Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 397 9456604 9439505 2026-08-19T08:04:51Z Sj1mor 12103 9456604 wikitext text/x-wiki <div class="thumb tright"> <div style="width:300px;"> {| |valign="top"|[[Dosiero:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|120ra|''Escherichia coli'']] |valign="top"|[[Dosiero:Tree Fern.jpg|120ra|arbeca filiko]] |- |valign="bottom"|[[Dosiero:Goliathus goliatus dos.jpg|120ra|Goliata skarabo]] |valign="bottom"|[[Dosiero:Thompson's Gazelle.jpeg|120ra|Gazelo]] |} </div> <div class="thumbcaption" style="width:300px;">Biologio studas la diversecon de vivoformoj ''(dekstrume, ekde supre maldekstre)'': bakterio ''[[Escherichia coli]]'', arbeca [[filiko]], [[gazelo]], Goliata [[skarabo]]</div> </div> [[Dosiero:Hooke-bluefly.jpg|eta|alt=A drawing of a fly from facing up, with wing detail|Diagramo de [[muŝo]] el la plinoviga verko ''Micrographia'' de [[Robert Hooke]] de 1665.]] [[Dosiero:Animalcules_observed_by_anton_van_leeuwenhoek_c1795_1228575.jpg|eta|Etaj vivuloj ([[organismo]]<nowiki/>j) unue viditaj kaj dezignitaj fare de [[Antoni van Leeuwenhoek]]]] [[Dosiero:Embryo_-_approximately_8_weeks_from_conception,_10_weeks_estimated_gestational_age_from_LMP.jpg|eta|Homa embrio je aĝo de 8 semajnoj]] '''Biologio'''<ref>[[Vortaro de Esperanto]] (1911) p. 19</ref> estas la [[scienco]] pri la [[fenomeno]]j de la [[biosfero]]. Biosfero estas la parto de la mondo kiun konsistigas la [[vivo]] kaj la vivaj estaĵoj nome [[organismo]]j. Tiu scienco studas la karakterojn, nome fizika strukturo, [[Biokemio|kemian komponon]] kaj [[Fiziologio|funkciadon]] de la vivaĵoj, ilian naskiĝon kaj [[Evoluismo|devenon]], [[Disvolviĝ-biologio|disvolviĝon]], la rilatojn de vivaj estaĵoj inter ili kaj kun ilia ĉirkaŭa medio.<ref>Baze sur difino el: "Aquarena Wetlands Project glossary of terms". [[Texas State University]] at San Marcos. Arkivita el la originalo en 2004-06-08. [http://www.bio.txstate.edu/~wetlands/Glossary/glossary.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040608113114/http://www.bio.txstate.edu/~wetlands/Glossary/glossary.html|date=2004-06-08}}</ref> Biologio ampleksas larĝan spektron de sciencaj kampoj, kiuj ofte konsistigas sendependajn [[disciplino]]jn. Ĉiuj el ili studas la vivon je diversaj organizniveloj. Moderna biologio estas vasta kamparo, komponita de multaj [[#Listo de biologiaj fakoj|branĉoj]]. Spite la tro larĝan rigardon kaj la kompleksecon de tiu ĉi [[scienco]], estas certaj unuigantaj konceptojn kiuj plifirmigas ĝin en unusola, kohera kampo. Biologio agnoskas la [[ĉelo]]n kiel la baza unuo de vivo, [[geno]]jn kiel la baza unuo de [[Heredo (genetiko)|heredo]], kaj [[Evoluismo|evoluon]] kiel la mekanismo kiu pelas al la kreado de novaj [[specio]]j. Vivantaj [[organismo]]j estas malfermaj sistemoj kiuj survivas pere de la transformo de [[energio]] kaj de la malpliigo de sia loka [[entropio]]<ref> Davies, PC; Rieper, E; Tuszynski, JA (Januaro 2013). "Self-organization and entropy reduction in a living cell". Bio Systems. 111 (1): 1–10. doi:10.1016/j.biosystems.2012.10.005. PMC 3712629 Libere alirebla. PMID 23159919. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3712629/] Konsultita en la 30a de Aprilo 2018.</ref> por havi stabilan kaj vivigeblan kondiĉon difinita kiel [[homeostazo]]. Sub-disciplinoj de biologio estas difinitaj laŭ la skalo je kiu vivo estas studata, la tipoj de organismoj studata, kaj la metodoj uzitaj por studi ilin. La vivo estas studata je molekula nivelo fare de [[molekula biologio]] (kompleksa interagado inter biologiaj molekuloj), [[bioĥemio]] (baza kemio) kaj [[molekula genetiko]]. Je la nivelo de la ĉelo, ĝin studas [[ĉelbiologio]] (baza konstrua unuo de organismoj, nome ĉelo) kaj je plurĉela nivelo, ĝin studas [[fiziologio]] (fizikaj kaj kemiaj funkcioj de [[histo]]j, [[organo]]j, kaj [[Organa sistemo|organaj sistemoj]]), [[anatomio]] kaj [[histologio]]. [[Disvolviĝ-biologio]] studas vivon je la nivelo de la disvolvo kaj konstruo de la individuaj estaĵoj. Je pli vasta skalo, [[genetiko]] studas kiel [[heredo]] funkcias inter idoj kaj gepatroj. [[Etologio]] studas la grupan konduton de la [[bestoj]]. [[Populacia genetiko]] laboras je la nivelo de kompleta populacio, kaj [[sistematiko]] zorgas pri la rilatoj inter la diversaj grupoj de vivuloj. Sendependaj populacioj kaj ilia vivmedio estas studataj de [[ekologio]] (interagado de organismoj en ties medio) kaj de [[evoluismo|evoluisma biologio]] (procezoj kiuj produktas la diversecon de vivo).<ref>"Life Science, Weber State Museum of Natural Science". Community.weber.edu. Arkivita el la originalo en 2016-01-06. [https://www.weber.edu/csme/wsu_museum_of_natural_science.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170611194549/http://www.weber.edu/csme/wsu_museum_of_natural_science.html|date=2017-06-11}} Konsultita en la 2013-10-02.</ref> Nova studkampo estas spacbiologio, kiu esploras la eblajn vivoformojn ekster [[Tero]]. == Historio de biologio == [[Dosiero:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|eta|dekstre|300x300px|Romia kopio en [[marmoro]] de greka [[bronzo|bronzaĵo]]: [[busto]] de Aristotelo fare de [[Lisipo]], ĉ. 330 a.K. La [[alabastro|alabastra]] [[mantelo]] estas modernepoka. [[Aristotelo]] estas konsiderata la iniciatinto de la pra-biologio.]] [[Dosiero:LinnaeusWeddingPortrait.jpg|eta|upright0.1|[[Lineo]] estas konsiderata patro de la moderna biologio.]] [[Dosiero:Charles Darwin by Julia Margaret Cameron, c. 1868.jpg|eta|278x278px|La kontribuoj fare de [[Darvino]] al la biologiaj sciencoj metis lin inter la plej gravaj biologoj de la historio.]] La [[termino]] ''biologio'' estis derivita el la [[Antikva greka|greka]] vorto βίος, bios, "vivo" kaj la sufikso -λογία, -logia, "studo de."<ref>"Who coined the term biology?". Info.com. Arkivita el la originalo en 2013-05-09. [http://topics.info.com/Who-coined-the-term-biology_716] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130509211839/http://topics.info.com/Who-coined-the-term-biology_716|date=2013-05-09}} Alirita la 2012-06-03.</ref><ref> "biology". Online Etymology Dictionary. Arkivita el la originalo en 2013-03-07. [https://web.archive.org/web/20130307163258/http://etymonline.com/index.php?term=biology&allowed_in_frame=0] Alirita la 1an de Majo 2018.</ref> La Latin-lingva formo de la termino por la unua fojo aperis en 1736 kiam la sveda sciencisto [[Carl Linnaeus]] (Carl von Linné) uzis ''biologi'' en sia ''Bibliotheca botanica''. Ĝi estis uzata denove en 1766 en verko titolita ''Philosophiae naturalis sive physicae: tomus III, continens geologian, biologian, phytologian generalis'', de [[Michael Christoph Hanov]], nome disĉiplo de [[Christian Wolff (filozofo)|Christian Wolff]]. La unua germanlingva uzo, ''Biologie'', estis en traduko de 1771 de la verko de Linnaeus. En 1797, Theodor Georg August Roose uzis la terminon en la enkonduko de libro, nome ''Grundzüge der Lehre van der Lebenskraft''. [[Karl Friedrich Burdach]] uzis la terminon en 1800 en pli limigita senco nome studo de homaj estaĵoj laŭ morfologia, fiziologia kaj psikologia vidpunktoj (''Propädeutik zum Studien der gesammten Heilkunst''). La termino venis al sia moderna uzado post la ses-voluma traktaĵo ''Biologie, oder Philosophie der lebenden Natur'' (1802–22) de [[Gottfried Reinhold Treviranus]], kiu anoncis:<ref> Richards, Robert J. (2002). The Romantic Conception of Life: Science and Philosophy in the Age of Goethe. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-71210-9. [https://books.google.es/books?id=X7N4_i7vrTUC&printsec=frontcover&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q&f=false] Alirita la 1an de Majo 2018.</ref> {{Citaĵo|La celoj de nia esplorado estos la diferencaj formoj kaj manifestaĵoj de vivo, la kondiĉoj kaj leĝoj laŭ kiuj tiuj fenomenoj okazas, kaj la kaŭzoj tra kiuj ili estis okazigitaj. La sciencon kiu koncernas kun tiuj celoj ni indikos per la nomo biologio [Biologie] aŭ la doktrino de vivo [Lebenslehre]. }} Kvankam la moderna biologio estas relative de ĵusa disvolvigo, sciencoj rilataj al kaj inkludita ene de ĝi estis studitaj ekde antikvaj epokoj. Natura filozofio estis studita tiom frue kiom ĝis la antikvaj civilizacioj de [[Mezopotamio]], [[Egipto]], la [[Hinda subkontinento]], kaj [[Ĉinio]]. Tamen, la originoj de la moderna biologio kaj ties alproksimiĝo al la studo de la naturo estas plej ofte datitaj reen al la [[antikva Grekio]].<ref> Magner, Lois N. (2002). A History of the Life Sciences, Revised and Expanded. CRC Press. ISBN 978-0-203-91100-6. Arkivita el la originalo en 2015-03-24. [https://web.archive.org/web/20150324125937/http://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC] Alirita la 1an de Majo 2018.</ref><ref> Serafini, Anthony (2013). The Epic History of Biology. ISBN 9781489963277. [https://books.google.es/books?id=Z3oECAAAQBAJ&pg=PA2&dq=biology+egypt&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=biology%20egypt&f=false] Alirita la 1an de Majo 2018.</ref> Dum la formala studo de la medicino datas reen el [[Hipokrato]] (ĉ. 460–370 a.n.e.), estis [[Aristotelo]] (384–322 a.n.e.) kiu kontribuis plej etende al la disvolviĝo de biologio. Speciale grava estas lia ''Historio de Animaloj'' kaj aliaj verkoj kie li montris naturalismajn klinojn, kaj poste pli empiriaj verkoj kiuj fokusis al biologia kaŭzaro kaj al la diverseco de vivo. La posteulo de Aristotelo en la [[Liceo]], nome [[Teofrasto]], verkis serion de libroj pri [[botaniko]] kiuj survivis kiel la plej grava kontribuo de la antikveco al la plantosciencoj, eĉ en la Mezepoko.<ref> Unu aŭ pliaj el la antaŭaj frazoj enhavas tekston el publikaĵo nune en la publika havaĵo: Chisholm, Hugh, eld. (1911). [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Theophrastus "Theophrastus"]. [[Encyclopædia Britannica]] (11a eld.). Cambridge University Press. Alirita la 1an de Majo 2018.</ref> Fakuloj de la mezepoka [[Islama mondo]] kiu verkis pri biologio estis [[Al-Ĝahiz]] (781–869), [[Abu Hanifa al-Dinaŭari|al-Dinaŭari]] (828–896), kiuj verkis pri botaniko,<ref> Fahd, Toufic (1996). "Botany and agriculture". In Morelon, Régis; Rashed, Roshdi. Encyclopedia of the History of Arabic Science. 3. Routledge. p. 815. ISBN 978-0-415-12410-2.</ref> kaj [[al-Razio]] (865–925) kiu verkis pri [[anatomio]] kaj [[fiziologio]]. Medicino estis speciale bone studita de la islamaj fakuloj kiuj laboris ĉe la grekaj filozofiaj tradicioj, dum la natura historio ege fontis el la Aristotela pensaro, speciale pri la alproksimiĝo al la fiksado de la hierarkio de la vivo. Biologio rapide ekdisvolviĝis kaj kreskis pro la spektakla plibonigo de la [[mikroskopo]] fare de [[Anton van Leeuwenhoek]]. Estis tiam kiam la fakuloj malkovris [[spermatozoo]]jn, [[bakterio]]jn, [[infuzorio]]jn kaj la diversecon de la mikroskopa vivo. Esploradoj fare de [[Jan Swammerdam]] kondukis al nova intereso en [[entomologio]] kaj helpis al la disvolvigo de la bazaj teknikoj de la mikroskopaj [[dissekco]] kaj [[kolorigo]].<ref> Magner, Lois N. (2002). [https://books.google.es/books?id=YKJ6gVYbrGwC&redir_esc=y A History of the Life Sciences, Revised and Expanded.] CRC Press. pp. 133–44. ISBN 978-0-203-91100-6. Arkivita el la originalo en 2015-03-24. Alirita la 1an de Majo 2018.</ref> Antaŭeniroj en mikroskopio havis profundan efikon sur la biologia sciaro. Komence de la [[19a jarcento]], nombraj biologoj indikis al la centra gravo de la [[ĉelo]] kiel unuo. Poste, en 1838, [[Matthias Schleiden|Schleiden]] kaj [[Theodor Schwann|Schwann]] ekdisvastigis la nuntempe universalajn ideojn ke (1) la baza unuo de organismoj estas la ĉelo kaj (2) ke la unuopaj ĉeloj havas ĉiujn la karakterojn de vivo, kvankam ili ankoraŭ malakceptis la ideon ke (3) ĉiuj ĉeloj venas el la divido de aliaj ĉeloj. Danke al la verkaro de [[Robert Remak]] kaj de [[Rudolf Virchow]], tamen, ĉirkaŭ la [[1860-aj jaroj]] plej biologoj jam estis akceptintaj la tri ĉefajn asertojn el kio poste iĝos konata kiel [[ĉelteorio]].<ref> Sapp, Jan (2003). "7". Genesis: The Evolution of Biology. New York.: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515618-8.</ref><ref> Coleman, William (1977). Biology in the Nineteenth Century: Problems of Form, Function, and Transformation. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29293-1.</ref> Dume, taksonomio kaj klasigo iĝis la fokuso de naturhistoriistoj. [[Carl Linnaeus]] publikigis bazan [[taksonomio]]n por la natura mondo en 1735 (variaĵoj el kiuj estis uzataj ekde tiam), kaj en la 1750-aj jaroj enkondukis [[Dunoma nomsistemo|sciencajn nomojn]] por ĉiuj liaj specioj.<ref> Mayr, Ernst. The Growth of Biological Thought, ĉapitro 4</ref> [[Georges-Louis Leclerc]], Grafo de Buffon, traktis speciojn kiel artefaritaj kategorioj kaj vivantajn formojn kiel malleable—even suggesting the possibility of [[komuna praulo]]. Kvankam li estis kontraŭa al la evoluismo, Buffon estas ŝlosila figuro en la historio de la evoluisma pensaro; lia verkaro influis la evoluismajn teoriojn kaj de [[Lamarck]] kaj de [[Darwin]].<ref> Mayr, Ernst. The Growth of Biological Thought, ĉapitro 7</ref> Serioza evoluisma pensado originiĝis pro la influo de la verkoj de [[Jean-Baptiste Lamarck]], kiu estis la unua kiu prezentis koheran teorion de evolucio.<ref> Gould, Stephen Jay. The Structure of Evolutionary Theory. The Belknap Press of Harvard University Press: Cambridge, 2002. ISBN 0-674-00613-5. p. 187.</ref> Li sugestis ke evolucio estis la rezulto de media streso sur la propraj trajtoj de animaloj, tio estas, ke ju pli ofte kaj rigore organo estis uzita, des pli komplekse kaj efike ĝi iĝos, tiel adaptante la animalon al sia medio. Lamarck kredis ke tiuj akiritaj trajtoj povus poste esti pasigitaj al la idaro de la animalo, kiu poste disvolvigos kaj perfektigos ilin. Tamen estis la brita naturalisto [[Charles Darwin]], kombinante la biogeografian alproksimiĝon de [[Alexander von Humboldt|Humboldt]], la uniformisman geologion de [[Charles Lyell|Lyell]], la verkojn pri populacikresko de [[Thomas Malthus|Malthus]] kaj sian propran morfologian esperton kaj etendajn prinaturajn observaĵojn, kio forĝis pli sukcesan evoluisman teorion bazitan sur [[natura selektado]]; simila argumentaro kaj pruvaro kondukis [[Alfred Russel Wallace]] sendepende atingis la samajn konkludojn.<ref> Mayr, Ernst. The Growth of Biological Thought, ĉapitro 10: "Darwin's evidence for evolution and common descent"; kaj ĉapitro 11: "The causation of evolution: natural selection"</ref><ref> Larson, Edward J. (2006). "Ch. 3". Evolution: The Remarkable History of a Scientific Theory. Random House Publishing Group. ISBN 978-1-58836-538-5. Arkivita el la originalo en 2015-03-24. [https://books.google.es/books?id=xzLRvxlJhzkC&redir_esc=y] Alirita la 1an de Majo 2018.</ref> Kvankam ĝi estis subjekto de polemiko (kiu kontinuas ĝis nuntempe), la teorio de Darwin tuj disvastiĝis rapide tra la scienca komunumo kaj tuj iĝis centra aksiomo de la rapide disvolviĝanta scienco de biologio. La malkovro de la fizika reprezento de heredo venis kun la evoluismaj principoj kaj la [[populacigenetiko]]. En la 1940-aj jaroj kaj komenco de la 1950-aj jaroj, eksperimentoj indikis al [[DNA]] kiel la komponanto de [[kromosomo]]j kiuj portas la trajto-portajn unuojn kiuj iĝis konataj kiel [[geno]]j. Fokuso al novaj tipoj de modelaj organismoj kiaj [[viruso]]j kaj [[bakterio]]j, kun la malkovro de la duobla helica strukturo de DNA en 1953, markis la transiron al la erao de la [[molekula genetiko]]. El la 1950-aj jaroj ĝis la nuntempo, biologio estis amplekse etendita en la [[Molekula biologio|molekula tereno]]. La [[genetika kodo]] estis solvita de [[Har Gobind Khorana]], [[Robert W. Holley]] kaj [[Marshall Warren Nirenberg]] post oni komprenis ke DNA enhavas [[Genetika kodo#Kodonoj|kodonojn]]. Fine, la [[Homgenoma Projekto]] estis lanĉita en 1990 kun la celo mapigi la ĝeneralan homan [[genomo]]n. Tiu projekto estis esence kompletigita en 2003,<ref> Noble, Ivan (2003-04-14). "Human genome finally complete". [[BBC]] News. Arkivita el la originalo en 2006-06-14. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2940601.stm] Alirita la 2an de Majo 2018.</ref> kaj poste eĉ oni publikigis pliajn analizojn. La Homgenoma Projekto estis la unua ŝtupo en la tutmonda klopodo por arigi la akumulitan sciaron de biologio en funkcia, molekula difino de la [[homa korpo]] kaj de la [[korpo]]j de aliaj organismoj. == Biologiaj principoj == Kvankam biologio malsimilas disde [[fiziko]] pro tio ke ĝi kutime ne priskribas [[Reprodukta valoro (populacia genetiko)|biologiajn sistemojn]] kiel objektojn obeantajn neŝanĝeblajn leĝojn, ĝi tamen enhavas plurajn gravajn principojn kaj konceptojn kiuj inkludas: universaleco, evoluo, diverseco, daŭrigeco, konstanteco kaj interrilatoj. === Universaleco: Bioĥemio, ĉeloj kaj genetika kodo === [[Dosiero:DNA-structure-and-bases.png|eta|Skema bildo pri [[DNA]], stokanto de la bazaj informoj por ĉelfunkciado]] {{Ĉefartikolo|Vivo|Ĉelteorio}} Ĉiuj vivuloj (krom ne [[viruso (biologio)|virusoj]]) estas faritaj el [[ĉelo]]j, kiuj mem ĉiuj estas konstruitaj per komunaj karbon-bazitaj [[molekulo]]j. Ĉiuj vivuloj transdonas sian heredaĵon per la genaro, kiu baziĝas super nukleaj acidoj kiel [[DNA]] kaj uzas preskaŭ universalan [[genetika kodo|genetikan kodon]]. Ia universaleco aperas ankaŭ dum la disvolviĝo: ĉe la plurĉelaj animaloj, ekzemple, la bazaj ŝtupoj de frua [[embria disvolviĝo]] estas priskribeblaj per la samaj morfologiaj etapoj, kaj utiligas similajn [[geno]]jn. [[Ĉelteorio]] asertas ke la ĉelo estas la fundamenta unuo de vivo, ke ĉiuj viaj estaĵoj estas komponitaj el unu aŭ pliaj ĉeloj, kaj ke ĉiuj ĉeloj venas el aliaj ĉeloj tra [[ĉeldivido]]. Ĉe [[plurĉelulo]]j, ĉiu ĉelo en la organisma korpo derivas laste el unusola ĉelo en fekundita ovo. La ĉelo estas konsiderata ankaŭ la baza unuo en multaj [[patologio|patologiaj procezoj]].<ref> Mazzarello, P (Majo 1999). "A unifying concept: the history of cell theory". Nature Cell Biology. 1 (1): E13–15. doi:10.1038/8964. PMID 10559875.</ref> Aldone, la fenomeno de la [[energio|energifluo]] okazas en ĉeloj en procezoj kiuj estas parto de la funkcio konata kiel [[metabolo]]. Fine, la ĉeloj havas heredan informon ([[DNA]]), kiu pasas el ĉelo al ĉelo dum la ĉeldivido. Esplorado de la origino de la vivo, nome [[abiogenezo]], celas fakte klopodon malkovri la originon de la unuaj ĉeloj. === Evoluo: la centra principo de biologio === {{Ĉefartikolo|Evoluismo}} [[Dosiero:JBde-Lamarck.jpg|eta|dekstra|225ra|Monumento al Lamarko ĉe la enirejo de la Muzeo de Natura Historio de Parizo. [[Jean-Baptiste de Lamarck]] estis la pioniro de la koncepto de evoluismo, ŝlosila por la kompreno de la moderna biologio.]] Centraj konceptoj en biologio estas, ke la vivo ŝanĝas kaj disvolviĝas tra evolucio kaj ke ĉiuj vivuloj sur la Tero, kaj vivantaj kaj [[formortinta]]j, devenas de [[komuna origino]] aŭ de praula [[genprovizo]], tra la evolua fenomeno. Tio klarigas la frapan similecon de fundamentaj bioĥemiaj meĥanismoj, priskribita en antaŭaj paragrafoj. Oni supozas ke tiu universala [[komuna praulo]] el ĉiuj organismoj aperis antaŭ ĉirkaŭ 3.5 mil milionoj da jaroj.<ref> De Duve, Christian (2002). Life Evolving: Molecules, Mind, and Meaning. New York: Oxford University Press. p. 44. ISBN 0-19-515605-6.</ref> Biologoj konsideras la universalecon de la genetika kodo kiel definitiva pruvaro favore al la teorio de universala komuna devento por ĉiaj bakterioj, arĥeoj, kaj eŭkariotoj (vidu artikolon: [[origino de vivo]]).<ref> Futuyma, DJ (2005). Evolution. Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-187-3. OCLC 57311264.</ref> La termino "evolucio" estis enkondukita en la scienca vortotrezoro fare de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] en [[1809]].<ref> Packard, Alpheus Spring (1901). Lamarck, the founder of Evolution: his life and work with translations of his writings on organic evolution. New York: Longmans, Green. ISBN 978-0-405-12562-1.</ref> Kvindek jarojn poste [[Darvino]] (kun [[Alfred Russel Wallace]]) starigis la evoluisman teorion priskribante unu el ĝiaj ĉefaj motoroj: nome la [[natura selektado]].<ref> "The Complete Works of Darwin Online – Biography". darwin-online.org.uk. Arkivita el la originalo en 2007-01-07. [http://darwin-online.org.uk/biography.html] Alirita la 2an de Majo 2018.</ref><ref> Dobzhansky, T. (1973). "Nothing in biology makes sense except in the light of evolution". The American Biology Teacher. 35 (3): 125–29. doi:10.2307/4444260. JSTOR 4444260.</ref><ref> Carroll, Joseph, eld. (2003). On the origin of species by means of natural selection. Peterborough, Ontario: Broadview. p. 15. ISBN 978-1-55111-337-1. "As Darwinian scholar Joseph Carroll of the University of Missouri–St. Louis puts it in his introduction to a modern reprint of Darwin's work: "The Origin of Species has special claims on our attention. It is one of the two or three most significant works of all time—one of those works that fundamentally and permanently alter our vision of the world ... It is argued with a singularly rigorous consistency but it is also eloquent, imaginatively evocative, and rhetorically compelling.""</ref> [[Alfred Russel Wallace]] estis agnoskita kiel kun-malkovrinto de tiu koncepto ĉar li helpis en la esplorado kaj kaj eksperimentado kun la koncepto de evolucio.<ref> Shermer p. 149.</ref> Evolucio estas nune uzata por klarigi la grandajn variaĵojn de vivo trovita sur la Tero. Darwin teoriigis ke la specioj floras aŭ mortas kiam estas subigitaj al procezoj de natura selektado aŭ [[selekta bredado]].<ref> Darwin, Charles (1859). ''[[On the Origin of Species]]'', John Murray.</ref> La [[genetika drivo]] estis aldonita kiel kroma klariga meĥanismo en la t.n. "moderna sintezo" de la evoluteorio.<ref> Simpson, George Gaylord (1967). The Meaning of Evolution (Dua eldono). Yale University Press. ISBN 978-0-300-00952-1. </ref> La evolua historio, kiu priskribas la akiron de diversaj karakteroj kaj la genealogiajn rilatojn inter nunaj specioj estas nomata "filogenio". Multaj diversaj metodoj ebligas akiri informojn pri filogenio. Ĉefe menciindas la komparo de DNA-sinsekvoj, kadre de [[molekula biologio]] kaj la studo de genaroj, kaj la komparo de [[fosilio]]j kaj aliaj restaĵoj de eks-organismoj kadre de [[paleontologio]].<ref> "Phylogeny". Bio-medicine.org. 2007-11-11. Arkivita el la originalo en 2013-10-04. [https://web.archive.org/web/20131004224700/http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/][http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/] Alirita la 2an de Majo 2018.</ref> Biologoj organizas kaj analizas evoluciajn rilatoj pere de variaj metodoj, inklude [[filogenetiko]]n, [[fenetiko]]n, kaj [[kladistiko]]n. Evolucio ludas gravan rolon por la kompreno de la natura historio de la vivoformoj kaj por la kompreno de la organizado de nunaj vivoformoj. Sed, tiuj organizadoj povas esti komprenitaj nur je la kono pri kiel ili venis al tio kio ili estas nun pere de la procezo de evolucio. Sekve, evolucio estas centra al ĉiuj kampoj de la biologio.<ref> Montévil, M; Mossio, M; Pocheville, A; Longo, G (October 2016). "Theoretical principles for biology: Variation". Progress in Biophysics and Molecular Biology. From the Century of the Genome to the Century of the Organism: New Theoretical Approaches. 122 (1): 36–50. doi:[[doi:10.1016/j.pbiomolbio.2016.08.005|10.1016/j.pbiomolbio.2016.08.005]]. PMID 27530930. Arkivita el la originalo en 2018-03-20. [https://web.archive.org/web/20180320150224/http://www.academia.edu/27942089/Theoretical_principles_for_biology_Variation] Alirita la 2an de Majo 2018.</ref> === Diverseco: La diverseco de la vivuloj === [[Dosiero:Phylogenetic tree.svg|eta|340ra|Kladogeneza arbo de ĉiuj vivuloj, bazita sur [[rRNA]]-genoj, montranta la distingon inter la tri [[domanio]]j: bakterioj, arĥeoj kaj nukleuloj, kiel ĝin unue priskribis [[Carl Woese]]. Arboj konstruitaj per aliaj genoj estas ĝenerale similaj, sed la ekzaktaj rilatoj inter la tri [[domanio]]j plu estas debatitaj.]] Malgraŭ la jam substrekita unueco, vivo montras mirigan diversecon. La biologia klasado celas ordigi la vivulojn laŭ ilia evolua historio pere de kladogenezaj arboj. "Tradicie", en la [[1970-aj jaroj]], la vivuloj estis dividitaj en kvin [[regno (biologio)|regno]]jn: :[[Prokariotoj]] -- [[Protistoj]] -- [[Fungoj]] -- [[Plantoj|Vegetaloj]] -- [[Bestoj|Animaloj]] Sed tiu ĉi kvin-regna sistemo nun estas konsiderata kiel kaduka. Modernaj klasifikoj ĝenerale agnoskas la jenan tri-[[domanio|domanian]] ĉefdividon: * [[Arĥeoj]] (originale ''Archaebacteria'', t.e. "prabakterioj") * [[Bakterio]]j (originale ''Eubacteria'', t.e. "veraj bakterioj") * [[Eŭkarioto|Nukleuloj]] Aldone al tiuj tri domanioj menciindas internĉelaj [[parazito]]j, kiuj ne kapablas memstare reproduktiĝi, ne posedas propran [[metabolo]]n, kaj multobliĝas per la parazita uzado de la metabolo de gastĉeloj: * [[viruso (biologio)|Virusoj]] * [[Priono]]j ==== Bildaro ==== <gallery mode="packed" heights="120" perrow="5"> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|[[Besto]] ([[vertebrulo]]) - [[Bovo]] (''Bos primigenius taurus'') File:Hymenoptere2.jpg|[[Besto]] ([[senvertebrulo]]) - [[Mielabelo]] (''Apis'') sur planto File:Zboże.jpg|[[Planto]] - [[Tritiko]] (''Triticum'') File:Sequoia sempervirens0.jpg|[[Planto]] - [[Sekvojo]] (''Sequoia sempervirens'') File:Morchella esculenta 08.jpg|[[Fungo]] - ''Morchella esculenta'' File:Amanita muscaria 3 vliegenzwammen op rij.jpg|[[Fungo]] - [[Muŝoamanito]] (''Amanita muscaria'') File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - ''Fucus serratus'' File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|[[Bakterio]] - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 mikrometro) File:Halobacteria.jpg|[[Arĥeoj|Arĥeo]] - Halobacteria File:Gamma phage.png|[[Viruso]] - ''Gamma phage'' </gallery> === Daŭreco: La komuna origino de la vivo === {{Ĉefartikolo|Komuna origino}}[[Dosiero:Common clownfish.jpg|eta|250ra|dekstra|Mutuala [[simbiozo]] inter [[klaŭnfiŝo]] el la genro ''[[Amphiprion]]'', kiu vivas inter la tentakloj de tropika [[maranemono]]. La teritoriema fiŝo protektas la maranemonon kontraŭ anemon-voraj fiŝoj, kaj inverse la urtikecaj tentakloj de la anemono protektas la fiŝon kontraŭ aliaj rabobestoj.]]Grupo de vivuloj havas komunan originon se ili havas {{N|komuna praulo}}. Ĉiuj ekzistantaj vivuloj sur Tero devenas el komuna gena stoko. La universaleco de la genetika kodo estas unu el la plej fortaj argumentoj, kiuj apogas ĉi tiun teorion. Oni hipotezas, ke la "lasta komuna praulo", t.e. la plej proksima praulo de ĉiuj nunaj vivuloj, aperis antaŭ 3,5 miliardoj da jaroj. La nocio pri komuna origino de la vivuloj estas relative nova. Ĝis la [[19a jarcento]] oni kredis, ke vivo povas spontane aperi sub iuj kondiĉoj. === Interrilatoj: grupoj kaj medioj === Ĉiuj vivuloj rilatas kun aliuloj kaj kun sia natura medio. Unu el la kialoj, kiuj malfaciligas la studon de biologiaj sistemoj estas, ke ekzistas multegaj interrilatoj inter vivuloj kaj ilia medio. Inter iuj specioj foje ekzistas apartaj rilatoj, kiel kunlaborado, agresemo, [[parazito|paraziteco]] aŭ [[simbiozo]]. La afero iĝas eĉ pli komplika kiam pluraj specioj kunvivas kaj interrilatas kadre de [[ekosistemo]]. Tio ĉi konsistigas la studkampon de [[ekologio]]. === Genetiko === {{Ĉefartikolo|Genetiko}} [[Dosiero:DNA_Overview.png|eta|373x373ra|La molekula modelo de la duobla helikso de la DNA]] Genoj estas la ĉefaj unuoj de heredo en ĉiuj organismoj. [[Geno]] estas la unuo de heredo kiu korespondas al regiono de DNA kiu influas la formon aŭ funkcion de organismo laŭ specifaj manieroj. Ĉiuj organismoj, el bakterioj al animaloj, kunhavas la saman bazan maŝinaron kiu kopias kaj tradukas DNA en [[proteino]]jn. Ĉeloj ''transskribas'' (vidu transskribbazo) DNA genon en RNA versio de la geno, kaj poste ribosomo ''tradukas'' la RNA en sekvencon de [[aminoacido]] konata kiel proteino. La tradukokodo el RNA kodo al aminoacido estas la sama por plej organismoj. Por ekzemplo, sekvenco de DNA kiu kodigas por [[insulino]] ĉe homoj ankaŭ kodigas por insulino kiam ĝi estas metita en aliaj organismoj, kiaj plantoj.<ref> Marcial, Gene G. (13a de Aŭgusto, 2007) el SemBiosys, A New Kind Of Insulin, Arkivita en 2014-10-29 ĉe Wayback Machine.. businessweek.com [https://web.archive.org/web/20141029034450/http://www.businessweek.com/stories/2007-08-12/from-sembiosys-a-new-kind-of-insulin] Alirita la 2an de Majo 2018.</ref> DNA troviĝas kiel liniaj kromosomoj en [[eŭkariotoj]], kaj kiel cirklaj kromosomoj en [[prokariotoj]]. Kromosomo estas organizita strukturo konsista el DNA kaj el [[histono]]j. La serio de kromosomoj en ĉelo kaj ajna alia heredinformo trovita en la [[mitokondrio]], [[kloroplasto]]j, aŭ aliaj lokoj estas kolektive konata kiel ĉela [[genomo]]. Ĉe eŭkariotoj, la genoma DNA estas en la ĉela kerno, aŭ je malgrandaj kvantoj en mitokondrio kaj kloroplastoj. Ĉe prokariotoj, la DNA estas ene de neregulforma korpuso en la [[citoplasmo]] nome la [[nukleoido]].<ref> Thanbichler, M; Wang, SC; Shapiro, L (October 2005). "The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure". Journal of Cellular Biochemistry. 96 (3): 506–21. doi:10.1002/jcb.20519. PMID 15988757.</ref> La genetika informo en genomo estas ene de genoj, kaj la kompleta komplekso de tiu informo en organismo nomiĝas ''genotipo''.<ref> "Genotype definition – Medical Dictionary definitions". Medterms.com. 2012-03-19. Arkivita en 2013-09-21. [https://web.archive.org/web/20130921054803/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472] Alirita la 2an de Majo 2018.</ref> == Panoramo de biologio == === Strukturo de la vivo === [[Dosiero:biological cell.svg|eta|300ra|Skemo de tipa animala [[biologia ĉelo|ĉelo]] kun ĝia interna strukturo.]] Vidu ankaŭ: [[Molekula biologio]], [[Ĉelbiologio]], [[Genetiko]], [[Disvolviĝ-Biologio]] Molekula biologio studas la biologiajn fenomenojn je [[molekulo|molekula nivelo]]. Tiu ĉi studkampo parte koncernas ankaŭ [[bioĥemio]]n kaj [[genetiko]]n. Molekula biologio ĉefe koncentriĝas je la provo kompreni la interagojn inter la diversaj komponaĵoj de ĉelo, ekzemple la rilatojn inter [[DNA]], [[RNA]], kaj [[proteino|proteina]] sintezo, kaj ties reguligo. [[Ĉelbiologio]] studas la [[fiziologio|fiziologiajn]] kvalitojn de ĉeloj, ilian funkciadon, interrilatojn kaj ĉirkaŭan medion. Tio estas farita je mikroskopa aŭ molekula nivelo. Ĉelbiologio koncernas same unuĉelajn vivulojn, kiel [[bakterio]]jn, kaj la specialigitajn ĉelojn de plurĉelaj vivuloj kiel [[homo]]j. La kompreno de la konsisto de la ĉeloj kaj de ilia funkciado estas fundamenta por ĉiuj aliaj biologiaj fakoj. La komparo de similaĵoj kaj diferencoj inter diversaj ĉeltipoj estas aparte grava por ĉela kaj molekula biologioj. La fundamentaj similaĵoj kaj diferencoj ebligas ian ĝeneraligon de certaj observoj al aliaj ĉeltipoj. === Fiziologio de la vivuloj === [[Dosiero:15th_century_egyptian_anatomy_of_horse.jpg|eta|Ilustraĵo farite je la 15-a jarcento montranta la anatomion kaj biologion de [[ĉevalo]]; la universitata biblioteko, Istanbulo.]] [[Fiziologio]] provas kompreni la meĥanikan, fizikan kaj bioĥemian funkciadon de la vivulaj strukturoj. La temo pri "strukturo kaj funkcio" estas centra en biologio. Tradicie, la fiziologiaj studoj dividiĝas inter planta fiziologio kaj animala fiziologio, sed la fiziologiaj principoj estas universalaj ĉe ĉiuj studitaj vivuloj. Ekzemple, tio, kio estis lernita pri la fiziologio de la [[gisto|gista]] ĉelo grandparte validas ankaŭ por homaj [[Ĉelo (biologio)|ĉeloj]]. [[Anatomio]] estas grava parto de fiziologio kaj pristudas kiel [[organo|organaj]] sistemoj funkcias kaj interagas. La studado de tiuj sistemoj koncernas ankaŭ [[medicino|medicine]] orientitajn fakojn kiel [[nervobiologio]]n, [[imunologio]]n, ks. ==== Biologia klasado ==== {{Ĉefartikolo|Biologia klasado}} La ĉefe sistemo de biologia klasado estas la [[Linea taksonomio]], kiu inkluzivas rangojn kaj la [[Dunoma nomenklaturo|dunoman nomenklaturon]]. == Listo de biologiaj fakoj == {{Div col|cols = 4}} * [[Anatomio]] * [[Astrobiologio]] * [[Biofiziko]] * [[Biogeografio]] * [[Biologia klasado]] * [[Biogeokemio]] * [[Biokemio]]/[[Biokemio|Bioĥemio]] * [[Biokomputiko]] * [[Biomeĥaniko]] * [[Biosemiotiko]] * [[Biospeleologio]] * [[Bioteknologio]] * [[Botaniko]] * [[Ĉelbiologio]] * [[Disvolviĝ-Biologio]] * [[Ekologio]] * [[Etologio]] * [[Evoluisma biologio]] * [[Evoluismo]] * [[Farmakologio]] * [[Fenologio]] * [[Filozofio de biologio]] * [[Fiziologio]] * [[Genetiko]] * [[Histologio]] * [[Imunologio]] * [[Marbiologio]] * [[Matematika biologio]] * [[Molekula biologio]] * [[Mikologio]] * [[Mikrobiologio]] * [[Model-Organismoj por Biologio]] * [[Nervscienco]] * [[Nomenklaturo]] * [[Paleontologio]] * [[Parazitologio]] * [[Psikobiologio]] * [[Radiobiologio]] * [[Sinteza biologio]] * [[Sistematiko]] * [[Socibiologio]] * [[Struktura biologio]] * [[Tempobiologio]] * [[Taksonomio]] * [[Zoologio]] {{Div col end}} == Organizoj == * [[Internacia Unio de Biologiaj Sciencoj]] * [[Reĝa Societo de Biologio]] == Faklibroj en Esperanto == * NEERGAAARD, Paul, '''Scienco kaj pseŭdoscienco, pri heredo kaj rasoj''', [[Sennacieca Asocio Tutmonda|SAT]], 1937 * [[Jean Rostand|ROSTAND, Jean]], ''La nuna stato de l'evoluismo'', (trad.) [[Sennacieca Asocio Tutmonda|SAT]], 1953 * '''ESPERANTLINGVA KRESTOMATIO pri biologiaj sciencoj ''' (Kompilis kaj redaktis d-ro [[Béla Mészáros]], [[Debrecen]], 1989, Scienca Universitato Kossuth Lajos) * D-ro Zoltán Varga: '''Gvidlibro pri bestoj''' (Suplemento en Esperanto al la hungarlingva bildlibro ''Állatismeret'') (eldonis HEA Budapest 1988) (La bestonomojn esperantigis d-ro Béla Mészáros;la tekston tradukis [[Tibor Papp]]; la tradukon fake reviziis d-ro [[Carl Støp-Bowitz]]) esperanta traduko 1985 * Lamarko ([[Lamarck]]), ''Filozofio zoologia'', 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo. * [http://www.phys.ens.fr/~jacobsen/infanlibroj/La_bildlibro_de_la_tero.pdf La bildlibro de la tero] Ideo: Émilie Beaumont, Teksto:Agnès Vandewiele (franca originalo), [[Jesper Lykke Jacobsen]] (esperanta traduko), Bildoj: S. Alloy - C. David - F. Guiraud - P. Bon - F. Ruyer. Groupe Fleurus, Paris, www.editionsfleurus.com, ISBN 9782215031086 == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == {{Portalo Biologio}} * [[Zoologio]] * [[Biomaterialo]] * [[Botaniko]] * [[Listo de biologoj]] * [[Medicino]] * [[Kemio]] * [[Biologia klasado]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikinewscat=Vivoscienco|s=Kategorio:Biologio|q=Biologio|ReVo=biolog1}} * [http://www.fw.hu/eventoj/steb/biologio/enkond-fokuso/f874-p08.htm Enkonduko en la Biologion] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060613232259/http://www.fw.hu/eventoj/steb/biologio/enkond-fokuso/f874-p08.htm |date=2006-06-13 }} * [http://www.esperanto.org.nz/anzed/la_m.html Biologia Terminaro ''Latina, Angla, Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040531045619/http://www.esperanto.org.nz/anzed/la_m.html |date=2004-05-31 }} * [http://biosites.org/index.php/Alphabetical_list Biologia sites] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080426003846/http://biosites.org/index.php/Alphabetical_list |date=2008-04-26 }} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Biology|revizio=838794207}} {{Leginda}} {{Havenda artikolo|Biologio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Biologio| ]] o3tbnglej95tpdk8oy5tvn2b50hejn4 0 1548 9456254 9076472 2026-08-18T15:11:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456254 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Gustave Eiffel |dosiero = Gustave Eiffel.jpg |priskribo = franca inĝeniero |dato de naskiĝo = [[15-a de decembro]], [[1832]] |loko de naskiĝo = [[Dijon]], [[Francio]] |dato de morto = [[27-a de decembro]], [[1923]] |loko de morto = [[Parizo]], [[Francio]] }} La [[Francio|franca]] inĝeniero '''Alexandre Gustave EIFFEL''' ([efɛl]) (esperante '''Aleksandro Gustavo EJFELO''') naskiĝis je la [[15-a de decembro]] [[1832]] en [[Dijon]] kaj mortis je la [[27-a de decembro]] [[1923]] en [[Parizo]]. Li estas la konstruinto de la [[Eiffel-Turo]] kaj la [[Statuo de Libereco]]. Li studis en la Pariza ''École des Arts et Manufactures'' kaj laboris poste en metalurgia entrepreno apud sia hejmurbo. Tie li ekinteresiĝis pri metalaj materialoj. En 1856 li fondis sian firmaon por grandaj ferkonstruaĵoj, kiel ekz. pontoj kaj kupoloj. La plej granda merito de Gustave Eiffel estis la laŭ li nomata [[Eiffel-Turo]], kiun li konstruigis okaze de la [[Internacia ekspozicio]] en [[1889]]. Ĝi fariĝis grava simbolo de [[Parizo]]. Ankaŭ la interna ŝtalskeleto de la [[Statuo de Libereco]], grave simbolo de [[Novjorko]], estis konstruita de li laŭ skulptaĵo de [[Frédéric Auguste Bartholdi|Bartholdi]]. [[Dosiero:Paris - Eiffelturm - frontal vom Marsfeld.jpg|eta|200px|maldekstra|[[Eiffel-Turo]] - grava simbolo de [[Parizo]]]] La du ĉefaj konstruaĵoj de Eiffel celebris la centjaran datrevenon de du revolucioj: la Statuo de Libereco la [[usona revolucio|usonan Revolucion]] ([[1776]]), donaco de la Franca Respubliko al Usono, kaj la Eiffel-Turo la [[franca Revolucio|francan Revolucion]] ([[1789]]). Laŭ [[PIV2002]] Gustave Eiffel nomiĝas ''Ejfelo'' en [[Esperanto]], same kiel la montaro [[Ejfelo (montaro)|Ejfelo]]. == Gustave Eiffel kaj Esperanto == Eiffel estis konata kiel [[esperantisto]]. Li diris: {{cquote|Esperanto... kvankam mi mem neniam kuraĝis ĝin lerni, por kio mia alta aĝo povas min senkulpigi, mi rekomendados ĝin al infanoj, ĉar ĝi estas unu el la plej facilaj aferoj kiujn ili iam povos lerni.}} == Eksteraj ligiloj == {| style="float:right;" |- | {{Projekto vizaĝoj}} | {{Projektoj|commonscat=Gustave Eiffel}} |} * [http://www.gustaveeiffel.com Asocio Gustave Eiffel] {{PlurajLingvokodoj|fr}}<!-- * [http://www.civilium.net/infocil/dmaria.shtml Ponto Maria Pia] ne trovebla je 07/09/2010--> * [http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/fr/documentation/dossiers/page/gustave_eiffel.html Gustave Eiffel] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101205173135/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/fr/documentation/dossiers/page/gustave_eiffel.html |date=2010-12-05 }} en la retejo de la Eiffel-Turo {{PlurajLingvokodoj|ar|de|en|es|fr|it|ja|pt|zh}} * {{Structurae persono}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Eiffel, Gustave}} [[Kategorio:Francaj inĝenieroj]] [[Kategorio:Framasonoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 15-an de decembro]] [[Kategorio:Mortintoj la 27-an de decembro]] 5s7boka517oos1dp2xluop1c2zrlrdy 0 1596 9456524 9452249 2026-08-19T02:32:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456524 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | |sen banderolo= jes | nomoenlokalingvo = Reino de España | eonomo = Hispana Reĝlando | flago = [[Dosiero:Flago-de-Hispanio.svg|150ra|Flago de Hispanio]] [[Flago de Hispanio]] | blazono = [[Dosiero:Escudo de España (mazonado).svg|120ra|Blazono de Hispanio]] [[Blazono de Hispanio]] | nacia himno = [[Marcha Real]] (Marcha Granadera) | nacia devizo = [[Plus Ultra]] (plu preter) | lokigo-bildo = [[Dosiero:EU-Spain.svg|225ra]] | oficiale agnoskitaj lingvoj = [[hispana lingvo|la kastila]], [[kataluna lingvo|la kataluna]], [[galega lingvo|la galega]], la [[okcitana lingvo|arana dialekto de la okcitana]] kaj [[eŭska lingvo|la eŭska]] | ne oficiale agnoskitaj lingvoj = la [[asturia lingvo|astura]], la [[aragona lingvo|aragona]], la [[berbera lingvo|rifmontara berbera]] en [[Melilo]] | ĉefurbo = [[Madrido]] (3,162 mil) | religio = plejparte [[katolikoj]], tamen ne estas oficiala [[ŝtatreligio]]. | km2 = 504782 | akvo = 1.04 | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 89.4 | valuto = [[Eŭro]] | valuta kodo = EUR | horzono = [[UTC+1|+1]] <br />[[UTC+2]] (marto ĝis oktobro) | ttt = es | landkodo = ES | tel = 34 | politika sistemo = [[konstitucia monarkio]] | ŝtatestro = reĝo [[Filipo la 6-a (Hispanio)|Filipo la 6-a]] | ĉefministro = [[Pedro Sánchez]] | nacia tago = 12a de oktobro | sendependeco = [[1492]] }} '''Hispanio''', '''Hispanujo''', '''reĝlando Hispanio''' aŭ '''Hispana ŝtato''' ([[hispana lingvo|hispane]] kaj [[galega lingvo|galege]]: España, Reino de España, [[eŭska lingvo|eŭske]]: Espainia, Espainiako Erresuma, [[Okcitana lingvo|okcitane]]: Espanha, Reialme d'Espanha, [[kataluna lingvo|katalune]]: Espanya, Regne d'Espanya), estas suverena kaj sendependa ŝtato kaj membro de [[Eŭropa Unio]]. Ĝi estas [[Demokratio|demokratia]] kaj [[sociala ŝtato]] kies regado estas [[parlamenta monarkio]]. Ĝia teritorio, kies ĉefurbo estas [[Madrido]], okupas la plejparton de la [[Iberia Duoninsulo]], al kiu aldoniĝas la [[arkipelago]] [[Balearoj]] (en la okcidenta [[Mediteraneo]]), la arkipelago [[Kanarioj]] (en la nordorienta [[Atlantiko]]), la aŭtonomaj urboj [[Ceŭto]] kaj [[Melilo]] en norda [[Afriko]], kaj aliaj malgrandaj posedaĵoj. La [[enklavo]] [[Llívia]] en la [[Pireneoj]] konsistigas la aron de teritorioj kune kun la [[insulo Alborano]], la [[insuloj Kolumbretoj]] kaj aro de insuloj kaj insuletoj antaŭ ĝia marbordo. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la lando vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km², kaj kio igas ĝin la kvara plej granda lando de la kontinento, post [[Rusio]], [[Ukrainio]] kaj [[Francio]]. Kun meza alteco de 650 metroj super la [[marnivelo]], ĝi estas la kvina plej montara lando de [[Eŭropo]], post [[Svislando]], [[Aŭstrio]], [[Andoro]] kaj [[Liĥtenŝtejno]]. Ĝi havis {{Unuo|46745807}} loĝantojn, laŭ datumoj de la municipa registrado de [[2009]]. Laŭ la [[Hispana Konstitucio de 1978|hispana konstitucio]], la [[hispana lingvo|kastilia / hispana]] estas la [[oficiala lingvo]] de la ŝtato. En [[2006]], ĝi estis la gepatra lingvo de 89% de la hispanoj (kelkfoje en dulingva situacio kun alia hispania lingvo).<ref>Laŭ [http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf Eurobarómetro (24/02/2006)].</ref> Aliaj lingvoj, ankaŭ hispaniaj, estas agnoskataj kiel kunoficialaj en diversaj aŭtonomaj regionoj laŭ la respektivaj leĝoj de aŭtonomio. La konstitucio agnoskas, ke la lingvaj variantoj de Hispanio estas unu el ĝiaj kulturaj heredaĵoj, kiuj devas esti respektataj kaj protektataj. La duoninsula teritorio kundividas landlimojn kun [[Francio]] kaj [[Andoro]] norde, kun [[Portugalio]] okcidente kaj kun la [[Brita Transmara Teritorio|brita teritorio]] [[Ĝibraltaro]] sude. En ĝiaj afrikaj teritorioj, ĝi havas landlimojn terajn kaj marajn kun [[Maroko]]. Ĝi kundividas la suverenecon sur la [[insulo de la Fazanoj]] en la elfluejo de la rivero [[Bidasoa]]. == Etimologio == [[Dosiero:Merida Roman Theatre2.jpg|eta|Romia teatro en [[Mérida]], [[Ekstremaduro]].]] La nomo de Hispanio ([[Hispana lingvo|hispane]]: ''España'') devenas el ''Hispania'', nomo per kiu la antikvaj romianoj nomis geografie la [[Iberia Duoninsulo|iberian duoninsulon]], kies nomo siavice devenas de ''Iberia'', preferata de la grekaj verkistoj rilate al la sama teritorio. Tamen la fakto, ke la vorto ''Hispania'' ne estas latina kreis plurajn teoriojn pri ĝia deveno, kelkaj el ili kontraŭdiraj. «Hispania» venas el la [[fenicia lingvo]] ''i-spn-ya'', vorto kies uzado estas dokumentita ekde la 2-a jarmilo antaŭ Kristo, en [[Ugarito|ugaritaj]] skribaĵoj. La fenicoj estis la unua civilizacio ne iberia kiu alvenis al la duoninsulo kaj etendigis ĝian komercon kaj fondis, interalie la urbon ''Gadir'', tio estas la nuna [[Kadizo]], la plej antikva urbo en Okcidenta Eŭropo.<ref>[http://www.spanisharts.com/arquitectura/protohistoria_fenicios.html Projekto de protohistoria ibera historio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070608085457/http://www.spanisharts.com/arquitectura/protohistoria_fenicios.html |date=2007-06-08 }}.</ref> La romianoj prenis la nomon uzatan de iliaj najbaroj, la kartaganoj, interpretante la prefikson ''i'' kiel "bordo", "insulo" aŭ "tero", kun ''ya'' kun la signifo "regiono". La vortero ''spn'', kiu en la [[hebrea]] legeblas kiel ''saphan'', tradukiĝis kiel "kuniklo". Por la romianoj ĝi signifis "tero abunda je kunikloj", uzo registrita de [[Cicerono]], [[Julio Cezaro|Cezaro]], [[Plinio la Maljuna]], [[Katono]], [[Tito Livio]] kaj [[Katulo]]. Aliaj hipotezoj supozigis, ke la vortoj ''Hispalis'' kaj ''Hispania'' estis derivaĵoj de la nomoj de du legendaj reĝoj de Iberio, ''Hispalo'' kaj lia filo ''Hispano'' aŭ ''Hispan'', respektive filo kaj nepo de [[Herkulo]].<ref>[descargas.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/35727252323249052754491/003278_3.pdf] Transskribo kaj eldono de la Reĝa Kastilia Katalogo, aŭtografo de Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés. Universitato de Kalifornio</ref> Ekde la visigota periodo la vorto ''Hispania'', ĝis tiam nur uzata geografie, ekuziĝis kun politikaj celoj, kiel montraĵo ekzistas la tiuepoka esprimo ''Laus Hispaniae'' por priskribi la historion de la popoloj de la duoninsulo en la kronikoj de [[Isidoro de Sevilo]]. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Hispanio}} === Antikvaj tempoj === [[Dosiero:Castros.jpg|eta|[[fortikaĵo kastro]], antaŭromia, en la norda Hispanio.]] [[Dosiero:(Venice) Ancient Roman busts in the Museo archeologico nazionale - Colossal head of Hadrian.jpg|eta|Busto de la [[imperiestro]] [[Hadriano]], naskiĝinta en "Itálica", nuna [[Santiponce]] en la [[provinco Sevilo]], Andaluzio.]] [[Dosiero:Acueducto2 Lou.jpg|eta|[[Akvedukto de Segovio]].]] La iberoj estis la unua popolo de kiu ekzistas skribitaj pruvaĵoj pri ilia okupado de la [[Iberia Duoninsulo]]. Oni scias ke ankaŭ ekzistis praiberaj popoloj danke al la arkeologiaj restaĵoj. La grekoj kaj fenicoj estis la unuaj, kiuj lasis skribaĵojn, kvankam ili ŝajne neniam havis kontaktojn kun la iberoj. La [[vaskonoj]] eniris en ĉi tiun kategorion. Nuntempe, la iberoj estas priskribataj pro iliaj kulturaj trajtoj. Laŭ tiu ĉi kriterio, la [[turdetanoj]], kiuj okupis la teron de la antikva reĝlando [[Tartezo]], estas konsiderataj iberoj; dume, laŭ etnografiaj kaj lingvaj kriterioj, ili ne estas. La bibliografio pri iberoj kelkfoje enhavas kontraŭdirajn faktojn kaj tio ŝuldiĝas al la adoptado de diversaj kriterioj. Inter la jaroj [[1200]] kaj [[800]] a.K. formiĝis la antaŭromiaj komunumoj de la nordoriento kaj la [[Kantabra Kornico]], en la [[Ferepoko]]. La popoloj kiuj okupis ampleksan strion inter tiuj du popoloj estas konataj kiel [[keltiberoj]]. Ŝajnas ke la montaroj kie loĝis la vaskonoj estis tute romiigitaj, pro kio oni konsideras la originon de tiu popolo necerta kaj verŝajne tre antikva, kiel la lingvo. Kelkaj konsideras ĝin kiel praibera popolo. Ĉirkaŭ la jaro [[1100]] a.K, la [[fenicoj]] alvenis al la duoninsulo kaj fondis, 80 jarojn post la milito de [[Trojo]],<ref>Tion asertas ekzemple Veleyo Patérculo en ''Historia Romana 1:2,1-3'' kaj [[Tito Livio]] en ''Historia de Roma desde su fundación'' (ISBN 978-84-249-1428-8).</ref> la urbon ''Gadir'', la urbo de Okcidenta Eŭropo, kiu hodiaŭ estas [[Kadizo]]. Tio signifas ke ĝi estis fondata en 1104 a.K., kaj konvertis ĝin en la okcidenteŭropa urbo de kies fondaĵo oni havas referencojn kiel la plej antikva. Krom tio, la grekoj fondis siajn koloniojn ĉe la mediteranea bordo de [[Iberio]], nomo donata al la duoninsulo. Inter la unua kaj dua de la [[Punikaj Militoj]] inter [[Romio]] kaj [[Kartago]], la kartaganoj invadis la duoninsulon. Iliaj plej gravaj kolonioj establiĝis en la insulo [[Ibizo]] kaj en [[Kartageno]], nomo kiu rilatiĝas kun la nomo de la nova Kartago, kaj ili okupis aliajn urbojn komence fenicaj kiel Kadizo aŭ Malago. Malvenkita Kartago, Romio ekigis laŭgradan okupadon de la duoninsulo, kiu plilongiĝis laŭlonge de preskaŭ 200 jaroj. En la unuaj jardekoj de la okupado la romianoj devis konfronti [[Numanco]]n, keltibera urbo situanta ĉe la riverbordoj de [[Doŭro]], en la proksimaĵoj de la nuna [[Sorio]], kiu daŭris ĉirkaŭ 30 jaroj kaj la militon de la gvidanto [[Viriato]]. Post la forpaso de Viriato ([[139]] a.K.), la batalo de la antaŭromiaj popoloj kontraŭ Romio fariĝis pli sporada kaj disa, kvankam ĝi tute ne finiĝis ĝis la epoko de la imperiestro Aŭgusto kun la relativa submetiĝo de [[kantabroj]] kaj [[asturoj]] <ref>Rakontoj pri tiu ĉi milito troviĝas ekzemple en la paĝoj de la romia kronikisto Katono.</ref> La okupado finiĝis per la tute regado de la duoninsulo sub romia kontrolo kaj ĝia konvertiĝo en provinco per la nomo [[Hispanio (Romia Imperio)|''Hispania'']]. La loĝantaro adoptis la romiajn kulturon, lingvon, leĝojn, akirante gravecon ene de la imperio, ĉar eĉ tri romiaj imperiestroj, [[Trajano]], [[Hadriano]] kaj [[Teodosio]], krom la filozofo [[Seneko la pli juna]] kaj aliaj gravaj elstaruloj, naskiĝis en la duoninsulo. === Mezepoko === [[Dosiero:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|eta|[[mezquita|Moskeo de Kordovo]], ĉefurbo de la [[kalifo|kalif-lando]] [[Al-Andalus]], dum la islama periodo en Hispanio.]] [[Dosiero:Don Pelayo.jpg|eta|Don Pelayo.]] En la [[jaro]] [[409]], [[sueboj]], [[alanoj]] kaj [[vandaloj]] invadis la iberian duoninsulon. Malmultajn jarojn poste, en [[416]], la [[visigotoj]] eniris en Hispanion kiel aliancitoj de Romio, forpelante la alanojn kaj vandalojn de la duoninsulo kaj metante la suevojn en nuna [[Galegio]]. La unua ideo pri Hispanio kiel lando realiĝas per la visigota monarkio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mailxmail.com/curso-historia-antigua-moderna-espana/espana-visigoda |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100707000704/http://www.mailxmail.com/curso-historia-antigua-moderna-espana/espana-visigoda |arkivdato=2010-07-07 }}</ref>. La visigotoj sopiris pri la teritoria unueco de la tuta Hispanio kaj atingis ĝin per sinsekvaj venkoj sur la sueboj, [[vaskonoj]] kaj [[bizancanoj]]. La religia unueco venis per la repaciĝo inter katolikoj kaj arianoj kaj kun la [[Koncilioj de Toledo|koncilioj de la visigota eklezio]]<ref>http://www.publispain.com/viajes/toledo/concilios_de_toledo.htm</ref>, organo per kiu, kunvenintaj en asembleo, la reĝo kaj la episkopoj de ĉiuj diocezoj de la reĝlando submetis je konsidero aferojn kaj religiajn kaj politikajn, por leĝigi en la tuta nacia teritorio. Tiel, [[Isidoro de Sevilo]] en sia ''Historia Gothorum'' gratulas ĉar [[Suintila]] "estis la unua, kiu posedis la monarkion de la reĝlando de tuta Hispanio kiu ĉirkaŭas la oceanon, afero kiun ne havis la aliaj prauloj...". La visigota monarkio establis ĉefurbon kiu centralizis kaj la religian kaj la politikan povon en [[Toledo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.toletumvisigodo.eu/reino-visigodo |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090501214014/http://www.toletumvisigodo.eu/reino-visigodo |arkivdato=2009-05-01 }}</ref>. Tamen, la elekto-karaktero de la visigota monarkio determinis preskaŭ ĉiam enorman politikan nestabilecon karakterizitan de sinsekvaj ribeloj kaj murdadoj. En [[711]], la [[araboj]], kiuj estis en malmultaj jaroj konkerintaj la nordon de [[Afriko]], profitis la internan lukton de la visigotaj gvidantoj, kaj trapasis la [[Ĝibraltara Markolo|Ĝibraltaran Markolon]] en [[711]]. Ili baldaŭ venkis la defendantajn trupojn kaj en malmultaj jaroj okupis la tutan duoninsulon<ref>http://www.almendron.com/historia/medieval/invasion_arabe/ia.htm</ref>, krom kelkajn izolitajn lokojn en la nordo, kie poste organiziĝos la rezisto kaj komenciĝos la kristana ''[[reconquista]]'' (rekonkero)<ref>http://html.rincondelvago.com/reconquista-espanola.html</ref>. La araboj organizis propran socion, kiu akiris aŭtonomion (''emirejo'') disde la centraj povoj en Arabio aŭ [[Bagdado]], kaj poste sendependiĝis kaj formis la hispanan ĥalifejon. La araba dominado ricevis la nomon de '''[[Al-Andalus]]'''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.legadoandalusi.es/es/fundacion/principal/historia-alandalus/historia-alandalus |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100618042242/http://legadoandalusi.es/es/fundacion/principal/historia-alandalus/historia-alandalus |arkivdato=2010-06-18 }}</ref>, kaj ĝi floradis pove kaj kulture dum multaj jaroj. La povo tamen baldaŭ diseriĝis kaj formiĝis apartaj regnoj, konataj kiel ''[[tajfo]]j''<ref>http://www.historiasiglo20.org/HE/2c.htm</ref>. Dume, plifirmiĝis la regnoj en la nordo. La plej aktiva komence estis el [[asturio|asturia]] kerno, kiu baldaŭ formis la ''Reĝlandon de Leono''<ref>http://usuarios.multimania.es/reinosmedievales/historiareinoleon.htm</ref>, el kiu poste splitiĝos la nukleoj, pli dinamikaj, de [[Portugalio]] kaj [[Kastilio]]. En tiu parto, oni baldaŭ rekonkeris la centrajn urbojn (ekzemple, Toledo en [[1085]]). En la orienta parto disvolviĝis la reĝlandoj de [[Navaro]]<ref>http://www.lebrelblanco.com/mapa/index.htm</ref>, [[Aragono]]<ref>http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12826843118066070754624/index.htm</ref> kaj la [[Katalunio|Kataluna]] Graflando<ref>http://www.arteguias.com/condadoscatalanes.htm</ref>, kiu kiel ''Marca Hispanica'' estis komence vasalo de la [[Francio|francaj]] reĝoj, sed kiu poste sendependiĝos kaj prenos la iniciaton en tiu parto de la duoninsulo. Dum pluraj jarcentoj sinsekvos periodoj de kunvivado (pli-malpli paca) kun aliaj de malferma milito, ne nur inter [[araboj]] kaj kristanoj, sed ankaŭ ene de ĉiu parto aparte. La araba parto ricevos plurfoje la apogon de berberaj nordafrikaj triboj ([[almohadoj]] kaj [[almoravidoj]]). La kristanaj teritorioj fine unuiĝos en tri grandajn regnojn, Portugalio<ref>http://www.arteguias.com/reinoportugal.htm</ref>, Kastilio-Leono<ref>http://www.historiasiglo20.org/HE/4a.htm</ref> kaj la [[Kronlando de Aragono]]<ref>http://www.enciclopedia-aragonesa.com/monograficos/historia/corona_de_aragon1/default.asp{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Katalunio, Aragono, Valencio kaj Balearoj), kaj aparte la pli malgranda Navaro. Oni devas konsideri ke ekzistis loĝantoj de alia religio en ĉiu teritorio: islamanoj en kristanaj regnoj (''[[muladioj]]'', poste nomotaj ''moriskoj''), kristanoj en la araba parto (''[[mozaraboj]]''), plus granda malplimulto de [[judoj]] en ambaŭ partoj. La kunvivado estis plejofte paca, sed kun periodoj de granda streĉiteco en ambaŭ partoj, depende de la internaj kaj eksteraj kondiĉoj. Dum tiuj jaroj naskiĝis la diversaj ''latinidaj lingvoj'', kun bazo en ĉiu el la regnoj: [[portugala]] (aŭ galega-portugala), kastilia (nuna [[hispana]]), kaj [[kataluna]]. Ankaŭ estis tiam parolataj la astura kaj la aragona, nun tre minoritataj. Aparte, la mozaraboj parolis latinidan lingvon, la mozaraban, poste malaperontan. La galega-portugala parolata en la nordo, kiu apartenis al la kastilia regno, poste disiĝos de tiu parolata en la sudo, kaj fariĝos la [[galega]]. Post diversaj bataloj, la kristanoj konkeris la plejmulton de la teritorio jam en la [[13-a jarcento]], kaj nur restis malgranda restaĵo kiu formis la reĝlandon [[Regno de Granado|Granado]]. En [[1469]] edziĝis la reĝo de [[Aragono]], [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]], kaj la reĝino de Kastilio, [[Izabela la 1-a (Kastilio)|Izabela la 1-a]], la t.n. [[Katolikaj Gereĝoj]]<ref>http://www.historiasiglo20.org/HE/5.htm</ref>, kaj tiel unuiĝis ambaŭ regnoj, kvankam ili konservis preskaŭ kompletan aŭtonomecon dekomence. Fine de tiu ĉi periodo, [[1402]], kaj konkure kun Portugalio, la [[Regno de Kastilio]] ekigis la konkeron de [[Kanariaj Insuloj]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.arona.travel/portal/turismo/p_107_final_principal.jsp?seccion=s_fdes_d4_v1.jsp&codbusqueda=820&language=es&codResi=1&codMenuPN=1087&codMenuSN=1094&codMenu=1131&layout=p_107_final_principal.jsp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101227164016/http://www.arona.travel/portal/turismo/p_107_final_principal.jsp?seccion=s_fdes_d4_v1.jsp&codbusqueda=820&language=es&codResi=1&codMenuPN=1087&codMenuSN=1094&codMenu=1131&layout=p_107_final_principal.jsp |arkivdato=2010-12-27 }}</ref> ĝis tiam ekskluzive loĝataj de la [[guanĉoj]]. La komenca okupado estis entreprenita de [[Johano de Béthencourt]] kiu estis sub la vasaleco al la reĝo [[Henriko la 3-a de Kastilio]]. Ĉi tiu procezo de la konkero ne finiĝis ĝis [[1496]] kaj estis finigita fare de la kastilia regno mem. [[Dosiero:La Rendición de Granada - Pradilla.jpg|eta|''La kapitulaco de [[Regno de Granado]] antaŭ la [[Katolikaj Gereĝoj]]'', de [[Francisco Pradilla]].]] Dume en la [[Regno de Aragono]], la amasa mortado pro la epidemio de la [[nigra morto]] de [[1348]], kaj la malbonaj rikoltoj kiuj komenciĝis en la ciklo de [[1333]] («lo mal any primer»), provokis grandan nestabilecon kaj socian kaj ekonomian. Post la forpaso de la reĝo [[Marteno la 1-a (Aragono)|Marteno 1-a la Homa]] ([[1410]]), la reprezentantoj de la ŝtatoj kiuj konsistigis la regnon de Aragono, elektis per la [[Kompromiso de Caspe]] al [[Fernando la 1-a (Aragono)|Fernando de Antekero]], el la kastilia [[dinastio de Trastamaro]] kiel estonta reĝo [[Fernando la 1-a (Aragono)|Fernando la 1-a]] sur kiu falis per patrina heredo la dinastiajn rajtojn. Malgraŭ tumulto ĉefrolludita de la [[Grafo de Urgel]], Fernando la 1-a estis kronita kaj komenciĝis la regado de la Trastamaroj en la Regno de Aragono. Post la etendiĝo ĝis la [[Regno de Napolo]] en la periodo de [[Alfonso la 5-a (Aragono)|Alfonso la 5-a]], la Regno de Aragono suferis krizon en la [[Princlando Katalunio]] provokita de la disputoj inter [[Johano la 2-a (Aragono)|Johano la 2-a]], filo de Fernando de Antequera, kaj la [[Generalitat de Catalunya]] kaj la [[Konsilio de Cent]] (''Consell de Cent''), pro la arestado de sia filo kaj heredanto [[Karlo de Viano]]; kaj pro la streĉaĵoj de la sociaj klasoj inter ''la Biga kaj la Busca'' kaj la tumultoj de la kamparanoj de ''Remensa'', kiuj koincidis kun la [[Kataluna Interna Milito]]<ref>http://www.laguia2000.com/espana/la-guerra-civil-catalana</ref> ([[1462]] - [[1472]]) kaj ili malfortigis [[Katalunio]]n, kiu perdis la hegemonion en la aragona regno. Kontraŭstare, [[Valencio]] fariĝis la [[havenurbo]] kiu centralizis la komercan etendiĝon de la Regno de Aragono. Montro de ĝia graveco estis la atingo de 75.000 loĝantoj meze de la [[15-a jarcento]]. Paralele, la regiona ĉefurbo spertis kulturan disvolviĝon konata kie la [[Valencia Ora Jarcento]]<ref>http://valencians.wordpress.com/category/siglo-de-oro-valenciano/</ref>. [[Aragono]], sen marelirejo, restis kiel provizianto de [[cerealo]]j, bovoj kaj lano por la cetero de la ŝtatoj de la regno. Ĝia ekonomio estis bazita sur la terkultivado kaj la privilegioj de la riĉuloj kaj nobeluloj bremsis la disvolvigadon de kompetenta burĝaro, pro kio ĝia graveco ene de la regnaj ŝtatoj malpliiĝis. Per la entroniĝo de [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la Katolika]], dua filo kaj heredanto de Johano la 2-a, ([[1479]]) la sociaj streĉitaĵoj malpliiĝis; per la subskribo de la [[Arbitracia Verdikto de Guadalupe]] ([[1486]]) kreiĝis nova strukturo en la kataluna kamparo por finigi la konfliktojn en la kamparana medio. === Moderna epoko === Fine de la Mezepoko, per la geedziĝo de [[Izabela la 1-a]] kaj [[Fernando la 2-a (Aragono)]], ĉi tiuj du duoninsulaj reĝlandoj alianciĝis, konkerante la muzulmanan [[Regno de Granado|Granadon]] en [[1492]]<ref>http://historiageneral.com/2008/12/12/la-conquista-de-granada-por-los-reyes-catolicos/</ref> kaj, poste, [[Reĝlando de Navaro|Navaron]] en [[1512]] kiu daŭre restis kiel [[regno|reĝlando]], eldonante propran moneron kaj kun doganejoj ĉe la rivero [[Ebro]] ĝis la [[Unua Karlisma Milito|Karlismaj Militoj]] de la [[19-a jarcento]]<ref>http://www.campodemarte.com/la-primera-guerra-carlista.html</ref>. La navaraj reĝoj rifuĝis sin en siajn proprietaĵojn ĉe la [[Pireneoj]] kaj poste ili fariĝis la [[reĝoj de Francio]]. En tiu periodo komenciĝis geedziĝa politiko kun [[Portugalio]] kiu finiĝis en [[1580]], kiam [[Filipo la 2-a]] entroniĝis, unuigante lastafoje sub sama suverenulo la tutan duoninsulon. [[Dosiero:CristobalColon.jpg|eta|Kristoforo Kolumbo]] En [[1492]], dekretiĝis la forpelado de la [[judoj]] kiuj ne akceptis la kristaniĝon<ref>http://historia.mforos.com/681962/6298933-la-expulsion-de-los-judios-1492/?pag=2{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, imitante la reĝon [[Filipo la 4-a (Francio)]]. La [[12-an de oktobro]] samjare [[Kristoforo Kolumbo]], nome de la Katolikaj Gereĝoj, alvenis unuafoje, al [[Ameriko]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/efemerides/octubre/conme12a.