiu ĉi OMBRO SUR INTERNA PEJZAĜO estas por mi la unua, en kiu la vivo pulsas per natura kaj varma ritmo. Ĝi estas esperantista vivo, realiĝanta per la internacia lingvo hejme aplikata far la homoj, kiuj renkontiĝis dank' al ĝi, kaj kiuj homiĝas per ĝi. Admirinda estas la observo-kapablo de la aŭtorino, kiu konstruis la buntan mozaikan bildon per reliefaj eroj - varmaj, precizaj, imagigaj, sentivigaj - permesantaj identiĝi kun ŝi aŭ li, sed ĉefe kun ŝi - la persono finformita. Li ŝajnas ekzisti nur pro ŝiaj reagoj, skizata jen forte, jen apenaŭ, kiel en la vivo mem. Spite al ĝojaj momentoj, al opaj ekscitoj, en la romano regas etoso de [[tristeco]], de malserena [[meditado]], kiu esprimas [[sufero]]jn de la lasita virino. Tial en la klaran, videblan pejzaĝon enŝteliĝas la [[ombro]], minacanta al la koloroj, al la [[ĝuo]]j, kiuj estis, kiuj pasis kaj lasis la guston de [[amaro]]. Tiu viro trovis alian virinon. La fakto preskaŭ banala pro sia ofteco ricevis per klavoj de Spomenka Ŝtimec delikatan dimension de digna sufero, pro kiu tremas manoj, mankas spiro, mankas dormpovo kaj amasiĝas [[afekcio]]j - de la plej simplaj agordoj ĝis la amo. Ĉio-ĉi rakontita per belaj frazostrioj, al kiuj oni emus aldoni aŭ sian propran agordon aŭ (ne malofte) majestan melodion. Mi mencias [[klavo]]jn, ĉar [[tajpilo]] rolas en ŝia vivo vere grave. Kiu verkas, tiu scias kiom malfacile estas prezenti sian homan rilaton al objektoj. La aŭtorino faris tion majstre, prezentinte sian revon posedi tajpilon kaj ĝian realigon kun (neeviteblaj) seniluziiĝoj. "Valentina" (ĉu Olivetti?) vivas pro tio kaj preskaŭ personiĝas - ankaŭ por la leganto. Des pli vigliĝas la homoj mem, kiujn ŝi volas montri. Malmultaj, private, intime, en etaj scenoj de aktivado kaj en profundaj ekpulsoj de [[ekzisto|ekzistado]]. Mi legis la libron de la komenco ĝis la fino, enlitiĝinte post laciga tago. 141 paĝoj de la romano meritas tiun faron por ekvidi kaj la pejzaĝon de virina personeco kaj la ombrojn, kiujn jetas sur ĝin la senta malkoincido. Ni havas verkistinon, kiu (se ne pli frue pro sia porkultura laboro) ekekzistis per sia nuna faro: Ĝi povas esti interesa [[filmscenaro]] por kapabla [[reĝisoro]], sed ĉefe ĝi estas [[bildostrio]] por pensanta leganto. La originala E-literaturo riĉiĝis per grava verko. Ni atendu la kontinuon. | aŭtoro = [[Tyburcjusz Tyblewski]] | verko = [http://esperanto.net/literaturo/fo/ombrrec.html|Fonto] Fonto, n-ro 55, aprilo 1985 }} {{Tekstaro de Esperanto}} == Tradukoj == 1. La itala traduko "''Paesaggio con ombre in un interno''" aperis en 2018. * Tradukintoj: [[Carlo Minnaja]] kaj [[Giulio Cappa]] * Eldoninto: Il Poligrafo (Padovo) * ISBN: 9788893870566 (paperlibro, ĉirkaŭ 116 paĝoj) 2. La slovena traduko "''Senca nad pokrajino duše''" aperis en 2023. * Tradukinto: [[Vinko Ošlak]] (li ankaŭ verkis la postparolon / ''spremna beseda'') * Eldoninto: Cerdonis (Slovenj Gradec) * ISBN: 9789616244732 (aŭ 9616244736) * La libro estis eldonita en kunlaboro de ''Esperantsko društvo Maribor'' (la esperantista societo en [[Mariboro]]). == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-movado en Jugoslavio]] * Esperanto-movado en Kroatio: [[Kroata Esperanto-Ligo]] * [[Esperanto-movado en Serbio]] == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://tekstaro.com/t?nomo=ombro-sur-interna-pejzagho Teksto en Tekstaro de Esperanto] (libera post 2022) * [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2359 Informoj en UEA-katalogo] * [https://www.goodreads.com/book/show/18523829-ombro-sur-interna-pejza-o Recenzoj en Goodreads] * [https://esperanto.hr/arhiva/ombro%20sur%20interna%20pejzagxo.pdf PDF-versio de la verko] (el la arkivo de [[Kroata Esperanto-Ligo]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=Lp_cherIHDU Sonlibro-versio] (preskaŭ kvinhora legaĵo, legita de EsperanTV) <!-- ne plu haveblas * [https://explore.rero.ch/fr_CH/nj/result?se=Ombro+sur+interna+pejzaĝo%21&submit=&fd=any&pr=contains&ex=0&so=rank Katalogo de]{{404|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[CDELI]]--> * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,ombro%20sur%20interna%20pejzaĝo&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0&fromRedirectFilter=true Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14424956/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://lib.uva.nl/discovery/search?query=any,contains,ombro%20sur%20interna%20pejzaĝo&tab=Everything&search_scope=DN_and_CI_and_PURE&vid=31UKB_UAM1_INST:UVA&offset=0 Katalogo de] [[Universitato de Amsterdamo]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Eldonaĵoj de Eldonejo Stafeto]] [[Kategorio:Esperanto-novelaroj]] <!--[[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]]--> [[Kategorio:Katalogo de CDELI]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] [[Kategorio:Katalogo de Universitato de Amsterdamo]] m4zyjoi9hxwwrsrt4yz980oqbcjy3a4 0 940172 9366507 9342448 2026-05-04T10:26:59Z Sj1mor 12103 9366507 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=PL|situo sur mapo=Bjalistoko|zomo=13}} [[Dosiero:Salono_Lidja_Zamenhof_Bjalistoko.jpg|eta|Salono Lidja Zamenhof en la Porinfana Hospitalo Ludoviko Zamenhof en [[Bjalistoko]], kies ekipaĵojn sponsoris [[Bahaa Esperanto-Ligo]]]] '''Universitata Porinfana Klinika Hospitalo L. Zamenhof en Bjalistoko''' ({{lang-pl|Uniwersytecki Dziecięcy Szpital Kliniczny im. L. Zamenhofa w Białymstoku}}) estas [[infanhospitalo]] en la distrikto Piaski de [[Bjalistoko]], [[Pollando]]. La hospitalo estas la plej granda infanhospitalo en nordorienta Pollando. Ĝi enhavas 15 klinikojn kaj fakojn, traŭmatcentron por infanoj, urĝejon, pli ol 350 litojn, pli ol 250 kuracistojn kaj pli ol 400 flegistinojn. En 2018 ĝi traktis ĉirkaŭ 20 000 pacientojn en hospitalo kaj ankaŭ 120 000 en specialaj klinikoj. Sekve de mondonaco far la [[Bahaa Esperanto-Ligo]] (BEL) en 1993 al la [[Fondumo Zamenhof]] la hospital, oni nomis hospitalan salonon honore al [[Lidja Zamenhof|Lidja [Lidia] Zamenhof]] kaj ornamis ĝin per respektiva tabulo. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == --> {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bjalistoko]] [[Kategorio:Malsanulejoj en Pollando]] f46475h6upelehfx26f8y37vipg64ua 1 940174 9366512 9342430 2026-05-04T10:28:09Z Sj1mor 12103 /* Alidirektilo */ nova sekcio 9366512 wikitext text/x-wiki == Fondo == Mi nur notas ke la angla versio diras ke "Fondita en 1979 (formale 1988)" [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 10:28, 29 mar. 2026 (UTC) == Alidirektilo == [[Porinfana Hospitalo Ludoviko Zamenhof]] [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 10:28, 4 maj. 2026 (UTC) avpzi3xlk4305aytjlhuhdfl8x166hy 4 940306 9366081 9352694 2026-05-03T19:26:17Z ThomasPusch 1869 9366081 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" ! Artikolo !! Grandeco (bitoj) !! Lasta redakto !! Wikidata ID !! Ŝablonoj |- | [[Kilo (prefikso)]] || 1008 bitoj || 2025-03-22T21:03:41Z || [[:d:Q107428|Q107428]] || Dekoblaj, Prisupre, Projektoj |- | [[Listo de studentoj en Scienca Universitato Loránd Eötvös]] || 1344 bitoj || 2025-06-30T09:54:58Z || N/A || neniuj ŝablonoj |- | [[Deka]] || 1392 bitoj || 2016-06-21T20:01:04Z || [[:d:Q152516|Q152516]] || Dekoblaj |- | [[Mili]] || 1416 bitoj || 2016-06-21T20:02:31Z || [[:d:Q154108|Q154108]] || Dekoblaj |- | [[Peta]] || 1440 bitoj || 2016-06-21T19:51:47Z || [[:d:Q108468|Q108468]] || Dekoblaj |- | [[Centi]] || 1432 bitoj || 2016-06-21T20:02:03Z || [[:d:Q108478|Q108478]] || Dekoblaj |- | [[Mikro]] || 1448 bitoj || 2016-06-21T20:02:59Z || [[:d:Q154121|Q154121]] || Dekoblaj |- | [[Piko (SI)]] || 1456 bitoj || 2016-06-21T20:04:07Z || [[:d:Q154341|Q154341]] || Dekoblaj |- | [[Ato (SI)]] || 1456 bitoj || 2016-06-21T20:04:42Z || [[:d:Q110817|Q110817]] || Dekoblaj |- | [[Nano (SI)]] || 1464 bitoj || 2016-06-21T20:03:21Z || [[:d:Q154357|Q154357]] || Dekoblaj |- | [[Femto]] || 1472 bitoj || 2016-06-21T20:04:25Z || [[:d:Q110791|Q110791]] || Dekoblaj |- | [[Hekto]] || 1512 bitoj || 2023-07-18T20:21:38Z || [[:d:Q152512|Q152512]] || Dekoblaj, Projektoj |- | [[Giga]] || 1536 bitoj || 2023-07-11T18:04:18Z || [[:d:Q108483|Q108483]] || Dekoblaj, Projektoj |- | [[Zepto]] || 1552 bitoj || 2016-06-21T19:56:28Z || [[:d:Q110807|Q110807]] || Dekoblaj |- | [[Lipat Kajang]] || 1672 bitoj || 2025-11-19T20:25:54Z || [[:d:Q6556254|Q6556254]] || Informkesto |- | [[Deci]] || 1800 bitoj || 2025-05-06T13:40:09Z || [[:d:Q110827|Q110827]] || Dekoblaj, TemasPri |- | [[Listo de kostarikaj esperantistoj]] || 1808 bitoj || 2012-11-11T11:25:34Z || [[:d:Q12351713|Q12351713]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Adebayo Ola Afolaranmi]] || 1792 bitoj || 2023-02-22T20:39:57Z || [[:d:Q12344623|Q12344623]] || Informkesto |- | [[Tera]] || 1840 bitoj || 2025-01-31T11:58:12Z || [[:d:Q108529|Q108529]] || Dekoblaj |- | [[Manuel Turizo]] || 1856 bitoj || 2023-09-19T12:48:17Z || [[:d:Q38460106|Q38460106]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Pierre Hahn]] || 1864 bitoj || 2022-12-12T12:56:51Z || [[:d:Q3385414|Q3385414]] || Informkesto |- | [[Arinsal]] || 1848 bitoj || 2023-08-30T13:17:03Z || [[:d:Q24554|Q24554]] || Informkesto, Unuo |- | [[Listo de tataraj esperantistoj]] || 1848 bitoj || 2019-07-03T08:22:11Z || [[:d:Q12351793|Q12351793]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Dini Kapeert]] || 1896 bitoj || 2019-05-24T19:45:59Z || [[:d:Q12346522|Q12346522]] || Unua, informkesto, vivtempo |- | [[Monsters at Work]] || 1896 bitoj || 2023-10-05T06:56:24Z || [[:d:Q65064444|Q65064444]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Vladimir Siljanovski]] || 1912 bitoj || 2024-01-01T16:36:53Z || [[:d:Q20481129|Q20481129]] || Informkesto |- | [[Kuvo]] || 1880 bitoj || 2025-02-11T21:14:31Z || [[:d:Q3007956|Q3007956]] || Projektoj |- | [[Reino Karvonen]] || 1888 bitoj || 2024-01-04T03:56:26Z || [[:d:Q11890483|Q11890483]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Eksa]] || 1912 bitoj || 2024-11-22T15:45:17Z || [[:d:Q152411|Q152411]] || Dekoblaj, PorA |- | [[Rufino Lopez Cepero]] || 1968 bitoj || 2022-12-29T16:32:06Z || [[:d:Q20481353|Q20481353]] || bibliotekoj, informkesto, unua, vivtempo |- | [[Piia-Noora Kauppi]] || 1928 bitoj || 2024-01-04T03:56:17Z || [[:d:Q467759|Q467759]] || DEFA, Informkesto |- | [[Juha Muje]] || 1984 bitoj || 2024-01-04T03:55:03Z || [[:d:Q5996347|Q5996347]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Majo de 2026]] || 2016 bitoj || 2026-02-13T21:13:43Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, futuro, majo |- | [[Malai (komunumo)]] || 2016 bitoj || 2026-04-13T20:10:01Z || [[:d:Q6741089|Q6741089]] || Informkesto |- | [[Risto Autio]] || 2032 bitoj || 2024-01-04T03:56:31Z || [[:d:Q16297948|Q16297948]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Modesto Giuliani]] || 2040 bitoj || 2019-05-27T16:25:51Z || [[:d:Q12352759|Q12352759]] || Informkesto, Unua, vivtempo |- | [[Zeta]] || 2032 bitoj || 2016-06-21T19:49:47Z || [[:d:Q110796|Q110796]] || Dekoblaj |- | [[Andırın]] || 2008 bitoj || 2024-12-26T20:56:30Z || [[:d:Q528602|Q528602]] || Informkesto |- | [[Listo de urboj de Sejŝeloj]] || 2024 bitoj || 2023-09-08T14:20:15Z || [[:d:Q220218|Q220218]] || Projektoj, Urboj |- | [[Juha Rehula]] || 2032 bitoj || 2024-01-04T03:55:03Z || [[:d:Q779418|Q779418]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Junio de 2026]] || 2040 bitoj || 2026-02-13T21:15:54Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, futuro, junio |- | [[Julio de 2026]] || 2040 bitoj || 2026-02-13T21:16:53Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, futuro, julio |- | [[Sokolniki (urbo)]] || 1968 bitoj || 2023-11-13T14:16:39Z || [[:d:Q988340|Q988340]] || Apartigila, Informkesto, Lang-ru, Unua |- | [[Isidro Fabela]] || 2056 bitoj || 2022-08-08T06:59:35Z || [[:d:Q605678|Q605678]] || Bibliotekoj, ET, Informkesto |- | [[Banagher]] || 2048 bitoj || 2025-01-31T07:33:09Z || [[:d:Q2282869|Q2282869]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj |- | [[John Nance Garner]] || 2072 bitoj || 2024-10-05T07:18:37Z || [[:d:Q298991|Q298991]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vicprezidantoj |- | [[Aprilo de 2026]] || 2064 bitoj || 2026-03-22T21:30:50Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, aprilo, futuro |- | [[Silvio Confortola]] || 2072 bitoj || 2023-11-12T19:32:45Z || [[:d:Q2701347|Q2701347]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Stacio Ŝukunohe]] || 2056 bitoj || 2019-07-19T19:35:47Z || [[:d:Q6543349|Q6543349]] || Projektoj |- | [[Erkki Saarela]] || 2064 bitoj || 2021-09-28T10:40:06Z || [[:d:Q11858414|Q11858414]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Oktobro de 2026]] || 2088 bitoj || 2026-02-13T21:25:45Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, futuro, oktobro |- | [[Sungkai]] || 2032 bitoj || 2026-04-12T20:23:40Z || [[:d:Q12710067|Q12710067]] || Informkesto |- | [[Hejtado]] || 2080 bitoj || 2025-01-31T12:32:58Z || [[:d:Q3936417|Q3936417]] || referencoj |- | [[Ivo Knauss]] || 2112 bitoj || 2026-01-09T17:09:36Z || [[:d:Q12349595|Q12349595]] || bibliotekoj, informkesto, unua, vivtempo |- | [[Arono]] || 2104 bitoj || 2025-10-03T12:05:05Z || [[:d:Q905085|Q905085]] || Informkesto |- | [[Aŭgusto de 2026]] || 2088 bitoj || 2026-02-13T21:18:42Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, a, futuro |- | [[Decembro de 2026]] || 2112 bitoj || 2026-02-13T21:23:13Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, decembro, futuro |- | [[Novembro de 2026]] || 2112 bitoj || 2026-02-13T21:24:08Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, futuro, novembro |- | [[Petit Saguenay]] || 2096 bitoj || 2023-10-22T15:39:07Z || [[:d:Q3377062|Q3377062]] || Projektoj, Unua |- | [[Remi sen familio]] || 2128 bitoj || 2024-11-28T16:29:51Z || [[:d:Q709818|Q709818]] || Informkesto |- | [[Edo Taddei]] || 2152 bitoj || 2025-01-10T22:39:47Z || [[:d:Q12346797|Q12346797]] || Informkesto, Prisupre, Unua |- | [[Septembro de 2026]] || 2136 bitoj || 2026-02-13T21:22:13Z || N/A || 2020-aj, Projektoj, Referencoj, futuro, septembro |- | [[Will Grigg]] || 2144 bitoj || 2026-01-04T10:42:39Z || [[:d:Q5660741|Q5660741]] || Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Kampung Desa Serdang]] || 2152 bitoj || 2024-12-09T09:50:42Z || [[:d:Q6359423|Q6359423]] || Bibliotekoj, informkesto |- | [[Jorma Kaukonen]] || 2168 bitoj || 2023-08-07T08:09:09Z || [[:d:Q713183|Q713183]] || Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Fondaĵo Hanso]] || 2152 bitoj || 2025-12-22T08:26:58Z || [[:d:Q3783218|Q3783218]] || Informkesto |- | [[Stacio Tamagaŭa (Iŭate)]] || 2144 bitoj || 2023-11-20T07:33:03Z || [[:d:Q6543322|Q6543322]] || Projektoj |- | [[Sisavang Vong]] || 2152 bitoj || 2023-12-12T21:08:47Z || [[:d:Q379794|Q379794]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj |- | [[2006 en muziko]] || 2176 bitoj || 2021-05-02T15:12:53Z || [[:d:Q1773207|Q1773207]] || Projektoj, Tabelo |- | [[Dekano (eklezio)]] || 2160 bitoj || 2026-04-13T19:49:40Z || [[:d:Q4958876|Q4958876]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Szőcs]] || 2096 bitoj || 2023-11-23T11:44:49Z || [[:d:Q21512610|Q21512610]] || DEFA, Projektoj, Unua |- | [[Steven Smith Mijiga]] || 2192 bitoj || 2025-01-30T21:55:39Z || [[:d:Q7615285|Q7615285]] || Informkesto |- | [[Listo de bosnaj esperantistoj]] || 2160 bitoj || 2014-03-19T19:42:11Z || [[:d:Q12351651|Q12351651]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Petri Sarvamaa]] || 2184 bitoj || 2024-01-04T03:56:16Z || [[:d:Q918818|Q918818]] || DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Listo de urboj de Zimbabvo]] || 2208 bitoj || 2019-10-02T16:41:56Z || [[:d:Q499582|Q499582]] || Projektoj |- | [[Branik]] || 2160 bitoj || 2025-09-23T12:26:09Z || [[:d:Q2430375|Q2430375]] || Aliaj, Informkesto |- | [[Vieremä]] || 2192 bitoj || 2024-11-23T11:25:44Z || [[:d:Q1001174|Q1001174]] || Informkesto |- | [[UFR]] || 2216 bitoj || 2025-01-29T19:57:51Z || [[:d:Q3550804|Q3550804]] || Informkesto |- | [[Charqueada]] || 2184 bitoj || 2025-10-03T17:32:15Z || [[:d:Q983515|Q983515]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Tikkurila]] || 2232 bitoj || 2025-12-15T17:24:52Z || [[:d:Q2640455|Q2640455]] || Informkesto, polurinda |- | [[Listo de urboj de Brunejo]] || 2232 bitoj || 2023-09-08T14:09:04Z || [[:d:Q2041553|Q2041553]] || Projektoj, Unua, Urboj |- | [[Tiina]] || 2216 bitoj || 2023-11-30T08:34:48Z || [[:d:Q11897546|Q11897546]] || Projektoj |- | [[Listo de urboj de Norvegio]] || 2216 bitoj || 2023-09-08T14:18:34Z || [[:d:Q188640|Q188640]] || Projektoj |- | [[Monoplano]] || 2240 bitoj || 2025-05-04T16:55:21Z || [[:d:Q627537|Q627537]] || Projektoj |- | [[Tkinter]] || 2240 bitoj || 2026-02-09T21:13:21Z || [[:d:Q173871|Q173871]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Cugaru (urbo)]] || 2224 bitoj || 2024-11-06T03:56:07Z || [[:d:Q372517|Q372517]] || Informkesto, Projektoj, aliaj |- | [[Kahnuĝ]] || 2096 bitoj || 2025-01-29T15:16:26Z || [[:d:Q2159855|Q2159855]] || Informkesto |- | [[Haavisto]] || 2240 bitoj || 2023-07-16T18:48:21Z || [[:d:Q422499|Q422499]] || Projektoj |- | [[Flago de Ontario]] || 2216 bitoj || 2025-10-06T13:30:03Z || [[:d:Q1165949|Q1165949]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Toholampi]] || 2232 bitoj || 2021-03-24T13:46:25Z || [[:d:Q1025707|Q1025707]] || informkesto |- | [[Jorma (lago)]] || 2232 bitoj || 2025-05-04T10:10:45Z || [[:d:Q20249547|Q20249547]] || Informkesto |- | [[Listo de urugvajaj esperantistoj]] || 2256 bitoj || 2019-07-03T01:57:51Z || [[:d:Q20480380|Q20480380]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Chordeleg]] || 2264 bitoj || 2021-06-25T21:14:56Z || [[:d:Q5104987|Q5104987]] || Referencoj, informkesto |- | [[Stacio Rikuĉu-Nacui]] || 2200 bitoj || 2023-11-20T07:23:50Z || [[:d:Q6543167|Q6543167]] || Projektoj |- | [[Serie D]] || 2240 bitoj || 2024-07-27T14:08:02Z || [[:d:Q1141778|Q1141778]] || Informkesto |- | [[Alekso]] || 2264 bitoj || 2023-01-05T12:14:14Z || [[:d:Q13258171|Q13258171]] || Projektoj, lang-en, lang-nl |- | [[Zapolarnij]] || 2112 bitoj || 2024-01-08T08:13:05Z || [[:d:Q136669|Q136669]] || Informkesto, Lang-ru, Unua |- | [[Tajrona (or-kulturo)]] || 2248 bitoj || 2024-08-30T04:58:37Z || [[:d:Q1645057|Q1645057]] || Informkesto, kunigu |- | [[Kadnikov]] || 2104 bitoj || 2023-08-08T09:16:05Z || [[:d:Q143481|Q143481]] || Informkesto, Lang-ru, Urboj |- | [[Olivella]] || 2296 bitoj || 2019-08-10T04:41:27Z || [[:d:Q15557|Q15557]] || Informkesto, Municipoj, Projektoj |- | [[Aino Aalto (lancoĵetisto)]] || 2216 bitoj || 2025-10-04T18:35:10Z || [[:d:Q11850158|Q11850158]] || Bibliotekoj, Informkesto |- | [[Vjazemskij (urbo)]] || 2200 bitoj || 2024-01-01T16:33:35Z || [[:d:Q134206|Q134206]] || Informkesto, Lang-ru, Unua, Urboj |- | [[Pamjatne (Ĉernihiva provinco)]] || 2216 bitoj || 2022-04-07T16:34:46Z || [[:d:Q4343728|Q4343728]] || Informkesto, Lang-uk |- | [[Trokeo]] || 2264 bitoj || 2025-03-14T08:54:52Z || [[:d:Q208653|Q208653]] || Projektoj |- | [[Listo de urboj de Niĝero]] || 2264 bitoj || 2023-09-08T14:18:15Z || [[:d:Q506631|Q506631]] || Projektoj |- | [[Listo de urboj de Svazilando]] || 2312 bitoj || 2023-09-08T14:21:25Z || [[:d:Q510976|Q510976]] || Projektoj |- | [[Åke Rohdin]] || 2288 bitoj || 2019-06-20T19:35:36Z || [[:d:Q20480199|Q20480199]] || Unua, Vivtempo, informkesto |- | [[Verĥneuralsko]] || 2192 bitoj || 2021-07-28T10:20:01Z || [[:d:Q133010|Q133010]] || Unua, informkesto, lang-ru |- | [[Listo de ĉeĥaj gotikaj pentristoj]] || 2224 bitoj || 2021-03-07T17:35:22Z || [[:d:Q20477616|Q20477616]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Tenaga]] || 2320 bitoj || 2026-02-20T14:12:14Z || [[:d:Q111547721|Q111547721]] || Informkesto |- | [[Viljam Kolehmainen]] || 2320 bitoj || 2023-12-25T08:41:19Z || [[:d:Q18632041|Q18632041]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Internacia Esperanto-Servo]] || 2304 bitoj || 2025-10-07T06:51:44Z || [[:d:Q12349316|Q12349316]] || EdE |- | [[Tindro]] || 2328 bitoj || 2025-04-29T09:31:59Z || [[:d:Q143518|Q143518]] || Projektoj |- | [[Ŧ]] || 2256 bitoj || 2024-01-16T08:27:20Z || [[:d:Q392914|Q392914]] || Latina, Projektoj, Signo |- | [[Hatusiba Takemi]] || 2344 bitoj || 2021-02-03T11:34:05Z || [[:d:Q20480641|Q20480641]] || Informkesto, Vivtempo, bibliotekoj |- | [[Kaltan]] || 2216 bitoj || 2023-08-08T17:33:05Z || [[:d:Q143722|Q143722]] || Informkesto, Lang-ru |- | [[Korkino]] || 2264 bitoj || 2023-08-20T20:00:40Z || [[:d:Q155276|Q155276]] || Informkesto, Lang-ru, Unua |- | [[Ashinaga]] || 2328 bitoj || 2026-02-20T14:12:35Z || [[:d:Q2480708|Q2480708]] || Informkesto |- | [[Hieroglifo Dongba]] || 2280 bitoj || 2023-07-20T08:20:56Z || [[:d:Q1190953|Q1190953]] || Projektoj |- | [[Ivo Rudiferia]] || 2272 bitoj || 2026-01-08T19:28:36Z || [[:d:Q338676|Q338676]] || DEFA, Informkesto |- | [[Bubanza]] || 2304 bitoj || 2022-08-28T02:56:32Z || [[:d:Q2020432|Q2020432]] || Informkesto |- | [[H. Linnebank]] || 2328 bitoj || 2023-07-16T18:37:50Z || [[:d:Q12348674|Q12348674]] || EdE, Informkesto |- | [[Mizda]] || 2304 bitoj || 2018-08-02T12:57:09Z || [[:d:Q2266662|Q2266662]] || informkesto |- | [[Mencirim (rivero)]] || 2376 bitoj || 2025-06-02T21:24:43Z || [[:d:Q25178631|Q25178631]] || Bibliotekoj, Informkesto, Riveroj |- | [[Dzhe (cirila alfabeto)]] || 2280 bitoj || 2025-10-06T15:07:17Z || [[:d:Q204789|Q204789]] || Projektoj, Signo |- | [[Behrang]] || 2352 bitoj || 2026-04-12T20:43:35Z || [[:d:Q4880985|Q4880985]] || Informkesto |- | [[Kristian Jaani]] || 2360 bitoj || 2024-01-04T03:55:32Z || [[:d:Q98122403|Q98122403]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Kaĥ (urbo)]] || 2280 bitoj || 2025-11-16T17:48:26Z || [[:d:Q1017662|Q1017662]] || Informkesto, Lang-az, Lang-ka |- | [[Pekka Leimu]] || 2368 bitoj || 2021-10-05T00:11:06Z || [[:d:Q16983541|Q16983541]] || daton, informkesto, lang, vivtempo |- | [[Sunkaldrono]] || 2368 bitoj || 2025-10-04T20:13:49Z || [[:d:Q903682|Q903682]] || Projektoj |- | [[Attapeu]] || 2248 bitoj || 2023-12-28T13:50:47Z || [[:d:Q757905|Q757905]] || informkesto |- | [[István Labancz]] || 2376 bitoj || 2025-10-06T14:22:59Z || [[:d:Q20481555|Q20481555]] || Vivtempo, bibliotekoj, informkesto, unua |- | [[Melakarto]] || 2368 bitoj || 2023-09-26T21:34:14Z || [[:d:Q2748835|Q2748835]] || Projektoj |- | [[Paksan]] || 2256 bitoj || 2023-12-28T14:38:24Z || [[:d:Q1020309|Q1020309]] || informkesto |- | [[Burgmuro]] || 2344 bitoj || 2023-10-20T16:11:59Z || [[:d:Q1015133|Q1015133]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Polgári Élet]] || 2376 bitoj || 2021-08-18T07:31:09Z || [[:d:Q20478066|Q20478066]] || 404 |- | [[Tour de France 2012]] || 2400 bitoj || 2022-09-19T06:27:37Z || [[:d:Q219414|Q219414]] || Informkesto, Listo, Projektoj, Tour |- | [[CT-479]] || 2392 bitoj || 2025-01-16T22:40:00Z || [[:d:Q12346029|Q12346029]] || Informkesto |- | [[Tour de France 2014]] || 2408 bitoj || 2022-08-09T11:18:15Z || [[:d:Q895853|Q895853]] || Informkesto, Listo, Projektoj, Tour |- | [[Carl Winberg]] || 2392 bitoj || 2026-02-27T08:24:07Z || [[:d:Q12346056|Q12346056]] || EdE, Informkesto |- | [[La Llosa de Ranes]] || 2408 bitoj || 2024-04-23T04:03:02Z || [[:d:Q524464|Q524464]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Thanh Hoa]] || 2368 bitoj || 2018-07-05T13:31:07Z || [[:d:Q36175|Q36175]] || informkesto, koordinatoj |- | [[Merapoh]] || 2416 bitoj || 2026-04-12T20:13:20Z || [[:d:Q6817944|Q6817944]] || Informkesto |- | [[Antti Pohjonen]] || 2392 bitoj || 2024-01-04T03:53:57Z || [[:d:Q5491153|Q5491153]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Siiri Sinnemäki]] || 2336 bitoj || 2021-10-26T09:11:46Z || [[:d:Q16990543|Q16990543]] || Bibliotekoj, Informkesto, vivtempo |- | [[Voce de Interlingua]] || 2408 bitoj || 2022-10-03T19:19:24Z || [[:d:Q11202548|Q11202548]] || Interlingvao |- | [[Listo de urboj de Ekvatora Gvineo]] || 2400 bitoj || 2021-12-25T09:38:42Z || [[:d:Q514307|Q514307]] || Listoj, urboj |- | [[Höfn í Hornafirði]] || 2352 bitoj || 2023-07-21T13:17:49Z || [[:d:Q817118|Q817118]] || Informkesto |- | [[Méry-sur-Seine]] || 2400 bitoj || 2018-12-03T14:20:08Z || [[:d:Q976011|Q976011]] || Informkesto |- | [[Flago de Melilo]] || 2424 bitoj || 2019-08-21T17:06:30Z || [[:d:Q752195|Q752195]] || Naciaj, Projektoj |- | [[Malvenko]] || 2400 bitoj || 2025-06-18T15:47:45Z || [[:d:Q11499267|Q11499267]] || projektoj |- | [[Csíki Hírlap]] || 2376 bitoj || 2024-11-10T20:44:04Z || [[:d:Q12346306|Q12346306]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Erdélyi Gondolat Könyvkiadó]] || 2384 bitoj || 2009-12-23T11:56:02Z || [[:d:Q20482209|Q20482209]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Aleg]] || 2360 bitoj || 2023-02-24T14:23:37Z || [[:d:Q986384|Q986384]] || Informkesto, Koord |- | [[Nousiainen]] || 2400 bitoj || 2025-01-24T20:24:47Z || [[:d:Q1017104|Q1017104]] || Informkesto, Projektoj, formatnum |- | [[Tour de France 2013]] || 2424 bitoj || 2022-09-19T06:24:59Z || [[:d:Q1065480|Q1065480]] || Informkesto, Listo, Projektoj, Tour |- | [[Peresvet]] || 2360 bitoj || 2023-10-18T15:00:08Z || [[:d:Q178175|Q178175]] || Informkesto, Lang-ru, Urboj |- | [[Alex Gilbey]] || 2424 bitoj || 2021-04-07T15:56:34Z || [[:d:Q4717055|Q4717055]] || Informkesto |- | [[Tour de France 2018]] || 2440 bitoj || 2022-08-09T11:17:05Z || [[:d:Q28859163|Q28859163]] || Informkesto, Listo, Projektoj, Tour |- | [[Tour de France 2019]] || 2440 bitoj || 2022-08-09T11:16:45Z || [[:d:Q30091668|Q30091668]] || Informkesto, Listo, Projektoj, Tour |- | [[Miŝima Miĉiaki]] || 2392 bitoj || 2026-02-25T20:53:54Z || [[:d:Q12352747|Q12352747]] || EdE, Informkesto |- | [[Unuaj libroj de Konfuciana Biblio]] || 2360 bitoj || 2026-02-26T22:22:31Z || [[:d:Q20480255|Q20480255]] || EdE, Informkesto |- | [[Eksteraj konektiloj]] || 2432 bitoj || 2025-10-04T19:05:35Z || [[:d:Q20482111|Q20482111]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Marto de 1979]] || 2432 bitoj || 2023-09-24T13:07:59Z || [[:d:Q3294923|Q3294923]] || Projektoj |- | [[Smedjebacken (komunumo)]] || 2424 bitoj || 2023-11-13T14:02:07Z || [[:d:Q1842378|Q1842378]] || Projektoj |- | [[Ulug Muztag]] || 2432 bitoj || 2024-06-17T08:16:39Z || [[:d:Q1560829|Q1560829]] || Informkesto |- | [[Sakai Tadatsugu]] || 2384 bitoj || 2023-11-07T11:03:28Z || [[:d:Q1132756|Q1132756]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj |- | [[Divizio (biologio)]] || 2464 bitoj || 2020-11-09T20:44:15Z || [[:d:Q334460|Q334460]] || Biologia, Referencoj |- | [[Za (armena litero)]] || 2400 bitoj || 2025-10-06T09:35:47Z || [[:d:Q2495872|Q2495872]] || Projektoj, Signo |- | [[Stacio Kuĝi (Iŭate)]] || 2408 bitoj || 2023-11-15T08:39:06Z || [[:d:Q6442347|Q6442347]] || Projektoj |- | [[Joseph Ashby]] || 2448 bitoj || 2026-02-24T18:48:45Z || [[:d:Q12349966|Q12349966]] || EdE, Informkesto |- | [[Kviniliardo]] || 2448 bitoj || 2016-06-21T20:59:12Z || [[:d:Q3414649|Q3414649]] || unuo |- | [[Stacio Kadonohama]] || 2440 bitoj || 2024-05-01T20:41:50Z || [[:d:Q6543295|Q6543295]] || Projektoj |- | [[Koktelskuilo]] || 2456 bitoj || 2023-08-15T13:09:49Z || [[:d:Q1105339|Q1105339]] || Projektoj |- | [[Kannus]] || 2440 bitoj || 2021-03-23T12:36:46Z || [[:d:Q984927|Q984927]] || formatnum, informkesto, unuo |- | [[Linio Yokohama]] || 2368 bitoj || 2019-05-27T18:02:58Z || [[:d:Q1369102|Q1369102]] || commons |- | [[Válur]] || 2384 bitoj || 2025-10-06T19:47:39Z || [[:d:Q1093565|Q1093565]] || IPA, Informkesto |- | [[Rakel Liekki]] || 2448 bitoj || 2024-01-04T03:56:23Z || [[:d:Q6305846|Q6305846]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Ligilo por Vidantoj]] || 2464 bitoj || 2025-10-08T20:35:37Z || [[:d:Q20481905|Q20481905]] || EdE |- | [[Róbert Ragnar Spanó]] || 2416 bitoj || 2023-11-05T13:17:06Z || [[:d:Q16214211|Q16214211]] || Informkesto, Projektoj, daton |- | [[Karl Myslik]] || 2448 bitoj || 2026-02-25T21:00:28Z || [[:d:Q20480315|Q20480315]] || EdE, Informkesto |- | [[Franz Watzinger]] || 2384 bitoj || 2026-02-27T08:20:25Z || [[:d:Q12347993|Q12347993]] || EdE, Informkesto, Vivtempo |- | [[Ingvar Eriksson]] || 2456 bitoj || 2022-10-27T18:20:21Z || [[:d:Q12349268|Q12349268]] || Informkesto, Vivtempo |- | [[Sayong]] || 2464 bitoj || 2025-10-23T07:55:18Z || [[:d:Q427609|Q427609]] || Informkesto |- | [[Kalia vanadato]] || 2472 bitoj || 2018-09-29T15:10:33Z || [[:d:Q61083412|Q61083412]] || Neorganikaj, Organikaj |- | [[Karl Gasperini]] || 2464 bitoj || 2021-02-18T14:52:06Z || [[:d:Q20479460|Q20479460]] || EdE, Informkesto, Vivtempo, daton |- | [[Poŝtoficistoj de Titanic]] || 2432 bitoj || 2024-12-14T21:19:14Z || [[:d:Q12353970|Q12353970]] || Homekipo |- | [[Mizuno Tadamasa]] || 2400 bitoj || 2023-10-04T14:52:44Z || [[:d:Q1188498|Q1188498]] || Bibliotekoj, Informkesto |- | [[Uedo al-Ahmar]] || 2464 bitoj || 2018-08-02T12:55:56Z || [[:d:Q309862|Q309862]] || informkesto |- | [[Amonia molibdenato]] || 2480 bitoj || 2023-12-27T10:26:01Z || [[:d:Q25473463|Q25473463]] || Neorganikaj, Organikaj |- | [[Sesiliardo]] || 2480 bitoj || 2016-06-21T20:59:15Z || [[:d:Q3480931|Q3480931]] || unuo |- | [[Revista Brazileira]] || 2432 bitoj || 2025-11-16T07:04:19Z || [[:d:Q12354495|Q12354495]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Free Esperanto Course]] || 2496 bitoj || 2025-10-15T15:05:01Z || [[:d:Q12348024|Q12348024]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Strike Witches]] || 2312 bitoj || 2023-10-25T18:30:42Z || [[:d:Q1202631|Q1202631]] || Projektoj |- | [[Ragnar Hjorth]] || 2504 bitoj || 2023-10-30T07:45:00Z || [[:d:Q12354367|Q12354367]] || Informkesto |- | [[Karla Olsson]] || 2496 bitoj || 2019-05-26T17:46:44Z || [[:d:Q12350507|Q12350507]] || Unua, informkesto, vivtempo |- | [[Agustín Casado]] || 2480 bitoj || 2026-01-19T21:31:54Z || [[:d:Q109853943|Q109853943]] || a, hispanaj, informkesto, pa, projektoj, vivtempo |- | [[Degtjarsk]] || 2312 bitoj || 2023-05-22T17:12:15Z || [[:d:Q105425|Q105425]] || Informkesto, Lang-ru |- | [[Kaarlo Kramsu]] || 2496 bitoj || 2024-01-04T03:55:11Z || [[:d:Q11868776|Q11868776]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Tutmonda Kolektanto]] || 2480 bitoj || 2025-10-08T20:46:57Z || [[:d:Q12356140|Q12356140]] || EdE |- | [[Sekspsikologio]] || 2480 bitoj || 2026-02-26T21:41:57Z || [[:d:Q12355032|Q12355032]] || EdE |- | [[Harald Andersson]] || 2504 bitoj || 2023-07-16T20:39:27Z || [[:d:Q12348726|Q12348726]] || Informkesto |- | [[Lubanj]] || 2360 bitoj || 2019-06-16T18:37:39Z || [[:d:Q15279|Q15279]] || Unua, informkesto, lang-ru |- | [[Nula idealo]] || 2496 bitoj || 2022-06-20T22:53:08Z || [[:d:Q3791782|Q3791782]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Sungai Limau]] || 2504 bitoj || 2026-04-12T20:12:21Z || [[:d:Q7640155|Q7640155]] || Informkesto |- | [[Peano (kanto)]] || 2464 bitoj || 2023-12-28T14:39:20Z || [[:d:Q600094|Q600094]] || Bibliotekoj |- | [[Disko (mekaniko)]] || 2528 bitoj || 2026-04-12T20:40:10Z || [[:d:Q12346540|Q12346540]] || PorA |- | [[Ŝafidaĵo]] || 2448 bitoj || 2025-10-04T18:43:57Z || [[:d:Q643419|Q643419]] || Projektoj |- | [[Izopreno]] || 2504 bitoj || 2026-02-21T03:14:03Z || [[:d:Q271943|Q271943]] || Projektoj |- | [[Golfĉareto]] || 2480 bitoj || 2023-07-12T16:15:49Z || [[:d:Q1536382|Q1536382]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Oĵenin]] || 2440 bitoj || 2025-04-10T06:20:35Z || [[:d:Q4331848|Q4331848]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[Bujavica]] || 2480 bitoj || 2020-11-10T05:26:21Z || [[:d:Q2253249|Q2253249]] || Informkesto |- | [[Tuol Pongro]] || 2512 bitoj || 2026-04-12T20:44:19Z || [[:d:Q7853416|Q7853416]] || Informkesto |- | [[Maria Lohela]] || 2488 bitoj || 2023-09-22T07:02:01Z || [[:d:Q16984994|Q16984994]] || Informkesto, Projektoj, Vivtempo, daton |- | [[Novovolinsk]] || 2416 bitoj || 2022-05-04T09:42:03Z || [[:d:Q591719|Q591719]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[Viĥorevka]] || 2320 bitoj || 2024-01-01T16:31:56Z || [[:d:Q133099|Q133099]] || Informkesto, Lang-ru, Unua |- | [[Hídfő]] || 2512 bitoj || 2024-10-30T19:42:24Z || [[:d:Q12349030|Q12349030]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Ŝarur]] || 2424 bitoj || 2018-07-05T13:16:34Z || [[:d:Q162411|Q162411]] || az, informkesto |- | [[Dividaĵo (administra unuo)]] || 2480 bitoj || 2016-10-24T16:09:24Z || [[:d:Q5284423|Q5284423]] || Klasnomoj |- | [[Sepiliardo]] || 2528 bitoj || 2016-06-21T20:59:17Z || [[:d:Q12718243|Q12718243]] || unuo |- | [[Berezne]] || 2472 bitoj || 2023-04-05T14:00:32Z || [[:d:Q148910|Q148910]] || Lang-uk, Unuo, informkesto |- | [[Krasavino]] || 2368 bitoj || 2023-08-21T06:31:22Z || [[:d:Q155532|Q155532]] || Informkesto, Lang-ru, Urboj |- | [[Jelena Manojloviĉ]] || 2544 bitoj || 2020-01-22T17:01:04Z || [[:d:Q20478160|Q20478160]] || Informkesto, bibliotekoj, unua, vivtempo |- | [[ES Sétif]] || 2488 bitoj || 2024-05-30T07:49:30Z || [[:d:Q1059484|Q1059484]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Timothy Akis]] || 2544 bitoj || 2019-02-21T12:49:13Z || [[:d:Q2140827|Q2140827]] || DEFA, bibliotekoj, informkesto |- | [[Sosonka (Vinica provinco)]] || 2480 bitoj || 2022-04-14T14:36:16Z || [[:d:Q4429754|Q4429754]] || Lang-uk, Unuo, informkesto |- | [[Screaming Trees]] || 2552 bitoj || 2021-05-08T07:38:26Z || [[:d:Q1411035|Q1411035]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Thaĥek]] || 2512 bitoj || 2023-12-28T14:48:02Z || [[:d:Q1018701|Q1018701]] || informkesto |- | [[Retvortaro]] || 2552 bitoj || 2026-03-30T19:09:47Z || [[:d:Q3327521|Q3327521]] || Ne |- | [[Himar al-Rashid]] || 2536 bitoj || 2023-07-20T08:42:16Z || [[:d:Q12348896|Q12348896]] || Informkesto |- | [[Romániai Magyarság]] || 2528 bitoj || 2015-12-24T17:02:20Z || [[:d:Q20480254|Q20480254]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Procedura juro]] || 2568 bitoj || 2023-10-25T12:15:46Z || [[:d:Q936044|Q936044]] || Projektoj |- | [[Blutilo]] || 2560 bitoj || 2025-10-06T20:17:13Z || [[:d:Q3025059|Q3025059]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Okiliardo]] || 2560 bitoj || 2016-06-21T20:59:19Z || [[:d:Q12772971|Q12772971]] || unuo |- | [[Artur Adson]] || 2544 bitoj || 2024-01-04T03:54:05Z || [[:d:Q333892|Q333892]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Amaĵisto]] || 2520 bitoj || 2025-09-01T10:39:22Z || [[:d:Q422486|Q422486]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Motono Seigo]] || 2504 bitoj || 2026-02-25T20:56:34Z || [[:d:Q11520921|Q11520921]] || EdE, Informkesto |- | [[Ĉonki]] || 2480 bitoj || 2022-05-27T13:38:50Z || [[:d:Q4518534|Q4518534]] || Informkesto, lang-be |- | [[Sonorilo kaj Kanono]] || 2504 bitoj || 2026-02-26T21:56:56Z || [[:d:Q20481434|Q20481434]] || EdE |- | [[Poul Stensgaard Hansen]] || 2568 bitoj || 2025-12-28T21:04:45Z || [[:d:Q12353956|Q12353956]] || bibliotekoj, informkesto, unua, vivtempo |- | [[Nouamghar]] || 2520 bitoj || 2023-10-15T12:13:09Z || [[:d:Q3344807|Q3344807]] || Informkesto |- | [[Wilfred Chitty]] || 2552 bitoj || 2026-02-24T20:09:22Z || [[:d:Q20478639|Q20478639]] || EdE, Informkesto |- | [[Berislav]] || 2480 bitoj || 2022-05-08T03:45:50Z || [[:d:Q829317|Q829317]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[La Eŭropa Milito]] || 2544 bitoj || 2015-12-23T07:54:37Z || [[:d:Q20478010|Q20478010]] || EdE |- | [[Petri Neittaanmäki]] || 2576 bitoj || 2021-09-19T18:46:27Z || [[:d:Q11887771|Q11887771]] || Bibliotekoj, Vivtempo, informkesto |- | [[Heikki Kinnunen]] || 2576 bitoj || 2024-01-04T03:54:32Z || [[:d:Q5699299|Q5699299]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Ni fosu nian sulkon!]] || 2552 bitoj || 2026-02-25T11:43:32Z || [[:d:Q12353157|Q12353157]] || EdE |- | [[Bas-tono]] || 2576 bitoj || 2024-12-19T21:42:27Z || [[:d:Q638833|Q638833]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Listo de urboj de Mongolio]] || 2584 bitoj || 2025-10-03T12:14:31Z || [[:d:Q661638|Q661638]] || Projektoj, Urboj |- | [[Magyar Ifjúság]] || 2544 bitoj || 2024-11-02T07:17:25Z || [[:d:Q12352178|Q12352178]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Udvarhelyi Híradó]] || 2568 bitoj || 2024-11-03T18:46:52Z || [[:d:Q1330022|Q1330022]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Dziecinów (poviato Kozienice)]] || 2544 bitoj || 2019-11-10T10:22:58Z || [[:d:Q398428|Q398428]] || Informkesto, koordinatoj |- | [[Ruka]] || 2600 bitoj || 2026-02-09T18:46:47Z || [[:d:Q762945|Q762945]] || Informkesto |- | [[Gudermeso]] || 2448 bitoj || 2023-07-14T19:52:29Z || [[:d:Q134693|Q134693]] || Informkesto, Lang-ru, Urboj |- | [[Reopeksio]] || 2544 bitoj || 2023-11-02T05:14:52Z || [[:d:Q181639|Q181639]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Cmini]] || 2544 bitoj || 2024-12-12T23:08:18Z || [[:d:Q4506024|Q4506024]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[Rimaĉi]] || 2536 bitoj || 2022-04-20T03:45:01Z || [[:d:Q4401987|Q4401987]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[Gemologio]] || 2592 bitoj || 2025-05-01T09:28:46Z || [[:d:Q243330|Q243330]] || projektoj |- | [[Galoŝo]] || 2552 bitoj || 2025-03-24T20:45:41Z || [[:d:Q853832|Q853832]] || Projektoj, Referencoj |- | [[Esperanto-hebreaj vortaroj]] || 2624 bitoj || 2024-02-21T15:57:45Z || [[:d:Q12347317|Q12347317]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Xiao Peiliang]] || 2584 bitoj || 2022-11-07T19:14:13Z || [[:d:Q12356816|Q12356816]] || Informkesto, Vivtempo |- | [[Arubani]] || 2608 bitoj || 2026-01-15T15:31:18Z || [[:d:Q2493838|Q2493838]] || Informkesto |- | [[Douglas]] || 2608 bitoj || 2023-05-29T12:46:09Z || [[:d:Q463035|Q463035]] || Projektoj |- | [[Nia ĉiutaga pano]] || 2568 bitoj || 2026-02-25T11:41:47Z || [[:d:Q12353165|Q12353165]] || EdE |- | [[Caŭdongo]] || 2480 bitoj || 2025-10-06T13:51:18Z || [[:d:Q1964867|Q1964867]] || Portalo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2012]] || 2624 bitoj || 2022-09-18T08:16:59Z || [[:d:Q641564|Q641564]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[David Crosby]] || 2616 bitoj || 2024-07-31T18:32:06Z || [[:d:Q370560|Q370560]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[P. J. Soeters]] || 2632 bitoj || 2019-09-26T15:16:00Z || [[:d:Q12353561|Q12353561]] || Bibliotekoj, Informkesto, Vivtempo |- | [[Olle Persson]] || 2632 bitoj || 2023-10-16T18:59:46Z || [[:d:Q12353422|Q12353422]] || Informkesto |- | [[Kompletorio]] || 2592 bitoj || 2023-08-15T14:17:10Z || [[:d:Q954995|Q954995]] || Projektoj |- | [[Pelerino]] || 2584 bitoj || 2025-04-25T10:17:40Z || [[:d:Q1788113|Q1788113]] || Projektoj |- | [[Tyszki-Bregendy]] || 2576 bitoj || 2019-11-02T07:43:46Z || [[:d:Q3176317|Q3176317]] || Informkesto, koordinatoj |- | [[Oden (familia nomo)]] || 2640 bitoj || 2023-10-15T16:04:51Z || [[:d:Q37553683|Q37553683]] || PorA, Projektoj, Unua |- | [[Perak Tengah]] || 2616 bitoj || 2026-04-12T20:29:09Z || [[:d:Q2165801|Q2165801]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Stacio Arajamae]] || 2520 bitoj || 2026-01-06T05:48:27Z || [[:d:Q3889764|Q3889764]] || DEFA, Linio, Projektoj |- | [[Bastfibro]] || 2632 bitoj || 2025-05-12T15:37:34Z || [[:d:Q1269339|Q1269339]] || Projektoj |- | [[Sándor Ürmösy]] || 2528 bitoj || 2023-12-28T14:44:42Z || [[:d:Q27994168|Q27994168]] || Vivtempo |- | [[Ĉioninkluziva prezo]] || 2576 bitoj || 2024-09-30T08:27:10Z || [[:d:Q1699653|Q1699653]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Aila Paloniemi]] || 2600 bitoj || 2024-01-04T03:53:45Z || [[:d:Q11850070|Q11850070]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2013]] || 2640 bitoj || 2022-09-18T08:11:53Z || [[:d:Q2332247|Q2332247]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Kaija Saariaho]] || 2632 bitoj || 2024-03-11T21:38:58Z || [[:d:Q241432|Q241432]] || Bibliotekoj, Informkesto |- | [[Ludmila Dandová]] || 2592 bitoj || 2021-11-20T12:18:34Z || [[:d:Q20477839|Q20477839]] || DEFA, EdE, Informkesto |- | [[Naŭiliardo]] || 2624 bitoj || 2016-06-21T20:59:21Z || [[:d:Q12717234|Q12717234]] || unuo |- | [[Firmaoj pri komputila programaro]] || 2648 bitoj || 2025-10-06T15:21:49Z || [[:d:Q1058914|Q1058914]] || Projektoj, Purigu |- | [[Ébredj]] || 2576 bitoj || 2025-10-06T19:40:52Z || [[:d:Q20482067|Q20482067]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Tripieduloj]] || 2656 bitoj || 2020-09-30T06:41:37Z || [[:d:Q606804|Q606804]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Neceseja broso]] || 2648 bitoj || 2024-10-17T12:18:52Z || [[:d:Q1064762|Q1064762]] || Commonscat |- | [[Miapetra Kumpula-Natri]] || 2624 bitoj || 2024-01-04T03:55:56Z || [[:d:Q5413481|Q5413481]] || DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2016]] || 2656 bitoj || 2022-09-18T08:00:59Z || [[:d:Q20025032|Q20025032]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2015]] || 2656 bitoj || 2022-09-18T08:04:32Z || [[:d:Q18198089|Q18198089]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2014]] || 2656 bitoj || 2022-09-18T08:07:44Z || [[:d:Q14916000|Q14916000]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Krasnozavodsk]] || 2480 bitoj || 2023-08-21T06:36:12Z || [[:d:Q155597|Q155597]] || Informkesto, Lang-ru, Urboj |- | [[Waldmannsburg]] || 2656 bitoj || 2026-04-13T19:54:38Z || [[:d:Q130379608|Q130379608]] || Informkesto |- | [[Giro d'Italia 2021]] || 2664 bitoj || 2022-09-18T06:15:19Z || [[:d:Q63887717|Q63887717]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2020]] || 2664 bitoj || 2022-09-18T06:14:56Z || [[:d:Q63174796|Q63174796]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2019]] || 2664 bitoj || 2022-09-18T07:50:04Z || [[:d:Q56709795|Q56709795]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2018]] || 2664 bitoj || 2022-09-18T07:53:58Z || [[:d:Q40291282|Q40291282]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2017]] || 2664 bitoj || 2022-09-18T07:57:18Z || [[:d:Q26838733|Q26838733]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Sonam Chuki]] || 2648 bitoj || 2023-10-24T12:08:58Z || [[:d:Q9339466|Q9339466]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Rinzi Lham]] || 2648 bitoj || 2023-10-24T12:08:22Z || [[:d:Q16596484|Q16596484]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Hugo Steinhauer]] || 2648 bitoj || 2024-07-24T15:19:11Z || [[:d:Q12348999|Q12348999]] || DEFA, EdE, Informkesto |- | [[Subskripcio]] || 2632 bitoj || 2024-11-18T10:40:31Z || [[:d:Q322948|Q322948]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Bulteno de ISAE]] || 2680 bitoj || 2023-03-10T08:59:18Z || [[:d:Q20478213|Q20478213]] || EdE |- | [[Giro d'Italia 2022]] || 2680 bitoj || 2022-09-18T06:15:40Z || [[:d:Q109310706|Q109310706]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Karma Tenzin]] || 2680 bitoj || 2023-10-24T12:08:11Z || [[:d:Q11870167|Q11870167]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Giro d'Italia 2023]] || 2680 bitoj || 2024-05-10T14:37:31Z || [[:d:Q114614803|Q114614803]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2024]] || 2680 bitoj || 2024-05-10T14:41:25Z || [[:d:Q120900304|Q120900304]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[Giro d'Italia 2025]] || 2680 bitoj || 2025-05-09T04:08:53Z || [[:d:Q126737348|Q126737348]] || Giro, Informkesto, Listo, Projektoj |- | [[NA Hussein Dey]] || 2640 bitoj || 2024-05-30T07:49:52Z || [[:d:Q660003|Q660003]] || Informkesto, Polurinda, Projektoj |- | [[Gray's Inn]] || 2648 bitoj || 2025-04-02T18:19:05Z || [[:d:Q157412|Q157412]] || Bibliotekoj, Projektoj |- | [[Nordia mitologio]] || 2648 bitoj || 2026-03-30T19:18:32Z || [[:d:Q12353260|Q12353260]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Dekiliardo]] || 2672 bitoj || 2016-06-21T20:59:24Z || [[:d:Q11011185|Q11011185]] || unuo |- | [[Ahfir]] || 2544 bitoj || 2025-12-27T17:03:22Z || [[:d:Q2544620|Q2544620]] || Informkesto, Projektoj, lang-ar |- | [[Janakkala]] || 2640 bitoj || 2021-04-18T11:41:06Z || [[:d:Q374324|Q374324]] || formatnum, informkesto, unuo |- | [[Hannu]] || 2672 bitoj || 2023-07-16T20:08:57Z || [[:d:Q4413537|Q4413537]] || Projektoj |- | [[Jardo (mezurunuo)]] || 2688 bitoj || 2025-02-14T12:29:53Z || [[:d:Q482798|Q482798]] || Apartigila, Projektoj |- | [[Nu (armena litero)]] || 2632 bitoj || 2025-10-06T15:41:04Z || [[:d:Q1570306|Q1570306]] || Projektoj, Signo |- | [[Jugola vejno]] || 2648 bitoj || 2023-08-07T13:52:45Z || [[:d:Q749592|Q749592]] || Projektoj |- | [[Antonio Valencia]] || 2688 bitoj || 2019-09-17T19:24:36Z || [[:d:Q174486|Q174486]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Ole Due]] || 2656 bitoj || 2023-01-31T17:33:07Z || [[:d:Q3490686|Q3490686]] || Bibliotekoj, Informkesto, Portalo |- | [[Hola Pristan]] || 2552 bitoj || 2022-05-08T03:51:22Z || [[:d:Q760224|Q760224]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[Aminoalkoholo]] || 2680 bitoj || 2025-10-06T20:22:36Z || [[:d:Q2415654|Q2415654]] || Projektoj |- | [[Bilka (Sumia provinco)]] || 2624 bitoj || 2025-01-11T19:21:17Z || [[:d:Q4082021|Q4082021]] || Informkesto, Unuo, lang-uk |- | [[Centono]] || 2688 bitoj || 2016-06-13T15:59:52Z || [[:d:Q278568|Q278568]] || Dekoblaj |- | [[Dziecinów (poviato Otwock)]] || 2632 bitoj || 2019-08-31T06:28:37Z || [[:d:Q122869|Q122869]] || Informkesto, Projektoj, koordinatoj |- | [[Seppo Lindblom]] || 2656 bitoj || 2024-01-04T03:56:41Z || [[:d:Q11892993|Q11892993]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Sinikka Sokka]] || 2664 bitoj || 2021-10-12T17:47:12Z || [[:d:Q16990593|Q16990593]] || Bibliotekoj, informkesto, vivtempo |- | [[Otto Kayser]] || 2656 bitoj || 2023-10-17T17:35:34Z || [[:d:Q20479277|Q20479277]] || DEFA, Informkesto |- | [[Stacio Ajaori]] || 2592 bitoj || 2023-11-15T08:15:43Z || [[:d:Q3890053|Q3890053]] || DEFA, Linio, Projektoj |- | [[Rover P5]] || 2648 bitoj || 2023-11-04T18:21:28Z || [[:d:Q1642403|Q1642403]] || Projektoj |- | [[Helena Štruncová]] || 2648 bitoj || 2026-02-10T21:40:47Z || [[:d:Q12348782|Q12348782]] || Unua, Vivtempo, informkesto |- | [[Áron Orbán]] || 2672 bitoj || 2023-12-28T13:49:50Z || [[:d:Q27994354|Q27994354]] || Informkesto, Vivtempo |- | [[Mumuje–Jendang lingvoj]] || 2664 bitoj || 2025-10-06T14:42:46Z || [[:d:Q6935539|Q6935539]] || Informkesto, formatnum |- | [[Prehistoria Hispanio]] || 2696 bitoj || 2023-10-24T09:51:47Z || [[:d:Q366971|Q366971]] || Projektoj |- | [[Spirosigno]] || 2664 bitoj || 2023-11-14T11:32:17Z || [[:d:Q754458|Q754458]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Euphorbia piscatoria]] || 2656 bitoj || 2023-06-16T14:54:56Z || [[:d:Q10278238|Q10278238]] || Projektoj |- | [[Sinmura Iduru]] || 2688 bitoj || 2026-02-26T21:51:57Z || [[:d:Q12355178|Q12355178]] || EdE, Informkesto |- | [[Gigabajto]] || 2696 bitoj || 2018-05-03T16:00:04Z || [[:d:Q79738|Q79738]] || Bajtokvantoj |- | [[Terabajto]] || 2696 bitoj || 2018-05-03T16:00:10Z || [[:d:Q79741|Q79741]] || Bajtokvantoj |- | [[Bert Schumann]] || 2680 bitoj || 2025-09-15T09:10:25Z || [[:d:Q66311401|Q66311401]] || DEFA, Informkesto, bibliotekoj |- | [[Eksabajto]] || 2704 bitoj || 2018-05-03T16:00:18Z || [[:d:Q79745|Q79745]] || Bajtokvantoj |- | [[Kvekto]] || 2672 bitoj || 2025-03-18T09:20:33Z || [[:d:Q107915314|Q107915314]] || Dekoblaj, Projektoj |- | [[Thinley Dorji]] || 2712 bitoj || 2023-10-24T12:08:39Z || [[:d:Q2421236|Q2421236]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Karma Tshomo]] || 2696 bitoj || 2023-10-24T12:07:58Z || [[:d:Q20195314|Q20195314]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Zobo]] || 2712 bitoj || 2024-11-26T13:10:09Z || [[:d:Q14527921|Q14527921]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Lieke]] || 2712 bitoj || 2023-09-07T14:53:45Z || [[:d:Q491379|Q491379]] || Projektoj |- | [[Dekono]] || 2720 bitoj || 2018-11-24T21:18:51Z || [[:d:Q11184976|Q11184976]] || Dekoblaj |- | [[Miliardono]] || 2728 bitoj || 2016-06-22T00:12:02Z || [[:d:Q4912012|Q4912012]] || Dekoblaj |- | [[Zetabajto]] || 2712 bitoj || 2018-05-03T16:00:22Z || [[:d:Q79747|Q79747]] || Bajtokvantoj |- | [[Jotabajto]] || 2712 bitoj || 2018-05-03T16:00:26Z || [[:d:Q79752|Q79752]] || Bajtokvantoj |- | [[Huviŝka]] || 2616 bitoj || 2019-09-20T19:02:59Z || [[:d:Q1396420|Q1396420]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj |- | [[Teuva]] || 2704 bitoj || 2021-11-08T06:13:15Z || [[:d:Q6167|Q6167]] || formatnum, informkesto, lang-sv, unuo |- | [[Bilani]] || 2648 bitoj || 2022-05-26T12:32:16Z || [[:d:Q4081520|Q4081520]] || Informkesto, Unuo, lang-uk |- | [[Veiko Spolītis]] || 2696 bitoj || 2023-12-15T08:24:17Z || [[:d:Q12378391|Q12378391]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Alberto Solarz]] || 2728 bitoj || 2019-05-23T20:02:58Z || [[:d:Q20481349|Q20481349]] || Unua, informkesto, vivtempo |- | [[Jos Daman]] || 2712 bitoj || 2023-10-24T12:10:31Z || [[:d:Q1704048|Q1704048]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Karma Chhoden]] || 2704 bitoj || 2023-10-24T12:09:20Z || [[:d:Q20090436|Q20090436]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Namgyal Lhamu]] || 2704 bitoj || 2023-10-11T19:55:08Z || [[:d:Q20195476|Q20195476]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Listo de urboj laŭ lando]] || 2696 bitoj || 2023-09-08T14:25:55Z || [[:d:Q510357|Q510357]] || Listoj, Projektoj |- | [[Stacio Dosen]] || 2600 bitoj || 2023-11-15T08:19:22Z || [[:d:Q3893001|Q3893001]] || DEFA, Linio, Projektoj |- | [[Erdélyi Napló]] || 2712 bitoj || 2021-12-18T16:19:49Z || [[:d:Q580732|Q580732]] || Webarchiv |- | [[Tlokvaoj]] || 2736 bitoj || 2024-08-30T09:28:00Z || [[:d:Q353971|Q353971]] || Informkesto |- | [[Frank Lampard]] || 2712 bitoj || 2023-05-29T06:44:54Z || [[:d:Q41533|Q41533]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Bertilo]] || 2736 bitoj || 2025-04-28T09:18:38Z || [[:d:Q19687104|Q19687104]] || Projektoj |- | [[Tímea Antal]] || 2688 bitoj || 2023-12-28T14:48:53Z || [[:d:Q771767|Q771767]] || Vivtempo |- | [[Jigme Tshering]] || 2728 bitoj || 2023-10-24T12:08:05Z || [[:d:Q1292463|Q1292463]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Ronabajto]] || 2720 bitoj || 2026-03-15T10:08:56Z || [[:d:Q115280832|Q115280832]] || Bajtokvantoj |- | [[Infana rimaro]] || 2720 bitoj || 2026-03-21T18:20:55Z || [[:d:Q1123037|Q1123037]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Universala Esperanto-Asocio (libro)]] || 2664 bitoj || 2026-02-26T22:21:38Z || [[:d:Q12356259|Q12356259]] || EdE |- | [[Geometroedoj]] || 2704 bitoj || 2026-03-10T21:00:21Z || [[:d:Q1357593|Q1357593]] || Taksonomio |- | [[Matti Härmä]] || 2656 bitoj || 2024-01-04T03:55:52Z || [[:d:Q13591941|Q13591941]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Kvetabajto]] || 2728 bitoj || 2026-03-15T10:09:15Z || [[:d:Q115277430|Q115277430]] || Bajtokvantoj |- | [[Hungara ŝafhundo]] || 2704 bitoj || 2025-01-31T12:28:49Z || [[:d:Q38865|Q38865]] || - |- | [[Stacio Ojamada]] || 2624 bitoj || 2026-01-22T21:56:56Z || [[:d:Q4968685|Q4968685]] || DEFA, Informkesto, Linio, Projektoj |- | [[Kirumb]] || 2736 bitoj || 2015-12-23T06:01:48Z || [[:d:Q20480150|Q20480150]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Estraro de UEA 1947-1950]] || 2736 bitoj || 2024-12-16T14:19:03Z || [[:d:Q12347488|Q12347488]] || Estraroj |- | [[Csaba Váli]] || 2656 bitoj || 2018-09-28T23:31:46Z || [[:d:Q20480462|Q20480462]] || Vivtempo |- | [[Jubileo]] || 2720 bitoj || 2025-08-14T15:39:28Z || [[:d:Q15955568|Q15955568]] || Ne, Projektoj |- | [[Suvi-Anne Siimes]] || 2672 bitoj || 2024-01-04T03:56:52Z || [[:d:Q205698|Q205698]] || DEFA, Informkesto |- | [[Hannes Manninen]] || 2712 bitoj || 2021-05-31T07:52:18Z || [[:d:Q4606792|Q4606792]] || daton, informkesto, vivtempo |- | [[Leo Funtek]] || 2728 bitoj || 2024-01-04T03:55:40Z || [[:d:Q2988892|Q2988892]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Zigomikotoj]] || 2728 bitoj || 2024-01-08T08:33:03Z || [[:d:Q215384|Q215384]] || Projektoj |- | [[Vago]] || 2744 bitoj || 2025-11-24T00:53:55Z || [[:d:Q190140|Q190140]] || Projektoj |- | [[Cetate (Berchezoaia)]] || 2664 bitoj || 2026-03-21T22:40:43Z || [[:d:Q1126814|Q1126814]] || Informkesto |- | [[Max Wurmbrandt]] || 2728 bitoj || 2026-02-27T08:24:25Z || [[:d:Q12352421|Q12352421]] || EdE, Informkesto |- | [[Listo de prikemiaj organizaĵoj]] || 2720 bitoj || 2025-10-04T20:31:53Z || [[:d:Q1854695|Q1854695]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Rona (prefikso)]] || 2728 bitoj || 2022-11-23T18:34:36Z || [[:d:Q107914880|Q107914880]] || Dekoblaj |- | [[Nawang Pelzang]] || 2752 bitoj || 2023-10-13T14:15:43Z || [[:d:Q20640877|Q20640877]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Max Wurmbrandt]] || 2728 bitoj || 2026-02-27T08:24:25Z || [[:d:Q12352421|Q12352421]] || EdE, Informkesto |- | [[Lhendup Tshering]] || 2752 bitoj || 2023-09-07T14:07:20Z || [[:d:Q20642003|Q20642003]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Vésubie]] || 2744 bitoj || 2025-10-06T15:32:12Z || [[:d:Q938197|Q938197]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Claude Dejoux]] || 2752 bitoj || 2023-12-11T23:15:36Z || [[:d:Q2977260|Q2977260]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Ursula Valenta]] || 2728 bitoj || 2023-10-24T12:11:50Z || [[:d:Q86712078|Q86712078]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Medicina semiologio]] || 2760 bitoj || 2025-05-26T08:33:53Z || [[:d:Q3510806|Q3510806]] || Bibliotekoj, Projektoj |- | [[Alphonse Allaert]] || 2760 bitoj || 2023-10-24T12:10:51Z || [[:d:Q2622472|Q2622472]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Bourne End]] || 2744 bitoj || 2020-08-24T12:00:39Z || [[:d:Q2059003|Q2059003]] || Informkesto |- | [[Ljudevit Negovetić]] || 2752 bitoj || 2023-09-08T15:06:54Z || [[:d:Q12351839|Q12351839]] || Informkesto |- | [[Zalizniĉne (Vinica provinco)]] || 2656 bitoj || 2022-04-06T14:53:16Z || [[:d:Q1999876|Q1999876]] || Lang-uk, Unuo, informkesto |- | [[Új Magyar Szó]] || 2696 bitoj || 2025-10-07T07:22:05Z || [[:d:Q8079368|Q8079368]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Radio Esperanto (reta)]] || 2768 bitoj || 2010-04-05T21:15:23Z || [[:d:Q12354352|Q12354352]] || Apartigila, Ne, Radio |- | [[Kunio]] || 2720 bitoj || 2023-08-28T07:32:00Z || [[:d:Q1285470|Q1285470]] || Projektoj, fremdlingve |- | [[Citokromo]] || 2744 bitoj || 2023-01-31T13:05:40Z || [[:d:Q408068|Q408068]] || Bibliotekoj, Projektoj |- | [[Ambaŭgajna strategio]] || 2728 bitoj || 2023-02-26T19:37:20Z || [[:d:Q1432170|Q1432170]] || Lang-en |- | [[Vindaso]] || 2744 bitoj || 2025-04-14T07:16:57Z || [[:d:Q557270|Q557270]] || Projektoj |- | [[Afrika hararanĝo]] || 2728 bitoj || 2021-02-20T16:05:35Z || [[:d:Q388036|Q388036]] || Projektoj |- | [[CA Bordj Bou Arreridj]] || 2744 bitoj || 2024-05-30T07:49:57Z || [[:d:Q2745994|Q2745994]] || Informkesto |- | [[2005–06 Serie C1]] || 2768 bitoj || 2020-07-20T12:50:11Z || [[:d:Q3957692|Q3957692]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Ostki]] || 2712 bitoj || 2022-05-16T06:28:31Z || [[:d:Q4338669|Q4338669]] || Aliaj, Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[August Förster]] || 2752 bitoj || 2024-05-08T16:39:14Z || [[:d:Q469686|Q469686]] || Projektoj |- | [[Stinka (Sumia provinco)]] || 2704 bitoj || 2022-05-28T12:04:35Z || [[:d:Q4441653|Q4441653]] || Informkesto, Unuo, lang-uk |- | [[Warren Ellis]] || 2760 bitoj || 2024-01-02T16:28:58Z || [[:d:Q540787|Q540787]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Minoda Takuma]] || 2720 bitoj || 2026-02-25T20:53:15Z || [[:d:Q12352706|Q12352706]] || EdE, Informkesto |- | [[Alexandre Julliard]] || 2752 bitoj || 2021-03-07T09:34:55Z || [[:d:Q3851184|Q3851184]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Levon Turjan]] || 2768 bitoj || 2025-10-06T19:39:32Z || [[:d:Q20507031|Q20507031]] || Informkesto, Vivtempo |- | [[Sudafrikio]] || 2744 bitoj || 2025-01-30T16:57:46Z || [[:d:Q12355429|Q12355429]] || Kunigu |- | [[Varmegaero]] || 2760 bitoj || 2025-10-07T09:48:15Z || [[:d:Q1601590|Q1601590]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Carlos Levay]] || 2792 bitoj || 2023-08-09T11:08:46Z || [[:d:Q12346062|Q12346062]] || Unua, informkesto, vivtempo |- | [[Damcılı]] || 2656 bitoj || 2022-06-17T13:12:01Z || [[:d:Q4793546|Q4793546]] || informkesto |- | [[Tiit Aleksejev]] || 2776 bitoj || 2023-11-30T08:34:52Z || [[:d:Q13425263|Q13425263]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Dorji Dema]] || 2768 bitoj || 2023-10-24T12:08:45Z || [[:d:Q2081991|Q2081991]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Stacio Kaŝiŭagidajra]] || 2632 bitoj || 2023-11-15T08:34:19Z || [[:d:Q3888982|Q3888982]] || DEFA, Linio, Projektoj |- | [[Juha Eirto]] || 2768 bitoj || 2024-01-04T03:55:01Z || [[:d:Q11867345|Q11867345]] || Bibliotekoj, DEFA, Informkesto |- | [[Tafsir]] || 2728 bitoj || 2019-10-18T21:53:52Z || [[:d:Q335414|Q335414]] || Islamo |- | [[Iiro Viinanen]] || 2760 bitoj || 2024-01-04T03:54:40Z || [[:d:Q5995010|Q5995010]] || DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Obuĥiv (Vinica provinco)]] || 2712 bitoj || 2022-05-29T08:10:17Z || [[:d:Q4330072|Q4330072]] || Lang-uk, Unuo, informkesto |- | [[Pierre Blacks]] || 2800 bitoj || 2023-10-22T16:07:20Z || [[:d:Q2093176|Q2093176]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Talpogrilo]] || 2728 bitoj || 2023-11-25T15:47:55Z || [[:d:Q199765|Q199765]] || Portalo, Projektoj, Unua |- | [[Stacio Aŝigase]] || 2664 bitoj || 2019-08-30T14:55:55Z || [[:d:Q3890814|Q3890814]] || DEFA, Linio, Projektoj |- | [[Stubičke Toplice]] || 2752 bitoj || 2026-03-28T21:28:20Z || [[:d:Q921726|Q921726]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Buenos Aires (Pernambuco)]] || 2752 bitoj || 2025-10-06T20:10:14Z || [[:d:Q2101554|Q2101554]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Intakt Records]] || 2760 bitoj || 2025-07-04T19:32:23Z || [[:d:Q544186|Q544186]] || Informkesto |- | [[Aerografito]] || 2792 bitoj || 2023-02-23T14:36:27Z || [[:d:Q1337763|Q1337763]] || Projektoj |- | [[El Mamghar]] || 2760 bitoj || 2025-10-06T20:19:21Z || [[:d:Q5351546|Q5351546]] || Informkesto |- | [[Keloido]] || 2760 bitoj || 2023-08-13T08:25:23Z || [[:d:Q1131260|Q1131260]] || Projektoj |- | [[Listo de ĉiliaj esperantistoj]] || 2720 bitoj || 2026-04-05T15:35:15Z || [[:d:Q12351816|Q12351816]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Stacio Masuzaŭa]] || 2688 bitoj || 2023-11-15T08:40:59Z || [[:d:Q3889752|Q3889752]] || DEFA, Linio, Projektoj |- | [[Probablo kaj statistiko]] || 2808 bitoj || 2025-10-07T07:37:49Z || [[:d:Q4165455|Q4165455]] || Projektoj, Purigu |- | [[ASO Chlef]] || 2784 bitoj || 2024-05-30T07:49:47Z || [[:d:Q297929|Q297929]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Ed Clark]] || 2816 bitoj || 2023-12-28T14:02:11Z || [[:d:Q3624294|Q3624294]] || bibliotekoj, informkesto, projektoj, vivtempo |- | [[Klabo (armilo)]] || 2752 bitoj || 2023-08-13T12:42:41Z || [[:d:Q392326|Q392326]] || Projektoj |- | [[Viiala]] || 2792 bitoj || 2021-09-24T21:56:16Z || [[:d:Q654667|Q654667]] || informkesto |- | [[Três Rios]] || 2744 bitoj || 2025-10-06T20:23:27Z || [[:d:Q1787655|Q1787655]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Obroŝine]] || 2712 bitoj || 2022-06-28T04:31:10Z || [[:d:Q4329914|Q4329914]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[Jiří Vomáčka]] || 2744 bitoj || 2021-02-19T13:48:10Z || [[:d:Q12349872|Q12349872]] || Informkesto, Vivtempo |- | [[Fazioli]] || 2816 bitoj || 2023-06-23T17:37:45Z || [[:d:Q585882|Q585882]] || Projektoj |- | [[Garganta de los Montes]] || 2792 bitoj || 2024-05-31T18:26:03Z || [[:d:Q1752777|Q1752777]] || Commons, Informkesto |- | [[Efikeco de Pareto]] || 2776 bitoj || 2025-10-06T15:10:50Z || [[:d:Q36829|Q36829]] || Projektoj |- | [[Alfred Cumming]] || 2800 bitoj || 2022-07-20T06:52:32Z || [[:d:Q185701|Q185701]] || Bibliotekoj, Informkesto, Vivtempo |- | [[Mormona Humanitara Centro]] || 2792 bitoj || 2023-10-05T20:40:41Z || [[:d:Q3029275|Q3029275]] || Projektoj |- | [[Maskofesto]] || 2776 bitoj || 2020-07-14T10:09:33Z || [[:d:Q773326|Q773326]] || projektoj |- | [[Petabajto]] || 2816 bitoj || 2023-10-18T15:13:23Z || [[:d:Q79744|Q79744]] || Bajtokvantoj, Projektoj |- | [[Burin]] || 2760 bitoj || 2022-04-06T07:23:41Z || [[:d:Q591812|Q591812]] || Informkesto, Unuo, lang-uk |- | [[Novhorodske]] || 2704 bitoj || 2022-05-04T07:57:01Z || [[:d:Q4322524|Q4322524]] || Informkesto, Unuo, lang-uk |- | [[Boda (Centr-Afrika Respubliko)]] || 2792 bitoj || 2018-07-24T13:20:04Z || [[:d:Q2543954|Q2543954]] || informkesto, koord |- | [[Stig Kinnander]] || 2808 bitoj || 2023-11-21T17:56:37Z || [[:d:Q12355359|Q12355359]] || Informkesto |- | [[Ĉeĥlingvaj verkoj]] || 2720 bitoj || 2025-10-07T07:54:44Z || [[:d:Q12357302|Q12357302]] || Purigu |- | [[Riistavesi]] || 2824 bitoj || 2025-05-04T10:15:39Z || [[:d:Q65034|Q65034]] || informkesto |- | [[Nico Hendrickx]] || 2832 bitoj || 2023-10-13T17:17:08Z || [[:d:Q83616433|Q83616433]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Sven Elis Ragnar]] || 2808 bitoj || 2023-11-23T11:21:29Z || [[:d:Q12355478|Q12355478]] || EdE, Informkesto, daton |- | [[Tervo]] || 2816 bitoj || 2025-05-04T10:08:32Z || [[:d:Q1009142|Q1009142]] || Informkesto |- | [[Leo Ortolani]] || 2832 bitoj || 2023-09-05T18:52:10Z || [[:d:Q1395|Q1395]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Arja Alho]] || 2808 bitoj || 2023-02-28T09:23:36Z || [[:d:Q11852559|Q11852559]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Johannes Koskinen]] || 2808 bitoj || 2024-01-04T03:54:52Z || [[:d:Q3781266|Q3781266]] || DEFA, Informkesto, Projektoj |- | [[Saloinen]] || 2824 bitoj || 2025-01-24T20:28:58Z || [[:d:Q3444970|Q3444970]] || Informkesto, Projektoj, formatnum, unuo |- | [[Ŝelestove]] || 2712 bitoj || 2022-05-19T08:29:38Z || [[:d:Q4522620|Q4522620]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[Demjaniv]] || 2752 bitoj || 2025-05-13T08:09:29Z || [[:d:Q4157778|Q4157778]] || Unuo, informkesto, lang-uk |- | [[Legaco]] || 2800 bitoj || 2023-09-05T18:08:03Z || [[:d:Q211557|Q211557]] || IKEV, Projektoj, Referencoj |- | [[Hulu Perak]] || 2840 bitoj || 2023-07-21T12:25:42Z || [[:d:Q2416685|Q2416685]] || Projektoj, Referencoj |- | [[Jarno De Smedt]] || 2840 bitoj || 2023-10-24T12:10:25Z || [[:d:Q107620830|Q107620830]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Emu (biero)]] || 2808 bitoj || 2025-01-17T00:23:45Z || [[:d:Q5374843|Q5374843]] || Informkesto |- | [[Acera (rivero)]] || 2808 bitoj || 2024-02-13T14:55:17Z || [[:d:Q25204484|Q25204484]] || Bibliotekoj, Gnis, Informkesto, Referencoj |- | [[Lennart Persson]] || 2856 bitoj || 2023-09-05T18:44:30Z || [[:d:Q12351467|Q12351467]] || Informkesto |- | [[Stacio Macukura]] || 2728 bitoj || 2023-11-15T08:40:30Z || [[:d:Q3892966|Q3892966]] || DEFA, Linio, Projektoj |- | [[Bait Hanun]] || 2696 bitoj || 2025-04-01T12:17:54Z || [[:d:Q74176|Q74176]] || informkesto, lang-ar |- | [[Ko Fan-long]] || 2784 bitoj || 2025-10-07T06:40:56Z || [[:d:Q6424123|Q6424123]] || Informkesto, Vivtempo |- | [[Giuseppe Gibilisco]] || 2840 bitoj || 2023-12-28T14:10:14Z || [[:d:Q448599|Q448599]] || DEFA, bibliotekoj, informkesto, projektoj |- | [[Voronivka (Sumskij rajon)]] || 2744 bitoj || 2024-12-24T20:04:23Z || [[:d:Q4125680|Q4125680]] || Informkesto, Unuo, lang-uk |- | [[Simpang Empat (Perlis)]] || 2768 bitoj || 2019-04-17T07:18:15Z || [[:d:Q7520577|Q7520577]] || commons, informkesto |- | [[Deng Yingchao]] || 2816 bitoj || 2020-03-24T19:53:47Z || [[:d:Q253682|Q253682]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj |- | [[Robert Hanson Harrison]] || 2848 bitoj || 2023-12-28T14:42:43Z || [[:d:Q437855|Q437855]] || Informkesto, bibliotekoj, projektoj, vivtempo |- | [[Zurab Makaŝvili]] || 2840 bitoj || 2023-12-12T23:31:34Z || [[:d:Q20478193|Q20478193]] || Informkesto |- | [[Charlie Watts]] || 2848 bitoj || 2023-03-14T08:17:41Z || [[:d:Q216051|Q216051]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj, Vivtempo |- | [[Rusko (komunumo)]] || 2800 bitoj || 2025-01-24T20:27:44Z || [[:d:Q1017131|Q1017131]] || Bibliotekoj, Informkesto, Projektoj |- | [[Pohrebiŝĉe]] || 2728 bitoj || 2022-04-22T13:40:47Z || [[:d:Q213065|Q213065]] || Lang-uk, Unuo, informkesto |- | [[Matena laŭdo]] || 2800 bitoj || 2023-12-28T14:33:09Z || [[:d:Q1506425|Q1506425]] || commonscat |- | [[Raymonde Verlinden]] || 2840 bitoj || 2023-10-24T12:09:39Z || [[:d:Q81240233|Q81240233]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Marnix Vervinck]] || 2848 bitoj || 2023-09-24T12:25:41Z || [[:d:Q88879070|Q88879070]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Ĥulimsunt]] || 2712 bitoj || 2025-08-26T14:05:06Z || [[:d:Q4502276|Q4502276]] || informkesto, lang-ru |- | [[Omaso]] || 2832 bitoj || 2023-10-16T19:04:05Z || [[:d:Q846746|Q846746]] || -, Projektoj, Rema, Unua |- | [[Kilsono]] || 2784 bitoj || 2025-03-22T21:40:38Z || [[:d:Q1741010|Q1741010]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Ĉimozino]] || 2824 bitoj || 2020-03-04T02:08:59Z || [[:d:Q25902|Q25902]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Penkivka (Ŝarhorodskij rajon)]] || 2760 bitoj || 2022-05-24T06:38:32Z || [[:d:Q4348712|Q4348712]] || Lang-uk, Unuo, informkesto |- | [[Juĵnoukrajinsk]] || 2736 bitoj || 2024-11-21T17:01:17Z || [[:d:Q1013568|Q1013568]] || Informkesto, Lang-uk, Unuo |- | [[André Baeyens]] || 2840 bitoj || 2023-10-24T12:10:48Z || [[:d:Q516851|Q516851]] || Informkesto, Referencoj, Vivtempo |- | [[Estraro de UEA 1924-1928]] || 2856 bitoj || 2024-12-16T14:24:18Z || [[:d:Q20479102|Q20479102]] || Estraroj |- | [[Encián]] || 2792 bitoj || 2024-10-29T08:58:38Z || [[:d:Q989576|Q989576]] || neniuj ŝablonoj |- | [[Stacio Iŭanebaŝi]] || 2720 bitoj || 2023-11-15T08:29:38Z || [[:d:Q3890063|Q3890063]] || DEFA, Linio, Projektoj |- | [[Viduro]] || 2784 bitoj || 2023-12-25T08:22:53Z || [[:d:Q2002511|Q2002511]] || Informkesto, Projektoj |- | [[Marĝenaj kostoj]] || 2840 bitoj || 2023-09-25T11:55:27Z || [[:d:Q382444|Q382444]] || IKEV, Referencoj |} pscum1rg58u6bv14s3kygqdmm1uays4 0 940480 9366177 9345479 2026-05-03T20:54:22Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] Ekstera ligilo en du rektaj krampoj 9366177 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Venezuela silfkolibro |koloro = pink |dosiero = |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Aglaiocercus]]'' |genro aŭtoritato = [[John Todd Zimmer|Zimmer]], 1930 |specio = '''Venezuela silfkolibro''' ''A. berlepschi'' |statuso = VU | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|title=''Aglaiocercus berlepschi'' |article-number=e.T22733891A221845832 |doi=10.2305/IUCN.UK.2023-1.RLTS.T22733891A221845832.en |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2023}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Aglaiocercus berlepschi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Ernst Hartert|Hartert]], 1898) |vikispecio = ''Aglaiocercus berlepschi'' |komunejo = ''Aglaiocercus berlepschi'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Aglaiocercus berlepschi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Venezuela silfkolibro''' <ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''Aglaiocercus berlepschi'') estas specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]] kaj unu el la tri specioj de la genro ''[[Aglaiocercus]]''. Ĝi estas [[Vundebla specio]] de [[kolibro]] en la subfamilio [[Lesbienoj]]. Ĝi estas limigita al du malgrandaj montaroj en nordorienta Venezuelo.<ref name=IOC12.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2022 |access-date=15a de Januaro, 2022 }}</ref><ref name=HBW2020>HBW and BirdLife International (2020) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world'' Version 5. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v5_Dec20.zip] [.xls zipped 1 MB] Alirita la 27an de Majo, 2021</ref><ref name=IUCN/> ==Taksonomio kaj sistematiko== La taksonomio de la genro ''Aglaiocercus'' kaj aparte de la Venezuela silfkolibro estas komplika. La genro inkluzivas ankaŭ du aliajn silfkolibrojn, la [[Bluvosta silfkolibro|bluvostan]] (''A. kingii'') kaj la [[Violvosta silfkolibro|violvostan]] (''A. coelestis''), kaj la tri estis plurfoje supozitaj kiel aŭ unu specio, aŭ du, kun la venezuela kiel subspecio de la bluvosta. Pluraj pliaj specioj estis proponitaj por inkludo, sed ili preskaŭ decide pruviĝis esti hibridoj kun ''kingii'' aŭ unu el la aliaj silfkolibroj. Ekde almenaŭ la fruaj 2000-aj jaroj taksonomiistoj decidis pri la tri-specia traktado. <ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 31a de Januaro 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 1an de Februaro, 2022</ref><ref name=VESY-BOW>Altshuler, D.L., E. de Juana, P. F. D. Boesman, kaj C. J. Sharpe (2020). Venezuelan Sylph (''Aglaiocercus berlepschi''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.vensyl1.01] Alirita la 18an de Februaro, 2022</ref> La Venezuela silfkolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.1/> La [[specia epiteto]] estas omaĝo al germana ornitologo [[Hans von Berlepsch]] ==Aspekto== La masklo de Venezuela silfkolibro estas 22 cm longa, inkluzive de la 14 ĝis 15 cm eksteraj vostoplumoj, kaj pezas 5.5 g. Inoj estas 9.5 ĝis 11 cm longaj kaj pezas 4.5 g. Ambaŭ seksoj havas mallongan nigran bekon. Maskloj havas malhele briletan verdan kronon kaj brilverdan dorson. Ili havas briletan bluan gorĝon kaj bronzverdajn subajn partojn kun tufblankaj femuroj. La internaj vostoplumoj estas mallongaj kaj bluverdaj; la eksteraj estas tre longaj kaj malhelviolaj ĉe la bazo, fariĝante bluaj ĉe la fino. Inoj havas briletbluan kronon; alie iliaj supraj partoj similas al tiuj de la masklo. Ilia gorĝo, brusto kaj ventro estas blankaj kun verdaj makuloj. Ilia vosto estas mallonga kaj iomete forkoforma, bluverda kun blankaj pintoj sur la eksteraj plumoj. Nematuruloj similas al plenkreskaj inoj kun flavbrunaj franĝoj sur la kapoplumoj.<ref name=VESY-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La Venezuela silfkolibro troviĝas kie la ŝtatoj [[Sukro (subŝtato)|Sukro]], [[Monagas]], kaj [[Anzoátegui]] kuniĝas. Ĝi troviĝas en du montaraj teritorioj de la Turimiquire-Montarmasivo, la orienta Cordillera de Caripe kaj la okcidenta Serranía de Turimiquire. Ĝi loĝas en subtropikaj arbaroj kaj veprejoj sur marbordaj montodeklivoj inter 1 450 kaj 1 800 m de alteco.<ref name=VESY-BOW/><ref name=IUCN/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Venezuela silfkolibro estas sidlokema (nemigranta).<ref name=VESY-BOW/> ===Manĝado=== La Venezuela silfkolibro manĝas [[nektaro]]n el florantaj [[vito]]j, arbustoj kaj arboj, precipe tiuj de la genro ''[[Inga]]''. Ĝi uzas kaptoliniojn ĉirkaŭ cirkvito de florplantoj, sed ankaŭ defendas specifajn manĝoteritoriojn. Ĝi ankaŭ kaptas insektojn per akcipitrado el ripozejo. Ĝi tipe manĝadas sola aŭ en paroj, sed foje pluraj manĝas ĉe floranta arbo.<ref name=VESY-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Venezuela silfkolibro daŭras de aŭgusto ĝis januaro. La ino konstruas kupolhavan neston en [[epifito]]j kaj kovas la ovojn. Nenio alia estas konata pri la reprodukta [[fenologio]] de la specio.<ref name=VESY-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Aglaiocercus-berlepschi |species=Venezuela silfkolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Venezuelan silfkolibron kiel [[Vundebla]]n. Ĝia populacio povus esti tiel malgranda kiel 1500 maturaj individuoj kaj oni kredas, ke ĝi malpliiĝas. Ĝi havas tre malgrandan arealon, kies pejzaĝo pli kaj pli transformiĝas al agrikulturo kaj paŝtejo.<ref name=IUCN>{{cite iucn|title=''Aglaiocercus berlepschi'' |article-number=e.T22733891A221845832 |doi=10.2305/IUCN.UK.2023-1.RLTS.T22733891A221845832.en |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2023}}</ref> Kvankam ĝi troviĝas en la Nacia Parko El Guácharo kaj la Protekta Zono Macizo Montañoso del Turimiquire, ĉi-lasta estas nur teorie protektita kaj [[senarbarigo]] daŭras tie.<ref name=VESY-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book |last1=de Schauensee |first1=Rodolphe Meyer |last2=Phelps |first2=William H. |year=1978 |title=A Guide to the Birds of Venezuela |publisher=Princeton University Press}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Aglaiocercus berlepschi}} {{Wikispecies|Aglaiocercus berlepschi}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] 576z6chiteidwzpl4xyao1901c1c0il 0 940815 9366163 9349660 2026-05-03T20:44:56Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9366163 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo | dato de naskiĝo = en 2014 | loko de naskiĝo = <!-- [[Anglio]] --> }} '''{{paĝonomo}}''' estas [[britoj|brita]] [[infana aktoro]]. Li naskiĝis en 2014 en [[Skotlando]]. La knabo antaŭvidatas por la rolo de [[Harry Potter (rolulo)|la ĉefa rolulo]] en [[Harry Potter (televida serio)|dua brita filmigo]] de filma serio ''[[Harry Potter]]'', kiu publikiĝos fine de 2026. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == <!-- * {{oficiala retejo}} ({{en}}) --> * {{IMDb nomo}} <br/> {{ĝermo|aktoro}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|McLaughlin, D }} [[Kategorio:Britaj aktoroj]] [[Kategorio:Infanaj aktoroj]] pj8msccekjklbzhly59csc5kgrkj1jg 0 940846 9366150 9348432 2026-05-03T20:33:11Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366150 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Manoel Borges dos Santos''' (1926<ref>Laŭ kelkaj fontoj ĉirkaŭ 1919–1926</ref> – 2003 en [[Muritiba]], [[Bahio]]), konata kiel '''Dokito''', estis brazila esperantisto, poeto, advokato kaj instruisto. Li aktivis en la Esperanto-movado en Bahio (Brazilo) kaj verkis originalan poezion en Esperanto. Li lernis Esperanton en 1940 (14-jara). Li instruis Esperanton, gvidis kursojn (ekz. ĉe la Fakultato de Filozofio en Bahio) kaj aktivis en lokaj grupoj kiel la [[Bahia Esperanto-grupo|Bahia Esperanto-Grupo]]. Li estis membro de la movado dum jardekoj. En 1981 li ricevis la [[Premio Nova Talento|premion Nova Talento]] de Universala Esperanto-Asocio (UEA). Li publikigis la poezian libron ''Pluraj Vibroj'' (1998, 80 paĝoj, dulingva kun portugala traduko ''Vibrações plurais''). Liaj poemoj aperis en esperantaj revuoj kaj antologioj kiel [[Brazila Esperanta Parnaso]]. Li estas listigita inter aŭtoroj de originala esperantlingva literaturo. Li laboris kiel advokato kaj profesoro de portugala, angla kaj Esperanto. Li ankaŭ ludadis sep muzikajn instrumentojn. == Referencoj == {{referencoj}} {{Ĝermo|esperantisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Borges dos Santos, Manoel}} [[Kategorio:Brazilaj esperantistoj]] jwbznj2j6toaw46k1qsdt8m8myknn46 0 940851 9366149 9348455 2026-05-03T20:32:28Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366149 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jon Rømmesmo''' (1923–2007<ref>naskiĝdato la 13-an de aprilo 1923 kaj mortdato la 13 -an de junio 2007 laŭ [https://www.ringblad.no/kultur/kjopte-rommesmo-bilde/s/1-97-2957072#:~:text=A%20til%20%C3%85%20*%20Ansatte.%20*%20Kultur. Ringerikes Blad]</ref>) estis norvega instruisto, verkisto, artisto kaj esperanto-aktivulo. Li verkis plurajn lernolibrojn kaj lernilojn pri la lingvo Esperanto en la norvega (Njnorska), inkluzive de "Kva er esperanto?" (Kio estas Esperanto?) kaj la lernolibron "Esperanto: lærebok". Porinfana literaturo: En 2001, li publikigis la ilustritan libron "Esperanto ABC", destinita instrui al infanoj la alfabeton de la lingvo per simplaj rimoj kaj interkulturaj temoj. En siaj esperantaj libroj, li zorgis uzi la [[Nynorsk|nynorskan]] – unu el la du oficialaj formoj de skribo por la [[norvega lingvo]] – pro deziro antaŭenigi la internacian lingvon ankaŭ inter parolantoj de ĉi tiu dialekto. Aldone al sia laboro en la esperanto-movado, Rømmesmo estis respektata pentristo, kiu fokusiĝis al [[Pejzaĝo|pejzaĝoj]] de sia hejmregiono ([[Hole]]) kaj historiaj temoj kiel la [[Bronzepoko]]. Liaj verkoj estas montrataj en publikaj konstruaĵoj en Norvegio. == Referencoj == {{referencoj}} {{Ĝermo|esperantisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rømmesmo, Jon}} [[Kategorio:Norvegaj esperantistoj]] 10lmfjjd5tbw3hbi874qzhb9jsuxjs2 0 940859 9366168 9349573 2026-05-03T20:50:05Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] Ekstera ligilo en du rektaj krampoj 9366168 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Ĉielarka dornkolibro |koloro = pink |dosiero = Rainbow-Bearded Thornbill (Chalcostigma herrani).jpg |priskribo de dosiero = Masklo en Janajoĉa Rezervejo, [[Ekvadoro]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Chalcostigma herrani -NW Ecuador-6.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino en nordokcidenta Ekvadoro |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Chalcostigma]]'' |genro aŭtoritato = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1854 |specio = '''Ĉielarka dornkolibro''' ''C. herrani'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Rainbow-bearded Thornbill ''Chalcostigma herrani'' |volume=2016 |article-number=e.T22688036A93181325 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22688036A93181325.en |access-date=25 February 2022}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Chalcostigma herrani'' |dunomo aŭtoritato = ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & [[Jules Bourcier|Bourcier]], 1846) |vikispecio = ''Chalcostigma herrani'' |komunejo = ''Chalcostigma herrani'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Chalcostigma herrani map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ĉielarka dornkolibro'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''Chalcostigma herrani'') estas specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]] kaj unu el la kvin specioj de la genro ''[[Chalcostigma]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]], [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2022 |access-date=15a de Januaro, 2022 }}</ref><ref name=HBW2020>HBW kaj BirdLife International (2020) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world'' Version 5. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v5_Dec20.zip] [.xls zipped 1 MB] Alirita la 27an de Majo 2021</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Ĉielarkan dornkolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1846 la francaj ornitologoj [[Adolphe Delattre]] kaj [[Jules Bourcier]] el specimenoj kolektitaj apud la urbo [[San Juan de Pasto|Pasto]] en sudokcidenta Kolombio. Ili stmapis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Trochilus herrani''.<ref>{{ cite journal | last1=Delattre | first1=Adolphe | author1-link=Adolphe Delattre | last2=Bourcier | first2=Jules | author2-link=Jules Bourcier | year=1846 | title=Description de quinze espèces nouvelles de Trochilidées, faisant partie des collections rapportées par M. Ad. De Lattre, dont les précédentes excursions ont déjà enrichi plusieurs branches de l'histoire naturelle, et provenant de l'intérieur du Pérou , des républiques de l'Équateur, de la Nouvelle-Grenade et l'isthme de Panama | language=fr | journal=Revue Zoologique | volume=9 | pages=305–312 [309] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2362718 }}</ref> Tiu birdospeci oestas nun unu el la kvin specioj metitaj en la [[genro]]n ''[[Chalcostigma]]'', kiun enkondukis en 1854 la germana natursciencisto [[Ludwig Reichenbach]].<ref>{{ cite journal | last=Reichenbach | first=Ludwig | author-link=Ludwig Reichenbach | year=1854 | title=Aufzählung der Colibris Oder Trochilideen in ihrer wahren natürlichen Verwandtschaft, nebst Schlüssel ihrer Synonymik | journal=Journal für Ornithologie (Supplement) | volume=1 | pages=1–24 [12] | language=de | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13867390 }}</ref><ref name=IOC12.1/> La Sudamerika Klasigkomitato (SACC) de la [[Usona Ornitologia Societo]] estas konsideranta proponon por kunigi la genron en ''[[Oxypogon]]'').<ref name=SACC930>{{cite web |url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop930.htm |title=Revise generic limits in the Lesbiini: A. Expand ''Oxypogon'' to include ''Oreonympha'' and ''Chalcostigma'', and B. Modify linear sequence |last1=Stiles |first1=Gary |last2=Remsen |first2=J.V. Jr.|date=November 2021 |publisher=South American Classification Committee of AOS |access-date=23a de Februaro, 2022 }}</ref> La genronomo deriviĝis el la [[Greka lingvo|grekaj vortoj]] ''ĥalkos'' ″bronzo″ kaj ''stigma'' ″marko″. La [[specia epiteto]] ''herrani'' estis elektita honore al la [[Kolombio|kolombia]] generalo kaj politikisto Pedro Alcántara Herrán.<ref>{{cite book |last1=Jobling |first1=James A. |title=Helm Dictionary of Scientific Bird Names |date=2010 |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |pages=98,190}}</ref> Oni agnoskis jenajn du [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.1/> * ''C. h. tolimae'' [[Otto Kleinschmidt|Kleinschmidt, O]], 1927 * ''C. h. herrani'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & [[Jules Bourcier|Bourcier]], 1846) [[File:Rainbow-bearded Thornbill.jpg|thumb|left|Ĉielarka dornkolibro]] ==Aspekto== La Ĉielarka dornkolibro estas 10 ĝis 12 cm longa. Maskloj pezas ĉirkaŭ 6.2 g kaj inoj 5.6 g. Ambaŭ seksoj havas mallongan, pinglosimilan bekon. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio estas plejparte botelverdaj kun blanka punkto malantaŭ la okulo kaj ruĝecbrunaj antaŭkrono kaj krono. Ĝi havas nigrajn unuarangajn flugilplumojn, kuprecan pugon kaj blankajn subvostajn kovrilojn. La forkoforma vosto estas blunigra kun elstaraj blankaj pintoj ĉe la anguloj, kiuj plej facile videblas de sube. Ĝia gorĝo ("barbo") estas ĉielarko de koloroj de celadonverda tra turkisa ĝis flava kaj ruĝa ĉe la malsupra fino. La piedoj estas nigraj. Plenkreskaj inoj estas ĝenerale similaj al maskloj, sed kun pala flavec-okra de la malsupra ventro ĝis la subvostaj kovriloj kaj multe reduktita gorĝo. Junaj birdoj similas al la plenkreska ino, sed la masklo havas tute malhelan gorĝon. Subspecio ''C. h. tolimae'' estas tre simila al la nomiga subspecio, sed estas pli malhela ĝenerale kaj ĝia gorĝo estas pli longa.<ref name=RBTH-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2020). Rainbow-bearded Thornbill (''Chalcostigma herrani''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.rabtho1.01] Alirita la 25an de Februaro, 2022</ref><ref name=Restall>{{cite book |last1=Restall |first1=Robin |last2=Rodner |first2=Clemencia |last3=Lentino |first3=Miguel |title=Birds of Northern South America: an Identification Guide |date=2006 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=978-0-300-10862-0 |pages=Vol 1 pp270-271}}</ref><ref name=Freile>{{cite book |last1=Freile |first1=Juan F. |last2=Restall |first2=Robin |title=Birds of Ecuador |date=2018 |publisher=Helm |location=London |isbn=978-1-4081-0533-7 |page=244}}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La nomiga subspecio de la Ĉielarka dornkolibro troviĝas ekde la okcidentaj Andoj de Kolombio en la departemento [[Kaŭko]] tra Ekvadoro sur ambaŭ deklivaroj de la Andoj ĝis la departementoj [[Piura]] kaj [[Kaĥamarkio]] de norda Peruo. ''C. h. tolimae'' estas limigita al [[Nevado del Tolima]] en la centraj Andoj de Kolombio. Estante birdospecio de altaj altitudoj, ĝi tipe troviĝas inter 2 700 kaj 4 100 m en Kolombio kaj 2 800 kaj 3 700 m en Ekvadoro. Ĝia ĉefa vivejo estas ''[[páramo]]'', malferma kamparo kun arbustaj areoj kaj malgrandaj arbaroj, kaj ravinoj kun densejoj de [[filiko]]j kaj [[bromeliacoj]].<ref name=RBTH-BOW/><ref>{{cite book |last1=Ayerbe Quiñones |first1=Fernando |title=Guía ilustrada de la Avifauna colombiana |date=2018 |publisher=Punto aparte |location=Bogotá |isbn=978-958-5461-03-1 |pages=Pl 29}}</ref><ref name=Freile/><ref name=Restall/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Ĉielarka dornkolibro estas loĝanta (nemigranta) tra sia tuta teritorio.<ref name=RBTH-BOW/> ===Manĝado=== La Ĉielarka dornkolibro plejparte manĝas la [[nektaro]]n de malgrandaj floroj sur malaltaj arbustoj kaj arbetoj. Ĝi ofte alkroĉiĝas al ĉi tiuj floroj dum manĝado. Ĝi prenas insektajn predojn kiam haveblaj. La specio tipe manĝoserĉas sola kaj estas tre teritoriema. Ĝi forpelas konkurantojn por nutraĵfontoj, eĉ se ili estas konsiderinde pli grandaj (ekz. florpikantoj (''Diglossa'')) kaj ne toleras aliajn kolibrojn eĉ sur grandaj fruktarboj.<ref name=RBTH-BOW/><ref name=Restall/><ref name=Freile/><ref>{{cite book |last1=McMullan |first1=Miles |title=Field guide to the birds of Colombia |date=2018 |publisher=Rey Naranjo Editores |location=[Bogotá, Colombia] |isbn=978-958-8969-77-0 |page=57}}</ref> ===Reproduktado=== La reprodukta [[fenologio]] de la Ĉielarka dornkolibro ne estas bone dokumentita. Ĝia [[reprodukta sezono]] ŝajne ampleksas almenaŭ julion ĝis septembron. La nesto ne estis priskribita. Unu nesto kun tri ovoj estis raportita, diferencante de la preskaŭ senvaria du-ova ovodemetado de kolibroj.<ref name=RBTH-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Chalcostigma-herrani |species=Ĉielarka dornkolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Ĉielarkan dornkolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu specifa minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Rainbow-bearded Thornbill ''Chalcostigma herrani'' |volume=2016 |article-number=e.T22688036A93181325 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22688036A93181325.en |access-date=25a de Februaro 2022}}</ref> Ĝi estas kutime priskribita kiel malofta ĝis surloke ofta.<ref name=RBTH-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. ''HBW and BirdLife International Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{Cite journal|last1=Graham|first1=Catherine|last2=Parra|first2=Juan|last3=Rahbek|first3=Carsten|last4=McGuire|first4=Jimmy|year=2009|title=Phylogenetic Structure in Tropical Hummingbird Communities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|jstor=25593253|publisher=National Academy of Sciences|volume= 106|issue=Suppl 2 |pages=19673–19678|doi=10.1073/pnas.0901649106|pmid=19805042|pmc=2780942|doi-access=free}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalcostigma herrani}} {{Wikispecies|Chalcostigma herrani}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] gn826y802y4cdpyzcep4cckmqyrqtn2 0 940907 9366139 9348830 2026-05-03T20:28:43Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366139 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de naskiĝo= |dato de morto= }} '''G. Liubovičius''' (<ref>La ekzaktaj datoj de lia naskiĝo kaj morto ne facile troveblas en la ĉefaj publikaj arkivoj</ref> ofte skribita en Esperanto kiel '''G. Liuboviĉ''' aŭ eĉ ''Luboviĉ'') estis pionira litova esperantisto, kiu ludis gravan rolon en la movado en Kaŭno (Kaunas) komence de la 20-a jarcento. Lia persona nomo verŝajne estis '''Gilel''' (Gilelis Liubovičius), kio indikas lian judan devenon, tre ofta inter la fruaj esperantistoj en la tiama Litovio (tiam parto de la [[Rusia Imperio]]). Li loĝis kaj aktivis en [[Kaŭno]], kiu estis unu el la plej viglaj centroj de Esperanto en la regiono. Ĉirkaŭ la jaroj 1910–1912, li servis kiel sekretario de la loka Esperanto-societo en Kaŭno. Lia laboro estis esenca por la organiza strukturo de la grupo, kiu tiutempe havis multajn membrojn kaj organizis regulajn kunvenojn. Li estis tre aktiva kiel instruisto. En la jaro 1910, li gvidis grandan publikan kurson en Kaŭno, en kiu partoprenis proksimume 40 personoj, kio estis granda sukceso por tiu tempo. Li kunlaboris kun la gazeto ''"[[Ruslanda Esperantisto]]"'', kie li raportis pri la progreso de la movado en Litovio. Liaj raportoj helpis ligi la litovajn esperantistojn kun la pli vasta movado en la Rusia Imperio kaj Eŭropo. Lia nomo restas en la historio de la litova movado kiel simbolo de la frua organiza kaj pedagogia laboro en Kaŭno. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|esperantisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Liubovičius, G.}} [[Kategorio:Litovaj esperantistoj]] 5oc8haj26dg7192bpwxszz3tn8vwvc2 0 941436 9366179 9356153 2026-05-03T21:03:33Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] ligiloj 9366179 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|nomo=Fundacja Orla Straż|eonomo=Fondaĵo Agla Gardo|nomo-loka=Eaglewatch Foundation|emblemo=Orla Straż.jpg|fondodato=Marto de 2016 jaro|fondodato-rimarko=registrita la 25-an Aprilon de 2016|nomo-lingvo=en|TTT-ejo=https://orlastraz.org/|twitter=https://x.com/OrlaStraz|lingvoj=pola lingvo, angla lingvo|estro=Bartosz Rutkowski|estro1=Dawid Czyż|estro1_tipo=Vicprezidanto|fondintoj=Bartosz Rutkowski|tipo=Ne-registara organizaĵo|celo=Humanitara helpo|agareo=Irako, Aŭtonoma Regiono Kurdistano, Ukraino, Egiptio, Niĝerio, Demokratia Respubliko de Kongo|sidejo=Bojano, Pollando}} '''Orla STRAŻ''' (esperante Agla Gardo, angle Eaglewatch) estas pola neregistara fondaĵo fondita en la 2016 jaro<ref>[https://www.orlastraz.org/o-nas/]</ref> fare de komandanto subleŭtanto (rezervo) Bartosz Rutkowski, helpanta viktimojn de militoj, armitaj konfliktoj kaj terorismo. La ĉefa areo de ties agado estas [[Irako]] kaj Iraka Kurdistano (Aŭtonoma Regiono Kurdistano), kaj ankaŭ interalie [[Ukrainio]], [[Egiptio]] kaj [[Niĝerio]]. Celo de fondaĵo estas humanitara kaj disvolva helpo, subtenado de eduko kaj entrepreneco kaj postkonflikta rekonstruo. == Historio de fondo == [[Dosiero:Bartosz Rutkowski - prezes fundacji Orla Straż.jpg|eta|maldekstre|Bartosz Rutkowski – prezidento kaj fondinto de fondaĵo Orla Straż]] Antaŭ fondo de Agla Gardo, Bartosz Rutkowski plenumis funkcion de ĉefo de instruado por la Centro de Instruado de Plonĝantoj kaj Aparatplonĝantoj de Pola Armeo en [[Gdynia]]. La 7a de Oktobro de 2015 en unu el informportaloj li legis artikolon pri torturado kaj krucumo fare de teroristoj el Daesh (ISIS) al dekdujara asiria knabo. Post rapida cerbumado ĉu li povas ion faru, por helpi la viktimojn de similaj tragedioj, li decidis emeritiĝi kaj ekveturi al Mezoriento. Post 22 jaroj en uniformo li rezignis el profesia servo en la Pola Armeo, kio finiĝis en la 31a de Januaro 2016, kaj ses tagojn poste li jam estis en vojaĝo al Irako, kie li kunvenis kun reprezentantoj de damaĝitaj socioj, lokaj estraroj kaj volontulaj memdefendaj trupoj. Li volis persone taksi la bezonon de viktimoj de terorismo kaj eblecon de helpo por ili. Danke al gajnita en Pollando legitimacio de kunlaboranto de unu el TV stacioj li sukcesis alveni al lokoj de limigita aliro pro militaj agoj. Post reveno li agis por celo de fondo de fondaĵo. == Agado de fondaĵo Orla Straż == Fondo de fondaĵo Agla Gardo estis respondo al la humanitara krizo, kaŭzita de terorista agado de tiel nomata Islama Ŝtato en Irako kaj Sirio (ISIL), iniciata en 2014. En Junio 2014 teroristoj el ISIL kaptis [[Mosulo]]n, anoncante fondon de kalifujo sub nomo Islama Ŝtato. Ili ankaŭ interkaptis kontrolon supre dekoj da lokoj en Niniva Ebenaĵo, elpelante kaj murdante loĝantajn ĝin Asirianojn. En Aŭgusto de 2014 ili genocidis Jezidojn en regiono de Sinĝaro en norda Irako<ref>[https://news.un.org/en/story/2017/08/562772-isils-genocide-against-yazidis-ongoing-un-rights-panel-says-calling]</ref>. Ili murdis pli ol 10 000 personojn, kaj dekkelkmilojn da virinoj kaj infanoj sklavigis. Miloj da Jezidoj devis fuĝi interne de la lando. Kaŭzis tio grandegan humanitaran krizon<ref>[https://www.ekai.pl/onz-oglosila-najwyzszy-poziom-kryzysu-humanitarnego-w-iraku/]</ref> kaj kreadon de dekoj da kampoj por delokitaj personoj<ref>[https://data.unhcr.org/en/situations/iraq_cccm]</ref> (angle IDP – internally displaced person) en la areo de Irako kaj Iraka Kurdistano. [[Dosiero:Dzieci w obozie dla przesiedleńców Khanke.jpg|eta|dekstre|Infanoj en kampo por delokitaj personoj, Khanke]] '''Helpo por Irako kaj Iraka Kurdistano (ekde 2016)''' En komenco fondaĵo Orla Straż subtenis kristanajn soldat-voluntulojn, kiuj batalis en la fronto ĉe Mosulo, interalie provizante al ili kompletojn de unua helpo, savadajn dorsosakojn kaj instruante pri savado en kondiĉoj de batalkampo (TCCC). Ĝi helpis ankaŭ virinojn kaj infanojn elaĉetitajn el [[sklaveco]] de ISIS kaj delokitajn familiojn. Post liberiĝo de okupitaj loĝlokoj, Orla Straż komencigis helpon al familioj revenantaj al detruitaj domoj. Reprezentantoj de renaskiĝanta socio petis pri subteno en rekonstruo de detruitaj laborejoj, metiejoj kaj vendejoj. Dum kelkaj monatoj fondaĵo establigis interalie seruristejon, kuracistejon, frizistejon kaj kelkajn ĝeneralnutraĵajn vendejojn. Projekto estis nomita "Bona Laboro" kaj nuntempe enhavas ĉirkaŭ 120 lanĉitajn entreprenojn. Ĉiuj familioj gajnis danke al tio konstantan fonton de enspezo. Projekto estas kontinuanta ĝis hodiaŭ. Grava elemento de agado de fondaĵo estas terapeŭtika subteno kaj eduko de virinoj kaj infanoj. Ekde 2017 Orla Straż organizas kudradajn kursojn por virinoj liberiĝitaj el manoj de ISIS. Tio estas formo de okupterapio ebliganta al ili venkon de traŭmo kaj reveno al socio. Metiejoj estas organizitaj en centro en Khanke, kunkondukita fare de Orla Straż kaj fondaĵo ''Our Bridge''<ref>[https://www.orlastraz.org/osrodek-dla-dzieci-i-wdow-w-khanke-oaza-na-srodku-pustyni/]</ref> fondita fare de jezidaj emigrantoj en Germanio kaj en Centro Sardasht konstruita fare de Orla Straż en 2021 sur la areo de neformala kampo por delokitaj personoj de Sardasht en regiono de Sinĝaro. En ambaŭ centroj estas gviditaj regularaj edukaj okupoj por infanoj, enhavantaj instruon de lernejaj temoj, servadon de komputilo, edukajn ludojn kaj sportan aktivecon. Fondaĵo multfoje realigis projektojn celantajn rekonstruon kaj riparon de detruita infrastrukturo kaj loĝantaj domoj en Irako. Ĝi riparis energian reton en du loĝlokoj en regiono de Sinĝaro kaj renovigis kaj ekipis kelkajn lernejojn en regiono de Niniva Ebenaĵo. Ekde 2019 jaro ĝi konstruis super 70 domojn por familioj, kiuj revenis al loĝlokoj liberiĝitaj sub la okupacio de ISIS. Orla Straż helpas ankaŭ familiojn, kiuj antaŭ atakoj de ISIS okupiĝis pri [[agrikulturo]] kaj bredado. En 2018 kaj 2019 danke al subteno de Departamento de Humanitara Helpo ĉe Kancelario de Ĉefministro<ref>[https://www.tvp.info/40379592/jazydzi-dziekuja-polsce-za-pomoc]</ref>, la fondaĵo aĉetis laborbestojn (ŝafoj, kaproj kaj kokinoj) kune kun stoko de paŝao kaj ekkonstruo de masonitaj bienoj por ĉirkaŭ 260 familioj loĝantaj en Sinĝaro, Niniva Ebenaĵo kaj kampo por delokitaj personoj en Khanke. '''Helpo en Egiptio (ekde 2019)''' [[Dosiero:Kurs szycia dla jazydzkich kobiet wyzwolonych z rąk ISIS.png|eta|maldekstre|Kurso de mana kaj maŝina kudrado organizita en la centro en Khanke]] Ekde 2019 jaro Orla Straż helpas viktimojn de terorismaj atencoj en [[Egiptio]]. Subtenas interalie personojn kiuj suferis en atakoj al [[aŭtobuso]]j veturigantaj [[pilgrimanto]]jn en loĝloko Minja kaj damaĝintoj en rezulto de serio de atencoj en kirkoj en Tanto kaj Aleksandrio dum Palmodimanĉo en 2017. Farintoj de tiuj krimoj estis teroristoj el tiel nomata [[Islama Ŝtato]], kiu krom en Irako kaj Sirio faras multajn masakrojn interalie en afrikaj ŝtatoj. '''Helpo en Ukraino (ekde 2022)''' Ekde 2022 la fondaĵo estas engaĝiĝinta en helpo por militaj viktimoj en Ukraino. En kunlaboro kun Centro de sankta Marteno de Porres en [[Fastiv]] ili rekonstruis tegmentojn en ĉirkaŭ 100 detruitaj domoj<ref>[https://www.orlastraz.org/z-wizyta-w-centrum-sw-marcina-w-fastowie/]</ref> en loĝlokoj okcidente de Kievo, kiuj ekde marto ĝis aprilo de 2022, estis sub okupacio. La fondaĵo ankaŭ provizis nutraĵon, bruligaĵon, purigilojn kaj higienaĵojn al bezonantuloj en kieva provinco kaj en loĝlokoj en orienta Ukraino kiel [[Baĥmuto]], [[Ĥersono]], [[Ĥarkivo]], Izjumo. Fondaĵo Orla Straż portas humanitaran helpon danke al subteno de privataj personoj kaj publikaj kolektoj faritaj en areoj de la tuta lando<ref>[https://www.orlastraz.org/wplac/]</ref>. == Kunlaboro == [[Dosiero:Kurs szwalniczy dla kobiet wyzwolonych z rąk ISIS.jpg|eta|Kudrada kurso por virinoj liberigitaj el la ISIS-a sklaveco, sur la muro videblas logo de Orla Straż (Eaglewatch) kaj ''Shengal Charity Organization'']] Fondaĵo Orla Straż kunlaboras kun multaj institutoj, organizaĵoj kaj fondaĵoj el Pollando kaj el eksterlando. Precipe strikte kunagas kun lokaj organizaĵoj, kiuj povas rapide reagi en krizaj situacioj. Ĝis nun Orla Straż kreis kunajn projektojn interalie kun: * Departamento de Humanitara Helpo ĉe la Kancelario de Ĉefministro – Pollando * Fondaĵo Pomoc Dzieciom en Żywiec<ref>[http://www.fpd.ig.pl/]</ref> – Pollando * Caritas Polska<ref>[https://caritas.pl/]</ref> – Pollando * Fondaĵo Innovaid<ref>[https://www.innovaid.pl/]</ref> – Pollando * Our Bridge<ref>[https://www.ourbridge.de/de/Startseite/]</ref> – Germanio * Yezidi Human Right Organization<ref>[https://www.yezidihumanrights.org/]</ref> – Irako * Shengal Charity Organization – Irako * Bethnahrain Organization for Women<ref>[http://www.syriaccross.com/partner/bethnahrain-organization-for-women/]</ref> – Irako * Gilgamesh Organization for development & relief<ref>[https://gilgameshorganization.wordpress.com/]</ref> – Irako * Centro de sankta Marteno de Porres en Fastiv<ref>[https://sanmartin.center/pl/strona-glowna/]</ref> – Ukraino * Voice of Ezidis<ref>[https://www.voiceofezidis.com/]</ref> – Francio * YAZDA<ref>[https://www.yazda.org/]</ref> – Britio == Premioj kaj distingoj == [[Dosiero:I nagroda w kategorii reportaż na XXXI Festiwalu Niepokalanów 2016.jpg|eta|Filmo sub titolo „Mi nur portas helpos...” gajnis unuan premion en kategorio reportaĵo dum XXXI Festivalo de Filmoj Niepokalanów en 2016]] * Prezidanto de fondaĵo Bartosz Rutkowski kaj Dawid Czyż estis honorigitaj la 16an Aprilo de 2019 fare de prezidanto de Pola Respubliko Andrzej Duda per la Krucoj de Merito pro sia agado por bezonantuloj<ref>[https://www.prezydent.pl/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,403,odznaczenia-za-zaslugi-w-dzialalnosci-na-rzecz-osob-potrzebujacych-pomocy.html]</ref>. * Dokumenta filmo sub titolo "Mi nur portas helpon..." en reĝisorado de M. Sokół kaj W. Tora ricevis unuan premion en kategorio reportaĵo en la Internacia Katolika Festivalo de Filmoj kaj Multimedioj Niepokalanów 2016<ref>[http://www.ksfniepokalana.pl/index2016.html]</ref>. * Fondinto de fondaĵo Orla Staż Bartosz Rutkowski estas laŭreato de IX okazo de Premio de Jan Rodowicz "Anoda" en kategorio "socia akcio" establita fare de Muzeo de Varsovia Ribelo<ref>[http://www.anoda.org/]</ref>. * La 22-a Aŭgusto de 2023 jaro la fondaĵo Orla Straż estis honorita per Honora Kruco de "Inka" donita fare de Unio de Batalantoj kaj Subpremitaj Personoj de Pola Respubliko de Danuta Siedzikówna "Inka"<ref>[https://www.truso.tv/artykul/18701,w-elblagu-odznaczono-fundacje-orla-straz]</ref><ref>[https://elblag.gosc.pl/doc/8464674.Zachowuja-sie-jak-trzeba]</ref>. == Referencoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.orlastraz.org/ Oficiala retpaĝaro de fondaĵo Orla Straż] * [https://www.youtube.com/watch?v=FVyv-asaHOo Dokumenta filmo pri fondaĵo Orla Straż sub titolo "Mi nur portas helpon"] * [http://filmpolski.pl/fp/index.php?film=1245908 Priskribo de filmo "Mi nur portas helpon" ĉe servilo FilmPolski.pl] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ne-registaraj organizaĵoj]] [[Kategorio:Fondaĵoj]] [[Kategorio:Karitataj organizaĵoj]] [[Kategorio:Humaneca helpo]] s9h1yz9wzulg0yt1w0ijx005exqhvgz 0 941477 9366167 9352773 2026-05-03T20:49:31Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] Ekstera ligilo en du rektaj krampoj 9366167 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Arika kolibro |koloro = pink |dosiero = Eulidia_yarrellii.