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100612224819/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/efemerides/octubre/conme12a.htm |arkivdato=2010-06-12 }}</ref> per karaveloj (memore al tiu tago oni establis la 12-an de oktobro kiel la [[Nacia Hispana Festotago]], antikve ankaŭ konata ''de la Hispaneco''). Tiam komenciĝis la konkurado por la esplorado kaj [[konkero de Ameriko]], al kiu poste aliĝis aliaj landoj kiel [[Portugalio]], [[Francio]] kaj [[Britio]] komencante per la [[eŭropa koloniado de Ameriko]] ekde la [[Antiloj|karibaj insuloj]] ĝis [[Centrameriko]] sub [[Francisco Hernández de Córdoba]] (malkovrinto de Jukatano) kaj poste [[Hernán Cortés]]. La Hispana Monarkio konvertiĝis, en procezo ekigita fine de la [[Reconquista|Rekonkero]], en la plej potenca kaj influa nacio de la mondo. Dum la regado de la [[Katolikaj Gereĝoj]] ekiĝis timida etendiĝo al norda Afriko, konkerante kelkajn urbojn, inter ili [[Melilo]] ([[1497]]). [[Dosiero:Emperor charles v.png|eta|Karlo la 1-a]] Post la forpaso de Izabela la Katolika en [[1504]], ŝia filino [[Johana de Kastilio]] sukcedis en la trono de Kastilio. Johana estis edzino de [[Filipo la 1-a (Kastilio)|Filipo la 1-a]], konata kiel "La Bela", filo de la Arkiduko de Aŭstrio kaj Imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]]. Filipo forpasis tre juna kaj Johana estis deklarita kiel nekapabla je regado pro supozata frenezeco.<ref>http://www.segundarepublica.com/index.php?opcion=2&id=53</ref> Ŝia filo, [[Karlo la 1-a (Hispanio)]] heredis la regnojn de [[Kastilio]] kaj [[Aragono]], krome la [[Sankta Romia Imperio]] kaj la posedaĵojn de la Dinastio de Burgonjo. En lia maturaĝo decidis retiriĝi al religia vivo en la [[Monaĥejo de Yuste]] ([[Provinco de Cáceres|Cáceres]]) en [[1556]]. Sia filo [[Filipo la 2-a (Hispanio)|Filipo la 2-a]] heredis la hispanan regnon kun ĉiuj ĝiaj posedaĵoj kaj lia frato [[Ferdinando la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 1-a de Habsburgo]] la Sanktan Romian Imperion. [[Dosiero:Spanish Empire Anachronous 0.PNG|eta|Diakrona mapo kiu montras la areojn kiuj apartenis al la [[Hispana Imperio]] en iu momento dum la periodo de 400 jaroj]] Filipo la 2-a de Hispanio kroniĝis kiel reĝo de [[Portugalio]] en [[1580]] per la nomo Filipo la 1-a de Portugalio. La ordinalo "2-a" restis en Hispanio por respekti la kastilian ([[Filipo la 1-a (Kastilio)]] estis Filipo la Bela). Dum lia regado okazis la venko de la [[Batalo de Lepanto]]<ref>http://www.mgar.net/var/lepanto.htm</ref> en [[1571]], per kiu sukcese oni bremsis la avancon de la [[turkoj]] en la [[Mediteraneo]], kaj la katastrofa aventuro de la "[[Grande y Felicísima Armada]]" en [[1588]]. Hispanio, aŭ Kastilio, pro la malpermeso de la komerco por la Regno de Aragono, daŭre prosperis sub la dinastio de la [[Habsburgoj]], danke al la komerco kun la amerikaj kolonioj; sed samtempe ĝi havis militojn kun [[Francio]], [[Britio]] kaj [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]]. Kiam la lasta reĝo de la dinastio de la Habsburgoj, [[Karlo la 2-a (Hispanio)]], mortis sen posteuloj, Filipo de Burbono, nevo de Karlo la 2-a kaj nepo de la reĝo de [[Francio]], [[Ludoviko la 14-a (Francio)|Ludoviko la 14-a]], sukcedis lin en la trono sub la nomo [[Filipo la 5-a (Hispanio)]], estante akceptata kaj agnoskata en ĉiuj teritorioj de Hispanio. Post malmultaj jaroj de lia regado okazis la [[Milito de hispana sukcedo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://historiadealmansa.usuarios.tvalmansa.com/la_guerra_de_sucesion_espanola.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100328010728/http://historiadealmansa.usuarios.tvalmansa.com/la_guerra_de_sucesion_espanola.htm |arkivdato=2010-03-28 }}</ref>. Inter [[1707]] kaj [[1716]], la [[Dekretoj de Nueva Planta]] de Filipo la 5-a nuligis aŭ malpliigis la foruojn kaj morojn de la regnoj kaj teritorioj kiuj batalis kontraŭ li en la sukceda milito. [[Dosiero:The Treaty of Utrecht.jpg|eta|[[Traktato de Utreĥto]]]] Kelkaj volas vidi en tiuj dekretoj la leĝan unuigadon de Hispanio, sed aliflanke, la dekretoj, pro ĝiaj malsamaĵoj por Valencio, Aragono (unue estis sama al tiu de Valencio sed poste modifata), Balearoj kaj Katalunio, estis modifataj en ĉiu teritorio kaj krome, Navaro, la Vaskaj Provincoj kaj la [[Arana valo]], kiuj restis lojalaj al la reĝo Filipo la 5-a, ne perdis la foruojn. En [[1713]], Hispanio subskribis la [[Traktato de Utreĥto|Traktaton de Utreĥto]]<ref>http://html.rincondelvago.com/gibraltar_tratado-de-utrecht.html</ref> per kiu ĝi perdas la eŭropajn posedaĵojn kaj pro tio ĝi ne plu estos la unua monda potenco. La cetero de la [[18-a jarcento]], estis la jarcento de la [[politika klerismo en Hispanio]]. [[Fernando la 6-a (Hispanio)|Fernando la 6-a]] kaj [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 3-a]], filoj kaj sukcedintoj de Filipo la 5-a, renovigis la politikon kiu modernigis Hispanion, kio estis konata kiel [[Klera despotismo]]. En ĉi tiu [[jarcento]], eĉ se Hispanio restis kiel grava potenco, Francio kaj Britio okupis protagonismon ĉiam pli grava internaciskale. === Nuntempa epoko === [[Dosiero:Spanish Empire - 1824.jpg|eta|Situo de la Hispana Imperio. Blue la teritorioj kiuj iĝis sendependaj en la militoj por la [[sendependigo de Hispanameriko]]]] La nuntempa epoko ne komenciĝis tre bone por Hispanio, en [[1805]], en la [[Batalo de Trafalgar]] la hispana-franca plotono malvenkis antaŭ [[Britio]], per kio venis la fino de la hispana supereco en la mondaj maroj favore de [[Britio]], dum [[Napoléon Bonaparte]] kiu prenis la povon post la venko de la [[Franca Revolucio]], profitante la disputojn inter [[Karlo la 4-a (Hispanio)|Karlo la 4-a]] kaj lia filo Fernando, ordonis la sendadon de lia armeo kontraŭ Hispanio en [[1808]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.malagahistoria.com/malagahistoria/invasionfrancesa.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100303122201/http://www.malagahistoria.com/malagahistoria/invasionfrancesa.html |arkivdato=2010-03-03 }}</ref>, sub la preteksto invadi [[Portugalio]]n kaj kalkulante je la kompliceco de [[Manuel Godoy]], al kiu li promesis la tronon de unu el la flankoj en kiuj li planis dividi la landon; altrudante lian fraton [[Joseph Bonaparte]] en la trono. Tio okazigis la [[Milito de Hispana Sendependiĝo|Militon de Hispana Sendependiĝo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.1808-1814.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080315032929/http://www.1808-1814.org/ |arkivdato=2008-03-15 }}</ref>, kiu daŭris 5 jarojn. En tiu tempo ellaboriĝis la unua [[konstitucio de 1812|hispana konstitucio]]<ref>http://www.cervantesvirtual.com/portal/1812/</ref>, kaj unu el la unuaj de la mondo, en la nomataj [[Kortumo de Kadizo]]. Ĝi estis promulgita la [[19-an de marto]] [[1812]], festotago de [[Sankta Jozefo]], pro kio estis populare konata kiel ''La Joznjo''. Post la malvenko de la napoleonaj trupoj en la [[batalo de Vitorio]]<ref>http://www.1808-1814.org/batallas/bvitoria.html</ref> en [[1813]]; [[Fernando la 7-a (Hispanio)|Fernando la 7-a]] revenis al la trono de Hispanio. Dum la regado de Fernando la 7-a la hispana monarkio spertis la transiron de la malnova reĝimo konsistante el [[absolutismo]] al la [[liberala ŝtato]]. Post lia reveno al Hispanio, Fernando la 7-a nuligis la Konstitucion de 1812 kaj persekutis la konstituciismajn liberalulojn, ekigante la komencon de rigida absolutismo. Dume, la milito de hispanamerika sendependo daŭre okazis, kaj malgraŭ la militema peno de la defendantoj de la hispana monarkio, je la fino de la konflikto nur la insuloj [[Kubo]] kaj [[Puerto-Riko]], en [[Ameriko]], daŭre restis kiel parto de la nacia teritorio de Hispanio, kiu je la fino de la "[[abomeninda jardeko]]" kaj kun la liberala apogo de la [[Pragmata Sankcio de 1830]] estis denove organizata en [[parlamenta monarkio]]. Tiamaniere ambaŭ revoluciaj procezoj originigis la novajn naciajn ŝtatojn ekzistantajn en la nuntempo, kaj fine de la regado de Fernando la 7-a finiĝis la [[Absolutismo]] en la tuta hispana mondo. [[Dosiero:Portrait of Isabella II of Spain.png|eta|La reĝino [[Izabela la 2-a (Hispanio)|Izabela la 2-a]].]] La morto de Fernando la 7-a malfermis novan periodon je nestabileco ekonomika kaj politika: lia frato [[Carlos María Isidro]] apogata de la absolutismaj partianoj, ribelis kontraŭ la nomumado de [[Izabela la 2-a (Hispanio)|Izabela la 2-a]], filino de Fernando la 7-a, kiel heredantino kaj konstitucia reĝino, kaj kontraŭ la forigado de la [[Salfranka leĝo]] de la [[Burbonoj]], kiu malpermesis la sukcedon de la virinoj en la krono, ekiĝante la [[Unua Karlisma Milito]]<ref>http://html.rincondelvago.com/primera-guerra-carlista-1833-y-1839.html</ref>. La regado de Izabela la 2-a karakteriziĝis pro la alternado en la povo de progresistoj kaj moderuloj eĉ se tiu alternado estis pli motivita pro la militistaj ribeloj de ambaŭ grupoj ol pro signoj de paciĝo kun celo el elektadoj. La revolucio de [[1868]], konata kiel ''La Glora''<ref>http://www.cedt.org/Del33al68curt.htm</ref>, devigis al Izabela la 2-a forlasi Hispanion. Estis kunvokitaj la Konstituigaj Kortegoj kiuj estis favoraj al la monarkia reĝimo kaj, je la iniciato de la [[Generalo Prim]], ofertiĝis la krono al [[Amadeo la 1-a (Hispanio)|Amadeo la 1-a]], filo de la reĝo de Italio. Lia regado estis mallonga pro la laciĝo provokita de la politikistoj en la momento kaj la malakcepto de gravaj sektoroj de la socio, krome pro la perdo de lia ĉefa subtenanto, la menciita Generalo Prim, murdita antaŭ la alveno de Amadeo en Hispanion. Tuj post tio proklamiĝis la [[Unua Hispana Respubliko]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.campodemarte.com/la-primera-republica-espanola.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110912211343/http://www.campodemarte.com/la-primera-republica-espanola.html |arkivdato=2011-09-12 }}</ref>, kiu ankaŭ ne havis longan vivon, sed tre nebula: dum 11 monatoj ĝi havis kvar prezidantojn ([[Estanislao Figueras|Figueras]], [[Francisco Pi y Margall|Pi y Margall]], [[Nicolás Salmerón|Salmerón]] kaj [[Emilio Castelar|Castelar]]); dum tiu konvulsia periodo okazis gravaj teritoriaj streĉitaĵoj kiel la deklarado de la urbo Kartageno kiel "sendependa kantono" kaj finiĝis en 1874 per la ribeloj de la generaloj [[Arsenio Martínez Campos]]<ref name="blancorincon.com">http://www.blancorincon.com/Fragatas/Martinez-Campos.htm</ref> kaj [[Manuel Pavía|Pavía]], kiu disigis la Parlamenton. [[Dosiero:Alfonso XII. Pintado por Casado del Alisal en 1884.jpg|eta|Alfonso la 12-a]] La [[burbona restaŭrado en Hispanio|Restaŭrado]]<ref name="blancorincon.com"/> proklamis reĝon al [[Alfonso la 12-a (Hispanio)|Alfonso la 12-a]], filo de Izabela la 2-a. Hispanio spertis grandan politikan stabilecon pro la sistemo de la regado pledata de la konservativulo [[Antonio Cánovas del Castillo]]. Ĝi baziĝas sur la vico de la partioj Konservativa (Cánovas del Castillo) kaj Liberala (Sagasta) en la registaro. En [[1885]] forpasis Alfonso la 12-a kaj la regentado estis entreprenita de lia vidvino [[Maria Kristina de Habsburgo-Loreno|Maria Kristina]], ĝis la adoltiĝo de ilia filo [[Alfonso la 13-a (Hispanio)|Alfonso la 13-a]], naskiĝinta post la forpaso de lia patro. Dum ribelo por sendependiĝo de Kubo en [[1895]] [[Usono]] intervenis en la konflikton post la incidento de la eksplodo de la [[kirasŝipo Maine]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lanuevacuba.com/foro/cuba-historia-y-cultura/889-acorazado-maine-barco-que-cambio-una-era.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091107030502/http://www.lanuevacuba.com/foro/cuba-historia-y-cultura/889-acorazado-maine-barco-que-cambio-una-era.html |arkivdato=2009-11-07 }}</ref> la [[15-an de februaro]] de [[1898]] en la haveno de [[Havano]], deklaris la militon al Hispanio. Pro la malvenko, Hispanio perdis ĝiajn lastajn koloniojn en Ameriko kaj Azio ([[Kubo]], [[Filipinoj]], [[Guamo]] kaj [[Puerto-Riko]]). === 20-a jarcento === [[Dosiero:Alfonso XIII de España (1901).jpg|eta|[[Alfonso la 13-a]] en 1901, estis [[reĝo de Hispanio]] ekde lia naskiĝo ĝis la alveno de la [[Dua Hispana Respubliko|Dua Respubliko]].]] La [[20-a jarcento]] komenciĝis per granda ekonomia krizo kaj la konsekvenca politika nestabileco. Tamen, ekzistis parentezo je prospera komercado pro la neŭtraleco de Hispanio dum la [[Unua Mondmilito]]<ref>http://www.almendron.com/historia/contemporanea/gran_guerra/gran_guerra_11.htm</ref>. La sinsekvo de registaraj krizoj, la malfavoraĵoj en la [[milito de Rif]], la [[socia agitado]] kaj la malkontento flanke de la armeo ekigas militistan [[puĉo]]n fare de la generalo [[Miguel Primo de Rivera]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.artehistoria.jcyl.es/histesp/contextos/7155.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100327174847/http://www.artehistoria.jcyl.es/histesp/contextos/7155.htm |arkivdato=2010-03-27 }}</ref>, la [[13-an de septembro]] [[1923]]. Ĝi establis militisman diktaturon kiu estis akceptita de multaj politikaj fortoj inkluzive de la reĝo [[Alfonso la 13-a]], sed ne de sociaj movadoj, kiaj tiuj de la luktemaj anarkiismaj laboristoj ([[CNT]]), de respublikanoj aŭ de la regionismaj aŭtonomistoj (Katalunio). Dum la diktaturo estis forigataj la liberecoj kaj rajtoj. La malfacila ekonomia cirkonstanco kaj la kreskado de la respublikanaj partioj igis la situacion ĉiam pli neeltenebla. En [[1930]], Primo de Rivera prezentis sian rezignadon antaŭ la reĝo kaj foriris al [[Parizo]], kie li forpasis post kelke da tempo. Sukcedis lin en la regado de la Direktoraro la Generalo [[Dámaso Berenguer]]; kaj poste dum mallonga tempo, [[Juan Bautista Aznar-Cabañas]]. Ĉi tiu periodo estas konata kiel ''[[Dictablanda]]'' (vortoludo kiu aludas al pli malmola karaktero, fronte al la ''dura'' Diktaturo)<ref>http://historia.mforos.com/681975/5333147-la-dictablanda/{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Decidita serĉi solvon al la politika situacio kaj establi la [[konstitucio]]n, la reĝimo kunvokis municipajn elektojn la [[12-an de aprilo]] [[1931]], kiuj donis avantaĝan venkon al la kandidatoj de la respublikanoj-socialistoj en la grandaj urboj kaj provincaj ĉefurboj. Kvankam la totala nombro de magistratanoj estis plimulte pormonarkiaj, pro la forto de la konservativuloj en la ruralaj sektoroj, la klara venko de la opozicio okazigis manifestaciojn kiuj postulis la kreadon de la [[respubliko]], kio igis la reĝon forlasi la landon. Kiam la reĝo rezignis sian postenon estis proklamita la [[Dua Hispana Respubliko|Dua Respubliko]]<ref>http://www.historiasiglo20.org/HE/13.htm</ref> la [[14-an de aprilo]]. La respublikanaj fortoj komencis periodon de reformoj kaj modernigado de la lando. Dum la unuaj du jaroj, regis la koalicio de respublikanaj kaj socialistaj partioj. La plej grava gvidanto dum la unua periodo estis [[Manuel Azaña]], gvidanto de la progresema [[etburĝaro]], kiu ricevis la apogon de la [[PSOE|Socialista Partio]], tiutempe la plej amasa partio. La reformoj (agrara distribuado, etendo de la edukado, laikigo de la ŝtato, malcentrigo kaj aŭtonomio de la regionoj, ktp) estis akre oponataj de la dekstrularo, grupigita de la katolikaj kaj monarĥemaj partioj, kaj ankaŭ ricevis kritikojn de iuj maldekstraj fortoj, pli notinde de la [[CNT|anarĥiistoj]], tre fortaj ĉefe en Andaluzio kaj Katalunio. En la balotadoj okazintaj en [[1933]] venkis la dekstruloj, kaj en [[1936]] la maldekstruloj. La kreskantan perfort-ondon akompanis konstanta stato de strikoj kaj nestabileco en la ruraj regionoj, bruligado de preĝejoj en grandaj urboj, promonarkia ribelo de [[José Sanjurjo|Sanjurjo]], kaj la pli grava evento, [[hispana revolucio de 1934]]<ref>http://www.cgt.info/aytomadrid/spip.php?article358</ref> krom multnombraj atencoj kontraŭ rivaloj politikaj ĉu gvidantoj ĉu simplaj membroj. La [[17-an de julio]] [[1936]] ekribelis la garnizonoj de Maroko, ekigante la [[Hispana Enlanda Milito|Enlandan Militon]]<ref>http://www.guerracivil.org/</ref>. Hispanio dividiĝis en du zonojn: unu sub kontrolo de la respublikanoj kaj la alia sub la ribelantoj, en kiu generalo [[Francisco Franco]] estis nomumita ŝtatestro. La germana<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://usuarios.multimania.es/odiseomalaga/co08.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110811081942/http://usuarios.multimania.es/odiseomalaga/co08.htm |arkivdato=2011-08-11 }}</ref> kaj itala<ref>http://html.rincondelvago.com/la-guerra-civil-espanola_causas-y-consecuencias.html</ref> apogoj al la ribelantoj estis multe pli firma ol la helpo de [[Sovetio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://panoramicarepublicana.iespana.es/guerra_civil.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100530041715/http://panoramicarepublicana.iespana.es/guerra_civil.htm |arkivdato=2010-05-30 }}</ref> kaj [[Meksiko]] al la respublikana Hispanio, kaj la sinsekvaj malakordoj inter la respublikanaj koterioj, permesis la venkon al la ribelantoj la 1-an de aprilo de [[1939]]. [[Dosiero:Franco0001.PNG|eta|[[Francisco Franco]]]] La venko de la generalo Franco supozigis la instaŭradon de aŭtoritateca reĝimo<ref>http://www.historiasiglo20.org/HE/15.htm</ref>. La disvolviĝo de akra subpremado kontraŭ la malvenkintoj, devigis al la ekzilo al miloj da hispanoj kaj ĝi mortkondamnis multajn aliajn aŭ al perfortaj laborkoncentrejoj. Malgraŭ tio ke Franco restigis Hispanion ekster la militantaj landoj dum la [[Dua Mondmilito]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.vespito.net/historia/franco/40ft.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111214135545/http://www.vespito.net/historia/franco/40ft.html |arkivdato=2011-12-14 }}</ref>, lia ne kaŝita apogo al la [[Akso Berlino-Romo-Tokio]] kondukis ĝin al la internacia izoliĝo politika kaj ekonomia. Tamen, la kondiĉoj de la [[malvarma milito]] inter [[Usono]] kaj [[Sovetio]] kaj ĝiaj respektivaj aliancitoj igis ke la frankisma reĝimo estu tolerata de la okcidentaj potencoj kaj fine agnoskata kaj per ĝi finiĝis la izoliĝo. Oni subskribis interkonsentojn kun Usono permesante la instaladon de hispan-usonaj militbazoj en Hispanio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |arkivdato=2016-10-07 }}</ref>. En [[1956]], [[Maroko]], kiu estis hispana kaj franca protektorato, akiris sian sendependecon<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.salamancajaima.es/historia/independencia.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100618071200/http://salamancajaima.es/historia/independencia.htm |arkivdato=2010-06-18 }}</ref> kaj oni demarŝigis planon por la ekonomia stabiligado en la lando. En [[1969]], Franco nomumis al [[Johano Karlo la 1-a]], nepo de Alfonso la 13-a, [[princo]] de Hispanio, lia sukcedonto kun la titolo kiel Reĝo. Malgraŭ tio ke la reĝimo ĉiam havis feran premadon kontraŭ ia ajn politika opozicio, la industria kaj ekonomia disvolviĝoj estis tre gravaj dum la dua duono de la diktaturo. [[Dosiero:Juan Carlos da Espanha.jpg|eta|Johano Karlo la 1-a]] La diktatoro forpasis la [[20-an de novembro]] [[1975]] kaj Johano Karlo la 1-a iĝis post du tagoj la reĝo de Hispanio. En tiu momento malfermiĝis periodo konata kiel [[hispana transiro]]<ref>http://www.salman-psl.com/la-transicion/indexcast.html</ref>. Ĝi finiĝis per la instaŭrado de [[parlamenta monarkio]] en [[1978]], post la rezigno de siaj historiaj rajtoj fare de [[Johano de Burbono kaj Batenbergo]], patro de la reĝo. Post la unuaj demokratiaj elektoj, [[Adolfo Suárez]], de la partio [[Unio de Demokratia Centro]] (centro-dekstra), estis elektita prezidanto de la registaro. Li entreprenis gravajn politikajn reformojn kaj ekigis la negocadon por la membriĝo de Hispanio en la [[Eŭropa Ekonomia Komunumo]]. Li rezignis la postenon en [[1981]]. Dum tiu ĉi periodo la eŭska terorisma bando [[ETA]] faris plurajn atencojn speciale kontraŭ armeanoj kaj sekurgardistoj kaj aliaj sendiskriminacie. Dum la sesio de la enposteniĝo de la sukcedinto de Suárez, [[Leopoldo Calvo-Sotelo]] , la [[puĉo en Hispanio en 1981|23-an de februaro]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://gaviota72.blogcindario.com/2008/02/00224-golpe-de-estado-23-f-1981.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090520085147/http://gaviota72.blogcindario.com/2008/02/00224-golpe-de-estado-23-f-1981.html |arkivdato=2009-05-20 }}</ref>, okazis intenco je [[puĉo]] iniciatinta de altrangaj militistoj. La Kongreso de Deputitoj estis prenita de la vickolonelo [[Antonio Tejero]]. La intenco estis bremsita samtage, interalie per la intervenoj de la reĝo Johano Karlo defende de la konstitucia ordo kaj surstrate de la klara kontraŭstaro de la tuta aro de politikaj kaj sociaj movadoj. En 1981 subskribiĝis en [[Bruselo]] la protokolo por la aliĝo al [[NATO]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.belt.es/noticiasmdb/home2_noticias.asp?id=2408 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110921133538/http://www.belt.es/noticiasmdb/home2_noticias.asp?id=2408 |arkivdato=2011-09-21 }}</ref>, ekigante procezon por la integriĝo kiu finiĝis en la printempo 1982, dum regado de la partio Unio de Demokratia Centro ([[UCD]]). En la sekvaj elektoj ([[1982]]), venkis la ''[[Partido Socialista Obrero Español]]'', kun [[Felipe González]] kiel prezidanto de la registaro. Li restis kiel prezidanto dum la tri sekvaj prezidantecperiodoj. En [[1986]] Hispanio aliĝis al la [[Eŭropa Ekonomia Komunumo]], antaŭulo de la nuna [[Eŭropa Unio]] kaj samjare ĝi celebris referendumon en kiu oni konsultis al la popolo pri la restado aŭ ne de Hispanio ĉe NATO. La PSOE defendis la jeson kontraŭ sia antaŭa opinio kaj tiu venkis. En [[1992]] Hispanio aperis en la internacia scenejo per la celebrado de la Olimpikaj Ludoj en [[Barcelono]]<ref>http://www.aguaron.net/BARCELONA92/bcn92.htm</ref>, la deklarado de [[Madrido]] kiel Eŭropa Kultura Ĉefurbo kaj la celebrado en [[Sevilo]] de la [[Internacia ekspozicio|Universala Ekspozicio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.terra.es/personal/aranburo/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120624021920/http://www.terra.es/personal/aranburo/ |arkivdato=2012-06-24 }}</ref> ''[[:es:Exposición Universal de Sevilla 1992|EXPO 92]]''. Dum tiu ĉi periodo okazis profunda modernigado de la hispanaj ekonomio kaj socio, karakterizita de la industriaj rekonvertiĝoj kaj la malfrua anstataŭado de la ekonomika frankisma modelo por alia pli liberala —kio kondukis al tri gravaj ĝeneralaj strikoj—, la ĝeneraligo de la pensmaniero kaj la tiutempaj etikaj valoroj de la hispana socio, la disvolviĝo de la statuso pri la regionaj aŭtonomioj, la transformado de la Armeo kaj la ega disvolviĝo de la civilaj infrastrukturoj. Tamen, ankaŭ ekzistis altnombra maldungado kaj fine de tiu procezo estiĝis grava ekonomika stagnado, kiu ne ekrekuperiĝis ĝis [[1993]] —kiam la maldungado malaltiĝis de 23% al 15%—. Dum la lastaj jaroj de la regado de la socialista partio eksplodis diversaj akuzoj pri koruptado, kaj diskoniĝis la kazo [[GAL]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.deia.com/2010/02/09/politica/euskadi/la-fundacion-para-la-libertad-defiende-que-el-gal-no-fue-terrorismo-de-estado |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100212134926/http://www.deia.com/2010/02/09/politica/euskadi/la-fundacion-para-la-libertad-defiende-que-el-gal-no-fue-terrorismo-de-estado |arkivdato=2010-02-12 }}</ref> de la [[ŝtata terorismo]]. La balotadoj de [[1996]] venkigis la dekstran [[Partido Popular]], kun [[José María Aznar]] kiel prezidanto, posteno kiun li havis dum du regperiodoj, atingante la absolutan plimulton en la balotadoj de la jaro 2000. === 21-a jarcento === [[Dosiero:Atentado11M2004Oraciones.JPG|eta|eta|Kandeloj memore de la viktimoj de la [[madridaj atakoj de la 11-a de marto 2004]] ĉe la [[trajnstacidomo Atocha]].]] [[Dosiero:Same-sex marriage celebration Spain.jpg|eta|Celebrado en la Kongreso de Hispanio de la aprobo de la samseksa edziĝo.]] La [[21-a jarcento]] komenciĝis per la efikoj de la [[11-a de septembro]] [[2001]], kiuj implikis Hispanion en du konfliktojn: en la [[Milito en Afganio (2001-2021)|Militon en Afganio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://cunday.blogspot.com/2009/01/afganistan-2001.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-05-29 |arkivurl=https://archive.is/20120529002612/cunday.blogspot.com/2009/01/afganistan-2001.html |arkivdato=2012-05-29 }}</ref> kaj en la [[Invado de Irako 2003|invadon de Irako]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.aguaron.net/iraq/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090831065748/http://www.aguaron.net/iraq/ |arkivdato=2009-08-31 }}</ref>. Ĉi-lasta konflikto kaj la traktado de la [[Madridaj atakoj de la 11-a de marto 2004|atakoj de la 11-a de marto 2004]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.laventanita.net/Noticia.asp?IdN=134 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100625064032/http://www.laventanita.net/Noticia.asp?IdN=134 |arkivdato=2010-06-25 }}</ref> en [[Madrido]] okazigis malproksimiĝon inter la registaro kaj parto de la hispana publika opinio. Ĉio ĉi venkigis la socialistojn en la baloto de la [[14-a de marto]] [[2004]]. La [[eŭro]], oficiala valuto en la t.n. «Eŭrozono» de [[Eŭropo]] ekde [[1999]], konvertiĝis en la oficiala valuto de Hispanio la [[1-an de januaro]] [[2002]], per anstataŭo de la [[peseto]]j. La civitanoj ekuzis ĝin en la ĉiutagaĵo, malgraŭ la protestoj pro la prezaltiĝo okazigata de la nova valuto. Inter [[1993]] kaj [[2007]] estiĝis grava ekspansio de la hispana ekonomio, ĉefe bazita sur la konstruado, kiu estis minacita pro la tutmondaj konsekvencoj de la [[ekonomia krizo de 2008]]. Fine de la 20-a jarcento Hispanio ricevis grandan nombron da [[enmigrado en Hispanio|enmigrintoj]] el latinamerikaj landoj kiel [[Ekvadoro]], [[Kolombio]], [[Argentino]], [[Bolivio]], [[Peruo]] aŭ [[Domingo]], kaj el diversaj regionoj de [[Afriko]], [[Azio]] kaj [[Eŭropo]]. La forta ekonomika ekspansiiga kreskado en Hispanio ekde 1993 bezonis multnombrajn laboristojn por tiu celo. Laŭ anonco de la direktoro de la Banko de Hispanio en [[februaro]] [[2007]], Hispanio eble estas la sepa plej granda ekonomio en la mondo<ref>http://www.elblogsalmon.com/entorno/espana-ya-no-es-la-octava-economia-del-mundo</ref>. La [[Partido Socialista Obrero Español|Hispana Laborista Socialisma Partio]] venkis en la balotado de [[2004]], kaj per ĝi [[José Luis Rodríguez Zapatero]]<ref>[[José Luis Rodríguez Zapatero]]</ref> fariĝis la kvina prezidanto de la demokratia Hispanio. Kun Zapatero kiel prezidanto de la Registaro la hispanaj trupoj kiuj ankoraŭ troviĝis en [[Irako]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lavanguardia.es/premium/publica/publica?COMPID=51262791123&ID_PAGINA=22088&ID_FORMATO=9 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100315063317/http://www.lavanguardia.es/premium/publica/publica?COMPID=51262791123&ID_PAGINA=22088&ID_FORMATO=9 |arkivdato=2010-03-15 }}</ref> revenis hejmen. Tio okazigis konsiderindan malvarmiĝon de la diplomatiaj rilatoj kun [[Usono]]. Oni subskribis la Eŭropan Konstitucion kaj realigiĝis referendumo pri la [[Eŭropa Konstitucio]], per kiu la hispanoj aprobis la traktaton, kiu tuteŭrope fiaskis. En tiu ĉi epoko ankaŭ estis aprobita [[samseksa edzeco]]<ref>http://www.elmundo.es/elmundo/2005/06/30/espana/1120094708.html</ref>, inter aliaj sociaj reformoj promesitaj en la elektoprogramo de la socialistoj. Merkredon la [[22-an de marto]] [[2006]] la terorisma organizo [[ETA]] anoncis sian duan halton, rompita sabate la [[30-an de decembro]] samjare per la metado de kamioneto enhavanta bombon en la ĵus inaŭgurita Terminalo 4 de la [[Flughaveno Madrido-Baraĥo]]<ref>http://www.20minutos.es/noticia/187032/0/aviso/bomba/barajas/</ref>, atenco en kiu estis mortigataj du personoj. La balotado de la [[9-a de marto]] [[2008]] revenkigis la socialistojn kaj renovigis la registaron de [[José Luis Rodríguez Zapatero]]<ref>http://www.lavanguardia.es/premium/publica/publica?COMPID=53441719771&ID_PAGINA=22088&ID_FORMATO=9&turbourl=false{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La socialistoj gajnis la balotadon per 169 ŝtupoj (5 pli ol la elektoj de [[2004]]) kontraŭ la 154 de la [[Partido Popular]] (6 pli ol en [[2004]]). La naciismaj partioj suferis gravan falon, escepte de [[Convergencia i Unió]] kiu restigis ĝiajn 10 deputitojn. [[Izquierda Unida (Hispanio)|Izquierda Unida]] perdis sian parlamentan grupon en la [[Congreso de los Diputados]], pro atingo de nur 2 ŝtupoj. La balotado de [[2008]] plifortigis la dupartiismon. En postaj jaroj la lando suferis fortan ekonomian krizon. En regionaj kaj municipaj balotadoj en majo 2011 la socialista partio perdas grandan procenton de voĉoj. Estas kunvokataj anticipaj novaj balotadoj, por la [[20-a de novembro]] [[2011]], en kiuj la ĉefministro Rodríguez Zapatero de kandidatis denove. Venkas kun absoluta plimulto la Popola Partio, kaj ĝia prezidanto [[Mariano Rajoy]] fariĝas la nova ĉefministro en decembro. == Registaro kaj politiko == Hispanio estas [[parlamenta monarkio]], kun hereda monarko kies funkcio estas [[Ŝtatestro]] —la [[Reĝo de Hispanio]]—, kaj [[duĉambra parlamento]], la [[Kortesoj|Ĝeneralaj Kortesoj]]. === Povo === La [[plenuma povo]] estas formata de [[Hispana Registaro|Konsilio de Ministroj]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.la-moncloa.es/ConsejodeMinistros/Referencias/_2010/refc20100616.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100623182750/http://www.la-moncloa.es/ConsejodeMinistros/Referencias/_2010/refc20100616.htm |arkivdato=2010-06-23 }}</ref> prezidita de la landa prezidanto, kiu ekzercas kiel [[Registarestro]]. Estas la [[reĝo]] kiu proponas al la registarestro post la balotadoj kaj kiu restigas lin/ŝin en tiu posteno dum li/ŝi konservas la fidon je la [[Congreso de los Diputados|Kongreso de la Deputitoj]]<ref>http://www.congreso.es/</ref>. La [[leĝdona povo]] establiĝas en la [[Kortesoj|Ĝeneralaj Kortesoj]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.la-moncloa.es/Espana/ElEstado/CortesGenerales/index.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100618143429/http://www.la-moncloa.es/Espana/ElEstado/CortesGenerales/index.htm |arkivdato=2010-06-18 }}</ref>, kiuj estas la plej reprezenta organo de la hispana popolo. La Ĝeneralaj Kortesoj konsistas el [[malalta ĉambro]], la [[Congreso de los Diputados]], kaj [[alta ĉambro]], la [[Senato de Hispanio|Senato]]<ref>http://www.senado.es/</ref>. La Kongreso de la Deputitoj havas 350 elektitajn membrojn per popola voĉdono, en fermitaj balotlistoj kaj per proporcia reprezentado elektitaj en provincaj distriktoj, por kvar-jara periodo. La sistemo ne estas tute proporcia ĉar ekzistas minimuma nombro da ŝtupoj por distrikto (3) kaj estas uzata proporcia sistemo supraĵe ĝustigata por favorigi la plimultajn listojn (la [[Sistemo d'Hondt]]). La Senato havas 259 ŝtupojn, el kiuj 208 estis rekte elektitaj per popola voĉdonado en provincaj distriktoj, en ĉiu distrikto estas elektataj 4 senatanoj, sekvante plimultan sistemon (3 por la plimulta listo, 1 por la sekva), escepte de la insuloj, Balearoj kaj Kanarioj (en kiuj la distriktoj estas la insuloj) kaj la aliaj 51 estas nomumataj de la regionaj ŝtat-organoj por servi, ankaŭ por 4-jara periodo. La [[jura povo]] estas formata de la aro de Juĝejoj kaj tribunaloj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mjusticia.es/cs/Satellite?c=Page&cid=1057821035133&lang=es_es&pagename=Portal_del_ciudadano%2FPage%2FHomeJusticia |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100630203540/http://www.mjusticia.es/cs/Satellite?c=Page&cid=1057821035133&lang=es_es&pagename=Portal_del_ciudadano%2FPage%2FHomeJusticia |arkivdato=2010-06-30 }}</ref>, integritaj de juĝistoj kaj magistratanoj, kiuj rajtas administri la justicon nome de la popolo. <center> {| |align="center" |[[Dosiero:Madrid - Congreso de Diputados 1.JPG|eta|[[Congreso de los Diputados]], parto de la [[Kortesoj|Hispanaj Kortesoj]], unu el la ĉambroj el kiuj konsistas la [[leĝdona povo]].]] |align="center" |[[Dosiero:Palacio de la Moncloa.jpg|eta|[[Palaco La Moncloa]], oficiala rezidejo de la registarestro, gvidanto de la [[plenuma povo]].]] |align="center" |[[Dosiero:Tribunal Supremo 1.jpg|eta|[[Supera Tribunalo de Hispanio|Supera Tribunalo]], pinto de la [[jura povo]].]] |} </center> === Statuso de la Aŭtonomaj Regionoj === Hispanio estas en la nuntempo tio kio estas konata kiel “Ŝtato el Aŭtonomaj Regionoj”, formale unitara lando sed kiu funkcias kiel malcentralizita [[federacio]] konsistanta el [[Aŭtonoma Komunumo de Hispanio|aŭtonomaj komunumoj]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://aulastic.com/blogs/planes/files/2009/03/comunidades.png |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111104015327/http://aulastic.com/blogs/planes/files/2009/03/comunidades.png |arkivdato=2011-11-04 }}</ref>, ĉiu el ili kun diversaj niveloj je memregado. La diferencoj de tiu ĉi sistemo ŝuldiĝas al tio ke la procezo pri transdono de koncernaĵoj de la centro ĝis la periferio estis elpensita komence kiel nesimetria procezo, kiu garantiu pli altan gradon je memregado nur al tiuj komunumoj kiuj serĉis federaciismajn rilatojn kun la resto de la lando –''aŭtonomaj regionoj sub speciala reĝimo''– ([[Andaluzio]]<ref>http://www.juntadeandalucia.es/especiales/aj-nuevoestatuto-estatuto.html?idSeccion=1&idApartado=1</ref>, [[Katalunio]]<ref>http://www.gencat.cat/generalitat/cas/estatut/index.htm</ref>, [[Galegio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.xunta.es/titulo-preliminar |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100627051656/http://www.xunta.es/titulo-preliminar |arkivdato=2010-06-27 }}</ref>, [[Navaro]]<ref>http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12159863131218282976624/index.htm</ref> kaj [[Eŭskio]]<ref>http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo3-1979.tp.html</ref>). Aliflanke, la cetero de la aŭtonomaj regionoj–''sub komuna reĝimo''– havas pli malaltan memregadon. Tamen, estis antaŭvidita ke laŭ la paso de la jaroj, tiuj regionoj ankaŭ akiru iom post iom pli da koncernaĵoj. Nuntempe, Hispanio estas konsiderata kiel unu el la eŭropaj landoj malplej centralizitaj, ĉar ĉiuj regionoj administras lokaskale la eduk- kaj san-sistemojn, kaj ankaŭ kelkajn aspektojn de la publika buĝeto; kelkaj el ili, kiel Eŭskio kaj Navaro, cetere administras la publikan financadon sen kontrolo de la hispana centra registaro. En la kazo de Katalunio, Navaro kaj Eŭskio, ili posedas siajn proprajn policajn korpojn, tute aŭtonomaj kiuj anstataŭas la funkciojn de la nacia polico en tiuj teritorioj, escepte de [[Navaro]] kiu troviĝas en transdona procezo ( vidu: [[Mossos d'Esquadra]]<ref>http://www.gencat.cat/mossos/</ref>, [[Ertzaintza]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ertzaintza.net/public/wps/portal/ertzaintza |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100618100029/http://www.ertzaintza.net/public/wps/portal/ertzaintza |arkivdato=2010-06-18 }}</ref>, kaj [[Forua Polico de Navaro]]<ref>http://www.navarra.es/home_es/Gobierno+de+Navarra/Organigrama/Los+departamentos/Presidencia+justicia+e+interior/Organigrama/Estructura+Organica/Cuerpo+de+la+Policia+Foral+de+Navarra/</ref>). === Defendo === [[Dosiero:Spanish Navy AV-8B Harrier II 070223-N-3888C-004.jpg|eta|Aviadilo modelo [[AV-8B Harrier II]] surferdekiĝas vertikale en la [[aviadilŝipo]] [[Princo de Asturio (R11)]].]] La respondeco de la nacia defendo falas sur la Armitaj Fortoj kiuj havas la respondecon pere de la oka artikolo de la [[Hispana Konstitucio de 1978]] "garantii la suverenecon kaj sendependecon de Hispanio kaj defendi ĝian teritorian unuecon kaj la konstitucian ordon". La Hispanaj Armitaj Fortoj tradicie dividiĝas en tri branĉoj: [[Ter-Armeo de Hispanio|Ter-Armeo]], [[Armeo de Hispanio|Armeo]] kaj [[Aer-Armeo de Hispanio|Aer-Armeo]]. Al tiuj branĉo ankaŭ kuniĝas la [[Reĝa Gardistaro]], protokola korpo disigita kiu realigas fundamentajn sekureclaborojn. Hispanio membras inter la plej gravaj ŝtatoj de [[EUFOR]], kaj [[Eŭrokorpo]], kaj ĝi okupas elstaran pozicion en la strukturo de [[NATO]], al kiu ĝi aliĝis en [[1982]]. Krom estis la sesa militŝiparo plej pova<ref>[http://www.militarypower.com.br/english-global.htm Military Power Review]. fonto: [[International Institute for Strategic Studies]]</ref> kaj posedas la korpon de [[Mar-Infanterio de Hispanio|Mar-Infanterio]] plej antikvan en la mondo. === Internacia politiko === [[Dosiero:General Assembly of the United Nations.jpg|eta|Zapatero antaŭ la Ĝenerala Asembleo de UN]] Hispanio apartenas al tutmondaj organizoj kiel [[UN]] (ekde la [[14-a de decembro]] [[1955]]), [[NATO]] (ekde la [[30-a de majo]] [[1982]]) kaj la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]]; kontinentaj kiel la [[Eŭropa Unio]] (ekde la [[1-a de januaro]] [[1986]]), la [[Organizo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo]], la traktato de la [[Okcident-Eŭropa Unio]] kaj la [[Eŭropa Agentejo pri Defendo]]; kaj organizoj kiuj kunigas historiajn kaj kulturajn ligojn ĉe [[Latinida Unuiĝo]], la [[iberameriko|Iberamerika Komunumo de Nacioj]], kaj [[ABINIA]]. La hispana registaro kontribuas al la financado de UN je 2,52% de sia ĉiujara buĝeto ([[2006]]).<ref>[http://www.un.org/News/ossg/honroll.html Página oficial de las Naciones Unidas]</ref> == Teritoria organizo == [[Dosiero:Aŭtonomaj komunumoj de Hispanio.svg|eta|Aŭtonomaj regionoj de Hispanio.]] Hispanio estas ŝtato teritorie organizata en 17 [[aŭtonoma Komunumo de Hispanio|aŭtonomaj regionoj]] kaj 2 aŭtonomaj urboj. La titolo 8 de la [[Hispana Konstitucio de 1978|konstitucio]] starigas la teritorian organizadon de la ŝtato laŭ [[municipo]]j, [[Provinco de Hispanio|provincoj]] kaj aŭtonomaj regionoj, ĉi lastaj kun la rajto pro koncernaĵoj al iliaj propraj aferoj kun ampleksa aŭtonomio, leĝdona povo, buĝetoj, administraĵoj kaj plenuma povo koncerne al la ekskluzivaĵoj kiujn la ŝtato garantias al ili per la Konstitucio kaj ĉi aŭtonomia statuto. Kvankam [[Navaro]] ne fariĝis aŭtonoma regiono, sed [[Forua Komunumo]], kaj pro tio ĝi ne havis sian aŭtonomian statuton, sed ĝi plibonigis la tradiciajn foruajn rajtojn, malgraŭ tio ĝi estas konsiderata kiel aŭtonoma komunumo je ĉiuj niveloj, laŭ interpreto de la Konstitucia Tribunalo. Ĉiu aŭtonoma komunumo estas formata de unu aŭ pluraj provincoj, entute 50. Ekde [[2003]] adoptiĝis la "[[NUTS|Nomenklaturo de Unuiĝoj Teritoriaj Statistikaj]] ", aŭ unuaĵoj NUTS, el tri niveloj, kun statistikaj celoj laŭ la eŭropa regularo kaj fiksita de la [[Eŭrostat]]. La 50 hispanaj provincoj kaj la 2 aŭtonomaj urboj estas klasifikitaj en la niveloj NUTS-3; la 17 regionoj en la nivelo NUTS-2; kaj por la niveloj NUTS-1 kreiĝis grupoj de aŭtonomaj komunumoj. === Depostulitaj kaj disputitaj teritorioj === [[Dosiero:Gibraltar Border.jpg|eta|Landlimo de Hispanio kun [[Ĝibraltaro]]]] [[Dosiero:Melilla faro.jpg|eta|Lumturo de Melilo]] Hispanio historie depostulas la [[Retrocedo|retrocedon]] de la [[brita kolonio]] (nuntempe [[Britaj transmaraj teritorioj]]) [[Ĝibraltaro]]<ref>http://www.lavozdigital.es/cadiz/20060918/mundo/anos-disputa-gibraltar_200609181703.html</ref>, kvankam lastatampe ĝi montriĝis favora al konsentoj pri kundividita suvereneco. La depostulado komenciĝis ekde la momento kiam angla-nederlanda truparo prenis la placon nome de [[Karlo la 6-a (Sankta Romia Imperio)|arkiduko Karlo]] dum la [[Milito de Hispana Sukcedo]] ([[1704]]), kaj poste fariĝis proprietaĵo de la britoj per la [[Traktato de Utreĥto]] ([[1713]]). La depostulo, kiu inkluzivis militistajn operacojn, estis intensa ĉefe dum la [[18-a jarcento]], langvoris dum la [[19-a jarcento|19-a]] kaj la unua duono de la [[20-a jarcento|20-a]] kaj estis prezentita de la frankisma registaro al la [[UN]] dum la [[1960-aj jaroj]]. Tie, inter la senkoloniigaj procezoj, Hispanio ricevis apogon al ĝia sinteno kiam agnoskis la rezoluciojn (2231 kaj 2353) ke la senkoloniiga procezo devis respekti la rajton al la teritoria unueco de Hispanio kaj ke la intereso, kaj ne la volo de la ĝibraltaranoj devis esti respektataj. Hispanio ne agnoskas, tamen, la britan suverenecon sur la terkolo kiu kunigas la kontinenton kun la roko de Ĝibraltaro. Aliflanke, [[Portugalio]] ne agnoskas la hispanan suverenecon<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.albaiges.com/historia/olivenzagibraltarportugues.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110909232739/http://www.albaiges.com/historia/olivenzagibraltarportugues.htm |arkivdato=2011-09-09 }}</ref> sur la komarko [[Olivenza]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200429195224/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/ |arkivdato=2020-04-29 }}</ref>, en la [[provinco de Badajoz]] kiu inkluzivas la municipojn Olivenza kaj [[Táliga]] (tamen, ĝi ne depostulas ilin aktive), donitajn de Portugalio al Hispanio per la [[traktato de Badajoz (1801)|traktato de Badajoz]] ([[1801]]). La rezolucioj de la [[Kongreso de Vieno]] estas interpretitaj kiel diverĝaj fare de ambaŭ landoj. Dume Portugalio diras ke tiuj rezolucioj devigis al Hispanio redoni Olivenza-n, Hispanio opinias ke temas pri simpla deklaro, el bonvolaj deziroj, sen rezoluciaj povoj, pro kio Olivenza daŭre apartenas al Hispanio. Fine, Hispanio ne agnoskas la suverenecajn pretendojn de Portugalio sur la [[Sovaĝaj Insuloj]]. Ankaŭ la suvereneco de la neloĝata [[Petrosela insulo]] estas disputata kun Maroko. Kvankam evakuata post la [[krizo en la Petrosela insulo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.aguaron.net/perejil/2.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090328095427/http://www.aguaron.net/perejil/2.htm |arkivdato=2009-03-28 }}</ref> ([[2002]]), interkonsente inter ambaŭ landoj tie ne troviĝas polica aŭ militista forto, sed neniu el la du partoj forĵetis la pretendojn je suvereneco. Aliflanke, [[Maroko]] neformale depostulas la ĉeson de la hispana suvereneco sur [[Ceŭto]] kaj [[Melilo]] <ref>http://www.elmundo.es/elmundo/2007/12/14/espana/1197669555.html</ref>, kaj de la t.n. "suverenecaj areoj" en la afrika kontinento (la distriktoj kaj posedaĵoj de la insuloj [[Ĉafarinoj]], la [[roko Vélez de la Gomera]] kaj la [[roko Alhucemas]]). Kelkaj [[iredentismo|iredentismaj]] movadoj en Maroko, kiel la partio [[Istiqlal]], ankaŭ inkluzivas en la t.n "[[Granda Maroko]]" la Kanariajn Insulojn<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://es.answers.yahoo.com/question/index?qid=20070805071346AAKyVEm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110820161849/http://es.answers.yahoo.com/question/index?qid=20070805071346AAKyVEm |arkivdato=2011-08-20 }}</ref>. === Sendependismo === [[Dosiero:060218 ManiSomunaNacio24.jpg|eta|Naciisma manifestacio en Barcelono 2006. "Som una nació" (Ni estas nacio)]] En Hispanio ekzistas diversaj politikaj sendependismaj movadoj, ligitaj al periferiaj [[naciismo]]j, kiel ekzemple la [[eŭska naciismo|eŭska]], la [[galega naciismo|galega]] aŭ la [[kataluna naciismo|kataluna]], kiuj depostulas la sendependecon disde Hispanio de la teritorioj kie ili aktivas. Por-sendependaj movadoj en aliaj regionoj kiel [[Andaluzio]], [[Valencilando]], [[Asturio]] aŭ [[Kantabrio]] estas minoritataj. Ĉi tiuj movadoj ĉefe troviĝas en [[Katalunio]], [[Galegio]], [[Navaro]] kaj [[Eŭskio]], kie ekzistas partioj eksplicite naciismaj kaj sendependismaj kiel [[Unión do Povo Galego]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.uniondopovogalego.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050622233243/http://www.uniondopovogalego.org/ |arkivdato=2005-06-22 }}</ref>, [[Esquerra Republicana de Catalunya]]<ref>http://www.esquerra.cat/</ref>, [[Aralar]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.aralar.net/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200924034718/http://aralar.net/ |arkivdato=2020-09-24 }}</ref> aŭ [[Eusko Alkartasuna]]<ref>http://www.euskoalkartasuna.org/</ref>, kaj la sekvantoj de la t.k. [[Ezker abertzalea|maldekstra ''abertzale'']]<ref>http://www.elmundo.es/elmundo/2010/06/20/paisvasco/1277037206.html</ref> kiu ne malligiĝas de [[ETA]] (ĝia lasta nomo estas [[Batasuna]]<ref>http://www.elpais.com/articulo/espana/EA/Batasuna/unen/Estado/vasco/elpepuesp/20100620elpepunac_4/Tes</ref>, neleĝigita partio en Hispanio sed leĝa en [[Francio]]). Aliflanke, partioj kiel [[Galega Naciisma Bloko]]<ref>http://www.bng-galiza.org/opencms/opencms/BNG/global/seccions/portada</ref>, [[Eŭska Naciisma Partio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.eaj-pnv.eu/eusk/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100623110512/http://www.eaj-pnv.eu/eusk/ |arkivdato=2010-06-23 }}</ref> kaj [[Convergencia i Unió|CiU]]<ref>http://www.ciu.cat/</ref> troviĝas inter la aŭtonomismaj sintenoj ĝis la malferme sendependismaj. == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Hispanio}} [[Dosiero:Spain.png|eta|Reliefo de duoninsula Hispanio kaj Balearoj.]] Situanta en Okcidenta Eŭropo, Hispanio okupas la plejparton de la [[Iberia duoninsulo]] kaj, ekster ĝi, du ĉefaj arkipelagoj ([[Kanariaj Insuloj]] en [[Atlantiko]] kaj [[Balearoj]] en [[Mediteraneo]]), du urboj, [[Ceŭto]] kaj [[Melilo]], en la nordo de [[Afriko]], la [[insulo Alborano]] kaj serio da insuloj kaj insuletoj kiuj troviĝas antaŭ la duoninsula marbordo, kiel la [[insuloj Kolumbretoj]]. Krome, ĝi havas malpli grandajn nekontinentajn posedaĵojn kiel [[Ĉafarinoj]], la [[roko Vélez de la Gomera]] kaj la [[roko Alhucemas]], ĉiuj ili antaŭ la afrika marbordo. Laŭ teritoria grando, ĝi estas la kvara lando de Eŭropo post [[Rusio]], [[Ukrainio]] kaj [[Francio]], kaj la dua de la [[Eŭropa Unio]]. La fizikaj limoj de Hispanio estas la jenaj: okcidente, [[Portugalio]] kaj [[Atlantiko]]; [[Mediteraneo]] oriente; la [[Ĝibraltara Markolo]], Atlantiko kaj Mediteraneo sude; kaj [[Pireneoj]], kune kun la [[Biskaja Golfo]] norde. === Klimato === [[Dosiero:Panorámica de Las Médulas.jpg|eta|[[Las Médulas]], [[Provinco de Leono|Leono]].]] [[Dosiero:Ebro_spanien.png|eta|Koridoro de [[Ebro]].]] Hispanio havas diversan klimaton laŭlonge de ĝia teritorio. La mediteranea klimato regas preskaŭ ĝian tutan geografion. La suda marbordo kaj mediteranea havas klimaton kiu estas nomata "marborda mediteranea klimato" kiu ankaŭ troviĝas en la Valo de [[Guadalquivir]]: leĝeraj temperaturoj, abunda pluvado dum la tuta jaro escepte de la somero. En la interno de la duoninsulo la klimato estas pli ekstrema, tie troviĝas la kontinenta mediteranea klimato, kiu ampleksiĝas al preskaŭ la tuta duoninsulo, malaltaj temperaturoj dum vintro, altaj dum somero kaj neregula pluvado (depende de la geografia situo). Ĝenerale, la okcidentaj regionoj ricevas pli da pluvado ol la orientaj. Tiamaniere, [[Galegio]] kaj la [[Biskaja Golfo|Kantabra Maro]] posedas oceanan klimaton, karakterizita de abunda pluvado dum la tuta jaro ĉefe dum vintro, kaj temperaturo relative malvarmeta. La [[montara klimato]] troviĝas en la altaĵoj, [[Kantabra Montaro]], [[Pireneoj]], altaj pintoj de la Iberia Montĉenaro, [[Centra Sistemo de Hispanio]] kaj [[Betika Montĉenaro]], kaj ankaŭ en altaĵoj de [[Kanarioj]], kie ankaŭ estas malaltaj temperaturoj (vintroj malvarmaj aŭ tre malvarmaj) kaj pluvado ĝenerale abundega. La aridaj klimatoj aŭ duonaridaj (malpli ol 300&nbsp;mm jare) troviĝas en kelkaj lokoj de la duoninsula oriento: [[Almerio]] ([[dezerto de Tabernas]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tabernas.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304041503/http://www.tabernas.org/ |arkivdato=2016-03-04 }}</ref>) aŭ la [[Natura Parko Cabo de Gata-Níjar]]<ref>http://www.parquenatural.com/</ref> (kie registriĝas malpli ol 200&nbsp;mm jare), [[Granado]] ([[Guadix]]), [[Murcio]], [[Alikanto]] kaj [[Valo de Ebro]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.valledelebro.com/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200928082329/http://www.valledelebro.com/ |arkivdato=2020-09-28 }}</ref> kie la [[feno|efekto Foehn]] estas la ĉefa kaŭzanto de tiom malaltaj pluvadoj. La subtropika klimato estas karakterizo de [[Kanarioj]]<ref>http://www.meteosurfcanarias.com/temperatura-weather/index-esp.php</ref>, kun varmaj temperaturoj dum la tuta jaro kaj malmulte da pluvado (pli abundaj en la okcidentaj insuloj). Tamen, tiu klimato ankaŭ troviĝas en la sudaj marbordoj de la duoninsulo ([[Malago]], [[Granado]], [[Almerio]]), kie la temperaturo estas relative varma sed la pluvado estas pli abunda ol en Kanarioj. === Montaraj ĉenoj === [[Dosiero:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|eta|[[Teide]], en la insulo [[Tenerife]], estas la plej alta pinto de Hispanio.]] [[Dosiero:Veleta desde cima Mulhacen.JPG|eta|Vido de la pinto Veleta en la ĉenpinto de Mulhacén.]] La hispana reliefo karakteriziĝas pro ĝia alteco, kun meza alteco je 660 metroj, kaj [[monto|montara]] se oni komparas ĝin kun la cetero de la landoj de [[Eŭropo]], escepte de [[Svislando]], [[Aŭstrio]] kaj la ŝtatetoj [[Andoro]] kaj [[Liĥtenŝtejno]], kiel mezuma alteco estas multe pli alta. En la duoninsula Hispanio, la reliefo artikulaciiĝas ĉirkaŭ la granda [[Hispana Centra Altebenaĵo]] kiu okupas la plejparton de la centro de la [[Iberia duoninsulo]] kaj ĝi havas mezuman altecon je 660 metroj. Ekster la altebenaĵo, troviĝas la basprema zono de la [[rivero Guadalquivir]], situanta en la sudokcidento de la duoninsulo, kaj la de la rivero [[Ebro]], en la nordoriento de la sama. La ĉefaj montaraj sistemoj estas: [[Pireneoj]], [[Iberia Sistemo]], [[Kantabra Montaro]], [[Hispana Centra Sistemo]] kaj [[Betika Montaro]]. {|class="wikitable" border="1" |+ <big>'''[[Montoj de Hispanio|Plej altaj pintoj]]'''</big> |- style="background:#efefef;" ! Pinto!! Provinco!! Alteco (msnm) |- | [[Teide]] || [[Tenerife]] || 3718 |- | [[Mulhacén]] || [[provinco de Granado|Granado]] || 3478 |- | [[Pinto Aneto|Aneto]] || [[provinco de Huesko|Huesko]] || 3404 |- | [[Pinto Veleta|Veleta]] || [[provinco de Granado|Granado]] || 3392 |- | [[Pinto de Llardana]] || [[provinco de Huesko|Huesko]] || 3375 |- | [[Pinto Alkazabo|Alkazabo]] || [[provinco de Granado|Granado]] || 3366 |- | [[Monto Perdido]] || [[provinco de Huesko|Huesko]] || 3355 |- | [[Pinto Marboré]] || [[provinco de Huesko|Huesko]] || 3328 |- | [[Pinto Perdiguero]] || [[provinco de Huesko|Huesko]] || 3321 |- | [[Pinto de la Maladeta]] || [[provinco de Huesko|Huesko]] || 3309 |- | colspan="3" | Fonto: Ĝenerala Direktorio de la Nacia Geografia Instituto de Hispanio |} == Loĝantaro == [[Dosiero:EspDens2.jpg|eta|Loĝdenso en Hispanio (2008).]] La [[Nacia Instituto de Statistiko (Hispanio)|INE]] kalkulis je 46.951.532 da personoj la loĝantoj je la [[1-a de januaro]] [[2010]], dume la reala loĝantaro je la 1-a de januaro 2009 estis 46.745.807 da loĝantoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fp259&file=inebase&L=0 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100620213415/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fp259&file=inebase&L=0 |arkivdato=2010-06-20 }}</ref> La loĝdenso, je 91,13 loĝ/km², estas malpli ol la plimulto de aliaj landoj de [[Okcidenta Eŭropo]] kaj ĝis distribuado laŭlonge de la teritorio estas tre neregula: la zonoj dense loĝataj koncentriĝas en la marbordo, la valo de Guadalquivir (kaj iom malpli ĉe la valo de Ebro) kaj la [[metropolita areo de Madrido]], dum la cetero de la lando en la interno estas malforte loĝata. === Metropolaj areoj === [[Dosiero:Demografía urbana de España.png|eta|Ĉefaj metropolitaj areoj.]] La kreado de administraj organizoj kiuj grupigas la municipojn kiuj konsistigas la metropolitan areon, estas koncernaĵo de la aŭtonomaj regionoj. Tamen, ĝis la nuntempo ne ekzistas metropolita areo regata de administra organismo. Tiel, ekzemple, la [[Metropolita areo de Barcelono]] estis nuligita en [[1987]] fare de la [[Generalitat de Catalunya]]. Kelkaj metropolitaj areoj koincidas kun komarkoj kies regulado ankaŭ koncernas al la aŭtonomaj regionoj. Ĉiakaze, laŭ neoficialaj esploroj, la metropolitaj areoj laŭ demografia vidpunkto kiuj superis en 2009 la 500.000 loĝantojn estis la jenaj:<ref>[http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/pobesp/dat/arc/areas-pob.zip Datos de áreas urbanas de España en 2006] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070622172251/http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/pobesp/dat/arc/areas-pob.zip |date=2007-06-22 }} según el proyecto [http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/ AUDES5] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070304100553/http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/ |date=2007-03-04 }}.