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eulidia]]'' |genro aŭtoritato = [[Martial Étienne Mulsant|Mulsant]], 1877 |specio = '''Arika kolibro''' ''E. yarrellii'' |statuso = CR | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=Chilean Woodstar ''Eulidia yarrellii'' |volume=2020 |article-number=e.T22688244A181468935 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22688244A181468935.en |access-date=25a de Julio 2022}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Eulidia yarrellii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1847) |vikispecio = ''Eulidia yarrellii'' |komunejo = ''Eulidia yarrellii'' |sinonimo= ''Myrtis yarrellii'' |mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Arika kolibro'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''Eulidia yarrellii'') estas specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]] kaj la nura specio de la genro ''[[Eulidia]]'' en la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas [[endemio]] de [[Ĉilio]] kvankam estas ankaŭ nekonfirmitaj registroj el suda [[Peruo]].<ref name=IOC12.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2022 |access-date=15a de Januaro, 2022 }}</ref><ref name=HBW2020>HBW kaj BirdLife International (2020) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world'' Version 5. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v5_Dec20.zip] [.xls zipped 1 MB] Alirita la 27an de Majo 2021</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> La [[specia epiteto]] estas omaĝo al la angla natursciencisto [[William Yarrell]].<ref name= Jackson115>{{cite book| last1 = Jackson | first1 = Christine E | title = A Newsworthy Naturalist: The Life of William Yarrell | publisher = John Beaufoy | year =2022 | location = Oxford | url = | isbn =978-1913679-04-0 |pages=115–118}}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Arika kolibro estis foje metita en la genron ''Myrtis'' kun la [[Violkoluma kolibro]] (''M. fanny''), sed tiu traktado ne havis subtenon (2022). La specio estas la nura en sia genro kaj ne havas subspeciojn.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.1/> ==Aspekto== [[File:Eulidia yarrellii 357741256.jpg|thumb|Arika kolibro en ĉiliaj arbaroj]] La Arika kolibro estas 7,5 ĝis 8,0 cm longa kaj pezas 2,3 ĝis 2,6 g. Ĝi estas la plej malgranda birdo en Ĉilio. Ambaŭ seksoj havas mallongan nigran bekon. La plenkreska masklo estas irizece olivverda supre kaj blanka sube. Ĝia gorĝo estas ruĝec-viola kaj blua, sed ofte aspektas nigreca. La centraj vostoplumoj estas tre mallongaj kaj verdaj; la eksteraj estas pli longaj, nigrecbrunaj, kaj kurbiĝas internen. Inoj ankaŭ estas olivecverdaj supre sed plejparte tre palflavaj sube, plej malhelaj sur la ventro kaj femuroj. Ilia vosto estas mallonga kaj iomete laŭgrada kun verdaj centraj plumoj; la eksteraj estas nigraj kun sablokoloraj bazoj kaj larĝaj blankaj pintoj. Nematuraj maskloj similas al la ino, sed havas makulecan gorĝon kaj povas havi longecajn eksterajn vostoplumojn.<ref name=CHWO-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj C. J. Sharpe (2020). Chilean Woodstar (''Eulidia yarrellii''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.chiwoo1.01] Alirita la 25an de Julio, 2022</ref><ref name=Schulenberg>Schulenberg, Thomas S.; Stotz, Douglas F.; Lane, Daniel F.; O'Neill John P. & Parker, Theodore A. III (2007) ''Field Guide to the Birds of Peru'', Christopher Helm, London. {{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</ref> La [[Koraa kolibro]] (''Thaumastura cora''), kiu kunhavas la teritorion de la Arika kolibro kaj tie supernombras ĝin, estas tre simila al la Arika kolibro . Tamen, la maskla Koraa kolibro havas du longajn blankajn plumojn en sia vosto, dum la ino tendencas havi pli blankan ventron kaj pli flavbrunan gorĝon ol la Arika kolibro. Kontraste al la Koraa, la Arika kutime flugas havante klinitan voston kaj malofte pumpas sian voston.<ref name=CHWO-BOW/><ref name=Jaramillo>Jaramillo, Alvaro; Burke, Peter & Beadle, David (2003) ''Field Guide to the Birds of Chile'', Christopher Helm, London. {{ISBN|0-7136-4688-8}}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Arika kolibro nun (2022) estas konata nur el la valoj de riveroj Lluta, Azapa, kaj Vitor de la fora norda Ĉilia regiono [[Arikio kaj Parinakotio]]. Ekzistas historia registro pli sude en la provinco [[Antofagasto]]. Ekzistas ankaŭ nedokumentitaj vidaj registroj en Peruo en la regiono [[Takno]] kaj eble en la regiono [[Departemento Moquegua|Moquegua]]; la Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] konsideras la specion "hipoteza" en tiu lando.<ref name=CHWO-BOW/><ref name=SACCcountries/> La Arika kolibro loĝas en veprejoj, arbustaroj kaj ĝardenoj laŭlonge de rivervaloj de la arida regiono de [[Arica (Ĉilia urbo)|Arika]]. Laŭ alteco ĝi ĝenerale varias inter 200 kaj 750 m. Ĝi estas plej ofta sub 400 m, sed ekzistas malgranda populacio je ĉirkaŭ 1 800 m en la valo Vitor kaj ekzistas unuopaj registroj ĝis 3 000 m.<ref name=CHWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== Oni kredas, ke la Arika kolibro estas plejparte sidlokema (nemigranta). Tamen, la registroj ĝis 3000 m sugestas, ke ili faras altecmigradon, kaj plue sugestas, ke kontinua vegetaĵaro laŭlonge de la rivervaloj estas necesa por tiuj movoj.<ref name=CHWO-BOW/><ref name=IUCN/> ===Manĝado=== La Arika kolibro nutriĝas per nektaro el diversaj indiĝenaj kaj enkondukitaj floroj, kaktoj, arbustoj kaj arboj. Indiĝenaj plantoj estas ''Inga feulles'', ''Geoffroea decorticans'', kaj ''Schinus molle''. Ekzemploj de enkondukitaj nektarfontoj estas specioj de ''[[Lantana]]'', ''[[Hibiscus]]'' kaj ''[[Citrus]]'' . Ĝi emas manĝoserĉadi sola, sed ekzistas historiaj registroj pri grandaj nombroj manĝantaj ĉe florantaj arboj. Aldone al nektaro, la Arika kolibro nutriĝas per malgrandaj insektoj kiel ''[[Hymenoptera]]'', ''[[Homoptera]]'' kaj ''[[Coleoptera]]'', kiujn ĝi kaptas dumfluge.<ref name=CHWO-BOW/><ref name=IUCN/> ===Reproduktado=== Ekzistas registroj pri nestado de Arika kolibro el majo, aŭgusto kaj septembro. Tiuj kaj la datoj, kiam junuloj kaj nekompletaj nestoj estis registritaj, sugestas, ke la specio nestas dufoje jare aŭ eble iam ajn dum la jaro. La plej multaj el la dokumentitaj nestoj estis en [[olivarbo]]j (''Olea europaea'') je altoj ĉirkaŭ 2.3 m supergrunde. Kelkaj estis trovitaj en indiĝenaj arbustoj kaj ornamaj arboj. Nenio alia estas konata pri la reprodukta [[fenologio]] de la specio.<ref name=CHWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/explore?query=chilean%20woodstar |species=Arika kolibro}} ==Statuso kaj konservado== La [[IUCN]] origine taksis la Arikan kolibron en 1988 kiel [[Minacata]]n. Ĝi estis laŭgrade movita tra klasifikoj de pli granda danĝero ĝis ĝi estis deklarita [[Draste Endanĝerigita]] en 2014, kie ĝi restas. Ĝi havas tre limigitan okupadan areon de ĉirkaŭ 6 220 km² kaj laŭtaksan populacion de nur 210 maturaj individuoj aŭ ĉirkaŭ 300 entute. Ĝi estis tre ofta en la komenco de la 20-a jarcento kaj eĉ en la 1980-aj jaroj pli ol 100 povus esti viditaj manĝantaj en ununura arbo. La populacio grandege malpliiĝis de tiam, kun taksoj de 1500 individuoj en 2003, 1200 en 2007, kaj 500 en 2012.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=Chilean Woodstar ''Eulidia yarrellii'' |volume=2020 |article-number=e.T22688244A181468935 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22688244A181468935.en |access-date=25a de Julio 2022}}</ref><ref name=CHWO-BOW/> [[Habitatoperdo]] estas la ĉefa minaco al la Arika kolibro, kun nur malgrandaj areoj de taŭga indiĝena vegetaĵaro restantaj pro pliigita konvertiĝo al agrikulturo. La efiko de [[pesticido]]j kaj konkurenco kun la Koraa kolibro estas eblaj minacoj, sed tio ankoraŭ ne estas pruvita. Hibridiĝo kun la multe pli multnombra Koraa kolibro estas alia ebla minaco. Specia resaniĝplano estis aprobita en 2004, kiu inkluzivis planojn por monitori la populacion, restarigi naturan vegetaĵaron, studi konkurencon kun la Koraa kolibro, kaj la eblecon reenkonduki la birdojn en areojn de ilia antaŭa teritorio.<ref name=IUCN/><ref name=CHWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW and BirdLife International Illustrated Checklist of the Birds of the World. Lynx Edicions BirdLife International. *James A. Jobling: A Dictionary of Scientific Bird Names. Oxford University Press, Oxford 1991, {{ISBN|978-0-19-854634-4}}. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Philodice mitchellii}} {{Wikispecies|Philodice mitchellii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Ĉilio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] p77usubcx2mquf88swm3fvnsfqqdslb 0 941793 9366182 9356264 2026-05-03T21:05:37Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] 9366182 wikitext text/x-wiki '''Herc SZWARC''' (aŭ '''Henri Szwarc''', naskiĝis la [[22-a de aprilo]] [[1897]], mortis la [[24-a de julio|24-an de julio]] [[1944]]) estis pol-franca advokato kaj [[Esperantistoj|esperantisto]]. == Vivo == Szwarc naskiĝis en la urbeto Grabowiec en [[Pollando]], en 1897.<ref>[https://maitron.fr/szwarc-herc-henri/], notice SZWARC Herc (Henri) par Dominique Tantin, versio de 31a de aŭgusto 2015, modifita la 7an de oktobro 2024.</ref> Li elmigris al [[Francio]] en aŭgusto 1925, el [[Lublin]].<ref>"Chez les étudiants étrangers", Le bien public, 28a de januaro 1928, 3, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t5485070h/f3.item.r=%22Herc%20Szwarc%22.zoom]</ref> En 1928, post nur du jaroj, li [[Doktoriĝo|doktoriĝis]] ĉe la Universitato de Dijon.<ref> "Esperantista vivo", Esperanto 24, no. 4 (Aprilo 1928): 24, [https://archive.org/details/Esperanto-UEA_1928_n332_apr]</ref> Lia disertacio estis "Un précurseur du romantisme : Pierre Lebrun (1785-1873)" (Antaŭanto de [[Romantikismo]]: Pierre Lebrun (1785-1873)), pri la franca poeto Pierre-Antoine Lebrun.<ref>L. Alfreda Hill, ''The Tudors in French Drama'' (Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1932), 171, [https://www.google.com/books/edition/Romance_literature_pamphlets/1sdVAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22Szwarc,%20Herc%22]</ref> Li edziĝis en 1928 kun Marguerite Rosselin, kiu estis instruistino.<ref>"Publications de mariages", Le Bien public, 17a de julio 1928, 3, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t5485422s/f3.item.r=%22Herc%20Szwarc%22.zoom]</ref> Szwarc estis esperantisto kaj membro de la [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]].<ref>"Esperantista vivo", Esperanto 24, no. 4 (Aprilo 1928): 24, [https://archive.org/details/Esperanto-UEA_1928_n332_apr]</ref> En 1929, li donis senpagajn lecionojn de Esperanto ĉiusemajne en Laon.<ref>"Apprenez l'Esperanto", Les tablettes Laonnaises, 22a de junio 1929, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6660347r/f2.item.r=Szwarc.zoom]</ref> En 1930 li prelegis esperante en Lublin pri "moroj kaj kutimoj en Franclando".<ref> "Pollando kroniko", Pola Esperantisto 24, no. 5, (majo 1930): 67, [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS043693_1930_005/mode/2up?q=%22H.+Szwarc%22]</ref> Szwarc estis la unua advokato de [[Herschel Grynszpan]].<ref>Stephen Koch, ''Hitler's Pawn: The Boy Assassin and the Holocaust'', (New York: Catapult, 2019), 124.</ref> La familio de Grynszpan dungis lin kiel advokaton, ĉar Szwarc povis paroli [[Jido (lingvo)|jide]] kun li.<ref>Jonathan Kirsch, The Short, Strange Life of Herschel Grynszpan (New York: Liveright, 2013), 152.</ref> Dum Grynszpan estis en malliberejo, Szwarc provis instrui al li [[Esperanto|Esperanton]].<ref>Jonathan Kirsch, ''The Short, Strange Life of Herschel Grynszpan'' (New York: Liveright, 2013), 182.</ref> En novembro 1938, Szwarc estis anstataŭigita per Vincent de Moro-Giafferi, la nova advokato de Grynszpan.<ref>Jonathan Kirsch, ''The Short, Strange Life of Herschel Grynszpan'' (New York: Liveright, 2013), 155.</ref> Dum la [[Dua Mondmilito]], li partoprenis en la [[Franca rezistado|Franca Rezistado]] en la urbeto Pombole. Li estis pafita en julio 1944.<ref>"Hommage. Henri Szwarc, un destin dans la Résistance", La Dépêche, 6a de julio 2007, [https://www.ladepeche.fr/article/2007/07/06/5873-hommage-henri-szwarc-un-destin-dans-la-resistance.html]</ref> == Referencoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Advokatoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1897]] [[Kategorio:Francaj rezistantoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1944]] [[Kategorio:Francaj esperantistoj]] aqrso1srckkt82m0i8o5uvaif0de1k0 9366183 9366182 2026-05-03T21:06:10Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9366183 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Herc SZWARC''' (aŭ '''Henri Szwarc''', naskiĝis la [[22-a de aprilo]] [[1897]], mortis la [[24-a de julio|24-an de julio]] [[1944]]) estis pol-franca advokato kaj [[Esperantistoj|esperantisto]]. == Vivo == Szwarc naskiĝis en la urbeto Grabowiec en [[Pollando]], en 1897.<ref>[https://maitron.fr/szwarc-herc-henri/], notice SZWARC Herc (Henri) par Dominique Tantin, versio de 31a de aŭgusto 2015, modifita la 7an de oktobro 2024.</ref> Li elmigris al [[Francio]] en aŭgusto 1925, el [[Lublin]].<ref>"Chez les étudiants étrangers", Le bien public, 28a de januaro 1928, 3, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t5485070h/f3.item.r=%22Herc%20Szwarc%22.zoom]</ref> En 1928, post nur du jaroj, li [[Doktoriĝo|doktoriĝis]] ĉe la Universitato de Dijon.<ref> "Esperantista vivo", Esperanto 24, no. 4 (Aprilo 1928): 24, [https://archive.org/details/Esperanto-UEA_1928_n332_apr]</ref> Lia disertacio estis "Un précurseur du romantisme : Pierre Lebrun (1785-1873)" (Antaŭanto de [[Romantikismo]]: Pierre Lebrun (1785-1873)), pri la franca poeto Pierre-Antoine Lebrun.<ref>L. Alfreda Hill, ''The Tudors in French Drama'' (Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1932), 171, [https://www.google.com/books/edition/Romance_literature_pamphlets/1sdVAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22Szwarc,%20Herc%22]</ref> Li edziĝis en 1928 kun Marguerite Rosselin, kiu estis instruistino.<ref>"Publications de mariages", Le Bien public, 17a de julio 1928, 3, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t5485422s/f3.item.r=%22Herc%20Szwarc%22.zoom]</ref> Szwarc estis esperantisto kaj membro de la [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]].<ref>"Esperantista vivo", Esperanto 24, no. 4 (Aprilo 1928): 24, [https://archive.org/details/Esperanto-UEA_1928_n332_apr]</ref> En 1929, li donis senpagajn lecionojn de Esperanto ĉiusemajne en Laon.<ref>"Apprenez l'Esperanto", Les tablettes Laonnaises, 22a de junio 1929, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6660347r/f2.item.r=Szwarc.zoom]</ref> En 1930 li prelegis esperante en Lublin pri "moroj kaj kutimoj en Franclando".<ref> "Pollando kroniko", Pola Esperantisto 24, no. 5, (majo 1930): 67, [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS043693_1930_005/mode/2up?q=%22H.+Szwarc%22]</ref> Szwarc estis la unua advokato de [[Herschel Grynszpan]].<ref>Stephen Koch, ''Hitler's Pawn: The Boy Assassin and the Holocaust'', (New York: Catapult, 2019), 124.</ref> La familio de Grynszpan dungis lin kiel advokaton, ĉar Szwarc povis paroli [[Jido (lingvo)|jide]] kun li.<ref>Jonathan Kirsch, The Short, Strange Life of Herschel Grynszpan (New York: Liveright, 2013), 152.</ref> Dum Grynszpan estis en malliberejo, Szwarc provis instrui al li [[Esperanto|Esperanton]].<ref>Jonathan Kirsch, ''The Short, Strange Life of Herschel Grynszpan'' (New York: Liveright, 2013), 182.</ref> En novembro 1938, Szwarc estis anstataŭigita per Vincent de Moro-Giafferi, la nova advokato de Grynszpan.<ref>Jonathan Kirsch, ''The Short, Strange Life of Herschel Grynszpan'' (New York: Liveright, 2013), 155.</ref> Dum la [[Dua Mondmilito]], li partoprenis en la [[Franca rezistado|Franca Rezistado]] en la urbeto Pombole. Li estis pafita en julio 1944.<ref>"Hommage. Henri Szwarc, un destin dans la Résistance", La Dépêche, 6a de julio 2007, [https://www.ladepeche.fr/article/2007/07/06/5873-hommage-henri-szwarc-un-destin-dans-la-resistance.html]</ref> == Referencoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Advokatoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1897]] [[Kategorio:Francaj rezistantoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1944]] [[Kategorio:Francaj esperantistoj]] 3e40vjvo2hpv78quohwrhu6saombb99 0 941857 9366515 9356274 2026-05-04T10:29:55Z ThomasPusch 1869 9366515 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Markus LOHI''' (naskiĝinta la [[16-a de junio]] [[1972]]) estas finna politikisto. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Lohi aliĝis al ĉi tiu partio estante 15-jara. Li studis [[juro]]n. Antaŭ sia parlamenta laboro li laboris en tiu kampo. Li estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2011. En 2020–2023 li ankaŭ regis la finnlandan politikan komitaton pri la socialaj kaj sansistemaj aferoj. Laŭ esploro pri respondoj al politikaj demandoj li estas la plej dekstra el la nunaj parlamentanoj de la Finnlanda Centro. Li apartenis ankaŭ al la urba konsilio de Rovaniemi. Li havas edzinon kaj 8 infanojn. Li apartenas al [[konservativa lestadianismo]]. Lohi loĝas en [[Rovaniemi]]. {{ĝermo|finno}} {{DEFAULTSORT: Lohi, Markus}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1972]] [[Kategorio:Lestadianoj]] 5rgwtjis6poed2i661ujisvvheskgdl 9366522 9366515 2026-05-04T10:34:15Z ThomasPusch 1869 9366522 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Markus LOHI''' (naskiĝinta la [[16-a de junio]] [[1972]]) estas finna politikisto. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Lohi aliĝis al ĉi tiu partio estante 15-jara. Li studis [[juro]]n, kaj antaŭ sia parlamenta laboro laboris en tiu kampo. Markus Lohi estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2011. En 2020–2023 li ankaŭ regis la finnlandan politikan komitaton pri la socialaj kaj sansistemaj aferoj. Laŭ esploro pri respondoj al politikaj demandoj li estas la plej dekstra el la nunaj parlamentanoj de la Finnlanda Centro. Li apartenis ankaŭ al la urba konsilio de Rovaniemi, kie li loĝas. Markus Lohi havas edzinon kaj 8 infanojn. Li apartenas al [[konservativa lestadianismo]]. {{ĝermo|finno}} {{DEFAULTSORT: Lohi, Markus}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1972]] [[Kategorio:Lestadianoj]] hanuwf5yh7lrbq90vvymb82g5yet7n2 9366526 9366522 2026-05-04T10:46:55Z ThomasPusch 1869 9366526 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj | temo = politiko | dato = 2026}} {{Informkesto homo}} '''Markus LOHI''' (naskiĝinta la [[16-a de junio]] [[1972]]) estas finna politikisto. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Lohi aliĝis al ĉi tiu partio estante 15-jara. Li studis [[juro]]n, kaj antaŭ sia parlamenta laboro laboris en tiu kampo. Markus Lohi estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2011. En 2020–2023 li ankaŭ regis la finnlandan politikan komitaton pri la socialaj kaj sansistemaj aferoj. Laŭ esploro pri respondoj al politikaj demandoj li estas la plej dekstra el la nunaj parlamentanoj de la Finnlanda Centro. Li apartenis ankaŭ al la urba konsilio de Rovaniemi, kie li loĝas. Markus Lohi havas edzinon kaj 8 infanojn. Li apartenas al [[konservativa lestadianismo]]. {{ĝermo|finno}} {{DEFAULTSORT: Lohi, Markus}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1972]] [[Kategorio:Lestadianoj]] g0wvy0fa0jbvavbl2dk2w40dosur8rb 9366527 9366526 2026-05-04T10:48:00Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9366527 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj | temo = politiko | dato = 2026}} {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Markus LOHI''' (naskiĝinta la [[16-a de junio]] [[1972]]) estas finna politikisto. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Lohi aliĝis al ĉi tiu partio estante 15-jara. Li studis [[juro]]n, kaj antaŭ sia parlamenta laboro laboris en tiu kampo. Markus Lohi estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2011. En 2020–2023 li ankaŭ regis la finnlandan politikan komitaton pri la socialaj kaj sansistemaj aferoj. Laŭ esploro pri respondoj al politikaj demandoj li estas la plej dekstra el la nunaj parlamentanoj de la Finnlanda Centro. Li apartenis ankaŭ al la urba konsilio de Rovaniemi, kie li loĝas. Markus Lohi havas edzinon kaj 8 infanojn. Li apartenas al [[konservativa lestadianismo]]. {{ĝermo|finno}} {{DEFAULTSORT: Lohi, Markus}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1972]] [[Kategorio:Lestadianoj]] lnd98ze3g4d8yg7wpx7scgp44wuaavm 0 942160 9366224 9358763 2026-05-04T00:00:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9366224 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=CA-BC|situo sur mapo=Centra Vankuvero|zomo=13}} [[Dosiero:J20_corporate_flag_dc.jpg|dekstra|eta|279x279ra|La Usona Entreprena Flago ([[:fr:Corporate_flag|Corporate flag]]) kreita de Adbusters, montrante gravajn markojn anstataŭigantajn la kvindekopon da steletoj por ĉiuj usonaj subŝtatoj.]] La '''Adbusters Media Foundation''' ({{lang-en|Ad(vertisement)busters}}, signifante "[[reklamo]]-rompistoj") estas [[Neprofitcela organizaĵo|neprofitcela]], konsumant-kritika organizaĵo fondita en [[Vankuvero]] en 1989 fare de Kalle Lasn kaj Bill Schmalz.<ref>[http://www.adbusters.org/about/adbusters "About"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111031000000/https://web.archive.org/web/20111031172500/http://www.adbusters.org/about/adbusters |date=2011-10-31 }}. Adbusters Media Foundation. Retrieved 3 October 2011.</ref> == Priskribo == La fondaĵo eldonas la revuon '''''Adbusters''''' ([[ISSN]] 0847-9097), nuntempe kun eldonkvanto de kelkaj dekmiloj da ekzempleroj.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=j118AgAAQBAJ|title=Remaking Media: The Struggle to Democratize Public Communication|last1=Hackett|first1=Robert|last2=Carroll|first2=William|date=29 July 2006|publisher=Routledge|isbn=9781134159369|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Adbusters Jan/Feb 2022 - Magdogs Marketplace|url=https://magdogs.com/product/adbusters-jan-feb-2022/|access-date=2022-04-12|language=en}}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ĝi estas senreklama kaj financata de sia legantaro, membroj kaj [[Aktivulo|aktivuloj]].<ref>"[http://www.adbusters.org/about/adbusters About Adbusters] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111031000000/https://web.archive.org/web/20111031172500/http://www.adbusters.org/about/adbusters |date=2011-10-31 }}." Adbusters Media Foundation. Retrieved 19 December 2010.</ref> Fidela al sia nomo (adbusters = homoj, kiuj malkaŝas reklamojn), ĝi komence fokusiĝis ĉefe al [[reklamado]]; pli lastatempe, la revuo turnis sian atenton al la efikoj de [[konsumismo]], sociaj problemoj kaj [[internacia politiko]]. Adbusters lanĉis multajn internaciajn sociajn merkatajn kampanjojn, kiel ekzemple ''Buy Nothing Day'' (Tago de Aĉeto de Nenio, [[d:Q831543]]), ''TV Turnoff Week'' (Semajno de Malŝalto de Televido), kaj la manifestaciojn ''Occupy Wall Street'' ([[Okupu Wall Street]]).<ref name="branding">{{cite news|last=Yardsley|first=William|title=The Branding of the Occupy Movement|url=https://www.nytimes.com/2011/11/28/business/media/the-branding-of-the-occupy-movement.html?pagewanted=all&_r=0|access-date=5 April 2012|newspaper=[[The New York Times]]|date=28 November 2011}}</ref> Kiel [[Kontraŭkapitalismo|kontraŭkapitalisma]] aŭ kontraŭa al kapitalismo,<ref>Eric Pfanner. [https://www.nytimes.com/2004/03/15/business/worldbusiness/15iht-ad15_ed3__0.html Fighting guerrilla graffiti], ''[[The New York Times]]'', 15 March 2004</ref> Adbusters ankaŭ publikigas multajn leterojn al la redaktisto, inkluzive de kritikaj. Adbusters estas aligita kun similaj organizaĵoj en aliaj landoj, ekzemple L' ''association Résistance à l'Aggression Publicitaire'' <ref>{{cite web|url=http://www.antipub.org/|title=Résistance à l'Aggression Publicitaire|language=fr|publisher=Antipub.org|date=13 February 2014|access-date=29 March 2014}}</ref> aŭ ''Casseurs de pub'' <ref>{{cite web|url=http://www.casseursdepub.org/|title=Casseurs de Pub|language=fr|publisher=Casseurs de Pub|access-date=29 March 2014}}</ref> en [[Francio]], ''Adbusters Norge'' en [[Norvegio]], ''Adbusters Sverige'' en [[Svedio]] kaj ''Culture Jammers'' en [[Japanio]].<ref>{{cite web|url=http://bndjapan.org|title=Buy Nothing Day Japan - Fight Pollution of Culture and Nature|website=Bndjapan.org|access-date=3 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://adbusters.cool.ne.jp/|title=Infoseek[インフォシーク&#93; - 楽天が運営するポータルサイト|website=Adbusters.cool.ne.jp|date=1 January 2000|access-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529041847/http://adbusters.cool.ne.jp/|archive-date=29 May 2012|url-status=dead}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Nigramakula Kontraŭkorporacio]] * [[Artivismo]] * [[reklamo]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://www.adbusters.org/}} * [https://www.jacobinmag.com/2013/10/adbusted/ Critique of Adbusters] en ''[[Jacobin (magazino)|Jacobin magazine]]'' * [http://depts.washington.edu/gcp/pdf/culturejamsandmemewarfare.pdf "Culture Jams and Meme Warfare: Kalle Lasn, Adbusters, and media activism", Wendi Pickerel, Helena Jorgensen, and Lance Bennett, 19 April 2002.] * [http://www.marketwire.com/press-release/Adbusters-Media-Foundation-971292.html "Adbusters Wins Legal Victory in Ongoing Case Against the CBC and CanWest", www.marketwire.com, 6 April 2009.]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="&amp;nbsp;Dead link tagged August 2025">permanent dead link</span></nowiki>''&#x5D;</span></sup> * [https://web.archive.org/web/20090410075349/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20090406.wads0406/BNStory/National/home Fiona Morrow, "Adbusters wins the right to sue broadcasters over TV ads", theglobeandmail.com, 6 April 2009.] === Akademiaj kaj novaĵaj retejoj === * [http://depts.washington.edu/gcp/pdf/culturejamsandmemewarfare.pdf Intervjuo kun Kalle Lasn]&nbsp;– Fondinto de Adbusters * [http://www.smh.com.au/news/National/Culture-Jammers-find-magic-button-for-peace-and-quiet/2005/04/02/1112302290658.html Kultur-interŝanĝistoj trovas magian butonon por paco kaj trankvilo] Sun Herald (13 aprilo 2005) Daniel Dasey. * [https://web.archive.org/web/20061019064035/http://www.abc.net.au/rn/science/mind/stories/s1318358.htm Aktivismo por la Menso: Reprenante Nian Cerban Komunaĵon], Kalle Lasn kun Natasha Mitchell, ABC Radio National, ''All in the Mind'' 12-a de marto 2005. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Historio de televido]] [[Kategorio:Kontraŭkorporacia aktivismo]] [[Kategorio:Kontraŭkapitalismo]] [[Kategorio:Kontraŭkonsumismaj grupoj]] 7ld2dukb24ctvhl6oikj86jappfd8uf 0 942576 9366138 9362635 2026-05-03T20:27:45Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis + informkesto 9366138 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Essakane''' estas [[Oazo|oaza]] urbo kaj [[municipo]] en la cirklo Goundam en nordo de [[Malio]], en la regiono [[Regiono Timbuktuo|Timbuktuo]], 65 kilometroj norde de [[Timbuktuo]]. La municipo konsistas el 16 setlejoj. == Festivalo en la dezerto == En Essakane, okazas ĉiujara muzika festivalo, la tn. ''Festival au Désert ([[Azaŭado#Dezerta festivalo|Dezerta festivalo]])'' kiu okazas ĉiun januaron ekde 2001<ref>en) [https://stardewvalleywiki.com/Desert_Festival Desert Festival]</ref>. Ĉe ĉi tiu festivalo, [[tuaregoj]] prezentas sin kune kun muzikistoj el proksimaj landoj kiel [[Maŭritanio]] kaj [[Niĝero]]. == Vidu ankaŭ == * [[Azaŭado#Dezerta festivalo|Dezerta Festivalo]] * [[Azaŭado]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Azaŭado]] [[Kategorio:Festivaloj en Afriko]] [[Kategorio:Muziekfestivalo]] iq6xpgcv79ylypfkbtqpfbmfo1bn7vi 0 942692 9366145 9363759 2026-05-03T20:31:10Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis + kategorioj 9366145 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Rántott sajt rizibizivel.jpg|eta|Rántott sajt]] '''Hungara fritita fromaĝo''' (Rántott sajt) estas populara manĝaĵo en Hungario, konsistanta el panumita kaj fritita fromaĝo. Ĝi estas ofte servata kiel varma antaŭmanĝo aŭ ĉefa plado en restoracioj.<ref>https://www.nosalty.hu/recept/klasszikus-rantott-sajt</ref> == Fonto == * https://telex.hu/gasztro/2026/01/25/a-rantott-sajt-univerzalis-es-orok * https://refresher.hu/11865-A-Carson-Coma-megfozte-a-sajat-dalat-rantott-sajt-keszult-eloben-a-Nosaltyn * https://www.mindmegette.hu/mit-ettem-ma/rantott-sajtok * https://www.penzcentrum.hu/hellovidek/20190127/elarulta-a-legendas-magyar-sef-mi-a-tokeletes-rantott-sajt-titka-1162326 == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Strataj manĝaĵoj]] [[Kategorio:Hungara kuirarto]] 1q0uobv0e2dwnrf91xgw55o4j82fos4 0 942712 9366137 9363890 2026-05-03T20:26:52Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis 9366137 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo|nomo=Eric Barone|aliaj nomoj=ConcernedApe|dato de naskiĝo={{Birth date and age|1987|12|3}}|loko de naskiĝo=[[Los Angeles, California]], U.S.|alma_mater=[[University of Washington Tacoma]]}} '''Eric Lorenz Barone''' <ref>{{Cite web|url=https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|title=Auburn-area students to graduate from UW on Saturday|date=2011-06-06|website=Auburn Reporter|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213172025/https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|archive-date=December 13, 2024|access-date=2024-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/transcripts/nx-s1-5217754|title=The creator of video game 'Stardew Valley' talks its legacy and future|last=Summers|first=Juana|date=2024-12-19|website=[[NPR]]|language=en|access-date=2025-05-19}}</ref>Naskita la 3-an de decembro 1987, konata profesie kiel ConcernedApe, estas usona videolud-kreanto kaj muzikisto. Li estas plej konata pro tio, ke li sole evoluigis la videoludon Stardew Valley en 2016. Eric Barone, videolud-kreanto kun diplomo en komputila scienco, prizorgis ĉiun aspekton de la ludo, ekde programado ĝis komponado de ĝia muziko. Li laboris sola pri ĝisdatigoj de la ludo dum kelkaj jaroj post ĝia eldono, poste li rekrutis malgrandan teamon por helpi kun plua evoluigo. Li daŭre subtenas Stardew Valley dum li laboras pri sia sekva projekto, Haunted Chocolatier. == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj kuirlibraj verkistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1987]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] tg87m9duuthxww2yfwpxrx349ebvktn 0 942748 9366152 9364426 2026-05-03T20:36:33Z Stefangrotz 91903 [[Projekto:Kontrolu Vikipedion]] referenclisto mankis + kategorioj 9366152 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Port.hu logo.png|eta|Logo]] '''PORT.hu''' estas la plej vizitata hungara kultura program-rekomenda retejo.<ref>[https://port.hu/ PORT]</ref> La kompanio PORT.hu Kft. estas membro de la grupo Indamedia Network Zrt. La ĉefdirektoro estas Gábor Ziegler, kaj la respondeculo pri eldonado estas Attila Vándor, ĝenerala direktoro. En la retejo troviĝas datumfolioj de centmiloj da filmoj kaj teatraj artistoj. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Retejoj pri filmoj]] [[Kategorio:Amaskomunikiloj en Hungario]] 0topqcwlgni25x6e07ectd0vq72dt3v 9366154 9366152 2026-05-03T20:37:22Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9366154 wikitext text/x-wiki {{Informkesto retejo|emblemo=Port.hu logo.png}} '''PORT.hu''' estas la plej vizitata hungara kultura program-rekomenda retejo.<ref>[https://port.hu/ PORT]</ref> La kompanio PORT.hu Kft. estas membro de la grupo Indamedia Network Zrt. La ĉefdirektoro estas Gábor Ziegler, kaj la respondeculo pri eldonado estas Attila Vándor, ĝenerala direktoro. En la retejo troviĝas datumfolioj de centmiloj da filmoj kaj teatraj artistoj. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Retejoj pri filmoj]] [[Kategorio:Amaskomunikiloj en Hungario]] qgp8z8cyzr12w61crmukr4b4g94g638 0 942837 9366245 9365542 2026-05-04T02:12:50Z Arbarulo 135469 9366245 wikitext text/x-wiki [[File:Lacquered box with character for luck, Qianlong Period.JPG|thumb|300px|Skatolo kun la karaktro por "printempo" ({{lang|zh|春}}), periodo [[Qianlong]], [[dinastio Qing]]. [[Nankina Muzeo]]]] [[File:Rectangular Tray (Changfang Pan) with Sword-Pommel Pattern LACMA M.79.89.2.jpg|thumb|''Changfang Pan'' (ortangula pleto) kun glavotenila formraranĝo, nigra kun ruĝaj tavoloj, meza Ming (ĉ. 1450–1550)]] '''Lakĉizado''' (ĉine 雕漆 ''diaoqi'') estas maniero ornami [[lakaĵo]]jn per ĉizado de dikega ekstera tavolo de lako. Ĝi evoluis nur en Ĉinujo<ref>Grove; Cinnabar</ref> kaj ŝajne eltroviĝis en la 12-a jarcento p.K., kvankam aliaj lakaĵoj uziĝis en Ĉinujo de almenaŭ 3000 jaroj antaŭ la nuno.<ref>Grove</ref> Iom malsamaj stiloj, kiuj imitas ĝin, troviĝas en {{Ill|lingvo=d|trad=|eo=Q2142516|eo=japana lakarto}}. Lakĉizado estas tre temporaba kaj lakĉizaĵoj ĉiam estis luksproduktoj. Ĉizita lako nomiĝas ĉine ''qidiao'' ({{lang|zh|漆雕}}). Kvankam la plej multaj nun ekzistantaj lakĉizaĵoj estas de la dinastioj [[Ming]] kaj [[Qing]] la ĉefaj temoj de la skulptaĵoj komenciĝis dum la [[Dinastio Song]], kaj la evoluo de la temoj kaj de la ĉizotekniko estis esence finita en la frua Ming. Tiuj temtipoj estis abstrakta formaranĝo ''guri'' (glavotenila), figuroj en pejzaĝo, aŭ birdoj kaj plantoj. Krome aldoneblas kelkaj dezajnoj kun religiaj simboloj, bestoj, bonaŭguraj karaktroj (ekz. "dekstro") kaj imperiaj drakoj.<ref>Grove</ref> [[File:Oval Tray (Duoyuan Pan) with Pavilion on a Garden Terrace LACMA M.81.125.1.jpg|thumb|''Tuoyuan pan'' (ovoforma pleto) kun homoj en pejzaĝo, 24.5 cm larĝa, dinastio Yuan]] Lakĉizaĵoj povas inkludi multajn specojn de malgrandaj objektoj, sed plejparte estas praktike uzeblaj ujoj, ekzemple skatoloj, teleroj kaj pletoj. Oni faris kelkajn ekranojn kaj [[ĉinaj mebloj|ĉinajn meblojn]]. Oni malofte kombinis ĝin kun lakpentrado kaj aliaj teknikoj de lakornamado.<ref>Watt and Ford, 3</ref> ==Historio== Postaj ĉinaj aŭtoroj datis la eltrovon de lakĉizado je la [[Dinastio Tang]] (618–906), kaj multaj modernaj aŭtoroj mencias kelkajn armaĵajn pecojn el la malfrua Tang trovitajn en la [[Silka Vojo]] de [[Aurel Stein]] kaj nun tenatajn en la [[Brita Muzeo]]. Ili estas faritaj el ruĝa kaj nigra lako sur [[kamelo|kamela]] haŭto, sed la lako estas tre maldika (malpli ol milimetron dika), kaj impresas tre malsame, kun simplaj abstraktaj formoj sur malplena fono kaj preskaŭ neniu [[reliefo (arto)|reliefo]].<ref>Watt kaj Ford, 6–7; [http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=228794&partId=1&searchText=Lacquer+armour+aurel+Stein&page=1 British Museum collection database], vidu "Curator's comments"; Kuwayama, 13–14; Rawson, 175; Grove, "Tang"</ref> ===Song=== La plejparto de la pluekzistantaj lakĉizaĵoj de la Song estas en la stilteknikoj ''guri'' kaj ''tixi'',<ref>Watt and Ford, 29</ref> sed ankaŭ en tiu periodo evoluis bilda stilo kaj komenciĝis la du aliaj specoj de [[ikonografio]], kiuj estis superregontaj la postan historion de lakĉizado, kvankam ili maloftas en pluekzistantaj ekzemploj el la Song. Ambaŭ rilatas al alimedia [[ĉina arto]] kaj uzas la saman tiparon de ornamado por la randoj. La unua tipo de sceno estas homoj en pejzaĝo, derivita plejparte de {{Ill|lingvo=d|trad=Q919348|eo=ĉina pentrarto}} kaj [[ksilografio|ksilografiaj]] librilustrajoj; tiaj scenoj nur poste ektroviĝis en [[ĉina ceramiko]]. La tiparo de pejzaĝoj rapide atingis stabilan normon, kun malmultaj figuroj proksimaj al domo aŭ domoj, en ĝardeno, foje proksimaj al akvejo aŭ vojo. La {{Ill|lingvo=d|trad=Q8195074|eo=okcidenta paradizo}} ne estas prezentita en lakĉizaĵoj, sed maksimume en [[koromandela lako]].<ref>von Ragué, Beatrix. 1982. ''Ein chinesischer Kaiserthron''. Berlin: Mann. 61.</ref> ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Ĉizado]] 2qh20ennipug62d973wxhgmkz2eu5c5 0 942840 9366063 9365582 2026-05-03T18:01:47Z Kani 670 9366063 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Meksika kolibro |koloro = pink |dosiero = Mexican Woodnymph (14544829494).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Meksika kolibro''' ''E. ridgwayi'' |statuso = VU | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{cite iucn |author=BirdLife International. |year=2018 |title=''Thalurania ridgwayi'' |volume=2018 |article-number=e.T22687383A131473808 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687383A131473808.en |access-date=30a de Majo 2025}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa ridgwayi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Edward William Nelson|Nelson]], 1900) |vikispecio = ''Eupherusa ridgwayi'' |komunejo = ''Eupherusa ridgwayi'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Meksika kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa ridgwayi'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi estas [[endemio]] de okcidenta [[Meksiko]]. Ĝi vivas en subtropikaj aŭ tropikaj humidaj arbaroj kaj plantejoj de malaltaj teroj/antaŭmontaraj arbaroj, manĝante flornektaron kaj insektojn. Meksikaj kolibroj estas vundeblaj, minacataj pro [[habitatoperdo]] pro [[senarbarigo]]. == Taksonomio == La Meksika kolibro estis iam metita en la genron ''[[Thalurania]]'' kun aliaj specioj nomitaj "nimfokolibroj". Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Thalurania'' estas ne-monofiletika kaj ke la Meksika kolibro estas proksime rilata al la specioj en ''Eupherusa''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Surbaze de tiu rezulto ankaŭ la Meksika kolibro estas nun metita en ''Eupherusa''.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=6a de Januaro 2020 }}</ref> La Meksika kolibro estas [[Monotipa taksono|monotipa]]: ne estas agnoskita [[subspecio]].<ref name=ioc/> == Aspekto == Meksikaj kolibroj estas malgrandaj birdoj, ĝenerale 9–10 centimetrojn longaj. Inoj pezas ĉirkaŭ 3,5 gramojn kaj maskloj pezas de 3,5 ĝis 4,2 gramojn. Maskloj havas rektan nigran bekon, plejparte verdan korpon, obtuze verdan bruston, blu-nigran forkoforman voston kaj indigan kronon. Inoj estas similaj, plejparte verdaj kun pli malhelverda vosto kaj flugiloj, kaj helgriza brusto. Al ili mankas la karakteriza indiga krono, anstataŭe ili havas blankan makulon malantaŭ la okuloj kaj verdajn diskojn sur la flankoj de la brusto.<ref name=":0"> A. Townsend Peterson; Peter F. D. Boesman (2021-08-18). [https://birdsoftheworld.org/bow/species/mexwoo1/cur/introduction "Mexican Woodnymph (Eupherusa ridgwayi)".] Birds of the World Online. 1.1. Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY. doi:10.2173/bow.mexwoo1.01. </ref> == Distribuo kaj habitato == Meksikaj kolibroj vivas ekskluzive en la nordaj montoj de okcidenta Meksiko, kun vivejo en la ŝtatoj [[Nayarit]], [[Jalisco]] kaj [[Colima]].<ref name=":1">{{Cite journal|last=Velásquez|first=Armando Valdés|title=Taxonomy, Phylogeny, and Biogeography of the Hummingbird Genus ''Thalurania'' GOULD, 1848 (Aves: Trochilidae)|url=https://www.academia.edu/663527|journal=Fakultät der Rheinischen Friedrich|date=Januaro 2003 |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last1=Monroe|first1=Burt L.|last2=Banks|first2=Richard C.|last3=Fitzpatrick|first3=John W.|last4=Howell|first4=Thomas R.|last5=Johnson|first5=Ned K.|last6=Ouellet|first6=Henri|last7=Remsen|first7=J. V.|last8=Storer|first8=Robert W.|date=1993|title=Thirty-Ninth Supplement to the American Ornithologists' Union Check-List of North American Birds|journal=The Auk|volume=110|issue=3|pages=675–682|doi=10.2307/4088450|jstor=4088450|issn=0004-8038}}</ref> Ili ne estas [[birdomigrado|migrantaj]] kaj pasigas la tutan jaron en sia malgranda teritorio. Ili estas la plej nordaj specioj de sia genro.<ref name=":0" /> Kvankam oni scias malmulte pri la specifaj vivejaj bezonoj de meksikaj kolibroj, oni scias, ke ili loĝas en humidaj arbaroj, kanjonoj kaj promontoroj je altitudoj de 250–1 200 metroj.<ref name=":0" /> Ili troveblas en densaj arbaroj kaj malfermaj arbaroj,<ref name=":3" /> kaj povas loĝi en kelkaj kafplantejoj. == Kutimaro == === Reproduktado === Meksikaj kolibroj reproduktiĝas en februaro kaj marto.<ref name=":0" /> Ili estas [[seksa dimorfismo|sekse dimorfaj]], kaj oni kredas, ke masklaj kolibroj estas sekse selektitaj surbaze de sia plum-aranĝo kaj koloraro, rezultante en vasta gamo da koloroj kaj aspektoj. ===Manĝado=== Meksikaj kolibroj estas [[Nektaromanĝulo|nektarovoraj]] kaj [[insektovora]]j. Ili manĝas ĉefe flornektaron de diversaj florplantoj, inkluzive de: ''Rubiacoj'', ''Zingiberacoj'' kaj [[epifito]]j. Ili manĝas ankaŭ [[artikuloj]]n kaptante ilin en la aero aŭ manĝante ilin el vegetaĵaro.<ref name=":0" /> == Konservostatuso == Meksikaj kolibroj estas listigitaj kiel vundeblaj<ref>{{Cite journal|last1=Arizmendi|first1=M. C.|last2=Berlanga|first2=H.|last3=Rodríguez-Flores|first3=C.|last4=Vargas-Canales|first4=V.|last5=Montes-Leyva|first5=L.|last6=Lira|first6=R.|date=Oktobro 2016|title=Hummingbird Conservation in Mexico: The Natural Protected Areas System|url=https://bioone.org/journals/natural-areas-journal/volume-36/issue-4/043.036.0404/Hummingbird-Conservation-in-Mexico-The-Natural-Protected-Areas-System/10.3375/043.036.0404.full|journal=Natural Areas Journal|volume=36|issue=4|pages=366–376|doi=10.3375/043.036.0404|s2cid=88558681|issn=0885-8608|url-access=subscription}}</ref> pro [[habitatoperdo]].<ref>{{Cite web|publisher=BirdLife International|date=2020|title=Mexican Woodnymph|url=https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/mexican-woodnymph-eupherusa-ridgwayi|website=DataZone}}</ref> Kiel estas evidenta el ilia limigita teritorio, ili dependas de la arbara sano de okcidenta Meksiko, kie [[senarbarigo]] minacas la vivejon. Bedaŭrinde, ĉar ekzistas malmultaj informoj pri iliaj vivejaj bezonoj kaj [[natura historio]], ne estas sufiĉe da datumoj pri kiel protekti ĉi tiun specion. == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa ridgwayi}} *[https://www.oiseaux.net/birds/mexican.woodnymph.html Bildoj, kanto kaj distribumapo] *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] ef9yim951mjwxxk2e82luqlffqitieu 0 942844 9365941 9365661 2026-05-03T12:50:04Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9365941 wikitext text/x-wiki [[file:UFA-Palast Erfurt um 1925.jpg|eta|[[Fenikso-domo (Erfurto)|UFA-palaco je Erfurto]] (ĉ. 1928)]] [[File:Festhalle (Ilmenau) 5.jpg|thumb|Festhalo de Ilmenau]] [[File:REIMAHG Werk Walpersberg 2014-04-28-11-57-56.jpg|thumb|restoj de la REIMAHG-fabriko apud Kahla]] '''Ernst FLEMMING''' (naskiĝinta la {{daton|29|12|1892}} en [[Theißen]], mortinta la {{daton|22|1|1967}} en [[Bad Hersfeld]] estis [[germanio|germana]] arĥitekto. En 1919 edzigis lin Minna Magdalene Leibing naskonta filon (Joachim Flemming). == Vivo == Post trejniĝo masonista li frekventis la [[Fakaltlernejo de Erfurto|Konstruadlernejon erfurtan]] kie li finekzameniĝis sukcesege en la jaro 1912-a. Ekdeĵorinte en 1916 en buroo por porflugmaŝina domkonstruado en [[Nohra (apud Vajmaro)|Nohra]] li fariĝis en 1919 armea konstrusekretario. De 1921 li liberprofesiulis arĥitekte kun propra buroo en [[Vajmaro]]. Baldaŭ li tie famiĝis kaj laboris i.a. por la en 1924 fondita societo ''Gemeinnütziger Beamten-Bauverein'' (nun: ''GWG Weimar''). Sed eĉ el [[hesio|Hesujo]] kaj [[saksio|Saksujo]] venis mendojn. Flemming iĝis distriktestro en la ligo ''Kampfbund Deutscher Architekten und Ingenieure'' (apero en 1931); li nigrigis la kolegon kaj profesoron [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejan]] [[Fritz Norkauer]] antaŭ ŝtataj turingujaj aŭtoritatoj pro nekorekta duobla salajriĝo. Sed la altlerneja rektoro [[Paul Schultze-Naumburg]] defendis Norkauer: laŭ li Norkauer, kiel ne-oficisto, ja rajtu ankaŭ eksteruniversitate agadi, ankaŭ por praktikado kaj implicita plukleriĝo.<ref>Norbert Korrek: ''Vom Heimatschutz-Appell zum baŭkünstlerischen Vermächtnis. Zur Architekturlehre an der Weimarer Hochschule unter Paul-Schultze Naumburg,'' prelego en decembro 2015 okaze de kolokvo ĉe la vajmara Bauhaus-universitato</ref> En la 1.5.1933 Flemming iĝis membro de [[NSDAP]] (partimebreca n-ro 2.196.349).<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/9100893</ref><ref>"Gustav Ernst Flemming, Architekt der REIMAHG" - ĉe: ''Orlamünder Nachrichten,'' 3/2020</ref> En 1935 oni komisiis lin plani kaj realigi distriktan domon je ''Schwanseestraße''. En 1936 [[Ilmenau]] mendis ĉe li la starigon de la [[Festhalo de Ilmenau|Festohalo]]. En 1942 li estis planinta ne tute milon da konstruaĵoj, el kiuj du trionoj troviĝis ekstere de Vajmaro. Eĉ dummilite li dungis ĉ. 30 personojn, i.a. la arĥitektojn [[Josef Kaiser]] kaj [[Georg Schirrmeister]]. En aprilo 1944 [[Fritz Sauckel]] kaj [[Otto Demme]] volis ke li planu subterajn halojn de la armilfabriko REIHMAHG apud [[Kahla]] kaj loĝbarakojn por punlaboristoj. Sekve malfermiĝis la dua buroo (krom la vajmara je strato ''Frauentorstraße'') rekte je la monto ''Walpersberg'' apud Kahla. De la [[naziismo|naziisma]] ligo ''Deutsche Arbeitsfront'' li estis ricevinta la premion ''Gaudiplom''. En 1947 Flemming transloĝiĝis al Bad Hersfeld, kie li estis municipa ĉefkonstruisto ĝis 1950. Poste li denove liberprofesiulis kaj aktivis ankaŭ en la re-konstruo de la grandurbo [[Kaselo]]. == Literaturo == * Karina Loos: ''Die Inszenierung der Stadt. Planen und Bauen im Nationalsozialismus in Weimar,'' Bauhaus-Universität, Weimar 2000 (disertacio) == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * GWG Weimar: https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte * Förderverein Mahn- und Gedenkstätte Walpersberg e. V., Sitz Kahla: https://www.walpersberg.de * Kahler Nachrichten: https://ol.wittich.de/titel/1736/ausgabe/3/2020/artikel/00000000000021438925-OL-1736-2020-11-3-0 == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Flemming, Ernst}} [[Kategorio:Germanaj arkitektoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[Kategorio:Membroj de NSDAP]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1892]] [[Kategorio:Mortintoj en 1967]] 0crlrm037kdls2ce8xq7ly686oe2l0u 9366058 9365941 2026-05-03T17:53:47Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9366058 wikitext text/x-wiki [[file:UFA-Palast Erfurt um 1925.jpg|eta|[[Fenikso-domo (Erfurto)|UFA-palaco je Erfurto]] (ĉ. 1928)]] [[File:Festhalle (Ilmenau) 5.jpg|thumb|Festhalo de Ilmenau]] [[File:REIMAHG Werk Walpersberg 2014-04-28-11-57-56.jpg|thumb|restoj de la REIMAHG-fabriko apud Kahla]] '''Ernst FLEMMING''' (naskiĝinta la {{daton|29|12|1892}} en [[Theißen]], mortinta la {{daton|22|1|1967}} en [[Bad Hersfeld]] estis [[germanio|germana]] arĥitekto. En 1919 edzigis lin Minna Magdalene Leibing naskonta filon (Joachim Flemming). == Vivo == Post trejniĝo masonista li frekventis la [[Fakaltlernejo de Erfurto|Konstruadlernejon erfurtan]] kie li finekzameniĝis sukcesege en la jaro 1912-a. Ekdeĵorinte en 1916 en buroo por porflugmaŝina domkonstruado en [[Nohra (apud Vajmaro)|Nohra]] li fariĝis en 1919 armea konstrusekretario. De 1921 li liberprofesiulis arĥitekte kun propra buroo en [[Vajmaro]]. Baldaŭ li tie famiĝis kaj laboris i.a. por la en 1924 fondita societo ''Gemeinnütziger Beamten-Bauverein'' (nun: ''GWG Weimar''). Sed eĉ el [[hesio|Hesujo]] kaj [[saksio|Saksujo]] venis mendojn. Flemming iĝis distriktestro en la ligo ''Kampfbund Deutscher Architekten und Ingenieure'' (apero en 1931); li nigrigis la kolegon kaj profesoron [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejan]] [[Fritz Norkauer]] antaŭ ŝtataj turingujaj aŭtoritatoj pro nekorekta duobla salajriĝo. Sed la altlerneja rektoro [[Paul Schultze-Naumburg]] defendis Norkauer: laŭ li Norkauer, kiel ne-oficisto, ja rajtu ankaŭ eksteruniversitate agadi, ankaŭ por praktikado kaj implicita plukleriĝo.<ref>Norbert Korrek: ''Vom Heimatschutz-Appell zum baŭkünstlerischen Vermächtnis. Zur Architekturlehre an der Weimarer Hochschule unter Paul-Schultze Naumburg,'' prelego en decembro 2015 okaze de kolokvo ĉe la vajmara Bauhaus-universitato</ref> En la 1.5.1933 Flemming iĝis membro de [[NSDAP]] (partimebreca n-ro 2.196.349).<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/9100893</ref><ref>"Gustav Ernst Flemming, Architekt der REIMAHG" - ĉe: ''Orlamünder Nachrichten,'' 3/2020</ref> En 1935 oni komisiis lin plani kaj realigi distriktan domon je ''Schwanseestraße''. En 1936 [[Ilmenau]] mendis ĉe li la starigon de la [[Festhalo de Ilmenau|Festohalo]]. En 1942 li estis planinta ne tute milon da konstruaĵoj, el kiuj du trionoj troviĝis ekstere de Vajmaro. Eĉ dummilite li dungis ĉ. 30 personojn, i.a. la arĥitektojn [[Josef Kaiser]] kaj [[Georg Schirrmeister]]. En aprilo 1944 [[Fritz Sauckel]] kaj [[Otto Demme]] volis ke li planu subterajn halojn de la armilfabriko REIHMAHG apud [[Kahla]] kaj loĝbarakojn por punlaboristoj. Sekve malfermiĝis la dua buroo (krom la vajmara je strato ''Frauentorstraße'') rekte je la monto ''Walpersberg'' apud Kahla. De la [[naziismo|naziisma]] ligo ''Deutsche Arbeitsfront'' li estis ricevinta la premion ''Gaudiplom''. En 1947 Flemming transloĝiĝis al Bad Hersfeld, kie li estis municipa ĉefkonstruisto ĝis 1950. Poste li denove liberprofesiulis kaj aktivis ankaŭ en la re-konstruo de la grandurbo [[Kaselo]]. == Verkoj (elekto) == * 1924: kinejo ''Zentral-Palast'' en Vajmaro (Hummelstraße 2a * 1924–1929: ghardenurba setlejo ''Großmutterleite'' en Vajmaro<ref>[https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte GWG Weimar]</ref> * 1926–1933: pligrandigo de [[Haus am Horn]], por Franz A. Kühn * 1928–1929: domo por la banko ''Deutsche Hypothekenbank Meiningen'' en Vajmaro (Coudraystraße 13) * 1929–1931: [[Fenikso-domo (Erfurto)|Feniksa Domo]] en Erfurto, kun kinejego * 1935–1937: domo por la Distrikto Weimar (Schwanseestraße 17; nun uzata de la municipa administrado)<ref>[https://lernort-weimar.de/stolpersteine/kreishaus/ ''Lernort Weimar'']</ref> * 1936–1937: dua domo de la fondaĵo ''Emmy Göring'' en Vajmaro (Tiefurter Allee 37) * 1937–1938: [[Festohalo Ilmenau]] kun parkgastejo ([[Ilmenau]], Naumannstraße 22) * 1944: armilproduktejo ''REIMAHG'' je Walpersberg (proksime de [[Kahla]]) * 1953–1954: kinejo ''Gloria-Filmtheater'' en [[Kaselo]] (Friedrich-Ebert-Straße 3) == Literaturo == * Karina Loos: ''Die Inszenierung der Stadt. Planen und Bauen im Nationalsozialismus in Weimar,'' Bauhaus-Universität, Weimar 2000 (disertacio) == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * GWG Weimar: https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte * Förderverein Mahn- und Gedenkstätte Walpersberg e. V., Sitz Kahla: https://www.walpersberg.de * Kahler Nachrichten: https://ol.wittich.de/titel/1736/ausgabe/3/2020/artikel/00000000000021438925-OL-1736-2020-11-3-0 == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Flemming, Ernst}} [[Kategorio:Germanaj arkitektoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[Kategorio:Membroj de NSDAP]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1892]] [[Kategorio:Mortintoj en 1967]] pqszjyn320075flv8se69pt9mdg5udf 9366059 9366058 2026-05-03T17:54:16Z Tirolischleioans 254019 /* Verkoj (elekto) */ 9366059 wikitext text/x-wiki [[file:UFA-Palast Erfurt um 1925.jpg|eta|[[Fenikso-domo (Erfurto)|UFA-palaco je Erfurto]] (ĉ. 1928)]] [[File:Festhalle (Ilmenau) 5.jpg|thumb|Festhalo de Ilmenau]] [[File:REIMAHG Werk Walpersberg 2014-04-28-11-57-56.jpg|thumb|restoj de la REIMAHG-fabriko apud Kahla]] '''Ernst FLEMMING''' (naskiĝinta la {{daton|29|12|1892}} en [[Theißen]], mortinta la {{daton|22|1|1967}} en [[Bad Hersfeld]] estis [[germanio|germana]] arĥitekto. En 1919 edzigis lin Minna Magdalene Leibing naskonta filon (Joachim Flemming). == Vivo == Post trejniĝo masonista li frekventis la [[Fakaltlernejo de Erfurto|Konstruadlernejon erfurtan]] kie li finekzameniĝis sukcesege en la jaro 1912-a. Ekdeĵorinte en 1916 en buroo por porflugmaŝina domkonstruado en [[Nohra (apud Vajmaro)|Nohra]] li fariĝis en 1919 armea konstrusekretario. De 1921 li liberprofesiulis arĥitekte kun propra buroo en [[Vajmaro]]. Baldaŭ li tie famiĝis kaj laboris i.a. por la en 1924 fondita societo ''Gemeinnütziger Beamten-Bauverein'' (nun: ''GWG Weimar''). Sed eĉ el [[hesio|Hesujo]] kaj [[saksio|Saksujo]] venis mendojn. Flemming iĝis distriktestro en la ligo ''Kampfbund Deutscher Architekten und Ingenieure'' (apero en 1931); li nigrigis la kolegon kaj profesoron [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejan]] [[Fritz Norkauer]] antaŭ ŝtataj turingujaj aŭtoritatoj pro nekorekta duobla salajriĝo. Sed la altlerneja rektoro [[Paul Schultze-Naumburg]] defendis Norkauer: laŭ li Norkauer, kiel ne-oficisto, ja rajtu ankaŭ eksteruniversitate agadi, ankaŭ por praktikado kaj implicita plukleriĝo.<ref>Norbert Korrek: ''Vom Heimatschutz-Appell zum baŭkünstlerischen Vermächtnis. Zur Architekturlehre an der Weimarer Hochschule unter Paul-Schultze Naumburg,'' prelego en decembro 2015 okaze de kolokvo ĉe la vajmara Bauhaus-universitato</ref> En la 1.5.1933 Flemming iĝis membro de [[NSDAP]] (partimebreca n-ro 2.196.349).<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/9100893</ref><ref>"Gustav Ernst Flemming, Architekt der REIMAHG" - ĉe: ''Orlamünder Nachrichten,'' 3/2020</ref> En 1935 oni komisiis lin plani kaj realigi distriktan domon je ''Schwanseestraße''. En 1936 [[Ilmenau]] mendis ĉe li la starigon de la [[Festhalo de Ilmenau|Festohalo]]. En 1942 li estis planinta ne tute milon da konstruaĵoj, el kiuj du trionoj troviĝis ekstere de Vajmaro. Eĉ dummilite li dungis ĉ. 30 personojn, i.a. la arĥitektojn [[Josef Kaiser]] kaj [[Georg Schirrmeister]]. En aprilo 1944 [[Fritz Sauckel]] kaj [[Otto Demme]] volis ke li planu subterajn halojn de la armilfabriko REIHMAHG apud [[Kahla]] kaj loĝbarakojn por punlaboristoj. Sekve malfermiĝis la dua buroo (krom la vajmara je strato ''Frauentorstraße'') rekte je la monto ''Walpersberg'' apud Kahla. De la [[naziismo|naziisma]] ligo ''Deutsche Arbeitsfront'' li estis ricevinta la premion ''Gaudiplom''. En 1947 Flemming transloĝiĝis al Bad Hersfeld, kie li estis municipa ĉefkonstruisto ĝis 1950. Poste li denove liberprofesiulis kaj aktivis ankaŭ en la re-konstruo de la grandurbo [[Kaselo]]. == Verkoj (elekto) == * 1924: kinejo ''Zentral-Palast'' en Vajmaro (Hummelstraße 2a * 1924–1929: ĝardenurba setlejo ''Großmutterleite'' en Vajmaro<ref>[https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte GWG Weimar]</ref> * 1926–1933: pligrandigo de [[Haus am Horn]], por Franz A. Kühn * 1928–1929: domo por la banko ''Deutsche Hypothekenbank Meiningen'' en Vajmaro (Coudraystraße 13) * 1929–1931: [[Fenikso-domo (Erfurto)|Feniksa Domo]] en Erfurto, kun kinejego * 1935–1937: domo por la Distrikto Weimar (Schwanseestraße 17; nun uzata de la municipa administrado)<ref>[https://lernort-weimar.de/stolpersteine/kreishaus/ ''Lernort Weimar'']</ref> * 1936–1937: dua domo de la fondaĵo ''Emmy Göring'' en Vajmaro (Tiefurter Allee 37) * 1937–1938: [[Festohalo Ilmenau]] kun parkgastejo ([[Ilmenau]], Naumannstraße 22) * 1944: armilproduktejo ''REIMAHG'' je Walpersberg (proksime de [[Kahla]]) * 1953–1954: kinejo ''Gloria-Filmtheater'' en [[Kaselo]] (Friedrich-Ebert-Straße 3) == Literaturo == * Karina Loos: ''Die Inszenierung der Stadt. Planen und Bauen im Nationalsozialismus in Weimar,'' Bauhaus-Universität, Weimar 2000 (disertacio) == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * GWG Weimar: https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte * Förderverein Mahn- und Gedenkstätte Walpersberg e. V., Sitz Kahla: https://www.walpersberg.de * Kahler Nachrichten: https://ol.wittich.de/titel/1736/ausgabe/3/2020/artikel/00000000000021438925-OL-1736-2020-11-3-0 == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Flemming, Ernst}} [[Kategorio:Germanaj arkitektoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[Kategorio:Membroj de NSDAP]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1892]] [[Kategorio:Mortintoj en 1967]] 1jtpgpn0a07jtvta0clll0j082alrj6 9366060 9366059 2026-05-03T17:54:40Z Tirolischleioans 254019 /* Verkoj (elekto) */ 9366060 wikitext text/x-wiki [[file:UFA-Palast Erfurt um 1925.jpg|eta|[[Fenikso-domo (Erfurto)|UFA-palaco je Erfurto]] (ĉ. 1928)]] [[File:Festhalle (Ilmenau) 5.jpg|thumb|Festhalo de Ilmenau]] [[File:REIMAHG Werk Walpersberg 2014-04-28-11-57-56.jpg|thumb|restoj de la REIMAHG-fabriko apud Kahla]] '''Ernst FLEMMING''' (naskiĝinta la {{daton|29|12|1892}} en [[Theißen]], mortinta la {{daton|22|1|1967}} en [[Bad Hersfeld]] estis [[germanio|germana]] arĥitekto. En 1919 edzigis lin Minna Magdalene Leibing naskonta filon (Joachim Flemming). == Vivo == Post trejniĝo masonista li frekventis la [[Fakaltlernejo de Erfurto|Konstruadlernejon erfurtan]] kie li finekzameniĝis sukcesege en la jaro 1912-a. Ekdeĵorinte en 1916 en buroo por porflugmaŝina domkonstruado en [[Nohra (apud Vajmaro)|Nohra]] li fariĝis en 1919 armea konstrusekretario. De 1921 li liberprofesiulis arĥitekte kun propra buroo en [[Vajmaro]]. Baldaŭ li tie famiĝis kaj laboris i.a. por la en 1924 fondita societo ''Gemeinnütziger Beamten-Bauverein'' (nun: ''GWG Weimar''). Sed eĉ el [[hesio|Hesujo]] kaj [[saksio|Saksujo]] venis mendojn. Flemming iĝis distriktestro en la ligo ''Kampfbund Deutscher Architekten und Ingenieure'' (apero en 1931); li nigrigis la kolegon kaj profesoron [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejan]] [[Fritz Norkauer]] antaŭ ŝtataj turingujaj aŭtoritatoj pro nekorekta duobla salajriĝo. Sed la altlerneja rektoro [[Paul Schultze-Naumburg]] defendis Norkauer: laŭ li Norkauer, kiel ne-oficisto, ja rajtu ankaŭ eksteruniversitate agadi, ankaŭ por praktikado kaj implicita plukleriĝo.<ref>Norbert Korrek: ''Vom Heimatschutz-Appell zum baŭkünstlerischen Vermächtnis. Zur Architekturlehre an der Weimarer Hochschule unter Paul-Schultze Naumburg,'' prelego en decembro 2015 okaze de kolokvo ĉe la vajmara Bauhaus-universitato</ref> En la 1.5.1933 Flemming iĝis membro de [[NSDAP]] (partimebreca n-ro 2.196.349).<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/9100893</ref><ref>"Gustav Ernst Flemming, Architekt der REIMAHG" - ĉe: ''Orlamünder Nachrichten,'' 3/2020</ref> En 1935 oni komisiis lin plani kaj realigi distriktan domon je ''Schwanseestraße''. En 1936 [[Ilmenau]] mendis ĉe li la starigon de la [[Festhalo de Ilmenau|Festohalo]]. En 1942 li estis planinta ne tute milon da konstruaĵoj, el kiuj du trionoj troviĝis ekstere de Vajmaro. Eĉ dummilite li dungis ĉ. 30 personojn, i.a. la arĥitektojn [[Josef Kaiser]] kaj [[Georg Schirrmeister]]. En aprilo 1944 [[Fritz Sauckel]] kaj [[Otto Demme]] volis ke li planu subterajn halojn de la armilfabriko REIHMAHG apud [[Kahla]] kaj loĝbarakojn por punlaboristoj. Sekve malfermiĝis la dua buroo (krom la vajmara je strato ''Frauentorstraße'') rekte je la monto ''Walpersberg'' apud Kahla. De la [[naziismo|naziisma]] ligo ''Deutsche Arbeitsfront'' li estis ricevinta la premion ''Gaudiplom''. En 1947 Flemming transloĝiĝis al Bad Hersfeld, kie li estis municipa ĉefkonstruisto ĝis 1950. Poste li denove liberprofesiulis kaj aktivis ankaŭ en la re-konstruo de la grandurbo [[Kaselo]]. == Verkoj (elekto) == * 1924: kinejo ''Zentral-Palast'' en Vajmaro (Hummelstraße 2a * 1924–1929: ĝardenurba setlejo ''Großmutterleite'' en Vajmaro<ref>[https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte GWG Weimar]</ref> * 1926–1933: pligrandigo de [[Haus am Horn]], por Franz A. Kühn * 1928–1929: domo por la banko ''Deutsche Hypothekenbank Meiningen'' en Vajmaro (Coudraystraße 13) * 1929–1931: [[Fenikso-domo (Erfurto)|Feniksa Domo]] en Erfurto, kun kinejego * 1935–1937: domo por la Distrikto Weimar (Schwanseestraße 17; nun uzata de la municipa administrado)<ref>[https://lernort-weimar.de/stolpersteine/kreishaus/ ''Lernort Weimar'']</ref> * 1936–1937: dua domo de la fondaĵo ''Emmy Göring'' en Vajmaro (Tiefurter Allee 37) * 1937–1938: [[Festohalo de Ilmenau]] kun parkgastejo ([[Ilmenau]], Naumannstraße 22) * 1944: armilproduktejo ''REIMAHG'' je Walpersberg (proksime de [[Kahla]]) * 1953–1954: kinejo ''Gloria-Filmtheater'' en [[Kaselo]] (Friedrich-Ebert-Straße 3) == Literaturo == * Karina Loos: ''Die Inszenierung der Stadt. Planen und Bauen im Nationalsozialismus in Weimar,'' Bauhaus-Universität, Weimar 2000 (disertacio) == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * GWG Weimar: https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte * Förderverein Mahn- und Gedenkstätte Walpersberg e. V., Sitz Kahla: https://www.walpersberg.de * Kahler Nachrichten: https://ol.wittich.de/titel/1736/ausgabe/3/2020/artikel/00000000000021438925-OL-1736-2020-11-3-0 == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Flemming, Ernst}} [[Kategorio:Germanaj arkitektoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[Kategorio:Membroj de NSDAP]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1892]] [[Kategorio:Mortintoj en 1967]] tt1bgp6f5j88t8ci53e35op9xvrd0qe 9366061 9366060 2026-05-03T17:55:17Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9366061 wikitext text/x-wiki [[file:UFA-Palast Erfurt um 1925.jpg|eta|[[Fenikso-domo (Erfurto)|UFA-palaco je Erfurto]] (ĉ. 1928)]] [[File:Festhalle (Ilmenau) 5.jpg|thumb|Festhalo de Ilmenau]] [[File:REIMAHG Werk Walpersberg 2014-04-28-11-57-56.jpg|thumb|restoj de la REIMAHG-fabriko apud Kahla]] '''Ernst FLEMMING''' (naskiĝinta la {{daton|29|12|1892}} en [[Theißen]], mortinta la {{daton|22|1|1967}} en [[Bad Hersfeld]] estis [[germanio|germana]] arĥitekto. En 1919 edzigis lin Minna Magdalene Leibing naskonta filon (Joachim Flemming). == Vivo == Post trejniĝo masonista li frekventis la [[Fakaltlernejo de Erfurto|Konstruadlernejon erfurtan]] kie li finekzameniĝis sukcesege en la jaro 1912-a. Ekdeĵorinte en 1916 en buroo por porflugmaŝina domkonstruado en [[Nohra (apud Vajmaro)|Nohra]] li fariĝis en 1919 armea konstrusekretario. De 1921 li liberprofesiulis arĥitekte kun propra buroo en [[Vajmaro]]. Baldaŭ li tie famiĝis kaj laboris i.a. por la en 1924 fondita societo ''Gemeinnütziger Beamten-Bauverein'' (nun: ''GWG Weimar''). Sed eĉ el [[hesio|Hesujo]] kaj [[saksio|Saksujo]] venis mendojn. Flemming iĝis distriktestro en la ligo ''Kampfbund Deutscher Architekten und Ingenieure'' (apero en 1931); li nigrigis la kolegon kaj profesoron [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejan]] [[Fritz Norkauer]] antaŭ ŝtataj turingujaj aŭtoritatoj pro nekorekta duobla salajriĝo. Sed la altlerneja rektoro [[Paul Schultze-Naumburg]] defendis Norkauer: laŭ li Norkauer, kiel ne-oficisto, ja rajtu ankaŭ eksteruniversitate agadi, ankaŭ por praktikado kaj implicita plukleriĝo.<ref>Norbert Korrek: ''Vom Heimatschutz-Appell zum baŭkünstlerischen Vermächtnis. Zur Architekturlehre an der Weimarer Hochschule unter Paul-Schultze Naumburg,'' prelego en decembro 2015 okaze de kolokvo ĉe la vajmara Bauhaus-universitato</ref> En la 1.5.1933 Flemming iĝis membro de [[NSDAP]] (partimebreca n-ro 2.196.349).<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/9100893</ref><ref>"Gustav Ernst Flemming, Architekt der REIMAHG" - ĉe: ''Orlamünder Nachrichten,'' 3/2020</ref> En 1935 oni komisiis lin plani kaj realigi distriktan domon je ''Schwanseestraße''. En 1936 [[Ilmenau]] mendis ĉe li la starigon de la [[Festhalo de Ilmenau|Festohalo]]. En 1942 li estis planinta ne tute milon da konstruaĵoj, el kiuj du trionoj troviĝis ekstere de Vajmaro. Eĉ dummilite li dungis ĉ. 30 personojn, i.a. la arĥitektojn [[Josef Kaiser]] kaj [[Georg Schirrmeister]]. En aprilo 1944 [[Fritz Sauckel]] kaj [[Otto Demme]] volis ke li planu subterajn halojn de la armilfabriko ''REIHMAHG'' apud [[Kahla]] kaj loĝbarakojn por punlaboristoj. Sekve malfermiĝis la dua buroo (krom la vajmara je strato ''Frauentorstraße'') rekte je la monto ''Walpersberg'' apud Kahla. De la [[naziismo|naziisma]] ligo ''Deutsche Arbeitsfront'' li estis ricevinta la premion ''Gaudiplom''. En 1947 Flemming transloĝiĝis al Bad Hersfeld, kie li estis municipa ĉefkonstruisto ĝis 1950. Poste li denove liberprofesiulis kaj aktivis ankaŭ en la re-konstruo de la grandurbo [[Kaselo]]. == Verkoj (elekto) == * 1924: kinejo ''Zentral-Palast'' en Vajmaro (Hummelstraße 2a * 1924–1929: ĝardenurba setlejo ''Großmutterleite'' en Vajmaro<ref>[https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte GWG Weimar]</ref> * 1926–1933: pligrandigo de [[Haus am Horn]], por Franz A. Kühn * 1928–1929: domo por la banko ''Deutsche Hypothekenbank Meiningen'' en Vajmaro (Coudraystraße 13) * 1929–1931: [[Fenikso-domo (Erfurto)|Feniksa Domo]] en Erfurto, kun kinejego * 1935–1937: domo por la Distrikto Weimar (Schwanseestraße 17; nun uzata de la municipa administrado)<ref>[https://lernort-weimar.de/stolpersteine/kreishaus/ ''Lernort Weimar'']</ref> * 1936–1937: dua domo de la fondaĵo ''Emmy Göring'' en Vajmaro (Tiefurter Allee 37) * 1937–1938: [[Festohalo de Ilmenau]] kun parkgastejo ([[Ilmenau]], Naumannstraße 22) * 1944: armilproduktejo ''REIMAHG'' je Walpersberg (proksime de [[Kahla]]) * 1953–1954: kinejo ''Gloria-Filmtheater'' en [[Kaselo]] (Friedrich-Ebert-Straße 3) == Literaturo == * Karina Loos: ''Die Inszenierung der Stadt. Planen und Bauen im Nationalsozialismus in Weimar,'' Bauhaus-Universität, Weimar 2000 (disertacio) == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * GWG Weimar: https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte * Förderverein Mahn- und Gedenkstätte Walpersberg e. V., Sitz Kahla: https://www.walpersberg.de * Kahler Nachrichten: https://ol.wittich.de/titel/1736/ausgabe/3/2020/artikel/00000000000021438925-OL-1736-2020-11-3-0 == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Flemming, Ernst}} [[Kategorio:Germanaj arkitektoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[Kategorio:Membroj de NSDAP]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1892]] [[Kategorio:Mortintoj en 1967]] 16p1lftnsqnscph4ojw7b1mdposexdm 9366062 9366061 2026-05-03T17:55:43Z Tirolischleioans 254019 /* Verkoj (elekto) */ 9366062 wikitext text/x-wiki [[file:UFA-Palast Erfurt um 1925.jpg|eta|[[Fenikso-domo (Erfurto)|UFA-palaco je Erfurto]] (ĉ. 1928)]] [[File:Festhalle (Ilmenau) 5.jpg|thumb|Festhalo de Ilmenau]] [[File:REIMAHG Werk Walpersberg 2014-04-28-11-57-56.jpg|thumb|restoj de la REIMAHG-fabriko apud Kahla]] '''Ernst FLEMMING''' (naskiĝinta la {{daton|29|12|1892}} en [[Theißen]], mortinta la {{daton|22|1|1967}} en [[Bad Hersfeld]] estis [[germanio|germana]] arĥitekto. En 1919 edzigis lin Minna Magdalene Leibing naskonta filon (Joachim Flemming). == Vivo == Post trejniĝo masonista li frekventis la [[Fakaltlernejo de Erfurto|Konstruadlernejon erfurtan]] kie li finekzameniĝis sukcesege en la jaro 1912-a. Ekdeĵorinte en 1916 en buroo por porflugmaŝina domkonstruado en [[Nohra (apud Vajmaro)|Nohra]] li fariĝis en 1919 armea konstrusekretario. De 1921 li liberprofesiulis arĥitekte kun propra buroo en [[Vajmaro]]. Baldaŭ li tie famiĝis kaj laboris i.a. por la en 1924 fondita societo ''Gemeinnütziger Beamten-Bauverein'' (nun: ''GWG Weimar''). Sed eĉ el [[hesio|Hesujo]] kaj [[saksio|Saksujo]] venis mendojn. Flemming iĝis distriktestro en la ligo ''Kampfbund Deutscher Architekten und Ingenieure'' (apero en 1931); li nigrigis la kolegon kaj profesoron [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejan]] [[Fritz Norkauer]] antaŭ ŝtataj turingujaj aŭtoritatoj pro nekorekta duobla salajriĝo. Sed la altlerneja rektoro [[Paul Schultze-Naumburg]] defendis Norkauer: laŭ li Norkauer, kiel ne-oficisto, ja rajtu ankaŭ eksteruniversitate agadi, ankaŭ por praktikado kaj implicita plukleriĝo.<ref>Norbert Korrek: ''Vom Heimatschutz-Appell zum baŭkünstlerischen Vermächtnis. Zur Architekturlehre an der Weimarer Hochschule unter Paul-Schultze Naumburg,'' prelego en decembro 2015 okaze de kolokvo ĉe la vajmara Bauhaus-universitato</ref> En la 1.5.1933 Flemming iĝis membro de [[NSDAP]] (partimebreca n-ro 2.196.349).<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/9100893</ref><ref>"Gustav Ernst Flemming, Architekt der REIMAHG" - ĉe: ''Orlamünder Nachrichten,'' 3/2020</ref> En 1935 oni komisiis lin plani kaj realigi distriktan domon je ''Schwanseestraße''. En 1936 [[Ilmenau]] mendis ĉe li la starigon de la [[Festhalo de Ilmenau|Festohalo]]. En 1942 li estis planinta ne tute milon da konstruaĵoj, el kiuj du trionoj troviĝis ekstere de Vajmaro. Eĉ dummilite li dungis ĉ. 30 personojn, i.a. la arĥitektojn [[Josef Kaiser]] kaj [[Georg Schirrmeister]]. En aprilo 1944 [[Fritz Sauckel]] kaj [[Otto Demme]] volis ke li planu subterajn halojn de la armilfabriko ''REIHMAHG'' apud [[Kahla]] kaj loĝbarakojn por punlaboristoj. Sekve malfermiĝis la dua buroo (krom la vajmara je strato ''Frauentorstraße'') rekte je la monto ''Walpersberg'' apud Kahla. De la [[naziismo|naziisma]] ligo ''Deutsche Arbeitsfront'' li estis ricevinta la premion ''Gaudiplom''. En 1947 Flemming transloĝiĝis al Bad Hersfeld, kie li estis municipa ĉefkonstruisto ĝis 1950. Poste li denove liberprofesiulis kaj aktivis ankaŭ en la re-konstruo de la grandurbo [[Kaselo]]. == Verkoj (elekto) == * 1924: kinejo ''Zentral-Palast'' en Vajmaro (Hummelstraße 2a * 1924–1929: ĝardenurba setlejo ''Großmutterleite'' en Vajmaro<ref>[https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte GWG Weimar]</ref> * 1926–1933: pligrandigo de [[Haus am Horn]], por Franz A. Kühn * 1928–1929: domo por la banko ''Deutsche Hypothekenbank Meiningen'' en Vajmaro (Coudraystraße 13) * 1929–1931: [[Fenikso-domo (Erfurto)|Feniksa Domo]] en Erfurto, kun kinejego * 1935–1937: domo por la Distrikto Weimar (Schwanseestraße 17; nun uzata de la municipa administrado)<ref>[https://lernort-weimar.de/stolpersteine/kreishaus/ ''Lernort Weimar'']</ref> * 1936–1937: dua domo de la fondaĵo ''Emmy Göring'' en Vajmaro (Tiefurter Allee 37) * 1937–1938: [[Festhalo de Ilmenau]] kun parkgastejo ([[Ilmenau]], Naumannstraße 22) * 1944: armilproduktejo ''REIMAHG'' je Walpersberg (proksime de [[Kahla]]) * 1953–1954: kinejo ''Gloria-Filmtheater'' en [[Kaselo]] (Friedrich-Ebert-Straße 3) == Literaturo == * Karina Loos: ''Die Inszenierung der Stadt. Planen und Bauen im Nationalsozialismus in Weimar,'' Bauhaus-Universität, Weimar 2000 (disertacio) == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * GWG Weimar: https://www.gwg-am-webicht-weimar.de/Geschichte * Förderverein Mahn- und Gedenkstätte Walpersberg e. V., Sitz Kahla: https://www.walpersberg.de * Kahler Nachrichten: https://ol.wittich.de/titel/1736/ausgabe/3/2020/artikel/00000000000021438925-OL-1736-2020-11-3-0 == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Flemming, Ernst}} [[Kategorio:Germanaj arkitektoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] [[Kategorio:Membroj de NSDAP]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1892]] [[Kategorio:Mortintoj en 1967]] gs2cgr355573kmr8ul93o4gb0t5mnkq 0 942852 9366318 9365841 2026-05-04T07:49:51Z Sj1mor 12103 9366318 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro |titolo = Pekoj de l’ infaneco |ordigo = |origina titolo = Grzechy dzieciństwa |bildo = |subteksto = Titolpaĝo de la Esperanta eldono |aŭtoro = Bolesław Prus |aŭtoro2 = |aŭtoro3 = |aliajaŭtoro = |eldonjaro = 1896 |eldonurbo = Varsovio |eldoninto = Kurier Codzienny |paĝoj = |isbn = |oclc = |tradukanto = Antoni Grabowski |tradukeldonjaro = 1913 |tradukeldonurbo = Varsovio |tradukeldoninto = Jan Günther (Presejo L. Bogusławski) |tradukpaĝoj = 84 |tradukisbn = |komento = |noto = }} [[Dosiero:Prus - Pekoj de l’infaneco, 1913, Grabowski.pdf|eta|La libro de 1913 en PDF formato]] [[Dosiero:1963 Pekoj lnfaneco.jpeg|eta|Kovrilo de la dua eldono, 1963]] [[Dosiero:Pekoj de l infaneco.jpg|eta|Kovrilo de la tria eldono, 1980]] '''Pekoj de l' infaneco''' ({{Lang-pl|Grzechy dzieciństwa}}) estas novelo de [[Bolesław Prus]]. Unue publikigita en "Kurier Warszawski" (25-a de aprilo – 12-a de majo 1883). Publikigita kiel libro en 1896. Tradukita de [[Antoni Grabowski]] en 1913.<ref>''[[s:Pekoj_de_l’_infaneco|Pekoj de l'infaneco]]'' ĉe Vikifontaro</ref> == Intrigo == La ĉeffiguro kaj rakontanto de la verko estas Kazio Leśniewski, la filo de tribunaloficisto. La heroo, kiel infano, rigardas la mondon en iom naiva maniero, kiu donas multajn interesajn observojn pri la kutimoj kaj socio de tiu tempo. La verko konsistas el tri partoj. La unua parto estas priskribo de la kampara infanaĝo de la ĉeffiguro. La dua estas liaj lernejaj spertoj kaj amikeco kun lia malriĉa kaj malsana amiko, ĝibulo. La tria parto rakontas la historion de naiva amo al Lonia - la kaprica kaj vana filino de loka heredantino. Tiu amo igis Kazia devi elekti inter plenumado de ŝia bagatela deziro kaj helpi al Walek, kiu eskapis de la vilaĝo. Kiam Walek malaperas sen spuro post eskapado de la vilaĝo, Kazio sentas penton, precipe ĉar li ekkomprenas ke Lońka havas neniujn sentojn. == Eldonoj == * La unua eldono (1913). Eldonis Jan Günther. Presejo: L. Bogusławski. Tiu ĉi eldono aperis en la sama jaro kiel la fama antologio de Grabowski, ''[[El Parnaso de Popoloj]]''. * La dua eldono (1963). Eldonis [[Pola Esperanto-Asocio]] (PEA). Varsovio. Ĝi aperis kiel parto de la movada agado por honori polajn klasikulojn en Esperanto. * La tria eldono (1980) eldonita de PEA. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://libro.ee/file.php?id=3459 La verko] ĉe Libro.ee * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Pekoj%20de%20l%27%20infaneco&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14825323/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/work/11302355/t/Pekoj-de-l-infaneco Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]'' {{Projektoj}} [[Kategorio:Libroj de Bolesław Prus]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1896]] [[Kategorio:Polaj noveloj]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita pollingva literaturo]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] ryfnwr4qagqf64qpi38zvzg66oi9v0o 0 942854 9366131 9365842 2026-05-03T20:23:37Z DidCORN 34571 Vidu ankaŭ 9366131 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:RIAN archive 132602 Fuel assembly final inspection.jpg|eta|{{centre|brulaĵa kunmeto por rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)}}]] '''Nuklea fuelo'''<ref>La vorto [[fuelo]] en Esperanto estas disputata, neoficiala vorto, kaj konsideriĝas "anglismo" laŭ la [[angla]] vorto ''fuel''. PIV en sia aktuala eldono de 2020 [https://vortaro.net/#fuelo_kd mencias ĝin] kiel teknologia fakvorto ekvivalenta al "brulaĵo", kaj [[Reta Vortaro]] [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#fuel.0o dokumentigas ĝin] kiel reale uzatan vorton, kun indiko ke "brulaĵo" estas preferinda.</ref> aŭ prefere '''nuklea brulaĵo''' rilatas al iu ajn substanco uzata de [[Nuklea reakciujo|nukleaj reaktoroj]] aŭ alia [[Nuklea reakcio|nukleaj aparatoj]] kiel fuelo resp. brulaĵo por generi energion. Nuklea brulaĵo enhavas fisieblan materialon, kiel ekzemple [[uranio]], kiu spertas nuklean [[fisio]]n en reaktoro. La [[varmenergio]] liberigita per la fisio de nuklea fuelo povas esti konvertita en [[elektro]]n en [[nuklea centralo]]. Male al kemiaj [[fuelo]]j, kiuj liberigas energion per [[kemia reakcio]], nukleaj fueloj liberigas energion per [[nuklea reakcio]], kaj havas multe pli altan [[energiodenseco]]n ol kemiaj fueloj. La energio liberigita per la fisio de unu atoma [[izotopo]] [[Uranio]]-235 estas ĉirkaŭ 100 milionojn da fojoj pli granda ol la energio liberigita per bruligado de unu [[karbono|karbona]] atomo en aero por produkti [[CO2|CO₂]]. Unuopa urania brulaĵopeleto uzata en malpezakva reaktoro (ekzemple [[premakva reaktoro]] aŭ [[bolakva reaktoro]]) produktas pli da varmo ol bruligado de unu tuno da [[karbo]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vid ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Uranio]] * [[Plutonio]] * [[Radioaktiveco]] * [[Nuklea reakcio]] * [[Nuklea reaktoro]] * [[Regenera reaktoro]] {{ĝermo|teknologio}} [[Kategorio:Nukleaj materialoj]] [[Kategorio:Nuklea fiziko]] ktwpo7yawggjxwrluvtnjrinvictf28 9366536 9366131 2026-05-04T10:53:02Z Sj1mor 12103 9366536 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:RIAN archive 132602 Fuel assembly final inspection.jpg|eta|{{centre|brulaĵa kunmeto por rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)}}]] '''Nuklea fuelo'''<ref>La vorto [[fuelo]] en Esperanto estas disputata, neoficiala vorto, kaj konsideriĝas "anglismo" laŭ la [[angla]] vorto ''fuel''. PIV en sia aktuala eldono de 2020 [https://vortaro.net/#fuelo_kd mencias ĝin] kiel teknologia fakvorto ekvivalenta al "brulaĵo", kaj [[Reta Vortaro]] [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#fuel.0o dokumentigas ĝin] kiel reale uzatan vorton, kun indiko ke "brulaĵo" estas preferinda.</ref> aŭ prefere '''nuklea brulaĵo''' rilatas al iu ajn substanco uzata de [[Nuklea reakciujo|nukleaj reaktoroj]] aŭ alia [[Nuklea reakcio|nukleaj aparatoj]] kiel fuelo resp. brulaĵo por generi energion. Nuklea brulaĵo enhavas fisieblan materialon, kiel ekzemple [[uranio]], kiu spertas nuklean [[fisio]]n en reaktoro. La [[varmenergio]] liberigita per la fisio de nuklea fuelo povas esti konvertita en [[elektro]]n en [[nuklea centralo]]. Male al kemiaj [[fuelo]]j, kiuj liberigas energion per [[kemia reakcio]], nukleaj fueloj liberigas energion per [[nuklea reakcio]], kaj havas multe pli altan [[energiodenseco]]n ol kemiaj fueloj. La energio liberigita per la fisio de unu atoma [[izotopo]] [[Uranio]]-235 estas ĉirkaŭ 100 milionojn da fojoj pli granda ol la energio liberigita per bruligado de unu [[karbono|karbona]] atomo en aero por produkti [[CO2|CO₂]]. Unuopa urania brulaĵopeleto uzata en malpezakva reaktoro (ekzemple [[premakva reaktoro]] aŭ [[bolakva reaktoro]]) produktas pli da varmo ol bruligado de unu tuno da [[karbo]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vid ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Uranio]] * [[Plutonio]] * [[Radioaktiveco]] * [[Nuklea reakcio]] * [[Nuklea reaktoro]] * [[Regenera reaktoro]] {{ĝermo|teknologio}} [[Kategorio:Nukleaj materialoj]] [[Kategorio:Nuklea fiziko]] eax0934jczgxo6n9sbycvjej557nmkw 0 942856 9365971 9365821 2026-05-03T14:06:08Z Arbarulo 135469 9365971 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj|temo = |dato = majo 2026 |komento = kredeble nekontrolita AI-aĵo, povus enhavi [[halucino (artefarita intelekto)|halucinojn]]|kat = |amplekso = |sekcio = | stato = }} {{Informkesto homo}} '''Maciej ZGONDEK''' estas pola tradukisto kaj esperantisto. Li estas altnivele edukita ''prawnik'' (juristo) kaj lingvisto. Li finis ambaŭ studdirektojn ĉe la [[Universitato de Varsovio]]. Li laboras kiel profesia ĵurita tradukisto por la lingvoj angla kaj germana. Li estas akreditita konferenca interpretisto ĉe la [[Institucioj de la Eŭropa Unio|institucioj de Eŭropa Unio]] (kiel la [[Justica Kortumo de Eŭropa Unio|Justica Kortumo de EU]]) por la pola, angla, germana kaj rusa. Li prelegas pri traduktekniko ĉe la Instituto de Aplikata Lingvistiko en la Universitato de Varsovio kaj gvidas kursojn por tradukistoj. Lia agado en Esperantujo komenciĝis ĉefe en la fruaj 2000-aj jaroj, kiam li publikigis verkojn celantajn polajn lernantojn kaj literaturamantojn: Li verkis la popularan memlernilan lernolibron (2003) "Iĝu esperantisto / Samouczek języka esperanto" (eldonita de la eldonejo ''Hejme''). Li estas la ĉefa moderna tradukinto de la novelaro de [[Bolesław Prus]]. Liaj tradukoj inkluzivas: * ''La gurdo'' ({{l-pl|Katarynka}}) * ''La legendoj pri pasinta Egiptujo'' ({{l-pl|Z legend dawnego Egiptu}}) * ''La viva telegrafo'' ({{l-pl|Żywy telegraf}}) <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} --> {{Ĝermo|esperantisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zgondek, Maciej}} [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj tradukistoj]] 5875x34tcikxglih8urw1clnpt4vl8z 1 942859 9365926 9365900 2026-05-03T12:16:24Z RG72 11847 9365926 wikitext text/x-wiki {{re|RG72}} Vi antaŭ kelkaj tagoj metis frazeton "Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo Rooppur" (Ruppur), "konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]." al la ĉefpaĝo, kun ruĝa ligilo pri la termino [[nuklea fuelo]]. Ĉar ruĝaj ligiloj en la ĉefpaĝo aspektas aparte malperfektaj, mi ĵus faris novan artikoleton pri la temo [[nuklea fuelo]]. Tamen, kiel kutime ĉe neplene kovritaj temaroj, faro de nova teksto tuj kreas novajn bezonojn de ankoraŭ necesaj temoj. Ekzemple ĉi tie mi improvizis pri la bildopriskribo "rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)". Kompreneble la uzo de litero V en VVER por rusa vorto "voda"=akvo/akva estas aparte malperfekta. Ĉar la tipo "VVER ([[akva-akva energia reaktoro]])" ŝajne estas specife rusia teknologio, eble vi ŝatus fari artikolon pri la temo? Nun kiam mi helpis al vi pri la kreo de la teksto [[nuklea fuelo]]... Kvankam, mi konsentas, la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) ankaŭ ankoraŭ mankas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Bedaŭrinde mi estas nura historiisto, do mi ĝenerale orientiĝas sole je humanitaraj sciencoj kaj apenaŭ kapablas multe kontribui al tiuj fizikaj. Sed iam mi esperantigis [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolon] pri tiu ĉi projekto, do eble ĝi utilos tiukampe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:16, 3 maj. 2026 (UTC) o2ms8biyr9b2zlcbeay43b8sba5onx0 9365978 9365926 2026-05-03T14:15:09Z ThomasPusch 1869 9365978 wikitext text/x-wiki {{re|RG72}} Vi antaŭ kelkaj tagoj metis frazeton "Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo Rooppur" (Ruppur), "konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]." al la ĉefpaĝo, kun ruĝa ligilo pri la termino [[nuklea fuelo]]. Ĉar ruĝaj ligiloj en la ĉefpaĝo aspektas aparte malperfektaj, mi ĵus faris novan artikoleton pri la temo [[nuklea fuelo]]. Tamen, kiel kutime ĉe neplene kovritaj temaroj, faro de nova teksto tuj kreas novajn bezonojn de ankoraŭ necesaj temoj. Ekzemple ĉi tie mi improvizis pri la bildopriskribo "rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)". Kompreneble la uzo de litero V en VVER por rusa vorto "voda"=akvo/akva estas aparte malperfekta. Ĉar la tipo "VVER ([[akva-akva energia reaktoro]])" ŝajne estas specife rusia teknologio, eble vi ŝatus fari artikolon pri la temo? Nun kiam mi helpis al vi pri la kreo de la teksto [[nuklea fuelo]]... Kvankam, mi konsentas, la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) ankaŭ ankoraŭ mankas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Bedaŭrinde mi estas nura historiisto, do mi ĝenerale orientiĝas sole je humanitaraj sciencoj kaj apenaŭ kapablas multe kontribui al tiuj fizikaj. Sed iam mi esperantigis [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolon] pri tiu ĉi projekto, do eble ĝi utilos tiukampe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:16, 3 maj. 2026 (UTC) ::Nu, por fari bazan modestan artikolon pri la centralo ne necesas esti fizikisto, tion ankaŭ mi sukcesis kiel kuracisto kaj psikoterapiisto. Do la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]) jam estas plej baze, kiel artikola ĝermo de kvar frazoj, kun oficiala retejo kaj via artikolo de Global Voices. Krome mi vidis ke tute ne mi "inventis" la dubindan mallongigon VVER kun stranga litero V por rusa vorto "voda"=akvo/akva - la teksto [[Nuklea centralo Mecamoro]] en [[Armenio]] pri sovetia centralo el la 1970-aj jaroj jam havis la strangan mallongigon ekde majo 2010, farita de AndyHM. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 3 maj. 2026 (UTC) hm23u93ih58plxrm8bkz7t7q7sap1gi 9365979 9365978 2026-05-03T14:15:23Z ThomasPusch 1869 9365979 wikitext text/x-wiki {{re|RG72}} Vi antaŭ kelkaj tagoj metis frazeton "Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo Rooppur" (Ruppur), "konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]." al la ĉefpaĝo, kun ruĝa ligilo pri la termino [[nuklea fuelo]]. Ĉar ruĝaj ligiloj en la ĉefpaĝo aspektas aparte malperfektaj, mi ĵus faris novan artikoleton pri la temo [[nuklea fuelo]]. Tamen, kiel kutime ĉe neplene kovritaj temaroj, faro de nova teksto tuj kreas novajn bezonojn de ankoraŭ necesaj temoj. Ekzemple ĉi tie mi improvizis pri la bildopriskribo "rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)". Kompreneble la uzo de litero V en VVER por rusa vorto "voda"=akvo/akva estas aparte malperfekta. Ĉar la tipo "VVER ([[akva-akva energia reaktoro]])" ŝajne estas specife rusia teknologio, eble vi ŝatus fari artikolon pri la temo? Nun kiam mi helpis al vi pri la kreo de la teksto [[nuklea fuelo]]... Kvankam, mi konsentas, la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) ankaŭ ankoraŭ mankas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Bedaŭrinde mi estas nura historiisto, do mi ĝenerale orientiĝas sole je humanitaraj sciencoj kaj apenaŭ kapablas multe kontribui al tiuj fizikaj. Sed iam mi esperantigis [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolon] pri tiu ĉi projekto, do eble ĝi utilos tiukampe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:16, 3 maj. 2026 (UTC) ::Nu, por fari bazan modestan artikolon pri la centralo ne necesas esti fizikisto, tion ankaŭ mi sukcesis kiel kuracisto kaj psikoterapiisto. Do la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) jam estas plej baze, kiel artikola ĝermo de kvar frazoj, kun oficiala retejo kaj via artikolo de Global Voices. Krome mi vidis ke tute ne mi "inventis" la dubindan mallongigon VVER kun stranga litero V por rusa vorto "voda"=akvo/akva - la teksto [[Nuklea centralo Mecamoro]] en [[Armenio]] pri sovetia centralo el la 1970-aj jaroj jam havis la strangan mallongigon ekde majo 2010, farita de AndyHM. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 3 maj. 2026 (UTC) 0yrzncf57hdc1xgos14zkuf6r0ixoew 9366001 9365979 2026-05-03T14:46:24Z ThomasPusch 1869 9366001 wikitext text/x-wiki {{re|RG72}} Vi antaŭ kelkaj tagoj metis frazeton "Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo Rooppur" (Ruppur), "konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]." al la ĉefpaĝo, kun ruĝa ligilo pri la termino [[nuklea fuelo]]. Ĉar ruĝaj ligiloj en la ĉefpaĝo aspektas aparte malperfektaj, mi ĵus faris novan artikoleton pri la temo [[nuklea fuelo]]. Tamen, kiel kutime ĉe neplene kovritaj temaroj, faro de nova teksto tuj kreas novajn bezonojn de ankoraŭ necesaj temoj. Ekzemple ĉi tie mi improvizis pri la bildopriskribo "rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)". Kompreneble la uzo de litero V en VVER por rusa vorto "voda"=akvo/akva estas aparte malperfekta. Ĉar la tipo "VVER ([[akva-akva energia reaktoro]])" ŝajne estas specife rusia teknologio, eble vi ŝatus fari artikolon pri la temo? Nun kiam mi helpis al vi pri la kreo de la teksto [[nuklea fuelo]]... Kvankam, mi konsentas, la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) ankaŭ ankoraŭ mankas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Bedaŭrinde mi estas nura historiisto, do mi ĝenerale orientiĝas sole je humanitaraj sciencoj kaj apenaŭ kapablas multe kontribui al tiuj fizikaj. Sed iam mi esperantigis [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolon] pri tiu ĉi projekto, do eble ĝi utilos tiukampe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:16, 3 maj. 2026 (UTC) ::Nu, por fari bazan modestan artikolon pri la centralo ne necesas esti fizikisto, tion ankaŭ mi sukcesis kiel kuracisto kaj psikoterapiisto. Do la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) jam estas plej baze, kiel artikola ĝermo de kvar frazoj (nu, mi povis ankoraŭ plivastigi ĝin al dek frazoj), kun oficiala retejo kaj via artikolo de [[Tutmondaj Voĉoj]]. Krome mi vidis ke tute ne mi "inventis" la dubindan mallongigon VVER kun stranga litero V por rusa vorto "voda"=akvo/akva - la teksto [[Nuklea centralo Mecamoro]] en [[Armenio]] pri sovetia centralo el la 1970-aj jaroj jam havis la strangan mallongigon ekde majo 2010, farita de AndyHM. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 3 maj. 2026 (UTC) 6b9s2enhopdjmlwo73xxg0cgt4k7wyz 9366002 9366001 2026-05-03T14:47:03Z ThomasPusch 1869 9366002 wikitext text/x-wiki {{re|RG72}} Vi antaŭ kelkaj tagoj metis frazeton "Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo Rooppur" (Ruppur), "konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]." al la ĉefpaĝo, kun ruĝa ligilo pri la termino [[nuklea fuelo]]. Ĉar ruĝaj ligiloj en la ĉefpaĝo aspektas aparte malperfektaj, mi ĵus faris novan artikoleton pri la temo [[nuklea fuelo]]. Tamen, kiel kutime ĉe neplene kovritaj temaroj, faro de nova teksto tuj kreas novajn bezonojn de ankoraŭ necesaj temoj. Ekzemple ĉi tie mi improvizis pri la bildopriskribo "rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)". Kompreneble la uzo de litero V en VVER por rusa vorto "voda"=akvo/akva estas aparte malperfekta. Ĉar la tipo "[[VVER]] ([[akva-akva energia reaktoro]])" ŝajne estas specife rusia teknologio, eble vi ŝatus fari artikolon pri la temo? Nun kiam mi helpis al vi pri la kreo de la teksto [[nuklea fuelo]]... Kvankam, mi konsentas, la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) ankaŭ ankoraŭ mankas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Bedaŭrinde mi estas nura historiisto, do mi ĝenerale orientiĝas sole je humanitaraj sciencoj kaj apenaŭ kapablas multe kontribui al tiuj fizikaj. Sed iam mi esperantigis [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolon] pri tiu ĉi projekto, do eble ĝi utilos tiukampe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:16, 3 maj. 2026 (UTC) ::Nu, por fari bazan modestan artikolon pri la centralo ne necesas esti fizikisto, tion ankaŭ mi sukcesis kiel kuracisto kaj psikoterapiisto. Do la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) jam estas plej baze, kiel artikola ĝermo de kvar frazoj (nu, mi povis ankoraŭ plivastigi ĝin al dek frazoj), kun oficiala retejo kaj via artikolo de [[Tutmondaj Voĉoj]]. Krome mi vidis ke tute ne mi "inventis" la dubindan mallongigon [[VVER]] kun stranga litero V por rusa vorto "voda"=akvo/akva - la teksto [[Nuklea centralo Mecamoro]] en [[Armenio]] pri sovetia centralo el la 1970-aj jaroj jam havis la strangan mallongigon ekde majo 2010, en vortumo farita de AndyHM. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 3 maj. 2026 (UTC) myle6m2dlf8e5w35rnjmkl03dg1psce 9366003 9366002 2026-05-03T14:47:48Z ThomasPusch 1869 9366003 wikitext text/x-wiki {{re|RG72}} Vi antaŭ kelkaj tagoj metis frazeton "Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo Rooppur" (Ruppur), "konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]." al la ĉefpaĝo, kun ruĝa ligilo pri la termino [[nuklea fuelo]]. Ĉar ruĝaj ligiloj en la ĉefpaĝo aspektas aparte malperfektaj, mi ĵus faris novan artikoleton pri la temo [[nuklea fuelo]]. Tamen, kiel kutime ĉe neplene kovritaj temaroj, faro de nova teksto tuj kreas novajn bezonojn de ankoraŭ necesaj temoj. Ekzemple ĉi tie mi improvizis pri la bildopriskribo "rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)". Kompreneble la uzo de litero V en VVER por rusa vorto "voda"=akvo/akva estas aparte malperfekta. Ĉar la tipo "[[VVER]] ([[akva-akva energia reaktoro]])" ŝajne estas specife rusia teknologio, eble vi ŝatus fari artikolon pri la temo? Nun kiam mi helpis al vi pri la kreo de la teksto [[nuklea fuelo]]... Kvankam, mi konsentas, la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) ankaŭ ankoraŭ mankas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Bedaŭrinde mi estas nura historiisto, do mi ĝenerale orientiĝas sole je humanitaraj sciencoj kaj apenaŭ kapablas multe kontribui al tiuj fizikaj. Sed iam mi esperantigis [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolon] pri tiu ĉi projekto, do eble ĝi utilos tiukampe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:16, 3 maj. 2026 (UTC) ::Nu, por fari bazan modestan artikolon pri la centralo ne necesas esti fizikisto, tion ankaŭ mi sukcesis kiel psikoterapiisto. Do la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) jam estas plej baze, kiel artikola ĝermo de kvar frazoj (nu, mi povis ankoraŭ plivastigi ĝin al dek frazoj), kun oficiala retejo kaj via artikolo de [[Tutmondaj Voĉoj]]. Krome mi vidis ke tute ne mi "inventis" la dubindan mallongigon [[VVER]] kun stranga litero V por rusa vorto "voda"=akvo/akva - la teksto [[Nuklea centralo Mecamoro]] en [[Armenio]] pri sovetia centralo el la 1970-aj jaroj jam havis la strangan mallongigon ekde majo 2010, en vortumo farita de AndyHM. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 3 maj. 2026 (UTC) 04dygpbqrlxcggtfn0o64zmdsec2ywe 9366004 9366003 2026-05-03T14:48:14Z ThomasPusch 1869 9366004 wikitext text/x-wiki {{re|RG72}} Vi antaŭ kelkaj tagoj metis frazeton "Komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo Rooppur" (Ruppur), "konstruata de la korporacio [[Rosatom]] ([[Rusio]]) en [[Bangladeŝo]]." al la ĉefpaĝo, kun ruĝa ligilo pri la termino [[nuklea fuelo]]. Ĉar ruĝaj ligiloj en la ĉefpaĝo aspektas aparte malperfektaj, mi ĵus faris novan artikoleton pri la temo [[nuklea fuelo]]. Tamen, kiel kutime ĉe neplene kovritaj temaroj, faro de nova teksto tuj kreas novajn bezonojn de ankoraŭ necesaj temoj. Ekzemple ĉi tie mi improvizis pri la bildopriskribo "rusa nuklea centralo de tipo VVER (akva-akva energia reaktoro)". Kompreneble la uzo de litero V en VVER por rusa vorto "voda"=akvo/akva estas aparte malperfekta. Ĉar la tipo "[[VVER]] ([[akva-akva energia reaktoro]])" ŝajne estas specife rusia teknologio, eble vi ŝatus fari artikolon pri la temo? Nun kiam mi helpis al vi pri la kreo de la teksto [[nuklea fuelo]]... Kvankam, mi konsentas, la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) ankaŭ ankoraŭ mankas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Bedaŭrinde mi estas nura historiisto, do mi ĝenerale orientiĝas sole je humanitaraj sciencoj kaj apenaŭ kapablas multe kontribui al tiuj fizikaj. Sed iam mi esperantigis [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolon] pri tiu ĉi projekto, do eble ĝi utilos tiukampe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:16, 3 maj. 2026 (UTC) ::Nu, por fari bazan modestan artikolon pri la centralo ne necesas esti fizikisto, tion ankaŭ mi sukcesis kiel psikoterapiisto. Do la teksto [[nuklea centralo Ruppur]] aŭ Rooppur ([[d:Q7380438]]) jam estas plej baze, kiel artikola ĝermo de kvar frazoj (nu, nun mi povis ankoraŭ plivastigi ĝin al dek frazoj), kun oficiala retejo kaj via artikolo de [[Tutmondaj Voĉoj]]. Krome mi vidis ke tute ne mi "inventis" la dubindan mallongigon [[VVER]] kun stranga litero V por rusa vorto "voda"=akvo/akva - la teksto [[Nuklea centralo Mecamoro]] en [[Armenio]] pri sovetia centralo el la 1970-aj jaroj jam havis la strangan mallongigon ekde majo 2010, en vortumo farita de AndyHM. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 3 maj. 2026 (UTC) 29hq004o7gplbo5dkjuhj2cv3mxrkul 0 942861 9365951 2026-05-03T13:30:03Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1352136586|Mother Goose]]" 9365951 wikitext text/x-wiki * Ĉe [[Projekto Gutenberg]] : ** [[gutenberg:17208|''La Rakontoj de Patrino Anserino de Charles Perrault'']] tradukita en la anglan de Charles Welsh ** [[gutenberg:10607|''La vera Patrino Anserino'']] ilustrita de Blanche Fisher Wright ** [[gutenberg:4901|''La Nur Veraj Melodioj de Patrino Anserino'']] (anonima) ** [[gutenberg:5312|''Patrino Anserino en Prozo'']] de [[L. Frank Baum]] ({{En}}) * [https://karenswhimsy.com/mother-goose-clip-art.htm Bildoj de Patrino Anserino] publikaj ilustraĵoj de rimoj de Patrino Anserino * [http://www.apples4theteacher.com/mother-goose-nursery-rhymes/index.html Kolekto de versoj de Patrino Anserino] * [https://www.enchantedlearning.com/Rhymes.html Ludo kaj edukado kun infanrimaroj Patrino Anserino] * [https://www.rarebookbuyer.com/webuyoldbooks/printed-1691-earliest-extant-evidence-of-american-mother-goose/ Plej fruaj ekzistantaj pruvoj de amerika ansera patrino en 1691] ** [https://mothergoosesite.wordpress.com/ Ilustritaj eldonoj de tradiciaj rimoj de Patrino Anserino: bibliografia listo] [[Kategorio:Fikciaj anseroj]] [[Kategorio:Fikciaj poetoj]] [[Kategorio:Fikciaj rakontantoj]] [[Kategorio:Literaturo por infanoj]] om6y7q38n3om1crcvxtsb6egwszoady 9365963 9365951 2026-05-03T13:58:40Z Sj1mor 12103 9365963 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}} [[Dosiero:Puss-in-Boots-1695.jpg|eta|Paĝo el 17-a-jarcenta manskribita kaj ilustrita versio de la verko ''"Contes de ma mère l'Oye''" de Charles Perrault, prezentanta la rakonton de Kato en Botoj.]] [[Patrino Anserino]] ({{Lang-fr|Ma Mère l’Oye}}) estas rolulo en franca kaj anglo-usona [[porinfana literaturo]], precipe fabeloj, poemoj, infanrimaroj, ktp. Patrino Anserino estas la ĝenerala nomo por la kamparanino, kiu supozeble estas la aŭtorino de rakontoj kaj versoj. Ekde la 17-a jarcento, pluraj literaturaj kolektoj estis publikigitaj tra la mondo sub titoloj kiel (''Contes de ma Mère l'Oye'') "Rakontoj de mia Patrino Anserino" aŭ "Rimoj de Patrino Anserino", fariĝante famaj. Unu el la unuaj tiaj kolektoj estis la fabelkolekto de [[Charles Perrault]] (1697). Kolekto de kvindek du klasikaj infanrimaroj, publikigita en Anglio en 1760 sub la titolo "Melodioj de Patrino Anserino", akiris vastan famon. Individuaj intrigoj el Patrino Anserino estas menciitaj en la libroj pri [[Alico en Mirlando (Sezonoj)|Alico]] de [[Lewis Carroll]], kaj la libroj pri [[Mary Poppins]] de [[P.L. Travers]]. Nuntempe ĝi estas konata al britoj ĉefe pro la titolo de la Kristnaska pantomimo. == Origino == La unua registrita mencio pri Patrino Anserino laŭnome datiĝas de 1697, kiam la verkisto kaj konservanto de fabeloj Charles Perrault publikigis kolekton de ok fabeloj en la franca sub la nomo de sia filo. La fabeloj inkluditaj estis [[La dormanta belulino|La]] [[La dormanta belulino|dormanta belulino]], [[Ruĝkufulineto]], [[Blubarbo|Blubarbulo]], Kato en Botoj ([[d:Q11834]]), Patrino Hulda, [[Cindrulino]], Riquet kun la Tufo, kaj Likfineto. La kolekto fariĝis konata per sia subtitolo, " Contes de ma mère l' Oye " ( Rakontoj pri Mia Patrino Anserino). == Prototipoj == [[Dosiero:Mother_Goose_Grave_Boston.jpg|eta|La tomboŝtono de Mary Goose en [[Granary Burying Ground]] en [[Bostono]], Masaĉuseco]] En Francio, la origino de la bildo de Patrino Anserino supozeble estas la legendo pri Berta Saskvaĉo. Ŝi estas mita heroino, kiu korespondas al la historia figuro de la patrino de [[Karolo la Granda]], [[Bertrada de Laon]]. Ŝi ricevis sian kromnomon pro siaj severaj plataj piedoj (''regina pede aucae'').<ref name=":0">{{Cite book|title=The Continuum Encyclopedia of Children's Literature|last1=Cullinan|first1=Bernice|last2=Person|first2=Diane|publisher=Continuum|year=2001|isbn=978-0-8264-1516-5|location=New York|page=561}}</ref> En Usono, la mistera rolulo asociiĝis kun Patrino Hubbard, heroino el angla folkloro. Usonanoj mem kredas, ke la bonkora rakontistino baziĝis sur Elizabeth Foster Goose, kiu loĝis en [[Bostono]].<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D00E1DD1730E132A25757C0A9649C94689ED7CF|title=MOTHER GOOSE – Longevity of the Boston Myth – The Facts of History in this Matter – Review|newspaper=The New York Times|date=4 February 1899|access-date=14 February 2012|first=Joel|last=Benton}}</ref> Kiel dua edzino de Isaac Goose, kiu jam havis 10 infanojn dum sia geedziĝo, ŝi naskis ses pliajn.<ref>{{cite book|last=Wilson|first=Susan|title=Literary Trail of Greater Boston|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2000|page=23|isbn=0-618-05013-2}}</ref> Post la morto de sia edzo, Elizabeth transloĝiĝis kun sia plej aĝa filino por helpi kreskigi ŝiajn nepojn. Ĉiutage ŝi kantis kantojn de sia propra komponaĵo al la infanoj. Poste, unu el ŝiaj filoj decidis eternigi ŝian parolan tradicion kaj kreis kolekton de poemoj. Tamen, neniu pruvo pri la ekzisto de ĉi tiu publikaĵo iam estis provizita. En Anglujo, legendo enradikiĝis pri maljuna virino, kiu vendis florojn sur la stratoj de [[Oksfordo]]. Ŝi kantis amuzajn, absurdajn kantojn inter la vendoj. La rakonto pri la prototipo de Patrino Anserino ankoraŭ kaŭzas multan polemikon hodiaŭ, kaj estas tre malfacile trovi pruvojn por iu ajn teorio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * Ĉe [[Projekto Gutenberg]] : ** [[gutenberg:17208|''La Rakontoj de Patrino Anserino de Charles Perrault'']] tradukita en la anglan de Charles Welsh ** [[gutenberg:10607|''La vera Patrino Anserino'']] ilustrita de Blanche Fisher Wright ** [[gutenberg:4901|''La Nur Veraj Melodioj de Patrino Anserino'']] (anonima) ** [[gutenberg:5312|''Patrino Anserino en Prozo'']] de [[L. Frank Baum]] ({{En}}) * [https://karenswhimsy.com/mother-goose-clip-art.htm Bildoj de Patrino Anserino] publikaj ilustraĵoj de rimoj de Patrino Anserino * [http://www.apples4theteacher.com/mother-goose-nursery-rhymes/index.html Kolekto de versoj de Patrino Anserino] * [https://www.enchantedlearning.com/Rhymes.html Ludo kaj edukado kun infanrimaroj Patrino Anserino] * [https://www.rarebookbuyer.com/webuyoldbooks/printed-1691-earliest-extant-evidence-of-american-mother-goose/ Plej fruaj ekzistantaj pruvoj de amerika ansera patrino en 1691] ** [https://mothergoosesite.wordpress.com/ Ilustritaj eldonoj de tradiciaj rimoj de Patrino Anserino: bibliografia listo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Fikciaj anseroj]] [[Kategorio:Fikciaj poetoj]] [[Kategorio:Fikciaj rakontantoj]] [[Kategorio:Literaturo por infanoj]] rqylbc9zz5c6lfcvo7w893qk3mgtpyx 9365967 9365963 2026-05-03T14:04:41Z Sj1mor 12103 9365967 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}} [[Dosiero:Puss-in-Boots-1695.jpg|eta|Paĝo el 17-a-jarcenta manskribita kaj ilustrita versio de la verko ''"Contes de ma mère l'Oye''" de Charles Perrault, prezentanta la rakonton de Kato en Botoj.]] [[Patrino Anserino]] ({{Lang-fr|Ma Mère l’Oye}}) estas rolulo en franca kaj anglo-usona [[porinfana literaturo]], precipe fabeloj, poemoj, infanrimaroj, ktp. Patrino Anserino estas la ĝenerala nomo por la kamparanino, kiu supozeble estas la aŭtorino de rakontoj kaj versoj. Ekde la 17-a jarcento, pluraj literaturaj kolektoj estis publikigitaj tra la mondo sub titoloj kiel (''Contes de ma Mère l'Oye'') "Rakontoj de mia Patrino Anserino" aŭ "Rimoj de Patrino Anserino", fariĝante famaj. Unu el la unuaj tiaj kolektoj estis la fabelkolekto de [[Charles Perrault]] (1697). Kolekto de kvindek du klasikaj infanrimaroj, publikigita en Anglio en 1760 sub la titolo "Melodioj de Patrino Anserino", akiris vastan famon. Individuaj intrigoj el Patrino Anserino estas menciitaj en la libroj pri [[Alico en Mirlando (Sezonoj)|Alico]] de [[Lewis Carroll]], kaj la libroj pri [[Mary Poppins]] de [[P.L. Travers]]. Nuntempe ĝi estas konata al britoj ĉefe pro la titolo de la Kristnaska pantomimo. == Origino == La unua registrita mencio pri Patrino Anserino laŭnome datiĝas de 1697, kiam la verkisto kaj konservanto de fabeloj Charles Perrault publikigis kolekton de ok fabeloj en la franca sub la nomo de sia filo. La fabeloj inkluditaj estis [[La dormanta belulino|La]] [[La dormanta belulino|dormanta belulino]] (''La Belle au bois dormant''), [[Ruĝkufulineto]] (''Petit Chaperon rouge''), [[Blubarbo|Blubarbulo]] (''La Barbe bleüe''), Kato en Botoj (''Le Maistre Chat, ou le Chat botté'', [[d:Q11834]]), [[La Maljunulino Holle]] (''Les Fées''), [[Cindrulino]] (''Cendrillon, ou la Petite Pantoufle de verre''), Riketo kun la Tufo (''Riquet à la Houppe'', [[d:Q2436441]]), kaj Malgranda dikfingro (''Le Petit Poucet'', [[d:Q1199243]]). La kolekto fariĝis konata per sia subtitolo, "''Contes de ma mère l' Oye''" (Rakontoj pri mia Patrino Anserino). == Prototipoj == [[Dosiero:Mother_Goose_Grave_Boston.jpg|eta|La tomboŝtono de Mary Goose en ''Granary Burying Ground'' en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]].]] En Francio, la origino de la bildo de Patrino Anserino supozeble estas la legendo pri Berta Saskvaĉo. Ŝi estas mita heroino, kiu korespondas al la historia figuro de la patrino de [[Karolo la Granda]], [[Bertrada de Laon]]. Ŝi ricevis sian kromnomon pro siaj severaj plataj piedoj (''regina pede aucae'').<ref name=":0">{{Cite book|title=The Continuum Encyclopedia of Children's Literature|last1=Cullinan|first1=Bernice|last2=Person|first2=Diane|publisher=Continuum|year=2001|isbn=978-0-8264-1516-5|location=New York|page=561}}</ref> En Usono, la mistera rolulo asociiĝis kun Patrino Hubbard, heroino el angla folkloro. Usonanoj mem kredas, ke la bonkora rakontistino baziĝis sur Elizabeth Foster Goose, kiu loĝis en [[Bostono]].<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D00E1DD1730E132A25757C0A9649C94689ED7CF|title=MOTHER GOOSE – Longevity of the Boston Myth – The Facts of History in this Matter – Review|newspaper=The New York Times|date=4 February 1899|access-date=14 February 2012|first=Joel|last=Benton}}</ref> Kiel dua edzino de Isaac Goose, kiu jam havis 10 infanojn dum sia geedziĝo, ŝi naskis ses pliajn.<ref>{{cite book|last=Wilson|first=Susan|title=Literary Trail of Greater Boston|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2000|page=23|isbn=0-618-05013-2}}</ref> Post la morto de sia edzo, Elizabeth transloĝiĝis kun sia plej aĝa filino por helpi kreskigi ŝiajn nepojn. Ĉiutage ŝi kantis kantojn de sia propra komponaĵo al la infanoj. Poste, unu el ŝiaj filoj decidis eternigi ŝian parolan tradicion kaj kreis kolekton de poemoj. Tamen, neniu pruvo pri la ekzisto de ĉi tiu publikaĵo iam estis provizita. En Anglujo, legendo enradikiĝis pri maljuna virino, kiu vendis florojn sur la stratoj de [[Oksfordo]]. Ŝi kantis amuzajn, absurdajn kantojn inter la vendoj. La rakonto pri la prototipo de Patrino Anserino ankoraŭ kaŭzas multan polemikon hodiaŭ, kaj estas tre malfacile trovi pruvojn por iu ajn teorio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * Ĉe [[Projekto Gutenberg]] : ** [[gutenberg:17208|''La Rakontoj de Patrino Anserino de Charles Perrault'']] tradukita en la anglan de Charles Welsh ** [[gutenberg:10607|''La vera Patrino Anserino'']] ilustrita de Blanche Fisher Wright ** [[gutenberg:4901|''La Nur Veraj Melodioj de Patrino Anserino'']] (anonima) ** [[gutenberg:5312|''Patrino Anserino en Prozo'']] de [[L. Frank Baum]] ({{En}}) * [https://karenswhimsy.com/mother-goose-clip-art.htm Bildoj de Patrino Anserino] publikaj ilustraĵoj de rimoj de Patrino Anserino * [http://www.apples4theteacher.com/mother-goose-nursery-rhymes/index.html Kolekto de versoj de Patrino Anserino] * [https://www.enchantedlearning.com/Rhymes.html Ludo kaj edukado kun infanrimaroj Patrino Anserino] * [https://www.rarebookbuyer.com/webuyoldbooks/printed-1691-earliest-extant-evidence-of-american-mother-goose/ Plej fruaj ekzistantaj pruvoj de amerika ansera patrino en 1691] ** [https://mothergoosesite.wordpress.com/ Ilustritaj eldonoj de tradiciaj rimoj de Patrino Anserino: bibliografia listo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Fikciaj anseroj]] [[Kategorio:Fikciaj poetoj]] [[Kategorio:Fikciaj rakontantoj]] [[Kategorio:Literaturo por infanoj]] ptnn4z2laal7q1sqqxcpxl2psiy9qy1 9365972 9365967 2026-05-03T14:06:32Z Sj1mor 12103 9365972 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}} [[Dosiero:Puss-in-Boots-1695.jpg|eta|Paĝo el 17-a-jarcenta manskribita kaj ilustrita versio de la verko ''"Contes de ma mère l'Oye''" de Charles Perrault, prezentanta la rakonton de Kato en Botoj.]] [[Patrino Anserino]] ({{Lang-fr|Ma Mère l’Oye}}) estas rolulo en franca kaj anglo-usona [[porinfana literaturo]], precipe fabeloj, poemoj, infanrimaroj, ktp. Patrino Anserino estas la ĝenerala nomo por la kamparanino, kiu supozeble estas la aŭtorino de rakontoj kaj versoj. Ekde la 17-a jarcento, pluraj literaturaj kolektoj estis publikigitaj tra la mondo sub titoloj kiel (''Contes de ma Mère l'Oye'') "Rakontoj de mia Patrino Anserino" aŭ "Rimoj de Patrino Anserino", fariĝante famaj. Unu el la unuaj tiaj kolektoj estis la fabelkolekto de [[Charles Perrault]] (1697). Kolekto de kvindek du klasikaj infanrimaroj, publikigita en Anglio en 1760 sub la titolo "Melodioj de Patrino Anserino", akiris vastan famon. Individuaj intrigoj el Patrino Anserino estas menciitaj en la libroj pri [[Alico en Mirlando (Sezonoj)|Alico]] de [[Lewis Carroll]], kaj la libroj pri [[Mary Poppins]] de [[P.L. Travers]]. Nuntempe ĝi estas konata al britoj ĉefe pro la titolo de la Kristnaska pantomimo. == Origino == La unua registrita mencio pri Patrino Anserino laŭnome datiĝas de 1697, kiam la verkisto kaj konservanto de fabeloj Charles Perrault publikigis kolekton de ok fabeloj en la franca sub la nomo de sia filo. La fabeloj inkluditaj estis [[La dormanta belulino|La]] [[La dormanta belulino|dormanta belulino]] (''La Belle au bois dormant''), [[Ruĝkufulineto]] (''Petit Chaperon rouge''), [[Blubarbo|Blubarbulo]] (''La Barbe bleüe''), Kato en Botoj (''Le Maistre Chat, ou le Chat botté'', [[d:Q11834]]), [[La Maljunulino Holle]] (''Les Fées''), [[Cindrulino]] (''Cendrillon, ou la Petite Pantoufle de verre''), Riketo kun la Tufo (''Riquet à la Houppe'', [[d:Q2436441]]), kaj Malgranda dikfingro (''Le Petit Poucet'', [[d:Q1199243]]). La kolekto fariĝis konata per sia subtitolo, "''Contes de ma mère l' Oye''" (Rakontoj de mia Patrino Anserino). == Prototipoj == [[Dosiero:Mother_Goose_Grave_Boston.jpg|eta|La tomboŝtono de Mary Goose en ''Granary Burying Ground'' en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]].]] En Francio, la origino de la bildo de Patrino Anserino supozeble estas la legendo pri Berta Saskvaĉo. Ŝi estas mita heroino, kiu korespondas al la historia figuro de la patrino de [[Karolo la Granda]], [[Bertrada de Laon]]. Ŝi ricevis sian kromnomon pro siaj severaj plataj piedoj (''regina pede aucae'').<ref name=":0">{{Cite book|title=The Continuum Encyclopedia of Children's Literature|last1=Cullinan|first1=Bernice|last2=Person|first2=Diane|publisher=Continuum|year=2001|isbn=978-0-8264-1516-5|location=New York|page=561}}</ref> En Usono, la mistera rolulo asociiĝis kun Patrino Hubbard, heroino el angla folkloro. Usonanoj mem kredas, ke la bonkora rakontistino baziĝis sur Elizabeth Foster Goose, kiu loĝis en [[Bostono]].<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D00E1DD1730E132A25757C0A9649C94689ED7CF|title=MOTHER GOOSE – Longevity of the Boston Myth – The Facts of History in this Matter – Review|newspaper=The New York Times|date=4 February 1899|access-date=14 February 2012|first=Joel|last=Benton}}</ref> Kiel dua edzino de Isaac Goose, kiu jam havis 10 infanojn dum sia geedziĝo, ŝi naskis ses pliajn.<ref>{{cite book|last=Wilson|first=Susan|title=Literary Trail of Greater Boston|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2000|page=23|isbn=0-618-05013-2}}</ref> Post la morto de sia edzo, Elizabeth transloĝiĝis kun sia plej aĝa filino por helpi kreskigi ŝiajn nepojn. Ĉiutage ŝi kantis kantojn de sia propra komponaĵo al la infanoj. Poste, unu el ŝiaj filoj decidis eternigi ŝian parolan tradicion kaj kreis kolekton de poemoj. Tamen, neniu pruvo pri la ekzisto de ĉi tiu publikaĵo iam estis provizita. En Anglujo, legendo enradikiĝis pri maljuna virino, kiu vendis florojn sur la stratoj de [[Oksfordo]]. Ŝi kantis amuzajn, absurdajn kantojn inter la vendoj. La rakonto pri la prototipo de Patrino Anserino ankoraŭ kaŭzas multan polemikon hodiaŭ, kaj estas tre malfacile trovi pruvojn por iu ajn teorio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * Ĉe [[Projekto Gutenberg]] : ** [[gutenberg:17208|''La Rakontoj de Patrino Anserino de Charles Perrault'']] tradukita en la anglan de Charles Welsh ** [[gutenberg:10607|''La vera Patrino Anserino'']] ilustrita de Blanche Fisher Wright ** [[gutenberg:4901|''La Nur Veraj Melodioj de Patrino Anserino'']] (anonima) ** [[gutenberg:5312|''Patrino Anserino en Prozo'']] de [[L. Frank Baum]] ({{En}}) * [https://karenswhimsy.com/mother-goose-clip-art.htm Bildoj de Patrino Anserino] publikaj ilustraĵoj de rimoj de Patrino Anserino * [http://www.apples4theteacher.com/mother-goose-nursery-rhymes/index.html Kolekto de versoj de Patrino Anserino] * [https://www.enchantedlearning.com/Rhymes.html Ludo kaj edukado kun infanrimaroj Patrino Anserino] * [https://www.rarebookbuyer.com/webuyoldbooks/printed-1691-earliest-extant-evidence-of-american-mother-goose/ Plej fruaj ekzistantaj pruvoj de amerika ansera patrino en 1691] * [https://mothergoosesite.wordpress.com/ Ilustritaj eldonoj de tradiciaj rimoj de Patrino Anserino: bibliografia listo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Fikciaj anseroj]] [[Kategorio:Fikciaj poetoj]] [[Kategorio:Fikciaj rakontantoj]] [[Kategorio:Literaturo por infanoj]] r0y2vf2oydlq819sdu6ue3sbfobpymn 9365974 9365972 2026-05-03T14:07:56Z Sj1mor 12103 9365974 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}} [[Dosiero:Puss-in-Boots-1695.jpg|eta|Paĝo el 17-a-jarcenta manskribita kaj ilustrita versio de la verko ''"Contes de ma mère l'Oye''" de Charles Perrault, prezentanta la rakonton de Kato en Botoj.]] [[Patrino Anserino]] ({{Lang-fr|Ma Mère l’Oye}}) estas rolulo en franca kaj anglo-usona [[porinfana literaturo]], precipe fabeloj, poemoj, infanrimaroj, ktp. Patrino Anserino estas la ĝenerala nomo por la kamparanino, kiu supozeble estas la aŭtorino de rakontoj kaj versoj. Ekde la 17-a jarcento, pluraj literaturaj kolektoj estis publikigitaj tra la mondo sub titoloj kiel (''Contes de ma Mère l'Oye'') "Rakontoj de mia Patrino Anserino" aŭ "Rimoj de Patrino Anserino", fariĝante famaj. Unu el la unuaj tiaj kolektoj estis la fabelkolekto de [[Charles Perrault]] (1697). Kolekto de kvindek du klasikaj infanrimaroj, publikigita en Anglio en 1760 sub la titolo "Melodioj de Patrino Anserino", akiris vastan famon. Individuaj intrigoj el Patrino Anserino estas menciitaj en la libroj pri [[Alico en Mirlando (Sezonoj)|Alico]] de [[Lewis Carroll]], kaj la libroj pri [[Mary Poppins]] de [[P.L. Travers]]. Nuntempe ĝi estas konata al britoj ĉefe pro la titolo de la Kristnaska pantomimo. == Priskribo == La unua registrita mencio pri Patrino Anserino laŭnome datiĝas de 1697, kiam la verkisto kaj konservanto de fabeloj Charles Perrault publikigis kolekton de ok fabeloj en la franca sub la nomo de sia filo. La fabeloj inkluditaj estis [[La dormanta belulino|La]] [[La dormanta belulino|dormanta belulino]] (''La Belle au bois dormant''), [[Ruĝkufulineto]] (''Petit Chaperon rouge''), [[Blubarbo|Blubarbulo]] (''La Barbe bleüe''), Kato en Botoj (''Le Maistre Chat, ou le Chat botté'', [[d:Q11834]]), [[La Maljunulino Holle]] (''Les Fées''), [[Cindrulino]] (''Cendrillon, ou la Petite Pantoufle de verre''), Riketo kun la Tufo (''Riquet à la Houppe'', [[d:Q2436441]]), kaj Malgranda dikfingro (''Le Petit Poucet'', [[d:Q1199243]]). La kolekto fariĝis konata per sia subtitolo, "''Contes de ma mère l' Oye''" (Rakontoj de mia Patrino Anserino). == Prototipoj == [[Dosiero:Mother_Goose_Grave_Boston.jpg|eta|La tomboŝtono de Mary Goose en ''Granary Burying Ground'' en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]].]] En Francio, la origino de la bildo de Patrino Anserino supozeble estas la legendo pri Berta Saskvaĉo. Ŝi estas mita heroino, kiu korespondas al la historia figuro de la patrino de [[Karolo la Granda]], [[Bertrada de Laon]]. Ŝi ricevis sian kromnomon pro siaj severaj plataj piedoj (''regina pede aucae'').<ref name=":0">{{Cite book|title=The Continuum Encyclopedia of Children's Literature|last1=Cullinan|first1=Bernice|last2=Person|first2=Diane|publisher=Continuum|year=2001|isbn=978-0-8264-1516-5|location=New York|page=561}}</ref> En Usono, la mistera rolulo asociiĝis kun Patrino Hubbard, heroino el angla folkloro. Usonanoj mem kredas, ke la bonkora rakontistino baziĝis sur Elizabeth Foster Goose, kiu loĝis en [[Bostono]].<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D00E1DD1730E132A25757C0A9649C94689ED7CF|title=MOTHER GOOSE – Longevity of the Boston Myth – The Facts of History in this Matter – Review|newspaper=The New York Times|date=4 February 1899|access-date=14 February 2012|first=Joel|last=Benton}}</ref> Kiel dua edzino de Isaac Goose, kiu jam havis 10 infanojn dum sia geedziĝo, ŝi naskis ses pliajn.<ref>{{cite book|last=Wilson|first=Susan|title=Literary Trail of Greater Boston|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2000|page=23|isbn=0-618-05013-2}}</ref> Post la morto de sia edzo, Elizabeth transloĝiĝis kun sia plej aĝa filino por helpi kreskigi ŝiajn nepojn. Ĉiutage ŝi kantis kantojn de sia propra komponaĵo al la infanoj. Poste, unu el ŝiaj filoj decidis eternigi ŝian parolan tradicion kaj kreis kolekton de poemoj. Tamen, neniu pruvo pri la ekzisto de ĉi tiu publikaĵo iam estis provizita. En Anglujo, legendo enradikiĝis pri maljuna virino, kiu vendis florojn sur la stratoj de [[Oksfordo]]. Ŝi kantis amuzajn, absurdajn kantojn inter la vendoj. La rakonto pri la prototipo de Patrino Anserino ankoraŭ kaŭzas multan polemikon hodiaŭ, kaj estas tre malfacile trovi pruvojn por iu ajn teorio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * Ĉe [[Projekto Gutenberg]] : ** [[gutenberg:17208|''La Rakontoj de Patrino Anserino de Charles Perrault'']] tradukita en la anglan de Charles Welsh ** [[gutenberg:10607|''La vera Patrino Anserino'']] ilustrita de Blanche Fisher Wright ** [[gutenberg:4901|''La Nur Veraj Melodioj de Patrino Anserino'']] (anonima) ** [[gutenberg:5312|''Patrino Anserino en Prozo'']] de [[L. Frank Baum]] ({{En}}) * [https://karenswhimsy.com/mother-goose-clip-art.htm Bildoj de Patrino Anserino] publikaj ilustraĵoj de rimoj de Patrino Anserino * [http://www.apples4theteacher.com/mother-goose-nursery-rhymes/index.html Kolekto de versoj de Patrino Anserino] * [https://www.enchantedlearning.com/Rhymes.html Ludo kaj edukado kun infanrimaroj Patrino Anserino] * [https://www.rarebookbuyer.com/webuyoldbooks/printed-1691-earliest-extant-evidence-of-american-mother-goose/ Plej fruaj ekzistantaj pruvoj de amerika ansera patrino en 1691] * [https://mothergoosesite.wordpress.com/ Ilustritaj eldonoj de tradiciaj rimoj de Patrino Anserino: bibliografia listo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Fikciaj anseroj]] [[Kategorio:Fikciaj poetoj]] [[Kategorio:Fikciaj rakontantoj]] [[Kategorio:Literaturo por infanoj]] cruq0gq9jt002ywg3gvqdujcgllmbz7 9365993 9365974 2026-05-03T14:34:10Z Sj1mor 12103 9365993 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}} [[Dosiero:Puss-in-Boots-1695.jpg|eta|Paĝo el 17-a-jarcenta manskribita kaj ilustrita versio de la verko ''"Contes de ma mère l'Oye''" de Charles Perrault, prezentanta la rakonton de Kato en Botoj.]] [[Patrino Anserino]] ({{Lang-fr|Ma Mère l’Oye}}) estas rolulo en franca kaj anglo-usona [[porinfana literaturo]], precipe fabeloj, poemoj, infanrimaroj, ktp. Patrino Anserino estas la ĝenerala nomo por la kamparanino, kiu supozeble estas la aŭtorino de rakontoj kaj versoj. Ekde la 17-a jarcento, pluraj literaturaj kolektoj estis publikigitaj tra la mondo sub titoloj kiel (''Contes de ma Mère l'Oye'') "Rakontoj de mia Patrino Anserino" aŭ "Rimoj de Patrino Anserino", fariĝante famaj. Unu el la unuaj tiaj kolektoj estis la fabelkolekto de [[Charles Perrault]] (1697). Kolekto de kvindek du klasikaj infanrimaroj, publikigita en Anglio en 1760 sub la titolo "Melodioj de Patrino Anserino", akiris vastan famon. Individuaj intrigoj el Patrino Anserino estas menciitaj en la libroj pri [[Alico en Mirlando (Sezonoj)|Alico]] de [[Lewis Carroll]], kaj la libroj pri [[Mary Poppins]] de [[P.L. Travers]]. Nuntempe ĝi estas konata al britoj ĉefe pro la titolo de la Kristnaska pantomimo. == Origino kaj prototipoj == La unua registrita mencio pri Patrino Anserino laŭnome datiĝas de 1697, kiam la verkisto kaj konservanto de fabeloj Charles Perrault publikigis kolekton de ok fabeloj en la franca [[Rakontoj de Patrino Anserino|Rakontoj de mia Patrino Anserino]] ("''Contes de ma mère l' Oye''") sub la nomo de sia filo.[[Dosiero:Mother_Goose_Grave_Boston.jpg|eta|La tomboŝtono de Mary Goose en ''Granary Burying Ground'' en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]].]] En Francio, la origino de la bildo de Patrino Anserino supozeble estas la legendo pri Berta Saskvaĉo. Ŝi estas mita heroino, kiu korespondas al la historia figuro de la patrino de [[Karolo la Granda]], [[Bertrada de Laon]]. Ŝi ricevis sian kromnomon pro siaj severaj plataj piedoj (''regina pede aucae'').<ref name=":0">{{Cite book|title=The Continuum Encyclopedia of Children's Literature|last1=Cullinan|first1=Bernice|last2=Person|first2=Diane|publisher=Continuum|year=2001|isbn=978-0-8264-1516-5|location=New York|page=561}}</ref> En Usono, la mistera rolulo asociiĝis kun Patrino Hubbard, heroino el angla folkloro. Usonanoj mem kredas, ke la bonkora rakontistino baziĝis sur Elizabeth Foster Goose, kiu loĝis en [[Bostono]].<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D00E1DD1730E132A25757C0A9649C94689ED7CF|title=MOTHER GOOSE – Longevity of the Boston Myth – The Facts of History in this Matter – Review|newspaper=The New York Times|date=4 February 1899|access-date=14 February 2012|first=Joel|last=Benton}}</ref> Kiel dua edzino de Isaac Goose, kiu jam havis 10 infanojn dum sia geedziĝo, ŝi naskis ses pliajn.<ref>{{cite book|last=Wilson|first=Susan|title=Literary Trail of Greater Boston|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2000|page=23|isbn=0-618-05013-2}}</ref> Post la morto de sia edzo, Elizabeth transloĝiĝis kun sia plej aĝa filino por helpi kreskigi ŝiajn nepojn. Ĉiutage ŝi kantis kantojn de sia propra komponaĵo al la infanoj. Poste, unu el ŝiaj filoj decidis eternigi ŝian parolan tradicion kaj kreis kolekton de poemoj. Tamen, neniu pruvo pri la ekzisto de ĉi tiu publikaĵo iam estis provizita. En Anglujo, legendo enradikiĝis pri maljuna virino, kiu vendis florojn sur la stratoj de [[Oksfordo]]. Ŝi kantis amuzajn, absurdajn kantojn inter la vendoj. La rakonto pri la prototipo de Patrino Anserino ankoraŭ kaŭzas multan polemikon hodiaŭ, kaj estas tre malfacile trovi pruvojn por iu ajn teorio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * Ĉe [[Projekto Gutenberg]] : ** [[gutenberg:17208|''La Rakontoj de Patrino Anserino de Charles Perrault'']] tradukita en la anglan de Charles Welsh ** [[gutenberg:10607|''La vera Patrino Anserino'']] ilustrita de Blanche Fisher Wright ** [[gutenberg:4901|''La Nur Veraj Melodioj de Patrino Anserino'']] (anonima) ** [[gutenberg:5312|''Patrino Anserino en Prozo'']] de [[L. Frank Baum]] ({{En}}) * [https://karenswhimsy.com/mother-goose-clip-art.htm Bildoj de Patrino Anserino] publikaj ilustraĵoj de rimoj de Patrino Anserino * [http://www.apples4theteacher.com/mother-goose-nursery-rhymes/index.html Kolekto de versoj de Patrino Anserino] * [https://www.enchantedlearning.com/Rhymes.html Ludo kaj edukado kun infanrimaroj Patrino Anserino] * [https://www.rarebookbuyer.com/webuyoldbooks/printed-1691-earliest-extant-evidence-of-american-mother-goose/ Plej fruaj ekzistantaj pruvoj de amerika ansera patrino en 1691] * [https://mothergoosesite.wordpress.com/ Ilustritaj eldonoj de tradiciaj rimoj de Patrino Anserino: bibliografia listo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Fikciaj anseroj]] [[Kategorio:Fikciaj poetoj]] [[Kategorio:Fikciaj rakontantoj]] [[Kategorio:Literaturo por infanoj]] su831lpoe4dlyysth6pqgh2xnpfjf9o 9366013 9365993 2026-05-03T15:04:59Z Sj1mor 12103 9366013 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}} [[Dosiero:Puss-in-Boots-1695.jpg|eta|Paĝo el 17-a-jarcenta manskribita kaj ilustrita versio de la verko ''"Contes de ma mère l'Oye''" de Charles Perrault, prezentanta la rakonton de La Majstro Kato aŭ La Kato piedvestita per botoj.]] [[Patrino Anserino]] ({{Lang-fr|Ma Mère l’Oye}}) estas rolulo en franca kaj anglo-usona [[porinfana literaturo]], precipe fabeloj, poemoj, infanrimaroj, ktp. Patrino Anserino estas la ĝenerala nomo por la kamparanino, kiu supozeble estas la aŭtorino de rakontoj kaj versoj. Ekde la 17-a jarcento, pluraj literaturaj kolektoj estis publikigitaj tra la mondo sub titoloj kiel (''Contes de ma Mère l'Oye'') "Rakontoj de mia Patrino Anserino" aŭ "Rimoj de Patrino Anserino", fariĝante famaj. Unu el la unuaj tiaj kolektoj estis la fabelkolekto de [[Charles Perrault]] (1697). Kolekto de kvindek du klasikaj infanrimaroj, publikigita en Anglio en 1760 sub la titolo "Melodioj de Patrino Anserino", akiris vastan famon. Individuaj intrigoj el Patrino Anserino estas menciitaj en la libroj pri [[Alico en Mirlando (Sezonoj)|Alico]] de [[Lewis Carroll]], kaj la libroj pri [[Mary Poppins]] de [[P.L. Travers]]. Nuntempe ĝi estas konata al britoj ĉefe pro la titolo de la Kristnaska pantomimo. == Origino kaj prototipoj == La unua registrita mencio pri Patrino Anserino laŭnome datiĝas de 1697, kiam la verkisto kaj konservanto de fabeloj Charles Perrault publikigis kolekton de ok fabeloj en la franca [[Rakontoj de Patrino Anserino|Rakontoj de mia Patrino Anserino]] ("''Contes de ma mère l' Oye''") sub la nomo de sia filo.[[Dosiero:Mother_Goose_Grave_Boston.jpg|eta|La tomboŝtono de Mary Goose en ''Granary Burying Ground'' en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]].]] En Francio, la origino de la bildo de Patrino Anserino supozeble estas la legendo pri Berta Saskvaĉo. Ŝi estas mita heroino, kiu korespondas al la historia figuro de la patrino de [[Karolo la Granda]], [[Bertrada de Laon]]. Ŝi ricevis sian kromnomon pro siaj severaj plataj piedoj (''regina pede aucae'').<ref name=":0">{{Cite book|title=The Continuum Encyclopedia of Children's Literature|last1=Cullinan|first1=Bernice|last2=Person|first2=Diane|publisher=Continuum|year=2001|isbn=978-0-8264-1516-5|location=New York|page=561}}</ref> En Usono, la mistera rolulo asociiĝis kun Patrino Hubbard, heroino el angla folkloro. Usonanoj mem kredas, ke la bonkora rakontistino baziĝis sur Elizabeth Foster Goose, kiu loĝis en [[Bostono]].<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D00E1DD1730E132A25757C0A9649C94689ED7CF|title=MOTHER GOOSE – Longevity of the Boston Myth – The Facts of History in this Matter – Review|newspaper=The New York Times|date=4 February 1899|access-date=14 February 2012|first=Joel|last=Benton}}</ref> Kiel dua edzino de Isaac Goose, kiu jam havis 10 infanojn dum sia geedziĝo, ŝi naskis ses pliajn.<ref>{{cite book|last=Wilson|first=Susan|title=Literary Trail of Greater Boston|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2000|page=23|isbn=0-618-05013-2}}</ref> Post la morto de sia edzo, Elizabeth transloĝiĝis kun sia plej aĝa filino por helpi kreskigi ŝiajn nepojn. Ĉiutage ŝi kantis kantojn de sia propra komponaĵo al la infanoj. Poste, unu el ŝiaj filoj decidis eternigi ŝian parolan tradicion kaj kreis kolekton de poemoj. Tamen, neniu pruvo pri la ekzisto de ĉi tiu publikaĵo iam estis provizita. En Anglujo, legendo enradikiĝis pri maljuna virino, kiu vendis florojn sur la stratoj de [[Oksfordo]]. Ŝi kantis amuzajn, absurdajn kantojn inter la vendoj. La rakonto pri la prototipo de Patrino Anserino ankoraŭ kaŭzas multan polemikon hodiaŭ, kaj estas tre malfacile trovi pruvojn por iu ajn teorio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * Ĉe [[Projekto Gutenberg]] : ** [[gutenberg:17208|''La Rakontoj de Patrino Anserino de Charles Perrault'']] tradukita en la anglan de Charles Welsh ** [[gutenberg:10607|''La vera Patrino Anserino'']] ilustrita de Blanche Fisher Wright ** [[gutenberg:4901|''La Nur Veraj Melodioj de Patrino Anserino'']] (anonima) ** [[gutenberg:5312|''Patrino Anserino en Prozo'']] de [[L. Frank Baum]] ({{En}}) * [https://karenswhimsy.com/mother-goose-clip-art.htm Bildoj de Patrino Anserino] publikaj ilustraĵoj de rimoj de Patrino Anserino * [http://www.apples4theteacher.com/mother-goose-nursery-rhymes/index.html Kolekto de versoj de Patrino Anserino] * [https://www.enchantedlearning.com/Rhymes.html Ludo kaj edukado kun infanrimaroj Patrino Anserino] * [https://www.rarebookbuyer.com/webuyoldbooks/printed-1691-earliest-extant-evidence-of-american-mother-goose/ Plej fruaj ekzistantaj pruvoj de amerika ansera patrino en 1691] * [https://mothergoosesite.wordpress.com/ Ilustritaj eldonoj de tradiciaj rimoj de Patrino Anserino: bibliografia listo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Fikciaj anseroj]] [[Kategorio:Fikciaj poetoj]] [[Kategorio:Fikciaj rakontantoj]] [[Kategorio:Literaturo por infanoj]] mqxfnkl5jsf17qns6di90dedwiz2cxz 0 942862 9365953 2026-05-03T13:41:08Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = |bildopriskribo= |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = |longitudo = |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= |ekfunkcio= |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({..." 9365953 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = |bildopriskribo= |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = |longitudo = |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= |ekfunkcio= |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{lang-bn}} {{IFA|..}} estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Gi estis konstruita ekde [[2017]]... <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] snxag0m6q6h5on7mgij582xs9eb5l8u 9365954 9365953 2026-05-03T13:41:36Z ThomasPusch 1869 9365954 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = |bildopriskribo= |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = |longitudo = |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= |ekfunkcio= |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|x}} {{IFA|..}} estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Gi estis konstruita ekde [[2017]]... <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] 0tyq6u6yhjao3v1o06krj97o0sl6psa 9365955 9365954 2026-05-03T13:44:55Z ThomasPusch 1869 9365955 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = |bildopriskribo= |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = |longitudo = |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= |ekfunkcio= |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Gi estis konstruita ekde [[2017]]... <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] s9xfh61kddql7f49309wjql2w2nt624 9365956 9365955 2026-05-03T13:45:12Z ThomasPusch 1869 9365956 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = |bildopriskribo= |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = |longitudo = |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= |ekfunkcio= |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Gi estis konstruita ekde [[2017]]... <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] 6uv8qj0xrsfi8vcmcqt9plbljbhgngr 9365957 9365956 2026-05-03T13:47:01Z ThomasPusch 1869 9365957 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = |longitudo = |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= |ekfunkcio= |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Gi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ekfunkcii en 2026. <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] mj0oglcvanv2tue3184sfyois7pxsqh 9365958 9365957 2026-05-03T13:47:32Z ThomasPusch 1869 9365958 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = |longitudo = |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Gi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ekfunkcii en 2026. <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] k662zsnuj92omawl41ihs4xux40wieo 9365959 9365958 2026-05-03T13:48:00Z ThomasPusch 1869 9365959 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = |longitudo = |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ekfunkcii en 2026. <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] ajjn768lw0kbc0p82jxqxdnk3gi1knn 9365960 9365959 2026-05-03T13:49:18Z ThomasPusch 1869 9365960 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO=BN |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ekfunkcii en 2026. <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] b2oij3ty1g3b4abmff6nova1hwtqe0a 9365961 9365960 2026-05-03T13:50:04Z ThomasPusch 1869 9365961 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ekfunkcii en 2026. <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] aw9tb6pp7328pkbfnb1173rprpdcvn5 9365962 9365961 2026-05-03T13:56:55Z ThomasPusch 1869 9365962 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ekfunkcii en 2026. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo Rooppur, do la teknika ekfunkcio pliproiksimiĝas. <!-- [[Dosiero:..|eta|maldekstra|300ra|{{centre|..}}]] --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] 6legqks9qpcwok36v2n7epe3mdyldn4 9365964 9365962 2026-05-03T14:02:52Z ThomasPusch 1869 2 bildoj aldonataj 9365964 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[Malvarmiga turo|Malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] i35xjaodlmfr4pp9j2bg6ilf66c2fen 9365965 9365964 2026-05-03T14:04:24Z ThomasPusch 1869 9365965 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] 4i0na6a79wygi27iurl8txyufah0wzj 9365982 9365965 2026-05-03T14:16:53Z ThomasPusch 1869 9365982 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}, {{l-en|Ruppur ''aŭ'' Rooppur Nuclear Power Plant}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] mifoxjsqpwshlw90wra1nklucja2le6 9365984 9365982 2026-05-03T14:25:13Z ThomasPusch 1869 9365984 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}, {{l-en|Ruppur ''aŭ'' Rooppur Nuclear Power Plant}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. Interalie la [[neregistara organizaĵo]] [[Travideblo Internacia]] jam en decembro 2015 esprimis zorgojn pri la teknika sekureco, ĉar centralo de la planata tipo de la korporacio ''[[Rosatom]]'' ĝenerale konsideriĝas nesekuraj.<ref>[http://www.thedailystar.net/country/tib-concerned-over-rooppur-nuke-plants-safety-193483 artikolo ''TIB concerned over Rooppur nuke plant’s safety''] en la gazeto ''[[The Daily Star]]'' de la 28-a de decembro 2015 ({{en}})</ref> La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] ah73tgluolomye9ngp5u976dm7elch9 9365992 9365984 2026-05-03T14:33:35Z ThomasPusch 1869 9365992 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}, {{l-en|Ruppur ''aŭ'' Rooppur Nuclear Power Plant}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. Interalie la [[neregistara organizaĵo]] [[Travideblo Internacia]] jam en decembro 2015 esprimis zorgojn pri la teknika sekureco, ĉar centralo de la planata tipo de la korporacio ''[[Rosatom]]'' ĝenerale konsideriĝas nesekuraj.<ref>[http://www.thedailystar.net/country/tib-concerned-over-rooppur-nuke-plants-safety-193483 artikolo ''TIB concerned over Rooppur nuke plant’s safety''] en la gazeto ''The Daily Star'' de la 28-a de decembro 2015 ({{en}})</ref> La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] 5xabgpq3ldjncj1xenz8ggzg7nft020 9365995 9365992 2026-05-03T14:36:53Z ThomasPusch 1869 9365995 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}, {{l-en|Ruppur ''aŭ'' Rooppur Nuclear Power Plant}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruejo situas ĉe la norda bordo de la rivero [[Padmo]], la teritorio apartenas al la bangladeŝa regiono [[Raĝŝaho (regiono)|Raĝŝaho]], kaj situas pli-malpli 160 kilometrojn nordokcidente de [[Dako]]. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. Interalie la [[neregistara organizaĵo]] [[Travideblo Internacia]] jam en decembro 2015 esprimis zorgojn pri la teknika sekureco, ĉar centralo de la planata tipo de la korporacio ''[[Rosatom]]'' ĝenerale konsideriĝas nesekuraj.<ref>[http://www.thedailystar.net/country/tib-concerned-over-rooppur-nuke-plants-safety-193483 artikolo ''TIB concerned over Rooppur nuke plant’s safety''] en la gazeto ''The Daily Star'' de la 28-a de decembro 2015 ({{en}})</ref> La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] 5rj8ddg370fqm35g5wdtatrk7viqkpf 9365998 9365995 2026-05-03T14:43:31Z ThomasPusch 1869 9365998 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}, {{l-en|Ruppur ''aŭ'' Rooppur Nuclear Power Plant}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruejo situas ĉe la norda bordo de la rivero [[Padmo]], la teritorio apartenas al la bangladeŝa regiono [[Raĝŝaho (regiono)|Raĝŝaho]], kaj situas pli-malpli 160 kilometrojn nordokcidente de [[Dako]]. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. Interalie la [[neregistara organizaĵo]] [[Travideblo Internacia]] jam en decembro 2015 esprimis zorgojn pri la teknika sekureco, ĉar centralo de la planata tipo de la korporacio ''[[Rosatom]]'' ĝenerale konsideriĝas nesekuraj.<ref>[http://www.thedailystar.net/country/tib-concerned-over-rooppur-nuke-plants-safety-193483 artikolo ''TIB concerned over Rooppur nuke plant’s safety''] en la gazeto ''The Daily Star'' de la 28-a de decembro 2015 ({{en}})</ref> La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. === Ekonomio === La nuklea centralo fine estu pova je sume 2,4 gigavatoj. La projekto kostas 12,65 miliardojn da usonaj dolaroj, el kiuj 90% estis pruntedonitaj de la rusia registaro por garantii produktadon de malmultekosta energio surbaze de modelo konstruado-posedado-operaciado. La unua el du elektrogeneratoraj blokoj laŭplane ekfunkciu en 2026. Rusio liveros [[nuklea fuelo|nuklean fuelon]] por ilia funkciado. Ĝi konsentis ankaŭ trejni lokajn fakulojn kaj repreni nukleajn rubojn por posta pritraktado.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | titolo = Rooppur: Eta Rusio en Bangladeŝo | titolo-aldono = "Rooppur aŭ Russpur? Kontrolu denove la aktualan neoficialan nomon" | alirdato = 2023-10-31 | aŭtoro = Rezwan | dato = 2021-12-02 | eldoninto = [[Tutmondaj Voĉoj]] | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230827024359/https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | arkivdato = 2023-08-27 | citaĵo = }}</ref> [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Tutmondaj Voĉoj]]/[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] 8a390xacdskz14m2aeiwgrciw4v5ftr 9366000 9365998 2026-05-03T14:44:24Z ThomasPusch 1869 9366000 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}, {{l-en|Ruppur ''aŭ'' Rooppur Nuclear Power Plant}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruejo situas ĉe la norda bordo de la rivero [[Padmo]], la teritorio apartenas al la bangladeŝa regiono [[Raĝŝaho (regiono)|Raĝŝaho]], kaj situas pli-malpli 160 kilometrojn nordokcidente de [[Dako]]. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. Interalie la [[neregistara organizaĵo]] [[Travideblo Internacia]] jam en decembro 2015 esprimis zorgojn pri la teknika sekureco, ĉar centralo de la planata tipo de la korporacio ''[[Rosatom]]'' ĝenerale konsideriĝas nesekuraj.<ref>[http://www.thedailystar.net/country/tib-concerned-over-rooppur-nuke-plants-safety-193483 artikolo ''TIB concerned over Rooppur nuke plant’s safety''] en la gazeto ''The Daily Star'' de la 28-a de decembro 2015 ({{en}})</ref> La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] ''' Ekonomio ''' La nuklea centralo fine estu pova je sume 2,4 gigavatoj. La projekto kostas 12,65 miliardojn da usonaj dolaroj, el kiuj 90% estis pruntedonitaj de la rusia registaro por garantii produktadon de malmultekosta energio surbaze de modelo konstruado-posedado-operaciado. La unua el du elektrogeneratoraj blokoj laŭplane ekfunkciu en 2026. Rusio liveros [[nuklea fuelo|nuklean fuelon]] por ilia funkciado. Ĝi konsentis ankaŭ trejni lokajn fakulojn kaj repreni nukleajn rubojn por posta pritraktado.