</ref> * [[Metropola areo de Madrido]] (5.883.521 loĝantoj) * [[Metropola areo de Barcelono]] (3.150.380 loĝantoj) * [[Metropola areo de Valencio]] (1.810.663 loĝantoj) * [[Metropola areo de Sevilo]] (1.438.451 loĝantoj) * [[Metropola areo de Malago]] (965.371 loĝantoj) * [[Metropola areo de Bilbao]] (949.939 loĝantoj) * [[Metropola areo de Asturio]] (857.495 loĝantoj) * [[Metropola areo de Alikanto-Elĉo]] (725.395 loĝantoj) * [[Metropola areo de Zaragozo]] (688.643 loĝantoj) * [[Metropola areo de Vigo]] (659.632 loĝantoj) * [[Metropola areo de Granado]] (500.469 loĝantoj) * [[Metropola areo de la Golfeto de Kadizo-Ĥerezo]] (621.712 loĝantoj) * [[Metropola areo de La Palmoj de Granda Kanario]] (628.590 loĝantoj) * [[Metropola areo de Sankta Kruco de Tenerifo]] (404.913 - 581.947 loĝantoj) * [[Metropola areo de Murcio]] (576.383 loĝantoj) === Loĝantaro en la hispanaj insuloj === [[Dosiero:Vista de Santa Cruz de Tenerife.png|eta|Tenerifo, la plej loĝata insulo de Hispanio.]] [[Dosiero:Ons muelle.JPG|eta|Ons, la malplej loĝata insulo kun nur 61 loĝantoj]] Hispanaj insuloj laŭ loĝantaro ([[Nacia Instituto de Statistiko (Hispanio)|INE]] [[2007]]): {| |- style="vertical-align: top;" | * 1. [[Tenerifo]] 886.033 loĝ. * 2. [[Mallorca]] 846.210 loĝ. * 3. [[Gran Canaria]] 829.597 loĝ. * 4. [[Lanzarote]] 132.366 loĝ. * 5. [[Ibiza]] 113.908 loĝ. * 6. [[Fuerteventura]] 94.386 loĝ. * 7. [[Menorko]] 86.697 loĝ. * 8. [[La Palma]] 85.933 loĝ. * 9. [[La Gomera]] 22.259 loĝ. * 10. [[El Hierro]] 10.558 loĝ. * 11. [[Formentero]] 7.957 loĝ. * 12. [[Insulo Arousa|Arousa]] 4.889 loĝ. * 13. [[La Graciosa]] 658 loĝ. * 14. [[Tabarca]] 105 loĝ. * 15. [[Ons]] 61 loĝ. |} === Enmigrado en Hispanion === [[Dosiero:Inmigracion en España por pais.png|eta|Enmigrado en Hispanio laŭ landoj]] Laŭ la [[censo]] de la [[jaro]] [[2009]] de la Nacia Instituto de Statistiko, la 12 % de la hispania loĝantaro estis eksterlanda. Tamen, dum la lastaj jaroj Hispanio prezentas konsiderindan malpliiĝon en la enmigrada neta indico, per kiu ĝi perdas unu el la plej altaj indicoj da enmigrado en Eŭropo<ref>http://www.elpais.com/articulo/espana/Espana/recibe/cifra/baja/inmigrantes/ultimos/anos/elpepuesp/20100117elpepinac_7/Tes</ref> (en 2005 je 1,5% ĉiujare nur superita en EU de Kipro)<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1073,46587259&_dad=portal&_schema=PORTAL&p_product_code=KS-NK-06-001 Eurostat: Población en Europa - 2005], [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1073,46587259&_dad=portal&_schema=PORTAL&p_product_code=KS-NK-05-015 Población en Europa - 2004])</ref> En la nuntempo tiu neta enmigrad-indico nur atingas 0,99%, okupante la lokon 15 en [[Eŭropa Unio]].<ref>[http://indexmundi.com/g/r.aspx?v=27&l=es Index Mundi: Tasa de inmigración neta, comparación países]</ref> Krom tio, ĝi estas la naŭa lando kun pli granda procento da enmigrantoj en la EU, malantaŭ landoj kiel [[Luksemburgo]], [[Irlando]], [[Aŭstrio]] aŭ [[Germanio]].<ref>[http://www.un.org/esa/population/publications/2006Migration_Chart/2006IttMig_chart.htm "International Migration 2006"], United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. United Nations Publication, No. E.06.XIII.6, March 2006.</ref> En 2005 Hispanio ricevis 38,6% de la [[enmigrado en la Eŭropan Union]], ĉefe de civitanoj el [[Latinameriko]]<ref>http://latinosenespana.wordpress.com/</ref>, aliaj landoj de [[Okcidenta Eŭropo]], [[Orienta Eŭropo]] kaj [[Magrebo]]. En 2009, ĉirkaŭ 12% de la loĝantaro havas eksterlandan devenon, kun pli granda nombro da [[rumanoj]] (796.576 personoj)<ref>http://www.soitu.es/soitu/2008/11/29/info/1227950093_459848.html</ref>, [[Maroko|marokanoj]] (710.401)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.uam.es/otroscentros/TEIM/Observainmigra/obsInmigra_inicio.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071101030724/http://www.uam.es/otroscentros/TEIM/Observainmigra/obsInmigra_inicio.htm |arkivdato=2007-11-01 }}</ref> kaj [[Ekvadoro|ekvadoranoj]] (413.715)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://ecuatorianosenespana.blogspot.com/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-05-29 |arkivurl=https://archive.is/20120529002718/ecuatorianosenespana.blogspot.com/ |arkivdato=2012-05-29 }}</ref>. La civitanoj de la [[Eŭropa Unio]] reprezentas 40,5% de la tuto pri eksterlandaj civitanoj. Inter la ĉefaj kaŭzoj por enmigrado en Hispanion troviĝas la historiaj ligoj inter Latinameriko kaj Hispanio. Multaj latinamerikanoj ankoraŭ konservas hispanan devenon kaj per ĝi ili fariĝas hispanaj civitanoj aŭ alia venas en Hispanion per laborkontraktoj aŭ en aliaj kazoj pro homtrafikado. Aliaj regionoj kiel norda Afriko troviĝas tre proksime de la hispana bordo kaj per boatoj ili transiras la maron. Lastatempe la rumanoj amase ekloĝis la landon por la eniro de Rumanio en la EU. == Lingvoj == [[Dosiero:Spain languages.svg|eta]] [[Dosiero:Euskalkiak koldo zuazo 2008.png|eta|Nuna distribuo de la 5 dialektoj de la eŭska]] {{Ĉefartikolo|Lingvoj de Hispanio}} La oficiala kaj plej parolata lingvo en Hispanio, 99% de la loĝantaro, estas la [[hispana]], gepatra lingvo por 89% de la hispanoj (kvankam kelkfoje en dulingveco kun alia lingvo),<ref>[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf Eurobarometro 243: La eŭropanoj kaj iliaj lingvoj]</ref> kiu en Hispanio ankaŭ ricevas la nomon [[hispana|kastilia lingvo]].<ref>[http://buscon.rae.es/draeI/SrvltConsulta?TIPO_BUS=3&LEMA=castellano Difino de '''castellano''' en la vortaro de la Reĝa Akademio ([[Real Academia Española]]): Lengua española, especialmente cuando se quiere introducir una distinción respecto a otras lenguas habladas también como propias en España]; [http://www.congreso.es/funciones/constitucion/cons_t_preliminar.htm Ĉapitro pri lingvoj en la Hispana Konstitucio]</ref> La kalkulado de la nombro da parolantoj en la tuta mondo varias inter 450<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fundacionblu.org/noticias.htm |titolo=I Acta Internacional de la Lengua Española |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080526155611/http://www.fundacionblu.org/noticias.htm |arkivdato=2008-05-26 }}</ref> kaj 500 milionoj<ref>Instituto Cervantes [http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes Noticias de "El País"]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120308205628/http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/coloquio/Ponencias/MMelgar.doc Universidad de México], [https://web.archive.org/web/20060420014918/http://www.educar.org/articulos/ellenguajequenosidentifica.asp educar.org]</ref> da personoj, estante la dua gepatra lingvo<ref>[https://web.archive.org/web/19990429232804/http://www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1996], [http://www.davidpbrown.co.uk/help/top-100-languages-by-population.html]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html |titolo=CIA Factbook (ver datos de "World" en columna de "Country") |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140307124031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html |arkivdato=2014-03-07 }}</ref> plej parolata en la mondo post la [[mandarena]]. Oni antaŭvidas ĝian plifortiĝon kiel du internacia komuniklingvo post la [[angla]] en la estonteco, kaj estas la dua plej studata post la angla.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/345069.html |titolo=Instituto Cervantes en noticias de "El Universal" |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100527230820/http://www.eluniversal.com.mx/notas/345069.html |arkivdato=2010-05-27 }}</ref> Krom la kastilia, en Hispanio estas parolataj aliaj lingvoj kies plimulto estas kunoficialaj en la regionoj laŭ la aŭtonomiaj statutoj de ĉiu aŭtonoma regiono. Ordigitaj laŭ la kvanto da parolantoj, tiuj lingvoj estas: * [[Kataluna]] (9 % de la loĝantaro laŭ Eŭrobarometro, 20 % laŭ EUL<ref>[http://llengua.gencat.cat/ca/serveis/informacio_i_difusio/publicacions_en_linia/classific_temes/temes_dades_i_estudis/llengua_i_societat_enquestes Llengua i societat als territoris de parla catalana a l'inici del segle XXI]</ref>), kunoficiala en [[Katalunio]] kaj [[Balearoj]]. Ĝi ankaŭ estas parolata, sen kunoficialeco en la t.n. [[Aragona Strio]] kaj en la komarko [[El Carche]] en Murcio. Oficiale ĝi nomiĝas [[valencia lingvo|valencia]] en [[Valencio]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.gva.es/cidaj/cas/c-normas/5-1982.htm#9 |titolo=Artículo 7 del Título I del Estatuto de la Comunidad Valenciana |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070706063412/http://www.gva.es/cidaj/cas/c-normas/5-1982.htm#9 |arkivdato=2007-07-06 }}</ref> kie ankaŭ kunoficialas. * [[Galega]] (5 % de la loĝantaro), kunoficiala en [[Galegio]]. Ĝi havas parolantojn en kelkaj zonoj de la provincoj [[Asturio]], [[provinco de Leono|Leono]] kaj [[provinco de Zamoro|Zamoro]], sen kunoficialeco. Plej multaj galegaj lingvistoj konsideras, ke la lingvo parolata en nordokcidenta [[Ekstremaduro]] estas plia dialekto de la galega. Tradicie, lingvistiko konsideras la galegan kaj la portugalan du branĉoj de ankoraŭ unu sama lingvo. * [[Eŭska]] (1 % de la loĝantaro), kunoficiala en [[Eŭskio]] kaj triono de [[Navaro]], kie ĝi nomiĝas laŭ la statuto kiel vaska lingvo. Ĝi estas parolata en miksta zono de Navaro (kie ĝi ne estas oficiala sed ĝuas agnoskon) kaj tre minoritate en la ne eŭsklingva parto. * [[Okcitana]], oficiala en [[Katalunio]],<ref>Artículo 6 del [http://www.gencat.cat/generalitat/cas/estatut/titol_preliminar.htm#a6 Estatuto de Autonomía de Cataluña]</ref> kie oni parolas en la [[arana]] varianto, en la municipoj de [[Arana valo]] ([[Provinco de Ilerdo|Ilerdo]]). En [[Aragono]], la [[Leĝo pri Lingvoj de Aragono|Leĝo pri Lingvoj]] de 2009<ref>[http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/BOAE/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=478436853737 "LEY 10/2009, de 22 de diciembre, de uso, protección y promoción de las lenguas propias de Aragón.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100328163816/http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/BOAE/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=478436853737 |date=2010-03-28 }} Boletín Oficial de Aragón núm. 252, de 30 de diciembre de 2009"</ref> difinas la lingvojn [[aragona]] kaj [[kataluna]] kiel originalaj kaj historiaj lingvoj de Aragono, sed tiu leĝo ne oficialigas ilin en tiu regiono. Krom tiuj, aliaj dialektoj aŭ lingvoj [[latinidaj lingvoj|latinidaj]] kiuj ne havas la oficialan statuson estus la jenaj: [[asturleona lingvo]] parolata en [[Asturio]] (nomata [[asturia lingvo]] aŭ "bable", agnoskata pere de la artikolo 4 de la aŭtonomia statuto de Asturio kiu promocias ĝian uzon kaj protekton), en zonoj de [[Kantabrio]]<ref>http://www.proel.org/lenguas/bable.html Lengua Asturiana</ref> (nomata [[kantabra lingvo]]), [[provinco de Leono|Leono]], [[provinco de Zamoro|Zamoro]], [[Provinco de Salamanko|Salamanko]] (nomata [[leona lingvo|leona]]) kaj [[Ekstremaduro]]<ref>[http://www.proel.org/lenguas/extremeno.htm Lengua Extremeña]</ref> (nomata [[ekstremadura lingvo]]). Same, la [[portugala]] estas parolata en kelkaj ekstremaduraj landlimaj zonoj, sed preskaŭ mortinta. Krome, en [[Sebto]] oni parolas la araban, kaj en [[Melilo]], la [[berbera lingvaro|tamaziĥta]]n. Hispanio ratifis la 9-an de aprilo 2001 la [[Eŭropa Ĉarto pri la Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj|Eŭropan Ĉarton pri la Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj]]<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/2001/09/15/pdfs/A34733-34749.pdf Carta Europea de las Lenguas Minoritarias o Regionales].</ref> de la [[Konsilio de Eŭropo]].<ref>[https://web.archive.org/web/20050527221718/http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Local_and_regional_Democracy/Regional_or_Minority_languages/2_Monitoring/Monitoring_table.asp Monitorización de la aplicación de la Carta]. La informo pri Hispanio estas en kastilia.</ref> == Ekonomio == [[Dosiero:Spain_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Hispanio, 2019]] Nuntempe Hispanio estas la naŭa tutmonda ekonomia potenco,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=310037 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071027175345/http://elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=310037 |arkivdato=2007-10-27 }}</ref> sed ĝi eble atingis la okan pozicion,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://economy.blogs.ie.edu/archives/2007/02/espana_se_convi_1.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100605032809/http://economy.blogs.ie.edu/archives/2007/02/espana_se_convi_1.php |arkivdato=2010-06-05 }}</ref> en konkurenco kun [[Kanado]]. Tradicie Hispanio estis agrikultura lando kaj ankoraŭ unu el la plej grandaj produktantoj en Okcidenta Eŭropo, sed ekde la duono de la [[1950-aj jaroj]] la industria kreskado estis rapida kaj ĝi fariĝis pli grava ol la agrikulturo en la landa ekonomio. Serio da disvolvigaj planoj ekiĝis en 1964, helpis disvastigi la ekonomion, sed komence de la [[1970-aj jaroj]] la ekonomio retroiris pro la prezaltiĝo de [[nafto]], kaj pliiĝo de la importado post la alveno de la demokratio kaj la malfermado de landlimoj. Poste, pliiĝis la evoluigo kaj ŝanĝo de la industrioj de la [[ŝtalo]], [[ŝipfarejo]]j, teksaĵoj kaj minaĵoj. En la nuntempo, la [[terciarigo]] de la ekonomio kaj de la hispana socio videblas kaj en la MEP (kontribuado en 2005: 67%) kiel dung-indico por sektoroj (65%). La enspezoj el la turisma sektoro permesas ekvilibrigi la [[pagobilanco]]n. Ekde la aliĝo de Hispanio kiel plenrajta membro de la Eŭropa Unio la ekonomiaj politikoj evoluis laŭ la marŝoj de tiu supranacia organizo. === Agrikulturo === [[Dosiero:Viñedo-en-Ventosa-LaRioja.jpg|eta|Vinberejoj en [[Rioĥo]].]] [[Dosiero:Rebaño.JPG|eta|Ŝafaro en Hispanio]] La agrikulturo<ref>http://club.telepolis.com/geografo/regional/espa/rural.htm</ref> estis ĝis la [[1960-aj jaroj]] la ĉefa produktado de la hispana ekonomio, sed nuntempe ĝi okupas nur ĉirkaŭ 5% de la aktiva loĝantaro. La ĉefaj kultivaĵoj estas [[tritiko]], [[hordeo]], sukera [[beto]], [[maizo]], [[terpomo]]j, [[sekalo]], [[aveno]], [[rizo]], [[tomato]]j kaj [[cepo]]j<ref>http://club.telepolis.com/geografo/regional/espa/produccion.htm</ref>. La lando ankaŭ posedas ampleksajn vinberejojn kaj hortojn kun citrusarboj kaj olivarboj. En [[2010]] la jara produktado (en tunoj) de cerealoj estas antaŭkalkulata je 23,7 milionoj<ref>http://www.eleconomista.es/economia/noticias/678415/07/08/Economia-Agricultura-La-produccion-de-cereales-en-Espana-alcanzara-este-ano-237-millones-de-toneladas.html</ref>; inter kiuj troviĝas tritiko, hordeo, maizo kaj sekalo. La jara produktado de aliaj gravaj produktoj estis: 6,7 milionoj da tunoj el beto, 2,6 milionoj da terpomoj, 5,9 milionoj da vinberoj, 3,9 milionoj da tomatoj, preskaŭ 3 milionoj da oranĝoj, kaj iom malpli al miliono da cepoj. La klimataj kaj topografiaj kondiĉoj igas ke la [[pluva agrikulturo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.navactiva.com/es/documentacion/el-diferente-rendimiento-de-la-agricultura-de-secano-y-de-regadio_30306 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110920104813/http://www.navactiva.com/es/documentacion/el-diferente-rendimiento-de-la-agricultura-de-secano-y-de-regadio_30306 |arkivdato=2011-09-20 }}</ref> estu deviga en la plejparto de Hispanio. La provincoj ĉe la mediteranea marbordo kalkulas je ŝpruc-sistemo de antaŭ longe<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mundojardineria.com/jardineria-sistemas-de-riego-valencia-vsubservprov-1414-51.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090618111359/http://www.mundojardineria.com/jardineria-sistemas-de-riego-valencia-vsubservprov-1414-51.html |arkivdato=2009-06-18 }}</ref>, kaj tiu marborda zono kiu antaŭe estis arida en la nuntempo konvertiĝis en unu el la plej produktivaj regionoj de Hispanio, kie oftas la [[forcejo]]j<ref>http://www.ideal.es/almeria/v/20100612/agricultura/produccion-sandia-levante-retrasara-20100612.html</ref>. En la Valo de Ebro troviĝas projekto kiu kombiniĝas inter ŝpruca sistemo kaj akvoelektrejoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ebro.org/historia.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091030172807/http://www.ebro.org/historia.html |arkivdato=2009-10-30 }}</ref>. Grandaj zonoj en [[Ekstremaduro]] estas ŝprucitaj per akvo el la rivero [[Guadiana]] pere de ŝprucsistemo instalita danke al la registaraj projektoj ([[Plan Badajoz]]<ref>http://www.hoy.es/20080930/mas-actualidad/campo/agricultura-convierte-colonos-plan-200809301303.html</ref> kaj ŝprucigejoj de Coria, i.a.). La ekspluatado de la malgranda ŝprucsistemo estas pli ofta en zono je malseka klimato kaj en la hortoj de [[Murcio]] kaj la hortaro de [[Valencio]]. === Brutaro === Speciale la [[ŝafo|ŝafa]] kaj la [[porko|porka]], havas gravan ekonomian signifon. En [[2005]] la brutaro kalkuliĝis je 22,7 milionoj da brutoj, 25,1 milionoj da porkoj, 6,5 milionoj da [[bovo]]j, 3 milionoj da [[kapro]]j, 240.000 da [[ĉevalo]]j kaj 131 milionoj da [[kortobirdo]]j. En Hispanio oni produktis 32 milionojn kg da [[mielo]] en la jaro [[2001]]. === Forstado kaj fiŝkaptado === [[Dosiero:Mar Cantabrico.png|eta|Kantabra Maro.]] La [[korko]] estas la ĉefa arbara rimedo de Hispanio<ref>http://www.asecor.com/cont.asp?lang=es&sec=3&subsec=5</ref> kaj en 2001 la produktado atingis 57.581 [[tuno]]jn. La produktado de la paperpulpo kaj ligno de la hispanaj arbaroj estas nesufiĉa por kovrado de necesaĵoj de la lando. La fiŝindustrio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lukor.com/not-neg/sectores/0712/21131239.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110921081553/http://www.lukor.com/not-neg/sectores/0712/21131239.htm |arkivdato=2011-09-21 }}</ref> nuntempe estas malpli grava ol pasinte, eĉ se ĝi okupas la unuajn lokojn inter la eŭropaj landoj<ref>http://www.google.es/search?hl=es&rlz=1G1GGLQ_ESES319&q=espa%C3%B1a+mayor+pa%C3%ADs+en+pesquera&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=</ref> (en la tuta mondo) kaj pro la kvanto de ĝiaj ŝipoj kaj pro la fiŝkaptado. La jara fiŝkaptado pliiĝis al 1'2 milionoj da tunoj en 2004 kaj ĉefe temis pri la kaptado de [[tinuso]]<ref>http://www.lavanguardia.es/premium/publica/publica?COMPID=53460805343&ID_PAGINA=22088&ID_FORMATO=9&turbourl=false{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (26% de tinusretoj, Hispanio fiŝkaptas la 60% de la tuta fiŝkaptado en la [[Eŭropa Unio]], preskaŭ 230.000 t, kio konvertas ĝin en la dua monda produktanto), [[kalmaro]]j, [[merluĉo]]j, [[sardino]]j ([[Vigo]] kaj [[Insulo Kristina]]), [[engraŭlo]]j (havenoj ĉe la [[Biskaja Golfo]]), [[skombro]]j, [[merlango]] kaj [[mitulo]]j. Ekde antaŭ kelkaj jardekoj la akvokulturo (mara kaj kontinenta) forte disvolviĝis, elstarante la bredadon de orfiŝoj, [[labrako]]j, mituloj, [[truto]]j, [[turboto]]j kaj [[salmo]]; la totala produktado en 2003 kalkuliĝis je 311.287 tunoj. === Min-industrio === [[Dosiero:Minero001.gif|eta|Monumento al la ministo en [[Riotinto]], [[Huelva]].]] La hispana min-industrio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.igme.es/internet/default.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111002085544/http://www.igme.es/internet/default.asp |arkivdato=2011-10-02 }}</ref> ekde [[1996]] estis markita de la progresiva malpliiĝo kaj la elfosado de [[karbo]]j, stagnado en la metala min-industrio kaj la konstanta kreskado de la mineraloj kaj industriaj rokoj ([[celestino]], [[natria sulfato]], [[sepiolito]], [[fluorito]], [[gipso]], [[feldspato]], [[ardezo]], [[marmoro]], [[granito]]…) ĉiam pli peze en la min-sektoro. En [[2003]] la jara minproduktado (en [[tuno]]j) kalkuliĝis je 20,6 milionoj da [[karbo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.laecologia.net/cambio-climatico/el-carbon-como-fuente-de-energia-para-la-produccion-electrica-para-espana/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100106010240/http://www.laecologia.net/cambio-climatico/el-carbon-como-fuente-de-energia-para-la-produccion-electrica-para-espana/ |arkivdato=2010-01-06 }}</ref> kaj [[lignito]], 265.000 da [[fero]], 70.000 da koncentraĵoj el [[zinko]], 2.000 da [[plumbo]], 6,5 milionoj da [[gipso]], kaj 2.409.554 bareloj da [[nafto|kruda nafto]] jare. En [[2001]] la ĉefaj energiaj minproduktaĵoj estis la lignito kaj karbo; inter la metalaj mineraloj elstaris la zinko kaj inter la rokoj kaj industriaj mineraloj, la [[salo]]<ref>http://www.institutodelasal.com/subcat/main.html{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kaj la specialaj argiloj. La ĉefaj karbominejoj troviĝas en [[Asturio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://html.rincondelvago.com/mineria-en-asturias.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120422021757/http://html.rincondelvago.com/mineria-en-asturias.html |arkivdato=2012-04-22 }}</ref> kaj norde de la [[provinco de Leono]]; la ĉefaj fermineralujoj troviĝas ĉirkaŭ [[Santandero (Hispanio)|Santandero]] (Kantabrio) kaj [[Bilbao]] (Eŭskio); [[Almadén]], en la provinco [[Ciudad Real]] estis tre produktiva en la elfosado de [[hidrargo]]; kaj [[Andaluzio]] elstaras pro la metala minindustrio<ref>http://www.gestiopolis.com/recursos/documentos/fulldocs/eco/indand.htm</ref>, kun pli ol la duono de la landa produktado. === Industrio === [[Dosiero:View of Bilbao.jpg|eta|[[Bilbao]], unu el la plej industriaj urboj de Hispanio.]] En Hispanio estas produktata, i.a., teksaĵoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lukor.com/not-neg/sectores/portada/08082705.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090614123714/http://www.lukor.com/not-neg/sectores/portada/08082705.htm |arkivdato=2009-06-14 }}</ref>, fero kaj ŝtalo, motor-veturiloj, kemiaĵoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www2.uca.es/asociacion/agadeiq/paginas/iq.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100618214250/http://www2.uca.es/asociacion/agadeiq/paginas/iq.htm |arkivdato=2010-06-18 }}</ref>, vestaĵoj kaj ŝuoj, ŝipoj, naftorafinado kaj cemento, kaj elstaras pro ĝia valoro la industriaj sektoroj en la produktado de nutraĵoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lukor.com/not-soc/cuestiones/portada/08060525.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100726172236/http://www.lukor.com/not-soc/cuestiones/portada/08060525.htm |arkivdato=2010-07-26 }}</ref>, trinkaĵoj kaj transportaj materialoj, inter kiuj elstaras la aŭt-sektoro kaj la aeronaŭtika sektoro. Hispanio estas unu el la unuaj mondaj vinproduktantoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.noticiasdelvino.com/2/4817/la-produccion-vino-espana-descendera-casi-10.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120111080352/http://www.noticiasdelvino.com/2/4817/la-produccion-vino-espana-descendera-casi-10.html |arkivdato=2012-01-11 }}</ref>, la produktado de 2003 kalkuliĝis je 30 milionoj da hektolitroj. La siderurga industrio, antaŭ la rekonvertiĝo en la [[1990-aj jaroj]], koncentriĝis en [[Bilbao]], [[Santandero (Hispanio)|Santandero]], [[Oviedo]] kaj [[Avilés]]. === Internaciaj rezervoj === [[Dosiero:World international reserves june 2007.png|eta|Internaciaj monrezervoj mondskale - jaro 2007]] La internaciaj rezervoj estas depono de eksterlanda mono kontrolata de centraj bankoj kaj aliaj mon-aŭtoritatoj. La internaciaj rezervoj de Hispanio<ref>http://www.mexicomaxico.org/Voto/ReservInt.htm</ref> dum 2008 superis 19.000 milionojn da {{J|usona dolaro}}. La internaciaj rezervoj de Hispanio estas 1'93 bilionoj da dolaroj malpli ol la rezervoj de [[Ĉinio]], 990.000 milionoj malpli ol la de [[Japanio]], 360.000 milionoj ol la de [[Rusio]], 90.000 milionoj ol la de [[Francio]], 50.000 milionoj ol la de [[Usono]] aŭ 15.000 milionoj al la de [[Ĉilio]]. Aliflanke, ili estas 4.000 milionoj pli ol la rezervoj de [[Belgio]], 7.000 milionoj pli ol la de [[Portugalio]] aŭ 11.000 milionoj pli ol la de [[Finnlando]]. === Turismo === [[Dosiero:San Sebastian from Igeldo.jpg|eta|La [[Golfeto de La Konko]] estas unu el la plej famaj de Eŭropo]] [[Dosiero:Plaza de Castilla (Madrid) 06.jpg|eta|[[Pordo de Eŭropo]] en Madrido.]] Hispanio estas la dua lando en la mondo kiu ricevas pli da eksterlandaj turistoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.eleconomista.es/blogs/la-telarana/?p=1784 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110909072317/http://www.eleconomista.es/blogs/la-telarana/?p=1784 |arkivdato=2011-09-09 }}</ref>, laŭ datumoj de la [[Monda Organizaĵo pri Turismo]], nur post [[Francio]], kaj ĝi ĝuas 7% de la monda turismo, antaŭ [[Usono]] kaj [[Italio]]. La turisma sektoro havigis al Hispanio 48.181 milionojn da eŭroj en 2006, kio estas 4,7 % pli ol en la jaro 2005, kaj ĝi situigas Hispanion en dua pozicio laŭ ekonomiaj enspezoj, malantaŭ Usono, kaj antaŭ Francio kaj Italio. Inter januaro kaj decembro [[2006]] ĝi ricevis 58,8 milionojn da eksterlandaj turistoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://directorioespanol.es/turismo-en-espana/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100617173813/http://directorioespanol.es/turismo-en-espana/ |arkivdato=2010-06-17 }}</ref>, 4,5% pli ol la registritaj en la sama periodo antaŭan jaron, laŭ datumoj de la Ministerio de Industrio, Turismo kaj Komerco. [[Katalunio]] estas la unua turisma destino de Hispanio<ref>http://www.elmundo.es/elmundo/2009/07/21/barcelona/1248170316.html</ref>. La 15 milionoj da turistoj kiujn ĝi ricevis estis 25,3% de la tuto de la registritaj alvenoj en tuta Hispanio, kaj tio reprezentas kreskon je 6,9% respekte al la sama periodo de la antaŭa jaro. La dua turisma destino de Hispanio estas [[Balearoj]], kiu ricevis 10,1 milionoj en 2006, 4,7% pli ol en la antaŭa jaro. [[Kanarioj]]<ref>http://www.turismodecanarias.com/islas-canarias-espana/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100927190848/http://www.turismodecanarias.com/islas-canarias-espana/ |date=2010-09-27 }}</ref>, 9,6 milionoj da turistoj (1,8% pli ol en la antaŭa jaro) estas la tria turisma destino antaŭ [[Andaluzio]]<ref>http://www.diariosur.es/v/20100623/turismo/andalucia-cuarta-comunidad-competitividad-20100623.html</ref>, kiu atingis 8,5 milionojn (2,3% pli), la [[Valencia Komunumo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.comunitatvalenciana.com/zona-turistica/valencia-terra-i-mar-0?k=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100212030401/http://www.comunitatvalenciana.com/zona-turistica/valencia-terra-i-mar-0?k=1 |arkivdato=2010-02-12 }}</ref>, 5,5 milionoj (1,5% pli) kaj la [[Madrida Regiono]], kiu ricevis 3,9 milionojn da turistoj (14,7 % pli)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=430281 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110810014600/http://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=430281 |arkivdato=2011-08-10 }}</ref>. Menciindas ke Madrido, la hispana ĉefurbo, gastigas la sidejon de la [[Monda Organizaĵo pri Turismo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.unwto.org/index.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131008111244/http://www2.unwto.org/index.php |arkivdato=2013-10-08 }}</ref>. Laŭ antaŭvidoj de la Monda Organizaĵo pri Turismo, la alveno de eksterlandaj turistoj en Hispanion kreskos mezume je 5% ĉiujare en la venontaj dudek jaroj, pro kio oni supozas la ricevon de 75 milionoj da turistoj en 2020, preskaŭ 20 milionoj pli ol la ricevitaj en 2005. === Valuto kaj banko === [[Dosiero:Euro symbol.svg|eta|Simbolo de [[eŭro]] kaj la [[Eŭropa Centra Banko|BCE]]]] [[Dosiero:Banco de España (Madrid) 06.jpg|eta|[[Banko de Hispanio]], Madrido]] La oficiala valuto de Hispanio estas la [[eŭro]] <ref>http://www.cincodias.com/articulo/opinion/Bienvenida-Espana-euro/20100529cdscdiopi_2/cdsopi/</ref> kaj ĝi estas emisiita de la [[Banko de Hispanio]]<ref>http://www.bde.es/webbde/es/</ref>, kunordigita kun la [[Eŭropa Centra Banko]]<ref>http://www.ecb.int/ecb/html/index.es.html</ref>. Ekde la 1-a de januaro [[1999]], la eŭro interligiĝis al la valoro de la antaŭa hispana valuto, la [[peseto]], kun fiksa ŝanĝo je 166,386 pesetoj por 1 eŭro. La 1-an de januaro [[2002]], la peseto ĉesis cirkuli kaj en tiu momento eŭro fariĝis la sola leĝe cirkulanta mono, kvankam la civitanoj kun pesetoj ĉiam povus ŝanĝi ilin en la Banko de Hispanio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bde.es/webbde/es/secciones/prensa/faqs/billetes.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100726144024/http://www.bde.es/webbde/es/secciones/prensa/faqs/billetes.html |arkivdato=2010-07-26 }}</ref>. La lando kalkulas je potenca banksistemo, kun multaj komercaj bankoj kaj ŝparkasoj, kiuj entute atingas la kapitaligon je 79.770.000.000 €, la 6,50% de la monda totalo (datumoj de aprilo 2008), kaj tio lokigas ĝin en la 4-a de la mondo, malantaŭ [[Usono]], [[Britio]] kaj [[Svislando]]. Du hispanaj bankoj troviĝas inter la 20 unuaj de la mondo laŭ borsa kapitaligo: SCH<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.bancosantander.es/cssa/Satellite?pagename=SantanderComercial%2FPage%2FSAN_Index |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100630210527/https://www.bancosantander.es/cssa/Satellite?pagename=SantanderComercial%2FPage%2FSAN_Index |arkivdato=2010-06-30 }}</ref> (11º) kaj BBVA<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.bbva.es/TLBS/tlbs/esp/segmento/particulares/index.jsp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100618192223/https://www.bbva.es/TLBS/tlbs/esp/segmento/particulares/index.jsp |arkivdato=2010-06-18 }}</ref> (19º). La ĉefaj [[borso]]j troviĝas en [[Madrido]], [[Barcelono]], [[Bilbao]] kaj [[Valencio]]. En aliaj urboj funkcias [http://buscon.rae.es/draeI/SrvltGUIBusUsual?TIPO_HTML=2&TIPO_BUS=3&LEMA=bols%C3%ADn subborsoj]. {| style = align="left" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="bonita" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan="2" | Eksportaĵoj al ! colspan="2" | Importaĵoj el |- ! Lando ! Procento ! Lando ! Procento |- | {{FRA}} | 19,3 % | {{DEU}} | 15,0 % |- | {{DEU}} | 11,4 % | {{FRA}} | 14,5 % |- | {{POR}} | 9,4 % | {{ITA}} | 8,5 % |- | {{GBR}} | 8,5 % | {{GBR}} | 5,8 % |- | {{ITA}} | 8,4 % | {{NLD}} | 4,9 % |- | {{USA}} | 4,0 % | {{CHN}} | 4,3 % |- | {{NLD}} | 3,1 % | {{BEL}} | 3,7 % |- | {{BEL}} | 2,8 % | {{POR}} | 3,3 % |- | Aliaj | 33,1 % | Aliaj | 40,0 % |- ! colspan="4" | Fonto: [[Nacia Instituto de Statistiko (Hispanio)|INE]], 2005 |} === Ekstera komerco === En [[2003]] Hispanio importis<ref>http://www.indexmundi.com/es/espana/importaciones.html</ref> produktojn je la valoro de 210.860 [[miliono]]j da [[dolaro]]j kaj la eksportaĵoj pliiĝis al 158.213 milionoj da dolaroj pro kio Hispanio importas multe pli ol kio ĝi eksportas. Inter la ĉefaj importaĵoj troviĝis la mineralaj kaj lubrikaj karburaĵoj, maŝinaro kaj transportiloj, krudaĵo, manufakturaĵoj, nutraĵoj, vivantaj bestoj kaj kemiaĵoj. La ĉefaj eksportitaj produktoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.plancameral.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100626072027/http://www.plancameral.org/ |arkivdato=2010-06-26 }}</ref> estas: maŝinaro kaj transportiloj, nutraĵoj kaj vivantaj bestoj, motoriloj, fero kaj ŝtalo, teksaĵoj kaj konfekciaĵoj. La ĉefaj komercaj interŝanĝoj de Hispanio okazas kun la ceteraj landoj de la Eŭropa Unio (elstarante [[Francio]], [[Germanio]], [[Italio]], [[Britio]], landoj de la [[Benelukso]] kaj [[Portugalio]]), [[Usono]] kaj [[Japanio]]. La enspezoj el la turisma sektoro, kiu en [[2004]] pliiĝis al 37.250 milionoj da [[eŭro]]j, helpis kompensi la [[deficito]]n de la hispana komerca bilanco; la nombro de personoj kiuj vizitis la landon en tiu jaro estas ĉirkaŭ 85 milionoj. === Scienco kaj teknologio === [[Dosiero:Roque z04.jpg|eta|[[Granda Teleskopo Kanarioj]].]] Hispanio estas bone ekipita laŭ infrastrukturoj industria kaj teknologia, kaj dum la lastaj jaroj multobliĝis la teknologiaj parkoj<ref>http://www.apte.org/es/</ref> en la ĉefaj industriejoj, kaj en la hispanaj universitatoj kaj en la Centroj pri Esplorado kaj Evoluigo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.accenture.com/Countries/Spain/Services/InvestigacionDesarrollo.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100326065138/http://www.accenture.com/Countries/Spain/Services/InvestigacionDesarrollo.htm |arkivdato=2010-03-26 }}</ref>. Nuntempe ekzistas 41 teknologiejoj (12 funkciantaj kaj 29 en projektoj). En ĉi tiuj parkoj establiĝas 1080 entreprenoj, 108 esplorcentroj kaj 12 kovaparatoj. La elspezoj en la esplorcentroj forte pliiĝis en la lastaj jaroj. La Nova Nacia Plano de Esplorado kaj Evoluigo (2004-2007) antaŭvidas ke la elspezoj atingus 1,4% de la [[MEP]] en 2007. === Loĝado === [[Dosiero:Patxillardegi baserria Donostia 2007.JPG|eta|[[Donostio]] estas unu el la urboj kie loĝado plej kostas.]] Hispanio havis ĉirkaŭ 24.677.227 loĝejojn fine de la [[jaro]] [[2006]]<ref>http://www.ub.es/geocrit/-xcol/260.htm</ref>, laŭ datumoj de la [[Banko de Hispanio]], sur totalo de 16,03 milioloj de hispanaj hejmoj. Ĉi tiuj ciferoj indikas mezumon de 1,54 loĝejoj por hispana hejmo. Laŭ la samaj fontoj, 85% de la loĝejoj en Hispanio estas propraj<ref>http://www.extremaduraprogresista.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3189:vivienda-propia--aquella-trampa-del-qfranquismoq-&catid=40:libre-opinion&Itemid=59{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, kaj nur 15% estas luataj. La mezuma prezo de la nova loĝejo en Hispanio estas 2510 [[eŭro|€]]/[[kvadrata metro|m²]], laŭ datumoj de la [[Sociedad de Tasación]] je la 31-a de decembro de 2005. La prezo de la loĝejo, tamen, multe varias laŭ la aŭtonoma regiono kaj la provincaj ĉefurboj. === Transporto === [[Dosiero:Iberia.a320-214.ec-hdl.750pix.jpg|eta|Aviadilo [[A320]] de [[Iberia L.A.E.|Iberia]], unua flugkompanio fondita en [[1927]].]] [[Dosiero:Ave.jpg|eta|[[Alta Velocidad Española]] (AVE). [[Serie 102 de Renfe|Talgo 350]].]] [[Dosiero:Madrid Metro Sign.jpg|eta|markemblemo de la Metroo de Madrido en la elirejo de la metrostacio {{Senapartligilo|Delicias (metroo de Madrido)}}]] Hispanio havas 105 [[flughaveno]]jn en diversaj regionoj, el ili 33 estas internaciaj, kie funkcias pli ol 250 aerlinioj, el kiuj la plej grava estas la [[flughaveno Madrido-Baraĥo]]<ref>http://www.aena.es/csee/Satellite?MO=0&SMO=-1&SiteName=MAD&c=Page&cid=1049727006353&pagename=Estandar%2FPage%2FAeropuerto</ref>. Post la ampleksigado de Baraĥo, ĉi tiu celumas esti unu el la konektil-havenoj plej gravaj en la mondo kaj havi spacon por 70.000.000 de vojaĝantoj (preskaŭ 30 milionoj pli ol en 2005). Baraĥo plenumas gravan rolon kiel konektilo inter la provincaj [[ĉefurbo]]j kaj la eksterlando. La [[flughaveno de Barcelono]]<ref>http://www.aena.es/csee/Satellite?pagename=Estandar%2FPage%2FAeropuerto&MO=0&SMO=-1&SiteName=BCN&c=Page&cid=1045569607459</ref>, ankaŭ tre elstaras, kaj post la gravega inaŭgurado de la nova Terminalo suda (T4 aŭ D) (jaro 2008), ĝi estos la dua plej grava flughaveno de la sudo de [[Eŭropo]], kun 60.000.000 da vojaĝantoj jare (ĉ.30.000.000 da vojaĝantoj pli ol 2005). Ankaŭ, en la [[jaro]] [[2012]], daŭros la ampleksiĝo de la flughaveno de [[Barcelono]] en la Terminalo 5 aŭ E, kiu pliigos la spacon de la [[flughaveno]] ĝis 75.000.000 de vojaĝantoj, ĉirkaŭ 15.000.000 pli ol tiuj de la 4 funkciantaj terminaloj. La fervojoj kaj retstacioj de iberia larĝo estas mastrumataj de [[Administranto de Fervojaj Infrastrukturoj|ADIF]]. En ĝi ofertiĝas la servoj de la ŝtata fervojkompanio [[Renfe Operadora]]<ref>http://www.renfe.com/</ref>. Krome, ekzistas diversaj retoj je internacia larĝo ([[Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya|FGC]]) kaj kelkaj linioj je metra larĝo ([[Renfe Cercanías AM|FEVE]]). La fervoja hispana sistemo estas ĉefe radia kun centro en Madrido. En la urbo Barcelono eblas konekti Hispanion kun [[Parizo]], [[Zuriko]] kaj [[Milano]] inter aliaj eŭropaj urboj. La servoj de la [[Alta Velocidad Española]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.edreams.es/ofertas/vuelos/aerolinea/RNF/renfe-ave/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091231185314/http://www.edreams.es/ofertas/vuelos/aerolinea/RNF/renfe-ave/ |arkivdato=2009-12-31 }}</ref> (AVE) fare de [[Renfe Operadora]] malpliigas ĝis la duonon de la aŭtveturado kaj atingas pli ol 250 [[kilometro por horo|km/h]]. La plej komerca rapido de la trajnoj estas 300&nbsp;km/h kaj la pinta rapido estas je 356,8&nbsp;km/h. La metroreto disponeblas en ses urboj: [[Metroo de Barcelono|Barcelono]]<ref>http://www.tmb.cat/es_ES/home.jsp</ref>, [[Metroo de Bilbao|Bilbao]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.metrobilbao.net/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141202130644/http://www.metrobilbao.net/ |arkivdato=2014-12-02 }}</ref>, [[Metroo de Madrido|Madrido]]<ref>http://www.metromadrid.es/es/index.html</ref>, [[Metroo de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mallorcaquality.com/index/paginasgenerales/metro_palma_mallorca_estacion_intermodal.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070429063456/http://www.mallorcaquality.com/index/paginasgenerales/metro_palma_mallorca_estacion_intermodal.htm |arkivdato=2007-04-29 }}</ref>, [[Metroo de Sevilo|Sevilo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.metrodesevilla.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090213051512/http://metrodesevilla.org/ |arkivdato=2009-02-13 }}</ref> kaj [[Metroo de Valencio|Valencio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.metrovalencia.es/page.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100630145249/http://www.metrovalencia.es/page.php |arkivdato=2010-06-30 }}</ref>. Nuntempe estas konstruataj aliaj metroretoj en urboj kiel [[Alikanto]]<ref>http://www.rtve.es/mediateca/audios/20100618/metro-llega-centro-alicante-comienza-fiestas-hogueras13-comunidad-valenciana---18/804103.shtml</ref>, [[Malago]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.metrodemalaga.info/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140529084628/http://www.metrodemalaga.info/ |arkivdato=2014-05-29 }}</ref> kaj [[Granado]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.metropolitanogranada.com/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130503125102/http://www.metropolitanogranada.com/ |arkivdato=2013-05-03 }}</ref>; kaj planita por [[Santandero (Hispanio)|Santandero]]. La plej larĝa kaj kun pli da pasaĝeroj jare estas la metroo de Madrido (310&nbsp;km; 616 milionoj da pasaĝeroj), sekve de la metroo de Barcelono (115&nbsp;km; 480 milionoj da pasaĝeroj). La hispana vojreto<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.dgt.es/portal/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110523055335/http://www.dgt.es/portal/ |arkivdato=2011-05-23 }}</ref> estas formata el ĉirkaŭ 370.000&nbsp;km. Ĉi tiu reto konsistas al pagendaj aŭtoŝoseoj, publikaj [[aŭtoŝoseo]]j, [[aŭtovojo]]j, ŝosejoj je duoblaj vojoj kaj tradiciaj vojoj. En ĉi tiu cifero ne estas inkluzivataj la [[ŝoseo]]j kaj [[strato]]j en la urbaj paroj, nek la stratoj aŭ vojoj en agrikulturaj aŭ arbaraj zonoj. Sed temas nur pri aŭtoŝoseoj, ĝi havas ampleksan reton kiu preskaŭ atingas 13.200&nbsp;km. La invest-plano de la Registaro supozas ke Hispanio havos en la jaro 2010 reton de aŭtoŝoseoj el pli ol 13.000&nbsp;km, konvertante sin en unu el la plej ampleksaj kaj modernaj en la mondo. Tiamaniere, Hispanio ĝuas bonegajn markomunikaĵojn kun pli ol 53 internaciaj havenoj en la marbordoj ĉe la [[Atlantiko]] kaj [[Mediteraneo]]. Elstarindas la [[Haveno Bahía de Algeciras|haveno de Algeciras]] <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.apsevilla.com/wps/themes/html/inicio/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100722010741/http://www.apsevilla.com/wps/themes/html/inicio/index.html |arkivdato=2010-07-22 }}</ref>, la sola en Hispanio konsiderata kiel monda unuaklasa haveno pro ĝia altega movado de pasaĝeroj kaj varoj, ankaŭ la [[haveno de Vigo]], unu el la plej aktivaj laŭ vartrafiko, fiŝkaptado kaj frostaĵoj. La [[haveno de Sevilo]] estas la sola rivera [[haveno]] kiu ekzistas en la lando, ĉar eĉ se la urbo troviĝas en la interno de la duoninsulo, ĝi havas marelirejon tra la [[rivero Guadalquivir]]. La najbara [[haveno de Kadizo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.puertocadiz.com/opencms/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100619101000/http://www.puertocadiz.com/opencms/index.html |arkivdato=2010-06-19 }}</ref> estas strategia punkto por la var-enŝipiĝo ĝis la atlantika arkipelago [[Kanarioj]]. La [[haveno de Barcelono]], estas la plej grava ĉe la Mediteraneo laŭ trafikado de krozoŝipoj, kaj la dua internaciskale. == Religio == [[Dosiero:Basílica de Santiago 02.JPG|eta|200ra|Fasado de la [[Katedralo de Santiago de Compostela]] ([[Provinco Korunjo]]).]] [[Dosiero:Madrid temple.jpg|eta|[[Mormona Templo de Madrido]]]] La artikolo 16.3 de la [[Hispana Konstitucio de 1978|Hispana Konstitucio]] difinas la landon kiel senkonfesian ŝtaton: "''Nenia konfesio ĝuos ŝtatan trajton''". Tamen, ĝi garantias la religian kaj diservan liberecon de la individuoj kaj kunlaboradon inter la publikaj instancoj kaj ĉiuj religiaj konfesioj. Historie, [[katolikismo]] estas la religio de la plimulto en la lando<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://civwiki.wetpaint.com/page/La+Iglesia+Catolica+en+Espa%C3%B1a+hoy |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100702070614/http://civwiki.wetpaint.com/page/La+Iglesia+Catolica+en+Espa%C3%B1a+hoy |arkivdato=2010-07-02 }}</ref>. La [[Katolika Eklezio]] estas la sola konfesie eksplicite menciata en la Konstitucio, en la sama artikolo (16.3): "''... kaj daŭre restos la rilatoj pri kunlaborado kun la Katolika Eklezio kaj la ceteraj konfesioj''". Kun la [[Pilar|Virgulino de la Pilar]], la [[Virgulino de Guadalupe (Hispanio)|Virgulion de Guadalupe]] estas [[Patronino]] de Hispanio kaj ankaŭ Patronino de ĉiuj teroj de hispana lingvo -Patronino de la Hispanidad-, kun la titolo de "''Reina de las Españas''" (reĝino de la Hispanioj). Laŭ la barometro de opinioj de la Centro de Sociologiaj Esploroj, realigita en [[2010]], ĉirkaŭ 75% de la hispanoj sin konsideris katolikoj, la [[ateismo|nedikredantoj]]<ref>http://ateos.org/</ref>, 21.3% kaj el aliaj religioj 1,6%.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.larazon.es/noticia/6095-el-75-de-los-espanoles-dice-ser-catolico |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100402133054/http://larazon.es/noticia/6095-el-75-de-los-espanoles-dice-ser-catolico |arkivdato=2010-04-02 }}</ref> Tamen, la elcento pri praktikantoj estas multe pli malalta. Laŭ la sama esploro, la katolikoj aŭ kredantoj en alia religio kiuj preskaŭ neniam ĉeestas diservon aŭ [[meso]]n estas ĉirkaŭ 57,0%, kaj 15,2% respondis ĉeesti religiajn ceremoniojn nur kelkfoje jare, dume 14,3% respondis ĉeesti ilin preskaŭ ĉiudimanĉe kaj dum festotagoj, 14,3 faras tio unufoje monate kaj nur 1,7% plurfoje semajne.<ref>http://datos.cis.es/pdf/Es2815mar_A.pdf</ref> Aliflanke, laŭ la esploro je la [[19-a de aprilo]] [[2005]] de [[New York Times]], nur 18% de la hispanoj regule ĉeestas la meson. Inter la homoj malpli ol 30 jaroj aĝaj, tiu elcento malpliiĝas al 14%. La 46% de la junaj hispanoj de 15 al 24 jaroj aĝaj deklaras sin [[Agnostikismo|agnostikuloj]], ateistoj aŭ indiferentaj, kio indikas la deklivon de la religiemo en la hispana popolo. Laŭ nombro da sekvantoj, la dua plej grava religio estas [[Islamo]]<ref>http://www.cislamica.org/</ref>. Oni kalkulas ke en Hispanio estas ĉirkaŭ 800.000 kredantoj, ĉefe venintaj en la amasa enmigrado el Nord-Afriko. Post islamo aliaj gravaj konfesioj estas la [[evangeliismo|evangelianoj]]<ref>http://infocatolica.com/blog/coradcor.php/el-papel-de-los-protestantes-evangelicos</ref>, kun ĉirkaŭ 1.200.000 da kredantoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ferede.org/general.php?pag=estad#1 |titolo=Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España - FEREDE<!-- Título generado por un bot --> |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110930083055/http://www.ferede.org/general.php?pag=estad#1 |arkivdato=2011-09-30 }}</ref> Ankaŭ elstaras la [[Atestantoj de Jehovo]]<ref>http://testigosdejehovaywatchtower.wordpress.com/2009/07/03/anibal-matos-portavoz-de-los-testigos-de-jehova-en-espana-a-este-tipo-%C2%BFlo-cortaron-verde/</ref>, kun 103.784 kredantoj, kaj la [[mormonismo|mormonoj]]<ref>http://www.sud.org.es/</ref>, kiuj estas ĉirkaŭ 20.000. La juda komunumo ne superas 15.000 anojn. Alia religio estas la [[Bahaa Kredo]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bahai.es/articulos/contactar |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100617105138/http://bahai.es/articulos/contactar |arkivdato=2010-06-17 }}</ref> kiu havas nacian centron en Madrido kaj lokajn komunumojn en la tuta lando kun ĉirkaŭ 4.000 kredantoj. En Hispanio ekzistas la koncepto de religio kun rimarkinda enradikiĝo, tio estas statuso koncedita de la Ministerio de Justico tra la Ĝenerala Direktorio de Religiaj Aferoj post la informaĵo de la Helpa Komisiono pri Religia Libereco.<ref>Laŭ la artikolo 7 de la [http://www.mjusticia.es/cs/Satellite?blobcol=urldocumento&blobheader=application%2Fpdf&blobkey=id&blobtable=Documento&blobwhere=1080294694397&ssbinary=true Leĝo 7/1980, pri Religia Libereco] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100621181653/http://www.mjusticia.es/cs/Satellite?blobcol=urldocumento&blobheader=application%2Fpdf&blobkey=id&blobtable=Documento&blobwhere=1080294694397&ssbinary=true |date=2010-06-21 }}: {{citaĵo|El Estado, teniendo en cuenta las creencias religiosas existentes en la sociedad española, establecerá, en su caso, Acuerdos o Convenios de cooperación con las Iglesias, Confesiones y Comunidades religiosas inscritas en el Registro que por su ámbito y número de creyentes hayan alcanzado notorio arraigo en España}} El [http://webpages.ull.es/users/mbarral/calr.html Real Decreto 1591/2001, de 26 de octubre por el que se regula la Comisión Asesora de Libertad Religiosa] establece que una de sus funciones es la preparación de los dictámenes de los convenios a los que se refiere el artículo 7 de la Ley Orgánica.</ref> Krom katolikismo, ankaŭ havas tiun statuson pri rimarkinda enradikiĝo la sekvaj: [[protestantismo]], [[judismo]]<ref>http://www.sitiosespana.com/paginas/judaismo.htm</ref>, [[islamo]] (ĉiuj en 1992), [[mormonismo]], [[atestantoj de Jehovo]] kaj [[budhismo]]<ref>http://www.sitiosespana.com/paginas/budismo.htm</ref>, ĉi-lasta akceptita en 2007. == Kulturo == === Oficialaj festotagoj === La kalendaro de oficialaj festotagoj estas fiksata ĉiujare, laŭ la semajna distribuado. La aro de komunaj festotagoj por tuta Hispanio estas elektata inter la sekvaj; [[Dosiero:Aurreskua dantzatzen.jpg|eta|''Dantzari'' dancante [[aurresku]].]] [[Dosiero:Pilar de 8 fm de vilafranca.jpg|eta|Casteller.]] {|class="wikitable" border="1" |+ <big>'''Festoj'''</big> |- style="background:#efefef;" ! Dato !! Nomo !! Rimarkoj |- | [[1-an de januaro]] || Nova Jaro || |- | [[6-an de januaro]] || [[tri reĝoj|Tri Reĝoj]] || [[Epifanio]] |- | [[19-an de marto]] || [[Sankta Jozefo]] || (ne naciskale) |- | [[Marto]] aŭ [[aprilo]] || [[Sankta Ĵaŭdo]] || (ne estas naciskala festotago) |- | [[Marto]] aŭ [[aprilo]] || [[Granda vendredo|Sankta Vendredo]] |- | [[Marto]] aŭ [[aprilo]] || [[Paska Lundo]] || (ne estas naciskala festotago) |- | [[1-a de majo]] || [[Tago de la Laboro]] |- | [[25-an de julio]] || [[Jakobo la pli aĝa]] || Patrono de Hispanio por katolikoj (ne estas naciskala festotago)<ref>[http://www.diocesismalaga.es/index.php?mod=santoral&secc=detall&id=11907 ''Santiago el Mayor, Apóstol-mártir (Patrón de España)''], Diócesis de Málaga. Consultado el 12 de octubre de 2007.</ref> |- | [[15-an de aŭgusto]] || [[Ĉieliro de Maria]] || |- | [[12-an de oktobro]] || [[Nacia Hispana Festotago]] || Dato de [[Malkovro de Ameriko]], Tago de la Hispaneco kaj de [[Pilar|Nia Sinjoro de la Kolono]] |- | [[1-an de novembro]] || [[Ĉiuj Sanktuloj]] || |- | [[6-an de decembro]] || Tago de la [[hispana Konstitucio de 1978|Konstitucio]] || Aprobdato de la<br />Konstitucio de 1978 |- | [[8-an de decembro]] || [[Senmakula koncipiĝo]] || Patrono de Hispanio por katolikoj<ref>[http://www.archimadrid.es/princi/princip/otros/santoral/prin/meses/dic/dic08.htm Santoral] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080928042229/http://www.archimadrid.es/princi/princip/otros/santoral/prin/meses/dic/dic08.htm |date=2008-09-28 }}, Archidócesis de Madrid. Consultado el 12 de octubre de 2007.</ref> |- | [[25-an de decembro]] || [[Kristnasko]] || Naskiĝo de [[Jesuo]] |} Krom la naŭ naciskalaj festotagoj, ĉiu [[Aŭtonoma Komunumo de Hispanio]] povas deklari du festotagojn, krom la tago de la aŭtonoma komunumo kaj ĉiu municipo aliaj du, sed la nombro da festotagoj ne povas superi dek kvar tagojn en ĉiu loĝloko. ==== Religiaj festotagoj el publika intereso ==== [[Dosiero:Trasladogitanos1.jpg|eta|Procesio dum la Sankta Semajno en Malago.]] La katolika religio estis la reganta konfesio en Hispanio laŭlonge de la historio. Pro tio, kvankam la religieco ĉe la unuopuloj signife malkreskis, ankoraŭ ekzistas grava influo en la socio kaj ĉefe en ĝiaj popularaj festoj. La publikaj festoj el religia fono estas tre gravaj kaj oftaj en [[Granado]], [[Sevilo]], [[Malago]], [[Leono (Hispanio)|Leono]] aŭ [[Valadolido]] inter aliaj. La religiaj festoj kiuj havas publikan intereson estas tiuj kiuj rilatiĝas al la pasiono de Kristo (kiel la [[Sankta Semajno|sanktaj semajnoj]] de [[Sankta Semajno en Granado|Granado]], [[Sankta Semajno en Malago|Malago]], [[Sankta Semajno en Sevilo|Sevilo]], [[Sankta Semajno en Leono|Leono]] aŭ [[Sankta Semajno en Valadolido|Valadolido]]), la Pasko, ĉefe [[Pentekosto]] kaj [[Corpus Christi]]. Inter la religiaj festoj rilate al la virgulino Maria, elstaras la procesioj de la [[Virgulino de la Roso]] en [[Provinco de Sevilo|Sevilo]] kaj [[Provinco de Onubo|Onubo]]. Kutime, ĉiu aŭtonoma komunumo, [[provinco]] kaj [[municipo]] havas sian patronon al kiu estas dediĉata festotago el kultura kaj turisma intereso pro la okazantaj procesioj, festoj, toreadoj kaj ludoj por infanoj. Kelkfoje ĉi tiu festoj havas spurojn de antaŭkristanaj paganaj kredoj de la hispaniaj loĝantoj antaŭ la alpreno de [[kristanismo]]. === Arto === [[Dosiero:Mural del Gernika.jpg|eta| [[Gerniko (pentraĵo)|Gerniko]] de [[Picasso]]]] [[Dosiero:Pedro Almodovar and Penélope Cruz.jpg|eta|[[Pedro Almodóvar]] kaj [[Penélope Cruz]] en [[Oviedo]] en la liverado de la [[Premio Princo de Asturio de la Artoj]].]] [[Dosiero:Page of Lay of the Cid.jpg|eta|Paĝo de la ''Cantar de Mio Cid'' en mezepoka kastilia.]] [[Dosiero:Belen maya.jpg|eta|Dancistino de Flamenko Belén Maya, foto farita de Gilles Larrain en 2001]] La diversaj popoloj kiuj loĝis en Hispanio laŭlonge de la historio, la landlima situacio de la duoninsulo inter kontinentoj kun kulturaj tradicioj tre diversaj kaj riĉaj, la longa periodo de politika influo de la hispana monarkio, kaj la ekspansio de la imperio tra Ameriko, determinis la kulturan havon, artisman kaj heredan de Hispanio, eble unu el la plej riĉaj, variaj kaj influaj de [[Okcidento]]. Hispanio estis lulilo de grandaj aŭtoroj en preskaŭ ĉiuj artaj disciplinoj, elstaras la hispana kontribuado al la pentroarto, kun geniuloj el universala famo. La plej konata estas la t.n. '''''[[Hispana ora epoko|Ora Epoko]]''''', en la baroka periodo, kun geniuloj kiaj [[Diego Velázquez]], [[Bartolomé Esteban Murillo]], [[José de Ribera]] aŭ [[El Greco]] en pentrarto, aŭ la arkitekto [[Francisco de Herrera]], aŭtoro de la Monaĥejo de [[Eskorialo|El Escorial]]. Post ioma stagnado, la hispanan pentrarton de la [[19-a jarcento]] dominis la granda figuro de [[Francisco de Goya]]. Plej multaj ceteraj artistoj sekvis la vojon de la akademiismo ([[Vicente López]], la familio [[Madrazo]]), kun speciala atento al la [[historia pentrado]]. En la dua duono de la 19a jarcento, la pentristoj [[Mariano Fortuny]] aŭ [[Joaquín Sorolla]] alproksimiĝis al la kampo [[impresionismo|impresionisma]], kaj en skulptarto elstaris [[Mariano Benlliure]]. En arkitekturo, post stiloj historiismaj kia la [[novmudeĥaro]], estas la [[eklektikismo (arto)|eklektikismo]] tiu kiu prezidas la ŝanĝon de jarcento, kaj la [[kataluna modernismo]] kiu plej famiĝis internacia, speciale pere de [[Antoni Gaudí]]. La unua triono de la 20-a jarcento estis nomita ''Arĝenta Epoko'' de la hispana beletro kaj scienco, kvankam la plej agnoskitaj artistoj, kiaj [[Pablo Picasso]], [[Julio González]], [[Juan Gris]], [[Joan Miró]] kaj [[Salvador Dalí]], produktis sian verkaron en eksterlando, ene de la kosmopolita [[avangardo]]. En la propra lando triumfis [[Julio Romero de Torres]] aŭ [[Ignacio Zuloaga]]. En pli proksimaj tempoj, oni povas citi nomojn kiaj la skulptisto [[Eduardo Chillida]], la arĥitekto [[Sáenz de Oíza]], la pentristo [[Antoni Tàpies]] aŭ la inĝeniero [[Santiago Calatrava]]. === Kino === {{Ĉefartikolo|Hispana kino}} La hispana kino<ref>http://www.nuestrocine.com/</ref> havas dokumentan gravecon por la scio de la historia evoluo de la socio en Hispanio. Krome, la hispana kino ne nur estis dum jardekoj amasa amuzilo, sed ankaŭ unuaklasa historia kaj arta dokumento. Nuntempe kaj ĝenerale ĝi troviĝas en sekundara pozicio mondaskale se oni komparas ĝin kun la kinproduktado en anglalingvaj landoj, ĉefe en [[Usono]], ĉefe elstarante pro la granda figuro [[Luis Buñuel]], reĝisoro kies produktado multe influis en [[Eŭropo]] (tra [[Francio]]) kaj [[Latinameriko]] ĉefe en [[Meksiko]]) kaj la sporadaj internaciaj sukcesoj de kelkaj reĝisoroj kiaj [[Segundo de Chomón]], [[Florián Rey]], [[Juan Antonio Bardem]], [[Luis García Berlanga]], [[Carlos Saura]], [[Jesús Franco]], [[Antonio Isasi-Isasmendi]], [[Mario Camus]], [[Pedro Almodóvar]] aŭ [[Alejandro Amenábar]]. Aliaj flankoj de kinarto atingis malpli da internacia eĥiĝo. Nur la art-direktoro [[Gil Parrondo]], gajninto de du [[Oskar-premio]]j, kaj la fot-direktoro [[Néstor Almendros]] (kiu laboris ekster Hispanio) aŭ la aktoroj [[Fernando Rey]], [[Fernando Fernán Gómez]], [[Antonio Banderas]], [[Sergi López]] kaj [[Javier Bardem]] kaj la aktorinoj [[Sara Montiel]], [[Ángela Molina]], [[Victoria Abril]], [[Carmen Maura]], [[Maribel Verdú]] kaj ĉefe [[Penélope Cruz]] kiu famiĝis, ĝenerale pro ŝia aktorado ekster Hispanio. === Literaturo === {{Ĉefartikolo|Hispana literaturo}} En Hispanio oni produktas plurajn literaturojn laŭ la ekzistantaj lingvoj. La hispanlingva literaturo (aŭ simple: [[hispana literaturo]]) naskiĝis dum la [[Mezepoko]]. La unua [[literatura verko]] konservata estas la ''Cantar de Mio Cid'' (''[[Kanto de Mia Cido]]''), [[epopeo]] pri la [[Cido]], [[Kastilio|kastilia]] [[heroo]], redaktata ĉirkaŭ la jaro [[1200]]. La ĉefa fazo de la hispana literaturo estis la ''Ora Jarcento'' aŭ ''Oraj Jarcentoj'', epoko inter la [[16-a jarcento|16-a]] kaj [[17-a jarcento]]j. Ĉefe dum la [[19-a jarcento]] la hispanlingva literaturo, dum jarcentoj koncentrita en Hispanio, malfermiĝas al [[Hispanameriko]], kies verkistoj ĉirkaŭ la fino de tiu jarcento komencas esti referencaj mejloŝtonoj kaj anstataŭas la hispanojn tre ofte kiel komencantoj kaj enkondukantoj de diversaj tendencoj kaj skoloj en Hispanlingvio, kiel okazis ĉe [[Rubén Darío]] je la ŝanĝo de la jarcentoj aŭ [[Gabriel García Márquez]] dum la dua duono de la 20-a jarcento. Dum la [[20-a jarcento]] la etendo de la hispana literaturo kaj same de la uzado de la hispana lingvo ege disvastiĝis kaj eĉ separiĝis en diversaj mondoregionoj aŭ eĉ meze de la jarcento kaze de Hispanio disiĝis inter la literaturo kiu estis verkita en la interno kaj tiu kiu estis verkita de la ekzilitoj, kazo kiu ripetiĝis ĉe kelkaj hispanamerikaj verkistoj kiuj laŭlonge de la jarcento devis ekziliiĝi pro politikaj kialoj. Dek el la [[Nobelpremio pri literaturo]] estis hispanlingvaj verkistoj: la hispanaj verkistoj [[José Echegaray]] ([[1904]]), [[Jacinto Benavente]] ([[1922]]), [[Juan Ramón Jiménez]] ([[1956]]), [[Vicente Aleixandre]] ([[1977]]), kaj [[Camilo José Cela]] ([[1989]]); la [[Ĉilio|ĉilianoj]] [[Gabriela Mistral]] ([[1945]]) kaj [[Pablo Neruda]] ([[1971]]); la [[Gvatemalo|gvatemalano]] [[Miguel Ángel Asturias]] ([[1967]]); la [[kolombia]]no [[Gabriel García Márquez]] ([[1982]]) kaj la [[meksiko|meksikano]] [[Octavio Paz]] ([[1990]]). === Muziko === [[Dosiero:AntifonarioDeLeón.jpg|eta|Bildo de la Antifonario de Leono de la [[Katedralo de Leono]], manuskripto kiu enhavas la kantojn de la okazigoj de la Liturgio mozaraba]] La '''muziko de Hispanio''' estas fundamenta parto de la [[kulturo de Hispanio|kulturo]] kaj la [[folkloro de Hispanio|folkloro]] de tiu ĉi lando inklude de la malsamaj evoluintaj stiloj en la malsamaj historiaj epokoj La hispana muziko inkludas longan historion de novigo en [[klasika muziko]], same kiel en la industrio de la [[populara muziko]], kaj diversaj stiloj de folklora muziko. Krome, la kampoj de la [[rokenrolo]], [[metalroko]], [[punko]] kaj [[hiphopo]] ĝuas de granda populareco kun diversaj gravaj artistoj. ==== Folklora muziko ==== La folklora muziko estas tiel varia kaj riĉa kiel la regionoj. Tamen, ekzistis aro da ritmoj kaj dancoj etenditaj en la tuta duoninsulo kiuj, kun la paso de la tempo, aŭ en ĉiu regiono fariĝis apartaj aŭ kelkaj malaperis kaj nur restis kiel aldonaĵoj de aliaj, kiel estas la kazo de la [[ĥoto]], kiu estas konsiderata kiel devenanta de [[Aragono]], sed ĝi estas danco interpretata en preskaŭ la tuta duoninsulo. Ĝenerale, la etenditaj kulturaĵoj kiel folklora muziko aŭ je tradicia transdonado de generacio al generacio originiĝas en la periodo inter 1800 kaj 1950. Malfacilas trovi la barokajn kaj renesancajn originojn kiel estas la kazo de pluraj dancoj ligitaj al la religiaj ritoj. Inter la plej gravaj menciindas la [[flamenko]], [[koplo]], [[kupleo]], [[fandango]], kanaria [[isa (muziko)|isa]], [[ĥoto]], [[munjejro]], [[paloteo]], [[pasodoblo]], <!