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | titolo = Rooppur: Eta Rusio en Bangladeŝo | titolo-aldono = "Rooppur aŭ Russpur? Kontrolu denove la aktualan neoficialan nomon" | alirdato = 2023-10-31 | aŭtoro = Rezwan | dato = 2021-12-02 | eldoninto = [[Tutmondaj Voĉoj]] | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230827024359/https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | arkivdato = 2023-08-27 | citaĵo = }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Tutmondaj Voĉoj]]/[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] i9hywp57tldgphquuk9jbl08xqq1czw 9366348 9366000 2026-05-04T08:09:17Z RG72 11847 9366348 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nuklea centralo |nuklea centralo=nuklea centralo Ruppur |bildo = Ruppur Nuclear Power Plant 2024.jpg |bildopriskribo= la centralo en 2024 |grandeco de bildo=300ra |mapo= |latitudo = 24/3/58/N |longitudo = 89/2/49/E |regiono-ISO = BD |tipo1 = reliefo |alteco= |lando= {{Bangladeŝo}} |posedanto= ministerio pri energio de la Respubliko Bangladeŝo |funkciiganto= |ekkonstruo= 2017 |ekfunkcio= antaŭvidatas ekfunkcio en 2026 |malfunkciigo= |projektofino= ankoraŭ ne antaŭvideblas |teknikaj informoj= |retejo= |stato= la 3-an de majo 2026 }} La '''Nuklea Centralo Ruppur''' ({{l-bn|রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র|t=''Rūpapura pāramāṇabika bidjuṯ kēndra''}}, {{l-en|Ruppur ''aŭ'' Rooppur Nuclear Power Plant}}) estas la unua [[nuklea centralo]] en [[Bangladeŝo]]. Ĝi estis konstruita ekde [[2017]] kaj antaŭvidatas ĝia ekfunkcio en 2026. La konstruejo situas ĉe la norda bordo de la rivero [[Padmo]], la teritorio apartenas al la bangladeŝa regiono [[Raĝŝaho (regiono)|Raĝŝaho]], kaj situas pli-malpli 160 kilometrojn nordokcidente de [[Dako]]. La konstruadon realigas la korporacio ''[[Rosatom]]'' el [[Rusio]]. Interalie la [[neregistara organizaĵo]] [[Travideblo Internacia]] jam en decembro 2015 esprimis zorgojn pri la teknika sekureco, ĉar centralo de la planata tipo de la korporacio ''[[Rosatom]]'' ĝenerale konsideriĝas nesekuraj.<ref>[http://www.thedailystar.net/country/tib-concerned-over-rooppur-nuke-plants-safety-193483 artikolo ''TIB concerned over Rooppur nuke plant’s safety''] en la gazeto ''The Daily Star'' de la 28-a de decembro 2015 ({{en}})</ref> La 28-an de aprilo 2026 komenciĝis ŝarĝado de [[nuklea fuelo]] je la nuklea centralo, do la teknika ekfunkcio pliproksimiĝas. [[Dosiero:Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la komplekso dumnokte, en julio 2023}}]] [[Dosiero:রূপপুর পারমাণবিক বিদ্যুৎ কেন্দ্র 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[malvarmiga turo|malvarmigaj turoj]] en julio 2024}}]] ''' Ekonomio ''' La nuklea centralo fine estu pova je sume 2,4 gigavatoj. La projekto kostas 12,65 miliardojn da usonaj dolaroj, el kiuj 90% estis pruntedonitaj de la rusia registaro por garantii produktadon de malmultekosta energio surbaze de modelo konstruado-posedado-operaciado. La unua el du elektrogeneratoraj blokoj laŭplane ekfunkciu en 2026. Rusio liveros [[nuklea fuelo|nuklean fuelon]] por ilia funkciado. Ĝi konsentis ankaŭ trejni lokajn fakulojn kaj repreni nukleajn rubojn por posta pritraktado.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | titolo = Rooppur: Eta Rusio en Bangladeŝo | titolo-aldono = "Rooppur aŭ Russpur? Kontrolu denove la aktualan neoficialan nomon" | alirdato = 2023-10-31 | aŭtoro = Rezwan | dato = 2021-12-02 | eldoninto = [[Tutmondaj Voĉoj]] | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230827024359/https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ | arkivdato = 2023-08-27 | citaĵo = }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{bn}} kaj {{en}}) * [https://eo.globalvoices.org/2021/12/12376/ artikolo pri la konstruado el decembro 2021] en la retejo ''[[Tutmondaj Voĉoj]]/[[Global Voices]]'' ({{eo}}) {{ĝermo|Bangladeŝo}} [[Kategorio:Nukleaj centraloj|Ruppur]] [[Kategorio:Elektrocentraloj en Bangladeŝo]] [[Kategorio:Rilatoj de Bangladeŝo kaj Rusio]] cpy2ret16gy1dng2gozfrjqqbyrdv4t 1 942863 9365973 2026-05-03T14:07:31Z Sj1mor 12103 /* Fontoj */ nova sekcio 9365973 wikitext text/x-wiki == Fontoj == Enkonduko kaj prototipoj el la rusa, origino el la germana. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:07, 3 maj. 2026 (UTC) c1iqgttmrcxj6io7yj9o8n4cjvxsvbu 9365975 9365973 2026-05-03T14:08:10Z Sj1mor 12103 9365975 wikitext text/x-wiki == Fontoj == Enkonduko kaj prototipoj el la rusa, priskribo el la germana. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:07, 3 maj. 2026 (UTC) 315o4x5db06zbey0r7e8zy90671pi7s 9365994 9365975 2026-05-03T14:34:50Z Sj1mor 12103 /* Fontoj */ Respondo 9365994 wikitext text/x-wiki == Fontoj == Enkonduko kaj prototipoj el la rusa, priskribo el la germana. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:07, 3 maj. 2026 (UTC) :Mi forprenis la Priskribo al [[Rakontoj de Patrino Anserino]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:34, 3 maj. 2026 (UTC) 49vgg2gis2vbsujsl147ln8pj76x400 0 942864 9365977 2026-05-03T14:13:53Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1351962576|Histoires ou contes du temps passé]]" 9365977 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Perrault_1695_Contes.jpg|eta|Titolpaĝo de la manuskripto de la verko ''*Contes de ma mère l'Oye*'' de [[Charles Perrault]] el 1695 (Biblioteko kaj Muzeo Morgan, Novjorko)<ref name="Morgan">[https://www.themorgan.org/collection/charles-perrault/manuscript ''Les Contes de ma mère l'Oye''], on the website of The Morgan Library & Museum.</ref>]] [[Dosiero:Puss-in-Boots-1695.jpg|eta|Ilustraĵo de "La Majstro Kato aŭ la Kato piedvestita per botoj" el la manuskripto de 1695 de la ''Contes de ma mère l'Oye'']] [[Kategorio:Verkoj de la 17-a jarcento]] [[Kategorio:Fabeloj]] [[Kategorio:Porinfanaj libroj]] a1u9guujwpksb5g5e8gny65ugg93muu 9366012 9365977 2026-05-03T15:04:05Z Sj1mor 12103 9366012 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro|subteksto=Titolpaĝo de la manuskripto de la verko<br> ''Contes de ma mère l'Oye'' de [[Charles Perrault]] el 1695<br> (Biblioteko kaj Muzeo Morgan, Novjorko)<ref name="Morgan">[https://www.themorgan.org/collection/charles-perrault/manuscript ''Les Contes de ma mère l'Oye''], sur la retejo de la Morgan Library & Museum.</ref>}} <!--[[Dosiero:Perrault_1695_Contes.jpg|eta|]]--> [[Dosiero:Puss-in-Boots-1695.jpg|eta|Ilustraĵo de "La Majstro Kato aŭ la Kato piedvestita per botoj" el la manuskripto de 1695 de la ''Contes de ma mère l'Oye'']] '''Rakontoj de Patrino Anserino''' aŭ '''Rakontoj aŭ''' '''fabeloj el malnovaj tempoj''' ({{lang-fr|Histoires ou contes du temps passé, avec des moralités|aŭ=Contes de ma mère l'Oye}}) estas kolekto de [[Fabelo|fabeloj]] verkitaj de [[Charles Perrault]] kaj publikigitaj en [[Parizo]] en [[1697|1697.]] == Fono == Verŝajne la verko estas fama ĉar ĝi estis verkita en tempo kiam legado de fabeloj estis populara modo en literaturaj salonoj.<ref>Bottigheimer, Ruth. (2008). "Before ''Contes du temps passe'' (1697): Charles Perrault's ''Griselidis'', ''Souhaits'' and ''Peau''". ''The Romantic Review'', 1.3. 175–189</ref> Perrault vivtenis sin kiel sekretario de la influa ministro [[Jean-Baptiste Colbert]] ĉe la kortego de [[Ludoviko la 14-a (Francio)|Ludoviko la 14-a]]. Post la morto de Colbert, Perrault estis devigita retiriĝi kaj turnis sin al verkado. Liaj rakontoj estis originalaj rakontoj, kiujn li adaptis de konataj rakontoj, aŭ estis bazitaj sur pli fruaj verkistoj kiel ekzemple [[Giambattista Basile]]. ''La'' ''Rakontoj'' estis verkitaj kaj publikigitaj en tempo kiam fabeloj ne estis por infanoj, sed por plenkreskuloj kaj specife dum la periodo de ''préciosité'',karakterizita per spritaj konversacioj, kiam tiaj rakontoj estis modaj en aristokrataj rondoj, precipe ĉe la reĝa kortego. En tempo kiam la franca kortego alte taksis ornamaĵojn kaj poluron, Perrault adaptis simplajn intrigojn, plibeligis la lingvaĵon, kaj celis la nobelaron kaj aristokrataron. Tematike, la rakontoj subtenas la kredon de Perrault, ke la nobelaro estas supera al la kampula klaso. Multaj el la rakontoj montras adheron al katolikaj kredoj, ekzemple, ke virino devas sperti puriĝon de [[peko]] kaj penti antaŭ ol reeniri la socion.<ref>Duggan, Anne E. (2008). "Women Subdued: The Abdication and Purification of Female Characters in Perrault's Tales". ''The Romantic Review''. 1.3. 211–226, paĝoj 222–224</ref> == Konsisto == La Eble la plej konataj fabeloj inkluzivitaj en la kolekto estis la jenoj: * [[La dormanta belulino|La]] [[La dormanta belulino|dormanta belulino]] (''La Belle au bois dormant''), * [[Ruĝkufulineto]] (''Petit Chaperon rouge''), * [[Blubarbo|Blubarbulo]] (''La Barbe bleüe''), * La Majstro Kato aŭ la Kato piedvestita per botoj (''Le Maistre Chat, ou le Chat botté'', [[d:Q11834]]), * [[La feino]] (''Les Fées''), * [[Cindrulino]] (''Cendrillon, ou la Petite Pantoufle de verre''), * Riketo kun la Tufo (''Riquet à la Houppe'', [[d:Q2436441]]), kaj * Malgranda dikfingro (''Le Petit Poucet'', [[d:Q1199243]]). La kolekto fariĝis konata per sia subtitolo, "''Contes de ma mère l' Oye''" (Rakontoj de mia Patrino Anserino). == Akcepto == Kelkaj el la rakontoj restis popularaj ekde sia publikigo kaj estis reverkitaj, plurfoje, ekde la malfrua [[17-a jarcento]]. La libro estis granda sukceso, kun ok presaĵoj dum la vivo de Perrault. Kun la morto de Ludoviko la 14-a komence de la [[18-a jarcento]], la populareco de literaturaj salonoj kaj fabeloj svagiĝis kun la komenco de la [[Klerismo]]. Tamen, la rakontoj de Perrault daŭre estis postulataj kaj kvar pliaj eldonoj estis publikigitaj tiun jarcenton. == Referencoj == {{Referencoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Verkoj de la 17-a jarcento]] [[Kategorio:Fabeloj]] [[Kategorio:Porinfanaj libroj]] kxx3z5t9wv60nkeaovj2oginog1sws0 14 942865 9365986 2026-05-03T14:26:04Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{projektoj}} [[Kategorio:Elektrocentraloj laŭ landoj|Bangladeŝo]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Bangladeŝo]] [[Kategorio:Scienco kaj teknologio en Bangladeŝo]] [[Kategorio:Energio en Bangladeŝo]]" 9365986 wikitext text/x-wiki {{projektoj}} [[Kategorio:Elektrocentraloj laŭ landoj|Bangladeŝo]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Bangladeŝo]] [[Kategorio:Scienco kaj teknologio en Bangladeŝo]] [[Kategorio:Energio en Bangladeŝo]] oj3npbfkndmbtr4l7286iqqym87ex9o 14 942866 9365988 2026-05-03T14:27:54Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{projektoj}} [[Kategorio:Energio laŭ landoj|Bangladeŝo]] [[Kategorio:Ekonomio de Bangladeŝo]]" 9365988 wikitext text/x-wiki {{projektoj}} [[Kategorio:Energio laŭ landoj|Bangladeŝo]] [[Kategorio:Ekonomio de Bangladeŝo]] d0dwfkhqc7nvrnxqbu4nf4kwhxnsjsf 1 942867 9366009 2026-05-03T14:55:39Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj. Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. Unu el tiuj kvar paĝoj estas la vikipedia ĉefpaĝo. Do atendeblas ke la teksto vere ricevos iom da publika atento dum la estontaj tagoj... ~~~~" 9366009 wikitext text/x-wiki La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj. Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. Unu el tiuj kvar paĝoj estas la vikipedia ĉefpaĝo. Do atendeblas ke la teksto vere ricevos iom da publika atento dum la estontaj tagoj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 3 maj. 2026 (UTC) 0tvf6qa9ic5jfwyiun2ld7wsuaryc41 9366010 9366009 2026-05-03T14:56:29Z ThomasPusch 1869 9366010 wikitext text/x-wiki La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj. Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. Unu el tiuj kvar paĝoj estas la vikipedia ĉefpaĝo. Do atendeblas ke la teksto vere ricevos iom da publika atento dum la estontaj tagoj... kaj ne polviĝos kiel neatentata "artikola orfa". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 3 maj. 2026 (UTC) kt0allonjx6z7n5ew9ona3ewt8vcpvu 14 942868 9366047 2026-05-03T17:39:09Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Neforigenda kategorio}} {{KatoPerŜablono|Orfa}} [[Kategorio:Orfaj artikoloj laŭ temoj|Finnlando]]" 9366047 wikitext text/x-wiki {{Neforigenda kategorio}} {{KatoPerŜablono|Orfa}} [[Kategorio:Orfaj artikoloj laŭ temoj|Finnlando]] 1sbl54rcv29ghef127q6gwxssfiw7wa 1 942869 9366051 2026-05-03T17:43:39Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Mi amase dubas pri seriozeco kaj enciklopedia menciindeco de tiu paĝo. ~~~~" 9366051 wikitext text/x-wiki Mi amase dubas pri seriozeco kaj enciklopedia menciindeco de tiu paĝo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:43, 3 maj. 2026 (UTC) phwh0a2xcn5mfb9pyymkv6vpnjiqrwp 9366052 9366051 2026-05-03T17:45:52Z ThomasPusch 1869 9366052 wikitext text/x-wiki Mi amase dubas pri seriozeco kaj enciklopedia menciindeco de tiu paĝo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:43, 3 maj. 2026 (UTC) :Sed tute sendepende de tiu, subjektiva juĝo, necesas konstati ke tute objektive la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:45, 3 maj. 2026 (UTC) 9ab3s9fpry52doqo8lfbwpn9fjo0yc6 9366053 9366052 2026-05-03T17:46:11Z ThomasPusch 1869 9366053 wikitext text/x-wiki Mi amase dubas pri seriozeco kaj enciklopedia menciindeco de tiu paĝo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:43, 3 maj. 2026 (UTC) :Sed tute sendepende de tiu subjektiva juĝo de mi, necesas konstati ke tute objektive la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:45, 3 maj. 2026 (UTC) c3vvgydgdez55kwrv3x9ru02bd0jvcy 1 942870 9366055 2026-05-03T17:46:34Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Necesas konstati ke tute objektive la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. ~~~~" 9366055 wikitext text/x-wiki Necesas konstati ke tute objektive la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:46, 3 maj. 2026 (UTC) mow4hxxkvocwb1g5535syok1eainr8d 0 942871 9366065 2026-05-03T18:19:17Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Bluĉapa kolibro |koloro = pink |dosiero = Blue-capped Hummingbird-edited.jpg |priskribo de dosiero = Ino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = Jo..." 9366065 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Bluĉapa kolibro |koloro = pink |dosiero = Blue-capped Hummingbird-edited.jpg |priskribo de dosiero = Ino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Bluĉapa kolibro''' ''E. cyanophrys'' |statuso = EN | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Eupherusa cyanophrys'' |volume=2018 |article-number=e.T22687635A131123580 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687635A131123580.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa cyanophrys'' |dunomo aŭtoritato = (Rowley & Orr, 1964) |vikispecio = ''Eupherusa cyanophrys'' |komunejo = ''Eupherusa cyanophrys'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa cyanophrys map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Bluĉapa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa cyanophrys'' aŭ ''Oaĥaka kolibro'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi estas [[endemio]] de la [[Meksiko|meksika]] ŝtato [[Oaxaca]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Bluĉapa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> Foje kelkaj aŭtoroj traktis ĝin kiel subspecion de la [[Gerera kolibro]] (''E. poliocerca'') kaj aliaj traktis ambaŭ el ili kiel subspeciojn de la [[Strivosta kolibro]] (''E. eximia'').<ref name=BCHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Blue-capped Hummingbird (''Eupherusa cyanophrys''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.blchum2.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> ==Aspekto== La Bluĉapa kolibro estas 10 ĝis 11 cm longa kaj pezas 4,1 ĝis 5,4 g. Ambaŭ seksoj havas rektan nigran bekon. Maskloj havas violbluajn frunton, turkisan kronon kaj smeraldverdajn suprajn partojn. Ruĝbrunaj duarangaj plumoj montriĝas kiel makulo sur la faldita flugilo. Ilia centra paro de vostoplumoj estas verda kaj la aliaj kvar paroj blankecaj. Iliaj subaj partoj estas brilverdaj kun blankaj subvostaj kovriloj. Inoj havas verdajn suprajn partojn kun simila flugila "makulo" kiel tiu de la masklo. Iliaj centraj vostoplumoj estas verdaj kaj la aliaj blankaj kun iom da malhelverda koloro. Iliaj subaj partoj estas palgrizaj.<ref name=BCHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La kolibro de Oaxaca troviĝas nur sur la pacifika deklivaro de la ''[[Sierra Madre del Sur]]'' (ankaŭ nomata ''Sierra de Miahuatlán'') en suda Oaxaca. Ĝi loĝas en la randoj kaj interno de humidaj montaj, duonfalfoliaj kaj pin-kverkaj arbaroj. Laŭ alteco ĝi varias inter 700 kaj 2 600 m kaj estas plej ofta sub 1 800 m.<ref name=BCHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la kolibro de Oaxaca ne estas bone konataj, sed ĝi eble faras laŭsezonajn altecŝanĝojn.<ref name=BCHU-BOW/> ===Manĝado=== La kolibro de Oaxaca manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de la arbaro, de la subvegetaĵaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝia dieto ne estas detale priskribita, sed oni scias, ke ĝi manĝas florojn de ''[[Inga]]'', ''[[Lobelia]]'', [[Malvaviscus]], kaj [[Psittacanthus]] kaj de kelkaj aliaj genroj. Oni supozas ankaŭ, ke ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n kiel aliaj kolibroj.<ref name=BCHU-BOW/> ===Reproduktado=== Malmulto estas konata pri la reprodukta [[fenologio]] de la Oaxaca kolibro. Aktivaj nestoj estis trovitaj en majo, oktobro kaj novembro. Ili estis tasoj faritaj el [[musko]] kovritaj per plantlanugo kun likeno ekstere kaj metitaj inter 1,2 kaj 5,4 m super la grundo. La ovodemetado estas de du ovoj; la kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=BCHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-cyanophrys |species=Bluĉapa kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] origine taksis la Bluĉapan kolibron kiel [[Minacata]]n, sed ekde 1994 ĝi klasifikis ĝin kiel [[Endanĝerigita]]n. Ĝi havas tre malgrandan teritorion kaj ĝia ĉirkaŭkalkulita populacio de 600 ĝis 1700 maturaj individuoj supozeble malpliiĝas. Granda parto de la arbaro en ĝia teritorio estis detruita kaj multe de la cetero estas [[senarbarigo|senarbarigata]] por agrikulturo.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Eupherusa cyanophrys'' |volume=2018 |article-number=e.T22687635A131123580 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687635A131123580.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> Tamen, ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta ĝis ofta kie ĝia vivejo restas neĝenata.<ref name=BCHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa cyanophrys}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] *[http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=1961&m=0 BirdLife Species Factsheet.] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] g195ofjfnm7ydk7kzjod0b2q15zvxnh 9366066 9366065 2026-05-03T18:19:55Z Kani 670 /* Manĝado */ 9366066 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Bluĉapa kolibro |koloro = pink |dosiero = Blue-capped Hummingbird-edited.jpg |priskribo de dosiero = Ino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Bluĉapa kolibro''' ''E. cyanophrys'' |statuso = EN | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Eupherusa cyanophrys'' |volume=2018 |article-number=e.T22687635A131123580 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687635A131123580.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa cyanophrys'' |dunomo aŭtoritato = (Rowley & Orr, 1964) |vikispecio = ''Eupherusa cyanophrys'' |komunejo = ''Eupherusa cyanophrys'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa cyanophrys map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Bluĉapa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa cyanophrys'' aŭ ''Oaĥaka kolibro'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi estas [[endemio]] de la [[Meksiko|meksika]] ŝtato [[Oaxaca]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Bluĉapa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> Foje kelkaj aŭtoroj traktis ĝin kiel subspecion de la [[Gerera kolibro]] (''E. poliocerca'') kaj aliaj traktis ambaŭ el ili kiel subspeciojn de la [[Strivosta kolibro]] (''E. eximia'').<ref name=BCHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Blue-capped Hummingbird (''Eupherusa cyanophrys''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.blchum2.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> ==Aspekto== La Bluĉapa kolibro estas 10 ĝis 11 cm longa kaj pezas 4,1 ĝis 5,4 g. Ambaŭ seksoj havas rektan nigran bekon. Maskloj havas violbluajn frunton, turkisan kronon kaj smeraldverdajn suprajn partojn. Ruĝbrunaj duarangaj plumoj montriĝas kiel makulo sur la faldita flugilo. Ilia centra paro de vostoplumoj estas verda kaj la aliaj kvar paroj blankecaj. Iliaj subaj partoj estas brilverdaj kun blankaj subvostaj kovriloj. Inoj havas verdajn suprajn partojn kun simila flugila "makulo" kiel tiu de la masklo. Iliaj centraj vostoplumoj estas verdaj kaj la aliaj blankaj kun iom da malhelverda koloro. Iliaj subaj partoj estas palgrizaj.<ref name=BCHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La kolibro de Oaxaca troviĝas nur sur la pacifika deklivaro de la ''[[Sierra Madre del Sur]]'' (ankaŭ nomata ''Sierra de Miahuatlán'') en suda Oaxaca. Ĝi loĝas en la randoj kaj interno de humidaj montaj, duonfalfoliaj kaj pin-kverkaj arbaroj. Laŭ alteco ĝi varias inter 700 kaj 2 600 m kaj estas plej ofta sub 1 800 m.<ref name=BCHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la kolibro de Oaxaca ne estas bone konataj, sed ĝi eble faras laŭsezonajn altecŝanĝojn.<ref name=BCHU-BOW/> ===Manĝado=== La kolibro de Oaxaca manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de la arbaro, de la subvegetaĵaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝia dieto ne estas detale priskribita, sed oni scias, ke ĝi manĝas florojn de ''[[Inga]]'', ''[[Lobelia]]'', ''Malvaviscus'', kaj ''Psittacanthus'' kaj de kelkaj aliaj genroj. Oni supozas ankaŭ, ke ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n kiel aliaj kolibroj.<ref name=BCHU-BOW/> ===Reproduktado=== Malmulto estas konata pri la reprodukta [[fenologio]] de la Oaxaca kolibro. Aktivaj nestoj estis trovitaj en majo, oktobro kaj novembro. Ili estis tasoj faritaj el [[musko]] kovritaj per plantlanugo kun likeno ekstere kaj metitaj inter 1,2 kaj 5,4 m super la grundo. La ovodemetado estas de du ovoj; la kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=BCHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-cyanophrys |species=Bluĉapa kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] origine taksis la Bluĉapan kolibron kiel [[Minacata]]n, sed ekde 1994 ĝi klasifikis ĝin kiel [[Endanĝerigita]]n. Ĝi havas tre malgrandan teritorion kaj ĝia ĉirkaŭkalkulita populacio de 600 ĝis 1700 maturaj individuoj supozeble malpliiĝas. Granda parto de la arbaro en ĝia teritorio estis detruita kaj multe de la cetero estas [[senarbarigo|senarbarigata]] por agrikulturo.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Eupherusa cyanophrys'' |volume=2018 |article-number=e.T22687635A131123580 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687635A131123580.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> Tamen, ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta ĝis ofta kie ĝia vivejo restas neĝenata.<ref name=BCHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa cyanophrys}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] *[http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=1961&m=0 BirdLife Species Factsheet.] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] cnrbs2zxw15oktq3ul2vm5b30dxgnom 9366072 9366066 2026-05-03T19:04:54Z Kani 670 9366072 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Bluĉapa kolibro |koloro = pink |dosiero = Blue-capped Hummingbird-edited.jpg |priskribo de dosiero = Ino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Bluĉapa kolibro''' ''E. cyanophrys'' |statuso = EN | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Eupherusa cyanophrys'' |volume=2018 |article-number=e.T22687635A131123580 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687635A131123580.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa cyanophrys'' |dunomo aŭtoritato = (Rowley & Orr, 1964) |vikispecio = ''Eupherusa cyanophrys'' |komunejo = ''Eupherusa cyanophrys'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa cyanophrys map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Bluĉapa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa cyanophrys'' aŭ ''Oaĥaka kolibro'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi estas [[endemio]] de la [[Meksiko|meksika]] ŝtato [[Oaxaca]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Bluĉapa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> Foje kelkaj aŭtoroj traktis ĝin kiel subspecion de la [[Gerera kolibro]] (''E. poliocerca'') kaj aliaj traktis ambaŭ el ili kiel subspeciojn de la [[Strivosta kolibro]] (''E. eximia'').<ref name=BCHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Blue-capped Hummingbird (''Eupherusa cyanophrys''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.blchum2.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> ==Aspekto== La Bluĉapa kolibro estas 10 ĝis 11 cm longa kaj pezas 4,1 ĝis 5,4 g. Ambaŭ seksoj havas rektan nigran bekon. Maskloj havas violbluajn frunton, turkisan kronon kaj smeraldverdajn suprajn partojn. Ruĝbrunaj duarangaj plumoj montriĝas kiel makulo sur la faldita flugilo. Ilia centra paro de vostoplumoj estas verda kaj la aliaj kvar paroj blankecaj. Iliaj subaj partoj estas brilverdaj kun blankaj subvostaj kovriloj. Inoj havas verdajn suprajn partojn kun simila flugila "makulo" kiel tiu de la masklo. Iliaj centraj vostoplumoj estas verdaj kaj la aliaj blankaj kun iom da malhelverda koloro. Iliaj subaj partoj estas palgrizaj.<ref name=BCHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La kolibro de Oaxaca troviĝas nur sur la pacifika deklivaro de la ''[[Sierra Madre del Sur]]'' (ankaŭ nomata ''Sierra de Miahuatlán'') en suda Oaxaca. Ĝi loĝas en la randoj kaj interno de humidaj montaj, duonfalfoliaj kaj pin-kverkaj arbaroj. Laŭ alteco ĝi varias inter 700 kaj 2 600 m kaj estas plej ofta sub 1 800 m.<ref name=BCHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la kolibro de Oaxaca ne estas bone konataj, sed ĝi eble faras laŭsezonajn altecŝanĝojn.<ref name=BCHU-BOW/> ===Manĝado=== La kolibro de Oaxaca manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de la arbaro, de la subvegetaĵaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝia dieto ne estas detale priskribita, sed oni scias, ke ĝi manĝas florojn de ''[[Inga]]'', ''[[Lobelia]]'', ''Malvaviscus'', kaj ''Psittacanthus'' kaj de kelkaj aliaj genroj. Oni supozas ankaŭ, ke ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n kiel aliaj kolibroj.<ref name=BCHU-BOW/> ===Reproduktado=== Malmulto estas konata pri la reprodukta [[fenologio]] de la Oaxaca kolibro. Aktivaj nestoj estis trovitaj en majo, oktobro kaj novembro. Ili estis tasoj faritaj el [[musko]] kovritaj per plantlanugo kun likeno ekstere kaj metitaj inter 1,2 kaj 5,4 m super la grundo. La ovodemetado estas de du ovoj; la kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=BCHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-cyanophrys |species=Bluĉapa kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] origine taksis la Bluĉapan kolibron kiel [[Minacata]]n, sed ekde 1994 ĝi klasifikis ĝin kiel [[Endanĝerigita]]n. Ĝi havas tre malgrandan teritorion kaj ĝia ĉirkaŭkalkulita populacio de 600 ĝis 1700 maturaj individuoj supozeble malpliiĝas. Granda parto de la arbaro en ĝia teritorio estis detruita kaj multe de la cetero estas [[senarbarigo|senarbarigata]] por agrikulturo.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Eupherusa cyanophrys'' |volume=2018 |article-number=e.T22687635A131123580 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687635A131123580.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> Tamen, ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta ĝis ofta kie ĝia vivejo restas neĝenata.<ref name=BCHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa cyanophrys}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] *[http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=1961&m=0 BirdLife Species Factsheet.] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] axr9f8dbpm802veb1sds5si53n1x3r7 0 942872 9366067 2026-05-03T18:21:06Z Kani 670 Alidirektigis al [[Bluĉapa kolibro]] 9366067 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Bluĉapa kolibro]] qnu8a0p4rqus8waph34w2ikh15v3pe2 0 942873 9366074 2026-05-03T19:11:35Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Strivosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Stripe-tailed Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = John Goul..." 9366074 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Strivosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Stripe-tailed Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Strivosta kolibro''' ''E. eximia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa eximia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687632A93161546 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687632A93161546.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa eximia'' |dunomo aŭtoritato = ([[Adolphe Delattre|Delattre]], 1843) |vikispecio = ''Eupherusa eximia'' |komunejo = ''Eupherusa eximia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa_eximia_map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Strivosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa eximia'' laŭ kio ankaŭ ''Escepta, belega kolibro'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi troviĝas de [[Meksiko]] ĝis [[Panamo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The stripe-tailed hummingbird has three subspecies, the [[Nominate subspecies|nominate]] ''E. e. eximia'', ''E. e. nelsoni'', and ''E. e. egregia''.<ref name=IOC12.2/> Some authors have also treated the [[white-tailed hummingbird]] (''E. poliocerca'') and [[Oaxaca hummingbird]] (''E. cyanophrys'') as additional subspecies.<ref name=WTHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, and T. S. Schulenberg (2020). White-tailed Hummingbird (''Eupherusa poliocerca''), version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.whthum1.01 retrieved September 1, 2022</ref><ref name=BCHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, and T. S. Schulenberg (2020). Blue-capped Hummingbird (''Eupherusa cyanophrys''), version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.blchum2.01 retrieved September 2, 2022</ref> == Aspekto == The stripe-tailed hummingbird is {{convert|9|to|10.5|cm|in|abbr=on}} long and weighs an average of {{convert|4-4.5|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}.<ref>{{Cite book |last=Fogden |first=Michael |title=Hummingbirds: a life-size guide to every species |date=2014 |others=Marianne Taylor, Sheri Williamson, Pete Dunne |isbn=978-0-06-228064-0 |location=New York, NY |oclc=869802007}}</ref> Both sexes of all subspecies have a straight black bill. The nominate male has bright metallic grass green upperparts that is more bronzy on the uppertail [[Covert feather|coverts]]. Cinnamon rufous [[Secondary feathers|secondaries]] show as a patch on the folded wing. Its three inner pairs of tail feathers are dark bronze green; the outer two pairs have black outer webs and white inner ones with black tips, giving the species its English name. Its underparts are bright metallic grass green with white undertail [[Covert feather|coverts]]. The female also has grass green upperparts; its underparts are brownish gray with metallic green spots on the sides. Its tail is similar to the male's with the addition of dusky to black tips on the inner feathers.<ref name=STHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, and T. S. Schulenberg (2020). Stripe-tailed Hummingbird (''Eupherusa eximia''), version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.stthum1.01 retrieved September 2, 2022</ref> Males of subspecies ''E. e. nelsoni'' are larger than the nominate. Their underparts are more yellowish green, and the black tips of the outer tail feathers are less sharply defined. Males of ''E. e. egregia'' are also larger than the nominate. The black on the outer web of the two outermost pairs of tail feathers is limited to the tip. The female's outermost pair of tail feathers are usually entirely white.<ref name=STHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecies ''E. e. nelsoni'' of the stripe-tailed hummingbird is the northernmost; it is found in the eastern Mexican states of [[Veracruz]] and [[Oaxaca]]. The nominate ''E. e. eximia'' is found from [[Chiapas]] in extreme eastern Mexico south through southern Belize, Honduras, and El Salvador into central Nicaragua. Both are limited to the Caribbean slope of the highlands. Subspecies ''E. e. egregia'' is found on both the Caribbean and Pacific slopes in Costa Rica and western Panama.<ref name=STHU-BOW/> The stripe-tailed hummingbird inhabits the edges and interior of humid [[montane forest|montane]], [[semi-deciduous]], and pine-oak forest and also plantations. In elevation it ranges from near sea level to {{convert|1800|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Mexico, from {{convert|300|to|1800|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Honduras, and between {{convert|300|and|2450|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Costa Rica.<ref name=STHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The stripe-tailed hummingbird makes seasonal elevational movements, breeding in the higher parts of its range and moving to the lower parts after breeding.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== The stripe-tailed hummingbird forages for nectar at all levels of the forest, but most often in the canopy. Both species forage lower at edges and in clearings, but only females are regular in the understory. Males often aggressively defend patches of flowers. It feeds on a wide variety of flowering plants and has been noted to favor ''[[Inga]]'' trees, [[Acanthaceae]] and [[Rubiaceae]] shrubs, [[epiphyte]]s, and the flowers of ''[[Clusia]]'', ''[[Besleria]]'', and ''[[Salvia]]''.<ref name=STHU-BOW/> ===Reproduktado=== The stripe-tailed hummingbird breeds between April and August in Mexico and September to April in Costa Rica; its breeding seasons in other parts of its range have not been defined. It makes a cup nest of plant down with lichens (especially red ones) on the outside, and typically places it {{convert|1|to|3|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground near a stream. The clutch size is two eggs; the incubation period and time to fledging are not known.<ref name=STHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-eximia |species=Strivosta kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the stripe-tailed hummingbird as being of Least Concern, though its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered fairly common to common in most of its large range. However, it is "potentially is vulnerable to habitat loss, especially in southern Mexico".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa eximia}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] 4yyk8307nxlfak7v0nx0y52tk2oxgjz 9366087 9366074 2026-05-03T19:30:16Z Kani 670 9366087 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Strivosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Stripe-tailed Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Strivosta kolibro''' ''E. eximia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa eximia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687632A93161546 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687632A93161546.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa eximia'' |dunomo aŭtoritato = ([[Adolphe Delattre|Delattre]], 1843) |vikispecio = ''Eupherusa eximia'' |komunejo = ''Eupherusa eximia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa_eximia_map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Strivosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa eximia'' laŭ kio ankaŭ ''Escepta, belega kolibro'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi troviĝas de [[Meksiko]] ĝis [[Panamo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Strivosta kolibro havas tri subspeciojn, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''E. e. eximia'', ''E. e. nelsoni'', kaj ''E. e. egregia''.<ref name=IOC12.2/> Kelkaj aŭtoroj traktis la [[Gerera kolibro|Gereran]] (''E. poliocerca'') kaj la [[Bluĉapa kolibro]]n (''E. cyanophrys'') kiel aldonajn subspeciojn.<ref name=WTHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). White-tailed Hummingbird (''Eupherusa poliocerca''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.whthum1.01] Alirita la 1an de Septembro, 2022</ref><ref name=BCHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Blue-capped Hummingbird (''Eupherusa cyanophrys''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.blchum2.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> == Aspekto == La strivosta kolibro estas 9 ĝis 10,5 cm longa kaj pezas averaĝe 4–4,5 g.<ref>{{Cite book |last=Fogden |first=Michael |title=Hummingbirds: a life-size guide to every species |date=2014 |others=Marianne Taylor, Sheri Williamson, Pete Dunne |isbn=978-0-06-228064-0 |location=New York, NY |oclc=869802007}}</ref> Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan nigran bekon. La nomiga masklo havas brilmetalece herboverdajn suprajn partojn, kiuj estas pli bronzkoloraj sur la supravostaj kovriloj. Cinambrunaj duarangaj plumoj montriĝas kiel makulo sur la faldita flugilo. Ĝiaj tri internaj paroj de vostoplumoj estas malhelbronzverdaj; la eksteraj du paroj havas nigrajn eksterajn retojn kaj blankajn internajn kun nigraj pintoj, donante al la specio ĝian ordinaran nomon. Ĝiaj subaj partoj estas brilmetalece herboverdaj kun blankaj subvostaj kovriloj. La ino ankaŭ havas herboverdajn suprajn partojn; ĝiaj subaj partoj estas brunecgrizaj kun metalecverdaj makuloj sur la flankoj. Ĝia vosto similas al tiu de la masklo kun la aldono de malhelverdaj ĝis nigraj pintoj sur la internaj plumoj.<ref name=STHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Stripe-tailed Hummingbird (''Eupherusa eximia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.stthum1.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> Maskloj de subspecioj ''E. e. nelsoni'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio. Iliaj subpartoj estas pli flavecverdaj, kaj la nigraj pintoj de la eksteraj vostoplumoj estas malpli akre difinitaj. Maskloj de ''E. e. egregia'' estas ankaŭ pli grandaj ol la nomiga subspecio. La nigro sur la ekstera reto de la du plej eksteraj paroj de vostoplumoj limiĝas al la pinto. La plej ekstera paro de vostoplumoj de la ino estas kutime tute blanka.<ref name=STHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecio ''E. e. nelsoni'' de la strivosta kolibro estas la plej norda; ĝi troviĝas en la orientaj meksikaj ŝtatoj [[Veracruz]] kaj [[Oaxaca]]. La nomiga ''E. e. eximia'' troviĝas ekde [[Chiapas]] en ekstrema orienta Meksiko suden tra suda [[Belizo]], [[Honduro]] kaj [[Salvadoro]] ĝis centra [[Nikaragvo]]. Ambaŭ estas limigitaj al la kariba deklivaro de la altaj teroj. Subspecio ''E. e. egregia'' troviĝas kaj sur la kariba kaj la pacifika deklivaroj en [[Kostariko]] kaj okcidenta [[Panamo]].<ref name=STHU-BOW/> La strivosta kolibro loĝas en la randoj kaj interno de humidaj montaj, duonfalfoliaj, kaj pin-kverkaj arbaroj kaj ankaŭ plantejoj. Laŭ alteco ĝi varias de proksime de marnivelo ĝis 1 800 m en Meksiko, de 300 ĝis 1 800 m en Honduro, kaj inter 300 kaj 2 450 m en Kostariko.<ref name=STHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La strivosta kolibro faras laŭsezonajn altecajn movojn, reproduktiĝante en la pli altaj partoj de sia teritorio kaj moviĝante al la pli malaltaj partoj post reproduktado.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== La strivosta kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de la arbaro, sed plej ofte en la [[kanopeo]]. Ambaŭ specioj manĝas pli malalte ĉe randoj kaj en maldensejoj, sed nur inoj estas regulaj en la subvegetaĵaro. Maskloj ofte agreseme defendas pecetojn da floroj. Ĝi manĝas vastan gamon da florplantoj kaj oni rimarkis, ke ĝi preferas ''[[Inga]]''-arbojn, [[Akantacoj]]n kaj [[Rubiacoj]]n, [[epifito]]jn, kaj la florojn de ''Clusia'', ''Besleria'', kaj ''Salvia''.<ref name=STHU-BOW/> ===Reproduktado=== La strivosta kolibro reproduktiĝas inter aprilo kaj aŭgusto en Meksiko kaj septembro ĝis aprilo en Kostariko; ĝiaj reproduktosezonoj en aliaj partoj de ĝia teritorio ne estas difinitaj. Ĝi faras tasforman neston el plantlanugo kun likenoj (precipe ruĝaj) ekstere, kaj tipe metas ĝin 1 ĝis 3 m super la tero proksime de rivereto. La ovodemetado estas de du ovoj; la kovoperiodo kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=STHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-eximia |species=Strivosta kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la strivostan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniuj tujaj minacoj estis identigitaj.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa eximia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687632A93161546 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687632A93161546.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta ĝis ofta en plejparto de sia larĝa arealo. Tamen, ĝi estas "potenciale vundebla pro [[habitatoperdo]], precipe en suda Meksiko".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa eximia}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] bxs5m8k6vt022pd1jzfig2reme58871 9366090 9366087 2026-05-03T19:30:57Z Kani 670 /* Manĝado */ 9366090 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Strivosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Stripe-tailed Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Strivosta kolibro''' ''E. eximia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa eximia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687632A93161546 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687632A93161546.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa eximia'' |dunomo aŭtoritato = ([[Adolphe Delattre|Delattre]], 1843) |vikispecio = ''Eupherusa eximia'' |komunejo = ''Eupherusa eximia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa_eximia_map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Strivosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa eximia'' laŭ kio ankaŭ ''Escepta, belega kolibro'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi troviĝas de [[Meksiko]] ĝis [[Panamo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Strivosta kolibro havas tri subspeciojn, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''E. e. eximia'', ''E. e. nelsoni'', kaj ''E. e. egregia''.<ref name=IOC12.2/> Kelkaj aŭtoroj traktis la [[Gerera kolibro|Gereran]] (''E. poliocerca'') kaj la [[Bluĉapa kolibro]]n (''E. cyanophrys'') kiel aldonajn subspeciojn.<ref name=WTHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). White-tailed Hummingbird (''Eupherusa poliocerca''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.whthum1.01] Alirita la 1an de Septembro, 2022</ref><ref name=BCHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Blue-capped Hummingbird (''Eupherusa cyanophrys''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.blchum2.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> == Aspekto == La strivosta kolibro estas 9 ĝis 10,5 cm longa kaj pezas averaĝe 4–4,5 g.<ref>{{Cite book |last=Fogden |first=Michael |title=Hummingbirds: a life-size guide to every species |date=2014 |others=Marianne Taylor, Sheri Williamson, Pete Dunne |isbn=978-0-06-228064-0 |location=New York, NY |oclc=869802007}}</ref> Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan nigran bekon. La nomiga masklo havas brilmetalece herboverdajn suprajn partojn, kiuj estas pli bronzkoloraj sur la supravostaj kovriloj. Cinambrunaj duarangaj plumoj montriĝas kiel makulo sur la faldita flugilo. Ĝiaj tri internaj paroj de vostoplumoj estas malhelbronzverdaj; la eksteraj du paroj havas nigrajn eksterajn retojn kaj blankajn internajn kun nigraj pintoj, donante al la specio ĝian ordinaran nomon. Ĝiaj subaj partoj estas brilmetalece herboverdaj kun blankaj subvostaj kovriloj. La ino ankaŭ havas herboverdajn suprajn partojn; ĝiaj subaj partoj estas brunecgrizaj kun metalecverdaj makuloj sur la flankoj. Ĝia vosto similas al tiu de la masklo kun la aldono de malhelverdaj ĝis nigraj pintoj sur la internaj plumoj.<ref name=STHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Stripe-tailed Hummingbird (''Eupherusa eximia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.stthum1.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> Maskloj de subspecioj ''E. e. nelsoni'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio. Iliaj subpartoj estas pli flavecverdaj, kaj la nigraj pintoj de la eksteraj vostoplumoj estas malpli akre difinitaj. Maskloj de ''E. e. egregia'' estas ankaŭ pli grandaj ol la nomiga subspecio. La nigro sur la ekstera reto de la du plej eksteraj paroj de vostoplumoj limiĝas al la pinto. La plej ekstera paro de vostoplumoj de la ino estas kutime tute blanka.<ref name=STHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecio ''E. e. nelsoni'' de la strivosta kolibro estas la plej norda; ĝi troviĝas en la orientaj meksikaj ŝtatoj [[Veracruz]] kaj [[Oaxaca]]. La nomiga ''E. e. eximia'' troviĝas ekde [[Chiapas]] en ekstrema orienta Meksiko suden tra suda [[Belizo]], [[Honduro]] kaj [[Salvadoro]] ĝis centra [[Nikaragvo]]. Ambaŭ estas limigitaj al la kariba deklivaro de la altaj teroj. Subspecio ''E. e. egregia'' troviĝas kaj sur la kariba kaj la pacifika deklivaroj en [[Kostariko]] kaj okcidenta [[Panamo]].<ref name=STHU-BOW/> La strivosta kolibro loĝas en la randoj kaj interno de humidaj montaj, duonfalfoliaj, kaj pin-kverkaj arbaroj kaj ankaŭ plantejoj. Laŭ alteco ĝi varias de proksime de marnivelo ĝis 1 800 m en Meksiko, de 300 ĝis 1 800 m en Honduro, kaj inter 300 kaj 2 450 m en Kostariko.<ref name=STHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La strivosta kolibro faras laŭsezonajn altecajn movojn, reproduktiĝante en la pli altaj partoj de sia teritorio kaj moviĝante al la pli malaltaj partoj post reproduktado.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== La strivosta kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de la arbaro, sed plej ofte en la [[kanopeo]]. Ambaŭ specioj manĝas pli malalte ĉe randoj kaj en maldensejoj, sed nur inoj estas regulaj en la subvegetaĵaro. Maskloj ofte agreseme defendas pecetojn da floroj. Ĝi manĝas vastan gamon da florplantoj kaj oni rimarkis, ke ĝi preferas ''[[Inga]]''-arbojn, [[Akantacoj]]n kaj [[Rubiacoj]]n, [[epifito]]jn, kaj la florojn de ''Clusia'', ''Besleria'', kaj ''[[Salvia]]''.<ref name=STHU-BOW/> ===Reproduktado=== La strivosta kolibro reproduktiĝas inter aprilo kaj aŭgusto en Meksiko kaj septembro ĝis aprilo en Kostariko; ĝiaj reproduktosezonoj en aliaj partoj de ĝia teritorio ne estas difinitaj. Ĝi faras tasforman neston el plantlanugo kun likenoj (precipe ruĝaj) ekstere, kaj tipe metas ĝin 1 ĝis 3 m super la tero proksime de rivereto. La ovodemetado estas de du ovoj; la kovoperiodo kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=STHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-eximia |species=Strivosta kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la strivostan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniuj tujaj minacoj estis identigitaj.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa eximia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687632A93161546 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687632A93161546.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta ĝis ofta en plejparto de sia larĝa arealo. Tamen, ĝi estas "potenciale vundebla pro [[habitatoperdo]], precipe en suda Meksiko".