--[[pardiko]], [[rebolado]],--> [[sardano]] kaj [[verdialo]]. [[Ĉarango (muzika grupo)|Ĉarango]] (hispane ''charanga'' [ĉaRANga]) estas la nomo por strata muzikbando en Hispanujo kun latunaj kaj lignaj blovinstrumentoj, kiu muzikas dum popolfestoj. La plej konata ĝenro el la folklora muziko hispana estas probable la [[flamenko]], praktikita speciale de la ciganoj kaj ankaŭ de neciganoj ĉefe en Andaluzio. Ĝi estas konata de almenaŭ [[1770]], kaj superis diversajn epokojn de regreso kaj renaskiĝo. La stilo estis reproduktita de multaj de la plej famaj hispanaj muzikistoj, inkludante ''cantaores'', kiaj la popola ''mirinfano'' [[Joselito]] en filmoj de la 1950-aj kaj [[1960-aj jaroj]], aŭ la ciganoj [[Camarón de la Isla]] kaj la gitaristo [[Paco de Lucía]]. ==== Klasika muziko ==== [[Dosiero:Cantigas musette.jpg|eta|240ra|''Cantigas de Sankta Maria'']] Sankta [[Isidoro de Sevilo]] skribis pri muziko en la [[6-a jarcento]]. Liaj influoj estis ĉefe grekaj, sed notis ankaŭ informon pri la muziko de la komenca eklezio. Pri la mezepoka muziko elstaras religia muziko de la [[mozaraboj|mozaraba rito]]. Ankaŭ grava estas la t.n. ''cantigas'' (kortegaj kantoj). Komence de la [[16-a jarcento]] disvolviĝis ĥorusa polifonia stilo kiu estis proksima al la stilo de la franca-flandra skolo de muziko. Inter la plej popularaj komponistoj de la epoko troviĝas [[Mateo Flecha la malnova]], la kastilia dramisto [[Juan del Encina]], [[Francisco de Salinas]] kaj la orgenisto [[Antonio de Cabezón]]. Granda parto de la muzika produktado de la epoko estis presita en kanzonaroj inter kiuj oni povas mencii la [[Cancionero de Palacio]], la [[Cancionero de Medinaceli]], la [[Cancionero de Upsala]] kaj la [[Cancionero de la Colombina]]. La unuiĝo de stilo okazis en epoko de [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karolo 1a de Hispanio]], imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]], pro tio ke muzikistoj de la nordo vizitis Hispanion kaj hispanaj muzikistoj vojaĝis al aliaj teritorioj de la Imperio: [[Nederlando]], [[Germanio]] kaj [[Italio]]. La grandaj komponistoj de la Renesanco inkludas al [[Francisco Guerrero]] kaj [[Cristóbal de Morales]]. Eble la plej renoma estis [[Tomás Luis de Victoria]], kiu pasigis longan tempon en [[Romo]] kaj kies perfektecon polifonian oni povas kompari al tiuj de [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] kaj [[Orlando di Lasso]]. [[Antonio Soler]] kaj [[Antonio Abadía]] estas aliaj gravaj komponistoj de la fina baroko kaj de la komenco de la klasikismo. Fine de la [[17-a jarcento]] la hispana muziko imitis la italajn modelojn de la epoko, estante grava la influo de la italoj [[Domenico Scarlatti]], [[Luigi Boccherini]] kaj [[Gaetano Brunetti]], loĝantoj en la madrida kortego. La komponisto [[Juan Crisóstomo de Arriaga]] estas ekzemplo de la lasta etapo de la klasikismo kaj la komenco de la romantikismo. [[Fernando Sor]], [[Francisco Tárrega]] kaj [[Miguel Llobet]] estis famaj gitaristoj kaj komponistoj por [[gitaro]], kaj ankaŭ menciindas la violonistoj [[Jesús de Monasterio]] kaj [[Pablo Sarasate]]. Speciala muzika formo kiu disvolviĝis komence de la [[17-a jarcento]] estis la [[Zarzuelo (teatro)|zarzuelo]], populara formo de [[opero]]. Inter la ĉefaj komponistoj ene de ĉi tiu ĝenro troviĝas [[Francisco Asenjo Barbieri]], [[Ruperto Chapí]], [[Federico Chueca]] kaj [[Tomás Bretón]]. Inter la postaj komponistoj menciindas [[Felipe Pedrell]], [[Isaac Albéniz]], [[Enrique Granados]], [[Joaquín Turina]], [[Manuel de Falla]], [[Jesús Guridi]], [[Óscar Esplá]], [[Federico Mompou]], [[Salvador Bacarisse]], [[Ernesto Halffter]], [[Xavier Montsalvatge]], [[Pablo Sorozábal]] kaj [[Joaquín Rodrigo]], kaj inter la nuntempaj [[Carmelo Bernaola]], [[Cristóbal Halffter]], [[Luis de Pablo]], [[Joan Guinjoan]] kaj [[Tomás Marco]]. ==== Popa kaj roka muziko ==== La [[popa muziko]] en Hispanio havas siajn komencojn fine de la reĝimo de Franko. La [[Festivalo de la Kanto de Benidorm]] komenciĝis en 1959 en [[Benidormo|Benidorm]], marborda urbo, por provi altiri al la loka turismo, kaj kiu inspiriĝis en la italia [[Festivalo de San Remo]]. Plej famaj artistoj de tiu periodo estis [[Raphael]], unua idolo de populara muziko kaj [[Julio Iglesias]], kiu fariĝis poste fama tutmonde, kaj estas la hispana kantisto kiu plej da diskoj vendis ĝis nun (pli ol 250 milionoj). La jaroj [[1960-aj jaroj|60-aj]] kaj [[1970-aj jaroj|70-aj]] estis epoko de florado en tiu stilo. La turismo ekspansiiĝis, alportante pli da muzikaj stiloj el Eŭropo kaj la mondo. Inter ili elstaris la [[roko]], kun artistoj, inter kiuj plej famis la soloisto [[Miguel Ríos]] kaj la grupoj [[Leño]], [[Coz]], [[Asfalto (muzikgrupo)|Asfalto]], [[Topo]] aŭ [[Ñu]]. Post la morto de [[Francisco Franco]], la [[hispana Transiro|demokratia transiro]] produktis kulturan floradon kiu fariĝis konata sub la nomo de ''[[La Movida]]'', kies ĉefa centro estis en [[Madrido]], sed kies efektoj vidiĝis en aliaj lokoj, kiel [[Vigo]] aŭ [[Barcelono]]. Al ĉi tiu movado apartenis artistoj kiel [[Pedro Almodóvar]]. De ĉi tiu epoko estas la muzikaj grupoj de [[Alaska (kantistino)|Alaska]], [[Aviador Dro]], [[Loquillo]], [[Los Nikis]], [[Tino Casal]], [[Gabinete Caligari]], [[Orquesta Mondragón]], [[Radio Futura]], [[Los Secretos]] kaj [[Mecano (grupo)|Mecano]] kiu estas la hispana grupo kiu vendis plej multe da diskoj (proksime de 25 milionoj). Nuntempe oni povas citi la nomojn de [[Malú (kantistino)|Malú]], [[Mónica Naranjo]], [[Alejandro Sanz]], [[Enrique Iglesias]], [[David Bisbal]], [[Melendi]], [[Álex Ubago]], [[La Oreja de Van Gogh]], [[Estopa]], [[El Canto del Loco]] aŭ [[Amaral]] ĉiu kun sia propra stilo. === Monda Heredaĵo de Unesko === Menciindas ke Hispanio estas la dua lando de la mondo post Italio kun pli da monumentoj [[Monda Heredaĵo de UNESKO]]<ref>http://www.patrimonio-mundial.com/home.html</ref>. Nuntempe ĝi havas 40 plus la [[Pireneoj]] kiun ĝi kundividas kun Francio. [[Dosiero:Arcoiris en el Palmeral de Elche.jpg|eta|[[Palmaro de Elĉo]].]] * 1984 [[Parc Güell]], [[Palau Güell]] kaj [[Casa Milà]] ([[Barcelono]]) * 1984 [[Monaĥejo de El Escorial]] ([[Madrida Regiono]]) * 1984 [[Katedralo de Burgoso]] ([[Burgoso]]) * 1984 La [[Alhambra]], [[Ĝeneralifo]] kaj [[Albayzín]] ([[Granado]]) * 1984 [[kordovo|Historia urboparto de Kordovo]] ([[Kordovo]]) * 1985 Monumentoj de [[Oviedo]] kaj Asturio ([[Asturio]]) * 1985 [[Kaverno Altamira]] ([[Kantabrio]]) [[Dosiero:Alcázar de Segovia 1-7-07.JPG|eta|[[Alkazaro de Segovio]].]] * 1985 [[segovio|Historia urboparto de Segovio]] kaj ĝia [[Akvedukto de Segovio|Akvedukto]] ([[Segovio]]) * 1985 [[santiago de Compostela|Historia urboparto de Santiago de Compostela]] ([[Korunjo]]) * 1985 [[Avilo|Malnova urboparto]] kaj ekstermuraj preĝejoj de [[Avilo]] * 1986, 2001 [[Mudeĥara arkitekturo de Aragono]] * 1986 [[Nacia Parko Garajonay]], en [[La Gomera]] ([[Santa Cruz de Tenerife]]) * 1986 [[cáceres|Historia urboparto de Cáceres]] ([[Cáceres]]) * 1986 [[Toledo|malnova urboparto]] de [[Toledo]] * 1987 [[katedralo de Sevilo|Katedralo]], [[Alkazaro de Sevilo|Reĝaj Alkazaroj]] kaj [[Ĝenerala Arkivo de Indioj]] ([[Sevilo]]) * 1988 [[Salamanko|Historia urboparto]] de [[Salamanko]] * 1991 [[Monaĥejo de Poblet]], ([[Tarragona]]) * 1993 [[Mérida|Arkeologia ensemblo de Mérida]] ([[Provinco de Badajoz|Badajoz]]) [[Dosiero:Royal Monastery of Santa Maria de Guadalupe.jpg|eta|[[Monaĥejo de Guadalupe]].]] * 1993 [[Monaĥejo de Guadalupe]], ([[Provinco de Cáceres|Cáceres]]) * 1993 La [[Jakoba Vojo]] de Compostela * 1994 [[Doñana|Nacia Parko Doñana]], ([[Cádiz (Provinco)|Cádiz]], [[Provinco de Huelva|Huelva]] kaj [[Provinco de Sevilo|Sevilo]]) * 1996 [[cuenca|Historia fortikigita urbo Kvenko]] * 1996 [[Varborso de la Silko]] ([[Valencio]]) * 1997 [[Palaco de la Kataluna Muziko]] kaj [[Hospitalo de Sant Pau]], ([[Barcelono]]) * 1997 [[Las Médulas]] ([[Provinco de Leono|Leono]]) [[Dosiero:Monasterio de Suso (2).jpg|eta|[[Monaĥejo de Suso]].]] * 1997 [[Monaĥejo de Suso]] kaj [[Monaĥejo de Yuso]], ([[Rioĥo]]) * 1998 [[Surroka arto ĉe la Mediteranea Arko]] de la Iberia Duoninsulo * 1998 Universitato kaj historia parto de [[Alcalá de Henares]], ([[Madrida Regiono]]) * 1999 [[Ibizo]] ([[Balearoj]]), biodiverseco kaj kulturo * 1999 [[San Cristóbal de La Laguna]], en [[Tenerifo]] ([[Santa Cruz de Tenerife]]) * 2000 Arkeologia Loko de [[Atapuerca]], ([[Provinco de Burgoso|Burgoso]]) * 2000 [[Palmaro de Elĉo]], ([[Alikanto (provinco)|Alikanto]]) * 2000 [[Romanikaj preĝejoj de la Valo Boí]], ([[Provinco de Ilerdo|Ilerdo]]) * 2000 [[murego de Lugo|Romia murego de Lugo]] ([[Lugo]]) * 2000 [[Arkeologia ensemblo de Taragono]] ([[Taragono]]) * 2001 [[Mistero de Elĉo]], ([[Alikanto (provinco)|Alikanto]]) * 2001 [[Ĝardenoj de Aranjuez|Kultura pejzaĝo de Aranjuez]], ([[Madrida Regiono]]) * 2001 Konstruaĵoj, arto kaj historio de [[Aragono]] * 2003 Urboj [[Baeza]] kaj [[Úbeda]], ([[ĥaeno (provinco)|Ĥaeno]]) * 2005 Portalo de la Kristnasko de la [[Templo Sankta Familio]] kaj Kripto de la [[Kolonio Güell]], ([[Barcelono]]) * 2006 [[Ponto de Biskajo]], [[Portugaleto]] - [[Geĉo]] ([[Biskajo]]) * 2007 [[Nacia Parko de Teide]], [[Tenerifo]] ([[Santa Cruz de Tenerife]]) * 2009 [[Turo de Herkulo]], ([[Korunjo]]) === Torearto === [[Dosiero:Spain Andalusia Malaga BW 2015-10-24 09-52-48.jpg|eta|[[Toreejo]] de [[Malago]].]] En Hispanio konserviĝas la tradicio pri toreaj spektakloj, tiaj kiaj la [[taŭrokuro]]<ref>[http://www.sanferminonline.net www.sanferminonline.net] Todos Encierros de las Fiestas de [[Sanfermines|San Fermín]] de [[Pamplono]] en vídeo desde [[1998]].</ref> aŭ [[toreo]], kiuj estas la identeco de pluraj popolaj festoj. La [[toreejo]]j kun pli da influo kaj graveco dum la torea sezono estas la "[[Toreejo Las Ventas]]"<ref>http://www.las-ventas.com/</ref> en [[Madrido]], la [[Monumenta Toreejo de Pamplono|Monumenta Toreejo]] en [[Pamplono]] kaj la [[Reĝa Toreejo de Sevilo]], kaj ankaŭ la [[Toreejo de Valencio]]. En 2010 estiĝis disputoj pro deziro de la aŭtonoma komunumo Katalunio malpermesi la toreadon en kataluna teritorio pro "sufero de la besto". Tamen, la dekstruloj asertis ke tiu estis plia paŝo por senhispanigi la katalunan regionon. Post tio kelkaj aŭtonomaj regionoj inkluzive de Madrido, Valencio kaj Murcio volis deklari la toreadon kiel interesa publika festo sub registara protektado.<ref>http://www.publico.es/espana/236067/catalunya/cerca/prohibir/toros</ref> En 2021 Asturio fariĝis fakte (ne leĝe) la unua hispania regiono sen bestkrudelaj festaĵoj (Katalunio ankoraŭ havas "correbous" kun bovoj kaj Kanarioj havas virkokajn batalojn) pro nerekta ĉesigo de torearto: oni ne pluvalidigas koncesion por la Taŭrbatala Foiro de Ĥiĥon';<ref>[https://www.lne.es/gijon/2021/08/18/gijon-queda-toros-prorroga-nuevo-56326933.html]</ref> kaj malpermesitas taŭridtoreado en Kangas de Onis'.<ref>[https://www.lne.es/oriente/2021/08/19/paralizan-obras-plaza-toros-desmontable-56361648.html]</ref> === Sportoj === [[Dosiero:Spain Euro 08 celebration 3.jpg|eta|La hispana futbalteamo celebras la ricevon de la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado]] de naciaj futbalteamoj en 2008.]] La sporto en Hispanio estas preskaŭ regata de [[piedpilko]] (ekde la [[20-a jarcento]]), la [[korbopilkado]], la [[biciklado]], la [[teniso]], la [[manpilko]], kaj aliaj sportoj je [[motoro]], estante la [[atletismo]] la plej praktikata. Nuntempe, Hispanio, estas monda potenco en la sporta medio, ĉefe ekde la [[Somera Olimpiko 1992|Olimpikaj Ludoj de 1992]] en la urbo [[Barcelono]], kiu promociis grandan variecon de sportoj en la lando. Hispanio estas monda potenco en la batalartoj, ĉefe [[karateo]], [[tekvondo]] kaj [[ĵudo]]. Hispanio havis mondajn ĉampionojn en tiom malsimilaj sportoj kiaj: [[futsalo]], [[padelo]], [[manpilko]], [[radhokeo]], [[akvopilko]], [[velado (sporto)|velado]], [[karateo]], [[ĵudo]], [[tekvondo]], [[bokso]], [[teniso]], [[atletismo]], [[gimnastiko]], [[trialo]], [[enduro]], [[triatlono]], [[naĝado]], [[breta velado]], [[golfo (sporto)|golfo]], [[motorciklado]], [[ralio]], [[biciklado]] kaj, pli frue, [[Formulo 1]] kaj [[korbopilkado]]. == Amaskomunikiloj == [[Dosiero:Logo TVE-1‎.svg|eta|markemblemo de La 1, Publika Hispana Televido]] La televido estas la ĉefa amaskomunikilaro en la lando. La ĉefaj televidĉenoj estas [[La 1]]<ref>http://www.rtve.es/</ref>, [[La 2]]<ref>http://www.rtve.es/television/</ref>, [[Antena 3]]<ref>http://www.antena3.com/</ref>, [[Cuatro (televidkanalo)|Cuatro]]<ref>http://www.cuatro.com/</ref>, [[Telecinco]]<ref>http://www.telecinco.es/</ref> kaj [[LaSexta]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lasexta.com/inicio |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100625044739/http://www.lasexta.com/inicio |arkivdato=2010-06-25 }}</ref>. Post la okazigo en 2010 de la t.n «[[analogia malŝalto]]», la sola sistemo je elsendo estas la cifereca. En Hispanio ekzistas pluraj senpagaj televidkanaloj kaj aliaj pagkanaloj. [[RTVE]], mallongigo (fakte kutime skribata nur minuskle, do ''rtve'') por la hispanlingva titolo ''Corporación de Radio y Televisión Española'', do "korporacio de radio kaj televido de Hispanio", kutima iom pli konciza markonomo ''Radiotelevisión Española'', estas la publika televida dissendejo de Hispanio, ŝtata entrepreno organizata en jura formo de [[anonima societo]]. La ĉefaj [[ĵurnalo]]j pri ĝenerala informo je nacia cirkulado estas ''[[El País]]''<ref>http://www.google.es/search?hl=es&rlz=1G1GGLQ_ESES319&q=el+país&aq=f&aqi=g10&aql=&oq=&gs_rfai=</ref> kaj ''[[El Mundo]]''<ref>http://www.elmundo.es/</ref>, al kiuj kuniĝas ''[[ABC (hispana ĵurnalo)|ABC]]''<ref>http://www.abc.es/</ref>, ''[[La Razón]]''<ref>http://www.larazon.es/</ref>, ''[[Público]]''<ref>http://www.publico.es/</ref>, ''[[La Vanguardia]]''<ref>http://www.lavanguardia.es/</ref> kaj ''[[La Gaceta]]''<ref>http://www.intereconomia.com/la-gaceta</ref>; krom ili ankaŭ ekzistas senpagaj tagĵurnaloj ''[[20 minutos]]''<ref>http://www.20minutos.es/</ref>, ''[[Qué!]]''<ref>http://www.que.es/</ref> kaj ''[[Tagĵurnalo ADN|ADN]]''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.adn.es/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080223230326/http://www.adn.es/ |arkivdato=2008-02-23 }}</ref>. En la sportiva fako elstaras ''[[Marca (sportĵurnalo)|Marca]]'' kaj ''[[As (ĵurnalo)|As]]''. == Esperanto en Hispanio == {{Ĉefartikolo|Esperanto-movado en Hispanio}} La unua persono kiu interesiĝis pri Esperanto en Hispanio estis [[Joaquín de Arce y Bodega]], tiam bibliotekisto de la [[hispana Senato]] en Madrido. En 1889, li respondis al la publika alvoko de D-ro Zamenhof, kaj ricevis tri ekzemplerojn de lia gramatiko. Li sendis du ekzemplerojn respektive al la [[Murcio|murcia]] inĝeniero pri arbaroj [[Ricardo Codorniu]], kaj al [[Malago|malagano]] [[José Rodríguez Huertas]]. Tiu ĉi lasta estis aŭtoro de la unua lernolibro por hispanoj (1890), kvankam ĝi ricevis malaprobon de Zamenhof, ĉar ĝi enhavis kelkajn reformojn kaj bizaraĵojn. Li ankaŭ estis la fondinto de la unua societo de Hispanio, tiu de Malago (1892). En tiu urbo oni kredeble kreis la unuan [[ZEO]]-n, ŝipon nomitan "Esperanto". La [[Hispana Esperanto-Instituto]] estis historia instituto por subteno de la internacia lingvo Esperanto, aktiva en Hispanio en signifa parto de la 20-a jarcento. Ĝi havis sian sidejon en Barcelono. Inter la kunfondintoj estis Josep Rofes Mestre el Barcelono, Alfonso Tur Thomas same el Barcelono dumtempe estis ties vicprezidanto, pliaj membroj estis ekzemple Manuel Maynar el Zaragozo kaj José Perogordo el Madrido. Inter la eldonaĵoj de la instituto ekzemple estis "elementa kurso de esperanto" de 1928 kaj eĉ ĝis en 1963 ĝi publikigis vinildiskon kun popularaj katalunaj kantoj en Esperanto. Post la restarigo de la demokratio post la morto de la diktatoro (1975), kreiĝis neneŭtralaj grupoj, kaj grandiĝis la intereso por Esperanto. Oni fondis [[Kataluna Esperanto-Asocio|Katalunan Esperanto-Asocion]], sendependa de la Hispana Federacio, kaj kiu konsideris sin heredanto de la antaŭmilita Kataluna Esperantista Federacio, sed ne povis uzi la antaŭan nomon. Ankaŭ renaskiĝis la laborista movado, unue [[HALE]], kun sia revuo "[[Kajeroj el la Sudo]]", fondita post la kongreso de [[SAT]] en [[Sant Cugat del Vallés]], kaj poste [[SAT-en-Hispanio]]. Floris ankaŭ la literatura aktivado, unue pere de la tradukoj de [[Fernando de Diego]], kaj poste per la originala literaturo de la [[Ibera Skolo]]. En jaro 1968 okazis Universala Kongreso en Madrido , sub alta protektanto Francisko Franko- en reghimo fashisma . En 1993 okazis nova [[UK 1993|Universala Kongreso]], en Valencio. La [[Hispana Esperanto Federacio]] estis nomumita asocio de "publika utilo", agnoskante ĝian laboron kaj celojn kiel socialan kaj kulturan intereson. Aktuala prezidanto estas [[José Antonio del Barrio]]. Ĉiujare okazas [[Hispana Esperanto-Kongreso]] kaj aliaj diversaj eventoj. En diversaj regionoj kaj aŭtonomaj komunumoj ekzistas apartaj esperantismaj asocioj kiaj la [[Eŭska Esperanto-Asocio]] kaj la [[Kataluna Esperanto-Asocio]]. == Referencoj == {{Referencoj|3}} == Vidu ankaŭ == * [[Hispanoj]] * [[Historio de Hispanio]] * [[Listo de regantoj de Hispanio]] * [[Administra divido de Hispanio]] * [[Iberiismo]] * [[Iberio]] * [[Hispana Imperio]] * [[Hispana kuirarto]] * [[Hispanaj kaj hispanlingvaj personaj nomoj]] * [[804 Hispanio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj |commons=España |wiktionary=Hispanio |wikinews= portalo:Hispanujo |q=Hispanio |s=Kategorio:Hispanio |ReVo titolo=Hispanujo |ReVo=hispan#hispan.H0ujo }} * {{ueavikio|Hispanujo|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * http://www.administracion.es <!-- Portalo _de_ l'_administration_ _espagnole_ --> * http://www.senado.es <!-- _Le_ Senato --> * [https://www.monato.be/2004/008303.html Hektor Alos i Font: HISPANIO: Amarega venko] el [[Monato (gazeto)]] (2004/05, p.&nbsp;12) * http://ave.cervantes.es Lerni la hispanan rete, [[Instituto Cervantes]]. * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ Hispanio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ |date=2021-09-27 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] {{Regionoj de Hispanio}} {{Membroŝtatoj de la Eŭropa Unio}} {{NATO}} {{Ŝtatoj en Eŭropo}} {{Havenda artikolo|Hispanio}} {{Elstara}} {{ADLS|2011|05}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanio| ]] [[Kategorio:Ŝtatoj de la Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1470-1479]] [[Kategorio:Aperis en 1479]] [[Kategorio:Membroj de la Nordatlantika Traktat-Organizo]] kej02owpuztpte0hhsu2r7lf6cgsd0g 0 1670 9456507 9377924 2026-08-19T00:26:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456507 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Henryk Adam Aleksander Pius SIENKIEWICZ''', kaŝnomo: „Litwos”, „Musagetes”, „Juliusz Polkowski”, „K. Dobrzyński” (naskiĝis la [[5-an de majo]] [[1846]] en vilaĝo Wola Okrzejska ([[distrikto Łukowski]]), [[Pollando]]; mortis la [[15-an de novembro]] [[1916]] en [[Vevey|Vevej]], [[Svislando]]) estis [[Tataroj|tatardevena]] [[Pollando|pola]] vojaĝisto, ĵurnalisto kaj verkisto-erudiciulo, laŭreato de la [[Nobel-premio pri literaturo]] (1905). Dum la lastaj 20 jaroj lia [[historia romano]] ''[[Quo vadis?]]'' estis eldonata du mil fojojn en la mondo. == Vivo == Henryk Sienkiewicz en la aĝo de 10 jaroj komencis legi [[Tacito (verkisto)|Taciton]] en la [[latina lingvo]], ekŝatante [[kulturo]]jn de [[antikva Romo]] kaj [[antikva Grekio]]. Ekstudis [[medicino]]n, sed transiris al [[juro]] kaj la pola [[filologio]] en tiam ruslingva [[Varsovia universitato]]. Kunlaboris kun [[pozitivismo|pozitivismaj]] gazetoj, en la jaroj 1876-1878 restis en Usono, kien iris kun [[Helena Modrzejewska]] kaj grupo de konatoj. En 1877 publikigis en [[ĵurnalo]] "Daily Evening Post" [[Artikolo (periodaĵo)|artikolo]]n "Poland and Russia" ([[Pollando]] kaj [[Rusio]]), en kiu atakis duvizaĝan [[politiko]]n de rusaj regopovoj, kiuj sur [[Balkana duoninsulo]] aperis kiel defendantoj de [[slavoj]], kaj en [[Pola Reĝlando]] persekutis kaj [[reprezalio|reprezaliis]] [[poloj]]n. Poste revenis [[Varsovio]]n, sed ofte vojaĝis tra [[Eŭropo]] ([[Italio]], [[Grekio]], [[Turkio]], [[Hispanio]]) kaj [[Afriko]]. Sian aŭtoritaton li plene oferis en la servojn de la [[sendependeco|nacia liberigo]]. Post eksplodo de la [[unua mondmilito]] forveturis al [[Svislando]], kie kune kun [[Ignacy Jan Paderewski]] organizis helpon al polaj [[viktimo]]j de la [[milito]]. Li mortis en Svislando, sed en 1924 lia korpo estis transportita al la patrujo. == Verkado == Liaj {{J|historia romano}} elstaras pro bildiga stilo, per kiu li sciis elvoki forte vivajn scenojn. La plej fama estas ''[[Quo vadis?]]'' el la [[antikva Romo]], majstre esperantigita de [[Lidia Zamenhof]], kaj romanoj el la pola [[historio]] ''La kruckavaliroj'' kaj trilogio: ''Per fajro kaj glavo'', ''[[La diluvo (novelo)|La diluvo]]'' kaj ''Sinjoro Volodijovski''. El la dua ero de tiu ĉi trilogio oni produktis filmon ''[[La diluvo (filmo 1974)|La diluvo]]'' reĝisoritan de [[Jerzy Hoffman]]. Grandan popularecon atingis aventura romano por geknaboj ''[[Tra dezerto kaj praarbaro]]'' (dufoje esperantigita). == Famaj verkoj == * ''[[Janko-Muzikanto]] (Janko Muzykant)'' (1879) * ''La lanternisto (Latarnik)'' (1882) * ''Trilogio (Trylogia)'' ** ''Per fajro kaj glavo (Ogniem i mieczem)'' (1884) ** ''[[La diluvo (novelo)|La diluvo]] (Potop)'' (1886) ** ''Sinjoro Volodijovski (Pan Wołodyjowski)'' (1888) * ''Ŝi, la tria (Ta trzecia)'' (1888) * ''Sen dogmo (Bez dogmatu)'' (1891) * ''Ni sekvu Lin (Pójdźmy za Nim)'' (1892) * ''La familio Polanjecki (Rodzina Połanieckich)'' (1894) * ''[[Quo vadis?]]'' (1895) * ''[[La kruckavaliroj (romano)]]'' (1900) – kunigita al [[La kruckavaliroj (filmo)|samnoma filmadapto]] de [[Aleksander Ford]] * ''[[Tra dezerto kaj praarbaro]] (W pustyni i w puszczy)'' (1912) * ''Kio okazis foje en Sidono (Co się raz stało w Sydonie)'' == En Esperanto aperis == [[Dosiero:1925 Noveloj (Henryk Sienkiewicz).jpg|eta|220px|Kovrilpaĝo de Henryk Sienkiewicz: ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]''; trad: Lidja Zamenhof; eld: Ferdinand Hirt 1925, Leipzig]] * ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]'' (tradukis [[Lidja Zamenhof]], [[Internacia Mondliteraturo]] 16, 64 paĝoj, Leipzig 1925) * ''[[Janko-Muzikanto]]'' (noveleto) ** tradukis [[Antoni Grabowski|Antoni Grabovski]] ([[Biblioteko de la Lingvo Internacia Esperanto]] 42) – 20 paĝoj, Nurenbergo 1891 ** tradukis [[Danuta Kowalska|Danuta Kovalska]] – [https://web.archive.org/web/20070928015925/http://www.esperanto.pl/page.php?tid=311130 rete legebla] * ''La juĝo de [[Zeus|Zeŭs]]'' (Antoni Grabovski, Esperantisto, 5,6/1892) * ''[http://edu.i-lo.tarnow.pl/esp/lern/librejo/0007/index.php La lanternisto ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141221004947/http://edu.i-lo.tarnow.pl/esp/lern/librejo/0007/index.php |date=2014-12-21 }} (Latarnik)'' (rakonto, tradukis [[Kabe]], Amsterdam 1905) * ''[[Ŝi, la tria]]'' (tradukis Antoni Grabovski, Varsovio 1913) * ''Ni sekvu Lin'' (tradukis [[Bronislaw Kuhl|Bronislavo Kuhl]], 61 paĝoj, Varsovio 1909) * ''[[Quo vadis?]]'' ([http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20sienkiewiccz,%20henryk%20-%20quo%20vadis%201.pdf unua parto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120119044543/http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20sienkiewiccz,%20henryk%20-%20quo%20vadis%201.pdf |date=2012-01-19 }}, [http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20sienkiewiccz,%20henryk%20-%20quo%20vadis%202.pdf dua parto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120119023317/http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20sienkiewiccz,%20henryk%20-%20quo%20vadis%202.pdf |date=2012-01-19 }}) (tradukis Lidja Zamenhof, dua eldono, Varsovio 1957; tria eldono, Bjalistoko 2016) * ''Duelo - El "Per fajro kaj glavo'' (fragmento en Heroldo de Esperanto, 16 julio 1939, n-ro 1031, p. 3, tr. M. Chmielinski) * ''[http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0001/index.php Tra dezerto kaj praarbaro]'' (tradukis [[Mieczysław Sygnarski|Mjeĉislavo Signarski]], Varsovio 1978) * ''Kaptitaj en [[Nubio]]'' (fragmentoj el ''Tra dezerto kaj praarbaro'', tradukis [[Wigbertus van Zon|Vigbertus van Zon]], Vught 1936) * ''[[La juĝo de Oziris]]'' (tradukis Antoni Grabovski, Varsovio 1908) * ''Kio okazis foje en [[Sidono]]'' (humoresko, tradukis Antoni Grabovski, 24 paĝoj, Varsovio 1909) * ''Kiu estas kulpa?'' (dramo, tradukis [[Bronislaw Kuhl|Bronislavo Kuhl]], 24 paĝoj, Wolfenbüttel 1911 (?)) * ''Orso'' (rakonto, tradukis [[Adolf Oberrotman|Adolfo Oberrotman]], 31 paĝoj, Kolonjo 1933) * ''La Fabelo'' (tradukis [[Maciej Zgondek|Matiaso Zgondek]]) * ''Leteroj el la vojaĝo al Ameriko – Pri edukado kaj virinoj'' (tradukis [[Józef Żytyński|Jozefo Zitinski]], Heroldo de Esperanto, 16 okrobro 1977) ===Recenzoj=== Pri 'Kaptitaj en Nubio'' {{citaĵo| Porinfana novelo pri la aventuroj de pola junulo kaj angla knabino en Nordafriko. La [[rakonto]] estas interesa kaj ekscitoplena; tamen oni sentas en ĝi ian nerealecon. Ĉu la originalo estas verkita pole aŭ germane, oni ne diras. Ne estas facile sekvi ĉiun aludon al personoj aŭ [[loko]]j, kaj la mapo ne tre helpas tiurilate. Bona papero kaj preso. Multe da piednotoj klarigas vortojn sufiĉe ordinarajn ; tamen pri kelkaj vortoj neoftaj ili mankas. Notinda estas la formo ''ĵunglo''. |[[Montagu Christie Butler]]. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 380, Decembro (1936)}} == Kritiko == {{mankas fonto|Kritikistoj emis paroli pri kiĉoj kaj plagiatoj, aliflanke oni riproĉas al li, ke li naciisme perfortis historion, ĉar priskribante konfliktojn inter [[poloj]] kaj [[ukrainoj]] li skizis polojn kiel heroojn kaj ukrainojn kiel [[kanajlo]]jn. Ĉu prave? Post lia morto ukrainaj naciistoj baldaŭ kaŭzis t.n. [[Volinia masakro|Volinian masakron]] - la kruelan [[genocido]]n de poloj.|dato=majo 2020}} == Distingoj == * Kavaliro de [[Honora legio]] (Francio). * [[Honora doktoreco]] de [[Jagelona Universitato]] (1900). * Honora civitaneco de [[Lvovo]] kaj Medalo de urbo Lvovo (la 30-an de julio 1902, diplomon oni enmanigis la 18-an de februaro 1904 en [[Krakovo]]). * Por [[voĉdono]]j de [[Senato (Pollando)|Pola Senato]] de la 18-a de decembro 2015 kaj de [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] de la 22-a de decembro 2015 jaro 2016 estis proklamita Jaro de Henryk Sienkiewicz. == Vidu ankaŭ == * [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] * [[Sveda diluvo]] * [[Dispartigoj de Pollando-Litovio]] * [[Renouveau catholique]] == Eksteraj ligiloj == * [[s:Noveloj (Sienkiewicz)/Henryk Sienkiewicz|Biografieto de Sienkiewicz]] verkita de [[Lidja Zamenhof]] * [http://culture.pl/pl/tworca/henryk-sienkiewicz Henryk Sienkiewicz] vivo kaj verko (kun fotoj) * [http://literat.ug.edu.pl/autors/sienk.htm Henryk Sienkiewicz] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160607201756/http://literat.ug.edu.pl/autors/sienk.htm |date=2016-06-07 }} kun bibliografio (pole kaj angle) * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=e2j&datum=19390716&seite=3&zoom=33 Duelo en Heroldo de Esperanto 1939] {{projektoj|s=Aŭtoro:Henryk Sienkiewicz}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1901-1925}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sienkiewicz, Henryk}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Polaj verkistoj]] [[Kategorio:Pollingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Kavaliroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Membroj de Rusia Akademio de Sciencoj]] pddsyvvandkhbybnioslh12mt66uuhg 0 2744 9456350 9341431 2026-08-18T19:45:22Z Sj1mor 12103 9456350 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dosiero = Mark Twain Sarony.jpg | priskribo = Mark Twain (1835-1910) en 1895 fare de Napoleon Sarony }} '''Samuel Langhorne CLEMENS''' [SAM-juel LANG-orn KLE-menz] {{prononco|'sæmjul 'læŋhoɹn 'klemənz}}, pli konata sub pseŭdonimo '''Mark TWAIN''' {{prononco|mark tŭejn}} {{prononco|'mɒɹk 'tweɪn}} (naskiĝis la {{daton|30|novembro|1835}} en [[Florido (Misurio)|Florido]], [[Misurio]], [[Usono]]<ref>{{citaĵo el la reto |1= |url=http://www.marktwainhouse.org/theman/bio.shtml |titolo=The Mark Twain House Biography |alirdato={{FormatoDato|2006-10-24}} |arkivo-url=http://web.archive.org/web/20061016074753/http://www.marktwainhouse.org/theman/bio.shtml <!-- Bot retrieved archive --> |arkivdato=2006-10-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061016074753/http://www.marktwainhouse.org/theman/bio.shtml }}</ref>, mortis la {{daton|21|aprilo|1910}} en [[Redding (Konektikuto)|Redding]], [[Konektikuto]]) estis [[Usono|usona]] [[verkisto]] kaj humuristo. Li elstaris per siaj romanoj ''[[La Aventuroj de Tom Sawyer]]'' (1876) kaj ''[[La Aventuroj de Huckleberry Finn]]'' (1885),<ref>{{citaĵo el novaĵo||titolo=Mark Twain remembered by Google with a doodle|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/news/internet/Mark-Twain-remembered-by-Google-with-a-doodle/articleshow/10928674.cms|alirdato=30a Novembro 2011|newspaper=The Times of India|datoj=30a Novembro 2011}}</ref> tiu lasta ofte nomata "la Granda Usona Romano." Twain kreskiĝis en [[Hannibal (Misurio)|Hannibal, Misurio]], kiu havigis la etoson por ''Huckleberry Finn'' kaj ''Tom Sawyer''. Post metilernado ĉe presisto, li laboris kiel [[Kompostado|kompostisto]] kaj kontribuis per artikoloj al ĵurnalo de sia pli aĝa frato [[Orion Clemens]]. Li poste iĝis riverboata piloto ĉe la rivero [[Misisipo]] antaŭ iri okcidenten por aliĝi al Orion en Nevado. Li menciis humure sian singularan mankon de sukceso ĉe minado, turnante sin al [[ĵurnalismo]] per la ĵurnalo de [[Virginiurbo]] ''Territorial Enterprise''.<ref>Thomson, David, In Nevada: The Land, The People, God, and Chance, New York: Vintage Books, 2000. ISBN 0-679-77758-X p. 35</ref> En 1865, lia humura historio, "The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County," estis publikigita, baze sur historio kiun li estis aŭdinta ĉe la Hotelo Angels en [[Angels Camp (Kalifornio)]], kie li estis pasigante iome da tempo kiel ministo. Tiu mallonga historio alportis al li internacian atenton, kaj estis eĉ tradukita en klasikan grekan.<ref>[http://books.google.com/books?hl=en&id=ld_3LPm8FKkC Mark Twain, ''The Jumping Frog: In English, Then in French, and Then Clawed Back into a Civilized Language Once More by Patient, Unremunerated Toil'', ilustraciita de F. Strothman, New York and London, Harper & Brothers, Publishers, MCMIII, pp. 64–66].</ref> Li estis tre populara en sia epoko pro lia sprito kaj talento por satiro, proze kaj parole, kaj estis amiko de usonaj prezidentoj, artistoj, grandaj entreprenistoj kaj membroj de la eŭropa reĝaro. Kvankam Twain enspezis grandan kvanton da mono el siaj verkoj kaj prelegoj, li investis en adventuroj kiuj perdigis al li ankaŭ grandan kvanton da mono, ĉefe por mekanika [[Kompostado|kompostilo]], kiu malsukcesis ĉar estis komplika kaj malpreciza. Pro tiuj financaj problemoj, li devis seĉi protektadon el siaj ŝulditoj tra bankroto, kaj kun la helpo de Henry Huttleston Rogers eventuale luktis kontraŭ siaj financaj problemoj. Twain elektis pagi al siaj antaŭ-bankrotaj ŝulditoj, kvankam li ne havis leĝan respondecon fari tion. Twain estis naskiĝinta tuj post vizito de la [[Kometo Halley]], kaj li antaŭavertis, ke li ankaŭ "foriros kun ĝi,". Li mortiĝis la tagon post la venonta reveno de la kometo. Li estis laŭdita kiel "plej granda usona humuristo de sia aĝo,"<ref>{{citaĵo el la reto| |url=http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0421.html |titolo=Obituary (New York Times) |alirdato={{FormatoDato|2009-12-27}}}}</ref> kaj [[William Faulkner]] nomigis Twain "la patro de [[Usona literaturo]]."<ref name="faulkner">{{citaĵo el libro| |lasta=Jelliffe |unua=Robert A. |titolo=Faulkner at Nagano |jaro=1956 |eldoninto=Kenkyusha, Ltd |loko=Tokyo}}</ref> == Vivo == Kiel junulo li interalie laboris kiel [[Sondado|sondisto]] ĉe la rivero [[Misisipo (Rivero)|Misisipo]], kaj de tiu-labora [[ĵargono]] li prenis sian plumnomon ("mark one", "mark twain" = "marko unu", "marko du"; pri markoj sur la profundec-mezurilo). Twain mem rakontas en la Vivo ĉe [[Misisipo]], ke la pseŭdonimon li transprenis de la maljuna kapitano I. Sellers, kiu sub tiu nomo publikigis siajn rememorojn pri la rivero kaj kiun Clemens kiel junulo ofendis per malice sarkasma artikolo. Post la morto de la kapitano li volis rehonorigi la pseŭdonimon. === Ekvivo === [[Dosiero:Mark Twain by GH Jones, 1850 - retouched.jpg|eta|maldekstra|upright|Samuel Clemens, estante 15-jaraĝa tenanta [[prestipo]]jn en komponstrio kiu literumas lian personan nomon. Li komprenis, ke la fotografia presprocezo invertas la enhavon de bildo same kiel movebla prestipo estas reversita en presado por havi klaran kopion.]] Samuel Langhorne Clemens naskiĝis la 30an de Novembro, 1835, en [[Florido (Misurio)]]. Li estis la sesa el sep filoj de [[Jane Lampton Clemens|Jane]] (''denaske'' Lampton; 1803–1890), el [[Kentukio]], kaj [[John Marshall Clemens]] (1798–1847), el [[Virginio]]. Liaj gepatroj renkontiĝis kiam lia patro translokiĝis al [[Misurio]]. Ili geedziĝis en 1823.<ref>[https://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-twain.html "Inventing Mark Twain"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171218203447/http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-twain.html |date=2017-12-18 }}. 1997. ''The New York Times''.</ref><ref name="singular">{{cite book |last = Kaplan |first = Fred | author-link = |title = The Singular Mark Twain |date=2007 |publisher = Doubleday |isbn = 978-0-385-47715-4 |chapter = Chapter 1: The Best Boy You Had 1835–1847}}</ref> Twain estis de [[Kornvalo|kornvala]], [[Angloj|angla]], kaj skot-irlanda deveno.<ref>{{Cite book|title=The Pennsylvania Genealogical Magazine, Volume 41|author=Jeffrey L. (Ed) Egge|page=1}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mark Twain's ancestor was "witchfinder general" in Belfast trial|url=http://www.irishcentral.com/roots/mark-twains-ancestor-was-witchfinder-general-during-belfast-witchcraft-trial-230973591-237786421.html|author=Michelle K Smith|date=31 de Decembro, 2014}}</ref><ref>{{Cite book|title=Transatlantic Renaissances: Literature of Ireland and the American South|author=Kathryn Stelmach Artuso|page=5}}</ref><ref>{{Cite book|title=Genealogy Volume 1–2; a weekly journal of American ancestry|author= Lyman Horace Weeks|page=202}}</ref> Nur tri el liaj fratoj survivis infanaĝon: [[Orion Clemens|Orion]] (1825–1897), Pamela (1827–1904), kaj Henry (1838–1858). Lia frato Pleasant Hannibal (1828) mortis je tri semajnoj de aĝo,<ref>{{Cite book|title=Mark Twain: A Life|url=https://archive.org/details/marktwainlife00powe_0|url-access=registration|last=Powers|first=Ron|publisher=Free Press|year=2006|isbn=9780743248990}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.marktwainhouse.org/man/clemens_family_tree.php|title=Welcome to the Mark Twain House & Museum – Clemens Family Tree|website=www.marktwainhouse.org|access-date=17a de Aŭgusto, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210081912/http://www.marktwainhouse.org/man/clemens_family_tree.php|archive-date=10a de Februaro, 2017}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170210081912/http://www.marktwainhouse.org/man/clemens_family_tree.php |date=2017-02-10 }}</ref> lia fratino Margaret (1830–1839) kiam Twain estis tri-jaraĝa, kaj lia frato Benjamin (1832–1842) tri jarojn poste. Kiam li estis kvar-jaraĝa, la familio de Twain translokiĝis al [[Hannibal (Misurio)]],<ref>{{cite web |url=http://www.lucidcafe.com/library/95nov/twain.html |title=Mark Twain, American Author and Humorist |access-date=25a de Oktobro, 2006}}</ref> havenurbo ĉe la rivero [[Misisipo]] kiu inspiris la fikcian urbon Sankta Petersburgo en ''The Adventures of Tom Sawyer'' kaj ''The Adventures of Huckleberry Finn''.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/sidebar_701509634/Adventures_of_Huckleberry_Finn_The.html |title=Adventures of Huckleberry Finn |access-date=11a de Novembro, 2006 |last=Lindborg |first=Henry J. |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028010000/http://encarta.msn.com/sidebar_701509634/Adventures_of_Huckleberry_Finn_The.html |archive-date=28a de Oktobro, 2009 |url-status=dead }}</ref> [[Sklaveco]] estis laŭleĝa en Misurio tiam, kaj ĝi iĝis temo en tiuj verkoj. Lia patro estis advokato kaj juĝisto kiu mortis pro [[pneŭmonio]] en 1847, kiam Twain estis 11-jaraĝa.<ref>{{cite web |url=http://shs.umsystem.edu/historicmissourians/name/c/clemens/ |title=John Marshall Clemens |publisher=State Historical Society of Missouri |access-date=29a de Oktobro, 2007 |archive-date=23a de Septembro, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923110634/http://shs.umsystem.edu/historicmissourians/name/c/clemens/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130923110634/http://shs.umsystem.edu/historicmissourians/name/c/clemens/ |date=2013-09-23 }}</ref> La sekvan jaron, Twain lasis la lernejon post la kvina grado por iĝi metilernanto de presisto.<ref name="housebio">[https://web.archive.org/web/20170603080445/https://www.marktwainhouse.org/man/biography_main.php "Biography of Mark Twain".] Arkivita el la originalo la 3an de Junio, 2017. Alirita la 18an de Oktobro, 2017.</ref> En 1851, li eklaboris kiel [[Kompostado|kompostisto]], kaj kontribuis per artikoloj kaj humuraj skizoj al ''Hannibal Journal'', gazeto kiun Orion posedis. Kiam li estis 18-jaraĝa, li lasis Hannibal kaj laboris kiel presisto en [[Novjorko]], [[Filadelfio]], [[Sankta Luiso]], kaj [[Cincinnati]], kaj aliĝis al la ĵus-formita ''International Typographical Union'', [[sindikato]] de presistoj. Li [[Memlernanto|memlernis]] en [[Publika biblioteko|publikaj bibliotekoj]] dum vesperoj, kie li trovis pli ampleksan informadon ol je konvencia lernejo.<ref>Philip S. Foner, ''Mark Twain: Social Critic'' (New York: International Publishers, 1958), p. 13, citita en la verko de Helen Scott nome "The Mark Twain they didn't teach us about in school" (2000) en la ''International Socialist Review'' 10, Vintro 2000, pp. 61–65, ĉe [http://www.marxists.de/culture/twain/noteach.htm#n2] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20020616093459/http://www.marxists.de/culture/twain/noteach.htm#n2|date=2002-06-16}}</ref> Twain rakontas sian junaĝon en ''[[Life on the Mississippi]]'', asertante, ke "estis nur unu permanenta ambicio" inter liaj kolegoj: esti vaporŝipulo. "Piloto estis la plej granda pozicio el ĉiuj. La piloto, eĉ en tiuj tagoj de malaltaj laborpagoj, havis grandiozan salajron – el cent kaj kvin dek ĝis du cent kaj kvin dek dolaroj monate, kaj ne devis pagi loĝejon." Kiel Twain priskribis ĝin, la prestiĝo de la piloto superis tiun de la kapitano. La piloto devis "teni varman personan interkonatiĝon kun ĉiu malnova elstaraĵo kaj unumembra poplo kaj ĉiu malhela lignamaso kiu ornamas la bordojn de tiu rivero dum mil ducent mejloj; kaj pli ol tio, devas... fakte scii kie tiuj aĵoj estas en la malhelo". La piloto de [[vaporŝipo]] nome Horace Ezra Bixby enkondukis Twain kiel pilota metilernanto por montri al li la riveron inter [[Nov-Orleano]] kaj Sankta Luiso kontraŭ 500 dolaroj (kio estus 17 000 en 2022), pagendaj el la unuaj salajroj de Twain post lia gradiĝo. Twain studis la Misisipon, lernante ĝiajn markojn, kiel navigi ĝiajn fluejojn efektive, kaj kiel legi la riveron kaj ties konstante ŝanĝantaj kanaloj, rifoj, subakvaj elstaraĵoj kaj rokoj kiuj estus "mortiginta la vivon el la plej forta ŝipo kiu iam flosis".<ref>Clemens, Samuel L. ''Life on the Mississippi'', pp. 32, 37, 45, 57, 78, Harper & Brothers, Novjorko kaj Londono, 1917.</ref> Post pli ol du jaroj li ricevis sian pilotan permesilon. Pilotado ankaŭ havigis al li sian plumnomon el sondokrio "[[Sondado|mark twain]]" por mezurita riverprofundo de du ''fathoms'' (12 futoj), kiu estis la sekura akvoprofundeco por vaporŝipo.<ref>{{Cite web|url=http://www.seatalk.info/cgi-bin/nautical-marine-sailing-dictionary/db.cgi?db=db&uid=default&FirstLetter=m&sb=Term&view_records=View+Records&nh=2|title=Nautical Dictionary, Glossary and Terms directory: Search Results|website=www.seatalk.info|access-date=17a de Aŭgusto, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170817202956/http://www.seatalk.info/cgi-bin/nautical-marine-sailing-dictionary/db.cgi?db=db&uid=default&FirstLetter=m&sb=Term&view_records=View+Records&nh=2|archivedate=2017-08-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.boatsafe.com/nauticalknowhow/marktwain.htm|title=What do Mark Twain and your depth sounder have in common?|website=www.boatsafe.com/index.html|access-date=10a de Septembro, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623045650/http://boatsafe.com/nauticalknowhow/marktwain.htm|archive-date=23a de Junio, 2018|url-status=dead}}</ref> Kiel juna piloto, Clemens servis en la vaporŝipo ''A. B. Chambers'' kun Grant Marsh, kiu famiĝis pro siaj atingoj kiel kapitano de vaporŝipo en la rivero Misurio. Ambaŭ ŝatis kaj miris unu la alian, kaj eltenis korespondadon dum multaj jaroj post Clemens lasis la riveron.<ref>Hanson, Joseph Mills. ''The Conquest of the Missouri: Being the Story of the Life and Exploits of Captain Grant Marsh,'' pp. 24–29, Murray Hill Books, Inc., Novjorko kaj Toronto, 1909.</ref> Dum la trejnado, Samuel konvinkis sian junan fraton Henry labori kun li, kaj eĉ aranĝis postenon de helpanto por li en la vaporŝipo ''Pennsylvania''. La 13an de Junio, 1858, la boligilo de la vaporŝipo eksplodis; Henry mortis pro siaj vundoj la 21an de Junio. Twain plendis, ke li antaŭvidis tiun morton en sonĝo unu monaton antaŭe,<ref name="autov1">{{cite book |title=Autobiography of Mark Twain: Volume 1 |editor-last=Smith |editor-first=Harriet Elinor |year=2010 |publisher= University of California Press |isbn=978-0-520-26719-0 |url=https://archive.org/details/autobiographyofm00twai_0 }}</ref>{{rp|275}} kio inspiris lian intereson en [[parapsikologio]]; li estis frua membro de la ''Society for Psychical Research'' (Societo por Fizika Esplorado).<ref>Por plia informado pri la engaĝiĝo de Twain kun parapsikologio, vidu Blum, Deborah, ''Ghost Hunters: William James and the Search for Scientific Proof of Life After Death'' (Penguin Press, 2006).</ref> Twain sentis sin kulpohava kaj responsa pro la morto de sia frato dum la cetero de sia vivo. Li plue laboris en la rivero kaj estis riverpiloto ĝis la [[Usona Enlanda Milito|Enlanda Milito]] startis en 1861, kaj la trafiko estis interrompita laŭlonge de la Misisipo. Je la starto de la bataloj, li enlistiĝis por mallonge en loka [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono|Konfederacia]] unuo. Li poste verkis la skizon "The Private History of a Campaign That Failed", rakontante kiel li kaj liaj amikoj estis Konfederaciaj volontuloj dum du semajnoj antaŭ ilia unuo disbandiĝis.<ref name="Hannibal">{{cite web |title =Mark Twain Biography |publisher =The Hannibal Courier-Post |url =http://www.marktwainhannibal.com/twain/biography/ |access-date = 25a de Novembro, 2008 }}</ref> Li tiam foriris al Nevado por labori kun sia frato Orion, kiu estis Sekretario de la Nevada Teritorio. Twain rakontas la epizodon en sia libro ''[[Roughing It]]''.<ref>Clemens, Samuel L. ''Roughing It'', p. 19, American Publishing Company, Hartford, CT, 1872. {{ISBN|0-87052-707-X}}.</ref><ref name="lemaster">{{Cite book|author=J. R. Lemaster|title=The Mark Twain Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=zW1k-XS6XLEC&pg=PA147|year=1993|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0824072124}}</ref>{{Rp|147}} === En Usona Okcidento === [[Dosiero:Mark Twain by Abdullah Frères, 1867.jpg|eta|dekstra|upright|Twain, 31-jaraĝa.]] Orion iĝis sekretario de la guberniestro de la Nevada Territory nome James W. Nye en 1861, kaj Twain aliĝis al li kiam li translokiĝis okcidenten. La fratoj veturis pli ol du semajnojn per [[diliĝenco]] tra la [[Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj|Grandaj Ebenaĵoj]] kaj la [[Roka Montaro]], kaj vizitante la [[Mormonaj pioniroj|mormonan komunumon]] de [[Sallaga Urbo]].<ref>{{cite web |last1=Powell |first1=Allan Kent |title=Mark Twain's Utah |date=22a de Aprilo, 2016 |url=https://historytogo.utah.gov/mark-twains-utah/ |publisher=Utah Division of State History |access-date=7a de Novembro 2022}}</ref> La vojaĝo de Twain finiĝis en la arĝent-mina urbo [[Virginiurbo]], [[Nevado]], kie li iĝis [[minado|ministo]] en la ercejo Comstock Lode.<ref name="Hannibal"/> Li malsukcesis kiel ministo kaj iris labori en la Virginiurba gazeto ''Territorial Enterprise'',<ref>''Comstock Commotion: The Story of the Territorial Enterprise and Virginia City News'', Chapter 2.</ref> laborante kun amiko, la verkisto Dan DeQuille. Li por la unua fojo uzis sian plumnomon tie la 3an de Februaro, 1863, kiam li verkis humuran [[Vojaĝliteraturo|vojaĝrakonton]] titolitan "Letter From Carson&nbsp;– re: Joe Goodman; party at Gov.&nbsp;Johnson's; music" kaj subskribis ĝin kiel "Mark Twain".<ref name=MT_quotes>{{cite web |title = Mark Twain quotations |url = http://www.twainquotes.com/teindex.html}}</ref> Liaj spertoj en [[Okcidenta Usono]] inspiris la verkon ''Roughing It'', verkitan dum 1870–71 kaj publikigitan en 1872. Liaj spertoj en Angels Camp (en [[Kantono Calaveras]], [[Kalifornio]]) havigis al li materialon por "The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County" (1865). Twain translokiĝis al [[San-Francisko]] en 1864, ankoraŭ kiel ĵurnalisto, kaj tie renkontiĝis kun verkistoj kiel [[Bret Harte]] kaj Artemus Ward. Eble li havis amaferon kun la poetino [[Ina Coolbrith]].<ref>{{Cite book|publisher=The Virtual Museum of the City of San Francisco|author=Dickson, Samuel |url= http://www.sfmuseum.org/bio/isadora.html |title=Isadora Duncan (1878–1927)|access-date= 9a de Julio, 2009}}</ref> Lia unua sukceso kiel verkisto okazis kiam lia humura troa rakonto "The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County" estis publikigita la 18an de Novembro, 1865, en la novjorka ĉiusemajnaĵo ''The Saturday Press'', kio enkondukis lin en la tutlandan atenton. Unu jaron poste, li veturis al la [[Havajaj Insuloj|Sandviĉaj Insuloj]] (nuntempe Havajaj Insuloj) kiel reportero por la gazeto ''Sacramento Union''. Liaj leteroj al la ''Union'' estis tre popularaj kaj iĝis la bazo por liaj unuaj prelegoj.<ref name="PBS">{{cite web |title =Samuel Clemens |publisher =PBS:The West |url =https://www.pbs.org/weta/thewest/people/a_c/clemens.htm |access-date =25a de Aŭgusto, 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20070911181827/http://www.pbs.org/weta/thewest/people/a_c/clemens.htm |archivedate =2007-09-11 }}</ref> En 1867, lokaj gazetoj ''The Alta California'' kaj ''New-York Tribune'' financis sian veturadon al la [[Mediteranea Maro|Mediteraneo]] per la ŝipo ''Quaker City'', inklude turneon tra Eŭropo kaj Mezoriento. Li verkis kolekton de veturleteroj kiuj estis poste kompilitaj kiel ''[[The Innocents Abroad]]'' (1869). Dum tiu veturado li renkontis la kolegan pasaĝeron Charles Langdon, kiu montris al li foton de sia fratino [[Olivia Langdon Clemens|Olivia]]. Twain poste diris, ke li sentis amon je unua rigardo.<ref>{{cite news|last1=Gunderman|first1=Richard|title=Mark Twain's adventures in love: How a rough-edged aspiring author courted a beautiful heiress|url=https://theconversation.com/mark-twains-adventures-in-love-how-a-rough-edged-aspiring-author-courted-a-beautiful-heiress-90739|access-date=12a de Februaro, 2018|work= retejo The Conversation|date=12a de Februaro, 2018}}</ref> Reveninte en Usonon, Twain ricevis proponon kiel honora membro en la sekreta societo de la [[Universitato Yale]] nome ''Scroll and Key'' en 1868.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EWvU21-vV8EC&pg=PA281|title=Mark Twain's Letters: 1867–1868|author1=Mark Twain |author2=Edgar Marquess Branch |author3=Michael B. Frank |author4=Kenneth M. Sanderson |publisher=University of California Press |year=1990|isbn=978-0520906075}}</ref> === Geedzeco kaj filoj === [[Dosiero:Mark Twain 1871-02-07.jpg|eta|dekstra|Twain kun la korespondanto de la Usona Enlanda Milito kaj aŭtoro George Alfred Townsend, kaj David Gray, redaktoro de la rivala ''Buffalo Courier''<ref name="MTP-Gray"/>]] [[Dosiero:Mark Twain House and Museum 2007.jpg|eta|dekstra|Twain House en Hartford, Konektikuto.]] Twain kaj [[Olivia Langdon]] korespondis laŭlonge de 1868. Ŝi dekomence malakceptis lian unuan geedzigan proponon, sed li plue insistis kaj sukcesis superi la dekomencan malakcepton de ŝia patro.<ref>{{Cite journal|title=Concerning Mark Twain|journal=The Week: A Canadian Journal of Politics, Literature, Science and Arts|date=14a de Februaro, 1884|volume=1|issue=11|page=171|url=https://archive.org/stream/weekcanadianjour01toro#page/n86/mode/1up|access-date=26a de Aprilo, 2013}}</ref> Ili geedziĝis en [[Elmira (Nov-Jorkio)]] en Februaro 1870.<ref name="PBS"/> Ŝi devenis el "riĉa sed liberala familio"; pere de ŝi, li renkontiĝis kun [[Aboliciismo|aboliciistoj]], "socialistoj, principaj ateistoj kaj aktivuloj por [[virinaj rajtoj]] kaj [[Egaleco|socia egaleco]]", kiel [[Harriet Beecher Stowe]], [[Frederick Douglass]], kaj la [[Utopia socialismo|utopisocialista]] verkisto William Dean Howells,<ref name="helen-scott">{{Cite journal |last=Scott |first=Helen |title=The Mark Twain They Didn't Teach Us About in School |journal=International Socialist Review |volume=10 |date=Vintro 2000 |pages=61–65 |url=http://www.marxists.de/culture/twain/noteach.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616051030/http://www.marxists.de/culture/twain/noteach.htm|archive-date=16a de Junio, 2019}}</ref> kiu iĝis longdaŭra amiko. La geedzoj Clemens loĝis en [[Bufalo]], [[Novjorkio]], el 1869 ĝis 1871. Li posedis partoprenon en la gazeto ''Buffalo Express'' kaj laboris kiel redaktoro kaj verkisto.<ref name="MTP-Gray">{{cite web |title=David Gray biography |url=https://www.marktwainproject.org/biographies/bio_gray_david.html |website=Mark Twain Project |access-date=18a de Decembro, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201194301/https://www.marktwainproject.org/biographies/bio_gray_david.html |archivedate=2021-02-01 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Dlugosz |first1=Steve |title=Mark Twain's experience in Buffalo described as brief but memorable |url=http://ampoleagle.com/mark-twains-experience-in-buffalo-described-as-brief-but-memorable-p10010-1.htm |access-date=18a de Decembro, 2020 |work=The Am-Pol Eagle |date=27a de Majo, 2020}}</ref> Kiam ili estis loĝanta en Bufalo, ilia filo Langdon mortis pro [[difterio]] estante nur 19 monataĝa. Ili havis tri filinojn: nome Susy (1872–1896), Clara (1874–1962),<ref>{{cite news |title=Mrs. Jacques Samossoud Dies; Mark Twain's Last Living Child; Released 'Letters From Earth' |quote=San Diego, Nov. 20 (UPI) Mrs. Clara Langhorne Clemens Samossoud, the last living child of Mark Twain, died last night in Sharp Memorial Hospital. She was 88 years old. |newspaper=The New York Times |date=21a de Novembro, 1962}}</ref> kaj Jean (1880–1909). La geedzoj Clemens formis amikecon kun David Gray, kiu laboris kiel redaktoro de la rivala ''Buffalo Courier'', kaj lia edzino Martha. Twain poste verkis, ke la geedzoj Gray estis "la tuta [[konsolo]] kiun li kaj Livy havis dum sia dolora kaj kompata mallonga restado en Bufalo", kaj ke la "delikata sento por poezio" de Gray estis fuŝe elspezita por gazeto.<ref name="MTP-Gray"/> En Novembro 1872, Twain estis pasaĝero en la vaporŝipo de [[Cunard Line]] nome ''Batavia'' kiu savi la naŭ survivantajn ŝipanojn el la brita [[barko]] ''Charles Ward''. Twain atestis la savadon, kaj leteris al la ''Royal Humane Society'' rekomendante ilin honorigi la kapitanon kaj la anojn de la [[savboato]] de ''Batavia''.<ref name=Times121272>"LDisasters at Sea". The Times. No. 27558. London. 12a de Decembro, 1872. col B, p. 7.</ref> Starte en 1873, Twain translokigis sian familion al [[Hartford (Konektikuto)]], kie li aranĝis la konstruadon domo tute apud Stowe. En la 1870-aj kaj 1880-aj jaroj, la familio somerumis en Quarry Farm en Elmira, la hejmo de la fratino de Olivia, Susan Crane.<ref name=Elmira>{{cite web |url=http://www.elmira.edu/academics/programs/Center_Twain/Quarry_Farm.html |title=Twain's Home in Elmira |publisher= ''Elmira College Center for Mark Twain Studies'' |access-date=1a de Majo, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729000450/http://www.elmira.edu/academics/programs/Center_Twain/Quarry_Farm.html |archive-date=29a de Julio, 2014 }}</ref><ref name=Cresset>{{cite web |url=http://www.valpo.edu/cresset/2010/Advent/Bush_A10.html |title=A Week at Quarry Farm |author=Hal Bush |publisher=The Cresset, A review of literature, the arts, and public affairs, Valparaiso Universitato |date=Christmas 2010 |access-date=1a de Majo, 2011 }}{{404|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> En 1874,<ref name=Elmira/> Susan konstruis studion aparte el la ĉefa hejmo por ke Twain povu havi trankvilan ejon en kiu verki. Fakte, li fumis cigarojn konstante, kaj Susan ne deziris ahvi tion en sia hejmo. Twain verkis multajn el siaj klasikaj romanoj dum siaj 17 jarojn en Hartford (1874–1891) kaj ĉirkaŭ 20 somerojn en la Quarry Farm. Inter ili menciendas ''[[The Adventures of Tom Sawyer]]'' (1876), ''[[The Prince and the Pauper]]'' (1881), ''[[Life on the Mississippi]]'' (1883), ''[[Adventures of Huckleberry Finn]]'' (1884), kaj ''[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]'' (1889). La geedzeco daŭris 34 jarojn ĝis la morto de Olivia en 1904. La tuta familio Clemens estis entombigita en la Tombejo Woodlawn de Elmira. === Amo al scienco kaj al teknologio === [[Dosiero:Twain in Tesla's Lab.jpg|eta|maldekstre|Twain en la laboratorio de [[Nikola Tesla]], komence de 1894.]] Twain estis entuziasmulo pri scienco kaj scienca esplorado. Li disvolvis fortan kaj daŭran amikecon kun [[Nikola Tesla]], kaj ambaŭ pasigis multan tempon kune en la laboratorrio de Tesla. Twain patentis tri inventojn, kie "Plibonigo de alĝusteblaj kaj maligeblaj zonojn por vestaĵoj" (por anstataŭi [[ŝelko]]jn) kaj [[kvizo]]n pri historio.<ref name=USPTO>{{Cite web|url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/mark-twain-granted-his-first-patent-december-19-1871|title=Mark Twain Granted His First Patent on December 19, 1871|publisher=United States Patent and Trademark Office|date=18a de Decembro, 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016162108/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/mark-twain-granted-his-first-patent-december-19-1871|archive-date=16a de Oktobro, 2020}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201016162108/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/mark-twain-granted-his-first-patent-december-19-1871 |date=2020-10-16 }}</ref><ref>{{Cite book | last=Niemann | first=Paul J. | title=Invention Mysteries (Invention Mysteries Series) | date= 2004| publisher=Horsefeathers Publishing Company | isbn=0-9748041-0-X | pages=53–54 | url=https://books.google.com/books?id=TFjBk0tn9A4C&pg=PA52}}</ref> Pli sukcesa komerce estis memadhera albumlibro; seka adherilo sur paĝoj kiuj postulis nur malsekigi ilin antaŭ sia uzado.<ref name=USPTO/> Oni vendis ĉirkaŭ 25 000 ekzemplerojn.<ref name=USPTO/> Twain estis frua proponanto de [[fingrospuro]]j kiel tekniko de jura esplorado, kio aperas en rerakonto de ''[[Life on the Mississippi]]'' (1883) kaj kiel centra intriga elemento en la novelo ''Pudd'nhead Wilson'' (1894). La romano de Twain ''[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]'' (1889) montras [[Tempovojaĝado|tempovojaĝanton]] el tiutempa Usono, kiu uzas sian konon pri scienco por enkonduki modernan teknologion en [[Reĝo Arturo|Artura]] Anglio. Tiu tipo de historia manipulado iĝis temo de spekulativa fikcio kiel [[Ukronio|alternativaj historioj]]. En 1909, [[Thomas Edison]] vizitis Twain en Stormfield, lia hejmo en [[Redding (Konektikuto)]] kaj filmis lin. Parto de la filmaĵo estis uzita en ''The Prince and the Pauper'' (1909), du-rela kurto. Ĝi estas la nura konata ekzistanta filmaĵo de Twain.<ref>{{Citation|title=The Only Footage of Mark Twain in Existence|publisher=Smithsonian.com|url=http://www.smithsonianmag.com/videos/category/arts-culture/the-only-footage-of-mark-twain-in-existence/|access-date=13a de Januaro, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170116152007/http://www.smithsonianmag.com/videos/category/arts-culture/the-only-footage-of-mark-twain-in-existence/|archivedate=2017-01-16}}</ref> Twain estis tamen tre skeptika se temas pri [[frenologio]]. Li trairis du ekzamenojn - en unu li ne malkovris sian identecon kaj la alia okazis kie li estis rekonata. Ili donis diferencajn rezultojn. En sia membiografio, li klarigis, ke la frenologo trovis kavaĵon en kiu estas elstaraĵo. Kaj tiam li klarigis, ke tio reprezentas totalan foreston de humursento.<ref>{{cite book |last1=Hupp |first1=Stephen |editor1-last=Wiseman |editor1-first=Richard |title=Investigating Pop Psychology |date=2023 |publisher=Routledge |isbn=978-0-367-62068-4 |page=11}}</ref> === Financaj problemoj === [[Dosiero:Samuel L Clemens4 1940 Issue-10c.jpg|eta|dekstra|Poŝtmarko pri Samuel L. Clemens, 1940]] Twain enspezis grandan monkvanton el sia verkado, sed li ankaŭ perdis grandan kvanton pro siaj investoj. Li investis ĉefe en novaj inventoj kaj teknologio, precize kun la tipokomponilo Paige. Ĝi estis tre bele inĝenierita mekanika mirindaĵo kiu kontentigis rigardantojn kiam ĝi funkcias, sed ĝi estis klina al paneoj. Twain elspezigis 300 000 dolarojn (nune estus 9 097 241 en 2022) en ĝi inter 1880 kaj 1894,<ref>{{Cite web|url=http://www.marktwainhouse.org/themuseum/archivist.shtml |title=Mark Twain House website – Paige Compositor page |publisher=Marktwainhouse.org |access-date=30a de Decembro, 2010}}</ref> sed antaŭ ĝi estis perfektigita, ĝi jam estis eksmodigita fare de la nova [[Linotipo]]. Li perdis la kernon de sia libroenspezoj, same kiel gravan parton de la heredaĵo de sia edzino.<ref name="c-a-kirk">{{Cite book |last=Kirk |first=Connie Ann |author-link = |title=Mark Twain&nbsp;– A Biography |location=Connecticut |publisher=Greenwood Printing |year=2004 |isbn=0-313-33025-5 }}</ref> Twain perdis monon ankaŭ pro sia eldonejo, ''Charles L. Webster and Company'', kiu havis dekomencan sukceson vendante la [[memorlibro]]n de [[Ulysses S. Grant]], sed malsukcesis tuj poste, perdante monon pro la biografio de la papo [[Leono la 13-a]]. Oni vendis nur malpli ol 200 ekzemplerojn.<ref name="c-a-kirk" /> Twain kaj lia familio fremis sian multekostan domon en Hartford reage al la malpliiĝantaj enspezoj kaj translokiĝis al Eŭropo en Junio 1891. William M. Laffan de la gazeto ''The New York Sun'' kaj la ''McClure Newspaper Syndicate'' proponis al li la publikigon de serio de ses eŭropaj leteroj. Twain, Olivia, kaj ilia filino Susy ĉiuj suferis sanproblemojn, kaj ili kredis, ke estus profita vizito al eŭropaj banlokoj.<ref name="paine">{{cite web |url=https://ebooks.adelaide.edu.au/t/twain/mark/paine/ |title=Mark Twain, A Biography |author=Albert Bigelow Paine |access-date=25a de Novembro, 2014 |archive-date=25a de Marto, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325170043/https://ebooks.adelaide.edu.au/t/twain/mark/paine/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190325170043/https://ebooks.adelaide.edu.au/t/twain/mark/paine/ |date=2019-03-25 }}</ref>{{Rp|175}} La familio restis ĉefe en Francio, Germanio, kaj Italio ĝis Majo 1895, kun pli longaj restadoj en [[Berlino]] (vintro 1891–92), [[Florenco]] (aŭtuno kaj vintro 1892–93), kaj Parizo (vintroj kaj printempoj 1893–94 kaj 1894–95). Dum tiu periodo, Twain revenis kvar fojojn al Novjorko pro siaj daŭraj negocproblemoj. Li luis "malmultekostan ĉambron" en Septembro 1893 je 1.50 dolaroj tage (kio estus 49 dolaroj en 2022) en la The Players Club, kion li devis teni ĝis Marto 1894; dume, li iĝis "the Belle of New York," laŭ vortoj de la biografo Albert Bigelow Paine.<ref name="paine" />{{Rp|176–190}} La verkoj kaj prelegoj de Twain ebligis lin rekuperiĝi finance, kombine kun la helpo de lia amiko, Henry Huttleston Rogers.<ref>Lauber, John. ''The Inventions of Mark Twain: a Biography''. New York: Hill kaj Wang, 1990.</ref> En 1893, li komencis amikecon kun la financisto, gravulo de [[Standard Oil]], kiu daŭris dum la cetero de lia vivo. Rogers faris lin iri al [[bankroto]] en Aprilo 1894, poste faris, ke li transigu siajn kopirajtojn de siaj verkitaj verkoj al sia edzino por eviti, ke la ŝulditoj akiru ilin. Finfine, Rogers absolute zorgis pri la mono de Twain ĝis oni pagu ĉiujn ŝuldojn.<ref name="paine" />{{Rp|188}} [[Dosiero:Mark Twain at Stormfield (1909).webm|eta|maldekstre|Mark Twain (1909).]] Twain akceptis proponon el Robert Sparrow Smythe<ref name=adb>Shillingsburg, M. [https://adb.anu.edu.au/biography/smythe-robert-sparrow-8568 "Smythe, Robert Sparrow (1833–1917)".] Australian Dictionary of Biography. National Centre of Biography, Australian National University. ISSN 1833-7538. Alirita la 30an de Aŭgusto, 2013.</ref> kaj entreprenis unujaran tutmondan prelegturneon en Julio 1895<ref>{{cite web |url=http://www.twainquotes.com/SpeechIndex.html |title=Chronology of Known Mark Twain Speeches, Public Readings, and Lectures |author=Barbara Schmidt |publisher=marktwainquotes.com |access-date=7a de Februaro, 2010}}</ref> por forpagi ĉiujn siajn ŝuldojn, kvankam li ne plu estis jure devigita fari tion.<ref>Cox, James M. ''Mark Twain: The Fate of Humor''. Princeton University Press, 1966.</ref> Ĝi estis longa, laboriga veturado, kaj li estis malsana multon de la tempo, ĉefe pro malvarmumo kaj [[karbunklo]]. La unua parto de la itinero portis lin tra Nordameriko ĝis [[Brita Kolumbio]], Kanado, ĝis la dua duono de Aŭgusto. Por la dua parto, li navigis tra la Pacifika Oceano. Lian prelegprogramon en [[Honolulu]], Havajo, oni devis suspendi pro ĥolera epidemio.<ref name="paine" />{{Rp|188}}<ref>{{Cite book |title=Critical Companion to Mark Twain: A Literary Reference to His Life and Work |last=Rasmussen |first=R. Kent |year=2007 |publisher=Facts on File |location=New York |isbn=978-0-8160-6225-6 |page =723}}</ref> Twain iris al [[Fiĝioj]], Aŭstralio, Novzelando, [[Srilanko]], Hindio, [[Maŭricio]], kaj Sudafriko. Liaj tri monatoj en Hindio iĝis la kerno de sia 712-paĝa libro ''Following the Equator''. En la dua duono de Julio 1896, li navigis reen al Anglio, kompletante sian ĉirkaŭnavigadon de la mondo komencitan 14 monatojn antaŭe.<ref name="paine" />{{Rp|188}} Twain kaj lia familio pasigis kvar pliajn jarojn en Eŭropo, ĉefe en Anglio kaj Aŭstrio (Oktobro 1897 ĝis Majo 1899), kun pli longaj restadoj en Londono kaj [[Vieno]]. Clara deziris studi pianon kun Theodor Leschetizky en Vieno.<ref name="paine" />{{Rp|192–211}} Tamen, la sano de Jean ne profitis el konsultado kun specialistoj en Vieno, nome la "Urbo de Doktoroj".<ref>{{Cite book|title=Mark Twain and Medicine: "Any Mummery Will Cure"|url=https://archive.org/details/marktwainmedicin00ober|url-access=limited|last=Ober|first=Patrick|publisher=University of Missouri Press|year=2003|location=Columbia|page=[https://archive.org/details/marktwainmedicin00ober/page/n179 157]|isbn=9780826215024}}</ref> La familio translokiĝis al Londono en printempo 1899, sekvante indikon de Poultney Bigelow, kiu estis havinta bonan sperton estinte traktita de Dro. Jonas Henrik Kellgren, sveda [[Osteopatio|osteopata]] praktikanto en [[Belgravia]]. Ili estis konvinkitaj pasigi la someron en la [[sanatorio]] de Kellgren ĉe lago en la [[Svedio|sveda]] vilaĝo Sanna. Reveninte en aŭtuno, ili pluigis la traktadon en Londono, ĝis Twain estis konvinkita per zorgita esplorado, ke ankaŭ en Usono similaj osteopataj traktadoj estis same disponeblaj.<ref>{{Cite book |title=Mark Twain and Medicine: Any Mummery Will Cure |url=https://archive.org/details/marktwainmedicin00ober |url-access=limited |last=Ober |first=K. Patrick |year=2003 |publisher=University of Missouri Press |location=Columbia |isbn=0-8262-1502-5 |pages = [https://archive.org/details/marktwainmedicin00ober/page/n175 153]–161}}</ref> Meze de 1900, li estis gasto de gazetposedanto Hugh Gilzean-Reid ĉe Dollis Hill House, en la norda flanko de Londono. Twain skribis, ke li "neniam estis vidinta lokon tiom kontentige lokitan, kun siaj nobelaj arboj kaj etendo de kamparo, kaj ĉio kio faras la vivon plezura, kaj ĉio ene de biskvitĵeto el la monda metropolo."<ref name=dollishill>{{cite news |url= http://www.dollishillhouse.org.uk/history.htm |title=History of Dollis Hill House |publisher=Dollis Hill House Trust |year=2006 |access-date=3a de Julio, 2007 }}</ref> Li poste revenis en Usonon en Oktobro 1900, enspezinte sufiĉe da mono por forpagi siajn ŝuldojn. En vintro 1900/01, li iĝis la plej elstara opozicianto de [[imperiismo]] en sia lando, kaj traktis la temon en siaj prelegoj, intervjuoj, kaj verkoj. En Januaro 1901, li ekservis kiel vic-prezidanto de [[Kontraŭimperiismo|Kontraŭimperiisma Ligo]] de Novjorko.<ref>{{Cite book |title=A Historical Guide to Mark Twain |url=https://archive.org/details/historicalguidet00fish |url-access=limited |last=Zwick |first=Jim |editor=Shelley Fisher Fishkin |editor1-link=Shelley Fisher Fishkin |year=2002 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New York |isbn=-0-19-513293-9 |chapter=Mark Twain and Imperialism |pages = [https://archive.org/details/historicalguidet00fish/page/n248 240]–241}}</ref> === Prelegengaĝiĝoj === [[Dosiero:Sydney writers walk mark twain.jpg|eta|Memortabulo en [[Sidnejo|Sidneja]] Verkistopromenejo memore al la vizito de Twain en 1895.]] Twain estis tre aprezata prelegisto, per plenumado de soloaj humurprelegoj similaj al la moderna modo de staraj komediaj monologistoj.<ref>Judith Yaross Lee, "Mark Twain as a Stand-up Comedian", ''The Mark Twain Annual'' (2006) #4 pp.&nbsp;3–23. {{doi|10.1111/j.1756-2597.2006.tb00038.x}}</ref> Li faris pagitajn prelegojn en multaj virkluboj, kiel ''Authors' Club'', ''Beefsteak Club'', ''Vagabonds'', [[Karmelanoj]], kaj ''Monday Evening Club'' de Hartford. Fine de la 1890-aj jaroj, li prelegis en ''Savage Club'' en Londono kaj estis elektita ĝia honora membro. Oni diris al li, ke nur tri viroj estis tiom honoritaj, eĉ la [[Eduardo la 7-a|Princo de Kimrio]] (kiel laŭdo al li), kaj li respondis: "Bone, ĝi devis fari la Princon senti sin ege bone."<ref name="paine"/>{{Rp|197}} Li vizitis [[Melburno]]n kaj [[Sidnejo]]n en 1895 kiel parto de tutmonda prelegturneo. En 1897, li parolis por la ''Concordia Press Club'' en Vieno kiel speciala gasto, laŭ demarŝoj de la diplomato Charlemagne Tower, Jr. Li faris la diskurson "''Die Schrecken der Deutschen Sprache''" ("La hororoj de la germana lingvo") — en germana — por granda amuziĝo de la publiko.<ref name="lemaster"/>{{Rp|50}} En 1901, oni invitis lin paroli en la ''Cliosophic Literary Society'' de la [[Universitato Princeton]], kie same li estis farita honora membro.<ref>{{Cite web|url=http://www.twainquotes.com/19010510.html |title=Mark Twain at Princeton |publisher=Twainquotes.com |access-date=7a de Decembro, 2013}}</ref> ==== Kanadaj vizitoj ==== En 1881, Twain estis honorita per bankedo en [[Montrealo]], Kanado, kie li faris referencon al sekurigo de [[kopirajto]].<ref>{{Cite web|title=Mark Twain in Montreal|url=http://www.twainquotes.com/18811210.html|website=twainquotes.com|publisher=The New York Times|access-date=2a de Januaro, 2017|ref=tq}}</ref> En 1883, li faris mallongan viziton al [[Otavo]],<ref name="mtj"/> kaj li vizitis [[Toronto]]n dufoje en 1884 kaj 1885 por prelegturneo kun la realisma verkisto George Washington Cable, konata kiel la turneo de la "Twins of Genius" (Ĝemelaj Geniuloj).<ref name="mtj">{{Cite journal|last1=Roberts|first1=Taylor|title=Mark Twain in Toronto, Ontario, 1884–1885|jstor=41641453|journal=Mark Twain Journal|volume=36|issue=2|pages=18–25|year=1998}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Genial Mark|url=http://twain.lib.virginia.edu/huckfinn/twintur11.html|website=University of Virginia Library|publisher=Toronto Globe|access-date=2a de Januaro, 2017|ref=uva}}</ref><ref name="trl">{{Cite web|title=Mark Twain in Toronto|url=http://torontopubliclibrary.typepad.com/trl/2015/09/mark-twain-in-toronto.html|website=Toronto Reference Library Blog|access-date=2a de Januaro, 2017}}</ref> La tialo por la vizitoj al Toronto estis sekurigi la kanadajn kaj britajn kopirajtojn por sia tuj aperonta libro ''Adventures of Huckleberry Finn'',<ref name="mtj"/><ref name=trl/> al kiu li estis aludinta en sia vizito al Montrealo. La tialo por la vizito el Otavo estis sekurigi la kanadajn kaj britajn kopirajtojn por sia ''Life on the Mississippi''.<ref name="mtj"/> Eldonistoj de Toronto estis presintaj nerajtigitajn eldonojn de siaj libroj tiam, antaŭ oni establis internacian kopirajtan interkonsenton en 1891.<ref name="mtj"/> Tiujn oni vendis en Usono same kiel en Kanado, kio senigis lin el siaj pagorajtoj. Li ĉirkaŭkalkulis ke nur la eldono de Charles Belford (Belford Brothers) de ''The Adventures of Tom Sawyer'' jam senigis lin el dek mil dolaroj (kio estus 330 000 en 2022).<ref name="mtj"/> Li estis sensukcese klopodinta por sekurigi la rajtojn por ''The Prince and the Pauper'' en 1881, kongrue kun sia vojaĝo al Montrealo.<ref name="mtj"/> Eventuale, li ricevis juran konsilon registri kopirajton en Kanado (kaj por Kanado kaj por Britio) antaŭ publikigi ĝin en Usono, kio estus evitinta, ke la kanadaj eldonistoj presu version kiam oni publikigus la usonan eldonon.<ref name="mtj"/><ref name=trl/> Estis postulo, ke la kopirajton registru kanada loĝanto; tial li faris tiujn demarŝojn pere de siaj mallongaj vizitoj al la lando.<ref name="mtj"/><ref name=trl/> === Posta vivo kaj morto === Twain loĝis en siaj lastaj jaroj en 14 West 10th Street en [[Manhatano]].<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-04-14 |title=Find out if New York's greatest writers lived next door |url=https://nypost.com/2017/04/14/find-out-if-new-yorks-greatest-writers-lived-next-door/ |access-date=2023-06-13 |language=en-US}}</ref> Li trapasis periodon de profunda deprimo kiu startis en 1896 kiam lia filino Susy mortis pro [[meningito]]. La morto de Olivia en 1904 kaj de Jean la 24an de Decembro, 1909, profundiĝis la malboniĝon de lia moralo.<ref name="housebio" /> La 29an de Majo, 1909, ankaŭ lia amiko Henry Rogers mortis subite.<ref name=obit>{{cite news |title=Apoplexy Carries Off the Financier Famous in Standard Oil, Railways, Gas, and Copper. |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B02E3D8153EE733A25753C2A9639C946897D6CF |quote=Henry Huttleston Rogers, one of the foremost of the country's captains of industry, and a notable figure for many years in financial and corporation development in this country, died suddenly at his home, 3 East Seventy-eighth Street, at 7:20 o'clock yesterday morning, following a stroke of apoplexy, the second one he had suffered. |work=[[The New York Times]] |access-date=1a de Julio 2022 | date=20a de Majo, 1909}}</ref> [[Dosiero:Autochrome of Mark Twain.jpg|maldekstre|eta|Twain fotita en 1908 pere de la procezo de Aŭtokromo Lumiere.]] En April 1906, li ekkonis, ke lia amikino Ina Coolbrith estis perdinta preskaŭ ĉion kion ŝi posedis en la [[Tertremo de San Francisco (1906)]], kaj li volontulis per kelkaj aŭtografaj portretaj fotoj vendotaj por ŝia profito. Por plie helpi Coolbrith, George Wharton James vizitis Twain en Novjorko kaj aranĝis novan portretan sesion. Li dekomence estis malpreta, sed finfine li akceptis, ke kvar el la rezultantaj fotoj estis el la plej fajnaj kiujn iam oni faris de li.<ref>TwainQuotes.com [http://www.twainquotes.com/Bradley/bradley.html ''The Story Behind the A. F. Bradley Photos''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230603123636/http://www.twainquotes.com/Bradley/bradley.html |date=2023-06-03 }}, Alirita la 10an de Julio, 2009.</ref> En Septembro, Twain ekpublikigis ''Chapters from My Autobiography'' (ĉapitroj el mia membiografio) en la gazeto ''North American Review''.<ref>{{Cite book|title=Mark Twain's own autobiography: the chapters from the North American review|last=Twain|first=Mark|date=2010|publisher=University of Wisconsin Press|editor-last=Kiskis|editor-first=Michael J.|isbn=9780299234737|edition= 2nd|location=Madison|oclc=608692466}}</ref> Samjare, Charlotte Teller, verkistino kiu loĝis kun sia avino en 3 Fifth Avenue, startigis konatulecon kun li kio "daŭris kelkajn jarojn kaj eble inkludis amaferajn intencojn" liaflanke.<ref>{{Cite book|last=Kaser|first=James A.|title=The Chicago of Fiction: A Resource Guide|url=https://books.google.com/books?id=WqlgaZqW67EC|year=2011|page=501|publisher=The Scarecrow Press|isbn=9780810877245}}</ref> En 1906, Twain formis la ''Angel Fish and Aquarium Club'', por junulinoj kiujn li konsideris siaj surogataj nepinoj. Ĝia ĉirkaŭ dekduo da membroj gamis aĝe el 10 ĝis 16. Li interŝanĝis leterojn kun siaj junulinoj "Angel Fish" kaj invitis ilin al koncertoj kaj al teatro kaj eĉ ludi teatraĵojn. Twain skribis en 1908, ke la klubo estis lia "ĉefa plezuro en la vivo".<ref name="lemaster"/>{{Rp|28}} En 1907, li renkontiĝis kun Dorothy Quick (11-jaraĝa) en transatlantika navigado, kio komencis "amikecon kiu daŭros ĝis la ĝusta tago de sia morto".<ref>''[[The New York Times]]'', 16a de Marto, 1962, [http://www.twainquotes.com/19620316.html DOROTHY QUICK, POET AND AUTHOR: Mystery Writer Dies – Was Friend of Mark Twain] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230603123638/http://www.twainquotes.com/19620316.html |date=2023-06-03 }}</ref> [[Dosiero:Mark Twain DLitt.jpg|eta|upright|Twain en akademia vestaro por ricevo de la doktoriga grado havigita al li de la [[Oksforda Universitato]].]] Twain ricevis honorigan Doktorigon pri Beletroj (D. Litt.) en la [[Universitato Yale]] en 1901. Poste en 1902, la Doktorigon pri Juro el la Universitato de Misurio; ankaŭ la [[Oksforda Universitato]] havigis al li la Doktorigon pri Juro en 1907.<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/41582169|website=[[JSTOR]]|access-date=1a de Julio 2022|date=2003|title=In His Own Time: The Early Academic Reception of Mark Twain - The Mark Twain Annual No. 1|author=Terry Oggel|pages=45–60|publisher=[[Penn State University Press]]|jstor=41582169}}</ref>{{rp|52}}{{rp|58}} Twain estis naskiĝinta du semajnojn post la alproksimiĝo de la [[Haleja kometo]] en 1835; li diris en 1909:<ref name="paine" /> {{Citaĵo|Mi venis kun la Haleja kometo en 1835. Ĝi venas denove la venontan jaron, kaj mi esperas foriri kun ĝi. Estus la plej granda seniluziigo de mia vivo se mi ne foriras kun la Haleja kometo. La Altulo diris sendube: "Nun tie estas tiuj du nekompreneblaj stranguloj; ili venis kune, ili devas foriri kune".}} La antaŭdiro de Twain iĝis sinistre akurata; li mortis pro koratako la 21an de Aprilo, 1910, en sia hejmo Stormfield, unu monaton antaŭ la kometo alproksimiĝis al la Tero tiun jaron.<ref name="greatcomets">{{Cite web |title=Great Comets in History |first=Donald Keith |last=Yeomans |publisher=Jet Propulsion Laboratory |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?great_comets |date=1998 |access-date=1a de Julio 2022 |archive-date=4a de Februaro, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204054558/http://ssd.jpl.nasa.gov/?great_comets |url-status=dead }}</ref> [[Dosiero:Graves of Olivia Langdon Clemens and Mark Twain.jpg|eta|maldekstre|Twain kaj lia edzino estis entombigitaj apude unu de la alia en la Tombejo Woodlawn de Elmira.]] Ekkonante la morton de Twain, la Prezidento [[William Howard Taft]] diris:<ref>{{cite news |title=Mark Twain is Dead at 74. End Comes Peacefully at His New England Home After a Long Illness. |quote= Danbury, Connecticut, April 21, 1910. Samuel Langhorne Clemens, "Mark Twain", died at 22 minutes after 6 to-night. Beside him on the bed lay a beloved book&nbsp;– it was Carlyle's ''French Revolution''&nbsp;– and near the book his glasses, pushed away with a weary sigh a few hours before. Too weak to speak clearly, he had written, "Give me my glasses", on a piece of paper. |work=The New York Times |date=April 22, 1910}}</ref> {{Citaĵo|Mark Twain havigis pleauron – reala intelekta ĝuo – al milionoj, kaj liaj verkoj plue havigos tiun plezuron al venontaj milionoj… Lia humuro estis usoneca, sed li estis preskaŭ tiom multe aprezita de angloj kaj de homoj de aliaj landoj kiel de homoj de sia propra lando. Li iĝis daŭra parto de la [[usona literaturo]].}} La funebro de Twain okazis en la Presbiteria Preĝejo Brick de la Kvina Avenuo, Novjorko.<ref>{{Cite book|title=Mark Twain: Man in White: The Grand Adventure of His Final Years|first=Michael|last=Shelden|date=2010|publisher=Random House|isbn=978-0679448006|edition=1st|location=New York|oclc=320952684|url-access=registration|url=https://archive.org/details/marktwainmaninwh0000shel}}</ref> Li estis entombigita en la familia tombaro de sia edzino en la Tombejo Woodlawn de [[Elmira (Nov-Jorkio)]]. La tombaro de la familio Langdon estas markita per 12-futa monumento (du ''fathoms'', aŭ "mark twain") metitaj tie fare de la survivinta filino Clara.<ref>{{cite web |url=http://www.go-new-york.com/Elmira |title=Elmira Travel Information |publisher=Go-new-york.com |access-date=30a de Decembro, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522094645/http://www.go-new-york.com/Elmira/ |archivedate=2011-05-22 }}</ref> Estas ankaŭ pli malgranda tomboŝtono. Li esprimis preferon por kremacio (por ekzemplo, en ''Life on the Mississippi''), sed li agnoskis, ke lia survivanta familio diros la lastan vorton. Funkciuloj de Konektikuto kaj Novjorko ĉirkaŭkalkulis la valoron de la havaĵoj de Twain en 471 000 dolaroj (kio estus 10 000 000 en 2021).<ref>{{cite news |title=MARK TWAIN ESTATE ABOUT HALF MILLION; Largely in Stocks and Estimated Worth of the Mark Twain Company. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1911/07/15/archives/mark-twain-estate-about-half-million-largely-in-stocks-and.html |access-date=26a de Marto 2022 |date=15a de Julio 1911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102124939/https://www.nytimes.com/1911/07/15/archives/mark-twain-estate-about-half-million-largely-in-stocks-and.html |archive-date=2a de Januaro 2022 |quote=Deputy State Controller Julius Harburger filed with the Surrogates' Court yesterday the tax appraisal of the estate of Samuel L. Clements, (Mark Twain.) Mr. Clemens died at his home in Connecticut on April 21, 1910. He left in this State and Connecticut an estate aggregating $471,136.}}</ref> == Verkado == Twain rekonatas kiel fama kaj popolkara humuristo, ĉefe pro sia serio da libroj pri fikcia [[rolulo]] [[Tom Sawyer]]. Jam klasikaĵas liaj ''[[La Aventuroj de Tom Sawyer]]'' kaj ''[[La Aventuroj de Huckleberry Finn]]''. Twain ekis aŭtore per humurecaj versetoj, sed finis kiel morna, preskaŭ profana kronikisto pri homaj vaneco, hipokrito kaj murdemo. Mez-vivovoje per la aventuroj de [[Huckleberry Finn]] li kombinis riĉan humuron, potencan rakontan teknikon kaj soci-kritikon kiel preskaŭ nenie trovebla aliloke en la monda literaturo. == Sekseco == Lia altiro al infaninoj kondukis lin krei en siaj lastaj jaroj klubon por knabinoj, nomata ''Angel Fish Club''. Tiu ĉi kreaĵo estas dokumentita en lia korespondado, eldonita de John Cooley; tiu ĉi fakto estas ankaŭ pritraktata en la verko de Colley ''The Mississippi Quarterly''. Ankaŭ en ''Mark Twain and sexuality'', de Alexander Jones, aperinta en 1956, estas diskuto pri la platoneca amo de la verkisto al infaninoj. Mark Twain mem skribis pri siaj periodaj revoj pri virgaj knabinoj kaj en kunlaboraĵo por gazeto li eĉ petis la nuligon de la [[Aĝo de konsento por seksumado|aĝo de konsento]]. Alia sugesto pri lia ebla [[pedofilio]] (aŭ proksima sento) montriĝas en lia verkaĵo ''Averto al la etaj knabinoj'', aperinta en 1865, en kiu la aŭtoro konsilas la knabinojn, ke ili kondutu bone kun la plenkreskaj viroj por ne ruinigi sian infanecon.<ref>Santiago, Pablo. "Personajes históricos sospechosos de pedofilia". En: ''Alicia en el lado oscuro''. Madrido: Imagine, 2004.</ref> [[Dosiero:Mark Twain Boyhood Home 1.jpg|eta|maldekstra|250px|La domo kie loĝis Mark Twain dum la infanaĝo en [[Hannibal (Misurio)]].]] == Mark Twain kaj Esperanto == Kiam al tiu ĉi mondfama aŭtoro S. L. Clemens, nomata Mark Twain, skribis tradukinto de lia bonhumora rakonto, petante permeson publikigi la tradukon, estis ricevita jena angle skribita respondo: '''„Se mi estus pli juna je kelkaj jaroj, mi lernus tiun lingvon. Eventuale mi lernus ĝin eĉ nun, se mi estus certa, ke ĝin parolas la anĝeloj.“''' <ref>(Laŭ ''Bohema esperantisto'', 10-11/1908, p.&nbsp;176 - ĉeĥlingve)</ref> == La verkoj de Mark Twain == [[Dosiero:Yankee in KAC book.JPG|dekstra|eta|180px|Kovrilo de brita eldono de "Jankio el Konektikuto ĉe la kortego de [[Reĝo Arturo]]" el 1889.]] [[Dosiero:Huckleberry Finn book.JPG|dekstra|eta|200px|Kovrilo de la unua eldono de ''[[La Aventuroj de Huckleberry Finn]]'' el 1884.]] [[Dosiero:Tom Sawyer - bookcover.jpg|dekstra|eta|200px|Kovrilo de eldono de ''[[La Aventuroj de Tom Sawyer]]'' el 1876.]] * ''The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County'' (Glorfama saltorano el la distrikto Calaveras, 1867) * ''The Innocents Abroad'' (Naivuloj eksterlande, 1869) * Roughing It (1872) * ''The Gilded Age'' (Orumita epoko, 1873) (kun [[Charles Dudley Warner]]) * ''[[The Adventures of Tom Sawyer]]'' (Aventuroj de Tom Sawyer, 1876) * ''[[La Princo kaj la Almozulo|The Prince and the Pauper]]'' (Reĝido kaj povrulo, 1882) * ''[[Life on the Mississippi]]'' (Vivo ĉe la [[Misisipo (rivero)|Misisipo]], 1883) * ''[[Adventures of Huckleberry Finn]]'' (Aventuroj de Hucklebery Finn, 1884) * ''[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]'' (Jankio el [[Konektikuto]] ĉe la kortego de [[Reĝo Arturo]], 1889) * ''The Man That Corrupted Hadleyburg'' (Viro, kiu koruptis Hadleyburg-on, 1900) * ''Extracts from Adam's Diary'' (eltiraĵoj el la taglibro de [[Adamo]], 1904) * ''The Mysterious Stranger'' (Mistera fremdulo, postmorte 1916) === Esperantlingvaj specimenoj === * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Noveloj/Huckleberry_Finn.html Huckleberry Finn, Ĉapitro XIV ] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Noveloj/Itala_Gvidisto.html Nia itala gvidisto] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Noveloj/Prezidanteco.html Prezidenta kandidatiĝo] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Noveloj/McWilliams.html Sinjorino McWilliams kaj la fulmotondro] * [http://www.gutenberg.org/ebooks/17945 Tri noveloj] * [http://www.gutenberg.org/ebooks/20943 Mark Twain: Tri Ceteraj Noveloj] * Konektikuta jankio en la kortego de reĝo Arturo (Lulu 2021) '''En Esperanto aperis ankaŭ:''' * ''Singardema komuniko'' (tr. S. Borovko, Esperantisto, No 12, decembro 1894, p.&nbsp;190-192, sub Bagateloj) * ''Kvin donacoj de l' vivo'' (tr. Jozefo Németh, Budapest, 1911) * ''La £ 1.000.000 Banka Bileto.'' [[1907]] Trad.: Muschamp (revuo Esperanto, 1907, n-roj 1-7, vidu en [[Bitarkivo]]) * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1916&page=86&size=45 Kiel mi fariĝis direktoro de agrikultura gazeto, Esperanto 1916, p. 84-85] * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1918&size=45&page=102 Sinjorino Mac Williams kaj la fulmo, Esperanto 1918, p. 100-101] * [https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e1a&datum=1920&page=31&size=45 Truu la bileton, Germana Esperantisto 1920, p. 27-28, tr. Bulboni] * [https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e1a&datum=1920&page=151&size=45 La rakonto de l' invalido, p. 147-149, tr. Bulboni, Germana Esperantisto] * ''Lojala Poŝtisto'' (el "Tom Sawyer eksterlande", Esperanto, 1927, n-ro 6, p.&nbsp;114-115, tr. [[Edmond Privat]]) * ''Mart Twain kaj la trustoj - La Tri Muŝoj'' (Argentina Esperantisto, 144-145/1938) * [https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1937&page=38&size=45 La invalido rakontas (Esperanto 1937, p. 38 kaj 42)] * ''La militpreĝo'' (tr. Karl Pov, Fonto 22, julio 1982, p.&nbsp;22-24) * ''La aventuroj de Tom Sawyer'' (bildrakonto, Tibor Horvath, desegnis Attila Dargay, 1981) * ''La aventuroj de Huckleberry Finn'' (bildrakonto, Tibor Horvath, desegnis Attila Dargay, 1982) * ''La homo'' (tr. Maria Hristova, Paco 2/1987, bulgara eldono) * ''La aventuroj de Toĉjo Saŭjero'' (1999, 22 p.) * ''La aventuroj de Tom Sawyer'', BoD, 2023, trad. al Esperanto: D. kaj H.-G. Kaiser , eld. BoD, 2023, <nowiki>ISBN 9783743127739</nowiki> * ''Mark Tven en Israellando'' (Israela Esperantisto, 129, junio 1998, p.&nbsp;8-11, kompilis Aleks Kerbel - fragmento el la libro "Naivuloj eksterlande) * ''The celebrated jumping frog of Calaveras County'' (tradukis Michael Ansaldi; [[Liro (konkurso)|Liro-2003]]) * ''Journalism in Tennessee'' (tradukis Jean-Luc Tortel; [[Liro (konkurso)|Liro-2005]]) * ''The McWilliamses and the burglar alarm'' (tradukis Russ Williams; [[Liro (konkurso)|Liro-2013]]) == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[2362 Mark Twain]] == Literaturo == * Lucius Beebe. ''Comstock Commotion: The Story of the Territorial Enterprise and Virginia City News.'' Stanford University Press, 1954 ISBN 1-122-18798-X * Louis J. Budd, eld. ''Mark Twain, Collected Tales, Sketches, Speeches & Essays 1891–1910'' (Library of America, 1992) (ISBN 978-0-940450-73-8) * Ken Burns, Dayton Duncan kaj Geoffrey C. Ward, ''Mark Twain: An Illustrated Biography.'' New York: Alfred A. Knopf, 2001 (ISBN 0-375-40561-5) * [http://www.ucmerced.edu/faculty/facultybio.asp?facultyid=95 Gregg Camfield] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100527151833/https://www.ucmerced.edu/faculty/facultybio.asp?facultyid=95 |date=2010-05-27 }}. ''The Oxford Companion to Mark Twain.'' New York: Oxford University Press, 2002 (ISBN 0-19-510710-1) * Guy Cardwell, eld. ''Mark Twain, Mississippi Writings'' (Library of America, 1982) (ISBN 978-0-940450-07-3) * Guy Cardwell, eld. ''Mark Twain, The Innocents Abroad & Roughing It'' (Library of America, 1984) ISBN 978-0-940450-25-7 * James M. Cox. ''Mark Twain: The Fate of Humor.'' Princeton University Press, 1966 (ISBN 0-8262-1428-2) * Everett Emerson. ''Mark Twain: A Literary Life.'' Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2000 (ISBN 0-8122-3516-9) * [http://english.stanford.edu/bio.php?name_id=51 Shelley Fisher Fishkin] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130228061559/http://english.stanford.edu/bio.php?name_id=51 |date=2013-02-28 }}, ed. ''A Historical Guide to Mark Twain.'' New York: Oxford University Press, 2002 (ISBN 0-19-513293-9) * [http://www.distinguishedprofessors.ku.edu/professor/harris-s Susan K. Harris] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140909004546/http://www.distinguishedprofessors.ku.edu/professor/harris-s |date=2014-09-09 }}, eld. ''Mark Twain, Historical Romances'' (Library of America, 1994) (ISBN 978-0-940450-82-0) * Hamlin L. Hill, ed. ''Mark Twain, The Gilded Age and Later Novels'' (Library of America, 2002) ISBN 978-1-931082-10-5 * Jason Gary Horn. ''Mark Twain: A Descriptive Guide to Biographical Sources.'' Lanham, Md.: Scarecrow Press, 1999 (ISBN 0-8108-3630-0) * William Dean Howells. ''My Mark Twain.'' Mineloa, New York: Dover Publications, 1997 (ISBN 0-486-29640-7) * Fred Kaplan. ''The Singular Mark Twain: A Biography.'' New York: Doubleday, 2003 (ISBN 0-385-47715-5) * Justin Kaplan. ''Mr. Clemens and Mark Twain: A Biography.'' New York: Simon and Schuster, 1966 (ISBN 0-671-74807-6) * J. R. LeMaster kaj James D. Wilson, eld. ''The Mark Twain Encyclopedia.'' New York: Garland, 1993 (ISBN 0-8240-7212-X) * [http://www-english.tamu.edu/pers/fac/loving Jerome Loving] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110927045654/http://www-english.tamu.edu/pers/fac/loving/ |date=2011-09-27 }}, ''Mark Twain: The Adventures of Samuel L. Clemens'' (University of California Press; 2010) 491 pages, ISBN 978-0-520-25257-8; Draws on newly discovered archival materials in a detailed biography * [http://www.english.illinois.edu/people/brucem Bruce Michelson.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120424211704/http://www.english.illinois.edu/people/brucem |date=2012-04-24 }} ''Mark Twain on the Loose.'' [[Amherst: University of Massachusetts Press]], 1995 (ISBN 0-87023-967-8) * [http://www.wfubmc.edu/Faculty/Ober-K--Patrick.htm K. Patrick Ober] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110224014018/http://www.wfubmc.edu/Faculty/Ober-K--Patrick.htm |date=2011-02-24 }}. ''Mark Twain and Medicine: "Any Mummery Will Cure."'' Columbia: University of Missouri Press, 2003 (ISBN 0-8262-1502-5) * Albert Bigelow Paine. ''Mark Twain, A Biography: The Personal and Literary Life of Samuel Langhorne Clemens.'' Harper & Bros., 1912. ISBN 1-84702-983-3 * Ron Powers. ''Dangerous Water: A Biography of the Boy Who Became Mark Twain.'' New York: Da Capo Press, 1999. ISBN 0-306-81086-7 * Ron Powers. ''Mark Twain: A Life.'' New York: Random House, 2005. (ISBN 0-7432-4899-6) * R. Kent Rasmussen. ''Critical Companion to Mark Twain: A Literary Reference to His Life and Work.'' Facts On File, 2007. Revised edition of ''Mark Twain A to Z'' ISBN 0-8160-6225-0 * R. Kent Rasmussen, ed. ''The Quotable Mark Twain: His Essential Aphorisms, Witticisms and Concise Opinions.'' Contemporary Books, 1997 ISBN 0-8092-2987-0 * {{citaĵo el libro||lasta=Anonymous|unua=|aliaj kontribuintoj=Illustrated by Frederick Waddy |titolo=Cartoon portraits and biographical sketches of men of the day | url= http://en.wikisource.org/wiki/Cartoon_portraits_and_biographical_sketches_of_men_of_the_day/Mark_Twain |alirdato={{FormatoDato|2011-03-13}}|jaro=1873 |eldoninto=Tinsley Brothers |loko=London |paĝo=122}} * Radavich, David. "Twain, Howells, and the Origins of Midwestern Drama." ''MidAmerica'' XXXI (2004): 25–42. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Mark Twain|s=Mark Twain}} * {{Gutenberga aŭtoro|id=Mark_Twain|nomo=Mark Twain}} * [http://vladimir-okc.narod.ru/UU-html/P3c19.htm En hejmlando de Marko Tven (Mark Twain)] el [[Unuetaĝa Usono]] ĉ.19. * [http://www.autodidactproject.org/other/twain1_trustoj.html Mark Twain en Argentina Esperantisto, 144-145, marto-aprilo 1938, p. 6] * [http://www.visitvirginiacitynv.com/attractions/virginia-city-museums/list-of-museums.html#mktwainmuseum Mark Twain Museum at the Territorial Enterprise] - Mark Twain Museum, ''Territorial Enterprise'' Building, Virginia City, Nevada Web site * [http://www.marktwainhouse.org/ Mark Twain House Museum Web site] ;Verkoj de Mark Twain * [http://www.marktwainproject.org/xtf/view?docId=works/MTDP10362.xml;style=work;brand=mtp Autobiography of Mark Twain, Volume 1, 2010 - Free Online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161216042359/http://www.marktwainproject.org/xtf/view?docId=works/MTDP10362.xml;style=work;brand=mtp |date=2016-12-16 }} - [http://www.marktwainproject.org/ Mark Twain Project Online] * [http://www.marktwainproject.org/xtf/view?docId=works/MTDP10363.xml;style=work;brand=mtp Autobiography of Mark Twain, Volume 2, 2013 - Free Online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160402234311/http://www.marktwainproject.org/xtf/view?docid=works/mtdp10363.xml%3bstyle=work%3bbrand=mtp |date=2016-04-02 }} - [http://www.marktwainproject.org/ Mark Twain Project Online] * [http://librivox.org/author/9 Public domain audiobooks] el LibriVox * [http://books.google.com/books?id=4KZhv9y8sMIC&dq=intitle:letters+inauthor:mark+inauthor:twain&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&source=gbs_navlinks_s ''Mark Twain's letters'' ed. by Albert Bigelow Paine (2 vol 1917) vol 2 online] * [http://www.ucpress.edu/books/series/mtl.php Mark Twain Library] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100323162951/http://www.ucpress.edu/books/series/mtl.php |date=2010-03-23 }}, University of California Press. This series re-prints texts from the Papers and Works for students and the general reader. * [http://www.ucpress.edu/books/series/mtw.php The Works of Mark Twain], University of California Press. This series prints authoritative critical editions of Mark Twain's published works. * [http://www.ucpress.edu/books/series/mtp.php Mark Twain Papers] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100327190337/http://www.ucpress.edu/books/series/mtp.php |date=2010-03-27 }}, University of California Press. This series publishes Mark Twain's private papers – his letters, notebooks, unpublished literary works, and autobiography. * [http://www.ucpress.edu/books/series/jf.php Jumping Frogs: Undiscovered, Rediscovered, and Celebrated Writings of Mark Twain] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090831064437/http://www.ucpress.edu/books/series/jf.php |date=2009-08-31 }}, University of California Press. The Jumping Frogs series of books brings neglected Mark Twain treasures—stories, tall tales, novels, travelogues, plays, imaginative journalism, speeches, sketches, satires, burlesques, and much more—to readers. * [http://docsouth.unc.edu/neh/twain/menu.html A True Story, Repeated Word for Word As I Heard It] from ''The Atlantic Monthly''. Nov. 1874: 591–594. Boston: Atlantic Monthly Co. ;Akademiaj studoj * [http://bancroft.berkeley.edu/MTP/ The Mark Twain Papers and Project] ĉe Bancroft Library, University of California Berkeley. Home to the largest archive of Mark Twain's papers and the editors of a critical edition of all of his writings. * [http://www.buffalolib.org/content/grosvenor/mark-twain-room Mark Twain Room] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140327060544/http://www.buffalolib.org/content/grosvenor/mark-twain-room |date=2014-03-27 }} ĉe Buffalo & Erie County Public Library, kiu havas la manuskripton de ''Huckleberry Finn'' ;Vivo * Kompleta teksto de la biografio ''[http://www.gutenberg.net/etext/6873 Mark Twain] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041011001140/http://www.gutenberg.net/etext/6873 |date=2004-10-11 }}'' de Archibald Henderson * [http://dig.lib.niu.edu/twain/ Mark Twain's Mississippi] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141008052125/http://dig.lib.niu.edu/twain/ |date=2014-10-08 }} ĉe [[Northern Illinois University|Northern Illinois University Libraries]] * [http://www.americanwriters.org/writers/twain.asp Mark Twain] ĉe C-SPAN's ''American Writers: A Journey Through History'' {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140104204024/http://www.americanwriters.org/writers/twain.asp |date=2014-01-04 }} ;Alia * [http://www.terryballard.org/literary/mtpilgrimages.html Literary Pilgrimages&nbsp;– Mark Twain retejoj] * [http://www.pbs.org/marktwain/scrapbook/04_trouble/index.html PBS Twain Interactive Scrapbook] and [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/08/19/MNGOBEA9JI1.DTL San Francisco Chronicle article] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120516065158/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/08/19/MNGOBEA9JI1.DTL |date=2012-05-16 }} documenting that Clemens did not say "The coldest winter I ever spent was summer in San Francisco." * [http://www.kamakurapens.com/TwainsConklin.html The Fountain Pens uzita de Mark Twain] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061223233939/http://kamakurapens.com/TwainsConklin.html |date=2006-12-23 }} * [https://staging.airflowsciences.com/rkn/Twain/ Images of First Appearances of Mark Twain Works] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150919060528/https://staging.airflowsciences.com/rkn/Twain/ |date=2015-09-19 }} * [http://www.twainquotes.com/sarony/sarony.html artikolo kaj raraj bildoj] de Mark Twain kaj fotisto Napoleon Sarony * [https://maps.google.com/maps/ms?msid=214436317471621448642.0004bcdfb74e1119cb58f&msa=0 Google map kun usonaj lokoj asociaj kun Twain] * [http://www.shapell.org/manuscript.aspx?mark-twain-nevada-territory Mark Twain Original Manuscripts from 1862–1909] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130615233947/http://www.shapell.org/manuscript.aspx?mark-twain-nevada-territory |date=2013-06-15 }} Shapell Manuscript Foundation {{Bibliotekoj|PeEnEo=2744|GND=118624822|CONOR.SI=7830883|LCCN=n/79/21164|VIAF=50566653}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Mark Twain|revizio=1161647715}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Twain, Mark}} [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj humuristoj]] [[Kategorio:Usonaj eseistoj]] [[Kategorio:Pseŭdonimoj]] 2fz28npvfg0003kgb388pz46v7tzfho 0 2847 9456413 9438094 2026-08-18T20:36:11Z Rdelre 56224 /* Geografio */ 9456413 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Usona ŝtato |Nomo = Misurio |Tuta nomo = <small>State of Missouri</small> |Flago = Flag of Missouri.svg |Blazono = Seal of Missouri.svg |Blazonligilo = Blazono de {{PAĜONOMO}} <!-- nur havu internan ligilon, se artikolo pri la blazono ekzistas --> |Kromnomo = The Show Me State (La montru-al-mi-ŝtato) |Mapo = Map of USA MO.svg |Ĉefurbo = [[Jefferson City]] |PlejGrandaUrbo = [[Kansasurbo]] |Guberniestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6|parameter=link}}<br><small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> |AreoRango = 21 |Areo=180.693<ref name="census">[http://www.census.gov/population/www/censusdata/density.html Density Using Land Area<!-- Bot generated title -->]</ref> |TeroAreo = 178.597<ref name="census"/> |AkvoAreo = 2.096<ref name="census"/> |Akvo% = 1,16 |Loĝantaro = {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} |LoĝantaroRango = 17 |Denso = {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} |DensoRango = 27 |AliĝoDato = [[10-a de aŭgusto]] [[1821]] |AliĝoOrdo = 24 |Horzono = [[CST]]: [[UTC]]-6/[[Somera tempo]]-5 |Latitudo = 36° N al 40° 35' N |Longitudo = 89° 6' U al 95° 42' U |zomo = 5 |Larĝeco = 385 |Longo = 480 |Alta = 540 |Meza = 240 |Malalta = 70 |PoŝtaMallongigo = MO |ISOkodo = US-MO ([[FIPS-kodo (Usono)|FIPS-kodo]] 04) |Retejo = [http://www.state.mo.us www.state.mo.us] }} '''Misurio''' (angle, ''Missouri'' [Miz-UR-i]) estas [[subŝtatoj de Usono|subŝtato]] de [[Usono]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en {{paĝonomo}} vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ok aliaj subŝtatoj aŭ federaciaj ŝtatoj limas Misurion (Tenesio estas la nura alia federacia ŝtato kun ok limoj). Norde estas [[Iovao]], nordokcidente estas [[Nebrasko]], okcidente estas [[Kansaso]], sudokcidente estas [[Oklahomo]], sude estas [[Arkansaso]], sudoriente estas [[Tenesio]], kaj oriente estas [[Kentukio]] kaj [[Ilinojso]]. La [[Misisipo (Rivero)|Misisipo]] estas la orienta limo kaj la [[Misuro (Rivero)|Misuro]] fluas tra la centra parto de la ŝtato. La ŝtato nomiĝis pro la rivero [[Misuro (Rivero)|Misuro]] (''Missouri''), [[Ilinoja lingvo|ilinoja]] vorto por "urbeto de la grandaj kanuoj" aŭ "ligna-kanua popolo". Ĝi estis parto de la [[Luiziana Teritorio]] kaj fariĝis la 24-a ŝtato je la [[10-a de aŭgusto]] [[1821]]. La moto de Misurio estas ''salus populi suprema lex esto'' ({{la}}: la bonfarto de la popolo estu la plej alta leĝo). == Historio == * [[1682]] – Robert CAVALIER pretendas la Luizianan Teritorion por [[Francio]]. * [[1764]] – [[Sankta-Luizo]] estas fondita. * [[1803]] – Usono aĉetas la Luizianan Teritorion de Francio por [[Usona dolaro|$]] 11 milionoj. * [[1811]]-[[1812]]; La tertremo de New Madrid, serio de [[Tertremo|tertremoj]], unu de kiuj estis la plej potenca tertremo en usona historio. * [[1821]] – Misurio fariĝis [[sklaveco|sklaviga]] ŝtato. * [[1835]] – Verkisto [[Mark Twain]] naskiĝas en Florida, Misurio. * [[1861]]-[[1865]] – [[Usona Enlanda Milito]]. Misurio restas en la Unio, sed secesiaj apogantoj kunvenas en [[Neosho (Misurio)|Neosho]] kaj voĉdonas aniĝi al la [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko|Konfederacio]]. Misurio estos pretendata de ambaŭ partioj. * 1865 – Misurio estas la unua ŝtato, kiu abolis sklavecon. * [[1945]] – [[Harry S. Truman]] fariĝis la unua (kaj nura) [[Prezidento de Usono|prezidento]] el Misurio. == Geografio == La norda duono de la ŝtato (norde de la Misuro-Rivero) estas parto de la [[Grandaj Ebenaĵoj]]. Laŭ la Misisipo-Rivero estas flusa ebenaĵo. La sudorienta parto estas sur la New-Madrid-Faŭlto. En la sudokcidento estas [[Ozark-Altebenaĵo]], antikva [[plataĵo]], kiu estas malebena; la plej altaj pintoj estas altaj inter 700&nbsp;m kaj 800&nbsp;m. Ozark-Altebenaĵo etendiĝas en Arkansason, Oklahomon kaj Kansason. == Grandaj urboj == [[Kansasurbo (Misurio)|Kansasurbo]] (loĝantaro: 441.545) estas la plej granda urbo en Misurio, la dua plej granda urbo estas [[Sankta-Luizo]] (350.705), kaj Springfield (151.580) estas la tria plej granda urbo. Sed la loĝantaro de la aglomeraĵa statistika areo (MSA) de Sankta-Luizo estas 2,5 milionoj kaj la loĝantaro de la MSA de Kansaso Urbo estas du milionoj. [[Dosiero:Saint Louis Skyline.jpg|eta|La "[[Gateway Arch]]" en [[Sankta-Luizo]].|286x286ra]] * [[Kansasurbo (Misurio)|Kansasurbo]] * [[Sankta-Luizo]] * [[Springfield (Misurio)|Springfield]] * [[Independence (Misurio)|Independence]] * [[Columbia (Misurio)|Columbia]] * [[St. Joseph (Misurio)|St. Joseph]] * [[St. Charles (Misurio)|St. Charles]] * [[Joplin]] * [[Jefferson City]] * [[Cape Girardeau]] == Ekonomio == La ekonomio de Misurio baziĝas sur [[agrikulturo]], [[industrio]], [[mino]]j kaj [[turismo]]. Agrikulturo estas ĉefe [[bovaĵo]], [[porkaĵo]], [[sojfabo]] kaj [[kortobirdoj]]. Vinfarejojn oni povas trovi proksime de [[Hermann (Misurio)]] kaj [[Saint James (Misurio)]]. Industrio estas ĉefe [[aerokosmo]] (Sankta-Luizo), manĝaĵa traktado (sudokcidenta Misurio) kaj kemio. Misurio estas la plej granda produktanto de [[plumbo]] en Usono (orienta Ozarks). Ankaŭ [[kalko]] estas minata. Turismaj lokoj inkludas Sankta-Luizon, [[Hannibal (Missouri)]] (knabaĝa hejmo de Mark Twain), [[Lake of the Ozarks]] (centra Misurio) kaj [[Branson (Misurio)]] ([[Kontreo|Kontreaj]] teatroj kaj lagoj). == Ŝoseoj == [[Dosiero:Mo-hwy-sys.png|250px|eta|Ŝoseo-sistemo de Misurio: [[Interŝtata Ŝosea Sistemo]] estas blua; enŝtataj ŝoseoj estas oranĝaj]] Multaj ŝoseoj transiras Misurion, inkluzive [[Interŝtata Ŝosea Sistemo|interŝtatajn ŝoseojn]] kaj [[Usona Ŝosea Sistemo|usonaj ŝoseoj]]. Misurio havas ĝia propra ŝosea sistemo kaj aro de sekundaraj ŝoseoj kiu numeriĝis kun literoj. Misurio estis unu el ok ŝtatoj kiu estis lokita sur historia [[Ŝoseo 66]]. === Interŝtata Ŝosea Sistemo === {| | align="center" |''Nord-sude'' | align="center" |''Orient-okcidente'' |- | valign="top" | * Interstate 29 * Interstate 35 * Interstate 49 (proponiĝis) * Interstate 55 * Interstate 57 * Interstate 155 * Interstate 229 * Interstate 255 * Interstate 435 * Interstate 635 | valign="top" | * Interstate 44 * Interstate 64 * Interstate 66 (proponiĝis) * Interstate 70 * Interstate 72 * Interstate 170 * Interstate 270 * Interstate 470 * Interstate 670 |} === Usona Ŝosea Sistemo === {| | align="center" |''Nord-sude'' | align="center" |''Orient-okcidente'' |- | valign="top" | * US 59 * US 61 * US 63 * US 65 * US 67 * US 69 * US 71 * US 159 * US 169 * US 275 | valign="top" | * US 24 * US 40 * US 50 * US 54 * US 56 * US 60 * US 62 * [[Ŝoseo 66|US 66]] * US 160 * US 166 * US 400 * US 412 |} ==Vidu ankaŭ== * [[Misuria franca]] == Notoj == {{referencoj}} {{Subŝtatoj de Usono}} {{projektoj|ReVo=misuri}} [[Kategorio:Subŝtatoj de Usono]] nzzik4n3bucjrgtn44wt01ntq6084sm 0 3939 9456201 9336999 2026-08-18T12:33:31Z Martin Macha 2111 174545 /* */ 9456201 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=insula lando en Karibio|sanktulo "Sankta Lucia"|Lucia de Sirakuzo}} {{Informkesto lando |nomoenlokalingvo = {{lang|en|Saint Lucia}} |eonomo = Sankta Lucio |eonomo alternative = Sent-Lucio |flago = Flago-de-Sankta-Lucio.svg |priskribo de flago = [[flago de Sankta Lucio]] |priskribo de blazono = blazono de Sankta Lucio |landkodo = LC |valuta kodo = XCD |valuto = [[Orientkaribia dolaro]] |ĉefurbo = [[Kastrizo]] (51 mil) |religio = [[katolikismo]] |km2 = 620 |loĝantaro = 174267 |loĝantaro-jaro = 2012 |politika sistemo = [[konstitucia monarĥio]] | ŝtatestro = [[Reĝo]] [[Karlo la 3-a (Britio)|Karlo la 3-a]] (ekde [[2022]]) <br /> [[Felix Finisterre]] ([[ĝenerala guberniestro de Sankta Lucio|guberniestro ĝenerala]], ekde aŭgusto 2026) | ĉefministro = [[Philip J. Pierre]] (ekde julio 2021) |sendependeco = 1979 |de kiu = Britio |MEP = |MEP jaro = 2012 |MEP pokapa = 13000 $ |kesteroj = {{informkesto geografiaĵo|insulo |subŝablono = jes |priskribo de bildo= |regiono-ISO = LC |mapo lokumilo = iso |mapo1 lokumilo = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |longo = |larĝo = |plej alta = |plej alta leviĝo = |parenco = Karibio |parenco_tipo = Akvejo }} }}<!--fino de la ekstera informkesto --> '''Sankta Lucio'''<ref>[https://www.esperanto.be/fel/jar/landoj.php La landoj de l' tero] [[Flandra Esperanto-Ligo]]</ref> aŭ '''Sent-Lucio'''<ref>[http://www.esperanto.net/landling3/amerikoj.html Landoj kaj flagoj de la mondo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120310044859/http://www.esperanto.net/landling3/amerikoj.html |date=2012-03-10 }} [[UEA]]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://kooperace.czechian.net/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-07-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130822105232/http://kooperace.czechian.net/ |arkivdato=2013-08-22 }}</ref> - [[angle]] ''Saint Lucia'' - estas lando en la regiono [[Karibio]] de [[Centra Ameriko]]. == Lingvoj == Kvankam la [[oficiala lingvo]] estas la [[angla lingvo|angla]], la plimulto de la loĝantoj parolas kreolan variaĵon de [[franca lingvo]]. == [[Historio]] == ''Kenny Davis Antony'' (naskiĝis en 1951) estis ĉefministro inter 1997 ĝis 2006 kaj denove inter 2011 ĝis 2016. ''Allen Chastanet'' iĝis ĉefministro la 7-an de junio 2016. Li estis antaǔe ministro pri Turismo kaj Civila aviado de 2006 ĝis 2011. Li estis [[opoziciestro]] de tiam. Ekde julio 2021 la ĉefministro estas '' Philip J. Pierre''. == Teritoria organizado == {{Ĉefartikolo|Teritoria organizado de Sankta Lucio}} ==Politiko== La [[Ĝenerala guberniestro de Sankta Lucio|Guberniestro ĝenerala]] (''Governor General'') estas la reprezentanto en Sankta Lucio de la krono de la [[Unuiĝinta Reĝlando]], la ŝtatestro de Sankta Lucio. Ekde 2022 la reĝo de Sankta Lucio estas [[Karlo la 3-a]]. == Ekonomio == La ŝtato estas parto de orientkaribia valuta unuiĝo kaj kune kun kvin aliaj karibiaj ŝtatoj kaj du pliaj transmaraj teritorioj de Britio kiel oficialan valuton uzas la [[orientkaribia dolaro|orientkaribian dolaron]].[http://stlucia.cc stlucia vacation information] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120511232045/http://www.stlucia.cc/ |date=2012-05-11 }} == Naturo == * [[Sanktalucia amazono]] == Gravuloj == * [[Derek Walcott]], [[Nobel-premio pri literaturo]]. == Ekstera politiko == Sankta Lucio apartenas al la [[AKP-ŝtatoj]], internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj [[Afriko]], [[Karibio]] kaj la [[Pacifika Oceano]]. {{Komunumo de Nacioj}} <gallery> LocationSaintLucia.png|Loko de Sankta Lucio Saint Lucia-CIA WFB Map.png|Mapo de Sankta Lucio Pitons offshore.jpg|Granda kaj malgranda Piton montoj Toraille Waterfall.JPG|Toraille akvofalo – Julio 2016 GrosPiton.JPG|Granda Piton vidata de la Ladera Hotelo restoracio – Septembro 2007 PetitPiton.JPG|Malgranda Piton vidata de la Ladera Hotelo restoracio – Decembro 2004 MarigoldBay.jpg|Soufrière golfeto – Februaro 2006 saint lucia mountain resort.JPG|Aera vidaĵo de la feriejo – Junio 2006 Day248bdrivem.JPG|Tipa vidaĵo en [[Canaries (distrikto)|Canaries]]: domoj sur la montetoj, Junio 2006 AtlanticBeach.jpg|Sankta Lucio strando – Februaro 2006 St lucia z.jpg|Vidaĵo de la Le Sport<br />&nbsp; feriejo – Marto 2006 Soufrière, St Lucia, 2007.jpg|Vidaĵo de [[Soufrière (distrikto)|Soufrière]] </gallery> {{-}} {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.stlucia.gov.lc Oficiala Retejo de la Registaro de Sankta Lucio] * [http://www.stlucia.org Turisma oficejo] * [http://www.geographia.com/st-lucia Sankta Lucio - Simple Bela] * [http://www.copcity.com/anthems/st_lucia.html La himno de Sankta Lucio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Sankta Lucio]] [[Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1979]] 9z7s4g6kwmr8pp48nhukke3ro830qt7 0 4175 9456280 9216618 2026-08-18T18:03:09Z AleksKa 145599 /* La kongresoj */ Aldono de la nombro de partoprenintoj al la 9-a TAKE. Fonto; aprila numero de revuo Esperanto. 9456280 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Diskutforumo (2707373248).jpg|eta|La 7-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto, en Montrealo]] [[Dosiero:Tutamerika Kongreso de Esperanto kaj Brazilaj Kongresoj 2011.webm|eta|Filma raporto pri la 8-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto, en San-Paŭlo]] La '''Tut-Amerika Kongreso de Esperanto''' ('''TAKE''') komenciĝis kiel neregula renkontiĝo de amerikaj esperantistoj, kaj ekde la tria, ĝi okazas ĉiun trian jaron, kunvokita de la [[Amerika Komisiono de UEA]], kaj organizita de la [[Loka Kongresa Komitato]] (LKK). Ĝi celas plifortigi solidarecon inter la esperantistoj el Norda, Centra kaj Suda Amerikoj, progresigi la movadon kaj studi ĝiajn problemojn. La Kongreso intencas enhavi multnombrajn programerojn por ke en ĝi kunvenu diversaj fakaj aŭ ne fakaj samideanoj, kiuj interesiĝas konigi diversajn proprajn, grupajn kaj oficialajn agadojn de la esperanto-movado en la diversaj landoj de la Amerika Kontinento kaj de aliaj partoj de la mondo, kiuj iamaniere estas rilataj. Krom la laboraj partoj, la Kongreso enhavas ankaŭ multajn klerigajn kaj distrajn programerojn, kies celo estas eduki la partoprenantojn kaj diskonigi la kongresan landon inter la esperantistaro. == La kongresoj == # 1978, 17 - 22 julio : [[Marília|Marilio]], [[Brazilo]] (sub la nomo: Unua [[Latinamerika Kongreso de Esperanto]]); 420 partoprenantoj el 11 landoj. # 1980, 12 - 15 julio : [[San Luis]], [[Argentino]]. La [[2-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto]] planita por 1992 ne okazis kaj estis nuligita. # [[3-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|1996, 12 - 17 februaro]] : [[San-Joseo (Kostariko)|San-Joseo]], [[Kostariko]]; 50 aliĝintoj el 17 landoj; la kongresa temo estis ''"Tut-Amerika Agado"''. # [[4-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|1999, 27 jan - 3 feb]] : [[Bogoto]], [[Kolombio]]; 76 aliĝintoj el 22 landoj (partoprenis 63 homoj el 12 landoj); la kongresa temo estis ''"Esperanto kaj la Tria Jarmilo"''. # [[5-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto#Raportoj pri la kongreso estis faritaj de...