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa eximia}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] 982ggbznpxtadczcut2ohatnvbtcjjq 9366097 9366090 2026-05-03T19:35:27Z Kani 670 9366097 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Strivosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Stripe-tailed Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Strivosta kolibro''' ''E. eximia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa eximia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687632A93161546 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687632A93161546.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa eximia'' |dunomo aŭtoritato = ([[Adolphe Delattre|Delattre]], 1843) |vikispecio = ''Eupherusa eximia'' |komunejo = ''Eupherusa eximia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa_eximia_map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Strivosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa eximia'' laŭ kio ankaŭ ''Escepta, belega kolibro'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi troviĝas de [[Meksiko]] ĝis [[Panamo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Strivosta kolibro havas tri subspeciojn, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''E. e. eximia'', ''E. e. nelsoni'', kaj ''E. e. egregia''.<ref name=IOC12.2/> Kelkaj aŭtoroj traktis la [[Gerera kolibro|Gereran]] (''E. poliocerca'') kaj la [[Bluĉapa kolibro]]n (''E. cyanophrys'') kiel aldonajn subspeciojn.<ref name=WTHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). White-tailed Hummingbird (''Eupherusa poliocerca''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.whthum1.01] Alirita la 1an de Septembro, 2022</ref><ref name=BCHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Blue-capped Hummingbird (''Eupherusa cyanophrys''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.blchum2.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> == Aspekto == La strivosta kolibro estas 9 ĝis 10,5 cm longa kaj pezas averaĝe 4–4,5 g.<ref>{{Cite book |last=Fogden |first=Michael |title=Hummingbirds: a life-size guide to every species |date=2014 |others=Marianne Taylor, Sheri Williamson, Pete Dunne |isbn=978-0-06-228064-0 |location=New York, NY |oclc=869802007}}</ref> Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan nigran bekon. La nomiga masklo havas brilmetalece herboverdajn suprajn partojn, kiuj estas pli bronzkoloraj sur la supravostaj kovriloj. Cinambrunaj duarangaj plumoj montriĝas kiel makulo sur la faldita flugilo. Ĝiaj tri internaj paroj de vostoplumoj estas malhelbronzverdaj; la eksteraj du paroj havas nigrajn eksterajn retojn kaj blankajn internajn kun nigraj pintoj, donante al la specio ĝian ordinaran nomon. Ĝiaj subaj partoj estas brilmetalece herboverdaj kun blankaj subvostaj kovriloj. La ino ankaŭ havas herboverdajn suprajn partojn; ĝiaj subaj partoj estas brunecgrizaj kun metalecverdaj makuloj sur la flankoj. Ĝia vosto similas al tiu de la masklo kun la aldono de malhelverdaj ĝis nigraj pintoj sur la internaj plumoj.<ref name=STHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). Stripe-tailed Hummingbird (''Eupherusa eximia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.stthum1.01] Alirita la 2an de Septembro, 2022</ref> Maskloj de subspecioj ''E. e. nelsoni'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio. Iliaj subpartoj estas pli flavecverdaj, kaj la nigraj pintoj de la eksteraj vostoplumoj estas malpli akre difinitaj. Maskloj de ''E. e. egregia'' estas ankaŭ pli grandaj ol la nomiga subspecio. La nigro sur la ekstera reto de la du plej eksteraj paroj de vostoplumoj limiĝas al la pinto. La plej ekstera paro de vostoplumoj de la ino estas kutime tute blanka.<ref name=STHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecio ''E. e. nelsoni'' de la strivosta kolibro estas la plej norda; ĝi troviĝas en la orientaj meksikaj ŝtatoj [[Veracruz]] kaj [[Oaxaca]]. La nomiga ''E. e. eximia'' troviĝas ekde [[Chiapas]] en ekstrema orienta Meksiko suden tra suda [[Belizo]], [[Honduro]] kaj [[Salvadoro]] ĝis centra [[Nikaragvo]]. Ambaŭ estas limigitaj al la kariba deklivaro de la altaj teroj. Subspecio ''E. e. egregia'' troviĝas kaj sur la kariba kaj la pacifika deklivaroj en [[Kostariko]] kaj okcidenta [[Panamo]].<ref name=STHU-BOW/> La strivosta kolibro loĝas en la randoj kaj interno de humidaj montaj, duonfalfoliaj, kaj pin-kverkaj arbaroj kaj ankaŭ plantejoj. Laŭ alteco ĝi varias de proksime de marnivelo ĝis 1 800 m en Meksiko, de 300 ĝis 1 800 m en Honduro, kaj inter 300 kaj 2 450 m en Kostariko.<ref name=STHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La strivosta kolibro faras laŭsezonajn altecajn movojn, reproduktiĝante en la pli altaj partoj de sia teritorio kaj moviĝante al la pli malaltaj partoj post reproduktado.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== La strivosta kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de la arbaro, sed plej ofte en la [[kanopeo]]. Ambaŭ specioj manĝas pli malalte ĉe randoj kaj en maldensejoj, sed nur inoj estas regulaj en la subvegetaĵaro. Maskloj ofte agreseme defendas pecetojn da floroj. Ĝi manĝas vastan gamon da florplantoj kaj oni rimarkis, ke ĝi preferas ''[[Inga]]''-arbojn, [[Akantacoj]]n kaj [[Rubiacoj]]n, [[epifito]]jn, kaj la florojn de ''Clusia'', ''Besleria'', kaj ''[[Salvia]]''.<ref name=STHU-BOW/> ===Reproduktado=== La strivosta kolibro reproduktiĝas inter aprilo kaj aŭgusto en Meksiko kaj septembro ĝis aprilo en Kostariko; ĝiaj reproduktosezonoj en aliaj partoj de ĝia teritorio ne estas difinitaj. Ĝi faras tasforman neston el plantlanugo kun likenoj (precipe ruĝaj) ekstere, kaj tipe metas ĝin 1 ĝis 3 m super la tero proksime de rivereto. La ovodemetado estas de du ovoj; la kovoperiodo kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=STHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-eximia |species=Strivosta kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la strivostan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniuj tujaj minacoj estis identigitaj.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa eximia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687632A93161546 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687632A93161546.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta ĝis ofta en plejparto de sia larĝa arealo. Tamen, ĝi estas "potenciale vundebla pro [[habitatoperdo]], precipe en suda Meksiko".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa eximia}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] k53ln25i85re891udc4ryrwja9t8zjw 0 942874 9366075 2026-05-03T19:12:36Z Kani 670 Alidirektigis al [[Strivosta kolibro]] 9366075 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Strivosta kolibro]] 43wph1k101aops06zqn6g03ya1hnrrh 1 942875 9366077 2026-05-03T19:19:00Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Necesas konstati ke tute objektive la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|'''orfa artikolo''']], ĉar ĝis hodiaŭ nur du aliaj artikoloj ligas al ĝi. Apenaŭ eblas trovi aliajn tekstojn kiuj povus mencii la komunumoparton, kaj krome en vikipedio apenaŭ eblas trovi materialon kiu povus esti uzata en ampleksigo de la temo. Do necesas konfesi, ke la temo estas ege specifa kaj apenaŭ estos ŝanco iam ajn fari normalan artikolon el la temo, tekston kiu ne plu estus artikol..." 9366077 wikitext text/x-wiki Necesas konstati ke tute objektive la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|'''orfa artikolo''']], ĉar ĝis hodiaŭ nur du aliaj artikoloj ligas al ĝi. Apenaŭ eblas trovi aliajn tekstojn kiuj povus mencii la komunumoparton, kaj krome en vikipedio apenaŭ eblas trovi materialon kiu povus esti uzata en ampleksigo de la temo. Do necesas konfesi, ke la temo estas ege specifa kaj apenaŭ estos ŝanco iam ajn fari normalan artikolon el la temo, tekston kiu ne plu estus artikola ĝermo nur de 3-5 frazetoj, kiu havus abundajn ekstervikipediajn referencojn kaj kiu ne estus artikola orfo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:46, 3 maj. 2026 (UTC) 9o7ocilft2hv8rce7l1eldmg3fs0q00 9366079 9366077 2026-05-03T19:22:22Z ThomasPusch 1869 9366079 wikitext text/x-wiki Necesas konstati ke tute objektive la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|'''orfa artikolo''']], ĉar ĝis hodiaŭ nur du aliaj artikoloj ligas al ĝi. Apenaŭ eblas trovi aliajn tekstojn kiuj povus mencii la komunumoparton, kaj krome en vikipedio apenaŭ eblas trovi materialon kiu povus esti uzata en ampleksigo de la temo. Do necesas konfesi, ke la temo estas ege specifa kaj apenaŭ estos ŝanco iam ajn fari normalan artikolon el la temo, tekston kiu ne plu estus artikola ĝermo nur de 3-7 frazetoj, kiu havus abundajn ekstervikipediajn referencojn kaj kiu ne estus artikola orfo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:46, 3 maj. 2026 (UTC) ahi6azlrw52nik39wul0f4vc9rmyzvg 14 942876 9366083 2026-05-03T19:28:25Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "[[Kategorio:Universitatoj de Budapeŝto]]" 9366083 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Universitatoj de Budapeŝto]] 8xig5s4mqsu2g50e1psbufdxcg9t3ff 0 942877 9366099 2026-05-03T19:41:01Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Nigraventra kolibro |koloro = pink |dosiero = Colibri à ventre noir mâle.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato =..." 9366099 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Nigraventra kolibro |koloro = pink |dosiero = Colibri à ventre noir mâle.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Nigraventra kolibro''' ''E. nigriventris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="IUCN">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa nigriventris'' |volume=2016 |article-number=e.T22687640A93162030 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687640A93162030.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa nigriventris'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Newbold Lawrence|Lawrence]], 1868) |vikispecio = ''Eupherusa nigriventris'' |komunejo = ''Eupherusa nigriventris'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa nigriventris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Nigraventra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa nigriventris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi troviĝas en [[Kostariko]] kaj [[Panamo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Nigraventra kolibro estas [[monotipa]]. Ĝi kaj la [[Strivosta kolibro]] (''E. eximia'') estas [[frata specio|frataj specioj]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The black-bellied hummingbird is {{convert|7|to|8|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs about {{convert|3.0|to|3.5|g|oz|abbr=on}}. Males have a black breast and belly that provide the species' English name; their forehead and face are also black. The sides of the breast are green and the undertail [[Covert feather|coverts]] white. They have mostly bronze green upperparts with narrow black edges on the crown feathers and dull bronze uppertail coverts. Their central tail feathers are dull black with a bronze gloss and the outer ones white. The female has grayish white underparts with white undertail coverts. It has metallic bronze green upperparts that are more bronze on the uppertail coverts. Both sexes molt after breeding but males do so one to two months before the female.<ref name=BBHU-BOW>Schulenberg, T. S. and C. W. Sedgwick (2020). Black-bellied Hummingbird (''Eupherusa nigriventris''), version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.blbhum1.01 retrieved 2 September 2022</ref><ref name=Stiles>{{Cite journal|last=Stiles|first=F. Gary|date=January 1985|title=Seasonal Patterns and Coevolution in the Hummingbird-Flower Community of a Costa Rican Subtropical Forest|journal=Ornithological Monographs|issue=36|pages=757–787|doi=10.2307/40168315|jstor=40168315}}</ref> ==Distribuo kaj habitato== The black-bellied hummingbird is found through Costa Rica into western Panama, mostly on the Caribbean slope. It inhabits the edges and interior of humid [[montane forest]] at elevations between about {{convert|600|and|2000|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}.<ref name=BBHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The black-bellied hummingbird is mostly a year-round resident, but some move to the lower elevations after breeding.<ref name=BBHU-BOW/> ===Manĝado=== Male black-bellied hummingbirds typically forage for nectar in the forest canopy and females more often do so in the understory and at edges. Males sometimes defend flowering trees even when larger hummingbird species are present. The species' nectar sources include ''[[Inga]]'' and ''[[Pithecellobium]]'' trees; [[epiphyte]]s ([[Ericaceae]], ''[[Columnea]]'', ''[[Elleanthus]]'', and ''[[Norantea]]''); and understory ''[[Psychotria]]'', ''[[Witheringia]]'', and ''[[Besleria]]''. In one study it demonstrated greater interest in short flower types than long. In addition to nectar, the species also feeds on small [[arthropod]]s.<ref name=BBHU-BOW/><ref>{{Cite journal|last1=Maglianesi|first1=María A.|last2=Böhning-Gaese|first2=Katrin|last3=Schleuning|first3=Matthias|date=May 2015|editor-last=Ings|editor-first=Thomas|title=Different foraging preferences of hummingbirds on artificial and natural flowers reveal mechanisms structuring plant-pollinator interactions|journal=Journal of Animal Ecology|language=en|volume=84|issue=3|pages=655–664|doi=10.1111/1365-2656.12319|pmid=25400277|doi-access=free}}</ref> ===Reproduktado=== The black-bellied hummingbird's breeding season in Cost Rica is mostly from October to March but may start as early as July. It tends to breed in [[Synchronization|synchrony]] with the flowering of canopy epiphytes and some other plants. Females make a cup nest of tree fern scales bound with spiderweb with some moss and lichen on the outside. It is typically placed {{convert|2|to|4|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground, often under a large overhanging leaf. The clutch size is two eggs; the incubation period and time to fledging are not known.<ref name=BBHU-BOW/><ref name=Stiles/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-nigriventris |species=Nigraventra kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the black-bellied hummingbird as being of Least Concern, though it has a fairly small range and its population size and trend are unknown. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> In Costa Rica it is considered "uncommon to locally abundant" but "potentially is vulnerable to habitat loss."<ref name=BBHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa eximia}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] cev83wyuljlz7qk2twtn4qzbs5il3g5 9366107 9366099 2026-05-03T19:55:37Z Kani 670 9366107 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Nigraventra kolibro |koloro = pink |dosiero = Colibri à ventre noir mâle.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Nigraventra kolibro''' ''E. nigriventris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="IUCN">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa nigriventris'' |volume=2016 |article-number=e.T22687640A93162030 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687640A93162030.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa nigriventris'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Newbold Lawrence|Lawrence]], 1868) |vikispecio = ''Eupherusa nigriventris'' |komunejo = ''Eupherusa nigriventris'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa nigriventris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Nigraventra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa nigriventris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi troviĝas en [[Kostariko]] kaj [[Panamo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Nigraventra kolibro estas [[monotipa]]. Ĝi kaj la [[Strivosta kolibro]] (''E. eximia'') estas [[frata specio|frataj specioj]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La nigraventra kolibro estas 7 ĝis 8 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 3,0 ĝis 3,5 g. Maskloj havas nigrajn bruston kaj ventron, kio donas al la specio la ordinaran nomon; ankaŭ iliaj frunto kaj vizaĝo estas nigraj. La flankoj de la brusto estas verdaj kaj la subvostaj kovriloj blankaj. Ili havas plejparte bronzverdajn suprajn partojn kun mallarĝaj nigraj randoj sur la kronplumoj kaj malbrile bronzajn supravostajn kovrilojn. Iliaj centraj vostoplumoj estas malbrile nigraj kun bronza brilo kaj la eksteraj blankaj. La ino havas grizecblankajn subajn partojn kun blankaj subvostaj kovriloj. Ĝi havas metalece bronzverdajn suprajn partojn, kiuj estas pli bronzkoloraj sur la supravostaj kovriloj. Ambaŭ seksoj plumŝanĝas post reproduktado, sed maskloj faras tion unu ĝis du monatojn antaŭ la ino.<ref name=BBHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2020). Black-bellied Hummingbird (''Eupherusa nigriventris''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.blbhum1.01] Alirita la 2an de Septembro 2022</ref><ref name=Stiles>{{Cite journal|last=Stiles|first=F. Gary|date=Januaro 1985|title=Seasonal Patterns and Coevolution in the Hummingbird-Flower Community of a Costa Rican Subtropical Forest|journal=Ornithological Monographs|issue=36|pages=757–787|doi=10.2307/40168315|jstor=40168315}}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La nigraventra kolibro troviĝas tra Kostariko ĝis okcidenta Panamo, plejparte sur la kariba deklivaro. Ĝi loĝas en la randoj kaj interno de humida [[montarbaro]] je altitudoj inter ĉirkaŭ 600 kaj 2 000 m.<ref name=BBHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La nigraventra kolibro estas plejparte tutjara loĝanto, sed kelkaj moviĝas al pli malaltaj altitudoj post reproduktado.<ref name=BBHU-BOW/> ===Manĝado=== Maskloj de nigraventraj kolibroj tipe serĉas [[nektaro]]n en la arbara [[kanopeo]] kaj inoj pli ofte faras tion en la subvegetaĵaro kaj ĉe randoj. Maskloj kelkfoje defendas florantajn arbojn eĉ kiam ĉeestas pli grandaj kolibrospecioj. La nektarfontoj de la specio estas arboj de ''[[Inga]]'' kaj ''Pithecellobium''; [[epifito]]jn (''[[Ericaceae]]'', ''Columnea'', ''Elleanthus'', kaj ''Norantea''); kaj subvegetaĵaj ''Psychotria'', ''Witheringia'', kaj ''Besleria''. En unu studo ĝi montris pli grandan intereson pri mallongaj flortipoj ol longaj. Aldone al nektaro, la specio ankaŭ manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n.<ref name=BBHU-BOW/><ref>{{Cite journal|last1=Maglianesi|first1=María A.|last2=Böhning-Gaese|first2=Katrin|last3=Schleuning|first3=Matthias|date=May 2015|editor-last=Ings|editor-first=Thomas|title=Different foraging preferences of hummingbirds on artificial and natural flowers reveal mechanisms structuring plant-pollinator interactions|journal=Journal of Animal Ecology|language=en|volume=84|issue=3|pages=655–664|doi=10.1111/1365-2656.12319|pmid=25400277|doi-access=free}}</ref> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la nigraventra kolibro en Kostariko estas plejparte de oktobro ĝis marto, sed povas komenciĝi jam en julio. Ĝi emas reproduktiĝi sinkrone kun la florado de kanopeaj epifitoj kaj kelkaj aliaj plantoj. Inoj faras tasforman neston el arbfilikaj skvamaĵoj ligitaj per [[araneaĵo]] kun iom da [[musko]] kaj [[likeno]] ekstere. Ĝi estas tipe metita 2 ĝis 4 m super la grundo, ofte sub granda elstaranta folio. La ovodemetado estas fr du ovoj; la kovoperiodo kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=BBHU-BOW/><ref name=Stiles/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-nigriventris |species=Nigraventra kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la nigraventran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝi havas sufiĉe malgrandan teritorion kaj ĝia populacigrandeco kaj tendenco estas nekonataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name="IUCN">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa nigriventris'' |volume=2016 |article-number=e.T22687640A93162030 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687640A93162030.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> En Kostariko ĝi estas konsiderata "nekutima ĝis loke abunda" sed "potenciale vundebla al habitatoperdo."<ref name=BBHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa eximia}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] jzdihh7z97let77e97hzj35ru0gamn3 9366117 9366107 2026-05-03T20:11:33Z Kani 670 9366117 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Nigraventra kolibro |koloro = pink |dosiero = Colibri à ventre noir mâle.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Nigraventra kolibro''' ''E. nigriventris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="IUCN">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa nigriventris'' |volume=2016 |article-number=e.T22687640A93162030 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687640A93162030.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa nigriventris'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Newbold Lawrence|Lawrence]], 1868) |vikispecio = ''Eupherusa nigriventris'' |komunejo = ''Eupherusa nigriventris'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa nigriventris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Nigraventra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa nigriventris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi troviĝas en [[Kostariko]] kaj [[Panamo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Nigraventra kolibro estas [[monotipa]]. Ĝi kaj la [[Strivosta kolibro]] (''E. eximia'') estas [[frata specio|frataj specioj]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La nigraventra kolibro estas 7 ĝis 8 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 3,0 ĝis 3,5 g. Maskloj havas nigrajn bruston kaj ventron, kio donas al la specio la ordinaran nomon; ankaŭ iliaj frunto kaj vizaĝo estas nigraj. La flankoj de la brusto estas verdaj kaj la subvostaj kovriloj blankaj. Ili havas plejparte bronzverdajn suprajn partojn kun mallarĝaj nigraj randoj sur la kronplumoj kaj malbrile bronzajn supravostajn kovrilojn. Iliaj centraj vostoplumoj estas malbrile nigraj kun bronza brilo kaj la eksteraj blankaj. La ino havas grizecblankajn subajn partojn kun blankaj subvostaj kovriloj. Ĝi havas metalece bronzverdajn suprajn partojn, kiuj estas pli bronzkoloraj sur la supravostaj kovriloj. Ambaŭ seksoj plumŝanĝas post reproduktado, sed maskloj faras tion unu ĝis du monatojn antaŭ la ino.<ref name=BBHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2020). Black-bellied Hummingbird (''Eupherusa nigriventris''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.blbhum1.01] Alirita la 2an de Septembro 2022</ref><ref name=Stiles>{{Cite journal|last=Stiles|first=F. Gary|date=Januaro 1985|title=Seasonal Patterns and Coevolution in the Hummingbird-Flower Community of a Costa Rican Subtropical Forest|journal=Ornithological Monographs|issue=36|pages=757–787|doi=10.2307/40168315|jstor=40168315}}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La nigraventra kolibro troviĝas tra Kostariko ĝis okcidenta Panamo, plejparte sur la kariba deklivaro. Ĝi loĝas en la randoj kaj interno de humida [[montarbaro]] je altitudoj inter ĉirkaŭ 600 kaj 2 000 m.<ref name=BBHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La nigraventra kolibro estas plejparte tutjara loĝanto, sed kelkaj moviĝas al pli malaltaj altitudoj post reproduktado.<ref name=BBHU-BOW/> ===Manĝado=== Maskloj de nigraventraj kolibroj tipe serĉas [[nektaro]]n en la arbara [[kanopeo]] kaj inoj pli ofte faras tion en la subvegetaĵaro kaj ĉe randoj. Maskloj kelkfoje defendas florantajn arbojn eĉ kiam ĉeestas pli grandaj kolibrospecioj. La nektarfontoj de la specio estas arboj de ''[[Inga]]'' kaj ''Pithecellobium''; [[epifito]]jn (''[[Ericaceae]]'', ''Columnea'', ''Elleanthus'', kaj ''Norantea''); kaj subvegetaĵaj ''Psychotria'', ''Witheringia'', kaj ''Besleria''. En unu studo ĝi montris pli grandan intereson pri mallongaj flortipoj ol longaj. Aldone al nektaro, la specio ankaŭ manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n.<ref name=BBHU-BOW/><ref>{{Cite journal|last1=Maglianesi|first1=María A.|last2=Böhning-Gaese|first2=Katrin|last3=Schleuning|first3=Matthias|date=May 2015|editor-last=Ings|editor-first=Thomas|title=Different foraging preferences of hummingbirds on artificial and natural flowers reveal mechanisms structuring plant-pollinator interactions|journal=Journal of Animal Ecology|language=en|volume=84|issue=3|pages=655–664|doi=10.1111/1365-2656.12319|pmid=25400277|doi-access=free}}</ref> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la nigraventra kolibro en Kostariko estas plejparte de oktobro ĝis marto, sed povas komenciĝi jam en julio. Ĝi emas reproduktiĝi sinkrone kun la florado de kanopeaj epifitoj kaj kelkaj aliaj plantoj. Inoj faras tasforman neston el arbfilikaj skvamaĵoj ligitaj per [[araneaĵo]] kun iom da [[musko]] kaj [[likeno]] ekstere. Ĝi estas tipe metita 2 ĝis 4 m super la grundo, ofte sub granda elstaranta folio. La ovodemetado estas fr du ovoj; la kovoperiodo kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=BBHU-BOW/><ref name=Stiles/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Eupherusa-nigriventris |species=Nigraventra kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la nigraventran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝi havas sufiĉe malgrandan teritorion kaj ĝia populacigrandeco kaj tendenco estas nekonataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name="IUCN">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupherusa nigriventris'' |volume=2016 |article-number=e.T22687640A93162030 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687640A93162030.en |access-date=2a de Septembro 2022}}</ref> En Kostariko ĝi estas konsiderata "nekutima ĝis loke abunda" sed "potenciale vundebla al habitatoperdo."<ref name=BBHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa eximia}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] 0qoyalh36x57vwjv1r366ueqa9jtyvy 0 942878 9366100 2026-05-03T19:42:05Z Kani 670 Alidirektigis al [[Nigraventra kolibro]] 9366100 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Nigraventra kolibro]] 0ohb1kb1g276e2wdujhaue66ojinbbz 0 942879 9366143 2026-05-03T20:30:26Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Gerera kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupherusa poliocerca - Andre Sebastian - 513181705.jpeg |priskribo de dosiero = Gerera kolibro |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Eupherusa poliocerca - Andre Sebastian - 278571641.jpeg |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio..." 9366143 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Gerera kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupherusa poliocerca - Andre Sebastian - 513181705.jpeg |priskribo de dosiero = Gerera kolibro |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Eupherusa poliocerca - Andre Sebastian - 278571641.jpeg |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Gerera kolibro''' ''E. poliocerca'' |statuso = NT | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2021 |title=''Eupherusa poliocerca'' |volume=2021 |article-number=e.T22687627A178539079 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22687627A178539079.en |access-date=1a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa poliocerca'' |dunomo aŭtoritato = ([[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1871) |vikispecio = ''Eupherusa poliocerca'' |komunejo = ''Eupherusa poliocerca'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa poliocerca map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Gerera kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa poliocerca'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi estas [[endemio]] de sudokcidenta [[Meksiko]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The white-tailed hummingbird is [[monotypic]].<ref name=IOC12.2/> However, in the past some authors have treated the [[Oaxaca hummingbird]] (''E. cyanophrys'') as a subspecies of it. Others have treated the white-tailed as a subspecies of the [[stripe-tailed hummingbird]] (''E. eximia'').<ref name=WTHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, and T. S. Schulenberg (2020). White-tailed Hummingbird (''Eupherusa poliocerca''), version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.whthum1.01 retrieved September 1, 2022</ref> ==Aspekto== The white-tailed hummingbird is {{convert|10|to|11|cm|in|abbr=on}} long and weighs {{convert|4.5|to|5|g|oz|abbr=on}}. Both sexes have a straight black bill. Males have bright metallic bronze green upperparts. Rufous [[Primary feather|primaries]] and [[Secondary feathers|secondaries]] show as a patch on the folded wing. Their central pair of tail feathers are metallic bronze green and the other four pairs grayish white. Their underparts are bright metallic yellowish green with white undertail [[Covert feather|coverts]]. Females have bright metallic golden green upperparts with a similar wing "patch" as the male's. Their central tail feathers are metallic golden green and the others white with some dusky or bronze green. Their underparts are grayish white with metallic green spots on the side and white to grayish white undertail coverts.<ref name=WTHU-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | page =381 |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== The white-tailed hummingbird is found on the Pacific slope of the southwestern Mexican state of [[Guerrero]] and slightly into western [[Oaxaca]]. It inhabits the edges and interior of humid [[montane forest|montane]], [[semi-deciduous]], and pine-oak forest, and plantations. It apparently requires intact forest and is not found in shade coffee plantations. In elevation it ranges between {{convert|800|and|2440|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}.<ref name=WTHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The white-tailed hummingbird's movements are not well known, but it might make seasonal elevational changes.<ref name=WTHU-BOW/> ===Manĝado=== The white-tailed hummingbird forages for nectar at all levels of the forest from the understory to the canopy. Its diet has not been described in detail but it is known to feed at flowers of ''[[Inga]]'', ''[[Lobelia]]'', ''[[Malvaviscus]]'', and ''[[Psittacanthus]]'' and some others. It is also assumed to feed on small [[arthropod]]s like other hummingbirds.<ref name=WTHU-BOW/> ===Reproduktado=== The white-tailed hummingbird's breeding [[phenology]] is scarcely known. The timing of specimens in breeding condition suggest two breeding peaks, February to May and September to October. Its nest has not been described.<ref name=WTHU-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] originally assessed the white-tailed hummingbird as Threatened, then in 1994 as Endangered, in 2000 as Vulnerable, and since 2021 as Near Threatened. It occurs patchily in its small range. Its estimated population of fewer than 15,000 mature individuals is believed to be decreasing. Some forest in its range has been destroyed and much of the rest is under threat of logging or clearing for agriculture.<ref name=IUCN/> Mexican authorities consider it threatened.<ref name=WTHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa poliocerca}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] *[http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-tailed-hummingbird-eupherusa-poliocerca BirdLife Species Factsheet] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] prc89ecmvdi87cmi4ggopgr3vkzaa41 9366186 9366143 2026-05-03T21:17:39Z Kani 670 9366186 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Gerera kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupherusa poliocerca - Andre Sebastian - 513181705.jpeg |priskribo de dosiero = Gerera kolibro |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Eupherusa poliocerca - Andre Sebastian - 278571641.jpeg |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Gerera kolibro''' ''E. poliocerca'' |statuso = NT | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2021 |title=''Eupherusa poliocerca'' |volume=2021 |article-number=e.T22687627A178539079 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22687627A178539079.en |access-date=1a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa poliocerca'' |dunomo aŭtoritato = ([[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1871) |vikispecio = ''Eupherusa poliocerca'' |komunejo = ''Eupherusa poliocerca'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa poliocerca map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Gerera kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa poliocerca'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi estas [[endemio]] de sudokcidenta [[Meksiko]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Gerera kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> Tamen, iam kelkaj aŭtoroj traktis la [[Bluĉapa kolibro|Bluĉapan kolibron]] (''E. cyanophrys'') kiel ties subspecion. Aliaj traktis la Gereran kolibron kiel subspecion de la [[Strivosta kolibro]] (''E. eximia'').<ref name=WTHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). White-tailed Hummingbird (''Eupherusa poliocerca''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.whthum1.01] Alirita la 1an de Septembro, 2022</ref> ==Aspekto== La Gerera kolibro estas 10 ĝis 11 cm longa kaj pezas 4,5 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj havas rektan nigran bekon. Maskloj havas brilmetale bronzverdajn suprajn partojn. Ruĝbrunaj unuarangaj flugilplumoj kaj duarangaj plumoj montriĝas kiel makulo sur la faldita flugilo. Ilia centra paro de vostoplumoj estas metalece bronzverdaj kaj la aliaj kvar paroj grizblankaj. Iliaj subpartoj estas brilmetale flavecverdaj kun blankaj subvostaj kovriloj. Inoj havas brilmetale orverdajn suprajn partojn kun simila flugila "makulo" kiel tiu de la masklo. Iliaj centraj vostoplumoj estas metalece orverdaj kaj la aliaj blankaj kun iom da malhelverda aŭ bronzverda koloroj. Iliaj subpartoj estas grizblankaj kun metalecverdaj makuloj sur la flanko kaj blankaj ĝis grizblankaj subvostaj kovriloj.<ref name=WTHU-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | page =381 |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Gerera kolibro troviĝas sur la pacifika deklivaro de la sudokcidenta meksika ŝtato [[Guerrero]] kaj iomete en okcidentan [[Oaxaca]]. Ĝi loĝas en la randoj kaj interno de humidaj montaj, duonfalfoliaj kaj pin-kverkaj arbaroj, kaj plantejoj. Ŝajne ĝi bezonas sendifektan arbaron kaj ne troviĝas en ombraj kafplantejoj. Laŭ alteco ĝi varias inter 800 kaj 2 440 m.<ref name=WTHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la Gerera kolibro ne estas bone konataj, sed ĝi eble faras laŭsezonajn altecŝanĝojn.<ref name=WTHU-BOW/> ===Manĝado=== La Gerera kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de la arbaro de la subvegetaĵaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝia dieto ne estas priskribita detale, sed oni scias, ke ĝi manĝas florojn de ''[[Inga]]'', ''[[Lobelia]]'', ''Malvaviscus'', kaj ''Psittacanthus'' kaj kelkajn aliajn. Oni supozas ankaŭ, ke ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n kiel aliaj kolibroj.<ref name=WTHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta [[fenologio]] de la Gerera kolibro estas apenaŭ konata. La tempo de specimenoj en reprodukta stato sugestas du reproduktajn pintojn, februare ĝis maje kaj septembre ĝis oktobre. Ĝia nesto ne estis priskribita.<ref name=WTHU-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] dekomence taksis la Gereran kolibron kiel [[Minacata]]n, poste en 1994 kiel [[Endanĝerigita]]n, en 2000 kiel [[Vundebla]]n, kaj ekde 2021 kiel [[Preskaŭ Minacata]]n. Ĝi troviĝas malofte en sia malgranda teritorio. Oni kredas, ke ĝia laŭtaksa populacio de malpli ol 15 000 maturaj individuoj malpliiĝas. Iuj arbaroj en ĝia teritorio estis detruitaj kaj multe de la cetero estas sub minaco de [[arbohakado]] aŭ [[senarbarigo]] por [[agrikulturo]].<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2021 |title=''Eupherusa poliocerca'' |volume=2021 |article-number=e.T22687627A178539079 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22687627A178539079.en |access-date=1a de Septembro 2022}}</ref> Meksikaj aŭtoritatoj konsideras ĝin [[minacata]]n.<ref name=WTHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa poliocerca}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] *[http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-tailed-hummingbird-eupherusa-poliocerca BirdLife Species Factsheet] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] 9kuxcjz2d5k57hgjigdmmh71b0w12mg 9366189 9366186 2026-05-03T21:33:04Z Kani 670 9366189 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Gerera kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupherusa poliocerca - Andre Sebastian - 513181705.jpeg |priskribo de dosiero = Gerera kolibro |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Eupherusa poliocerca - Andre Sebastian - 278571641.jpeg |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupherusa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1857 |specio = '''Gerera kolibro''' ''E. poliocerca'' |statuso = NT | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2021 |title=''Eupherusa poliocerca'' |volume=2021 |article-number=e.T22687627A178539079 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22687627A178539079.en |access-date=1a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupherusa poliocerca'' |dunomo aŭtoritato = ([[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1871) |vikispecio = ''Eupherusa poliocerca'' |komunejo = ''Eupherusa poliocerca'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Eupherusa poliocerca map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Gerera kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupherusa poliocerca'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvin specioj en la genro ''[[Eupherusa]]''. Ĝi estas [[endemio]] de sudokcidenta [[Meksiko]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Gerera kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> Tamen, iam kelkaj aŭtoroj traktis la [[Bluĉapa kolibro|Bluĉapan kolibron]] (''E. cyanophrys'') kiel ties subspecion. Aliaj traktis la Gereran kolibron kiel subspecion de la [[Strivosta kolibro]] (''E. eximia'').<ref name=WTHU-BOW>Arizmendi, M. d. C., C. I. Rodríguez-Flores, C. A. Soberanes-González, kaj T. S. Schulenberg (2020). White-tailed Hummingbird (''Eupherusa poliocerca''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.whthum1.01] Alirita la 1an de Septembro, 2022</ref> ==Aspekto== La Gerera kolibro estas 10 ĝis 11 cm longa kaj pezas 4,5 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj havas rektan nigran bekon. Maskloj havas brilmetale bronzverdajn suprajn partojn. Ruĝbrunaj unuarangaj flugilplumoj kaj duarangaj plumoj montriĝas kiel makulo sur la faldita flugilo. Ilia centra paro de vostoplumoj estas metalece bronzverdaj kaj la aliaj kvar paroj grizblankaj. Iliaj subpartoj estas brilmetale flavecverdaj kun blankaj subvostaj kovriloj. Inoj havas brilmetale orverdajn suprajn partojn kun simila flugila "makulo" kiel tiu de la masklo. Iliaj centraj vostoplumoj estas metalece orverdaj kaj la aliaj blankaj kun iom da malhelverda aŭ bronzverda koloroj. Iliaj subpartoj estas grizblankaj kun metalecverdaj makuloj sur la flanko kaj blankaj ĝis grizblankaj subvostaj kovriloj.<ref name=WTHU-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | page =381 |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Gerera kolibro troviĝas sur la pacifika deklivaro de la sudokcidenta meksika ŝtato [[Guerrero]] kaj iomete en okcidentan [[Oaxaca]]. Ĝi loĝas en la randoj kaj interno de humidaj montaj, duonfalfoliaj kaj pin-kverkaj arbaroj, kaj plantejoj. Ŝajne ĝi bezonas sendifektan arbaron kaj ne troviĝas en ombraj kafplantejoj. Laŭ alteco ĝi varias inter 800 kaj 2 440 m.<ref name=WTHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la Gerera kolibro ne estas bone konataj, sed ĝi eble faras laŭsezonajn altecŝanĝojn.<ref name=WTHU-BOW/> ===Manĝado=== La Gerera kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de la arbaro de la subvegetaĵaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝia dieto ne estas priskribita detale, sed oni scias, ke ĝi manĝas florojn de ''[[Inga]]'', ''[[Lobelia]]'', ''Malvaviscus'', kaj ''Psittacanthus'' kaj kelkajn aliajn. Oni supozas ankaŭ, ke ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n kiel aliaj kolibroj.<ref name=WTHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta [[fenologio]] de la Gerera kolibro estas apenaŭ konata. La tempo de specimenoj en reprodukta stato sugestas du reproduktajn pintojn, februare ĝis maje kaj septembre ĝis oktobre. Ĝia nesto ne estis priskribita.<ref name=WTHU-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] dekomence taksis la Gereran kolibron kiel [[Minacata]]n, poste en 1994 kiel [[Endanĝerigita]]n, en 2000 kiel [[Vundebla]]n, kaj ekde 2021 kiel [[Preskaŭ Minacata]]n. Ĝi troviĝas malofte en sia malgranda teritorio. Oni kredas, ke ĝia laŭtaksa populacio de malpli ol 15 000 maturaj individuoj malpliiĝas. Iuj arbaroj en ĝia teritorio estis detruitaj kaj multe de la cetero estas sub minaco de [[arbohakado]] aŭ [[senarbarigo]] por [[agrikulturo]].<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2021 |title=''Eupherusa poliocerca'' |volume=2021 |article-number=e.T22687627A178539079 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22687627A178539079.en |access-date=1a de Septembro 2022}}</ref> Meksikaj aŭtoritatoj konsideras ĝin [[minacata]]n.<ref name=WTHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupherusa poliocerca}} *[https://sora.unm.edu/sites/default/files/Escalante-Pliego%20and%20Peterson%201992.pdf Nimfokolibroj] *[http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-tailed-hummingbird-eupherusa-poliocerca BirdLife Species Factsheet] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] sk61bp0a0jwp1go9xse88jk59mawdcp 0 942880 9366169 2026-05-03T20:51:03Z Kani 670 Alidirektigis al [[Gerera kolibro]] 9366169 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Gerera kolibro]] 9855835fbocw5ycmsrwz7upv572yoz8 0 942881 9366190 2026-05-03T21:41:19Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Skvambrusta kolibro |koloro = pink |dosiero = Scaly-breasted Hummingbird - Sarapiqui - Costa Rica S4E0291 (26084747394).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro =..." 9366190 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Skvambrusta kolibro |koloro = pink |dosiero = Scaly-breasted Hummingbird - Sarapiqui - Costa Rica S4E0291 (26084747394).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Phaeochroa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1861 |specio = '''Skvambrusta kolibro''' ''P. cuvierii'' |statuso = NT | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687041/167042575 |title=Scaly-breasted Sabrewing ''Campylopterus cuvierii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2020 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Phaeochroa cuvierii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & [[Jules Bourcier|Bourcier]], 1846) |vikispecio = ''Phaeochroa cuvierii'' |komunejo = ''Phaeochroa cuvierii'' |sinonimo= ''Campylopterus cuvierii''<ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Phaeochroa cuvierii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Skvambrusta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Phaeochroa cuvierii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Phaeochroa]]''. Ĝi troviĝas en [[Belizo]], [[Kolombio]], [[Kostariko]], [[Gvatemalo]], [[Honduro]], [[Meksiko]], [[Nikaragvo]], kaj [[Panamo].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SBHU-BOW>Stiles, F.G. kaj P. F. D. Boesman (2020). Scaly-breasted Hummingbird (''Phaeochroa cuvierii''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.scbhum1.01] Alirita la 3an de Septembro, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Most major taxonomic systems place the scaly-breasted hummingbird by itself in genus ''Phaeochroa''. However, [[BirdLife International]]'s ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) places it in the large genus ''Campylopterus'' and calls it the scaly-breasted sabrewing. All but HBW follow the findings of a 2014 study that found ''Campylpterus'' to be [[polyphyletic]] and resulted in the move of several species to other genera.<ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Retrieved August 25, 2021</ref><ref name=NACC>{{cite web |url=http://checklist.aou.org/taxa |title=Check-list of North and Middle American Birds |author=<!--Not stated--> |date=August 2022 |publisher=American Ornithological Society |access-date=August 9, 2022 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, and K. J. Zimmer. Version 24 July 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm retrieved July 24, 2022</ref><ref name=HBW2021/><ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free }}</ref> The worldwide systems agree that the scaly-breasted hummingbird has these six subspecies:<ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=HBW2021/> * ''P. c. roberti'' <small>([[Osbert Salvin|Salvin]], 1861)</small> * ''P. c. maculicauda'' <small>[[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932</small> * ''P. c. furvescens'' <small>[[Alexander Wetmore|Wetmore]], 1967</small> * ''P. c. saturatior'' <small>([[Ernst Hartert|Hartert]], 1901)</small> * ''P. c. cuvierii'' <small>([[Adolphe Delattre|Delattre]] & [[Jules Bourcier|Bourcier]], 1846)</small> * ''P. c. berlepschi'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1915</small> ''P. c. roberti'' has been suggested as a separate species.<ref name=SBHU-BOW/> ==Aspekto== The scaly-breasted hummingbird is {{convert|11.5|to|13|cm|in|abbr=on}} long and weighs about {{convert|8|to|10|g|oz|abbr=on}}. All of the subspecies except ''P. c. roberti'' have a mostly black bill with a pink base to the [[mandible]]; ''roberti''{{apostrophe}}s is all black. Males and females of all subspecies have the same plumage but females have a longer bill. The [[nominate subspecies]] ''P. c. cuvierii'' is the smallest and palest subspecies. It is mostly bronzy green with a grayish buff belly. The feathers of the underparts have buffy edges that give a scaly appearance. The tail is mostly bronzy, with white tips on the outer two or three pairs of feathers.<ref name=SBHU-BOW/> Subspecies ''P. c. roberti'' differs from the nominate by having black outer tail feathers with white tips. ''P. c. maculicauda'' has a greener throat than the nominate's and partially black outer tail feathers. ''P. c. furvescens'' has a darker green throat and upper breast and a paler belly than the nominate. ''P. c. saturatior'' is the largest and darkest subspecies but otherwise is similar to the nominate. ''P. c. berlepschi'' has a somewhat rusty belly and more white on the tips of the tail than the nominate.<ref name=SBHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The scaly-breasted hummingbird is distributed thus:<ref name=IOC12.2/><ref name=SBHU-BOW/> * ''P. c. roberti'', extreme southeastern Mexico and on the Caribbean slope through Guatemala, Belize, Honduras, and Nicaragua into northeastern Costa Rica * ''P. c. maculicauda'', Pacific slope of Costa Rica * ''P. c. furvescens'', Pacific slope of western Panama * ''P. c. saturatior'', [[Coiba|Coiba Island]] off southwestern Panama * ''P. c. cuvierii'', central Panama east into [[Guna Yala]] * ''P. c. berlepschi'', northern Colombia's [[Atlántico Department|Atlántico]] and [[Bolívar Department|Bolívar]] departments The scaly-breasted hummingbird inhabits a variety of semi-open to open landscapes including dry forest, edges and clearings of [[Gallery forest|gallery]] and humid forest, mangroves, [[secondary forest]], scrublands, and gardens. It shuns the interior of closed forest. It usually occurs from the understory to the mid-strata but also in the canopy at forest edges. It is mainly at low elevation but is found locally as high as {{convert|1200|m|ft|abbr=on}} in Costa Rica.