|2001, 15 - 21 apr ]] [[5-a_Tut-Amerika_Kongreso_de_Esperanto]]: [[Meksikurbo]], [[Meksiko]]; 169 aliĝintoj el 29 landoj kaj 4 kontinentoj; la kongresa temo estis ''"Ameriko: Unu Kontinento, Diversaj Historioj"''. # [[6-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|2004, 21 - 27 marto]] : [[Havano]], [[Kubo (lando)|Kubo]]; 178 partoprenintoj el 19 landoj; la kongresa temo estis: ''"Kia Esperanto-movado por Ameriko?"''. # [[7-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|2008, 12 - 18 julio]] : [[Montrealo]], [[Kanado]]; 222 aliĝintoj el 24 landoj (partoprenis 193); la kongresa temo estis ''"Ekosistemoj, lingvoj, kulturoj : diverseco por daŭripova evoluigo en la Amerikoj"''. # [[8-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|2011, 9 - 14 julio]] : [[San-Paŭlo]], [[Brazilo]]; ĉ. 400 partoprenintoj; la kongresa temo estis: "''Procezo de regiona integriĝo en la Amerika kontinento, la rolo de Esperanto"''. # [[9-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|2018, 11 - 17 februaro]]: [[Havano]], [[Kubo]] ; kun la temo “''Lingvoj kaj kulturoj: edukado por daŭripova evoluo en la Amerikoj''”. # [[10-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|2023, 2 - 5 novembro]]: [[Fortalezo]] , [[Brazilo]], kun la temo '' Homaj rajtoj, solidareco kaj memdetermino de popoloj'' <ref>https://eventaservo.org/e/take10</ref> {| class="wikitable" |+ !TAKE !Jaro !Urbo !Lando !Aliĝintoj !Temo |- |[[Latinamerika Kongreso de Esperanto|1-a LKE]] |1978 |Mariljo |[[Brazilo]] |420 partoprenantoj el 11 landoj |Unua Latinamerika Kongreso de Esperanto |- |[[2-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|2-a TAKE]] |1980 |[[San Luis (Argentina urbo)|San Luis]] |[[Argentino]] | | |- |3-a TAKE |1996 |[[San-Joseo (Kostariko)|San-Joseo]] |[[Kostariko]] |50 aliĝintoj el 17 landoj |Tut-Amerika Agado |- |[[4-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|4-a TAKE]] |1999 |[[Bogoto]] |[[Kolombio]] |76 aliĝintoj el 22 landoj (partoprenis 63 homoj el 12 landoj) |Esperanto kaj la Tria Jarmilo |- |[[5-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|5-a TAKE]] |2001 |[[Meksikurbo]] |[[Meksiko]] |169 aliĝintoj el 29 landoj kaj 4 kontinentoj |Ameriko: Unu Kontinento, Diversaj Historioj |- |6-a TAKE |2004 |[[Havano]] |[[Kubo]] |178 partoprenintoj el 19 landoj |Kia Esperanto-movado por Ameriko? |- |7-a TAKE |2008 |[[Montrealo]] |[[Kanado]] |222 aliĝintoj el 24 landoj (partoprenis 193) |Ekosistemoj, lingvoj, kulturoj : diverseco por daŭripova evoluigo en la Amerikoj |- |8-a TAKE |2011 |[[San-Paŭlo]] |[[Brazilo]] |ĉirkaŭ 400 partoprenintoj |Procezo de regiona integriĝo en la Amerika kontinento, la rolo de Esperanto |- |9-a TAKE |2018 |[[Havano]] |[[Kubo]] |231 partoprenintoj el 20 landoj |Lingvoj kaj kulturoj: edukado por daŭripova evoluo en la Amerikoj |- |[https://eventaservo.org/e/take10 10-a TAKE] |2023 |[[Fortalezo]] |[[Brazilo]] | |Homaj rajtoj, solidareco kaj memdetermino de popoloj |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [[4-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto#DETALA RAPORTO PRI LA KONGRESO far Bill Maxey %28Usono%29 %5B%5B1%5D%5D|4-a TAKE]]-99 [[4-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto#DETALA RAPORTO PRI LA KONGRESO far Bill Maxey (Usono)|<nowiki>4-a_Tut-Amerika_Kongreso_de_Esperanto#DETALA_RAPORTO_PRI_LA_KONGRESO_far_Bill_Maxey_(Usono)_[[1]]</nowiki>]] : Detala raporto; Postkongresa bulteno [http://kolombia_eo_ligo.tripod.com/andajondoj/jul99/PKBOLETIN.htm] * [[5-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto#Raportoj pri la kongreso estis faritaj de...|5-a TAKE-01]] : Kongresaj rezolucioj * 6-a TAKE-04 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070405175133/http://www.aliaflanko.de/foto/TAKE6/TAKE6.php |date=2007-04-05 }} : Diversaj fotoj * 7-a TAKE-08 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170503050740/http://ameriko.org/take7 |date=2017-05-03 }} : Oficiala retejo * [http://www.kongreso2011.org/ 8-a TAKE-11] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160501113024/http://www.kongreso2011.org/ |date=2016-05-01 }} : Oficiala retejo * [http://www.esperanto.cult.cu/index.php/9-a-take/ 9-a TAKE-16] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180728090544/http://www.esperanto.cult.cu/index.php/9-a-take |date=2018-07-28 }} : Oficiala retejo {{TAKE}} {{Unua}} [[Kategorio:Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|*]] [[Kategorio:Amerika Komisiono de UEA]] ph3uys1mvu76wpag6gvnkh8p2f60dsp 0 4810 9456356 9232888 2026-08-18T19:49:42Z Sj1mor 12103 9456356 wikitext text/x-wiki {{KalendaroOktobro}} {{oktobro}} La '''29-a de oktobro''' estas la 302-a tago de la jaro (la 303-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 63 tagoj restas. Je la 29-a de oktobro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-539]]: [[Ciro la 2-a|Ciro la Granda]] konkeris [[Babilono]]n, enkorpigante Nov-Babilonan Imperion kaj igante la [[Aĥemenida Imperio|Aĥemenidan Imperion]] la plej granda en tiama mondo <!-- ĉu vere ekzakte la 29-an de oktobro? Referenco bezonata!--> * [[969]]: [[Bizanca Imperio]] okupis [[Antioĥio]]n <!-- same: ĉu vere ekzakte la 29-an de oktobro? Antaŭ pri tio referenco estus bezonata!--> * [[1187]]: [[Papaj dokumentoj]]: papo [[Gregorio la 8-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] ''Audita tremendi'', en kiu li alvokis al la 3-a [[krucmilitoj|krucmilito]] * [[1281]]: [[Dua batalo de Homs]]: armeo de sultano [[Qalawun]] venkis la mongolan de [[Ilĥanlando]] asociitan kun kristanoj * [[1390]]: [[Parizo]]: unua proceso pri [[Ĉasado de la sorĉistinoj|sorĉaĵoj]] * [[1525]]: [[Marteno Lutero]] en [[Wittenberg]] celebris unuan [[meso (diservo)|meso]]n en la [[germana lingvo]] * [[1591]]: [[Pontifikeco]]: [[Inocento la 9-a]] iĝis papo * [[1611]]: Triumfa eniro en [[Varsovio]]n de la pola [[militisto]] [[Stanisław Żółkiewski]], venkinto en la [[batalo de Kluŝino]], kun militkaptita rusa [[caro]] [[Bazilo la 4-a Ŝujskij (Rusio)|Bazilo la 4-a Ŝujskij]] kaj liaj fratoj, kie en [[Reĝa Kastelo de Varsovio|Reĝa Kastelo]] ili [[omaĝo de caro al pola reĝo|omaĝis al pola reĝo]] [[Sigismondo la 3-a Vasa]] kaj ĵuris ke [[Rusa Carlando|Rusio]] neniam atakos [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj|Pollandon]] * [[1618]]: En [[Londono]] estis senkapigita velisto kaj verkisto [[Walter Raleigh]], kortegano kaj favorito de [[Elizabeto la 1-a (Anglio)|Elizabeto la 1-a]] * [[1665]]: [[Portugala kolonia imperio]]: reĝaj taĉmentoj de [[Kongo]] estis frakasitaj en la batalo de Mbwila ([[Angolo]]) kun [[Portugala Angolo|portugalaj koloniistoj]] * [[1675]]: Germana [[tutfakulo]] [[Leibniz]] uzis matematikan [[signo]]n por [[integrala kalkulo]] * [[1682]]: [[William Penn]] alvenis al [[Pensilvanio]] * [[1787]]: [[Prago]]: en [[Nacia Teatro (Prago)|Nacia Teatro]] okazis premiero de la [[itala komika opero]] [[Don Giovanni|''La punita voluptulo aŭ Don Giovanni'']] * [[1810]]: [[Nacia Biblioteko de Brazilo]] fondita * [[1840]]: [[Jean-de-Dieu Soult|Marŝalo Soult]] la trian fojon iĝis ĉefministro de Francio * [[1848]]: Ŝtormaj [[manifestacio]]j okazas en [[Brno]] por subteno de la [[Revolucio de 1848 en la Aŭstria Imperio|Viena Revolucio]] * [[1863]]: Internacia [[Ruĝa Kruco]] fondiĝis - 18 landoj dum konferenco en [[Ĝenevo]] ([[Svislando]]) kreis [[Internacia Komitato de la Ruĝa Kruco|Internacian Komitaton de la Ruĝa Kruco]] * [[1863]]: [[Januara ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]]: en [[Varsovio]] [[rusoj]] ekzekutis 4 ribelantojn; malvenko de ribelantaj en la batalo de Świdno ([[distrikto Węgrowski]]) * [[1888]]: Apud [[Ĥarkivo]] eksplodis [[bombo]] sub [[trajno]], en kiu veturis rusia imperiestro [[Aleksandro la 3-a (Rusio)|Aleksandro la 3-a]] — 21 personoj pereis, la imperiestro kaj liaj familianoj ne estis damaĝitaj * [[1888]]: En [[Konstantinopolo]] 9 eŭropaj ŝtatoj subskribis [[konvencio]]n garantiantan liberan uzon de la [[Sueza Kanalo]] * [[1894]]: Princo [[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]] iĝis regna kanceliero de la [[Germana Imperiestra Regno]] kaj ĉefministro de la [[Reĝlando Prusio]] * [[1909]]: [[Pollando]]: [[Tatroj|Tatra]] Volontula [[Montara savoservo]] estis fondita * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Apud Mołotków ([[Ivano-Frankivska provinco]]) okazis unu el la plej [[sango|sangaj]] bataloj de [[Polaj Legioj (1914-1918)|Polaj Legioj]] kontraŭ rusa armeo; germanaj [[ŝipo]]j navigataj sub turka ŝipflago ''SMS Goeben'' kaj ''SMS Breslau'' atakis rusajn [[marhaveno]]jn en [[Odesa]], [[Sebastopolo]] kaj [[Teodozio (Krimeo)|Teodozio]] - celo de [[germanoj]] estis enigo de [[Turkio]] (atingita) — la [[Otomana Imperio]] aliĝis al [[Centraj Potencoj]]; proceso de [[atenco de Sarajevo|atencintoj]] en [[Sarajevo]] finiĝis (oni verdiktis pri dekkelk personoj kune kun [[Gavrilo Princip]]) * [[1915]]: [[Aristide Briand]] la trian fojon iĝis ĉefministro de Francio * [[1917]]: Germano Max Heiser publikigis aron da ludprincipoj pri [[manpilkado]] * [[1918]]: Kroata Asembleo decidis rompi ĉiujn ŝtat-jurajn ligojn por forlasi aŭstro-hungaran monarkion; oni proklamis efemeran [[Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj|Reĝlandon de serboj, kroatoj kaj slovenoj]]; [[Sovetunio]]: estis fondita junulara komunista organizaĵo [[Komsomolo]]; Reĝo [[Karolo la 1-a (Aŭstrio)|Karolo la 1-a]] nomumis grafon [[János Hadik]] ĉefministro de Hungario - la posteno li tenis dum tri tagoj; [[poŝtoficejo]] de ĉeĥaj [[skoltismo|skoltoj]] ekfunkciis en [[Prago]], certigante fidindan dissendon de informoj ene de la urbo * [[1923]]: [[Granda Nacia Asembleo de Turkio]] kunsidanta en nova ĉefurbo [[Ankara]] proklamis Respublikon [[Turkio]] - unua prezidento iĝis [[Mustafa Kemal Atatürk]] kaj unua ĉefministro [[İsmet İnönü]] * [[1925]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en [[Tombejo de la Defendintoj de Lvovo]] oni elektis sennoman kadavron, kiu estis enterigita en la [[Tombo de Nekonata Soldato en Varsovio|Tombon de Nekonata Soldato en Varsovio]] * [[1930]]: Dispono de la pola prezidento [[Ignacy Mościcki]] pri establo de Sendependec-Kruco kaj Sendependec-Medalo por personoj, kiuj kontribuis al [[dispartigoj de Pollando|renaskiĝo de la pola ŝtato]] * [[1933]]: Filo de estinta diktatoro de Hispanio [[José Antonio Primo de Rivera]] fondis [[faŝismo|faŝistan]] partion [[Hispana Falango]] * [[1937]]: [[Granda purigo|Granda Teroro]]: en [[Minsko]] 100-160 homoj de [[kulturo]], [[literaturo]], [[edukado]] kaj ŝtata aparato de [[Belorusa SSR]] estis kondamnitaj de [[NKVD-trio]]j kaj pafmortigitaj en [[Kurapati]] * [[1939]]: [[Dua Mondmilito]]: germana gvidantaro de [[Marmilito]] permesis [[militkrimo|ataki pasaĝerajn ŝipojn]] en [[konvojo]]j; dekreto de la Prezidiumo de la [[Supera Soveto de Sovetunio]] pri atribuo de soveta civitaneco al polaj civitanoj, kiuj en la tagoj 1-a kaj 2-a de novembro 1939 troviĝos sur la enkorpigitaj de Sovetunio polaj [[Orientaj Limregionoj]] * [[1940]]: En juĝa proceso de sovetaj regopovoj en [[Lvovo]] kontraŭ la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]] oni verdiktis 10 [[mortpuno]]jn kaj unu enprizonigon por dek jaroj; [[Jugoslavio]]: anonco de neŭtraleco en la greka-itala [[konflikto]] kun samtempa preparo al operaco ekregi [[Tesaloniko]]n antaŭ [[italoj]]; unua taga operaco de Itala Aera Korpuso: 15 [[bombaviadilo]]j sub protekto de 73 ĉasaviadiloj atakis [[Ramsgato]]n * [[1941]]: [[Holokaŭsto]]: dum "[[Granda Kampanjo]]" en [[Kaŭno]] la 28-an aŭ 29-an de oktobro germanoj murdis pli ol 9 mil [[judo]]jn, en tio duonon da [[infano]]j; [[Nigra Maro]]: [[Krozoŝipo (armea)|krozŝipo]] "Ruĝa Kaŭkazo" transportis 8-an [[Brigado]]n de Mara Infanterio de [[Novorossijsk]] al [[Sebastopolo]] (de 29-a ĝis 30-a de oktobro) * [[1942]]: [[Varsovia geto]]: plenumante verdikton de Juda Batal-Organizaĵo estis mortigita en sia loĝejo Jakub Lejkin, vickomandanto de [[Judenrat|Juda Ordo-Servo]] en la [[geto]], aparte brutala dum [[deportado]]j; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: nokte de la 28-a/29-a de oktobro okazis atakoj de la soveta 8-a Aviada Armeo al 13 germanaj [[aerodromo]]j situintaj direkte al [[Stalingrado]] - oni faris pli ol 500 aviadilflugojn; [[Heinrich Himmler]] konsentis por ke enprizonigitoj en [[koncentrejo]]j ricevu de familioj kaj konatoj [[nutraĵo|nutraĵ]]-pakaĵojn, kio povus plilongigi ilian laborkapablon * [[1943]]: tritaga germana operaco „Memel”, en la [[arbaro]]j de [[Suchedniów]] kontraŭ taĉmentoj de [[subleŭtenanto]] [[Jan Piwnik]], finiĝis per malvenko de germanoj * [[1944]]: [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: unua [[divizio]] de pola generalo [[Stanisław Maczek|S. Maczek]] per rapida atako konkeris nederlandan urbon [[Breda]] sen damaĝo al la loĝantoj kaj arkitekturo; brita 2-a armea korpuso tute ekregis Zuid-Beveland ([[Zelando]]); [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: [[batalo de Debrecen]] finita — en [[Hungario]] [[armitaj fortoj]] de la sovetuniaj 4-a kaj 2-a ukrainaj Frontoj ligiĝis - la 2-a komencis atakon direkte al [[Budapeŝto]]; brita [[stabo|stabejo]] pri planado pritaksis optimisman kaj pesimisman [[prognozo]]n pri fino de la milito, kiu daŭros ĝis la 31-a de januaro aŭ 15-an de majo 1945 * [[1945]]: En [[Parizo]] franca filozofo [[Jean-Paul Sartre]] okazigis prelegon ''[[Ekzistadismo]] estas [[humanismo]]''; en [[Usono]] aperis unuaj [[globkrajono]]j, eksponitaj por vendo; en [[Surabajo]] sur [[Javo]] [[britoj|brita]] ĝendarmaro pripafis [[Indonezio|indonezianojn]] volantaj okupi forlasitan de [[japanoj]] [[arsenalo]]n, kio kaŭzis stratbatalojn en kiuj kelkcent personoj pereis kaj kelkaj miloj vundiĝis; al [[Pollando]] revenis de [[Francio]] du mil polaj soldatoj batalantaj dum la milito en la [[Franca rezistado|franca rezista]] movado kaj polaj taĉmentoj de la Unua Franca Armeo * [[1947]]: En [[Bukareŝto]] okazis proceso de la gvidantoj de Nacia-Kamparana Partio, gvidata de [[Iuliu Maniu]] * [[1948]]: [[Arabo-israela milito de 1948|Arabo-israela milito]]: Defend-Fortoj de [[Israelo]] okupis [[araboj|araban]] [[vilaĝo]]n Safsaf, apud [[Safed]], [[masakro|masakrinte]] ne malpli ol 52 [[palestinanoj]]n * [[1950]]: [[Gustavo la 6-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 6-a Adolfo]] iĝis reĝo de Svedio * [[1952]]: [[Belorusa Soveta Socialisma Respubliko]]: en [[Pinsk]] sovetaj regopovoj eksplodigis [[sinagogo]]n, tiutempe la plej malnovan en teritorio de la eksa [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] * [[1955]]: Eksplodo, verŝajne kaŭzita de [[mara mino]] el la [[Dua mondmilito]], detruis sovetian ŝipon en la haveno de [[Sebastopolo]], pereis 608 homoj * [[1956]]: [[Sueza krizo]] komenciĝis - [[Israelaj Defendaj Fortoj]] okupis la duoninsulon [[Sinajo]] kaj [[Gazaa Sektoro|Gazaan Sektoron]], rapide atingante [[Sueza Kanalo|Suezan Kanalon]] * [[1956]]: Havenurbo [[Tanĝero]] revenis al [[Maroko]]; [[IBM]] kreis unuan [[diskaparato]]n (5 [[megabajto]]j) * [[1957]]: En [[Federacia Respubliko Germanio]] ekfunkciis la tria registaro de [[Konrad Adenauer]] * [[1959]]: En unua numero de la franca [[revuo]] "[[Pilote]]" aperis [[komikso]] kun aventuroj de [[Asteriks]], desegnita de [[Albert Uderzo]] kaj verkita de [[René Goscinny]] * [[1961]]: [[Sirio]] retiriĝis de la [[Unuiĝinta Araba Respubliko]] * [[1969]]: Unua [[Elektroniko|elektronika]] mesaĝo - la vorto "ensaluto" ([[uzantnomo]], [[pasvorto]]) - estas sendita de [[ARPANET]]-reto de la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]] al [[SRI International]] * [[1972]]: En [[Slovakio]] estis konsekrita grekokatolika [[Katedralo Sankta Kruco (Bratislavo)|Katedralo Sankta Kruco]] * [[1976]]: [[Erich Honecker]] iĝis ĉefgvidanto de la [[Germana Demokratia Respubliko]] * [[1980]]: [[Vojevodio|Vojevodia]] Juĝejo en [[Varsovio]] reĵetis proponon registri Sendependan Aŭtonomecan [[Sindikato]]n de Individuaj [[Kamparano]]j „[[vilaĝo|Vilaĝa]] [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]” - la refuto unuigis dispartitajn organizaĵojn de kamparana movado, kiuj akceptis komunan [[statuto]]n kaj komencis [[striko|striki]] * [[1988]]: Registaro de [[Pola Popola Respubliko]] kun Mieczysław Rakowski decidas likvidi la [[Ŝipfarejo]]n de [[Gdańsk]] - la [[lulilo]]n de "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" * [[1989]]: [[Belorusa SSR]]: en [[Kurapati]] okazis manifestacio memore al viktimoj de amasaj Stalin-[[reprezalio]]j, ekzekutitaj en tiu loko * [[1992]]: Esplor-Centro pri [[Genocido]] kaj [[rezistomovado|Rezisto-Movado]] en [[Litovio]] fondiĝis * [[1996]]: [[Prago]]: monumento al [[humanismo|humanisto]] verkanta en la [[rutena lingvo]] [[Francysk Skaryna]] estis starigita en [[Hradčany (Prago)|Hradčany]], kaj [[Nacia Biblioteko de la Ĉeĥa Respubliko|Nacia Biblioteko]] situita en konstruaĵo [[Clementinum]] * [[1998]]: Post 36 jaroj usona [[kosmonaŭto]] kaj politikisto [[John Glenn]] en [[kosmopramo Discovery]] la duan fojon [[kosmoflugo|kosmoflugis]] partoprenante mision ''STS-95'', iĝante en la aĝo de 77 jaroj la plej maljuna homo en la [[kosmo]] * [[1999]]: ''Oriso-[[ciklono]]'' detruis parton de la [[subŝtato]] [[Oriso]], proksime al [[Bhubanesvar]], sur la orienta marbordo de [[Barato]], kaj kaŭzis morton de pli ol 10 000 homoj * [[2004]]: [[Romo]]: gvidantoj de 25 membroŝtatoj de [[Eŭropa Unio]] kaj [[Rumanio]], [[Bulgario]], [[Kroatio]] kaj [[Turkio]] subskribis [[Eŭropa Konstitucio|Eŭropan Konstitucion]] — sen [[ratifo]] flanke de ĉiuj membroj; [[Norodom Sihamoni]] kroniĝis kiel reĝo de [[Kamboĝo]] * [[2005]]: [[Terorismo]]: 61 personoj pereis en bombaj [[atenco]]j en [[Nov-Delhio]] * [[2006]]: [[Luiz Inácio Lula da Silva]] la duan fojon gajnis prezidentajn balotojn en Brazilo; [[Georgi Parvanov]] la duan fojon gajnis prezidentajn balotojn en Bulgario * [[2008]]: [[Diego Armando Maradona]] iĝis trejnisto de la [[argentina nacia teamo de futbalo]] * [[2013]]: En [[Istanbulo]] oni malfermis fervojan [[tunelo]]n [[Marmaray]] sub la [[markolo]] [[Bosporo]] * [[2015]]: [[Bidhya Devi Bhandari]] iĝis prezidentino de [[Nepalo]]; [[Ĉinio (Ŝtato)|Ĉinio]] anoncis forigon de [[unuinfana politiko]] permesante al [[familio]]j havi du [[infano]]jn * [[2016]]: Centrodekstra [[Sendependecpartio (Islando)|Sendependecpartio]] gajnis antaŭtempajn parlamentajn balotojn en [[Islando]] * [[2019]]: En [[Moskvo]] apud [[Lubjanka]] dum 12 horoj [[Memorial]] legas nomojn de [[Pafekzekutado|pafekutitoj]] el inter 1 200 000 homoj - viktimoj de [[stalinismo]] dum la [[dua mondmilito]] (nur [[NKVD-trio]]j murdis duonmilionon da homoj) * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pro preciza pripafo en [[Donecka provinco]] apud Majorsk pereis ĉ. 300 rusiaj soldatoj; [[Litovio]] komencis forsendi unuajn memmovajn [[haŭbizo]]jn al Ukrainio, el 12 riparatajn ==[[Esperantujo]]== * [[1913]]: [[Brazilo]]: enkonduko de leĝo permesanta sendevigan instruadon de [[Esperanto]] en oficialaj lernejoj de la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]] == Naskiĝoj == * [[1504]]: [[Sin Saimdang]], korea pentristino, [[skribadarto|skribadartistino]], poetino (m. [[1551]]) * [[1507]]: [[Fernando Álvarez de Toledo]], hispana generalo, guberniestro de [[Deksep Provincoj|Nederlando]] (m. [[1582]]) * [[1560]]: [[Kristiano la 1-a (Saksio)]], germana princo-elektisto (m. [[1591]]) * [[1688]]: [[Amalia Pachelbel]], germana pentristino kaj kuprogravuristino (m. [[1723]]) * [[1733]]: [[Gottfried van Swieten]], nederlanda diplomato, [[mecenato]] de aŭstraj komponistoj (m. [[1803]]) * [[1740]]: [[James Boswell]], skota verkisto priskribinta vivon de sia amiko [[Samuel Johnson]] (m. [[1795]]) * [[1753]]: [[Charlotte Stuart]], angla nobelino (m. [[1789]]) * [[1761]]: [[August Batsch]], germana botanikisto, profesoro pri naturhistorio (m. [[1802]]) * [[1784]]: [[August von Hedemann]], prusa kavaleria generalo (m. [[1859]]) * [[1790]]: [[Adolph Diesterweg]], germana pedagogo populariganta [[sekulareco]]n (m. [[1866]]) * [[1815]]: [[Ľudovít Štúr]], slovaka verkisto, kodisto de la [[slovaka lingvo]], filozofo (m. [[1856]]) * [[1816]]: [[Fernando la 2-a (Portugalio)|Fernando la 2-a]], reĝo de Portugalio, konata kiel la artista reĝo (m. [[1885]]) * [[1833]]: [[Alois Thalmayr]], aŭstra komercisto kaj politikisto (m. [[1891]]) * [[1837]]: [[Miklós Papp]], hungara ĵurnalisto, historiisto, tradukisto (m. [[1880]]) * [[1839]]: [[Imre Steindl]], hungara arkitekto kaj profesoro, konstruinto de la [[Parlamentejo (Budapeŝto)|Budapeŝta Parlamentejo]] (m. [[1902]]) * [[1854]]: [[Theodor Ilgen]], germana arĥivisto (m. [[1924]]) * [[1866]]: [[Carl Gustav Witt]], germana astronomo kaj [[stenografio|stenografo]], profesoro de [[Humboldt-Universitato en Berlino]] (m. [[1946]]) *[[1871]]: [[Franz Kamprath]], aŭstra teologo kaj viena helpepiskopo * [[1873]]: [[Guillermo Valencia]], kolombia poeto kaj politikisto (m. [[1943]]) * [[1875]]: [[Maria de Rumanio]], reĝino de Rumanio (m. [[1938]]) * [[1875]]: [[Carl Melville]], germana skulptisto kaj medaldezajnisto (m. [[1957]]) * [[1879]]: [[Franz von Papen]], germana politikisto kaj diplomato de [[Vajmara Respubliko]] kaj de la komencoj de [[Nazia Germanio]] (m. [[1969]]) * [[1882]]: [[Jean Giraudoux]], franca verkisto de [[inter-du-milita epoko]] (m. [[1944]]) * [[1884]]: [[Claudius Colas]], franca oficisto, redaktoro de "[[Espero Katolika]]", organizanto de la [[Katolika Esperanto-movado|Kongresoj de Katolikoj-Esperantistoj]], kreinto de [[esperantido]] (m. [[1914]]) * [[1887]]: [[János Scheffler]], rumania hungara romkatolika episkopo (m. [[1952]]) * [[1887]]: [[Robert Müller]], aŭstra verkisto kaj eldonisto, pacisto, sinmortiginto (m. [[1924]]) * [[1891]]: [[Fanny Brice]], usona kantistino kaj komediistino (m. [[1951]]) * [[1897]]: [[Joseph Goebbels]], ministro de propagando en [[Nazia Germanio]], aŭtoro de la [[slogano]] ''Unu popolo, unu regno, unu gvidanto'', estro de la [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|nazia partio NSDAP]], [[militkrimo|militkrimulo]], sinmortiginto (m. [[1945]]) * [[1897]]: [[Jakobo Ŝapiro]], pola ĵurnalisto, literaturisto, kreinto de [[Zamenhofa Esperanto-Societo|Zamenhofa E-Societo]] en [[Bjalistoko]], verkanta por "[[Literatura Mondo]]", "[[Esperanto Triumfonta]]" [[The Esperanto-Monthly|kaj]] "[[Progreso]]", ludinta en [[opereto]] ''[[Ho, tiuj fremduloj!]]'', [[Babiladoj de Bonhumora Zamenhofano|aŭtoro]], murdita en [[1941]] * [[1899]]: [[Pál Gulyás]], hungara poeto de [[Debrecen]] (m. [[1944]]) * [[1901]]: [[Auguste Broise]], franca inĝeniero kaj direktoro de la Sekcio pri Teknika Vortaro de [[Akademio de Esperanto|AdE]] kaj de Terminologia Centro de la [[Internacia Scienca Asocio Esperanta]], kunlaboranto de [[Plena Ilustrita Vortaro|PIV]] (m. [[1974]]) * [[1906]]: [[Ella Bátori R.]], rumanihungara verkistino (m. nekonata) * [[1906]]: [[Attila Juhász]], rumanihungara ĵurnalisto kaj verkisto (m. [[1965]]) * [[1910]]: [[Kálmán Sértő]], hungara poeto, verkisto (m. [[1941]]) * [[1915]]: [[Samu Benedekffi]], rumania hungara pastro, poeto (m. [[2014]]) * [[1917]]: [[Eddie Constantine]], usona aktoro kaj kantisto (m. [[1993]]) * [[1920]]: [[Baruj Benacerraf]], usona Nobelpremiita [[imunologio|imunologo]] (m. [[2011]]) * [[1921]]: [[János Kovács (krititkisto)|János Kovács]], rumania hungara literaturkritikisto (m. [[1997]]) * [[1924]]: [[Zbigniew Herbert]], pola poeto, verkisto, tradukisto, aŭtoro de [[radiodramo]]j kaj eseisto, enestanta en ''[[Nova Esperanta krestomatio]]'' (m. [[1998]]) * [[1924]]: [[Danielle Mitterrand]], unua damo de Francio (m. [[2011]]) * [[1925]]: [[Zoot Sims]], usona [[saksofono|saksofona]] ĵazmuzikisto (m. [[1985]]) * [[1926]]: [[Lya Rosescu]], rumana kostumdizajnistino (m. [[1999]]) * [[1930]]: [[Niki de Saint Phalle]], franca pentristino kaj skulptistino (m. [[2002]]) * [[1930]]: [[Omara Portuondo]], kuba kantistino * [[1931]]: [[Péter Mag]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro (m. [[2012]]) * [[1938]]: [[Ellen Johnson-Sirleaf]], prezidentino de Liberio, Nobelpremiita * [[1939]]: [[Horst Chmela]], aŭstra kantisto * [[1941]]: [[Péter Pál Kerekes]], rumania hungara fotisto, montgrimpanto * [[1947]]: [[Richard Dreyfuss]], usona aktoro * [[1950]]: [[Abdullah Gül]], prezidento de Turkio * [[1951]]: [[Zsuzsa Csiszár]], hungara esperantistino (m. [[2002]]) * [[1959]]: [[John Magufuli]], [[listo de prezidentoj de Tanzanio|prezidento de Tanzanio]] (m. [[2021]]) * [[1960]]: [[Agim Çeku]], albana politikisto, ĉefministro de [[Kosovo]] * [[1970]]: [[Edwin van der Sar]], [[nederlanda nacia teamo de futbalo|nederlanda futbalisto]] * [[1971]]: [[Winona Ryder]], usona aktorino == Mortoj == * [[1589]]: [[Petrus Codicillus]], ĉeĥa verkisto kaj astronomo (n. [[1533]]) * [[1590]]: [[Dirck Volkertszoon Coornhert]], nederlanda renesanca artisto, teologo, filozofo, poeto, muzikisto (n. [[1522]]) * [[1618]]: [[Walter Raleigh]], angla verkisto kaj esploristo, ekzekutita (n. [[1552]] aŭ [[1554]]) * [[1666]]: [[James Shirley]], angla dramisto, aŭtoro de ĉ. 40 [[komedio]]j kaj [[tragikomedio]]j (n. [[1596]]) * [[1675]]: [[Andreas Hammerschmidt]], germana komponisto kaj orgenisto (n. [[1611]] aŭ [[1612]]) * [[1783]]: [[Jean le Rond d'Alembert]], franca [[matematikisto]], filozofo, [[enciklopediistoj|enciklopediisto]], esploristo de [[diferenciala ekvacio|diferencialaj ekvacioj]] kaj [[parta derivaĵo|partaj derivaĵoj]] (n. [[1717]]) * [[1829]]: [[Maria Anna Mozart]], aŭstra [[klaviceno|klavicenistino]] kaj pianistino (n. [[1751]]) * [[1873]]: [[Johano (Saksio)|Johano]], [[reĝlando Saksio|reĝo de Saksio]], tradukisto (n. [[1801]]) * [[1877]]: [[Nathan Bedford Forrest]], usona generalo, gvidanto de [[Ku-Kluks-Klano]] (n. [[1821]]) * [[1878]]: [[August Theodor von Grimm]], germana pedagogo, verkisto, muzikisto (n. [[1805]]) * [[1901]]: [[Leon Czolgosz]], usona [[ŝtalo|ŝtal]]laboristo, [[anarkiisto]] murdinta usonan prezidenton [[William McKinley]], ekzekutita (n. [[1873]]) * [[1905]]: [[Hermann Kunz]], germana militverkisto kaj regimentestro (n. [[1847]]) * [[1911]]: [[Joseph Pulitzer]], hungara-usona publikisto (n. [[1847]]) * [[1933]]: [[Paul Painlevé]], franca matematikisto, ĉefministro, spertulo pri [[aviado]] (n. [[1863]]) * [[1937]]: [[Miĥas Ĉarot]], belorusa soveta poeto, kunfondinto de la [[Literatura unio "Junularo"]] (n. [[1896]]) * [[1941]]: [[Károly Huszár]], ĉefministro de Hungario kaj provizora prezidento (n. [[1882]]) * [[1942]]: [[Márk Antal]], hungara matematikisto, pedagogo, kaj kulturpolitikisto (n. [[1880]]) * [[1950]]: [[Gustavo la 5-a (Svedio)|Gustavo la 5-a]], reĝo de Svedio (n. [[1858]]) * [[1954]]: [[Gyula Bach]], rumania hungara ĵurnalisto, verkisto kaj tradukisto (n. [[1889]]) * [[1956]]: [[Ferenc Scheffler]], rumania hungara romkatolika teologo, redaktoro (n. [[1894]]) * [[1959]]: [[Sisavang Vong]], reĝo de [[Reĝlando Luangprabango]] kaj de [[Laoso]] (n. [[1885]]) * [[1960]]: [[Andor Csiby]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro (n. [[1888]]) * [[1960]]: [[Giorgio Canuto]], itala profesoro de [[jurmedicino]], [[rektoro]], fakulo pri [[nekropsio|sekco]], [[lektoro]] de Esperanto en la [[universitato de Parmo]], lekciisto de [[Internacia Kongresa Universitato|IKU]], prezidanto de [[Itala Esperanto-Federacio|IEF]] kaj de [[UEA]], publikiginta en "[[Internacia Medicina Revuo]]" kaj "[[Scienca Revuo]]", membro de la [[Akademio de Esperanto|AdE]], konata de la [[Fondaĵo Canuto]] (n. [[1897]]) * [[1971]]: [[Arne Tiselius]], sveda Nobelpremiita biokemiisto okupiĝanta pri [[elektroforezo]] (n. [[1902]]) * [[1972]]: [[Andor Réthy]], rumania hungara bibliografo kaj literaturhistoriisto (n. [[1904]]) * [[1978]]: [[Andor Becsky]], rumania hungara verkisto (n. [[1898]]) * [[1980]]: [[Gábor Molnár]], hungara verkisto kaj [[ĉasisto]] (n. [[1908]]) * [[1981]]: [[Georges Brassens]], franca kantisto kaj komponisto de [[kanzono]]j (n. [[1921]]) * [[1988]]: [[Nataša Gollová]], ĉeĥa aktorino (n. [[1912]]) * [[1993]]: [[Stanisław Marusarz]], pola [[skisaltado|skisaltisto]] kaj trejnisto, pro rifuzo de kunlaboro kun okupantoj torturata de [[Gestapo]], kvarfoja [[olimpiko|olimpikisto]] (n. [[1913]]) * [[1997]]: [[Anton Szandor LaVey]], usona satanisto, fondinto de la [[Eklezio de Satano]] (n. [[1930]]) * [[2005]]: [[Zoltán Berde]], rumania hungara instruisto, literaturhistoriisto, lokhistoriisto (n. [[1930]]) * [[2006]]: [[Márta Bokor Szabó]], rumania hungara ceramikistino (n. [[1938]]) * [[2007]]: [[Jarmila Loukotková]], ĉeĥa verkistino de historiaj romanoj el antikvaj kaj mezepokaj tempoj (n. [[1923]]) * [[2008]]: [[Zsigmond Jakó]], rumania hungara historiisto, honora membro de [[Hungara Scienca Akademio]] (n. [[1916]]) * [[2009]]: [[Jean François Bergier]], svisa ekonomia historiisto (n. [[1931]]) * [[2024]]: [[Teri Garr]], usona aktorino (n. [[1944]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Nacia tago]] en [[Turkio]], tago de la respubliko ([[1923]]) * Monda Tago de Malsanuloj je [[Psoriazo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''29-a de oktobro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; {{Projektoj|wikinewscat=29-a de oktobro}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]. [[Kategorio:29-a de oktobro| ]] [[Kategorio:Oktobro|29]] [[Kategorio:29-a tago de la monato|#10]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1029]] fetc3a6t6ej8foflivwpfrioxojbotm 0 4814 9456589 9443627 2026-08-19T07:53:50Z Sj1mor 12103 9456589 wikitext text/x-wiki {{Jaroj}} {{Jaro en la aliaj kalendaroj|jaro=1932}} [[Dosiero:1932_Events_Collage_V_1.0.jpg|eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.]] '''1932''' estis [[superjaro komenciĝanta vendrede]] (ligilo montras kalendaron). En la jaro 1932 post Kristo okazis, interalie: == Eventoj == === Esperantujo === * [[24-a Universala Kongreso de Esperanto]] en [[Parizo]]. * Ĉesigo de [[Kontrakto de Helsinki]]; * Skismo en laborista Esperanto-movado kaj kreo de [[Internacio de Proleta Esperantistaro]]. * En [[Tokio]] okazis [[Japana Esperanta Kongreso]]. * [[František Omelka]] kaj [[Georges Junier]] eklernis Esperanton. * [[23-a de marto]] : Strato en urbo [[Rio-de-Ĵanejro]] ricevis nomon Esperanton. * Unua vortaro Rumana-Esperanto publikita de [[Petro Firu]] * [[Hungara Esperanto-Muzeo]] * Eldonejo [[EKRELO]] eldonis novelon [[Submarinistoj, La. Novikov-Priboj|la Submarinistoj]] de [[A.S.Novikov-Priboj]] tradukita de [[E.Blinov]]. === Mondo === * [[Sauda Arabio]] : [[Abdel Aziz as-Saud]] surtroniĝas * [[Rusio]]: fondita [[Lesozavodsk]] ==== Januaro ==== * [[3-a de januaro]] - Brita rego arestas kaj malliberas [[Mohandas Karamchand Gandhi]] kaj [[Vallabhai PATEL]]. * [[8-a de januaro]] - Britio: La [[anglikanismo|anglikana]] [[ĉefepiskopo de Canterbury]] malpermesas regeedzigon por divorciĝintoj. * [[12-a de januaro]] - [[Hattie W. Caraway]] iĝas la unua virino elektita por la [[Usona Senato]] * [[15-a de januaro]] ** [[Pierre Laval]] kolektas novan registaron en Francio. ** Ĉirkaŭ 6 milionoj da senlaboruloj en [[Germanio]] * [[26-a de januaro]] - Brita submarŝipo [[M-2]] sinkas kun ĉiuj 50 maristoj. * [[28-a de januaro]] - [[Japana Imperio]] okupacias [[Ŝanhajo]]n. * [[29-a de januaro]] - Aŭstrio: Malplimulteca registaro de [[Karl Mureschi]] finas regokrizon. * [[31-a de januaro]] - Japanaj militŝipoj atingas [[Nankino]]n. ==== Februaro ==== * [[2-a de februaro]] ** Konferenco pri [[malarmado]] ekas en [[Ĝenevo]]. ** [[Ligo de Nacioj]] rerekomendas negocon inter [[Respubliko Ĉinio]] kaj [[Japanio]]. * [[4-a de februaro]] - [[Japanio]] okupacias [[Harbin]]. * [[11-a de februaro]] - [[Papo Pio la 11-a]] renkontas [[Benito Mussolini]] en [[Vatikanurbo]] * [[18-a de februaro]] - [[Japanio]] deklaras ''[[Manchukuo]]''-n (japana nomo de [[Manĉurio]]) sendependa el Ĉinio. * [[27-a de februaro]] ** [[Adolf Hitler]] akiras [[civitaneco]]n de germanio antaŭ ol balotado. ** [[Ribelo de Mäntsälä]] en [[Suomio]] ==== Marto ==== * [[1-a de marto]] - [[Charles Augustus Lindbergh III]], bebo filo de [[Anne Morrow Lindbergh]] kaj aviadisto [[Charles Lindbergh]] estas rabita. * [[9-a de marto]] - [[Eamon De Valera]] estas elektita regestro de [[Irlanda Libera Regno]], la unua regoŝanĝo en 10 jaroj. * [[16-a de marto]] - Eknegoco pri paco inter Ĉinio kaj Japanio. * [[19-a de marto]] - [[Sydney Harbour Bridge]] inaŭgurita. * [[20-a de marto]] - [[Zepelino]] [[Graf Zeppelin]] komencas stabilan vojon al Sudameriko. ==== Aprilo-Aŭgusto ==== * [[6-a de aprilo]] - Usona prezidanto [[Herbert C. Hoover]] favoras limojn pri armilaro. * [[10-a de aprilo]] - [[Paul von Hindenburg]] elektita prezidanto de Germanio. Adolf Hitler ricevas pli ol 13 milionoj da voĉdonoj. * [[17-a de aprilo]] - [[Haile Selassie]] anoncas kontraŭ[[sklaveco|sklavisman]] leĝon en [[Abisenio]] * [[19-a de aprilo]] - Germana artkomercisto [[Otto Wacker]] punita per 19 monatoj pro vendo de [[artomalaŭtentikado|malaŭtentikajn]] pentraĵoj de [[Vincent van Gogh]]. * [[9-a de junio]]: [[Pro-Konstitucia Revolucio]] en [[Brazilo]] * [[22-a de majo]]: [[Tavo Burat]], itala ĵurnalisto * [[11-a de junio]]: La belga astronomo [[Eugène Joseph Delporte]] malkovris en [[Ukkel]] la asteroidon [[(1222) Tina]]. ==== Septembro-decembro ==== * [[9-a de septembro]] - [[Hispanio]]: [[Kortesoj]] aprobs la leĝo pri autxonomeco de [[Katalunio]], restatigante la registaron [[Generalitat de Catalunya|Generalitat]]. * [[30-a de oktobro]] : [[Irako]] sendependiĝas pro la fino de la mandato de [[Ligo de Nacioj]]. * [[20-a de novembro]] - [[Barcelono]]: publikigita la katalunlingva vortaro ''[[Diccionari general de la llengua catalana]]'', direktita de [[Pompeu Fabra]]. * [[6-a de decembro]] - [[Lluís Companys]] elektita prezidanto de la Parlamento de Katalunio. == Naskiĝoj == * [[4-a de januaro]]: [[Carlos Saura]], hispana filmreĝisoro (m. [[2023]]) * [[5-a de januaro]]: [[Umberto Eco]], itala verkisto (m. [[2016]]) * [[16-a de januaro]]: [[Dian Fossey]], usona etologino (m. [[1985]]) * [[18-a de januaro]]: [[Robert Anton Wilson]], usona verkisto (m. [[2007]]) * [[22-a de januaro]]: [[Piper Laurie]], usona aktorino (m. [[2023]]) * [[22-a de januaro]]: [[Mancur Olson]], usona ekonomikisto (m. [[1998]]) * [[2-a de februaro]]: [[János Sárközi]], hungara esperantisto (m. [[2007]]) * [[6-a de februaro]]: [[François Truffaut]], franca reĝisoro (m. [[1984]]) * [[9-a de februaro]]: [[Gerhard Richter]], germana pentristo * [[13-a de februaro]]: [[Lee Chong-Yeong]], korea esperantisto kaj honora membro de UEA (m. [[2008]]) * [[14-a de februaro]]: [[Alexander Kluge]], germana kinoreĝisoro (m. [[2026]]) * [[15-a de februaro]]: [[Josef Vávrovský]], ĉeĥa esperantisto (m. [[1946]]) * [[26-a de februaro]]: [[Johnny Cash]], usona kontrea muzikisto (m. [[2003]]) * [[4-a de marto]]: [[Ryszard Kapuściński]], pola verkisto (m. [[2007]]) * [[6-a de marto]]: [[Bronisław Geremek]], pola politikisto (m. [[2008]]) * [[18-a de marto]]: [[John Updike]], usona verkisto (m. [[2009]]) * [[13-a de aprilo]]: [[Orlando Letelier]], ĉilia diplomato (m. [[1976]]) * [[14-a de aprilo]]: [[Loretta Lynn]], usona kantistino (m. [[2022]]) * [[19-a de aprilo]]: [[Fernando Botero]], kolombia artisto (m. [[2023]]) * [[27-a de aprilo]]: [[Anouk Aimée]], franca aktorino (m. [[2024]]) * [[30-a de aprilo]]: [[Antonio Tejero]], hispana puĉisto (m. [[2026]]) * [[11-a de majo]]: [[Valentino Garavani]], itala mododesegnisto (m. [[2026]]) * [[17-a de majo]]: [[Miloslav Vlk]], Praga ĉefepiskopo kaj esperantisto (m. [[2017]]) * [[29-a de majo]]: [[Paul R. Ehrlich]], usona biologo kaj demografo (m. [[2026]]) * [[4-a de junio]]: [[John Drew Barrymore]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[21-a de junio]]: [[Lalo Schifrin]], argentina komponisto (m. [[2025]]) * [[7-a de julio]]: [[Joe Zawinul]], aŭstra ĵazisto (m. 2007) * [[12-a de julio]]: [[Eddy Wally]], belga kantisto (m. [[2016]]) * [[17-a de julio]]: [[Quino]], argentina bildstriisto, kreinto de la bildstria serio [[Mafalda]] (m. [[2020]]) * [[18-a de julio]]: [[Jevgeni Jevtuŝenko]], poeto de Rusio (m. [[2017]]) * [[20-a de julio]]: [[Paik Nam-june]], korea-usona artisto (m. [[2006]]) * [[25-a de julio]]: [[Imre Ferenczy]], hungara esperantisto (m. [[2023]]) * [[29-a de julio]]: [[Luigi Snozzi]], svisa arkitekto (m. [[2020]]) * [[31-a de julio]]: [[John Searle]], usona filozofo (m. [[2025]]) * [[7-a de aŭgusto]]: [[Abebe Bikila]], etiopa maratonisto (m. [[1973]]) * [[12-a de aŭgusto]]: [[Sirikit]], reĝino de Tajlando 1950-2016 (m. [[2025]]) * [[17-a de aŭgusto]]: [[Vidiadhar Surajprasad Naipaul]], trinidada verkisto (m. [[2018]]) * [[18-a de aŭgusto]]: [[Luc Montagnier]], franca virusologo Nobelpremiita (m. [[2022]]) * [[26-a de septembro]]: [[Manmohan Singh]], ĉefministro de Barato 2004-2014 (m. [[2024]]) * [[30-a de septembro]]: [[Shintaro Ishihara]], japana aŭtoro, aktoro kaj politikisto (m. [[2022]]) * [[16-a de oktobro]]: [[Guðbergur Bergsson]], islanda verkisto (m. [[2023]]) * [[24-a de oktobro]]: [[Pierre-Gilles de Gennes]], franca fizikisto (m. [[2007]]) * [[27-a de oktobro]]: [[Sylvia Plath]], usona verkisto (m. [[1963]]) * [[6-a de novembro]]: [[François Englert]], belga fizikisto Nobelpremiita (m. [[2026]]) * [[10-a de novembro]]: [[Roy Scheider]], usona aktoro (m. [[2008]]) * [[4-a de decembro]]: [[Roh Tae-wu]], prezidento de Sud-Koreio (m. [[2021]]) * [[24-a de decembro]]: [[On Kawara]], japana [[Koncepta arto|konceptartisto]] uzanta Esperanton en siaj verkoj (m. [[2014]]) * [[28-a de decembro]]: [[Nichelle Nichols]], usona aktorino (m. [[2022]]) * [[Roger van Humbeeck]], belga esperantisto (m. [[1998]]) == Mortoj == * [[7-a de januaro]]: [[André Maginot]], franca soldato kaj membro de parlamento (n. [[1877]]) * [[10-a de januaro]]: [[Robert Sterl]], germana impresionisma pentristo (n. [[1867]]) * [[10-a de februaro]]: [[Edgar Wallace]], brita verkisto (n. [[1875]]) * [[6-a de marto]]: [[John Philip Sousa]], usona komponisto de marŝoj (n. [[1854]]) * [[7-a de marto]]: [[Aristide Briand]] franca politikisto, Nobelpremiito (n. [[1862]]) * [[7-a de julio]]: [[Errico Malatesta]], itala anarkiisto (n. [[1853]]) * [[2-a de aŭgusto]]: [[Ignaz Seipel]], aŭstra politikisto kaj kanceliero (n. [[1876]]) * [[7-a de aŭgusto]]: [[Karl Wallon]], germana esperantisto (n. [[1873]]) * [[11-a de aŭgusto]]: [[Maksimilian Voloŝin]], rusia verkisto kaj pentristo (n. [[1877]]) * [[26-a de septembro]]: [[Pierre De Geyter]], belga komponisto (n. [[1848]]) * [[12-a de oktobro]]: [[Kunó Klebelsberg]], hungara politikisto (n. [[1875]]) * [[4-a de decembro]]: [[Gustav Meyrink]], aŭstra verkisto kaj tradukisto (n. [[1868]]) * [[18-a de decembro]]: [[Eduard Bernstein]], prusa politikisto (n. [[1850]]) {{Projektoj}} a3yvr3yl16tzup84g0cloh56kx32qbj 0 5295 9456265 9423768 2026-08-18T15:58:01Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9456265 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{Aprilo}} La '''12-a de aprilo''' estas la 102-a tago de la jaro (la 103-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 263 tagoj restas. Je la 12-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[65]]: Roma filozofo [[Seneko la pli juna]] estis devigita de imperiestro [[Nerono]] sinmortigi * [[241]]: [[Ŝapuro la 1-a]] iĝis kunreganto de [[Sasanida Imperio]] kun sia patro [[Ardaŝiro la 1-a]] * [[238]]: [[Romia imperiestro]] [[Gordiano la 2-a]] pereis defendante [[Kartago]]n kontraŭ [[legio]]j - lia kunreganta patro [[Gordiano la 1-a]] memmortiĝis post morto de la filo * [[467]]: [[Antemio]] iĝis [[Imperiestroj de la Bizanca Imperio|Imperiestro de la Bizanca Imperio]] * [[627]]: Reĝo [[Edwin (Northumbria)|Edwin]] [[Konverto (religio)|konvertiĝis]] al [[kristanismo]] * [[769]]: Papo [[Stefano la 3-a (papo)|Stefano la 3-a]] kunvokis [[koncilio]]n, kiu dekretis pri elektado de [[papo]]j * [[1204]]: Dum la [[krucmilitoj|4-a krucmilito]], kaŭzita de papo [[Inocento la 3-a]], oni konkeris [[Konstantinopolo]]n, kaj dum 3 tagoj profanis sanktajn lokojn, murdis, seksperfortis kaj prirabis la urbon * [[1012]]: Ĉeĥa princo [[Oldřich (Bohemio)|Oldřich]] eksigis, [[blindeco|blindigis]] kaj forpelis sian fraton [[Jaromír (Bohemio)|Jaromír]], kiu fuĝis al Pollando, kaj poste eksidis [[Listo de regantoj de Bohemio|sur la trono]] * [[1296]]: Reĝo Mengrai fondis [[Ĉiang Mai]], novan ĉefurbon de Lanna (norde de la nuna [[Tajlando]]) * [[1385]]: Dum duobla [[nupto]] en [[Cambrai]], filino de [[Filipo la 2-a (Burgonjo)|Filipo la 2-a]] edziniĝis kaj [[Johano la 1-a (Burgonjo)|Johano la 1-a]] edziĝis * [[1557]]: Urbo [[Cuenca (Ekvadoro)|Cuenca]] fondiĝis en Ekvadoro * [[1606]]: [[Union Jack]], la nacia flago de la [[Unuiĝinta Reĝolando]], oficialiĝis * [[1609]]: [[Malaltaj Landoj]] reakiris sendependecon * [[1627]]: [[poloj|Pola]]-[[svedoj|sveda]] batalo de [[Czarne]] komenciĝis * [[1633]]: Komenciĝis proceso de [[Galileo]], kiu estis akuzita de [[inkvizicio]] pri [[herezo]] * [[1665]]: Unua mortinta viktimo de la [[granda pesto de Londono]], kiu disvastiĝis ĝis la [[Granda incendio de Londono]] en 1666 kaj forprenis ĉirkaŭ 100 000 vivojn * [[1723]]: [[Pollando]]: [[Szczytno]] akiris [[urborajto]]n * [[1794]]: [[Franca revolucio de 1789|Franca revolucio]]: en [[Parizo]] estis [[gilotino|gilotinita]] ĉefepiskopo * [[1798]]: Dum kunsido en [[Araŭo]] 121 parlamentanoj de 10 [[Kantonoj de Svislando|kantonoj]] voĉdonis pri malfondo de [[Svisa Ĵurkomunumo]] kaj kreo de [[Helveta Respubliko]] * [[1802]]: Rusa generalo minacanta uzi [[armilo|armilaron]] devigis ĵuri [[Kartvelio|kartvelan]] [[nobelo|nobelaron]] kaj [[kleriko|klerikaron]] kunvenintan en la [[katedralo Sioni]] en [[Tbiliso]] pri fideleco al [[caro]] * [[1822]]: [[Greka milito de sendependiĝo]]: trupoj de [[Otomana imperio]] komencis [[masakro]]n de pli ol 20 000 loĝantoj de la insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]], 50-60 mil estis prenitaj en mallibero * [[1835]]: En [[parko]] de [[Prago]] okazis unua moderna [[ĉevalvetkuro]] sur distanco de [[mejlo]] * [[1849]]: [[Annibale de Gasparis]] malkovris asteroidon [[10 Hygiea|Hygiea]] * [[1850]]: Post likvido, fare de franca armeo, de [[Romo|Roma]] Respubliko revenis al la urbo papo [[Pio la 9-a]] * [[1861]]: Unua batalo pri Fort Sumter en [[Charleston (Suda Karolino)|Charleston]], konkerita de la trupoj de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] - [[Usona Enlanda Milito]] komenciĝis en [[Suda Karolino]] * [[1869]]: [[Carlos Manuel de Céspedes]] estas nomumita prezidento de [[Kubo]] * [[1874]]: Aŭstro-hungara [[poluso|polusa]] [[ekspedicio]] malkovris [[Fligeli-kabo]]n sur [[Rudolf-insulo]] de insularo [[Lando de Francisko Jozefo]] * [[1903]]: Unua urba [[aŭtomobilo]] kun [[eksplodmotoro]] ekfunkciis sur la itinero en [[Londono]] * [[1913]]: Slovena verkisto [[Ivan Cankar]] [[lekcio|lekciis]] pri ''[[Slovenoj]] kaj [[Jugoslavio]]'' en la [[urbodomo]] en [[Ljubljano]] - pro la enhavo de la prelego kaj lia supozata amo al la politika unio de jugoslavaj nacioj, estis kondamnita al semajno de mallibero * [[1917]]: [[Unua mondmilito]]: [[kanadanoj|Kanadaj]] [[armitaj fortoj]] komencis rekonkeri [[Vimy]] ([[Pas-de-Calais|Kalezan Markolon]]) de [[germanoj]] * [[1918]]: [[Baltaj germanoj]] kreis mallongdaŭran Unuiĝintan Baltan Duklandon, ampleksantan terenojn de [[Estonio]] kaj [[Latvio]] * [[1919]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en [[Lucko]] komenciĝis kunveno de [[poloj]] dum kiu fondiĝis Asocio de [[Terposedanto]]j de [[Volinio]] * [[1927]]: [[Ĉina enlanda milito]] komenciĝis — prezidanto de [[Kuomintango]] [[Ĉiang Kai-ŝek]] rompis kunlaboron kun la [[Komunista Partio de Ĉinio]] * [[1927]]: Litova diktatoro [[Antanas Smetona]], post [[mocio de demisio]] al registaro flanke de parlamenta plimulto malfondis la parlamenton * [[1929]]: En franca ŝipfarejo en [[Havro]] oni surakvigis polan [[submarŝipo]]n "Wilk" (Lupo) * [[1934]]: Sur Monto Vaŝingtono ([[Apalaĉaj Montoj]]) en usona subŝtato [[Nov-Hampŝiro]] oni mezuris plej grandan [[rapido|rapidecon]] de [[vento]] – 103 m/s (370,8 km/h) * [[1939]]: [[Albanio|Albana]] parlamento voĉdonis, sub premo de [[okupado|okupacia]] itala armeo, detronigon de [[Zog la 1-a]], unuiĝon kun Italio kaj donon de [[krono]] al [[Viktoro Emanuelo la 3-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 3-a]] * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: nokte de la 12-a/13 de aprilo sovetaj regopovoj organizis la duan amasan [[deportado]]n de [[poloj]] el aneksitaj [[Orientaj Limregionoj]]; laŭ ordono de Supera Komandanto generalo [[Władysław Sikorski]] en [[Sirio]] komencis formiĝi [[Brigado]]j de [[Karpatoj|Karpataj]] Pafistoj; [[Operaco Weserübung]]: de [[Brest (Francio)|Brest]] al [[Norvegio]], tra [[Greenock]], fornavigis unua [[konvojo]] de Grupiĝo A, decido de [[Aliancanoj]] alteriĝi en [[Trondheim]]-regiono; [[Svislando]] proklamis [[Neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtralecon]] * [[1941]]: [[Invado de Jugoslavio]]: en [[Balkana kampanjo]] germana armeo eniris [[Beogrado]]n, jugoslavia armeo retiriĝis, komenco de la retirigo de Armeo "[[Okcidenta Makedonio]]" el [[Korçë]]-regiono; [[Nord-Afrika kampanjo]]: germanaj trupoj okupis nedefendatan [[Bardia]] * [[1942]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: [[Adolf Hitler]] decidis ke celo de la unua etapo de somera ofensivo estos konkero de [[Voroneĵ]]; nokte de la 12-a/13-a de aprilo Bomba Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Essen]] * [[1943]]: [[Tunizio]]: brita 8-a Armeo okupis [[Sousse]] * [[1944]]: [[Volinia masakro]]: taĉmentoj de [[Ukraina Ribela Armeo]] kun [[ukraino|ukrainaj]] kvazaŭarmeaj taĉmentoj [[masakro|masakris]] pli ol 100 polojn en vilaĝoj Hucisko kaj Miedziaki (nun en [[Lviva provinco]]); [[Viktoro Emanuelo la 3-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 3-a]] anoncis per radio sian [[abdiko]]n favore al sia filo [[Umberto la 2-a (Italio)|Umberto la 2-a]] tuj kiam la aliancanoj eniros Romon; usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Szczecin]], kaj la 15-a denove bombis fabrikon de [[Messerschmitt]] en [[Wiener Neustadt]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en Norda [[Moldavio]] trupoj de la 2-a Ukraina fronto konkeris Fălticeni ([[Distrikto Suceava]]), kaj en [[Besarabio]] - Dubășari ([[Moldava Respubliko]]); [[Adolf Hitler]] ordonis plutenon de [[Sebastopolo]] kaj malpermesis ĝisfinan [[evakuado]]n de la 17-a Armeo el [[Krimeo]]; [[Nigra Maro]]: ĝis 16-a de aprilo unuoj de rumana kaj germana ŝiparo evakuis al [[Konstanco (Rumanio)|Konstanco]] 9,6 mil rumanajn soldatojn, 36 mil germanajn, 16 mil orientajn soldatojn, 3,8 mil militkaptitojn kaj 1,6 mil civilulojn; sovetia aviado kaj ŝiparo atakis [[konvojo]]jn; [[Litovio]]: sovetiaj [[partizano]]j atakis kaj bruligis vilaĝon Bakaloriškės ([[Trakai (komunumo)|komunumo Trakai]]) * [[1945]]: detruo de [[Erfurto]] dum [[Aliancanoj|alianca]] amasa aeratako; aviado de Ruĝa Armeo atakis [[Pillau]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: [[Stanisław Maczek|polaj]] trupoj liberigis en [[Oberlangen]] [[militprizono]]n, en kiu estis 1717 virinoj - soldatinoj de [[Pola Enlanda Armeo]] dum la [[Ribelo de Varsovio]]; Itala Fronto: britaj kaj polaj trupoj trairis riveron Santerno ([[Norda Italio]]); en [[Badenio]] franca 1-a Armeo okupis [[Baden-Baden]] kaj [[Rastatt]], en [[Virtembergo]] usona 1-a Armeo konkeris [[Heilbronn]]; en [[Turingio]] trupoj de usona 3-a Armeo akceptis kapitulacon de [[Weimar]], konkeris [[Frankfurt]], en [[Saksio]] trairis riveron [[Elster]] apud [[Zeitz]]; en [[Hanovro]]-regiono brita 8-a Armea Korpuso ekregis [[Celle]], kaj la brita 12-a [[Rethem]], kanada 1-a Armea Korpuso eksturmis [[Arnhem]]; [[Viena Ofensivo]]: dum batalado inter germanaj kaj sovetiaj trupoj fajroj estigitaj de lokaj rabistoj disvastiĝis al tegmento kaj sonorilturo de la [[Katedralo de Sankta Stefano (Vieno)|Katedralo de Sankta Stefano]]; en [[Slovakio]] trupoj de la 4-a Ukraina fronto ekregis [[Skalica]]; [[Balkana kampanjo]]: en [[Srem]] 1-a Armeo de la [[Jugoslava Popola Armeo]] trarompis la fronton konkerante Vulcovar, kaj komencis batali por la fina liberigo de [[Jugoslavio]]; registaro de [[Ĉilio]] deklaris militon al [[Japanio]]; [[Hispanio]] rompis diplomatiajn rilatojn kun Japanio; registaro de [[Rumanio]] dekretis pri puno de [[militkrimo|militkrimuloj]] * [[1946]]: [[Sirio]] sendependiĝis de [[Francio]] * [[1954]]: [[Bill Haley]] surbendigis kanton ''Rokenrolu ĉirkaŭ la horloĝo'', konsiderata unua verkaĵo de [[rokenrolo]] * [[1955]]: [[Vakcino]] kontraŭ [[poliomjelito]] por [[infano]]j, disvolvita de [[Jonas Salk]], estis deklarita sekura kaj efika - pro [[paralizo|paralizigaj]] kazoj kaj mortoj retirigita, kaj ekde 1962 sukcese reuzita * [[1956]]: [[Pola Popola Respubliko]]: revuo "Po Prostu" (Simple) priskribis [[vendejo]]jn "malantaŭ [[flava]]j [[kurteno]]j" (alireblaj nur por komunistoj) * [[1961]]: [[Kosmokonkuro]]: sovetia [[kosmonaŭto]] [[Jurij Gagarin]] kiel unua homo dum [[kosmoflugo]] ĉirkaŭis la [[Tero]]n sur ferdeko de [[Vostok 1]] * [[1961]]: [[Suda Kasaio]] proklamiĝis [[reĝlando]] * [[1970]]: En [[Biskaja Golfo]] sinkis dum [[haŭlado]] damaĝita soveta submara [[atomŝipo]] K-8 – 52-membra skipo pereis * [[1971]]: Oni komencis konstrui [[Metroo de Seulo|Metroon de Seulo]] * [[1975]]: De konkerita de [[Ruĝaj Kmeroj]] ĉefurbo de [[Kamboĝo]] [[Pnom-Peno]] [[usonanoj]] evakuis 276 laborantojn de sia [[ambasado]] * [[1980]]: [[Terry Fox]], malsana je [[kancero]], ekkuris [[maratono|maratone]] trans [[Kanado]]n, de [[St. John's|Sankta Johano de Novlando]] direkte al [[Vankuvero]] * [[1981]]: [[Cape Canaveral]]: unua misio de [[Kosmopramo Columbia]] komenciĝis, daŭranta du tagojn * [[1982]]: [[Milita stato en Pollando]]: en [[Varsovio]] komencis disaŭdigi subtera, eksterleĝa [[Radio Solidareco]] * [[1987]]: Premiero de la filmo ''Fuĝo el [[Sobibor (koncentrejo)|Sobibor]]'' pri [[ribelo]] en la germana [[ekstermejo]] en [[okupado|okupata]] Pollando * [[1991]]: En [[Varsovio]] oni fondis [[borso]]n de [[valorpapero]]j * [[1992]]: En [[Francio]] estis inaŭgurita la kvara [[amuzparko]] de [[Walt Disney]] * [[1993]]: [[Bosnia Milito]]: [[NATO]]-[[aviado]] komencis patroli malpermesitan flugzonon super [[Bosnio kaj Hercegovino]] * [[2005]]: [[Andrus Ansip]] iĝis ĉefministro de Estonio * [[2008]]: En sud-iraka [[Ŝirazo]] rezulte de bombeksplodo en [[moskeo]] 14 personoj pereis kaj 202 vundiĝis * [[2009]]: [[Kaŝpafisto]]j de [[usona mararmeo]] pafmortigis 3 el 4 [[pirateco en Somalio|somaliaj piratoj]], malliberigantaj de 4 tagoj [[kapitano]]n de kidnapita [[ŝipo]] ''Maersk Alabama'' * [[2013]]: [[Malio]]: bomba atenco de du sinmortigantoj mortigis tri soldatojn el [[Ĉado]] kaj vundis dekojn da civiluloj ĉe [[foiro]] en [[Kidal]] * [[2014]]: [[Ĉilio]]: granda [[incendio]] de [[Valparaiso]] detruis pli ol 2 mil domojn mortigante 16 homojn kaj senhejmigante preskaŭ 10 mil * [[2014]]: [[Maoismo|Maoisma]] ribelo en [[Barato]]: 14 personoj pereis rezulte de eksplodo de du apudvojaj [[bombo]]j metitaj de [[naksalitoj]] en urbo Bastar en [[subŝtato]] [[Ĉhatisgaro]] * [[2019]]: [[Pakistano]]: en atenco de sinmortiginto en [[Kveta]] 22 personoj pereis kaj ĉ. 50 vundiĝis * [[2022]]: [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ukraina opozicia politikisto Viktor Medvedĉuk estas akuzita pri [[ŝtatperfido]] kaj arestita — [[Volodimir Zelenskij]] proponas interŝanĝon de ukrainaj [[militkaptito]]j kontraŭ li; [[Japanio]] atribuas [[sankcio]]jn al 398 civitanoj de Rusio kaj 28 [[jura persono|juraj personoj]]; finna [[konzerno]] [[Nokia]] anoncis retiriĝon de la rusa [[merkato]]; [[prezidanto de Ukrainio]] blokis viziton en [[Kievo]] de [[prezidanto de Germanio]]; [[Monda Banko]] sendos al Ukrainio helpon de 1,5 mld da [[eŭro]]j; [[prezidanto de Usono]] unuafoje diris pri la [[genocido]] farata de [[rusoj]], ke [[Putin]] provas forviŝi eĉ la [[ideo]]n pri [[ekzisto]] de [[ukrainoj]] * [[2023]]: [[Kanado]] sankciigis 9 belorusajn [[banko]]jn; [[Usono]] sankciigis ĉ. 100 personoj kaj subjektoj el la tuta mondo, i.a. de [[Hungario]]; Rusio atribuis sankciojn al 333 civitanoj de [[Kanado]]; [[Britio]] promesis pluajn 400 milionojn da [[brita pundo|pundojn]] por funkciado de ukrainaj [[malsanulejo]]j kaj [[lernejo]]j ==[[Esperantujo]]== * [[2003]]: "[[Libera Folio]]" estis lanĉita de [[István Ertl]] kaj [[Kalle Kniivilä]] == Naskiĝoj == * [[1432]]: [[Anno de Aŭstrio (1432-1462)|Anno de Aŭstrio]], landgrafino de [[Turingio]] (m. [[1462]]) * [[1483]]: [[Antonio da Sangallo la Plijuna]], itala arkitekto (m. [[1546]]) * [[1500]]: [[Joakimo Kameraro la Maljuna|Joachim Camerarius, la Maljuna]], germana poeto kaj [[humanismo|humanisto]] (m. [[1574]]) * [[1526]]: [[Marko Antono Mureto]], franca [[humanismo|humanisto]], filozofo, eldonisto, tradukisto de la [[antikva greka]], oratoro (m. [[1585]]) * [[1577]]: [[Petro Paŭlo Rubens]], flandra pentristo, desegnisto kaj diplomato (m. [[1640]]) * [[1748]]: [[Antoine Laurent de Jussieu]], franca botanikisto (m. [[1836]]) * [[1773]]: [[Thomas Thomson]], skota kemiisto, kuracisto kaj mineralogo, inventinto de [[aerometro]] (m. [[1852]]) * [[1777]]: [[Henry Clay]], usona advokato, politikisto kaj [[oratoro]] (m. [[1852]]) * [[1777]]: [[Michael Filz]], germana historiisto kaj benediktano (m. [[1854]]) * [[1801]]: [[Joseph Lanner]], aŭstra komponisto (m. [[1843]]) * [[1807]]: [[Parley P. Pratt]], usona [[poligamio|poligamiisto]], gvidanto de la [[Movado de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj]] (m. [[1857]]) * [[1823]]: [[Aleksandr N. Ostrovskij]], rusa [[dramisto]] kaj tradukisto (m. [[1886]]) * [[1831]]: [[Constantin Meunier]], belga skulptisto kaj pentristo (m. [[1905]]) * [[1844]]: [[Balthasar Kaltner]], ĉefepiskopo salcburga/aŭstra teologo (m. [[1918]]) * [[1863]]: [[Raul Pompeia]], brazila ĵurnalisto, kronikisto, novelisto kaj dramverkisto (m. [[1895]]) * [[1869]]: [[Maximilian Bittner]], aŭstra orientalisto (m. [[1918]]) * [[1871]]: [[August Endell]], germana arkitekto (m. [[1925]]) * [[1871]]: [[Ioannis Metaxas]], greka generalo, ĉefministro kaj diktatoro (m. [[1941]]) * [[1873]]: [[Mihály Gyerkes]], rumania hungara instruisto, redaktoro, lernolibroverkisto (m. [[1942]]) * [[1877]]: [[Árpád Pásztor]], hungara poeto, ĵurnalisto kaj tradukisto, enestanta en ''[[Hungara Antologio]]'' (m. [[1940]]) * [[1879]]: [[Ralph Eliot]], brita [[kvakerismo|kvakero]], [[esperantisto]] angliginta [[biografio]]n ''[[Vivo de Zamenhof]]'' de [[Edmond Privat]], en [[Francio]] kasisto de kvakera Komitato por helpo al militviktimoj (m. [[1926]]) * [[1881]]: [[Rudolf Ramek]], aŭstra politikisto, kanceliero (m. [[1941]]) * [[1891]]: [[Gyula Ferenczy]], hungara komponisto, dramverkisto, teatroorganizinto kaj aktoro (m. [[1962]]) * [[1903]]: [[Jan Tinbergen]], nederlanda ekonomikisto, unua ricevinto de [[Nobel-premio pri ekonomiko]] (m. [[1994]]) * [[1907]]: [[Sándor Bíró]], hungara historiisto (m. [[1975]]) * [[1908]]: [[Tibor Flórián]], hungara poeto (m. [[1986]]) * [[1912]]: [[Lorjak]], franca reklamfotisto, filmisto kaj verkisto, pioniro de [[Esperanto-filmo]], kies ''[[Angoroj]]'' estis unua longdaŭra filmo originale parolata en [[Esperanto]], en kiu ĉefrolis [[aktoro]]j de la [[Internacia Arta Teatro]], ankaŭ aŭtoro de esperantlingvaj [[romano]]j (m. [[1992]]) * [[1913]]: [[Gábor Jodál]], rumania hungara komponisto (m. [[1989]]) * [[1915]]: [[Lujo Tončić-Sorinj]], aŭstra-kroata diplomato kaj politikisto (m. [[2005]]) * [[1926]]: [[James Hillman]], usona psikologo (m. [[2011]]) * [[1933]]: [[Montserrat Caballé]], kataluna [[opero|oper]]-kantistino (m. [[2018]]) * [[1935]]: [[Erich-Dieter Krause]], germana vortaristo, [[leksikografio|leksikografo]] kaj profesoro pri [[indonezia lingvo]], membro de la [[Akademio de Esperanto]] kaj redakta komitatano de "[[Esperantologio (gazeto)|Esperantologio]]" (m. [[2023]]) * [[1936]]: [[Vlastimil Kočvara]], ĉeĥa [[esperantisto]], [[honoraj membroj de ĈEA|honora membro de ĈEA]] kaj ties prezidanto kiam okazis [[UK 1996]], konata de la [[Manifesto de Prago]], frato de esperantisto [[Drahomír Kočvara]] * [[1940]]: [[Herbie Hancock]], usona ĵaza komponisto kaj pianisto * [[1942]]: [[Jacob Zuma]], prezidento de [[Sud-Afriko]], gvidanto de la [[Afrika Nacia Kongreso]] * [[1943]]: [[Csaba András]], rumania hungara pentristo * [[1943]]: [[Szabolcs Molnár]], rumania hungara literaturhistoriisto, universitata instruisto * [[1944]]: [[Karel Kryl]], ĉeĥa [[kanzono|kanzonisto]], poeto, grafikisto kaj [[bardo]] de la [[Praga Printempo]] (m. [[1994]]) * [[1945]]: [[Lee Jong-wook]], korea kuracisto, direktoro de la [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (m. [[2006]]) * [[1947]]: [[Tom Clancy]], usona verkisto * [[1948]]: [[Joseph Martin Fischer]] ("Joschka Fischer"), germana politikisto * [[1950]]: [[Joyce Banda]], prezidentino de [[Malavio]] * [[1953]]: [[Tanino Liberatore]], itala [[bildliteraturisto]], verkisto, ilustristo * [[1956]]: [[Herbert Grönemeyer]], germana kantisto kaj aktoro * [[1957]]: [[Ferenc Tolvaly]], hungara verkisto, filmreĝisoro, entreprenisto * [[1957]]: [[András Visky]], rumania hungara poeto, verkisto, reĝisoro * [[1958]]: [[Sarolta Solcan]], rumania hungara historiistino * [[1958]]: [[Bernard Fellay]], svisa romkatolika episkopo * [[1961]]: [[Lisa Gerrard]], aŭstralia kantistino * [[1971]]: [[Shannen Doherty]], usona aktorino (m. [[2024]]) * [[1978]]: [[Luca Argentero]], itala aktoro * [[1979]]: [[Claire Danes]], usona aktorino * [[1980]]: [[Erik Mongrain]], kanada gitaristo kaj komponisto * [[1984]]: [[Sławosz Uznański-Wiśniewski]], pola inĝeniero, [[kosmonaŭto]] == Mortoj == * [[65]]: [[Seneko la Juna]], romia oratoro, poeto, verkisto kaj filozofo (n. [[-4]]) * [[238]]: [[Gordiano la 1-a]], [[Listo de romiaj imperiestroj|imperiestro de Romio]] (n. ĉirkaŭ [[159]]) * [[238]]: [[Gordiano la 2-a]], imperiestro de [[Romio]] (n. ĉirkaŭ [[192]]) * [[352]]: [[Julio la 1-a]], papo, sanktulo * [[371]]: [[Zenono de Verono]], [[episkopo]] de [[Verono]] el [[Ĉerĉelo]], sanktulo (n. [[300]]) * [[1530]]: [[Johanino la Beltranida]], princino de [[Asturio]], reĝino de Portugalio (n. [[1462]]) * [[1555]]: [[Johana de Kastilio]], reĝino de Kastilio (n, [[1479]]) * [[1639]]: [[Robert Carey]], angla nobelo, parlamentano (n. ĉirkaŭ [[1560]]) * [[1673]]: [[Andreas Reyher]], germana pedagogo kaj presisto (n. [[1601]]) * [[1704]]: [[Jacques Bénigne Bossuet]], franca verkisto, ekleziulo kaj predikisto (n. [[1627]]) * [[1763]]: [[József Hermányi Dienes]], hungara reformita pastro, verkisto (n. [[1699]]) * [[1777]]: [[Claude-Prosper Jolyot de Crébillon]], franca romanverkisto (n. [[1707]]) * [[1782]]: [[Pietro Metastasio]], itala poeto kaj [[libretisto]] (n. [[1698]]) *[[1795]]: [[Johann Kaspar Steube]], germana instruisto kaj oficiro * [[1817]]: [[Charles Messier]], franca astronomo, kiu kreis katalogon de [[nebulozo]]j kaj [[stelamaso]]j (n. [[1730]]) *[[1824]]: [[Christian Gottlieb Kluge]], germana teologo, protestantisma pastro kaj hebreisto * [[1858]]: [[Siegfried Wilhelm Dehn]], germana [[muzikteorio|muzikteoriisto]], eldonisto, instruisto pri [[kontrapunkto]], bibliotekisto (n. [[1799]]) * [[1864]]: [[Ferenc Sbüll]], hungara katolika pastro, slovena poeto (n. [[1825]]) * [[1867]]: [[Johann Christian Friedrich Tuch]], germana orientalisto kaj teologo (n. [[1806]]) * [[1871]]: [[Géza Dósa]], hungara pentristo (n. [[1846]]) * [[1879]]: [[August von Fligely]], aŭstra oficiro kaj kartografo (n. [[1810]]) * [[1885]]: [[Karl Stieler]], germana verkisto (n. [[1842]]) * [[1890]]: [[Carl Grebe]], germana forstfakulo (n. [[1816]]) * [[1897]]: [[István Szilágyi (instruisto, verkisto)|István Szilágyi]], hungara instruisto, verkisto, akademiano (n. [[1819]]) * [[1927]]: [[Léon Denis]], franca spiritisto (n. [[1846]]) * [[1938]]: [[Teodoro Ŝaljapin]], rusa kantisto, [[baso|basulo]] (n. [[1873]]) * [[1944]]: [[Alois Musil]], ĉeĥa arabisto, bibliisto, vojaĝisto kaj verkisto (n. [[1868]]) * [[1945]]: [[Franklin D. Roosevelt]], prezidento de Usono (n. [[1882]]) * [[1945]]: [[Vilém Mathesius]], ĉeĥa lingvisto kaj historiisto pri [[literaturo]] (n. [[1882]]) * [[1961]]: [[Imre Sarkadi]], hungara verkisto kaj ĵurnalisto aperinta en ''[[Hungara Antologio]]'' (n. [[1921]]) * [[1963]]: [[Kazimierz Ajdukiewicz]], pola filozofo kaj [[logiko|logikisto]] (n. [[1890]]) * [[1965]]: [[La Bela Otero]], hispana dancistino, aktorino kaj amaĵistino (n. [[1868]]) * [[1971]]: [[Igor Tamm]], sovetia fizikisto Nobelpremiita (n. [[1895]]) * [[1972]]: [[C. W. Ceram]], germana ĵurnalisto kaj verkisto (n. [[1915]]) * [[1974]]: [[Béla Botár]], hungara poeto kaj tradukisto (n. [[1915]]) * [[1975]]: [[Josephine Baker]], franca kantistino, aktorino kaj dancistino (n. [[1906]]) * [[1981]]: [[Herbert Jansky]], aŭstra orientalisto (n. [[1898]]) * [[1995]]: [[Ezra Clark Stillman]], usona [[lekcio|lekciisto]] kaj kulturataŝeo en [[Bruselo]], membro de [[IALA]], kie li publikigis sian lingvoprojekton [[Interlingvao]], kontribuinta al ''[[Dekdu Poetoj]]'' (n. [[1907]]) * [[1999]]: [[Friedrich Koja]], aŭstra juristo kaj ekonomikisto (n. [[1933]]) * [[2002]]: [[Gábor Máté]], rumania hungara estetikisto, tradukisto (n. [[1933]]) * [[2006]]: [[Rajkumar]], barata aktoro (n. [[1929]]) * [[2007]]: [[Lóránt Szalman]], rumania hungara dirigento (n. [[1929]]) * [[2007]]: [[Arne A. Ambros]], aŭstra fizikisto, [[orientalisto]], islamologo (n. [[1942]]) * [[2009]]: [[Vytautas Mažiulis]], litova lingvisto (n. [[1926]]) * [[2010]]: [[Alice Miller]], svisa psikologino (n. [[1923]]) * [[2011]]: [[Gerd-Klaus Kaltenbrunner]], aŭstra kulturfilozofo kaj verkisto (n. [[1939]]) * [[2026]]: [[Aŝa Bhosle]], barata kantistino (n. [[1933]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Julio la 1-a]], papo, sanktulo; [[Zenono de Verono]], episkopo * [[Usono]], [[Pollando]], [[Rusio]]: Nokto de [[Jurij Aleksejeviĉ Gagarin|Jurij]] * [[Rusio]]: Tago de kosmonaŭtiko * Internacia Tago de [[senhejmeco|Strat-Infanoj]] * [[Kosmonaŭtika Tago]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''12-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; {{Projektoj}} * [[Merkredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]. [[Kategorio:12-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|12]] [[Kategorio:12-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0412]] c33xt68rle46lcb58k8qji99d514h2r 0 5467 9456264 9390177 2026-08-18T15:57:31Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9456264 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJanuaro}} {{januaro}} La '''25-a de januaro''' estas la 25-a tago de la jaro laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 340 tagoj restas (341 en superjaroj). Je la 25-a de januaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[41]]: [[Klaŭdio]] iĝis imperiestro de Romio * [[817]]: [[Paskalo la 1-a]] iĝis papo * [[1153]]: [[Krucmilitistoj]] komencis sieĝon de [[Aŝkelon]]o * [[1260]]: Mongola ĥano [[Hulagu]] konkeris kaj prirabis sirian urbon [[Halepo]] * [[1323]]: Unua mencio pri [[Vilno]] en [[kateĥismo]] - laŭ letero al papo * [[1327]]: [[Eduardo la 3-a (Anglio)|Eduardo la 3-a]] kroniĝis kiel reĝo de Anglio * [[1348]]: [[Tertremo]] en norda [[Italio]] kaŭzis pluan damaĝon flanke de monto [[Villacher Alpe]] * [[1491]]: [[Volinio]]: apud [[Zaslavo]] pola-rusa armeo venkis la [[Krimea Ĥanlando|tataran]] * [[1515]]: [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] kroniĝis kiel reĝo de Francio en la [[katedralo de Reims]] * [[1533]]: Nupto de la angla reĝo [[Henriko la 8-a (Anglio)|Henriko la 8-a]] kun [[Anne Boleyn]] * [[1549]]: Reganto de Pollando kaj Litovio [[Sigismondo la 2-a (Pollando-Litovio)|Sigismondo la 2-a]] konfirmis al [[Biržai]] la statuson de duklando kun speciala privilegio * [[1554]]: [[Brazilo]]: [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]] fondita de jesuito [[José de Anchieta]] * [[1573]]: [[Epoko Sengoku]]: [[trupo (armeo)|trupoj]] de [[Takeda Shingen]] venkis tiujn de [[Tokugawa Ieyasu]] en la [[batalo de Mikatagahara]] * [[1575]]: [[Portugalaj kolonioj|Portugalaj koloniantoj]] fondis [[Luando]]n ([[Angolo]]) * [[1672]]: En [[Londono]] bruliĝis [[Reĝa Teatro (Drury Lane)|Reĝa Teatro]] * [[1704]]: Anglaj [[kolonio|koloniistoj]] de la Provinco [[Suda Karolino|Karolino]] kun iliaj lokaj aliancanoj komencis atakojn kontraŭ plejparte paca loĝantaro de [[Apalaĉio]] en la hispana [[Florido]] * [[1755]]: [[Historio de Moskva Ŝtata Universitato|Moskva Universitato]] fondita de imperiestrino [[Elizabeto (Rusio)|Elizabeto]], laŭ iniciato de [[Miĥail Lomonosov]] * [[1799]]: Usonano patentigis [[semomaŝino]]n * [[1807]]: [[Pollando]]: venko de franca armeo kontraŭ la rusa en batalo apud [[Morąg]] - komenco de la kampanjo de [[Napoleono]] en [[Reĝlando Prusio]] * [[1831]]: [[Novembra ribelo]]: [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] anoncis detronigon de la [[caro]] [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]] kiel reĝon de Pollando * [[1845]]: Urbo [[Lagoa Vermelha]] fondiĝis en [[Brazilo]] * [[1879]]: [[Bulgario|Bulgara]] Nacia Banko fondiĝis; japana [[taggazeto]] "[[Asahi Shimbun]]" aperis * [[1890]]: Usona ĵurnalistino [[Nellie Bly]] finis [[vojaĝo]]n ĉirkaŭ la mondo, sen akompano de [[viro]], en rekorda tempo de 72 [[tago]]j, 6 [[horo]]j, 11 [[minuto]]j kaj 14 [[sekundo]]j * [[1904]]: Fabrikanto John B. Timberlake anoncis [[vestarko]]n al Usona Patenta Oficejo * [[1907]]: Dum balotado en germana imperia parlamento [[Reichstag (institucio)|Reichstag]] elektiĝis 5 poloj, i.a. [[Wojciech Korfanty]] * [[1909]]: En [[Dresdeno]] okazis premiero de la opero [[Elektra (Strauss)|''Elektra'']] de [[Richard Strauss]] * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: En [[batalo]] de Lutowiska ([[distrikto Bieszczady]]) [[aŭstroj]] venkis rusan [[kavalerio]]n - dum batalado la [[vilaĝo]] estis bruligita kaj multaj loĝantoj pereis aŭ estis [[deportado|deportitaj]] al [[Siberio]] pro ŝajna favora sinteno al aŭstroj * [[1916]]: [[Unua mondmilito]]: [[Armeo]] de [[Montenegro]] kapitulacis - fino de la [[reĝlando]] * [[1918]]: [[Ukraina Popola Respubliko]] deklaris sendependecon (de [[Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko]]) * [[1919]]: Dum [[Konferenco de Parizo 1919|Konferenco de Parizo]] oni anoncis principojn por kreo de la [[Ligo de Nacioj]] * [[1921]]: [[Prago]]: en [[Nacia Teatro (Prago)|Nacia Teatro]] okazis [[premiero]] de la teatraĵo de [[Karel Čapek]] sub la titolo ''[[R.U.R.]]'', en kiu unuafoje aperis vorto ''[[roboto]]'' * [[1922]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[kardinalo]] Achille Ratti ([[apostola nuncio]] en [[Pollando]] kaj posta papo [[Pio la 11-a]]) estis distingita de [[Józef Piłsudski]] per la [[Ordeno de Blanka Aglo]] - kiam aŭguste 1920 [[Ruĝa Armeo]] [[Batalo de Varsovio (1920)|alproksimiĝis al Varsovio]] li kiel unu el du membroj de diplomatia korpuso ne forlasis la minacitan urbon * [[1924]]: [[Chamonix]]: unua [[Vintra Olimpiko 1924|Vintra Olimpiko]] komenciĝis en [[Francio]] * [[1931]]: [[Konvencio]] inter [[litovoj|litovaj]] kaj [[latvoj|latvaj]] [[lernejo]]j estis subskribita * [[1939]]: Vizito de [[ministro pri eksteraj aferoj]] de [[Nazia Germanio]] [[Joachim von Ribbentrop]] en [[Varsovio]] komenciĝis - dum interparoloj ĉefo de pola [[diplomatio]] [[Józef Beck]] rifuzis proponon konstrui [[fervojo|fervoj]]-[[Aŭtovojo|aŭtovojan]] koridoron de Germanio al [[Gdańsk]] kaj [[Orienta Prusio]] * [[1941]]: [[Dua mondmilito]]: [[Mediteraneo]]: post riparo [[aviadilŝipo]] "Illustrious" de [[Malto]] atingis [[Aleksandrio]]n * [[1942]]: [[Tajlando]] deklaris militon kontraŭ [[Britio]] kaj [[Usono]] * [[1943]]: [[Operaco Reinhardt]]: soldatoj de [[Wehrmacht]], [[Gestapo]] kaj [[SS (organizo)|SS]]-anoj [[pafekzekutado|pafekzekutis]] ĉirkaŭ 300 [[judoj]]n de [[distrikto Bjalistoko]]; germanaj okupantoj pafmortigis en [[koncentrejo]] [[Aŭŝvico]] 53 [[poloj]]n suspektitajn pri [[konspiro|konspira]] agado; [[Ribelo de Zamość]]-regiono: nokte post la 25-a de januaro en vilaĝo Cieszyn polaj [[partizano]]j batalis kun germanaj [[setlejo|setliĝantoj]] mortigante 160 kune kun [[SS (organizo)|SS]]-anoj - [[Pola Partizana Ŝtato|Pola Subtera Ŝtato]] tiel provis haltigi la [[kontraŭslavismo|kontraŭslavan]] [[Generalplan Ost]] en [[Mez-Orienta Eŭropo]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en la meza sektoro soveta 60-a Armeo tute forigis la [[Wehrmacht|germanan armeon]] el [[Voroneĵ]]; inter [[Volgo]] kaj [[Don (rivero)|Don]] la ruĝa armeo de Dona Fronto atingis de okcidento [[Volgogrado|Stalingradon]] * [[1944]]: regopovoj de [[Sovetunio]] rifuzis [[mediacio]]n de la registaroj de [[Britio]] kaj [[Usono]] pri polaj-sovetaj aferoj * [[1945]]: [[Ruĝa Armeo]]: en [[Orienta Prusio]] la ruĝa armeo de la 3-a Belorusa Fronto konkeris: [[Arys]] (nun ''Orzysz'') kaj [[Johannisburg]] (''Pisz''), de la 2-a: [[Liebstadt]] (nun ''Miłakowo''), [[Preußisch Holland]] (nun ''Pasłęk''), [[Christburg]] (nun ''Dzierzgoń''), en [[Grandpolio]] de la 1-a: [[Kcynia]], [[Murowana Goślina]] kaj 10 aliaj; la ruĝa armeo de la 1-a Ukraina Fronto: [[Ostrów Wielkopolski]], [[Oels]] (nun ''Oleśnica''), [[Gleiwitz]] (nun ''Gliwice''); evakuo de [[koncentrejo]] [[Stutthof]] komenciĝis; apud [[Krzyż Wielkopolski]] [[Waffen-SS|SS]]-taĉmento murdis 5 [[italoj|italajn]] generalojn, kiuj ne volis kunlabori kun SS; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: finiĝis [[batalo de Ardenoj]]; registaro de [[Gvatemalo]] anoncis rompon de diplomatiaj rilatoj kun [[Frankisma Hispanio]] * [[1949]]: [[Sovetunio]]: en [[Moskvo]] oni anoncis fondon de la [[Konsilio de Reciproka Ekonomia Helpo]] kun la celo de reciproka kunlaboro inter landoj de [[Orienta Bloko]]; [[1949]]: Akademio pri Televidaj Artoj kaj Sciencoj disdonis unuajn [[Premio Emmy|Premiojn Emmy]] por distingi la usonan [[televido|televidan]] industrion; [[1949]]: [[Israelo]]: [[David Ben-Gurion]] iĝis ĉefministro en unua [[voĉdonado]] * [[1950]]: [[Flago de Sud-Koreio]] oficialiĝis * [[1955]]: Sciencistoj en [[Universitato Kolumbio]] konstruis [[atoma horloĝo|atoman horloĝon]], kiu montras tempon kun ebla eraro de 1 [[sekundo]] dum 300 [[jaro]]j * [[1957]]: [[Barato]] aneksis [[Kaŝmiro]]n * [[1959]]: [[Romo]]: papo [[Johano la 23-a]] anoncis [[Dua Vatikana koncilio|Duan Vatikanan koncilion]] * [[1961]]: Premiero de la [[animacia filmo]] ''[[One Hundred and One Dalmatians|101 dalmatoj]]'', produktita de [[Walt Disney]] * [[1967]]: [[Kazablanko]]: pola [[velado|velisto]] [[Leonid Teliga]] eknavigis per [[jaĥto]] ĉirkaŭ la mondo * [[1970]]: Premiero de usona [[grotesko|groteska]] filmo ''[[MASH]]'' * [[1971]]: Generalo [[Idi Amin]] rezulte de [[puĉo]] iĝis diktatoro de [[Ugando]] - sekvis okjara armea regado; [[1971]]: En nord-okcidenta [[Barato]] oni kreis subŝtaton [[Himaĉal-Pradeŝo]] * [[1977]]: [[Okcitanio (franca regiono)|Okcitanio]]: la plej granda [[sunforno]] de la mondo estis lanĉita en [[Font-Romeu-Odeillo-Via]] * [[1979]]: Unua eksterlanda [[apostolo|apostola]] vojaĝo de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] al [[Domingo]], [[Meksiko]] kaj [[Bahamoj]] komenciĝis * [[1980]]: [[Abolhasan Banisadr]] iĝis prezidento de [[Irano]] * [[1981]]: [[Ĉinio]]: verdikto en la proceso de [[Bando de la Kvar]] - vidvino de [[Mao Zedong]] estis kondamnita al mortopuno * [[1982]]: [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] agnoskis [[dekreto]]jn de [[Pola Popola Respubliko|Ŝtata Konsilio]] pri enkonduko de la [[milita stato en Pollando]], kio okazis eksterleĝe * [[1983]]: Lanĉo de la usona-eŭropa satelito [[IRAS (kosma observatorio)|IRAS]], la unua destinita al observado de [[infraruĝa radiado]]; [[1983]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] anoncis la [[Kodo de Kanona Juro|Kodon de Kanona Juro]] * [[1988]]: [[Turkio]] subskribis la [[konvencio]]n de [[UN]] kontraŭ [[torturo]]j * [[1989]]: [[Esperantujo]]: [[Sovetrespublikara Esperantista Unio]] renaskiĝis laŭ akceptita statuto * [[1990]]: [[Hispanio]]: unua privata televido [[Antena 3]] komencis regulajn elsendojn * [[1995]]: [[Jacques Santer]] iĝis prezidanto de [[Eŭropa Komisiono]] * [[1996]]: [[Konsilio de Eŭropo]]: [[Rusio]] eniris al la "Granda Eŭropo" * [[2001]]: [[Armenio]] kaj [[Azerbajĝano]] iĝis membroj de la [[Konsilio de Eŭropo]] * [[2004]]: Usona vaganta veturilo ''[[Opportunity]]'' grundiĝis sur [[Marso (planedo)|Marson]]; [[2004]]: [[Miĥeil Saakaŝvili]] enposteniĝis kiel prezidento de Kartvelio * [[2005]]: En [[Barato]] 258 personoj mortis pro [[paniko]] dum [[pilgrimado]] * [[2006]]: Unua [[encikliko]] de papo [[Benedikto la 16-a]] [[Deus Caritas est|''Dio estas amo'']] aperis; [[Palestina Aŭtonomio]]: parlamentan balotadon gajnis [[Hamas]] * [[2010]]: 90 personoj pereis en [[Mediteraneo]] apud marbordo de [[Libano]] en [[Flugo 409 de Ethiopian Airlines|aviadila katastrofo de Ethiopian Airlines]] - tuj post ekflugo de [[Bejruto]] direkte al [[Adis-Abebo]] * [[2011]]: [[Araba printempo]]: [[Egipta revolucio de 2011|egipta revolucio]] komenciĝis per [[Kolero]]-Tago kaj alkondukis al forigo de [[Hosni Mubarak]] post preskaŭ 30-jara regado * [[2013]]: En prizona [[tumulto]] en venezuela urbo [[Barquisimeto]] 61 personoj pereis kaj 120 vundiĝis * [[2015]]: [[Koalicio de la Radikala Maldekstro]] venkis balotadon en [[Grekio]] * [[2017]]: [[Flughaveno]] [[Taŝkento]] ricevis nomon de mortinta unua [[prezidanto de Uzbekio]] [[Islom Karimov]] * [[2019]]: [[Brazilo]]: en la [[katastrofo]] de [[digo]] en [[Brumadinho]] apud [[Bel-Horizonto]] pereis aŭ perdiĝis ĉ. 270 personoj * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ukrainaj aŭtoritatoj agnoskis perdon de la urbo Soledar; eksplodoj en [[Dnipro (urbo)|Dnipro]] kaj [[Ĥersono]], kie estis trafita turka [[varŝipo]], la pafaĵo kaŭzis incendion; germana kanceliero [[Olaf Scholz]] informis pri transdono al Ukrainio de 14 modernaj tankoj ''Leopard 2'' — iliaj skipoj estos instruataj en pola [[armea spaco]] ([[distrikto Bolesławiec]]); [[Joe Biden]] konfirmis sendon al Ukrainio de 31 modernaj [[tanko]]j ''Abrams'' (unu [[bataliono]]) == Naskiĝoj == * [[1347]]: [[Dorotea el Mątowy]], pola [[ermito|ermitino]] kaj [[vizio|viziulino]], [[kanonizo|kanonizita]] (m. [[1394]]) * [[1424]]: [[Henriko la 4-a (Kastilio)|Henriko la 4-a]], reĝo de [[Kastilia reĝlando]] (m. [[1474]]) * [[1459]]: [[Paul Hofhaimer]], aŭstra komponisto kaj orgenisto (m. [[1537]]) * [[1477]]: [[Ana de Bretonio]], dukino de [[Bretonio]] kaj reĝino de Francio (m. [[1514]]) * [[1507]]: [[Johano Oporino]], itala [[humanismo|humanisto]] kaj [[presarto|presisto]] (m. [[1568]]) * [[1615]]: [[Govaert Flinck]], nederlanda portretopentristo kaj desegnisto (m. [[1660]]) * [[1627]]: [[Robert Boyle]], irlanda kemiisto kaj fizikisto formulinta la [[Leĝo de Boyle|leĝon de Boyle]], pioniro de [[eksperimento|eksperimentado]] kaj [[scienca metodo]] (m. [[1691]]) * [[1688]]: [[Juraj Jánošík]], legenda slovaka rabisto kaj [[nacia heroo]] (m. [[1713]]) * [[1736]]: [[Joseph-Louis de Lagrange]], itala astronomo kaj matematikisto (m. [[1813]]) * [[1736]]: [[Heinrich Friedrich Hölderlin]], germana administristo (m. [[1772]]) * [[1740]]: [[Christoph Emanuel Schultze]], germana teologo kaj misiisto en Usono (m. [[1809]]) * [[1743]]: [[Friedrich Jacobi]], germana filozofo kaj verkisto (m. [[1819]]) * [[1746]]: [[Félicité de Genlis]], franca grafino kaj verkistino (m. [[1830]]) *[[1747]]: [[Johann Kaspar Steube]], germana instruisto kaj oficiro * [[1759]]: [[Robert Burns]], skota nacia poeto (m. [[1796]]) *[[1773]]: [[Georg Karl Friedrich Emmrich]], germana pedagogo, eldonisto kaj predikisto * [[1776]]: [[Joseph Görres]], germana sciencisto kaj laika teologo (m. [[1848]]) * [[1777]]: [[Karoline Jagemann]], germana aktorino (m. [[1848]]) * [[1794]]: [[François-Vincent Raspail]], franca kemiisto, kuracisto, politikisto (m. [[1878]]) * [[1798]]: [[Károly Szász (juristo)|Károly Szász]], hungara juristo, politikisto (m. [[1853]]) * [[1798]]: [[György Verestói (reformita episkopo)|György Verestói]], hungara verkisto, reformita episkopo (m. [[1865]]) * [[1802]]: [[Márton Debreczeni]], hungara inĝeniero, poeto (m. [[1851]]) * [[1826]]: [[Pál Gyulai]], hungara literaturhistoriisto, kritikisto (m. [[1909]]) * [[1836]]: [[František Věnceslav Jeřábek]], ĉeĥa instruisto, ĵurnalisto, dramverkisto (m. [[1893]]) * [[1858]]: [[Mikimoto Kokichi]], japana pioniro de [[perlo]]bredado (m. [[1954]]) * [[1860]]: [[Charles Curtis]], usona politikisto (m. [[1936]]) * [[1869]]: [[Adam Hurinoviĉ]], belorusa poeto, folkloristo, tradukisto (m. [[1894]]) * [[1873]]: [[Karl Wallon]], germana komercisto, aŭtoro de [[stenografio|stenografia]] sistemo adaptita al [[esperanto|esperanta]] uzo - [[Rapido]] (m. [[1932]]) * [[1874]]: [[William Somerset Maugham]], angla verkisto (m. [[1965]]) * [[1875]]: [[Bálint Kolosváry]], hungara juristo kaj profesoro (m. [[1954]]) * [[1877]]: [[Peter Zoffmann]], dana kasisto kaj [[esperantisto]] kontribuinta per [[lernolibro]] kaj [[vortaro]] (m. nekonata) * [[1878]]: [[Ernst Frederik Werner Alexanderson]], sveda-usona inĝeniero (m. [[1975]]) * [[1881]]: [[Emil Ludwig]], germana verkisto, svisa civitano (m. [[1948]]) * [[1882]]: [[Virginia Woolf]], angla verkistino kaj adeptino de [[feminismo]] (m. [[1941]]) * [[1884]]: [[Montagu Christie Butler|M. C. Butler]], angla [[harpo|harpisto]], muzik-instruisto, redaktoro de "[[La Brita Esperantisto]]", [[Esperanto-vortaristo|vortaristo]], aŭtoro de ''[[Kantaro Esperanta|Kantaro]]'' kaj ''[[Himnaro Esperanta]]'', tradukisto pri [[kvakerismo]] (m. [[1970]]) * [[1886]]: [[Wilhelm Furtwängler]], germana dirigento kaj komponisto (m. [[1954]]) * [[1890]]: [[Oszkár Licker]], rumania hungara poeto (m. nekonata) * [[1892]]: [[Győző Huber]], hungara inĝeniero, verkisto (m. [[1957]]) * [[1893]]: [[Elek Tolnai]], hungara reprezentanto de petrolfabriko, [[esperantisto]], kunorganizanto de [[UK 1929]] (m. nekonata) * [[1894]]: [[Janko Alexy]], slovaka pentristo kaj verkisto (m. [[1970]]) * [[1899]]: [[Paul-Henri Spaak]], belga politikisto (m. [[1972]]) * [[1900]]: [[István Fekete]], hungara verkisto (m. [[1970]]) * [[1902]]: [[Anna Seprődi, K.]], hungara porjunulara verkistino (m. [[1988]]) * [[1903]]: [[Gyula Csiszár]], hungara nobelo, skulptisto (m. [[1986]]) * [[1904]]: [[Géza Frid]], hungara-nederlanda komponisto (m. [[1989]]) * [[1908]]: [[Boriska Halász]], rumanihungara bibliotekistino, medicinhistoriistino (m. [[1987]]) * [[1909]]: [[Rózsa Ignácz]], hungara verkistino, tradukistino kaj aktorino (m. [[1979]]) * [[1913]]: [[Witold Lutosławski]], pola komponisto, dirigento kaj pianisto (m. [[1994]]) * [[1914]]: [[Reinhard Brune]], germana poeto kaj verkisto [[latina|latinlingva]] (m. [[2001]]) * [[1915]]: [[Viktor Reimann]], aŭstra ĵurnalisto, verkisto kaj politikisto (m. [[1996]]) * [[1917]]: [[Jânio Quadros]], prezidento de Brazilo, vortaristo (m. [[1992]]) * [[1917]]: [[Ilja Prigogine]], belga Nobelpremiita kemiisto kaj fizikisto, kontribuinta al [[termodinamiko]] (m. [[2003]]) * [[1921]]: [[Alfred Reed]], usona komponisto (m. [[2005]]) * [[1922]]: [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]], itala [[genetiko|genetikisto]] [[populacio|populacia]] (m. [[2018]]) * [[1925]]: [[Aladár Szoboszlay]], rumania hungara romkatolika pastro, ekzekutita (m. [[1958]]) * [[1925]]: [[Edit Timkó]], rumania hungara baletistino kaj kantistino * [[1926]]: [[Jusef Ŝahin]], egipta kinoreĝisoro (m. [[2008]]) * [[1927]]: [[Tom Jobim]], brazila muzikisto, kunkreinto de [[Bossa Nova]] (m. [[1994]]) * [[1928]]: [[Robert Stiller]], pola verkisto kaj [[tradukisto]], lingvosciencisto, [[esoterismo|esoterulo]] kaj [[poligloto]] (m. [[2016]]) * [[1928]]: [[Eduard Ŝevardnadze]], prezidento de Kartvelio (m. [[2014]]) * [[1930]]: [[Günther Becker]], germana mezlerneja instruisto, prezidanto de [[Sarlanda Esperanto-Ligo]] (m. [[2008]]) * [[1932]]: [[Hermann Pitters]], rumana teologo kaj historiisto * [[1933]]: [[Corazón Aquino]], prezidentino de Filipinoj, la unua en [[Azio]] (m. [[2009]]) * [[1938]]: [[Vladimir Visockij]], sovetia poeto, muzikisto, [[bardo]] kaj aktoro (m. [[1980]]) * [[1940]]: [[Ödön Jakabos]], rumania hungara vojaĝisto, verkisto (m. [[1979]]) * [[1942]]: [[Eusébio Da Silva Ferreira]], portugala futbalisto (m. [[2014]]) * [[1945]]: [[Helmut Rellergerd]], germana furorverkisto * [[1947]]: [[Kaŭasaki Rjo]], itala ĵaza gitaristo, komponisto kaj kreinto de [[programaro]]j * [[1949]]: [[Wolfgang Maassen]], germana filatelisto, eldonisto kaj pedagogo * [[1950]]: [[Jean-Marc Ayrault]], ĉefministro de la [[Kvina Franca Respubliko]] * [[1953]]: [[Dževad Karahasan]], bosna verkisto kaj dramaturgo * [[1954]]: [[David Grossman]], israela verkisto * [[1957]]: [[Béla Király]], hungara verkisto kaj instruisto * [[1963]]: [[Ryszard Czarnecki]], pola politikisto, historiisto, ĵurnalisto, vicprezidanto de [[Eŭropa Parlamento]], Esperanto-simpatianto * [[1969]]: [[Balázs Sepsiszéki Nagy]], rumania hungara lokhistoriisto * [[1978]]: [[Charlene de Monako]], sudafrika [[naĝado|naĝistino]], princino de [[Monako]] * [[1978]]: [[Volodimir Zelenskij]], ukraina scenaristo, aktoro kaj reĝisoro, prezidento de Ukrainio * [[1980]]: [[Boldizsár Deák]], rumania hungara pentristo, lignoskulptisto * [[1980]]: [[Xavi]], kataluna futbalisto, membro de [[hispana nacia teamo de futbalo]] * [[1981]]: [[Toše Proeski]], makedonia kantisto kaj aktoro (m. [[2007]]) * [[1981]]: [[Alicia Keys]], usona kantistino kaj aktorino * [[1981]]: [[Clara Morgane]], franca aktorino kaj kantistino * [[1982]]: [[Noemi]], itala kantistino * [[1984]]: [[Robinho]], brazila futbalisto * [[1989]]: [[Sheryfa Luna]], franca kantistino == Mortoj == * [[389]]: [[Gregorio de Nazianco]], [[Kapadokaj Patroj|Kapadoka Patro]], [[patriarko de Konstantinopolo]], kristana sanktulo, [[doktoro de eklezio]] * [[477]]: [[Gaisariks]], reĝo de [[vandaloj]] kaj [[alanoj]] (n. ĉirkaŭ [[389]]) * [[844]]: [[Gregorio la 4-a]], papo * [[1138]]: [[Anakleto la 2-a (kontraŭpapo)|Anakleto la 2-a]], itala kontraŭpapo (n. ĉirkaŭ [[1090]]) * [[1139]]: [[Gotfrido la 6-a (Malsupra Loreno)|Gotfrido la 6-a]], duko de [[Malsupra Loreno]] (n. ĉirkaŭ [[1063]]) * [[1366]]: [[Henriko Suso]], germana teologo, [[dominikanoj|dominikano]], reprezentanto de [[mistikismo rejna-flandra]], katolika [[kanonizo|kanonizito]] (n. [[1300]]) * [[1431]]: [[Karlo la 2-a (Loreno)|Karlo la 2-a]], duko de [[duklando Loreno|Loreno]] (n. [[1364]]) * [[1494]]: [[Ferdinando la 1-a (Napolo)|Ferdinando la 1-a]], reĝo de Napolo (n. [[1423]]) * [[1505]]: [[Herkulo la 1-a (Este)|Herkulo la 1-a]], duko de [[Ferrara]] (n. [[1431]]) * [[1559]]: [[Kristiano la 2-a (Danio-Norvegio)|Kristiano la 2-a]], reĝo de Danio, Norvegio kaj Svedio (n. [[1481]]) * [[1586]]: [[Lucas Cranach la pli juna]], germana pentristo (n. [[1515]]) * [[1712]]: [[Heinrich Wilhelm Ludolf]], germana [[slavistiko|slavisto]] (n. [[1655]]) * [[1761]]: [[Sámuel Détsei]], hungara pastro, memuaristo (n. [[1703]]) * [[1815]]: [[Mózes S. Pataki]], hungara dramtradukisto, filologo (m. [[1784]]) * [[1830]]: [[Benedek Virág]], hungara poeto, tradukisto, pastro, pedagogo (n. [[1752]]) * [[1852]]: [[Fabian Gottlieb von Bellingshausen]], rusia maroficiro (n. [[1778]]) * [[1866]]: [[Minna Planer]], germana aktorino (n. [[1809]]) * [[1879]]: [[Áron Benedek]], hungara reformita pastro, poeto (n. [[1792]]) * [[1881]]: [[Konstantin Thon]], rusa arkitekto (n. [[1794]]) * [[1881]] [[Teodor Tripplin]], pola kuracisto, fantasta verkisto, partoprenanto de la [[Novembra ribelo]] kaj de sendependecaj bataloj en [[Italio]] kaj [[Serbio]], [[vojaĝisto]] (n. [[1812]]) * [[1884]]: [[Johann Gottfried Piefke]], germana komponisto de milita [[muziko]] (n. [[1815]]) *[[1885]]: [[Karl Wilhelm Unverzagt]], germana matematikisto kaj lernejestro * [[1892]]: [[Áron Berde]], hungara juristo, natursciencisto (n. [[1819]]) * [[1899]]: [[František Rybička]], ĉeĥa literatura historiisto (n. [[1812]]) * [[1908]]: [[Ouida]], angla romanverkistino (n. [[1839]]) * [[1926]]: [[Ignác Kuncz]], hungara juristo, profesoro (n. [[1841]]) * [[1941]]: [[Timuhha Hvedĕrĕ]], [[ĉuvaŝoj|ĉuvaŝa]] [[lingvisto]] (n. [[1887]]) * [[1942]]: [[Agatangel Krimskij]], ukraina verkisto, historiisto, [[literaturscienco|literatursciencisto]], [[orientalisto]], tradukisto, viktimo de [[stalinismo]] (n. [[1871]]) * [[1947]]: [[Al Capone]], usona [[gangstero]] (n. [[1899]]) * [[1951]]: [[Sergej Vavilov]], sovetia fizikisto (n. [[1891]]) * [[1952]]: [[Sveinn Björnsson]], unua prezidento de [[Islando]] (n. [[1881]]) * [[1956]]: [[András Balázs (pastro)|András Balázs]], rumania hungara kanoniko, papa prelato (n. [[1869]]) * [[1960]]: [[Stellan Engholm]], sveda instruisto kaj esperantisto, konata de romanoj ''[[Al Torento]]'', ''[[Homoj sur la Tero]]'', ''[[Infanoj en Torento]]'', esperantigoj de la verkoj de [[Selma Lagerlöf]] (n. [[1899]]) * [[1969]]: [[Vernon kaj Irene Castle|Irene Castle]], usona dancistino (n. [[1893]]) * [[1971]]: [[Ilona Beness]], hungara aktorino (n. [[1889]]) * [[1978]]: [[Imre Palló]], hungara operkantisto (n. [[1891]]) * [[1981]]: [[Adele Astaire]], usona dancistino (n. [[1897]]) * [[1986]]: [[Ernst Schnabel]], germana verkisto de sondramoj, scenaroj kaj libretoj (n. [[1913]]) * [[1988]]: [[Anna Seprődi, K.]], hungara porjunulara verkistino (n. [[1902]]) * [[1990]]: [[Ava Gardner]], usona aktorino (n. [[1922]]) * [[1991]]: [[Andor Bajor]], hungara verkisto (n. [[1927]]) * [[1994]]: [[Stephen Kleene]], usona matematikisto kaj komputikisto okupiĝinta pri teorio de [[rikuro]] (n. [[1909]]) * [[1997]]: [[Jeane Dixon]], usona [[klarvideco|klarvidantino]], astrologo kaj [[parapsikologio|parapsikologo]] (n. [[1904]]) * [[1998]]: [[Attila Zoller]], hungara [[ĵazo|ĵaz]]muzikisto, gitaristo (n. [[1927]]) * [[2004]]: [[Fanny Blankers-Koen]], nederlanda [[atleto|atletino]] (n. [[1918]]) * [[2004]]: [[Miklós Fehér (futbalisto)|Miklós Fehér]], hungara [[futbalo|futbalisto]] (n. [[1979]]) * [[2009]]: [[Eleanor Francis Helin]], usona astronomino (n. [[1932]]) * [[2010]]: [[Ali Hasan al-Maĝid]], iraka politikisto, respondeculo pri krimoj kontraŭ [[kurdoj]], ekzekutita (n. [[1941]]) * [[2011]]: [[Károly Ferenc Szabó]], rumania hungara inĝeniero, politikisto (n. [[1943]]) * [[2014]]: [[Kurt Krenn]], aŭstra teologo kaj episkopo (n. [[1936]]) * [[2015]]: [[Demis Roussos]], greka kantisto (n. [[1946]]) * [[2017]]: [[Mary Tyler Moore]], usona aktorino (n. [[1936]]) * [[2019]]: [[Krishna Sobti]], barata verkistino (n. [[1925]]) * [[2019]]: [[Duŝan Makavejev]], serba reĝisoro kaj scenaristo (n. [[1932]]) * [[2019]]: [[Jarl Hammarberg]], sveda verkisto, [[vidaj artoj|bildartisto]] kaj [[esperantisto]]], rolanta kiel ''Martelmonto'' (n. [[1940]]) * [[2022]]: [[Wim Jansen (futbalisto)|Wim Jansen]], nederlanda futbalisto (n. [[1946]]) * [[2026]]: [[Lee Hae-chan]], ĉefministro de Sud-Koreio 2004-2006 (n. [[1952]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Rememoroj kaj festoj]] en [[Katolika Eklezio]]: Konvertiĝo de la [[apostolo]] [[Paŭlo de Tarso]]; sankta [[Ananias de Damasko]] * [[Pollando]]: [[Tago de Kriptologio]] - ekde 2008 * [[Skotlando]], [[Kanado]], [[Aŭstralio]], [[Usono]]: [[Burns Supper|Nokto de Burns]] (aŭ ĉirkaŭ la [[dato]]) == Tagoj de [[semajno]] == La '''25-a de januaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]; {{Projektoj|wikinewscat=25-a de januaro}} * [[Merkredo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]. [[Kategorio:25-a de januaro| ]] [[Kategorio:Januaro|25]] [[Kategorio:25-a tago de la monato|#01]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0125]] ep0w10fxm4ewyofdxkq21ure2h1rp3l 0 6806 9456487 9205665 2026-08-18T22:12:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456487 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Haute-Vienne | insigno = Blason département fr Haute-Vienne.svg | insignogrando = 100 | mapo = Département 87 in France.svg | regiono = [[Nova Akvitanio]] | numero = 87 | prefektejo = [[Limoges]] | subprefektejoj = [[Bellac]]<br />[[Rochechouart]] | prezidanto = Jean-Claude Leblois | prefekto = Raphaël Le Méhauté | loĝantaro = 375856 | dato = 2013 | areo = 5520 | arondismentoj = 3 | kantonoj = 21 | komunumaroj = 20 | komunumoj = 200 | zomo = 7 }} '''Haute Vienne''' [ot vjen] (Supra Vienio) estas unu el la departementoj de la franca regiono [[Nova Akvitanio]]. La teritorio estas {{unuo|5520|km|2}} granda kaj havas {{unuo|375856}} loĝantojn. La ĉefurbo estas [[Limoĝo|Limoges]] [limoĵ] (Limoĝo). Haute Vienne estas ĉefe rura departemento, sed 38% de la loĝantaro koncentriĝas en la ĉefurbo. La departemento sume enhavas [[Komunumoj de Haute-Vienne|200 komunumojn]]. Ili dividiĝas al tri [[arondismento]]j: [[arondismento Bellac]], [[arondismento Limoĝo]] kaj [[arondismento Rochechouart]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al tri [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Bellac]] * [[arondismento Limoge]] (Limoĝo) * [[arondismento Rochechouart]] == Geografio == La departemento konsistas el [[altebenaĵo]]j kaj profundaj valoj ofte kovritaj de arbaroj. == Ekonomio == Ekonomio: agrikulturo (bredado, produkto de viando) - industrio (disvolviĝo de novaj teknologioj en Limoges). == Vidindaĵoj == Natura kaj kultura patrimonio: arbaroj, lagoj kaj riveroj allogas multajn turistojn, kiuj volas ĝui la naturon kaj praktiki sportojn en natura kaj protektita medio. Tiuj, kiuj interesiĝas pri tradiciaj industrioj, vizitu la malnovajn fabrikejojn de porcelanaĵoj en Limoges. == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Haute-Vienne]] <gallery> Carteroute87.jpg|<!-- mapo --> </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.haute-vienne.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070103084423/http://www.haute-vienne.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-03 }} <!-- (Prefektejo, Prefektujo) --> * http://www.cg87.fr <!-- Departementa Konsilio (Francio) --> * http://www.asso-arcenciel.net <!-- _Arc_ _en_ Ĉielo --> {{Navigilo Francio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Haute-Vienne| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] k61kvoeuqvexqn1y833iai68k7trnre 0 11241 9456216 9252677 2026-08-18T13:14:38Z Roberto 609 /* En Esperanto aperis */ 9456216 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |priskribo=Wilhelm Raabe, portretita de Wilhelm Immenkamp (1911) }} [[dosiero:Ehsn Raabe Denkmal 2019.jpg|eta|maldekstra|190ra|{{centre|stutuo pri [[Wilhelm Raabe]] en [[Eschershausen]]}}]] '''Wilhelm Raabe''' [vilhelm rabe] (* {{dato|8|septembro|1831}} en [[Eschershausen]], † {{dato|15|novembro|1910}} en [[Brunsvigo]]) estis [[Germanio|germana]] [[verkisto]]. En [[Magdeburgo]] li lernis la profesion de librovendisto. En la jaro [[1854]] li transloĝiĝis al [[Berlino]], kie li vizitis prelegojn pri [[historio]] kaj [[filozofio]], kaj ekde [[1855]] li vivtenis sin kiel libera verkisto: ĝis [[1862]] en [[Wolfenbüttel]], ĝis [[1870]] en [[Stutgarto]] kaj poste en Brunsvigo. La verkaro de Wilhelm Raabe konsistas el [[realismo|realismaj]], socikritikaj [[romano]]j, [[rakonto]]j kaj [[novelo]]j. == Listo de verkoj == * ''Die Chronik der Sperlingsgasse'' (romano, [[1857]]) * ''Die schwarze Galeere'' (novelo, [[1861]]) * ''Der Hungerpastor'' (romano, [[1864]]) * ''Abu Telfan'' (romano, [[1868]]) * ''Der Schüdderump'' (romano, [[1870]]) * ''Das Odfeld'' (rakonto, [[1888]]) * ''Stopfkuchen'' (romano, [[1891]]) [[dosiero:1922 La Nigra Galero.jpg|eta|maldekstra|130ra|{{centre|la romano [[La Nigra Galero]]}}]] * ''Die Akten des Vogelsangs'' (romano, [[1896]]) * ''Altershausen'' (romanfragmento, eld. [[1911]]) == En Esperanto aperis == ''[[La Nigra Galero]]'' / Esperantigita de Fritz Wicke. Unua eldono de 84 paĝoj aperis en 1912 ĉe la Centra Eldonejo en [[Magdeburgo]], dua 64-paĝa eldono sekvis en [[1922]] ĉe [[Ferdinand Hirt & Sohn]] en [[Lepsiko]], kiel kvara volumo de la serio "[[Internacia Mondliteraturo]]". Reta eldono de [[bitlibro]], lingve reviziita, publikiĝis en oktobro [[2002]] ĉe [[Eldonejo Inko]] en [[Stokholmo]], kaj intertempe ankaŭ legeblas en [[s:La Nigra Galero|vikifontaro]]. ===Recenzoj=== {{citaĵo|«La Nigra galero» estas historia romaneto de W. Raabe, germana rakontisto, kiu vivadis de 1831 ĝis 1911 jaro. La rakonto rilatas la terurajn militojn, kiujn ĉirkaŭ la jaro 1599, la Flandranoj faris kontraŭ la Hispanoj por reakiri sian liberecon. Dum mallumega nokto la Nigra Galero, kondukata de l' kuraĝega «geŭzo» Jan Norris, fianĉo de la ĉarma Myga van Bergen, silente supreniras la Skeldon ĝis Antverpeno, surprizatakas la hispanan flagŝipon «Andrea Doria» kaj samokaze liberigas Myga-n, rabitan de la hispana ŝipestro.La originalo estas verkita en romantika, kelkfoje tro deklama stilo, sed la rakonto estas drame vigla kaj de la unua ĝis la lasta linio vere interesplena. La stilo de la traduko estas ĝenerale bona; multaj estas neofte renkontitaj kunmetitaĵoj kaj trafaj esprimoj, ekz.: ŝiprabi, velveturi, trinksatuli, ludeve, remilpiedoj, lia koro ekfrapis, k.t.p. Sed multetaj ankaŭ estas la malkorektaĵoj, ekz.: unu de (unu el), en la momento ke (kiam), dum ke (dum), karulina filino (kara), karulajn kornetojn (karajn), oni aŭdis nenion plu ol (krom), ankrigitaj (ankritaj), deksescent (mil sescent), kiom da tempo estis pasinta ke (de kiam), estis de la zorgoj (unu el la z.), ĉiu forto, ĉiu sango (tuta), haltu lin (haltigu), resisti (rezisti), kaj se eĉ (eĉ se), vekigita (vekita), la plej kuraĝaj de (el), kelkaj de (el), k.t.p. La sekvantaj vortoj estas malĝuste uzataj (senco aligita): estimi, fundo (ne tero, grundo, sed la plej profunda parteco): parto, bazo ekz. ia marfundo), majstri (mastri, estri, potenci); grava nubaro (peza n.), imago (bildo), biganta, radio da sango.Senutilaj neologismoj: akuzi, rivalo, rigilaro (?), superba.Multaj italaj aŭ hispanaj vortoj kaj esprimoj estas senŝanĝe enkondukitaj, kompreneble laŭ la originala teksto. Tiaokaze estas bone ilin apartigi per signetoj aŭ kursivaj literoj.Pro tiuj makuloj mi ne povas senŝancelige rekomendi la legadon de tiu krom-tio-leginda 84-paĝa verketo.|Esperanto n132 okt 1912}} {{projektoj|s=Aŭtoro:Wilhelm Raabe}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Raabe, Wilhelm}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] i1uc1rr45acz0tgq9it8kywoliahvjl 0 11986 9456557 9342945 2026-08-19T05:16:03Z Sj1mor 12103 9456557 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | honora titolo = | nomo = Josif Visarionoviĉ Stalin<br /> <small>{{fremdlingve|ka|იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი}}<br />{{fremdlingve|ru|''Иосиф Виссарионович Сталин''}}</small> | dosiero = JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg | grandeco de dosiero =230px | priskribo = Josif Stalin en 1942 | vico = 1-a | ofico = Ĝenerala Sekretario de Centra Komitato de [[Komunista Partio de Sovetunio]] | de = [[3-a de aprilo]] [[1922]] | ĝis = [[5-a de marto]] [[1953]] | antaŭulo = neniu ''(pozicio kreita en 1922)'' | sekvanto = [[Nikita Ĥruŝĉov]] | vico2 = | ofico2 = Prezidanto de Konsilio de Ministroj de [[Sovetunio]] | de2 = [[6-a de majo]] [[1941]] | ĝis2 = [[5-a de marto]] [[1953]] | antaŭulo2 = [[Vjaĉeslav Molotov]] | sekvanto2 = [[Georgij Malenkov]] | loko de naskiĝo = {{flago|Kartvelio}} [[Gori]], [[Kartvelio]], [[Rusa imperio]] | loko de morto = {{flago|Sovetunio}} [[Moskvo]], [[RSFSR]], [[Sovetunio]] | nacieco = [[kartveloj|kartvelo]] | edzo/ino = [[Nadeĵda Allilujeva]] kaj Jekaterina Svanidze | partio = [[Komunista Partio de Sovetunio]] | rilatoj = | infanoj = [[Jakov Ĝugaŝvili]], [[Vasilij Stalin (Ĝugaŝvili)]], [[Svetlana Allilujeva]] | sidejo = [[Moskvo]] | alma_mater = | okupo = | profesio = | religio = ''nenia ([[ateisto]])'' | subskribo = | ttt-paĝo = | notoj = }} '''Josif STALIN''' ({{lang-ru|Иосиф Виссарионович Сталин}}, signifante "Homo de [[ŝtalo]]", esperantigita '''Jozefo Stalino'''; denaske '''Ioseb''' '''Besarionis dze ĜUGAŜVILI''', {{lang-ru|Иосиф Виссарионович Джугашвили}}, {{lang-ka|იოსებ ჯუღაშვილი}}; naskiĝis la {{JULGREGDATO|18|12|1878|ligilo="jes"|akuzativo=jes}}, mortis la {{daton|5|marto|1953}}) estis [[Sovetunio|soveta]] [[politikisto]] kaj partia [[Gvidanto (politiko)|gvidanto]] kaj [[ŝtatestro]] de [[Kartvelio|kartvela]] deveno kaj la dua reganto de [[Sovet-Unio]]. Stalin estis elektita [[Ĝenerala Sekretario de Komunista Partio de Sovetunio|ĝenerala sekretario de la Komunista Partio de Sovetunio]] en 1922, malgraŭ la rekomendoj de [[Lenin]], kiu preferis [[Trockij|Trockij'n]] super li. Post la morto de Lenin en 1924 ĝis la fino de la [[1920-aj jaroj]], Stalino iom post iom plifortigis sian pozicion kiel sola reganto de Sovet-Unio, gvidante la Komunistan Partion kaj la sovetian ŝtaton ĝis sia morto. Stalino estis unu el la plej grandaj [[Amasmurdisto|amasmurdistoj]] en la historio: takso de la nombro de liaj viktimoj ŝvebis ĉirkaŭ 11 milionoj kaj foje eĉ nombris kiel 40 milionoj, kaj li estas konsiderata unu el la plej grandaj [[Tirano (reganto)|tiranoj]] de la [[dudeka jarcento]]. Stalin starigis [[Diktatoreco|diktatoran reĝimon]] de teruro bazita sur radikala [[Kulto al personeco|kulto de personeco]] (interalie li estis propagande nomita ''Suno de la Popoloj'') kaj karakterizita per sekvenco de murdoj de [[disidento]]j kaj tiuj kiuj estis suspektitaj disidentoj ("[[Granda purigo|purigoj]]"), malliberigo de milionoj da homoj en [[Punlaboro|punlaborejoj]] ([[Gulago]]j) kaj en politiko de deviga [[kolektivigo]] kiu rezultigis la mortojn de milionoj pro [[malsatego]] (la tielnomita "[[holodomoro]]"). Per tiuj metodoj li antaŭenigis procezon de [[industriiĝo]] en Sovet-Unio kaj turnis ĝin en komunistan [[superpotenco]]n. En [[1939]], Stalin subskribis ne-agresan pakton kun [[Nazia Germanio]], [[Pakto Ribbentrop-Molotov]], sub kiu [[Orienta Eŭropo]] estis dividita inter la du potencoj. Post la [[Operaco Barbaroso|germana invado de Sovetunio]] en junio 1941, li gvidis Sovetunion decideme ĝis la fina venko super la nazioj. Malgraŭ lia respondeco por la enormaj malvenkoj suferitaj de la [[Ruĝa Armeo]] en la fruaj stadioj de la milito sur la [[Orienta Fronto (Dua Mondmilito)|orienta fronto]], Stalino ludis ŝlosilan rolon en [[mobilizado]] de sovetiaj rimedoj por venki Nazian Germanion, kaj en milito kontraŭ ĝi. Sekvante la venkon en [[Dua Mondmilito]], la internacia statuso de Sovet-Unio, sub lia gvidado, estis establita kiel unu el la du gvidaj [[superpotenco]]j en la mondo dum la [[Malvarma Milito]]. == Vivo == === Junaĝo === Li naskiĝis en la urbo [[Gori]]<ref>Conquest 1991, p. 2; Khlevniuk 2015, p. 11.</ref> ([[Kartvelio]], tiam en [[Tiflisa gubernio]] de la [[Rusia Imperio]] kie estis hejmo de mikso de [[Kartveloj]], [[Azerioj]], [[Armenoj]], [[Rusoj]] kaj [[Judoj]].<ref>Service 2004, p. 15.</ref>) en familio de [[ŝuisto]]. Li naskiĝis en la 18a de Decembro [malnovstile 6a de Decembro] 1878<ref>Service 2004, p. 14; Montefiore 2007, p. 23.</ref> kaj baptita la 29an de Decembro.<ref>Service 2004, p. 16.</ref> Lia naskonomo estis Ioseb Besarionis dze Jughashvili, kaj li estis kromnomita "Soso", diminutivo de "Ioseb".<ref>Conquest 1991, p. 11; Service 2004, p. 16; Montefiore 2007, p. 23; Kotkin 2014, p. 17.</ref> Lia patro [[Besarion Ĝugaŝvili]] (ბესარიონ ჯუღაშვილი) estis [[ŝuisto]] el [[Gori]]. Lia patrino [[Ketewan Geladse]] (ქეთევან გელაძე) estis filino de [[servuteco|servutulo]]. Conquest 1991, pp.&nbsp;1–2; Volkogonov 1991, p.&nbsp;5; Service 2004, p.&nbsp;14; Montefiore 2007, p.&nbsp;19; Khlevniuk 2015, p.&nbsp;11; Deutscher 1966, p.&nbsp;26. La gefratoj de Stalin mortis kelkajn monatojn post la naskiĝo, tiel ke li kreskis kiel [[sola infano]] de la familio.<ref>Volkogonov 1991, p. 5; Service 2004, p. 16; Montefiore 2007, p. 22; Kotkin 2014, p. 17; Khlevniuk 2015, p. 11.</ref> [[Dosiero:Stalin 1894 Colour.jpg|eta|160px|Stalin en la jaro [[1894]].|alternative=|maldekstra]] Unue la familia vivo estis komforta. La ŝuista patro laboris en ateliero de alia posedanto,<ref>Conquest 1991, p. 5; Service 2004, p. 14; Montefiore 2007, p. 22; Kotkin 2014, p. 16.</ref> sed poste li prosperis, sendependiĝis kaj eĉ dungis dek laboristojn kaj kelkajn metilernistojn. En la fruaj [[1880-aj jaroj]] li dekadencis<ref>Service 2004, p. 16; Montefiore 2007, pp. 22, 32.</ref> kaj la familio malriĉiĝis.<ref>Conquest 1991, p. 11; Service 2004, p. 19.</ref> Li iĝis disputema [[alkoholismo|alkoholulo]],<ref>Service 2004, p. 17; Montefiore 2007, p. 25; Kotkin 2014, p. 20; Khlevniuk 2015, p. 12.</ref> kiu elspezis sian monon por alkoholaĵoj kaj regule batis la edzinon kaj filon.<ref>Conquest 1991, p. 10; Volkogonov 1991, p. 5; Service 2004, p. 17; Montefiore 2007, p. 29; Kotkin 2014, p. 24; Khlevniuk 2015, p. 12.</ref> Tiama amiko de Stalin skribis poste: ''"Tiaj nemerititaj kaj teruraj bategoj iĝis la knabo tiel sensentema kiel estis lia patro."'' Krome li neniam vidintus la knabon plori. Ioseb Iremaŝvili, alia amiko de Stalin, skribis, ke la bategoj alvokis malamon kontraŭ aŭtoritato ĉe Stalin, ĉar ĉiu homo, kiu havis pli da potenco ol li mem, memorigis lin pri lia patro. Ekaterine kaj Stalin lasis la hejmon ĉirkaŭ 1883 kaj komencis vagantan vivon, translokiĝante tra naŭ diversaj luitaj ĉambroj laŭlonge de la sekva jardeko.<ref>Montefiore 2007, pp. 30–31; Kotkin 2014, p. 20.</ref> En 1886, ili translokiĝis al la hejmo de familia amiko, Pastro Kristoforo Ĉarkviani.<ref>Conquest 1991, p. 12; Montefiore 2007, p. 31; Kotkin 2014, pp. 20–21.</ref> Ekaterine laboris kiel dompurigistino kaj vestolavistino kaj estis determinita sendi ŝian filon al la lernejo.<ref>Montefiore 2007, pp. 31–32.</ref> Unu el la klientoj de lia patrino, la [[judo|juda]] [[komercisto]] David Papismedov, donis monon kaj librojn al la juna Stalin, kiu tiam portis la kromnomon „Soso“, helpis al lia patrino en ŝia laboro, kaj kuraĝigis lin en studado. Jardekojn poste la maljuna Papismedov iros al la [[Moskva Kremlo]] por vidi, kio okazis al la eta Soso. Stalin mirigis siajn kunulojn, ĉar li ne nur akceptis la maljunan judon, sed ankaŭ babilis kun li publike. En [[1888]] la patro de Stalin foriris al [[Tiflis]] postlasinte sian familion. En septembro [[1888]] Iosseb Ĝugaŝvili aliĝis al la Ortodoksisma Eklezia Lernejo de Gori,<ref>Dović & Helgason 2019, p. 256.</ref> pere de la helpo de Ĉarkviani.<ref>Conquest 1991, p. 11; Service 2004, p. 20; Montefiore 2007, pp. 32–34; Kotkin 2014, p. 21.</ref> Lia klaso estis miksita grupo de lernejanoj, kiuj parolis multajn lingvojn. Sed la lernejana lingvo estis la rusa. Kvankam li enmiksiĝis en multaj kvereloj,<ref>Service 2004, p. 20; Montefiore 2007, p. 36.</ref> Stalin brilis akademie,<ref>Conquest 1991, p. 12; Service 2004, p. 30; Montefiore 2007, p. 44; Kotkin 2014, p. 26.</ref> montranta talenton en [[pentrarto]] kaj teatro,<ref>Montefiore 2007, pp. 43–44.</ref> verkante sian propran poezion,<ref>Montefiore 2007, p. 44.</ref> kaj kantante kiel ĥorano.<ref>Conquest 1991, p. 13; Service 2004, p. 30; Montefiore 2007, p. 43; Kotkin 2014, p. 26.</ref> Stalin frontis kelkajn gravajn sanproblemojn: en 1884 infekto de [[variolo]] lasis lin kun vizaĝaj cikatroj;<ref>Conquest 1991, p. 12; Volkogonov 1991, p. 5; Service 2004, p. 19; Montefiore 2007, p. 31; Kotkin 2014, p. 20.</ref> kaj estante 12-jaraĝa li estis grave vundita kiam li estis frapita de vehiklo, probable tio estis la tialo de porviva diskapablo en lia maldekstra brako.<ref>Conquest 1991, p. 12; Service 2004, p. 25; Montefiore 2007, pp. 35, 46; Kotkin 2014, pp. 20–21.</ref> Liaj kunklasanoj estis socie pli altrangaj kaj mokis lin komence pro liaj jam trouzita lernejana uniformo kaj [[variolo|variolcikatra]] vizaĝo. Sed pro sia observemo, Iosseb Ĝugaŝvili baldaŭ transprenis la estrecon de la klaso. Kvankam Stalin poste tute ne parolis pri sia [[kartvelio|kartvela]] deveno, li multe ŝatis la tieajn rakontojn en sia junaĝo. Unu el tiuj rakontoj parolis pri la montmigranto Koba, kiu batalis por la sendependeco de Kartvelujo. Stalin tre admiris lin, kaj de tiam postulis en la klaso, ke oni nomu lin ''Koba''. Por kaŝi sian devenon Stalin pruvis esti la plej bona en ĉio, kion li entreprenis. Tial li rimarkiĝis pro sia inteligenteco kaj forlasis la lernejon en [[1894]] kiel la plej bona lernanto. [[Dosiero:The Orthodox Theological Seminary.jpg|eta|Ortodoksisma Teologia Seminario de [[Tbiliso]].|alternative=|maldekstra]] Post la fino de siaj studoj en Goria [[seminario]] ([[1894]]), li studis en [[Tbiliso|Tbilisa]] Ortodoksisma Teologia Seminario. Oni proponis al li viziti la [[Tiflisano|tiflisan]] pastroseminarion, la tiam plej grava altlernejo de Kartvelujo, kio eblis pere de [[stipendio]] kio permesis al li studi je malalta kotizo.<ref>Deutscher 1966, p. 28; Montefiore 2007, pp. 51–53; Khlevniuk 2015, p. 15.</ref> Li kuniĝis kun 600 aspirantoj al pastreco kiu estis tie aliĝintoj,<ref>Montefiore 2007, pp. 54–55.</ref> kaj li atingis altajn gradojn.<ref>Conquest 1991, p. 19; Service 2004, p. 36; Montefiore 2007, p. 56; Kotkin 2014, p. 32; Khlevniuk 2015, p. 16.</ref> Li plue verkis poezion; kvin el liaj poemoj, pri temoj kiel naturo, lando kaj patriotismo, estis publikigitaj sub la pseŭdonimo "Soselo" en la gazeto de Ilia Ĉavĉavadze nome Iveria (Kartvelio).<ref>Conquest 1991, p. 18; Service 2004, p. 38; Montefiore 2007, p. 57; Kotkin 2014, p. 33.</ref> Laŭ la biografo de Stalin Simon Sebag Montefiore, ili iĝis "minoraj kartveliaj klasikoj"<ref name="Montefiore 2007, p. 58">Montefiore 2007, p. 58.</ref> kaj estis inkluditaj en variaj antologioj de kartvela poezio en la sekvaj jaroj.<ref name="Montefiore 2007, p. 58"/> Dum li aĝiĝis, Stalin perdis intereson en pastraj studoj, liaj gradoj faliĝis,<ref>Montefiore 2007, p. 69; Kotkin 2014, p. 32; Khlevniuk 2015, p. 18.</ref> kaj li estis ripete enfermita en ĉelo pro sia ribelema konduto.<ref>Conquest 1991, p. 19; Montefiore 2007, p. 69; Kotkin 2014, pp. 36–37; Khlevniuk 2015, p. 19.</ref> La gazeto de la seminario notis, ke li deklaris sin mem ateisto, forestis el preĝado kaj malakceptis omaĝe elĉapeligi antaŭ la monaĥoj.<ref>Montefiore 2007, pp. 70–71.</ref> La seminario estis krome centro de la opozicio kontraŭ [[Rusia Caro|carismo]]. Post kiam Stalin 15-jara finis la duan studjaron de la seminario, li kontaktiĝis kun sekretaj [[marksismo|marksismaj]] cirkloj. Li vizitis la librejon de iu Schelidse, kie junaj radikaluloj povis legi maldekstrajn verkojn. En [[1897]] la tiama vicintendanto skribis, ke li trovis Ĝugaŝvili-on legante ''"La literara evoluo de nacioj"'' de Letourneaus. Jam antaŭe li vidis lin kun la verkoj ''La laboristoj de la maro'' kaj ''1793'' de [[Victor Hugo]] kaj entute dektrifoje kun malpermesitaj libroj. Stalin aliĝis al eksterleĝa libroklubo de la lernejo;<ref>Conquest 1991, p. 19; Montefiore 2007, p. 62; Kotkin 2014, pp. 36, 37; Khlevniuk 2015, p. 18.</ref> li estis partikulare influita de la prorevolucia novelo de 1863 de [[Nikolaj Gavriloviĉ Ĉerniŝevskij|Nikolaj Ĉerniŝevskij]] nome ''Chto délat'' (Kion faru?)<ref>Montefiore 2007, p. 63.</ref> Alia influa teksto estis "La patromurdisto" de [[Aleksander Kazbegi]], el kiu Stalin adoptis la kromnomon "Koba" el tiu de la bandita protagonisto de la libro.<ref>Conquest 1991, p. 14; Volkogonov 1991, p. 5; Service 2004, pp. 27–28; Montefiore 2007, p. 63; Kotkin 2014, pp. 23–24; Khlevniuk 2015, p. 17.</ref> La pseŭdonimo eble estis ankaŭ omaĝo al sia riĉa bonfaranto, Jakobi "Koba" Egnataŝvili, kiu pagis por lia aligo en la Tiflisa seminario. ("Koba" estas la kartvela diminutivo de Jakobi, aŭ Jakobo, kaj Stalin poste nomis tiel sian unuenaskitan filon omaĝe al Egnataŝvili.)<ref>Brackman 2004, p. 7; Montefiore, 6a de Septembro 2007.</ref> Li legis ankaŭ ''[[Das Kapital]]'', la libro de 1867 de la germana sociologia teoriulo [[Karl Marx]].<ref>Deutscher 1966, p. 38; Montefiore 2007, p. 64.</ref> Stalin dediĉis sin al la soci-politikal teorio de Marx, nome [[Marksismo]],<ref>Montefiore 2007, p. 69.</ref> kiu estis tiam aperanta en Kartvelio, unu el variaj formoj de socialismo opozicie al la regantaj caristaj aŭtoritatoj de la imperio.<ref>Service 2004, p. 40; Kotkin 2014, p. 43.</ref> Nokte, li partoprenis en sekretaj kunsidoj de laboristoj<ref>Montefiore 2007, p. 66.</ref> kaj li estis prezentita al Silibistro "Silva" Jibladze, marksista fondisto de Mesame Dasi ("Tria Grupo"), kartvela socialisma grupo.<ref>Montefiore 2007, p. 65; Kotkin 2014, p. 44.</ref> Stalin lasis la seminarion en Aprilo 1899 kaj neniam revenis.<ref>Service 2004, p. 41; Montefiore 2007, p. 71.</ref> === 1899–1904: Rusa Social-Demokrata Laborpartio === En [[1897]] Ĝugaŝvili estis akceptita 18-jara en la unua socialisma organizaĵo de Kartvelujo, la ''Messame-Dassi-grupo'' (kartvele ''La tria grupo''), gvidata de [[Noj Ĝordania]], [[Nikoloz Ĉĥeidze]] kaj G. Cereteli, kiuj poste iĝis [[menŝevikoj]]. En la sekva jaro Stalin gvidis studcirklon por laboristoj. Tiam li jam estis leginta verkojn de [[Georgij Pleĥanov]] kaj unuajn tekstojn de [[Lenin]]. En [[1898]] li membriĝis en [[Kartvela Social-Demokrata Organizo]] "[[Mesame Dasi]]". kaj samjare li oficiale aliĝis al la [[Rusia Social-Demokrata Laborista Partio]] (RSDLP). En [[1899]] li estis eksigita el la patroseminario, ĉar pro tiuj politikaj agadoj li mistrafis plurajn gravajn ekzamenojn. Anstataŭ [[pastro]], Stalin iĝis do profesia [[revoluciulo]]. [[Dosiero:Stalin 1902 Colour.jpg|eta|170px|dekstra|Stalin en la jaro [[1902]]. Kolorigita versio de polica foto farita kiam li estis 23-jaraĝa.]] Post tio Stalin laboris kiel propagandisto de la SDLPR kaj organizis sub la pseŭdonimo „Koba“ interalie [[striko]]jn kaj manifestaciojn kun fervojistoj. En oktobro 1899, Stalin elkaboris kiel meteologo en la Tiflisa observatorio.<ref>Deutscher 1966, p. 54; Conquest 1991, p. 27; Service 2004, pp. 43–44; Montefiore 2007, p. 76; Kotkin 2014, pp. 47–48.</ref> Li havis malpezan laborsarĝon kaj tial li havis multan tempon por la revolucia aktiveco. Li altiris grupon de subtenatoj pere de siaj klasoj pri socialisma teorio<ref>Montefiore 2007, p. 79.</ref> kaj kunorganizis sekretan amaskunsidon de laboristoj por la [[Tago de la Laboro]] en 1900,<ref>Deutscher 1966, p. 54; Conquest 1991, p. 27; Montefiore 2007, p. 78.</ref> en kiu li sukcese kuraĝigis multajn laboristojn entrepreni [[striko|strikan]] agadon.<ref name="Montefiore 2007, p. 78">Montefiore 2007, p. 78.</ref> Ĉirkaŭ tiu epoko, la imperia sekreta polico, nome [[Oĥrano]], jam konis la aktivecojn de Stalin en la Tiflisaj revoluciaj etosoj.<ref name="Montefiore 2007, p. 78"/> Ili klopodos por aresti lin en marto 1901, sed li fuĝis kaj ekvivis eksterleĝe,<ref>Conquest 1991, p. 27; Service 2004, p. 45; Montefiore 2007, pp. 81–82; Kotkin 2014, p. 49.</ref> vivtenante sin per donacoj de amikoj kaj simpatiantoj.<ref>Montefiore 2007, p. 82.</ref> Restante eksterleĝe, li helpis plani manifestacion por la [[Tago de la Laboro]] en 1901, en kiu 3 000 marŝantoj kverelis kontraŭ la aŭtoritatoj.<ref>Conquest 1991, p. 28; Montefiore 2007, p. 82; Kotkin 2014, p. 50.</ref> Li plue evitis areston uzante falsajn nomojn kaj dormante en diversaj loĝejoj.<ref>Montefiore 2007, p. 87.</ref> En Novembro 1901, li estis elektita por la Tiflisa Komitato de la [[Rusia Social-Demokrata Laborista Partio]] (RSDLP), marksisma partio fondita en 1898.<ref>Deutscher 1966, p. 63; Rieber 2005, pp. 37–38; Montefiore 2007, pp. 87–88.</ref> En [[1902]] li estis arestita unuan fojon, ĉar li gvidis laboristan manifestacion en la kartvela [[havenurbo]] [[Batumi]], kien li venis tiucele.<ref>Conquest 1991, p. 29; Service 2004, p. 52; Rieber 2005, p. 39; Montefiore 2007, p. 101; Kotkin 2014, p. 51.</ref> Fakte lia aktivula retoriko montriĝis dividiga inter la marksistoj de la urbo, ĉar kelkaj el ili suspektis, ke li povus esti provoka agento laboranta por la registaro.<ref>Montefiore 2007, pp. 91, 95; Kotkin 2014, p. 53.