<ref name=SBHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The scaly-breasted hummingbird is mostly sedentary but makes local movements to follow flowering events.<ref name=SBHU-BOW/> ===Manĝado=== The scaly-breasted hummingbird forages for nectar at a variety of flowering trees, shrubs, and [[bromeliad]]s. If feeds on them both by hovering and, for large blooms, perching. It aggressively defends patches of flowers and is dominant over smaller hummingbirds. In addition to nectar, it feeds on [[arthropod]]s caught by [[Hawking (birds)|hawking]] and also by gleaning from vegetation.<ref name=SBHU-BOW/> ===Reproduktado=== The scaly-breasted hummingbird mostly breeds during the rainy season, between May and December in Guatemala and May to January in Costa Rica. Assemblages of males display for females at [[Lek mating|leks]]. It builds a cup nest of plant down and spiderweb with much moss and lichen on the outside. It typically places it in a small tree as a saddle on a horizontal branch {{convert|2|to|8|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. The female incubates the clutch of two eggs for 17 to 19 days and fledging occurs 22 to 29 days after hatch.<ref name=SBHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Phaeochroa-cuvierii |species=Skvambrusta kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the scaly-breasted hummingbird as being of Least Concern. It has a very large range and its estimated population of at least 50,000 mature individuals is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered uncommon to locally common, and occurs in several protected areas.<ref name=SBHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Phaeochroa cuvierii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] 02vaxr2xtu620taz84alam2bjlrnhbd 9366194 9366190 2026-05-03T22:09:30Z Kani 670 9366194 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Skvambrusta kolibro |koloro = pink |dosiero = Scaly-breasted Hummingbird - Sarapiqui - Costa Rica S4E0291 (26084747394).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Phaeochroa]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1861 |specio = '''Skvambrusta kolibro''' ''P. cuvierii'' |statuso = NT | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687041/167042575 |title=Scaly-breasted Sabrewing ''Campylopterus cuvierii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2020 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Phaeochroa cuvierii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & [[Jules Bourcier|Bourcier]], 1846) |vikispecio = ''Phaeochroa cuvierii'' |komunejo = ''Phaeochroa cuvierii'' |sinonimo= ''Campylopterus cuvierii''<ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Phaeochroa cuvierii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Skvambrusta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Phaeochroa cuvierii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Phaeochroa]]''. Ĝi troviĝas en [[Belizo]], [[Kolombio]], [[Kostariko]], [[Gvatemalo]], [[Honduro]], [[Meksiko]], [[Nikaragvo]], kaj [[Panamo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SBHU-BOW>Stiles, F.G. kaj P. F. D. Boesman (2020). Scaly-breasted Hummingbird (''Phaeochroa cuvierii''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.scbhum1.01] Alirita la 3an de Septembro, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Plej multaj gravaj taksonomiaj sistemoj lokas la skvambrustan kolibron aparte en la genron ''Phaeochroa''. Tamen, la [[Manlibro de la Birdoj de la Mondo]] (HBW) de [[BirdLife International]] lokas ĝin en la grandan genron ''Campylopterus'' kaj nomas ĝin la skvambrusta sabroflugilulo. Ĉiuj krom HBW sekvas la rezultojn de studo de 2014, kiu trovis, ke ''Campylpterus'' estas polifiletika kaj rezultigis la movon de pluraj specioj al aliaj genroj.<ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=NACC>{{cite web |url=http://checklist.aou.org/taxa |title=Check-list of North and Middle American Birds |author=<!--Not stated--> |date=Aŭgusto 2022 |publisher=American Ornithological Society |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [[https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm]] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=HBW2021/><ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free }}</ref> La tutmondaj sistemoj konsentas, ke la skvamabrusta kolibro havas jenan ses subspeciojn:<ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=HBW2021/> * ''P. c. roberti'' <small>([[Osbert Salvin|Salvin]], 1861)</small> * ''P. c. maculicauda'' <small>[[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932</small> * ''P. c. furvescens'' <small>[[Alexander Wetmore|Wetmore]], 1967</small> * ''P. c. saturatior'' <small>([[Ernst Hartert|Hartert]], 1901)</small> * ''P. c. cuvierii'' <small>([[Adolphe Delattre|Delattre]] & [[Jules Bourcier|Bourcier]], 1846)</small> * ''P. c. berlepschi'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1915</small> Oni sukestis, ke eble ''P. c. roberti'' estas aparta specio.<ref name=SBHU-BOW/> ==Aspekto== La skvambrusta kolibro estas 11,5 ĝis 13 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 8 ĝis 10 g. Ĉiuj subspecioj krom ''P. c. roberti'' havas plejparte nigran bekon kun rozkolora bazo ĉe la mandiblo; ''roberti'' estas tute nigra. Maskloj kaj inoj de ĉiuj subspecioj havas la saman plumaron, sed inoj havas pli longan bekon. La nomiga subspecio ''P. c. cuvierii'' estas la plej malgranda kaj plej pala subspecio. Ĝi estas plejparte bronzverda kun grizeca flavbruna ventro. La plumoj de la subaj partoj havas flavbrunajn randojn, kiuj donas skvamecan aspekton. La vosto estas plejparte bronzkolora, kun blankaj pintoj sur la eksteraj du aŭ tri paroj da plumoj.<ref name=SBHU-BOW/> Subspecio ''P. c. roberti'' diferencas de la nomiga per nigraj eksteraj vostoplumoj kun blankaj pintoj. ''P. c. maculicauda'' havas pli verdan gorĝon ol tiu de la nomiga kaj parte nigrajn eksterajn vostoplumojn. ''P. c. furvescens'' havas pli malhelverdan gorĝon kaj supran bruston kaj pli palan ventron ol la nomiga. ''P. c. saturatior'' estas la plej granda kaj plej malhela subspecio, sed alie similas al la nomiga. ''P. c. berlepschi'' havas iom rustan ventron kaj pli da blanko sur la vostopintoj ol la nomiga.<ref name=SBHU-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La Skvambrusta kolibro distribuiĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=SBHU-BOW/> * ''P. c. roberti'', plej sudorienta Meksiko kaj sur la Kariba deklivaro tra Gvatemalo, Belizo, Honduro kaj Nikaragvo ĝis nordorienta Kostariko * ''P. c. maculicauda'', Pacifika deklivaro de Kostariko * ''P. c. furvescens'', Pacifika deklivaro de okcidenta Panamo * ''P. c. saturatior'', insulo [[Coiba]] ĉe sudokcidenta Panamo * ''P. c. cuvierii'', centra Panamo orienten ĝis [[Guna Yala]] * ''P. c. berlepschi'', departementoj [[Departemento Atlantiko|Atlantiko]] kaj [[Departemento Bolivaro|Bolivaro]] de norda Kolombio La Skvambrusta kolibro loĝas en diversaj duonmalfermaj ĝis malfermaj pejzaĝoj, inkluzive de sekaj arbaroj, randoj kaj maldensejoj de galeriaj kaj humidaj arbaroj, mangrovoj, sekundaraj arbaroj, veprejoj kaj ĝardenoj. Ĝi evitas la internon de fermita arbaro. Ĝi kutime troviĝas de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, sed ankaŭ en la kanopeo ĉe arbaraj randoj. Ĝi estas ĉefe je malalta altitudo, sed troviĝas loke ĝis 1 200 m en Kostariko.<ref name=SBHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Skvambrusta kolibro estas plejparte sidlokema sed faras lokajn movojn por sekvi floradon.<ref name=SBHU-BOW/> ===Manĝado=== La Skvambrusta kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe diversaj florantaj arboj, arbustoj kaj [[bromeliacoj]]. Ĝi manĝas en tiuj kaj per ŝvebado kaj, por grandaj floroj, per ripozado. Ĝi agreseme defendas areetojn da floroj kaj estas dominanta super pli malgrandaj kolibroj. Aldone al nektaro, ĝi manĝas [[artikuloj]]n kaptitajn per akcipitrado kaj ankaŭ per rikoltado el vegetaĵaro.<ref name=SBHU-BOW/> ===Reproduktado=== La Skvambrusta kolibro plejparte reproduktiĝas dum la [[pluvsezono]], inter majo kaj decembro en Gvatemalo kaj majo ĝis januaro en Kostariko. Aroj da maskloj memmontriĝas al inoj ĉe [[masklaro|masklarejoj]]. Ĝi konstruas tasforman neston el plantlanugo kaj [[araneaĵo]] kun multe da [[musko]] kaj [[likeno]] ekstere. Ĝi tipe metas ĝin en malgrandan arbon kiel selon sur horizontala branĉo 2 ĝis 8 m super la grundo. La ino kovas la du ovojn dum 17 ĝis 19 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 22 ĝis 29 tagojn post eloviĝo.<ref name=SBHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Phaeochroa-cuvierii |species=Skvambrusta kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la skvambrustan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas tre grandan teritorion kaj ĝia ĉirkaŭkalkulata populacio de almenaŭ 50 000 maturaj individuoj supozeble estas stabila. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687041/167042575 |title=Scaly-breasted Sabrewing ''Campylopterus cuvierii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2020 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata malofta ĝis surloke ofta, kaj troviĝas en pluraj protektitaj areoj.<ref name=SBHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Phaeochroa cuvierii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] irmfxo1t4mh3as5pvwctqvarzhnjxe2 0 942882 9366191 2026-05-03T21:42:26Z Kani 670 Alidirektigis al [[Skvambrusta kolibro]] 9366191 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Skvambrusta kolibro]] 7ezhv05ao47762gxa7tcu04t1hawv1t 0 942883 9366192 2026-05-03T21:42:35Z Kani 670 Alidirektigis al [[Skvambrusta kolibro]] 9366192 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Skvambrusta kolibro]] 7ezhv05ao47762gxa7tcu04t1hawv1t 0 942884 9366232 2026-05-04T01:12:50Z ~2026-27029-12 256305 Kreis novan paĝon kun "'''Bonsai''' povas signifi: *[[bonsajo|bonsajaj arboj]] (certe veraj) *[[Bonsai kitten|Bonsajaj katoj]] (lau iuj taksoj nur humuro)" 9366232 wikitext text/x-wiki '''Bonsai''' povas signifi: *[[bonsajo|bonsajaj arboj]] (certe veraj) *[[Bonsai kitten|Bonsajaj katoj]] (lau iuj taksoj nur humuro) fm2j7nvibztzyr2qas6lm3gnyo0kkcd 9366355 9366232 2026-05-04T08:15:02Z Kani 670 9366355 wikitext text/x-wiki '''Bonsai''' povas signifi: *[[bonsajo|bonsajaj arboj]] (certe veraj) *[[Bonsai Kitten|Bonsajaj katoj]] (lau iuj taksoj nur humuro) {{apartigilo}} k40e0gwsz90sbdzmqvb4dmetyhb4fzj 9366360 9366355 2026-05-04T08:15:59Z Kani 670 9366360 wikitext text/x-wiki '''Bonsai''' povas signifi: *[[bonsajo|Bonsajaj arboj]] (certe veraj) *[[Bonsai Kitten|Bonsajaj katoj]] (lau iuj taksoj nur humuro) {{apartigilo}} oda1qlv75r5avoifd9d76v3wif9mm2t 0 942885 9366268 2026-05-04T05:38:12Z Crosstor 3176 obstetrikisto 9366268 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Georgo|György]] Tarján''' [djordj], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tarján György''' estis [[Hungario|hungara]] [[obstetrikisto]]-[[ginekologo]], [[operetkantisto]] ([[tenoro]]). {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM331690 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://www.imdb.com/name/nm0850460/ usona filma datenaro</ref><ref>https://www.geni.com/people/Gy%C3%B6rgy-Tarj%C3%A1n/6000000031960857937 familiaj datenoj</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1909|3|14}} en [[Budapeŝto]], li mortis {{mortotago|1988|12|25}}. == Biografio == {{Paĝonomo}} devenis el [[juda]] familio. Li maturiĝis en [[mezlernejo]] en sia naskiĝurbo, kie li ankaŭ kantis en la lerneja [[koruso]]. Poste li lernis aŭtomuntadon, sed li estis malkovrita en la aĝo de 19 kiel kantisto-dancisto kaj li havis rolojn en [[Operetoteatro (Budapeŝto)]]. Li ankaŭ daŭrigis trejnadon pri akrobata ekzameno, tamen li havis operetkantistan karieron en la malfruaj 1920-aj jaroj kaj fruaj 1930-aj jaroj, eĉ en [[Germanio]]. Li aperis ankaŭ en filmo kaj registris gramafondiskojn. Tamen li forlasis la opereton kaj akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]]. Post la diplomo li praktikadis en la obstetrikan [[kliniko]]n, sed pro la kontraŭjudaj leĝoj en 1939 li ne povis labori plu en la kliniko. Li malfermis ginekologian kuracejon (1939-1945), sed poste li revenis al la kliniko. Inter 1956-1976 li estis ĉefkuracisto en ĉefurba malsanulejo, poste li pensiuliĝis. Li edziĝis en 1936. == Elektitaj kontribuoj == * ''Az állati szén hatása a bél baktériumflórájára'' (1934) * ''Érfal-oldal lekötése, vivőér kímélése céljából, vérátömlesztések kapcsán''. (1946) * ''Terhességi toxaemiában elhaltak májának és veséjének luminescentia mikroszkópos vizsgálata''. (kunaŭtoro, 1953) * ''3 év császármetszéseinek eredményei''. (1958) * ''Az ún. toxaemias diaeta hatásának kísérletes vizsgálata''. (kunaŭtoro, 1967) == Fontoj == * [https://www.hangosfilm.hu/filmenciklopedia/tarjan-gyorgy biografio hungare] * [https://grokipedia.com/page/Gyrgy_Tarjn biografio angle] * [https://adt.arcanum.com/hu/view/FilmSzinhazMuzsika_1985_2/?query=Tarj%C3%A1n+Gy%C3%B6rgy&pg=789&layout=s datenoj hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tarjan Gyorgy}} [[Kategorio:Hungaraj operetkantistoj]] [[Kategorio:Hungaraj obstetrikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} jcf72ttw36u5q9nhzqhxjw4vv0fywkl 9366271 9366268 2026-05-04T05:48:01Z Crosstor 3176 /* Biografio */ 9366271 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Georgo|György]] Tarján''' [djordj], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tarján György''' estis [[Hungario|hungara]] [[obstetrikisto]]-[[ginekologo]], [[operetkantisto]] ([[tenoro]]). {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM331690 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://www.imdb.com/name/nm0850460/ usona filma datenaro</ref><ref>https://www.geni.com/people/Gy%C3%B6rgy-Tarj%C3%A1n/6000000031960857937 familiaj datenoj</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1909|3|14}} en [[Budapeŝto]], li mortis {{mortotago|1988|12|25}}. == Biografio == {{Paĝonomo}} devenis el [[juda]] familio. Li maturiĝis en [[mezlernejo]] en sia naskiĝurbo, kie li ankaŭ kantis en la lerneja [[koruso]]. Poste li lernis aŭtomuntadon, sed li estis malkovrita en la aĝo de 19 kiel kantisto-dancisto kaj li havis rolojn en [[Operetoteatro (Budapeŝto)]]. Li ankaŭ daŭrigis trejnadon pri akrobata ekzameno, tamen li havis operetkantistan karieron en la malfruaj 1920-aj jaroj kaj fruaj 1930-aj jaroj, eĉ en [[Germanio]]. Li aperis ankaŭ en filmo kaj registris gramafondiskojn. Tamen li forlasis la opereton kaj akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato Péter Pázmány]]. Post la diplomo li praktikadis en la obstetrikan [[kliniko]]n, sed pro la kontraŭjudaj leĝoj en 1939 li ne povis labori plu en la kliniko. Li malfermis ginekologian kuracejon (1939-1945), sed poste li revenis al la kliniko. Inter 1956-1976 li estis ĉefkuracisto en ĉefurba malsanulejo, poste li pensiuliĝis. Li edziĝis en 1936. == Elektitaj kontribuoj == * ''Az állati szén hatása a bél baktériumflórájára'' (1934) * ''Érfal-oldal lekötése, vivőér kímélése céljából, vérátömlesztések kapcsán''. (1946) * ''Terhességi toxaemiában elhaltak májának és veséjének luminescentia mikroszkópos vizsgálata''. (kunaŭtoro, 1953) * ''3 év császármetszéseinek eredményei''. (1958) * ''Az ún. toxaemias diaeta hatásának kísérletes vizsgálata''. (kunaŭtoro, 1967) == Fontoj == * [https://www.hangosfilm.hu/filmenciklopedia/tarjan-gyorgy biografio hungare] * [https://grokipedia.com/page/Gyrgy_Tarjn biografio angle] * [https://adt.arcanum.com/hu/view/FilmSzinhazMuzsika_1985_2/?query=Tarj%C3%A1n+Gy%C3%B6rgy&pg=789&layout=s datenoj hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tarjan Gyorgy}} [[Kategorio:Hungaraj operetkantistoj]] [[Kategorio:Hungaraj obstetrikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} p9fy1nkghkolrg1dpcfrg2hk7yz9p7m 0 942886 9366319 2026-05-04T07:50:26Z Crosstor 3176 ginekologo 9366319 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}}''' [reĵO temeŝvAri], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Temesváry Rezső''' estis [[Hungario|hungara]] [[obstetrikisto]], [[ginekologo]], altlerneja [[instruisto]]. Lia familia nomvarianto estis ''Ehrlich'', lia persona nomvarianto estis ''Rudolf''. [[Dosiero:Verebély Tibor, Temesváry Rezső, Benedek László, Pesti Napló Képes melléklete, 1937.jpg|eta|{{centre|{{paĝonomo}} en 1937 (sidanta maldekstre)}}]] {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM86157 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=664270&date=2026-05-04 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1864|3|25}} en [[Vieno]], li mortis {{mortotago|1944|3|22}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]] en [[1887]]. Post la diplomo li praktikadis jaron en la ginekologia [[kliniko]] ĉe [[Tivadar Kézmárszky]], poste 2 jarojn li studis en universitatoj de Vieno, [[Berlino]], [[Kolonjo]], [[Parizo]] kaj [[Stokholmo]]. Hejmenveninte li laboris en ginekologia instituto ĝis 1901, lia [[habilitiĝo]] okazis en 1903. Li fondis asocion pri patrinoj kaj beboj en 1908 kaj tie li estis la ĉefa kuracisto. Ekde 1910 ĝis sia morto li laboris en privata hospitalo, sed dum la [[unua mondmilito]] en armea hospitalo li servis. Li edziĝis en 1889, lia edzino naskis 3 gefilojn (1892, 1897, 1899), li vidviĝis en 1941. == Elektitaj kontribuoj == * ''A villamosság alkalmazása a nőgyógyászatban'' (1890) * ''A női betegség balneotherápiája'' (1895) * ''Előítéletek, népszokások és babonás eljárások a szülészet körében Magyarországon'' (1899) * ''A tejelválasztás és szoptatás élet- és kórtanának kézikönyve'' (manlibro, premiita, 1901) * ''A női betegségek baleseti megítélése'' (1908) * ''Anyavédelmi törekvések Magyarországon'' (1918) == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC15363/15611.htm biografio hungare] * [https://mek.oszk.hu/04000/04093/html/0898.html Juda Leksikono] * [https://www.scribd.com/document/367958529/Magyar-orvoseletrajzi-lexikon-pdf#content=query:Temesv%C3%A1ry,pageNum:592,indexOnPage:0,bestMatch:false Medicina Leksikono (legebla en la 592-a paĝo)] * [https://mek.oszk.hu/03600/03630/html/t/t27570.htm biografieto hungare] * [https://newspapers.arcanum.com/hu/view/OrvosiHetilap_1977_03/?pg=143&layout=s biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Temesvary Rezso}} [[Kategorio:Hungaraj obstetrikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} etttzmzkhd1kiq1x7op1xx6hl88xwk8 1 942887 9366320 2026-05-04T07:56:20Z Sj1mor 12103 /* Foto de kovrilpaĝo */ nova sekcio 9366320 wikitext text/x-wiki == Foto de kovrilpaĝo == el la unua eldono de 1913. Mi ne trovis tiun foton en dosiera bilda format (jpg) sed ĉu eblas krei tiun el la kvina (5-a) paĝo de la PDF dosiero de la unua eldono? https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Dosiero:Prus_-_Pekoj_de_l%E2%80%99infaneco,_1913,_Grabowski.pdf&page=5 ? Ĉu simpla [[ekrankopio]] sufiĉas? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:56, 4 maj. 2026 (UTC) r1x1azrm1xhq9psj5dq1cmeic5iqmst 1 942888 9366321 2026-05-04T07:56:53Z ThomasPusch 1869 /* Senreferencaj asertoj */ nova sekcio 9366321 wikitext text/x-wiki == Senreferencaj asertoj == Ĉu estas iuj fontoj por la aserto ke "Ĝi havas influojn de aliaj stiloj .. kiaj la [[bombo (muziko)|bombo]], [[ĉampeto]], [[valjenato]]?" En la hispana kaj angla tekstoj pri la temo "regetono" mi je unua rigardo ne vidis mencion de iuj similaspektaj influoj. Kaj kiuj temoj entute estas [[bombo (muziko)|bombo]], [[valjenato]] kaj [[valjenato]]??? Vikidatumajn erojn??? Se la esperantaj pseŭdovortoj ne aperas en esperantaj vortaroj (almenaŭ en PIV 2020 ili ne estas) kaj ne estas esperantaj vikipediaj tekstoj, tiam supozeble la originaj vortoj en iu nacia lingvo, probable la hispana, estus pli bonaj ol iuj private inventitaj esperantaj pseŭdovortoj (se estas ekstervikipediaj referencoj, sufiĉas mencii ilin piednote, kaj estas bone, sed ĝis nun estas neniu fonto, kaj la ekstera ligilo [https://web.archive.org/web/20230626233501/https://eo.globalvoices.org/2023/06/13910/] ankaŭ mencias neniun "bombo, valjenato kaj valjenato"). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:56, 4 maj. 2026 (UTC) m9czg8e8jgpr3a47u0dmgzoscxdl8wc 0 942889 9366325 2026-05-04T07:58:06Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Ekrankopio]] 9366325 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ekrankopio]] 3bu7zv7j43x9iv616dpi77s5ug6j7lg 0 942890 9366330 2026-05-04T07:59:28Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Ekrankopio]] 9366330 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ekrankopio]] 3bu7zv7j43x9iv616dpi77s5ug6j7lg 0 942891 9366342 2026-05-04T08:07:47Z ThomasPusch 1869 provizore 9366342 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Nacia koalicio (Finnlando)]] 6e8toufoqn8kfz6mifuulkgwzpsxw74 14 942892 9366349 2026-05-04T08:09:53Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "[[Kategorio:Jyväskylä]] [[Kategorio:Finnaj urbestroj]]" 9366349 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Jyväskylä]] [[Kategorio:Finnaj urbestroj]] kwa6ps7l7inh8t4qf0a7idtny4hebqa 14 942893 9366350 2026-05-04T08:09:56Z RG72 11847 Kreis novan paĝon kun "[[Kategorio:Duflankaj rilatoj de Rusio|Bangladeŝo]] [[Kategorio:Duflankaj rilatoj de Bangladeŝo|Rusio]]" 9366350 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Duflankaj rilatoj de Rusio|Bangladeŝo]] [[Kategorio:Duflankaj rilatoj de Bangladeŝo|Rusio]] b3mse0acd0tkvm8up4zrmefzqfe4n8g 14 942894 9366351 2026-05-04T08:10:36Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "[[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Urbestroj]]" 9366351 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Urbestroj]] 92j5qn8fnj2267mvsdkks1fldstyrow 0 942895 9366352 2026-05-04T08:11:33Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1338962017|Fake snow]]" 9366352 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:White_House_Christmas_(23972221597).jpg|eta|Volontulo pri ornamado de la [[Blanka Domo]] ĵetas artefaritan neĝon sur [[Kristnaska arbo|kristnaskan arbon]] ĉe la Blanka Domo]] [[Kategorio:Neĝo]] [[Kategorio:Artefaritaĵoj]] oft7q3s44m7ij9lwrn8iwu9vh6p5g40 9366357 9366352 2026-05-04T08:15:36Z Sj1mor 12103 9366357 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:White_House_Christmas_(23972221597).jpg|eta|Volontulo pri ornamado ĉe la [[Blanka Domo]] ĵetas artefaritan neĝon sur [[Kristnaska arbo|kristnaskan arbon]]]]'''Artefarita neĝo''' estas ajna produkto, kiu simulas la aspekton kaj teksturon de neĝo, sen esti farita el frosta kristalklara [[akvo]]. Artefarita neĝo estis fabrikita el multaj materialoj. Komence de la [[20-a jarcento]], ornama neĝo foje estis farita el [[Borakso|boraksaj]] flokoj kaj eĉ [[amoniako]].<ref name="McCormack2005">{{cite book|author=Derek McCormack|title=Christmas Days: From Fake Snow to Santalands, The Things That Make Christmas Christmas|url=https://books.google.com/books?id=A6ejHlAPRiYC&pg=PT13|date=1 October 2005|publisher=House of Anansi Press Incorporated|isbn=978-0-88784-946-6|page=13}}</ref> Antaŭ ol la danĝeroj de [[asbesto]] estis konataj, ĉi tiu substanco estis vendita por ornami kristnaskajn arbojn. Ĝi ankaŭ estis uzata por simuli neĝon en filmoj, kiel ekzemple [[La Sorĉisto de Oz]] kaj [[Citizen Kane]].<ref>[https://www.snopes.com/fact-check/was-fake-snow-made-from-asbestos-marketed-as-christmas-decor/ "Was Fake Snow made from asbestos marketed as Christmas decor?"]. ''Snopes''. Bethania Palma, 22 December 2017.</ref> Artefarita neĝo ankaŭ vendiĝas en ŝprucboteloj, kiujn oni povas apliki al fenestroj kaj butikfasadoj.<ref>[https://www.digitaltrends.com/home/a-look-at-retro-christmas-trees/ " A look at Christmas tree tech from the 1940s through today"]. ''Digitrends'', By Brinke Guthrie — November 26, 2016</ref> == Bildaro == <gallery> Dosiero:Schneemaschine-fuer-Kunstschnee-transportabel.jpg|Teatra neĝomaŝino Dosiero:Schneemaschine-fuer-Kunstschnee-mit-Rollen.jpg|Teatra neĝomaŝino sur radoj Dosiero:Santa_Snow.jpg|[[Aerosolo|Aerosolujo]] da artefarita neĝo </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Neĝo]] [[Kategorio:Artefaritaĵoj]] g26gclty14992cqd9x151dd6zbi7fe4 9366364 9366357 2026-05-04T08:18:44Z Sj1mor 12103 9366364 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:White_House_Christmas_(23972221597).jpg|eta|Volontulo pri ornamado ĉe la [[Blanka Domo]] ĵetas artefaritan neĝon sur [[Kristnaska arbo|kristnaskan arbon]]]]'''Artefarita neĝo''' estas ajna produkto, kiu simulas la aspekton kaj teksturon de neĝo, sen esti farita el frosta kristalklara [[akvo]]. Ĝi ofte estas kiel malgrandaj molaj [[Hajlo|hajlograjnoj]]. Artefarita neĝo estis fabrikita el multaj materialoj. Komence de la [[20-a jarcento]], ornama neĝo foje estis farita el [[Borakso|boraksaj]] flokoj kaj eĉ [[amoniako]].<ref name="McCormack2005">{{cite book|author=Derek McCormack|title=Christmas Days: From Fake Snow to Santalands, The Things That Make Christmas Christmas|url=https://books.google.com/books?id=A6ejHlAPRiYC&pg=PT13|date=1 October 2005|publisher=House of Anansi Press Incorporated|isbn=978-0-88784-946-6|page=13}}</ref> Antaŭ ol la danĝeroj de [[asbesto]] estis konataj, ĉi tiu substanco estis vendita por ornami kristnaskajn arbojn. Ĝi ankaŭ estis uzata por simuli neĝon en filmoj, kiel ekzemple [[La Sorĉisto de Oz]] kaj [[Citizen Kane]].<ref>[https://www.snopes.com/fact-check/was-fake-snow-made-from-asbestos-marketed-as-christmas-decor/ "Was Fake Snow made from asbestos marketed as Christmas decor?"]. ''Snopes''. Bethania Palma, 22 December 2017.</ref> Tie oni uzis neĝokanonoj por ŝpruci ĝin. Artefarita neĝo ankaŭ vendiĝas en ŝprucboteloj, kiujn oni povas apliki al fenestroj kaj butikfasadoj.<ref>[https://www.digitaltrends.com/home/a-look-at-retro-christmas-trees/ " A look at Christmas tree tech from the 1940s through today"]. ''Digitrends'', By Brinke Guthrie — November 26, 2016</ref> == Bildaro == <gallery> Dosiero:Schneemaschine-fuer-Kunstschnee-transportabel.jpg|Teatra neĝomaŝino Dosiero:Schneemaschine-fuer-Kunstschnee-mit-Rollen.jpg|Teatra neĝomaŝino sur radoj Dosiero:Santa_Snow.jpg|[[Aerosolo|Aerosolujo]] da artefarita neĝo </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Neĝo]] [[Kategorio:Artefaritaĵoj]] fwhykeu0ceq6o7f5hkk6nkeucmd30sy 9366365 9366364 2026-05-04T08:19:16Z Sj1mor 12103 9366365 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:White_House_Christmas_(23972221597).jpg|eta|Volontulo pri ornamado ĉe la [[Blanka Domo]] ĵetas artefaritan neĝon sur [[Kristnaska arbo|kristnaskan arbon]]]]'''Artefarita neĝo''' estas ajna produkto, kiu simulas la aspekton kaj teksturon de neĝo, sen esti farita el frosta kristalklara [[akvo]]. Ĝi ofte estas kiel malgrandaj molaj [[Hajlo|hajlograjnoj]]. Artefarita neĝo estis fabrikita el multaj materialoj. Komence de la [[20-a jarcento]], ornama neĝo foje estis farita el [[Borakso|boraksaj]] flokoj kaj eĉ [[amoniako]].<ref name="McCormack2005">{{cite book|author=Derek McCormack|title=Christmas Days: From Fake Snow to Santalands, The Things That Make Christmas Christmas|url=https://books.google.com/books?id=A6ejHlAPRiYC&pg=PT13|date=1 October 2005|publisher=House of Anansi Press Incorporated|isbn=978-0-88784-946-6|page=13}}</ref> Antaŭ ol la danĝeroj de [[asbesto]] estis konataj, ĉi tiu substanco estis vendita por ornami kristnaskajn arbojn. Ĝi ankaŭ estis uzata por simuli neĝon en filmoj, kiel ekzemple [[La Sorĉisto de Oz]] kaj [[Citizen Kane]].<ref>[https://www.snopes.com/fact-check/was-fake-snow-made-from-asbestos-marketed-as-christmas-decor/ "Was Fake Snow made from asbestos marketed as Christmas decor?"]. ''Snopes''. Bethania Palma, 22 December 2017.</ref> Tie oni uzis neĝokanonojn por ŝpruci ĝin al desegnita areo. Artefarita neĝo ankaŭ vendiĝas en ŝprucboteloj, kiujn oni povas apliki al fenestroj kaj butikfasadoj.<ref>[https://www.digitaltrends.com/home/a-look-at-retro-christmas-trees/ " A look at Christmas tree tech from the 1940s through today"]. ''Digitrends'', By Brinke Guthrie — November 26, 2016</ref> == Bildaro == <gallery> Dosiero:Schneemaschine-fuer-Kunstschnee-transportabel.jpg|Teatra neĝomaŝino Dosiero:Schneemaschine-fuer-Kunstschnee-mit-Rollen.jpg|Teatra neĝomaŝino sur radoj Dosiero:Santa_Snow.jpg|[[Aerosolo|Aerosolujo]] da artefarita neĝo </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Neĝo]] [[Kategorio:Artefaritaĵoj]] arf5g4vs2jspo0flu1njy0nsl031vuw 1 942896 9366359 2026-05-04T08:15:57Z Sj1mor 12103 /* ornama neĝo */ nova sekcio 9366359 wikitext text/x-wiki == [[ornama neĝo]] == Ĉu alidirektilo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:15, 4 maj. 2026 (UTC) l95qa5lwtklhdpewkvlekuni7sp76n8 1 942897 9366371 2026-05-04T08:22:24Z Sj1mor 12103 /* Vikidatumo */ nova sekcio 9366371 wikitext text/x-wiki == Vikidatumo == Verŝajne oni bezonas trovi propraj vikidatumaĵon kiu estas uzata de iuj aliaj lingvoj. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:22, 4 maj. 2026 (UTC) ithawf97g8075i5my034aor72vjjks6 9366372 9366371 2026-05-04T08:22:38Z Sj1mor 12103 /* Vikidatumo */ 9366372 wikitext text/x-wiki == Vikidatumo == Verŝajne oni bezonas trovi propran vikidatumaĵon kiu estas uzata de iuj aliaj lingvoj. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:22, 4 maj. 2026 (UTC) jichx75c5o75ehuv3rf68il41shgc1e 0 942898 9366427 2026-05-04T08:50:54Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Hella Wuolijoki]] 9366427 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hella Wuolijoki]] ktgxwzood2woyppvrsfg04idqvf7zma 0 942899 9366428 2026-05-04T08:51:19Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Hella Wuolijoki]] 9366428 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hella Wuolijoki]] ktgxwzood2woyppvrsfg04idqvf7zma 0 942900 9366429 2026-05-04T08:51:23Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Hella Wuolijoki]] 9366429 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hella Wuolijoki]] ktgxwzood2woyppvrsfg04idqvf7zma 0 942901 9366460 2026-05-04T09:09:48Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Meza Finnlando]] 9366460 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Meza Finnlando]] 4cwt8ehwurn2naq0h4v6xf8tetcw3w9 0 942902 9366462 2026-05-04T09:10:46Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Kristandemokratoj (Finnlando)]] 9366462 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Kristandemokratoj (Finnlando)]] il8cv1w9ygl3xgbvmjgpe4ph7ujh8ju 0 942903 9366464 2026-05-04T09:15:47Z Crosstor 3176 kuracisto 9366464 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = József Tersztyánszky |naskonomo = }} '''[[Jozefo|József]] Tersztyánszky''' [jOĵef terstjAnski], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tersztyánszky József''' estis [[Hungario|hungara]] [[o]], altlerneja [[instruisto]]. Lia [[nobelo|nobela]] antaŭnomo estis ''nádasi'' [nAdaŝi], liaj familiaj nomvariantoj estis ''Tersánczky'' [terŝAncki] kaj ''Tercsánszky'' [terĉAnski]. {{Paĝonomo}}<ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=713769&date=2026-05-04 nemzeti névtér</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM72700/79412776-d0ad-4a8d-8126-69668584db6c/solr/0/24/3/9/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1814|3|3}} (laŭ alia informo en 1813) en [[Sümeg]], li mortis {{mortotago|1888|12|1}} en [[Nagykanizsa]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Reĝa Universitato de Pest]] en [[1838]], en la sama jaro ankaŭ bestkuracistan diplomon. Post siaj studoj li eklaboris en [[abatejo]] en [[Bakonybél]]. En 1840 li revenis al la universitato, samtempe li prektikadis en malsanulejoj. Du jarojn poste li akiris oftalmologian licencon, poste jaron li estis migra oftalmologo en [[Zala (historia departemento)]]kaj ties apudaĵoj. Ekde 1843 li estis magistrata kuracisto de la tiama [[Distrikto Nagykanizsa]]. Libertempe li establis vitejon, == Elektitaj kontribuoj == * == Fontoj == * [https://www.ekmk.hu/lexikon/talalatok3.php?beture=TERSZTY%C3%81NSZKY%20J%C3%B3zsef biografio hungare kun bildo] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-irok-elete-es-munkai-szinnyei-jozsef-7891B/t-AF349/tersztyanszky-jozsef-nadasi-B0185/ biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tersztyanszky Jozsef}} [[Kategorio:Hungaraj oj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} ss1adv12uzbdqq3kq1tfqbaemuf3sd7 9366492 9366464 2026-05-04T10:18:58Z Crosstor 3176 finredakto 9366492 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Jozefo|József]] Tersztyánszky''' [jOĵef terstjAnski], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tersztyánszky József''' estis [[Hungario|hungara]] [[kuracisto]], [[oftalmologo]], magistrata kuracisto. Lia [[nobelo|nobela]] antaŭnomo estis ''nádasi'' [nAdaŝi], liaj familiaj nomvariantoj estis ''Tersánczky'' [terŝAncki] kaj ''Tercsánszky'' [terĉAnski]. {{Paĝonomo}}<ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=713769&date=2026-05-04 nemzeti névtér</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM72700/79412776-d0ad-4a8d-8126-69668584db6c/solr/0/24/3/9/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1814|3|3}} (laŭ alia informo en 1813) en [[Sümeg]], li mortis {{mortotago|1888|12|1}} en [[Nagykanizsa]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Reĝa Universitato de Pest]] en [[1838]], en la sama jaro ankaŭ bestkuracistan diplomon. Post siaj studoj li eklaboris en [[abatejo]] en [[Bakonybél]]. En 1840 li revenis al la universitato, samtempe li prektikadis en malsanulejoj. Du jarojn poste li akiris oftalmologian licencon, poste jaron li estis migra oftalmologo en [[Zala (historia departemento)]] kaj ties apudaĵoj. Ekde 1843 li estis magistrata kuracisto de la tiama [[Distrikto Nagykanizsa]]. Libertempe li establis vitejon kaj fruktoarbaron, la spertojn li disŝutis inter la homoj. == Elektitaj kontribuoj == * ''Községi orvos. Útmutatás az egészség és élet védelmére...'' (1858) * ''A jó gazdasszonykodás alapelvei. Utmutatás a közép háztartás vezetésére ...'' (lernolibro, 1864; 3-a pligrandigita eldono: 1885) * ''Oenologia, az az irányadó kalauz. A szőlőmívelésben ...'' (1865) * ''A gazdászat alapelvei. Utmutatás a mezei gazdászat ...'' (1875; 3-a eldono: 1888) * ''A falu bábája. Szülési ábrákkal.'' (1876) * ''Légrád mezőváros monografiája...'' (1878) * ''A nép orvosa. Egészségügyi intézkedések az egészség ...'' (1881) == Fontoj == * [https://www.ekmk.hu/lexikon/talalatok3.php?beture=TERSZTY%C3%81NSZKY%20J%C3%B3zsef biografio hungare kun bildo] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-irok-elete-es-munkai-szinnyei-jozsef-7891B/t-AF349/tersztyanszky-jozsef-nadasi-B0185/ biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tersztyanszky Jozsef}} [[Kategorio:Hungaraj kuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj magistrataj kuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj okulkuracistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} troc25oi9c01il1tuwda58ediffbfka 0 942904 9366510 2026-05-04T10:27:48Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Universitata Porinfana Klinika Hospitalo L. Zamenhof en Bjalistoko]] 9366510 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Universitata Porinfana Klinika Hospitalo L. Zamenhof en Bjalistoko]] b8clcm9had8dlyp8ua2vzswhetd36wr 1 942905 9366525 2026-05-04T10:44:39Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "La ŝablono {{ŝ|sen fontoj}}, metita en aprilo 2026, estas ĝusta, sed ŝajnas al mi iom tro strikta: La teksto nur estas {{ŝ|ĝermo}}, konsistas el iuj ekstreme mallongaj frazetoj (kiuj cetere ĝis nun preskaŭ ĉiuj komenciĝis per vorto "li", tio estas ekstreme malbona stilo, sed nun riparita), kaj tiaj artikolaj ĝermoj kutime prenas siajn informojn el alilingvaj vikipediaj tekstoj samnomaj aŭ de vikidatumoj, kaj tie referencatas. Kompreneble mi samopinias ku..." 9366525 wikitext text/x-wiki La ŝablono {{ŝ|sen fontoj}}, metita en aprilo 2026, estas ĝusta, sed ŝajnas al mi iom tro strikta: La teksto nur estas {{ŝ|ĝermo}}, konsistas el iuj ekstreme mallongaj frazetoj (kiuj cetere ĝis nun preskaŭ ĉiuj komenciĝis per vorto "li", tio estas ekstreme malbona stilo, sed nun riparita), kaj tiaj artikolaj ĝermoj kutime prenas siajn informojn el alilingvaj vikipediaj tekstoj samnomaj aŭ de vikidatumoj, kaj tie referencatas. Kompreneble mi samopinias kun Kani, ke piednotaj referencoj tre bonvenus pri la asertoj, sed la ŝablono {{ŝ|sen fontoj}} ne ĝentile rekomendas aŭ varbas aldoni tiajn fontojn, sed male minacas forigi teksterojn aŭ la tutan tekston, se fontoj ne rapide estas aldonataj. Mi tial nun formetis la ŝablonon {{ŝ|sen fontoj}}, sed post rekonsidero tamen realdonas ĝin, ĉar jes ankaŭ mi tre bonvenigus referencojn - sed mi alvokas nepre ne realigi la minacojn pri forigo de la teksto, se tiuj referencoj ankoraŭ mankos post dek jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:44, 4 maj. 2026 (UTC) 7zl1log0ozqccpyv1bob52rnabhld6i 9366528 9366525 2026-05-04T10:50:07Z ThomasPusch 1869 9366528 wikitext text/x-wiki La ŝablono {{ŝ|sen fontoj}}, metita en aprilo 2026, estas ĝusta, sed ŝajnas al mi iom tro strikta: La teksto nur estas {{ŝ|ĝermo}}, konsistas el iuj ekstreme mallongaj frazetoj (kiuj cetere ĝis nun preskaŭ ĉiuj komenciĝis per vorto "li", tio estas ekstreme malbona stilo, sed nun riparita), kaj tiaj artikolaj ĝermoj kutime prenas siajn informojn el alilingvaj vikipediaj tekstoj samnomaj aŭ de vikidatumoj, kaj tie referencatas. Kompreneble mi samopinias kun Kani, ke piednotaj referencoj tre bonvenus pri la asertoj, sed la ŝablono {{ŝ|sen fontoj}} ne ĝentile rekomendas aŭ varbas aldoni tiajn fontojn, sed male minacas forigi teksterojn aŭ la tutan tekston, se fontoj ne rapide estas aldonataj. Mi tial nun formetis la ŝablonon {{ŝ|sen fontoj}}, sed post rekonsidero tamen realdonas ĝin, ĉar jes ankaŭ mi tre bonvenigus referencojn - sed mi alvokas nepre ne realigi la minacojn pri forigo de la teksto, se tiuj referencoj ankoraŭ mankos post dek jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:44, 4 maj. 2026 (UTC) :Se realdoni, mi tamen rekomendas uzi la parametrojn en la ŝablono <nowiki>{{Sen fontoj | temo = politiko | dato = 2026}}</nowiki> ... kaj krome la teksto aldone devas ankoraŭ ricevi la same kritikan ŝablonon {{ŝ|orfa|Finnlando}}... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 4 maj. 2026 (UTC) ilgz2stgkjz3giemyt7zwwr80l53ply 1 942906 9366529 2026-05-04T10:50:14Z Sj1mor 12103 /* Prezidantoj kaj vicprezidantoj: Kial ili gravas? */ nova sekcio 9366529 wikitext text/x-wiki == Prezidantoj kaj vicprezidantoj: Kial ili gravas? == Prezidantoj kaj vicprezidantoj ne estas nur simbolaj figuroj; ili plenumas esencajn funkciojn por ke asocio entute povu funkcii kaj atingi siajn celojn. En multaj Esperanto-organizoj ekzistas interesa divido: * Prezidanto: Donas la ideon kaj la prestiĝon. * Sekretario: Faras la laboron (korespondado, arkivoj, bultenoj). Jura kaj Administra Respondeco: En multaj landoj (ekzemple Germanio, kie GEA estas registrita kiel ''e.V.''), la prezidanto kaj foje la vicprezidanto estas la juraj respondecantoj. * Se la asocio subskribas kontrakton (ekz. por kongresejo), la prezidanto devas subskribi ĝin. * Li/ŝi garantias, ke la asocio obeas la leĝojn kaj siajn proprajn statutojn. Kial la Vicprezidanto estas grava? La rolo de vicprezidanto ne estas nur "atendi". Ĝi havas specifajn avantaĝojn: * Kontinueco: Se la prezidanto subite malsaniĝas aŭ eksiĝas, la vicprezidanto tuj transprenas por eviti kaoson. * Divido de laboro: Ofte la prezidanto okupiĝas pri "eksteraj rilatoj" dum la vicprezidanto zorgas pri "internaj taskoj" (ekz. kunlaboro kun lokaj grupoj). * Specialiĝo: En fakaj asocioj, la vicprezidanto ofte respondecas pri specifa fako (ekz. financoj, junularo aŭ, kiel en la kazo de Bernhard Westerhoff, lingvaj kaj terminologiaj demandoj). Saluton @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], Ĉu vi estas konvinkita? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 10:50, 4 maj. 2026 (UTC) n4mwc422rtqfhkx3pyy1y5upukaicze 0 942907 9366530 2026-05-04T10:50:27Z DidCORN 34571 Alidirektigis al [[Nuklea fuelo]] 9366530 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Nuklea fuelo]] b4mbh0w4i52ovotm4yphc8hxjek4rui 1 942908 9366582 2026-05-04T11:20:11Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Vikipedia artikola ĝermo en Esperanto interalie havu almenaŭ tri plenajn frazojn. Tial mi iom disigis la du frazojn al tri. Sed tamen la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu alia artikolo ligas al ĝi. ~~~~" 9366582 wikitext text/x-wiki Vikipedia artikola ĝermo en Esperanto interalie havu almenaŭ tri plenajn frazojn. Tial mi iom disigis la du frazojn al tri. Sed tamen la teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu alia artikolo ligas al ĝi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:20, 4 maj. 2026 (UTC) bvtndp8bkuiru3vsj2owcnzu4rlovli 1 942909 9366584 2026-05-04T11:22:44Z Sj1mor 12103 /* Ŝablono Projektoj */ nova sekcio 9366584 wikitext text/x-wiki == Ŝablono Projektoj == Strangas al mi ke ekzistas vikikomuna kategorio por li https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sydney_Goodsir_Smith Sed ŝablono Projektoj ne funkcias por li. Kial? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:22, 4 maj. 2026 (UTC) 7xdoah9fs9glqf4l3ycdmzedl1td85j 1 942910 9366586 2026-05-04T11:25:15Z Sj1mor 12103 /* Memorilo */ nova sekcio 9366586 wikitext text/x-wiki == Memorilo == [[:Dosiero:Smith (Edith) plaque, Palm Hill, Oxton.jpg]] [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:25, 4 maj. 2026 (UTC) kjwxatxq2qcfgihkk0xc3li7jg9z7ox 1 942911 9366591 2026-05-04T11:49:09Z Sj1mor 12103 /* Noveloj de Bolesław Prus */ nova sekcio 9366591 wikitext text/x-wiki == Noveloj de Bolesław Prus == El la artikolo [[Lidja Zamenhof]] "Lidja komencis publikigi ekde [[1925]]. Tiujare aperis ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]], kaj en 1932 ''Noveloj'' de [[Bolesław Prus]]. Ĉu vere ekzistas [[Noveloj (Bolesław Prus)]]? kiuj? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:49, 4 maj. 2026 (UTC) p3lgmbxhmlztmv2y4m97fbvid9q2s6u 9366597 9366591 2026-05-04T11:53:03Z Sj1mor 12103 /* Noveloj de Bolesław Prus */ 9366597 wikitext text/x-wiki == Noveloj de Bolesław Prus == El la artikolo [[Lidja Zamenhof]] "Lidja komencis publikigi ekde [[1925]]. Tiujare aperis ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]], kaj en 1932 ''Noveloj'' de [[Bolesław Prus]]. Ĉu vere ekzistas [[Noveloj (Bolesław Prus)]] en Esperantujo? Pri kiuj noveloj temas? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:49, 4 maj. 2026 (UTC) m1znlomueemm38y28h3whwv04ktk8z3 9366598 9366597 2026-05-04T11:54:56Z Sj1mor 12103 /* Noveloj de Bolesław Prus */ Respondo 9366598 wikitext text/x-wiki == Noveloj de Bolesław Prus == El la artikolo [[Lidja Zamenhof]] "Lidja komencis publikigi ekde [[1925]]. Tiujare aperis ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]], kaj en 1932 ''Noveloj'' de [[Bolesław Prus]]. Ĉu vere ekzistas [[Noveloj (Bolesław Prus)]] en Esperantujo? Pri kiuj noveloj temas? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:49, 4 maj. 2026 (UTC) :Laŭ guglo :* Lidia Zamenhof: Ŝi tradukis du famajn novelojn de Prus, nome ''La Vizio'' kaj ''La Veŝto'', kiuj aperis en 1932. :* ''Ok noveloj'': Ĉi tiu kolekto, eldonita de Dokumenta Esperanto-Centro kaj Bjalistoka Esperanto-Asocio (2019), inkluzivas verkojn de diversaj aŭtoroj, interalie Bolesław Prus. :[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:54, 4 maj. 2026 (UTC) ly1zznbwrvxmzietx1xz1n8u13y50xu 9366599 9366598 2026-05-04T11:56:40Z Sj1mor 12103 9366599 wikitext text/x-wiki == Noveloj de Bolesław Prus == El la artikolo [[Lidja Zamenhof]] "Lidja komencis publikigi ekde [[1925]]. Tiujare aperis ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]], kaj en 1932 ''Noveloj'' de [[Bolesław Prus]]. Ĉu vere ekzistas [[Noveloj (Bolesław Prus)]] en Esperantujo? Pri kiuj noveloj temas? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:49, 4 maj. 2026 (UTC) :Laŭ guglo :* Lidia Zamenhof: Ŝi tradukis du famajn novelojn de Prus, nome ''La Vizio'' kaj ''La Veŝto'', kiuj aperis en 1932. :* ''[[Ok noveloj (2019)|Ok noveloj]]'': Ĉi tiu kolekto, eldonita de Dokumenta Esperanto-Centro kaj Bjalistoka Esperanto-Asocio (2019), inkluzivas verkojn de diversaj aŭtoroj, interalie Bolesław Prus. :[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:54, 4 maj. 2026 (UTC) ohp1riwfbtv0ox17un5s8v1akd8st44 0 942912 9366595 2026-05-04T11:52:39Z HaleBopp 52251 Kreado de Orela nantirano 9366595 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Orela nantirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Myiornis auricularis - Enéas V. Gouvêa Junior - 441678853 (cropped).jpeg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Myiornis]]'' |specio = '''''M. auricularis''''' - '''orela nantirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Myiornis auricularis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Vieillot, LJP]], 1818) |mapo de vivoteritorioj = Myiornis auricularis map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''M. a. cinereicollis'' <small>([[Wied-Neuwied, M]], 1831)</small> *''M. a. auricularis'' <small>([[Vieillot, LJP]], 1818)</small> |sinonimo = ''Platyrhynchos auricularis'' (pranomo) |vikispecio = |komunejo = }} La '''orela nantirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Myiornis auricularis]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi havas 2 [[subspecio]]jn troviĝantajn en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 4-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Myiornis]]'' <small>[[Bertoni, AW]], 1901</small> ****''Myiornis auricularis'' <small>([[Vieillot, LJP]], 1818)</small> - orela nantirano *****''Myiornis auricularis cinereicollis'' <small>([[Wied-Neuwied, M]], 1831)</small> *****''Myiornis auricularis auricularis'' <small>([[Vieillot, LJP]], 1818)</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Myiornis'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''μυῖα'' (''muia'' = "muŝo") kaj ''ὄρνις'' (''ornis'' = "birdo"), kio signifas "muŝbirdo", aludante la tre etan grandon de tiuj birdoj, kiuj estas inter la plej etaj [[paseroformaj]] el la mondo<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/eaptyr1/cur/introduction Birds of the World], Eared Pygmy-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''auricularis'' estas [[latina]] vorto signifanta "orela", ĉar tiu specio havas nigran duonlunan makulon ĉe la orelplumoj, kiu aspektas orelon<ref name="BOTW"/>. Med. L. auricularis ear, eared < L. auricula ear < dim. auris ear. ==Disvastiĝo kaj habitato== La orela nantirano troviĝas en suda kaj eosta [[Brazilo]], eosta [[Paragvajo]] kaj apuda nordeosta [[Argentino]]. Ĝi vivas en humidaj arbaroj kaj arbarorandoj, kutime en densaj arbustaj kreskaĵoj laŭlonge de randoj, malpli ofte ene de la arbaroj mem. Foje ĝi moviĝas preter la arbara rando al malaltaj satelitaj arboj en herbejoj. Ĝis 1250 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 697iuzencz2dwvy91dxy1nl4pfjs5xb 0 942913 9366596 2026-05-04T11:52:50Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Orela nantirano 9366596 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Orela nantirano]] ak56em3m4h0sz8kat7psom2zzl94y3j