</ref> Li trovis laborlokon en la stokejo de la rafinejo de Rothschild, kie li kunorganizis du [[striko]]jn de laboristoj.<ref>Montefiore 2007, pp. 90–93; Kotkin 2014, p. 51; Khlevniuk 2015, pp. 22–23.</ref> Post kelkaj strikestroj estis arestitaj, li kunorganizis amasan publikan manifestacion kiu kondukis al atako al la prizono; trupoj pafis al la manifestaciantoj, el kiuj 13 estis mortigitaj.<ref>Conquest 1991, p. 29; Service 2004, p. 49; Montefiore 2007, pp. 94–95; Kotkin 2014, p. 52; Khlevniuk 2015, p. 23.</ref> Stalin organizis alian amasmanifestacion la tagon de ilia funebro,<ref>Montefiore 2007, pp. 97–98.</ref> antaŭ esti li mem arestita en Aprilo 1902.<ref>Conquest 1991, p. 29; Service 2004, p. 49; Rieber 2005, p. 42; Montefiore 2007, p. 98; Kotkin 2014, p. 52.</ref> Dekomence enprizonita en Batumi<ref>Deutscher 1966, p. 67; Service 2004, p. 52; Montefiore 2007, p. 101.</ref> kaj poste en Kutaisi,<ref>Deutscher 1966, p. 67; Conquest 1991, p. 29; Service 2004, p. 52; Montefiore 2007, p. 105.</ref> meze de 1903 li estis kondamnita al tri jaroj de ekzilo en orienta Siberio.<ref>Deutscher 1966, p. 68; Conquest 1991, p. 29; Montefiore 2007, p. 107; Kotkin 2014, p. 53; Khlevniuk 2015, p. 23.</ref> Post kiam li sukcesis fuĝi el la [[ekzilo]], li estis denove — entute okfoje — arestita kaj ekzilita. Stalin fakte lasis Batum en oktobro, kaj alvenis al siberia urbeto Novaja Uda, en la [[Irkutska provinco]], fine de novembro 1903.<ref>Deutscher 1966, p. 75; Conquest 1991, p. 29; Service 2004, p. 52; Montefiore 2007, pp. 108–110.</ref> Tie, li loĝis en duĉambra kamparana domo, dormante en la manĝostokejo de la konstruaĵo.<ref>Montefiore 2007, p. 111.</ref> Li faris du fuĝoklopodojn: en la unua, li venis ĝis Balagansk, ankoraŭ en la [[Irkutska provinco]], antaŭ reveni pro [[frostiĝo]].<ref>Service 2004, p. 52; Montefiore 2007, pp. 114–115.</ref> Lia dua klopodo, en januaro 1904, estis sukcesa kaj tiam li revenis ĝis Tiflis.<ref>Service 2004, p. 52; Montefiore 2007, pp. 115–116; Kotkin 2014, p. 53.</ref> Tie, li kunredaktis kartvelian marksisman gazeton, nome ''Proletariatis Brdzola'' ("Proletara Lukto"), kun Filip Maĥaradze.<ref>Service 2004, p. 57; Montefiore 2007, p. 123.</ref> Li alvokis al kartvela marksista movado disiĝi el sia rusia partnero, rezulte en la fakto ke kelkaj membroj de la RSDLP akuzis lin teni vidpunktojn kontraŭ la ĉeftendenco de marksisma [[internaciismo]] kaj petis lian forpelon el la partio; li tuj rezignis pri siaj opinioj.<ref>Service 2004, p. 54; Montefiore 2007, pp. 117–118; Kotkin 2014, p. 77.</ref> Dum sia ekzilo, fakte la RSDLP estis disiĝinta inter la "[[Bolŝeviko]]j" de [[Vladimir Lenin]] kaj la "[[Menŝeviko]]j" de [[Julius Martov]].<ref>Conquest 1991, pp. 33–34; Service 2004, p. 53; Montefiore 2007, p. 113; Kotkin 2014, pp. 78–79; Khlevniuk 2015, p. 24.</ref> Stalin malamis multajn el la menŝevikojn de Kartvelio kaj aliĝis al la Bolŝevikoj.<ref>Deutscher 1966, p. 76; Service 2004, p. 59; Kotkin 2014, p. 80; Khlevniuk 2015, p. 24.</ref> Kvankam li establis fortan bolŝevikaj organizon en la minurbo [[Ĉiatura]],<ref>Montefiore 2007, p. 131.</ref> [[Bolŝevismo]] restis minoritata forto en la Menŝevik-hegemonia kartvela revolucia etoso.<ref>Conquest 1991, p. 38; Service 2004, p. 59.</ref> ===1905–1912: Revolucio de 1905 kaj ties sekvo === [[Dosiero:Lenin at Tampere.JPG|eta|maldekstre|Stalin por la unua fojo renkontiĝis kun [[Vladimir Lenin]] en la tutrusa konferenco de la bolŝevikoj en [[Tampereo]]. Lenin iĝis la "nemalhavebla mentoro de Stalin".{{sfn|Kotkin|2014|p=81}}]] Post la partikunveno en [[Londono]] en [[1903]] kaj la sekva disiĝo de la partio en [[menŝevikoj]] kaj [[bolŝevikoj]], Stalin anis la bolŝevikojn sub Lenin, kiu subtenis, ke la politika ŝanĝo povus alveni nur per centra partio gvidata de ''"profesiaj"'' revoluciuloj. En la jaro [[1905]] li unue persone renkontiĝis kun Lenin dum tutrusa konferenco de la bolŝevikoj en [[Tampereo]], [[Grandprinclando Finnlando]]. En tiu antaŭrevolucia epoko, kiam Stalin jam organizis multajn strikojn, li ne montriĝis granda teoriisto, sed ĉefe subtenis praktike la neleĝajn agadojn de la bolŝevikoj. En januaro 1905, registaraj trupoj [[Sanga dimanĉo (1905)|masakris protestantojn]] en [[Sankt-Peterburgo]]. Tumultoj tuj etendiĝis tra la tuta Rusa Imperio en tio kio iĝis konata kiel la [[Revolucio de 1905]].<ref>Deutscher 1966, p. 80; Service 2004, p. 56; Montefiore 2007, p. 126.</ref> Kartvelio estis aparte tuŝita.<ref>Deutscher 1966, pp. 84–85; Service 2004, p. 56.</ref> Stalin estis en [[Baku]] en Februaro kiam [[Armena-tataraj masakroj|etna perforto]] eksplodis inter Armenoj kaj Azeroj; almenaŭ 2 000 personoj mortiĝis.<ref>Service 2004, p. 58; Montefiore 2007, pp. 128–129.</ref> Li publike kritikis la "pogromojn kontraŭ Judoj kaj Armenoj" kiel parto de la klopodoj de la caro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]] por "plifortigi sian malaprezendan tronon".{{sfn|Montefiore|2007|p=129}} Stalin formis Bolŝevikan Batalroton kiun li uzis por apartigi la etnajn frakciojn en Baku; li uzis la tumultojn ankaŭ kiel kovro por ŝteladi presekipaĵaron.{{sfn|Montefiore|2007|p=129}} Inter la kreskanta perforto tra tuta Kartvelio li sukcesis formi siajn Batalrotojn, dum la Menŝevikoj faris same.{{sfn|Montefiore|2007|pp=131–132}} La rotoj de Stalin sukcesis malarmi lokajn policojn kaj trupojn,{{sfn|Montefiore|2007|p=132}} rabadis registarajn armilarojn,{{sfn|Montefiore|2007|p=143}} kaj kolektis financojn pere de [[protektomono]] el grandaj lokaj negocistoj kaj minoj.{{sfn|Montefiore|2007|pp=132–133}} Ili lanĉis atakojn kontraŭ la registaraj [[kozakoj|kozakaj]] trupoj kaj pro-carismaj "Nigraj Centanoj",<ref>Deutscher 1966, p. 87; Montefiore 2007, pp. 135, 144.</ref> kunordigante kelkajn el iliaj operacoj kun la Menŝevikaj milicanoj.{{sfn|Montefiore|2007|p=137}} Novembre 1905, la kartvelaj Bolŝevikoj elektis Stalin kiel unu el siaj delegiton por Bolŝevika kongreso en Sankt-Peterburgo.<ref>Deutscher 1966, pp. 89–90; Service 2004, p. 60; Montefiore 2007, p. 145.</ref> Je sia alveno tien, li renkontiĝis kun la edzino de Lenin nome [[Nadeĵda Krupskaja]], kiu informis lin, ke la evento estis translokigita al [[Tampereo]] en la [[Grandprinclando Finnlando]].{{sfn|Montefiore|2007|p=145}} En la Tamperea kongreso de 1905 Stalin renkontiĝis kun Lenin por la unua fojo.<ref>Deutscher 1966, p. 90; Conquest 1991, p. 37; Service 2004, p. 60; Kotkin 2014, p. 81.</ref> Kvankam Stalin montris respekton al Lenin, li arde montris ankaŭ sian malkonsenton kun la opinio de Lenin ke Bolŝevikoj kandidatiĝu por la venonta ĝenerala balotado de 1906 al la [[Ŝtata Dumao (Rusa Imperio)|Ŝtata Dumao]]; Stalin vidis la parlamentan procezon kiel tempoperdo.<ref>Deutscher 1966, p. 92; Montefiore 2007, p. 147; Kotkin 2014, p. 105.</ref> Aprile 1906, Stalin partoprenis en la 4-a Kongreso de la RSDLP en [[Stokholmo]]; tiu estis lia unua forveturo ekster la Rusa Imperio.<ref>Deutscher 1966, p. 94; Conquest 1991, pp. 39–40; Service 2004, pp. 61, 62; Montefiore 2007, p. 156.</ref> En la kongreso, la RSDLP — tiam estrita de la menŝevika majoritato — interkonsentis ne kolekti monon uzante armitan rabadon.<ref>Deutscher 1966, p. 96; Conquest 1991, p. 40; Service 2004, p. 62; Khlevniuk 2015, p. 26.</ref> Lenin kaj Stalin prie malkonsentis<ref>Deutscher 1966, p. 96; Service 2004, p. 62; Kotkin 2014, p. 113.</ref> kaj poste private studis kiel ili pluigu sian rabadon por la Bolŝevika tendaro.<ref>Montefiore 2007, p. 168; Kotkin 2014, p. 113.</ref> Stalin edziĝis al [[Kato Svanidze]] en ortodoksisma ceremonio en [[Senaki]] en julio 1906.<ref>Service 2004, p. 64; Montefiore 2007, p. 159; Kotkin 2014, p. 105; Semeraro 2017, p. ? [https://books.google.es/books?id=bAXMDwAAQBAJ&dq=Kato+Svanidze+stalin+orthodox+church+1906&pg=PT87&redir_esc=y#v=onepage&q=Kato%20Svanidze%20stalin%20orthodox%20church%201906&f=false].</ref> En Marto 1907 ŝi naskis filon, [[Jakov Ĝugaŝvili|Jakov]].<ref>Service 2004, p. 64; Montefiore 2007, p. 167; Kotkin 2014, p. 106; Khlevniuk 2015, p. 25.</ref> Ĉirkaŭ tiun jaron — laŭ la historiisto Robert Service — Stalin estis establinta sin kiel la "ĉefa Bolŝeviko de Kartvelio".{{sfn|Service|2004|p=65}} Li partoprenis en la 5-a Kongreso de la RSDLP, okazinta en la preĝejo de la ''Brotherhood Church'' en Londono en Majo–Junio 1907.<ref>Conquest 1991, p. 41; Service 2004, p. 65; Montefiore 2007, pp. 178–180; Kotkin 2014, p. 108.</ref> Reveninta en Tiflison, Stalin organizis la [[Atako je banko de Tbiliso|rabon de granda monliverado al la Imperia Banko]] en junio 1907. Lia bando embuskis la armitan aŭtaron en [[Placo de la Libereco (Tbiliso)|Erivan Placo]] per pafiloj kaj hejmfaritaj bomboj. Ĉirkaŭ 40 personoj mortis, sed ĉiuj el la bandanoj sukcesis fuĝi vive kun 250 000 rubloj.<ref>Conquest 1991, pp. 41–42; Service 2004, p. 75; Kotkin 2014, p. 113.</ref> Post la rabo, Stalin setliĝis en Baku kun sia edzino kaj filo.<ref>Deutscher 1966, p. 100; Montefiore 2007, p. 180; Kotkin 2014, p. 114.</ref> Tie, Menŝevikoj kritikis Stalin pri la rabado kaj voĉdonis forpeli lin el la RSDLP, sed li ignoris tion.<ref>Deutscher 1966, p. 100; Conquest 1991, pp. 43–44; Service 2004, p. 76; Montefiore 2007, p. 184.</ref> [[Dosiero:Stalin's Mug Shot.jpg|eta|dekstra|Polica [[Foto|fotaro]] de Stalin farita en 1911 de la [[Oĥrano|carisma sekreta polico]].]] Tiel li partoprenis en la sekvaj jaroj la organizadon de diversaj bankraboj por plenigi la kason de la partio. Dum [[1906]]-[[1907]] li aktivis en [[Suda Kaŭkazio]] kaj estis unu el la organizantoj de la [[Bakuo|Bakua]] [[Komitato]] de [[RSDLP]] ([[Rusia Social-Demokrata Laborista Partio]]). Stalin estis fervora adepto de [[Lenino]], laŭ kies iniciato Stalin estis aligita al la Centra Komitato kaj [[RSDLP|Rusa Buroo de RSDLP]] en [[1912]]. En Baku, Stalin sekurigis la bolŝevikan hegemonion de la loka branĉo de la RSDLP<ref>Montefiore 2007, p. 190.</ref> kaj eldonis du bolŝevikajn gazetojn, nome ''Bakinskij Proletari'' kaj Gudok ("Fajfo").<ref>Montefiore 2007, p. 186.</ref> En aŭgusto 1907, li partoprenis en la Sepa Kongreso de la [[Dua Internacio]] — internacia socialisma organizaĵo — en [[Stutgarto]], [[Germanio]].<ref>Montefiore 2007, p. 189.</ref> En novembro 1907, lia edzino mortis pro [[tifo]],<ref>Montefiore 2007, p. 191; Kotkin 2014, p. 115.</ref> kaj li lasis sian filon kun ŝia familio en Tiflis.<ref>Conquest 1991, p. 44; Service 2004, p. 71; Montefiore 2007, p. 193; Kotkin 2014, p. 116.</ref> En Baku li rekuniĝis kun sia grupo, nome la bando,<ref>Montefiore 2007, p. 194.</ref> kiu plue atakis la Nigrajn Centojn kaj kolektis financojn pee de [[protektomono]], falsigante monon, kaj plenumante rabaĵojn.<ref>Service 2004, p. 74; Montefiore 2007, p. 196; Kotkin 2014, p. 115.</ref> Ili ankaŭ kidnapis filojn de kelkaj riĉuloj por akiri elaĉetan monon.<ref>Montefiore 2007, pp. 197–198; Kotkin 2014, p. 115.</ref> Komence de 1908, li veturis al la svisa urbo [[Ĝenevo]] por renkontiĝis kun Lenin kaj la elstara rusa marksisto [[Georgij Pleĥanov]], kvankam tiu fakte tute ne plaĉis al li.<ref>Montefiore 2007, p. 195.</ref> En marto 1908, Stalin estis arestita kaj malliberigita en la prizono Bailov en Baku.<ref>Conquest 1991, p. 44; Service 2004, p. 68; Montefiore 2007, p. 203; Kotkin 2014, p. 116.</ref> Tie li estris la enprizonigitajn bolŝevikojn, organizis diskutgrupojn, kaj ordonis la mortigon de supozeblaj informantoj.<ref>Conquest 1991, p. 45; Montefiore 2007, pp. 203–204.</ref> Li estis finfine kondamnita al du jaroj de ekzilo en la vilaĝo [[Solviĉegodsko]], [[Vologda provinco]], kaj alvenis tien en februaro 1909.<ref>Conquest 1991, p. 45; Service 2004, p. 68; Montefiore 2007, pp. 206, 208; Kotkin 2014, p. 116.</ref> En junio, li fuĝis el la vilaĝo kaj alvenis al [[Kotlas]] maskita kiel virino kaj el tie li iris al Sankt-Peterburgo.<ref>Conquest 1991, p. 46; Montefiore 2007, p. 212; Kotkin 2014, p. 117.</ref> En marto 1910, li estis arestita denove kaj sendita reen al Solviĉegodsko.<ref>Conquest 1991, p. 46; Montefiore 2007, pp. 222, 226; Kotkin 2014, p. 121.</ref> Tie li havis amaferojn kun almenaŭ du virinoj; lia domposedantino, Maria Kuzakova, poste naskis lian duan filon, [[Konstantin Kuzakov|Konstantin]].<ref>Service 2004, p. 79; Montefiore 2007, pp. 227, 229, 230–231; Kotkin 2014, p. 121.</ref> En junio 1911, Stalin ricevis permeson translokiĝi al [[Vologda]], kie li restis dum du monatoj,<ref>Conquest 1991, p. 47; Service 2004, p. 80; Montefiore 2007, pp. 231, 234; Kotkin 2014, p. 121.</ref> kaj havis rilaton kun Pelageja Onufrieva.<ref>Service 2004, p. 79; Montefiore 2007, p. 234; Kotkin 2014, p. 121.</ref> Li fuĝis al Sankt-Peterburgo,<ref>Montefiore 2007, p. 236; Kotkin 2014, p. 121.</ref> kie li estis arestita en septembro 1911 kaj kondamnita al plua trijara ekzilo en Vologda.<ref>Montefiore 2007, p. 237; Kotkin 2014, pp. 121–22.</ref> ===1912–1917: Centra Komitato kaj redaktorado de Pravda=== [[Dosiero:First Issue of PRAVDA.jpg|eta|maldekstre|La unua numero de ''[[Pravda]]'', la bolŝevika gazeto kies redaktoro estis Stalin.]] Por ne perdi kontakton kun Lenin kaj fuĝi la persekuton de la cara polico, li fuĝis decembre [[1912]] al [[Aŭstrujo-Hungarujo]], kie li pasigis kelkajn monatojn en [[Krakovo]] kaj [[Vieno]]. Kiam li revenis al Rusujo somere de la jaro [[1913]], li estis arestita denove. Post tiam li pasigis la jarojn de [[1913]] ĝis [[1917]] ekzile apud [[Turuĥansk]]. Ekzistas pluraj klarigoj por tiuj oftaj arestoj kaj fuĝoj. Unu el ili estus ekzemple la malbona organizado de la cara polico. La caraj policoj persekutis revoluciulojn nur duonkore. La „fuĝantaj“ bolŝevikoj povis ekzemple uzi senprobleme ĉiajn veturilojn. Krome subtenis ilin la popolo per nutraĵoj kaj aliaj helpiloj. Kiam oni arestis la revoluciulojn, ili akceptis senreziste ekzilon, sed la tagon post sia alveno ili jam ekiris hejmen{{Mankas fonto|dato=decembro 2021}}. Kiam restado estis pli longa, tion kaŭzis senpaga loĝejo proponata al la ekzilitoj kaj sufiĉe bona monsumo por vivi{{Mankas fonto|dato=decembro 2021}}. Alia klarigo por rapida liberigo estus la kontaktoj al la [[Oĥrano|Oĥrana]], la sekreta cara polico.<ref>Unu fonto por tio estas la NKVD-oficiro [[Aleksandro Miĥailoviĉ Orlov]], kiu fuĝis dum la epoko de la granda purigo en [[1938]] al [[Usono]] kaj kaŝis sin tie ĝis la morto de Stalin. En [[1953]] Orlov publikigis siajn memorojn, en kiuj li priparolas la spionadon de Stalin por la cara sekreta polico [[Oĥranka]]{{Mankas fonto|dato=decembro 2021}}.</ref> Kaze de la lasta ekzilrestado de Stalin, la komenco de la [[unua mondmilito]] estis kaŭzo por li ne tuj reveni, ĉar li timis, ke post sekva aresto, li estos enarmeigata en la rusan armeon. Ekde [[1912]] laŭ postulo de Lenin, li estis membro de la centra komitato de la bolŝevikoj kaj alprenis la kaŝnomon Stalin, kiu signifas ''"la [[ŝtalo|ŝtaleca]]"''. En la {{daton|24|marto|1919}} li edziĝis al [[Nadeĵda Allilujeva]], kiu en la nokto de la 8-a al la 9-a de novembro 1932 pafis sin en la koron per malgranda pistolo, ŝajne pro teruraj kapdoloroj. Iliaj gefiloj estis [[Vasilij Stalin]] (1921-1962) kaj [[Svetlana Allilujeva]] (1926-2011). == Estreco == En [[1917]] li iĝis membro de partia gazeto "[[Pravda]]", [[Politburoo]] de Centra komitato de bolŝevikoj kaj Milita-Revolucia Centro]. Dum 1917-1922 Stalin okupis postenon de [[Popolkomisaro|popola komisaro]] pri naciaj aferoj, kaj ankaŭ pri [[ŝtata kontrolo]]. En [[1922]] Stalin estis elektita [[Ĝenerala Sekretario de Komunista Partio de Sovetunio|Ĝenerala Sekretario de Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] (la plej altranga posteno en [[Sovetunio]]) kaj restis en la posteno ĝis sia morto ([[1953]]). En la [[1920-aj jaroj]], post la batalo por la gvidrolo en la partio kaj ŝtato], li uzis la partian aparaton kaj politikajn rimedojn, rezulte de kio, Stalin fariĝis unupersona gvidanto de la partio kaj starigis [[Totalismo|totalisman reĝimon]] en la lando. Li efektivigis intensan [[industriigo]]n kaj devigan [[kolektivigo]]n en [[USSR]]. En sekvaj jaroj, dum la periodo de amasa [[terorpolitiko]], ĉiuj realaj aŭ potencaj konkurantoj de Stalin estis ekstermitaj. De la fino de la 1930-aj jaroj, li efektivigis [[politiko]]n de alproksimiĝo kun la [[Nazia Germanio]], per kontrakto Molotov- Ribbentrop , tamen ne evitis la tragedion de la [[Dua Mondmilito]]. De la jaro [[1941]] li estis prezidanto de [[Konsilio de Ministroj de Sovetunio|Konsilio de Ministroj de USSR]], dum la tutaj militjaroj - ankaŭ prezidanto de [[Ŝtata Defenda Komitato]] kaj [[Ĉefa Militestro]]. Dum la milito li partoprenis en la [[antifaŝisma koalicio]].- Nur en la lastaj jaroj de Dua Mondmilito Usono decide helpis al ruĝa armeo venki kontraŭ la tria regno de diktatoro Adolf Hitler. [[Dosiero:Wien - Stalin-Gedenktafel.JPG|eta|Memortabulo pri la restado de Stalin en [[Vieno]], instalita dum la sovetia okupado.|alternative=|maldekstra]] En jaro 1952 Stalin publikigis artikolon en jhurnalo Pravda pri la lingva monda problemo - kaj Esperanto. ==Post lia morto== Vidu [[Pri la kulto de personeco kaj ĝiaj konsekvencoj]] Unu el la famaj paroladoj de [[Nikita Ĥruŝĉov]] estas parolado dum la 20-a kongreso de [[Komunista Partio de Sovetunio]] en 1956, en kiu li akre kritikis la personecon kaj la agadon de Stalin. Tra tiu parolado en partia kongreso, Ĥruŝĉov oficiale kritikis diktaturojn kaj krimojn sub regado de Josif Stalin. La parolado grande influis al aliaj socialismaj ŝtatoj, kiuj gvidiĝis sub la [[Stalinismo]]. Poste tiu parolado simboligis komencon de [[Degelo (Sovetunio)|politika degelo en Sovetunio]]. [[Hoĝaismo]] estas variaĵo de Marksismo-Leninismo, kiu disvolviĝis pro rompo kun [[Maoismo]] en la malfruaj 1970-aj jaroj. La ideologio nomiĝas laŭ [[Enver Hoĝa]], la albana komunisma gvidanto, kiu funkciis kiel Unua Sekretario de la Laborista Partio. Hoĝaismo estas priskribita kiel strikta defendo de la heredaĵo de Josif Stalin, nome la organizo de Sovetunio sub Stalinismo, kaj furioza kritiko de preskaŭ ĉiuj aliaj komunistaj grupoj, nomante ilin "reviziistoj". La post-stalinisma periodo montras, ke la Stalina fenomeno estas tre komplika kaj taksi ĝin unusence ne eblas, almenaŭ ĉe la popoloj de iama USSR. De Stalin restis multaj verkoj pri politika teorio, ankaŭ literaturaĵoj de lia junaĝa periodo. Lia tombo troviĝas en [[Moskvo]], ĉe la [[Ruĝa Placo]]. Interalie, en lia naskiĝurbo Gori staras verŝajne la sola monumento de Stalin apud lia domo-muzeo. == Referencoj == {{Referencoj|2}} ==Literaturo== === En Esperanto === * {{eo}} Jozefo V. Stalino : Pri la mankoj de la partilaboro kaj la disponoj por lik­vidi la trockistajn kaj ceterajn falslangulojn. Referaĵo kaj finparolo en la plenkunsido de la CK de la VKP(b), la 3-an kaj 5-an de marto 1937. Tradukitaj de Vilhelmo Lutermano. Kun biografietoj de Jurij Finkel. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2016, 232 p., ISBN 978-2-36960-058-9 * {{eo}} Martemjan Nikitiĉ Rjutin, ''Stalino kaj krizo de la proletara diktaturo''. El la rusa tradukis Jurij Finkel. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2015, 168 p., ISBN 978-2-36960-034-3 Vidu ankaŭ bibliografion sub [[Stalinismo]]. === Fontoj de la artikolo === * Brackman, Roman (2001). ''The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life''. London kaj Portland: Frank Cass Publishers. ISBN 978-0-7146-5050-0. * Brackman, Roman (2004). ''The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life''. London: Frank Cass Publishers. * Conquest, Robert (1991). ''Stalin: Breaker of Nations''. Novjorko kaj Londono: Penguin. ISBN 978-0-14-016953-9. * Deutscher, Isaac (1966). ''Stalin'' (reviziita eld.). Harmondsworth: Penguin. * Dović, Marijan; Helgason, Jón Karl, eld. (2019). [https://books.google.es/books?id=nimVDwAAQBAJ&redir_esc=y Great Immortality: Studies on European Cultural Sainthood.] National Cultivation of Culture. Vol. 18. ISBN 9789004395138. Alirita la 29an de Aprilo 2022. * Khlevniuk, Oleg V. (2015). ''Stalin: New Biography of a Dictator''. Tradukita de Nora Seligman Favorov. New Haven kaj Londono: Yale University Press. ISBN 978-0-300-16388-9. * Kotkin, Stephen (2014). ''Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928''. London: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9944-0. * Kotkin, Stephen (2017). ''Stalin: Waiting for Hitler, 1929–1941''. London: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9945-7. * Montefiore, Simon Sebag (2003). ''Stalin: The Court of the Red Tsar''. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-1-84212-726-1. * Montefiore, Simon Sebag (2007). ''Young Stalin''. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-85068-7. * Rieber, Alfred J. (2005). "Stalin as Georgian: The Formative Years". En Sarah Davies; James Harris (eld.). ''Stalin: A New History''. Cambridge: Cambridge University Press. pp.&nbsp;18–44. ISBN 978-1-139-44663-1. * Service, Robert (2000). ''Lenin: A Biography''. London: Macmillan. ISBN 978-0-333-72625-9. * Service, Robert (2004). ''Stalin: A Biography''. London: Macmillan. ISBN 978-0-333-72627-3. * Volkogonov, Dimitri (1991). ''Stalin: Triumph and Tragedy''. Tradukita de Harold Shukman. London: Weidenfeld kaj Nicolson. ISBN 978-0-297-81080-3. == Vidu ankaŭ == * [[Granda purigo]] ''(pri teroro fare de Stalin)'' * [[Ekziloj en Sovetunio]] * [[Stalin kaj Esperanto]] ([[La danĝera lingvo|La Danĝera Lingvo]]) * [[Stalinismo]] * [[Stalin-notoj]] * [[Senstalinigo]] * [[Patro de la Lando]] * [[Nadeĵda Allilujeva]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.marxists.org/esperanto/stalin/index.htm Verkista arkivo de J. Stalin] en la [[Marksista Interreta Arkivo]] * Jessica Gorter: filmo '''[https://zeppers.websites.xs4all.nl/film/rode-ziel/ De Rode Ziel']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (la ruĝa animo), Zeppers {{Marŝaloj de USSR}} {{Estroj de Sovetunio}} {{Malvarma milito}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Joseph Stalin|revizio=1151003017}} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Stalin, Josif}} [[Kategorio:Josif Stalin| ]] [[Kategorio:Bolŝevikoj]] [[Kategorio:Herooj de Socialisma Laboro]] [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] [[Kategorio:Personoj de la Malvarma milito]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia revolucio]] [[Kategorio:Stalinismo]] [[Kategorio:Homoj de Holodomoro]] [[Kategorio:Sovetianoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Entombigitoj en la Nekropolo ĉe la Kremla Muro]] 98zu8v2mdxtsc7op0bop6gvv9v6a438 0 13435 9456263 9390107 2026-08-18T15:56:31Z Tirolischleioans 254019 /* Gravuloj rilataj al la urbo */ 9456263 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|bildo=Gotha.JPG|bildo-larĝeco = 300px|regiono-ISO=DE-TH |situo sur mapo=Gotha|situo de=Situa mapo de Gotha |situo sur mapo2=Centra Gotha|situo de2=Situa mapo de Centra Gotha }} '''Gotha''' {{prononco|'''go:'''ta}}, esperantigite ankaŭ '''''Gotao''''', estas urbo en la [[federacia lando (Germanio)|germana federacia lando]] [[Turingio]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio|{{#invoke:Wikidata|claim|P439}}}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Faktoj == * '''Situo:''' 50°57' NO, 10°41' OR * '''Horzono:''' [[GMT]]+1h (+2h de aprilo ĝis oktobro) == Historio == Unue menciita estis Gotha en 775 sub la nomo ''villa Gotaha''. Tiam [[Karolo la 1-a]] donacis la lokon al la [[Abatejo Hersfeld]]. Inter 1180 kaj 1190 ĝi fariĝis ''urbo''. En la 15-a kaj la 16-a jarcento la loĝantoj komercadis ĉefe per [[greno]], produktoj arbaraj kaj [[izatido]]. Ekde 1572 la urbo apartenis al la [[Duklando Saksio-Koburgo kaj Gotao|Duklando Saksio-Koburgo]], dum 1640-1918 tie ĉi rezidis la dukoj de [[Saksio-Gotha]]. Gotha famiĝis dum jarcentoj pro sia lernejo ''[[Ernestinum (Gotha)|Gymnasium illustre]]''. En 1798 okazis en Gotao la [[Unua astronoma kongreso eŭropa]]. Fama estas ankaŭ la multo da imponaj vilaoj, ekz. de [[Vilao Kuhnreuter]]. Ĉe la krepusko de [[Turniĝo]] en aŭtuno 1989 gravis kiel okazigejo de rondaj tabloj kaj civitanaj formumoj la protestantisma [[Preĝejo Repaciĝo (Gotao)|Preĝejo Repaciĝo]]. == Historio industria == En 1767 malfermiĝis la fabrikoj de porcelanaĵoj. En 1785 [[Justus Perthes]] fondis eldonejon geografian, kiu baldaŭ ekfamiĝis, kaj en kiu aperis fine de 1879 ankaŭ la mondkonata romano [[Heidi]] de la svisa verkistino [[Johanna Spyri]]. Finiĝas en Gotao la arkitektura majstroverko ''[[Leinakanalo]]''. == Geografio == Sudokcidente de la urbo troviĝas la montaro ''[[Boxberg (Gotha)|Boxberg]]'' kiu servas kiel ripozumaero. En la 1920-aj jaroj estiĝis en la sudo de Gotao la belega [[Am schmalen Rain (ĝardena urbo)|ĝardenurbo ''Am schmalen Rain'']] kiu eĉ hodiaŭ urboplanade kaj -evoluige gravas. == Politikaĵoj == * En 1875 unuiĝis - post la akcepto de la t.n. [[Programo de Gotha]] - en la gastejo [[Tivoli (Gotha)|Tivoli]] maldekstraj partioj de Bebel/Liebknecht kaj de Lasalle. * En 1917 fondiĝis tie ĉi la Sendependa Socialdemokrata Partio de Germanio ''(Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands - USPD)''. * La 7-an de aprilo 1946 unuiĝis en Gotha la landaj organizoj de la Komunista Partio de Germanio kaj de la SPD kaj nome ŝanĝiĝis en Socialistan Unuecan Partion de Germanio [[Sozialistische Einheitspartei Deutschlands]]. Ĉeestis kaj [[Wilhelm Pieck]] kaj [[Otto Grotewohl]]. == Vidindaĵoj == === Religiaj === * [[Aŭgustenana kirko (Gotha)|Aŭgustenana kirko]] * [[Ĉeftombejo de Gotha]] * [[Preĝejo Sankta Bonifaco (Gotha)|Kirko Sankta Bonifaco]], katolika * [[Preĝejo frederika]] * [[Preĝejo Sankta Heleno (Siebleben)]] * [[Preĝejo Sankta Margareta (Gotha)|Preĝejo Sankta Margareta]] (centra foirejo) * [[Preĝejo Repaciĝo (Gotao)|Preĝejo Repaciĝo]], en la norduesta urborando * rondiro ''[[Juda vivo en Gotha]]'' * [[Tombejo malnova de Gotha|Tombejo malnova (spuroj)]] * [[Tombejo meza de Gotha]] * [[Tombejo supra de Gotha]] === Kasteloj kaj similaĵoj === * [[Kastelo Friedenstein]] (kun muzeoj kaj kirko) * [[Kastelo Friedrichsthal]] kun oranĝerio * [[Kastelo Mönchhof (Siebleben)]] * [[Kastelparko Gotha]] * [[Oranĝerio de Gotha]] * [[Tekasteleto]] * [[Vintra palaco (Gotha)|Vintra palaco/biblioteko]] === Aliaj === * [[Burĝa turo]] * [[Cranach-domo (Gotha)|Cranach-domo kun Wasserkunst]] * [[Ĝardendomo Frankenberg (Gotha)|Ĝardendomo Frankenberg]] * [[Am schmalen Rain (ĝardena urbo)|Am schmalen Rain]] * [[Leinakanalo]] * [[Popoldomo Zum Mohren]], pereinta * [[Tivoli (Gotha)]] * [[Urbodomo malnova (Gotha)|Urbodomo malnova]] == Servoj == {{div col|2}} * [[Arnoldi-lernejo]], gimnazio * [[Artoforumo de Gotha]] (Kunstforum) * [[Akvario Gotaa]] (parko) * [[Ĉefstacidomo de Gotao]] * [[ernestinum (Gotha)|Ernestinum]], gimnazio * [[Hipodromo Boxberg]] * [[Löffler-lernejo]] * [[Muzeo pri asekuroj (Gotha)|Muzeo pri asekuroj]] * [[Municipa Naĝejo (Gotao)|Municipa Naĝejo]] * [[Reyher-lernejo]]j, elementa kaj meza * [[Turingia filharmonio Gotao-Eisenach]] * [[Zoologia ĝardeno de Gotha]] {{div col end}} == Gravuloj rilataj al la urbo == {{Div col|cols = 2}} * [[Abba Gregorius]], leksikografo * [[Adolf Bube]], arkivisto kaj poeto * [[Adolf Stieler]], geografo kaj kartografo * [[Albert von Bamberg]], gimnaziestro * [[Aleksej Barŝeviĉ]], koncertmajstro * [[Alwin Langenhan]], asekurkompaniulo * [[Andreas Kieling]], reĝisoro * [[Andreas Reyher]], pedagogo * [[August Petermann]], kartografo * [[August Wilhelm Iffland]], aktoro * [[Aŭgusto (Saksio-Gotao-Altenburg)]], duko * [[Bernardo la 1-a (Saksio-Meiningen)]], duko * [[Carl Christian Friedrich Glenck]], entreprenisto * [[Carl Friedrich Maelzer]], entreprenisto * [[Caspar Hofmann]], kuracisto kaj profesoro * [[Caspar Schmalkalden]], kartografo * [[Christian Ferdinand Schulze]], filologo * [[Conrad Ekhof]], teatrulo * [[Cyriacus Lindemann]], lernejestro * [[Dirk Kollmar]], bierfaristo kaj sportklubprezidanto * [[Dirk Oschmann]], literaturhistoriisto * [[Dorette Spohr]], harpistino * [[Eduard Adolf Jacobi]], lernejestro * [[Ernesto la 1-a (Saksio-Gotha-Altenburg)|Ernesto la 1-a]], duko * [[Ernesto la 1-a (Saksio-Koburgo kaj Gotao)]], duko * [[Ernesto la 2-a (Saksio-Koburgo kaj Gotao)]], duko * [[Ernesto Ludoviko la 1-a (Saksio-Meiningen)|Ernesto Ludoviko]], duko * [[Ernst Anding]], astronomo * [[Ernst Friedrich von Schlotheim]], paleobotanikisto * [[Ernst Wilhelm Arnoldi]], ekonomipolitikisto * [[Frederiko la 1-a (Saksio-Gotha-Altenburg)|Frederiko la 1-a]], duko * [[Friederike Bognár]], aktorino * [[Friedrich Adolf Wandersleb]], muzikisto * [[Friedrich August Ukert]], geografo kaj historiisto * [[Friedrich Christoph Perthes]], eldonisto * [[Friedrich Jacobs]], filologo * [[Friedrich Andreas Stroth]], lernejestro * [[Friedrich Melchior Grimm]], verkisto * [[Friedrich von Schlichtegroll]], numismatikisto * [[Friedrich Wilhelm Döring]], filologo * [[Friedrich Wilhelm Eugen Döll]], skulptisto * [[Friedrich Wilhelm Gotter]], verkisto * [[Fritz Appunn]], muzikisto * [[Gilbert Jakubczyk-Liberman]], prestidigitisto * [[Giovanni Andrea Galletti]], operkantisto * [[Gotardo de Hildesheim]], sanktulo * [[Gottfried Christoph Sommer]], hebreisto * [[Gustav Adolf von Gotter]], diplomato * [[Hans Adam von Studnitz]], teatra intendanto * [[Hans Dominik]], verkisto * [[Heinrich Credner]], geologo * [[Heinrich Georges]], bibliotekisto/filologo * [[Henriko (Saksio-Römhild)]], duko * [[Hermann Credner]], geologo * [[Herrmann Julius Meyer]], eldonisto * [[Hugo Gräf]], politikisto * [[Hugo Mairich]], inĝeniero * [[János Ferenc Zách]], astronomo * [[Joachim Marquardt]], filologo kaj lernejestro * [[Johann Adolph Jacobi]], predikisto * [[Johann Andreas Danz]], orientalisto * [[Johann August von Hellfeld]], jurscienculo * [[Johann Ehrenfried Freund]], mecenato * [[Johann Erhard Straßburger]], arkitekto * [[Johann Franz Buddeus]], teologo * [[Johann Friedrich Salomon Kaltwasser]], filologo * [[Johann Georg August Galletti]], instruisto * [[Johann Georg Keil]], verkisto * [[Johann Gottfried Geißler]], lernejestro kaj bibliotekisto * [[Johann Heinrich Möller]], orientalisto * [[Johann Heinrich Traugott Müller]], lernejestro * [[Johann Kaspar Steube]], instruisto kaj oficiro * [[Johann Ludwig Böhner]], komponisto kaj pianisto * [[Johann Michael Heusinger]], teologo kaj historiisto * [[Johann Siebold]], medicinisto * [[Johano Ernesto (Saksio-Eisenach)]], duko * [[Johano Frederiko la 2-a (Saksio)]], duko * [[Johano Kazimiro (Saksio-Koburgo)]], duko * [[Joseph Kürschner]], eldonisto * [[Joseph Meyer]], eldonisto * [[Josias Friedrich Löffler]], teologo * [[Julius Bertuch]], arĥitekto * [[Julius Hopf]], juristo * [[Julius von Plänckner]], regimentestro * [[Jürgen Möller]], historiisto * [[Justus Perthes]], eldonisto * [[Karl Ernst Georges]], filologo kaj instruisto * [[Karl Franz Buddeus]], vickanceliero * [[Karl Otto Beetz]], lernejestro * [[Kurd Laßwitz]], verkisto * [[Ludwig Bohnstedt]], arkitekto * [[Luise Dorothea (Sachsen-Meiningen)]], dukino * [[Max Wagner]], komponisto * [[Nikolaus Gromann]], arkitekto * [[Oskar Gründler]], pedagogo * [[Otto Keil]], artisto * [[Otto Liebetrau]], urbestro * [[Paul Stegmüller]], arkitekto * [[Pauline Gotter]] * [[Peter Andreas Hansen]], astronomo * [[Raphael Kühner]], filologo * [[Rudolph Zacharias Becker]], eldonisto kaj verkisto * [[Sigrid Damm]], literaturfakulino * [[Tobias Pfeifer-Helke]], muzeestro * [[Valentin Rost]], instruisto * [[Wilhelm Pertsch]], orientalisto * [[Wolf Christoph Zorn von Plobsheim]], arĥitekto {{Div col end}} == Gotha kaj Esperanto == En la 1909-a jaro okazis en Gotha la [[Germana Esperanto-Kongreso|4-a Germana Esperanto-Kongreso]]. Kable aŭdeblis en Gotha inter 2012 kaj 2021 ''[[Turingio Internacia]]'', la ĉiumonata Esperanto-radielsendo de [[Radio FREI]]. == Vidu ankaŭ == * [[Saksio-Koburgo kaj Gotao (lando)]] * [[Saksio-Koburgo kaj Gotao (dinastio)]] * [[Distrikto Gotha]] * [[Tramtransporto en Gotha]] * [[Turingia Arbarfervojo]] * [[Muzeaj Leonoj]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.bildarchivaustria.at/Pages/ImageDetail.aspx?p_iBildID=10858690 Bildkarto okaze de la 4-a Germana Esperanto-kongreso en Gotha] * [http://www.gotha.de Oficiala retejo] ({{de}}) * [http://english.gotha.de Retejo angla] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060424044039/http://english.gotha.de/ |date=2006-04-24 }} * [http://public-transport.net/bim/Gotha.htm Tramo en Gotha] * [http://www.landkreis-gotha.de Oficiala retejo de la distrikto Gotha] {{Projektoj}} {{Distrikto Gotha}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Gotha|!]] [[Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Turingio]] 5qe2to8k38cv4jq0e4766bdj7v4z02x 1 14989 9456455 7137409 2026-08-18T21:00:29Z Sj1mor 12103 /* Kondukt kaj konduk */ nova sekcio 9456455 wikitext text/x-wiki Arno demandis pri la uzo de semikonduktaĵo anstatau duonkonduktanto en miaj verkoj kaj tradukoj. Mi opinias ke ni devas diskuti tion ĉi tie ĉi. Unue, mi devas diri ke mi estas semikondukaĵa fakulo. Mi prilaboris silicon dum 25 jaroj. Mi estas spertulo pri difektoj kaj malpureco en silicio. Pro tio la ĵargono estas grava al mi. Mi komprenas la graveco de ĵargono je ĉiutaga nivelo ankaŭ. Mi estas Usonano laborante por japana frimao kaj foje vizitante Nederlando kaj Germanio komerce. La semikonduktaĵa industrio estas vere monda. La uzo de ĵargono estas la plej problemo alfrontita de scienco kaj teknologio en Esperanto. Vikipedio povus helpi kun tion ĉi. Mi uzis la vorton "duonkonduktanto" dum multaj jaroj. Mi ekuzis "semikonduktaĵo" post mi aĉetis la _Esperanta Terminaro de Fiziko_. Ĝi rekomendas "semikonduktanto". Estas kelkaj problemoj kun "duonkonduktanto". La unua estas ke "semi" eble estas iom pli internacia. Mi komprenas ke ĝi ne estas uzata en la Ĝermanaj lingvoj aliaj ol la angla. Sed mia sento estas ke ĝi estas pli internacia. Alia problemo estas la uzo de "anto". La uzo de "ant" estas superŝarĝita. Mi povas imagi miskompreno se oni uzas "semikonduktant-" kun ĉiuj partoj de parolo. Trie semikonduktaĵoj estas materialoj. La uzo de "aĵ" estas pli bona por tio. Viando estas materialo. Certe ni ne uzas "porkanto" por la viando de porko. Kiuj estas la sentoj de la Vikipediistoj pri tio ĉi? [[vikipediisto:F3meyer|Fred Meyer III]] 22:57 23 Nov 2003 UTC La titolo devas esti singulara. Se neniu malkonsentus, mi movos ĝin. -- [[Vikipediisto:Gabriel BEECHAM|Gabriel BEECHAM]] 16:37, 10. Jan 2004 (UTC) :Fakte mi preferas la vorton "'''duonkonduktanto'''", kiun oni trovas en [[ReVo]] (http://reta-vortaro.de/revo/art/konduk.html) kaj [[NPIV]], dum la termino ''duonkonduktaĵo'' ne ekzistas en tiuj gravaj vortaroj. La argumento favora al la afikso ''-aĵo'' ne validas, kiam oni scias, ke la terminoj "komponanto", "konduktanto" kaj aliaj estas jam ĝenerale akceptataj pri materialo.--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 15-a de aŭgusto 2015, 20:05 (UTC) ::Ne estas la rolo de Vikipedio krei neologismojn, kiam la terminoj jam ekzistas en ĉiuj vortaroj: mi petos al administranto alinomi la artikolon per '''duonkonduktanto''' (ekzistas ankaŭ la termino "[[superkonduktanto]]", kiun oni ne ŝanĝu, ĉu ne?).--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 16-a de aŭgusto 2015, 17:50 (UTC) :::{{farita}}. --[[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 15:22, 7 mar. 2021 (UTC) == Duonkonduktilo == Ĉar tia materialo estas [[konduktilo]], kiu duone konduktas elektran kurenton, kial ne uzi la terminon '''''duonkonduktilo''''' ?--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 15-a de aŭgusto 2015, 15:45 (UTC) :Laŭ PIV, estas "duonkonduktanto". --[[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 15:22, 7 mar. 2021 (UTC) == Ŝerco == Se oni comparas kun la anglaj terminoj, pri kiu ''conductor'' signifas ĉeforkestron, per la sama logiko ol la ĉisuba kara logikemulo ''semiconductor'' devu signifi duonĉeforkestron, kio ne estas, ĉar signifante semikonduktaĵon. Ankaŭ kiam L.L. Zamenhof iniciatis nian karan lingvon sub la kromnomo d-ro Esperanto, nun ke Esperanto estas konkreta aĵo, ĉu oni devu anstataŭi Esperanton per '''''Esperantaĵo''''', ĉu ne?--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 24-a de aŭgusto 2015, 13:40 (UTC) == Kondukt kaj konduk == = Duonkonduktanto = (Alidirektita el [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Duonkondukilo&redirect=no Duonkondukilo]) (Alidirektita el [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Duonkonduktilo&redirect=no Duonkonduktilo]) La radikoj ja estas proksimaj sed ne samas! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 21:00, 18 aŭg. 2026 (UTC) 6dejfjcylc0ml70e7x4uvj0dohhzar6 0 15113 9456601 8465943 2026-08-19T08:02:10Z Sj1mor 12103 9456601 wikitext text/x-wiki La '''Stephan-a Kvinopo''' (aŭ Stefana Kvinteto), nomita laŭ ĝia malkovrinto, la franca astronomo [[Édouard Stephan]] en jaro [[1887]], estas aro de kvin [[galaksio]]j, el kiuj nur tri gravite interagas. Tiuj estas : [[NGC 7317]], [[NGC 7318A]], [[NGC 7318B]], [[NGC 7319]] kaj [[NGC 7320]]. Ĝi vidiĝas enĉiele en la konstelacio [[Pegazo (konstelacio)|Pegazo]], je proksimuma distanco de 270 milionoj da [[lumjaro]]j. Tiuj estas favoritaj celoj je amatoraj astronomi-observantoj. Tiuj sufiĉe proksimaj galaksioj interŝanĝas materion laŭforme de « pontoj » ; la gravitaj efikoj kaŭzas ankaŭ al ili misformigojn vostformajn. <gallery> Dosiero:StephansQuintet3.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180ra|'''_Stephan_'s Kvinteto''' kiel vidita per la [[Kosmoteleskopo Hubble]] --> Dosiero:StephansQuintet2.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180ra|'''_Stephan_'s Kvinteto''' en [[_Infared_]] per la [[_Spitzer_ Spaca Teleskopo]] --> </gallery> {{-}} {{Unua}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Astronomio]] hpnjql56ow0e9k9pqo9qma2mulb4l8s 0 15943 9456665 9439917 2026-08-19T11:09:56Z ~2026-45438-49 262098 /* Trafiko */ 9456665 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Samarkando | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-uz|''Samarqand''}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Samarqand | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Registan square Samarkand.jpg | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Samarkand city coa.jpg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Uzbekio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Samarkanda provinco | regiono_tipo = Provinco | distrikto = | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = 1 | histregiono = Silka vojo | histregiono1 = Persa imperio | histregiono2 = Registan | histregiono3 = Timur | histregiono4 = Transoksanio | histregiono5 = Ĥorezmio | urbo = | urbo_noto = | urbo_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Zarevŝan | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = Bibi Ĥanum | memorindaĵo1 = Gur-e Amir | memorindaĵo2 = Ŝah-i-Zinda | memorindaĵo3 = Observatorio de Ulugh Beg | memorindaĵo4 = | memorindaĵo5 = | memorindaĵo6 = | memorindaĵo7 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj | ŝoseo = | montaro = | montaro1 = <!-- *** Situo *** --> | situo = Samarkando | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 702 | lat_d = 39 | lat_m = 39 | lat_s = 15 | lat_NS = N | long_d = 66 | long_m = 57 | long_s = 35 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 108.0 | areo_urbo = | areo_metropolo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_urbo = | loĝantaro_metropolo = | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 700 a.K. | establita_tipo = Fondo | establita1 = | establita1_tipo = unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = Hokimo | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[GMT]] | utc_offset =+5 | horzono_DST = | poŝtkodo = 140100 | areo_kodo = +998 66 | areo_kodo_tipo = Tel. antaŭkodo | kodo = 30 A (030-039)AA | kodo_tipo = Aŭtokodoj en Uzbekio | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = Historia centro kun moskeoj kaj madrasoj | unesko_tipo = kultura heredaĵo | unesko_jaro = 2001 | unesko_numero = 603 | unesko_regiono = 3 | unesko_kriterioj = i, ii, iv | kategorio_iucn = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Uzbekio | mapo_lokumilo = Uzbekio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Azio | mapo1_lokumilo = Azio <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.samarkand.info www.samarkand.info] | commons = Samarkand <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center|frame-width=260}} }} '''Samarkando''' ({{lang-uz|Samarqand}}); internacie ankaŭ konata kiel '''Samarkand''', origine el la [[sogda lingvo]]: "ŝtona urbo") estas urbo en [[Uzbekio]], ĉefurbo de la [[provinco Samarkando|provinco samnoma]]<ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/Uzbekistan.html|title=Uzbekistan: Provinces, Major Cities & Towns - Statistics & Maps (Uzbekio: provincoj, urboj kaj urbetoj - statistikoj kaj mapoj)|publisher=ra retejo ''citypopulation.de''|accessdate=2014-08-23}}</ref>. Ĝi estas fama pro sia [[arkitekturo]]<ref>{{Cite book|last=Liu|first=Xinru|title=The Silk Road in world history (La Silka Vojo en historio)|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Novjorko|isbn=978-0-19-516174-8}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cohn-Wiener|first=Ernst|title=An Unknown Timurid Building|journal=The Burlington Magazine for Connoisseurs|date=junio 1935|volume=66|issue=387|pages=272–273+277|url=http://www.jstor.org/stable/866154|accessdate=[[12-a de julio]] [[2012]]}}</ref>[[Dosiero:Gorskii 03948u.jpg|eta|320ra|{{centre|Samarkanda teksaĵvendisto, foto de [[Sergej Miĥailoviĉ Prokudin-Gorskij]] inter [[1905]] kaj [[1915]]}}]] == Historio == Samarkando estas tre malnova urbo, kiun oni fondis antaŭ preskaŭ 3 mil jaroj. Ekde la 6-a jarcento antaŭ nia erao Samarkando estis kun [[Buĥaro]] kaj 1-2 aliaj lokoj grava centro de la [[satrapio]] [[Sogdio]] de la [[Persa Imperio]]. [[Aleksandro la Granda]] konkeris la urbon en la jaro [[-329]]. [[Grekoj]] nomis ĝin "Marakanda". En tiu tempo kaj ankaŭ poste Samarkando estis grava urbo de la [[Silka vojo|vojo de silko]] de [[Ĉinio]] al la [[okcidento]]<ref>{{Cite book|last=Wood|first=Frances|title=The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia ("la Silka Vojo: 2000 jaroj en la koro de Azio")|year=2002|location=London}}</ref> <!-- They tell of an Orepius who became ruler "not from ancestors, but as a gift of Alexander" .. What language is this??? --><ref>{{Cite journal|last=Shichkina|first=G.V.|title=Ancient Samarkand: capital of Soghd ("antikva Samarkando: ĉefurbo de Sogdio")|journal=Bulletin of the Asia Institute ("bulteno de la Azia Instituto")|year=1994|volume=8|pages=83}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Shichkina|first=G.V.|title=Ancient Samarkand: capital of Soghd ("antikva Samarkando: ĉefurbo de Sogdio")|journal=Bulletin of the Asia Institute ("bulteno de la Azia Instituto")|year=1994|volume=8|pages=86}}</ref><ref>Энциклопедия туризма Кирилла и Мефодия (Enciklopedio Cirilo kaj Metodio pri Turismo), 2008.</ref>. En la frua [[islamo|islama epoko]] ekde la [[7-a jarcento]] la urbo prosperis ĝis la detruo fare de [[Ĝingis-Ĥano]] en la jaro [[1220]]. En la [[14-a jarcento]] [[Timuro]] aŭ alinome [[Tamerlano]] igis Samarkandon ĉefurbo de sia granda imperio<ref name="History of Samarkand">{{Cite web|title=History of Samarkand ("historio de Samarkando")|url=http://www.sezamtravel.com/en/Samarkand|publisher=Sezamtravel|accessdate=[[1-a de novembro]] [[2013]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2015-12-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131103035234/http://www.sezamtravel.com/en/Samarkand|arkivdato=2013-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103035234/http://www.sezamtravel.com/en/Samarkand|archivedate=2013-11-03}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.sezamtravel.com/en/Samarkand |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-12-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131103035234/http://www.sezamtravel.com/en/Samarkand |arkivdato=2013-11-03 }}</ref>. En [[1868]] Samarkando konkeriĝis per la [[Rusia Imperio]] kaj de [[1925]] ĝis [[1930]] ĝi estis ĉefurbo de la [[Uzbeka Soveta Socialisma Respubliko]]<ref>Guidebook of history of Samarkand" ("gvidlibro pri la historio de Samarkando"), ISBN 978-9943-01-139-7</ref><ref>''[[Encyclopædia Britannica]]''. 15-a eldono, paĝo 204</ref><ref name="ReferenceA">''Columbia-Lippincott Gazeteer''. paĝo 1657</ref>. == Heraldiko == {{Bild-kun-teksto | bild1=Samarkand city coa.jpg | l1=120ra | teksto= La blazono de Samarkando bildiĝas tradicie sur rondforma ŝildo.<br /> Oni povas ĝin priskribi tiel (sen la koloroj, nekonataj) : ''kunflugila leopardo, superigita de sepbranĉa stelo, kaj subigita de ondumita trabo.''<br /> La ondumita trabo verŝajne bildigas riveron Zeravshan.}} == Vidindaĵoj == === ''Afrosiab'' === ''Afrosiab'' estas la loko norde de la urbo, kie situis la antikva Samarkando. Ĉi tie oni povas vidi grandegan aron de senvivaj montetoj, kiuj kaŝas multajn enigmojn. Antaŭe ĉi tie bolis vivo, prosperis [[komerco]], [[metio]]j kaj [[arto]]j. Tiutempe oni uzis kiel tradician konstrumaterialon miksitan kaj densigitan [[argilo]]n kaj nebakitajn [[briko]]jn, kiuj estas uzataj en la regiono ankoraŭ nun, ĉar argilo bone ŝirmas la domojn kontraŭ sufoka varmego somere kaj samtempe ebligas konservi varmon dum frostaj vintroj. Aparte vidindas pentroarto de la [[6-a jarcento|6-a]] kaj [[7-a jarcento]]j, malkovrita en la [[palaco]] de la reganto de Samarkando, kiu estas dekorita per [[skulptaĵo]]j, ĉizita [[alabastro]] kaj [[pentraĵo]]j. Sur unu el la konserviĝintaj fragmentoj oni povas vidi riĉan [[karavano]]n, ĉekape de kiu marŝas blanka [[elefanto]], ornamita per dorsotuko kaj portanta sur sia dorso [[princino]]n. Ŝi estas akompanata de servistino. Postsekvas rajdistinoj sur diverskoloraj ĉevaloj, viroj sur unuĝibaj [[kamelo]]j, maljunulo kaj ĉevalrajdanto. Samloke videblas ĉevalaro kaj cignosimilaj birdoj. Uzante limigitan nombron de koloroj, ĉefe ruĝan, blankan, bluan kaj brunan, pentristoj de Afrosiab kreis pentraĵojn, sur kiuj la historia realaĵo intime interplektiĝas kun fikcio. Pri la alta nivelo de kulturevoluo en Afrosiab atestas ankaŭ alia interesa trovaĵo – unika [[ŝako|ŝaka kompleto]] (kun ĉiuj ŝakfiguroj!) el [[eburo]], kiun fakuloj konsideras unu el la plej antikvaj tutmonde. === La maŭzoleo Gur-Emir === Gur-Emir estas la tombo, en kiu estas enterigita [[Amir Timur]] ([[Timuro]]), liaj filoj kaj nepoj. La blua [[kupolo]] de la [[maŭzoleo]] altas je 12,5 metroj kaj nombras 64 [[nervuro]]jn. La diametro de la kupolo ampleksas 15 metrojn. Oni komparas ĝin kun [[tulipo]], kuniginta siajn [[petalo]]jn. ''„Se la ĉielo malaperos, la kupolo de Gur-Emir anstataŭos ĝin”'', oni diris pri la maŭzoleo. Turkiz-kolora glazuro faras ĝin ege bela vidaĵo precipe surfone de la helblua ĉielo de Samarkando. La tombojn, inter kiuj konturiĝas bela nefrita tomboŝtono de [[Timuro]], ĉirkaŭas aĵura marmora krado. Ĉi tie oni enterigis ankaŭ la filojn de [[Timuro]] – Ŝahruh kaj Miranŝah, lian nepon Ulugbek, la spiritan mentoron Mir Sejid Bereke kaj aliajn. Sub la ĉefa halo estas [[kripto]] kun la tomboj, estigitaj dum la tempoj de Ŝahruh kaj Ulugbek. En la halo de la maŭzoleo ĉiuj tomboj estas kopiitaj je sarkofagoj el marmoro. En la [[20-a jarcento]] la maŭzoleo de Gur-Emir estis plurfoje restaŭrita, ĉefe lige kun la celebrado de la 660-jara jubileo de [[Timuro]], okazinta en [[1996]] sub la alta protektado de [[Unesko]]. === La placo Registan === ''Madrasa Sher Dor'', placo [[Registan]] estas antikva forumo de Samarkando, modelo de urboplanado en mezepoka Oriento, estas la placo Registan. Dum la epoko de Temur ĉi tie troviĝis centra [[bazaro]], al kiu gvidis ses ĉefaj stratoj. Poste dum la regado de Ulugbek la placo akiris solen-oficialan funkcion. Sur ĝi okazis militistaj paradoj, oni anoncis ukazojn, plenumis publikajn ekzekutojn. En la 15-a kaj [[16-a jarcento]]j sur la placo estis konstruitaj karavan-[[serajlo]]j, [[moskeo]]j kaj [[madraso]]j (islamaj lernejoj). En la jaroj [[1417]] ĝis [[1420]] nepo de Temur, Ulugbek, reganto kaj sciencisto, fondis [[universitato]]n, kiu estas konata kiel la medreseo de Ulugbek. Ĉi tie oni instruis ne nur [[teologio]]n, sed ankaŭ [[matematiko]]n, [[astronomio]]n, [[filozofio]]n kaj [[retoriko]]n. Tiutempe Samarkando akiris famon de unu el la plej elstaraj centroj de scienco kaj kulturo. La medreseo de Ulugbek frontas la placon per majesta [[portalo]] kun [[ogivo]]. Ĉe la anguloj staras [[minareto]]j pli ol 30 metrojn altaj. Mozaika panelo super la enireja arko estas dekorita per stiligitaj ornamaĵoj geometriaj. Malantaŭ la portalo situas kvadratforma interna [[korto]] (30 m x 30 m), kiu inkluzivas moskeon, lernoĉambrojn kaj [[kelo]]jn, en kiuj loĝis [[studento]]j. La medreseo estis unu el la plej bonaj ekleziaj universitatoj de islama Oriento en la [[15-a jarcento]]. Ulugbek mem lekciis en ĝi kaj gvidis disputojn kun studentoj kaj sciencistoj. Vidalvide al la mederso de Ulugbek, spegule ripetante ĝian ĉefan [[fasado]]n, altiĝas la medreseo Ŝer-Dor ([[1619]]-[[1636]]), konstruita sur la placo laŭ ordono de Jalangtuŝ Bahodur Bij. Arkitekto de la medreseo estis Abul Ĝabbar, kaj pentristo estis Muhammad Abbas. Ege belas la ornamo de la plata portala arko kun nigrahara radianta [[suno]] homvizaĝa kaj [[tigro]]-aspekta [[leono]], postkuranta blankan [[damao]]n. Tiu ĉi dekoro fakte donis la nomon al la medreseo ''Ŝer-Dor'', kio signifas ''havanta leonojn''. Dek jarojn poste, kvazaŭ por kunigi la du medersojn, Jalangtuŝ Bahodur Bij ordonis konstrui inter ili mirigan laŭ ties luksa dekoro medreseon Tilla-Kari ([[1646]]-[[1660]]). Tiel ekestis la unika arkitektura ensemblo ''Registan''. Krom ĝia ĉefa destino – loko por edukado de studentoj, Tilla-Kari rolis ankaŭ kiel moskeo. Ĝi havas duetaĝan fasadon, vastan korton kun kvar galerioj kaj studentaj loĝĉambroj. En la okcidenta parto de la korto situas la moskeo, kies ĉefa halo estas riĉe orumita. De ĝi devenas la nomo de la medreseo „Tilla-Kari” (''kovrita per oro''). La tuto de la tri medreseoj estas unika ekzemplo de urba konstruarto kaj arkitektura planado de ĉefa urba placo. Vespere ĉi tie multas [[turisto]]j kaj urbanoj, kiuj venas ĉi tien ĝui la mirindan vidaĵon kaj rigardi originalan lumsonan spektaklon, ''La koro de Samarkando''. En ĝi sonas nacia muziko, la placo estas varie lumigata per diverskoloraj lumĵetiloj. ''Registan'' kvazaŭ reviviĝas kaj la monumentoj mem plenvoĉe „rakontas” pri si kaj pri la longa kaj drameca historio de Samarkando. === Bibi-Ĥanim: la moskeo de Timuro === La vendreda moskeo de [[Timuro]] estis unu el ĉefaj arkitekturaj objektoj en la urboj. Tiutempe en la arkitekturo de Centra Azio formiĝis monumenta parad-stilo. Pri tio ĉi klare atestas la surskribo sur la portalo de Ak-Saraj, palaco de [[Timuro]] en la urbo Ŝahrisabz: ''„Se vi dubas pri nia majesteco, rigardu niajn konstruaĵojn”''. En la [[14-a jarcento]] oni konstruis la unuan moskeon en la [[citadelo]] apud Afrosiab. Por plezurigi Dion, [[Timuro]] decidis konstruigi novan, grandan moskeon en monumentaj formoj. Lin inspiris moskeo, kiun li vidis dum sia militiro al [[Hindio]] en [[1399]]. Tial [[arkitekto]]j ricevis la ordonon projekti la moskeon kun pli majesta kaj pli riĉa dekoracio. [[Timuro]] donacis trezorojn, alportitajn el Hindio, kaj ankaŭ [[elefanto]]jn, kiuj estis uzataj por transporto de ŝtonoj por paneloj kaj por pli ol 400 ŝton-kolonoj. La moskeo estis finkonstruita en [[1403]]-[[1404]]. Ĉiuvendrede ĉi tie kolektiĝis la tuta vira loĝantaro de la urbo. La enirejo de la moskeo estas monumenta portalo 36 metrojn alta kaj 46 metrojn larĝa, kiu kondukis al vasta korto (54 m x 76 m). La kupolo de Bibi-Ĥanim ĉiam mirigis la samtempulojn pro sia majesteco kaj alteco. Ĝuste pri ĝi oni skribis: ''„La kupolo (de la moskeo) estus unika, se la ĉielo ne estus ĝia kopio; ties arko estus ununura, se la Lakta Vojo ne estus ĝia parulo”''. Siatempe Bibi-Ĥanim estis la plej granda moskeo en Centra Azio kaj unu el la plej grandaj en la islama mondo. Ĝiaj muroj atingas longon de 167 metroj, kaj la larĝo de la konstruaĵo ampleksas 109 metrojn. === La arkitektura ensemblo Ŝah-i-Zinda === [[Dosiero:Shah-i-Zinda (8145369659).jpg|320ra|eta|{{centre|''Ŝah-i-Zinda'' (strato de la tomboj) en Samarkando}}]] Post la mongola invado en la [[13-a jarcento]] kaj detruo de Samarkando la urbo movis sin malsupren. Ĝuste tiam sur la suda deklivo de Afrosiab aperis la ĉeno de maŭzoleoj, kiuj formas la nekropolan ensemblon Ŝah-i-Zinda, unikan en la islama Oriento. La ensemblo formiĝis dum preskaŭ naŭ jarcentoj, kaj nuntempe ĝi inkluzivas pli ol 20 diverstempajn konstruaĵojn. La unuaj datiĝas de la [[11-a jarcento|11-a]] kaj [[12-a jarcento]]j, sed el ili konserviĝis nur la fundamentoj (fragmentoj de muroj kaj kriptoj). La arkitektura ensemblo ekestis sur la loko de adorejo, kie laŭlegende estas enterigita Kusam ibn Abbas, kunaganto kaj kuzo de la [[profeto]] [[Mahometo]]. Kusam estis unu el la unuaj [[misiisto]]j de islamo en Centra Azio. La nomo „Ŝahi-Zinda” (''viva [[caro]]'') estas ligita kun la popola [[legendo]] pri paganaj triboj, atakintaj la regimenton de Kusam dum la preĝo, kiu laŭ preskriboj de islamo neniam devas esti interrompata. Oni mortigis ĉiujn kaj senkapigis Kusam, tamen laŭ legendo li prenis sian kapon en siajn manojn kaj descendis en puton, kiu neatendite aperis antaŭ li. Onidire li pluvivas en [[paradizo]]. La ŝtuparforma ceramika tomboŝtono de Kusam ibn Abbas havas kvar tavolojn, kovritajn per reliefaj majolikaj [[kahelo]]j kun tre riĉa plant-ornamo. Sur la randoj de la tomboŝtono videblas orumitaj skribaĵoj el la [[Korano]] kaj mallongaj instruaj frazoj pri la agoj kaj eldiroj de la profeto Mahometo ([[hadito]]j). Super la pordo de la maŭzoleo legeblas: ''„La pordego al paradizo estas malfermita al ĉiuj homoj”''. Ŝah-i-Zinda fakte estas kreaĵo de la arkitektura skolo de Samarkando kaj Centra Azio dum ties formiĝo kaj evoluo. === La maŭzoleo de Hoĝa Danijar === La maŭzoleo de Hoĝa Danijar estas unu el la plej gravaj kultlokoj en Samarkando. Gravas, ke ĝi estas egale respektata de [[islamano]]j, [[kristano]]j kaj [[hebreo]]j. Danijar, Daniil, Daniel estas la nomoj de tiu sanktulo. La saĝeco de Danielo estas traktata kiel dia donaco pro pieco. Onidire liaj restaĵoj estis alportitaj kun granda honoro al Samarkando laŭ ordono de [[Timuro]], por ke la urbo iĝu grava religia centro. Kiam la karavano el 50 kameloj alproksimiĝis al la urbo, neatendite ili ĉiuj haltis ĉe la bordo de la rivero Sijob. Oni konsideris tion kiel bonan signon kaj tie enterigis la restaĵojn de la sanktulo. Post la enterigo sur la sama loko ekŝprucis akvofonto. La samarkandanoj uzas ĝian akvon ĝis nun, kredante je ties saniga forto. Interne de la maŭzoleo videblas la 18-metra tombo de Hoĝa Danijar, pri kies longeco cirkulas diversaj legendoj ... === La observatorio de Ulugbek === [[Dosiero:Samarkand, Registan, Ulugbek Medressa (6238565020).jpg|320ra|eta|{{centre|[[madraso]] ''[[Ulugbek]]'' en Samarkando}}]] Mirzo [[Ulugbek]] (kies vera nomo estas ''Muhammad Taragaj'', [[1394]]-[[1449]]) famiĝis ne nur kiel la kreinto de astronomia skolo en Samarkando, sed ankaŭ kiel la fondinto de la [[observatorio]], en kiu laboris talentaj [[astronomo]]j kiel Kazi-Zade Rumi, Gijasuddin Ĝemŝid, Ali Kuŝĉi kaj aliaj. En [[1428]]-[[1429]] oni konstruis la majestan observatorion, en kiu Ulugbek sukcesis instali tiutempe la plej modernajn instrumentojn. Kiel skribis Zahiriddin Babur, ''„sur la altaĵo Kuhak Mirzo Ulugbek konstruigis altegan konstruaĵon de la observatorio por kompilado de la astronomiaj tabeloj”''. Laŭ Babur ĝi estis trietaĝa cilindroforma konstruaĵo, kovrita per belegaj kaheloj. Ĝia diametro ampleksis 46 metrojn, ĝi altis ne malpli ol 30 metrojn kaj enhavis grandiozan instrumenton – marmoran [[sekstanto]]n, per kiu oni observis la [[suno]]n, [[luno]]n kaj [[planedo]]jn. Elstara atingo de samarkandaj astronomoj sub la gvido de Ulugbek estis la de ili kompilita [[stelo|stela]] [[katalogo]] ''Ziĝi Guragani'' ([[1437]]), kiu estas konata kiel ''stelaj tabeloj de Ulugbek''. Ulugbek mem skribis: ''„Ĉio, kion observoj kaj sperto eksciis pri la movado de la planedoj, estas transdonita por konservo al tiu ĉi libro”''. En la verko oni resumis la bazon de astronomiaj esploroj, faritaj de la orientaj sciencistoj dum multaj jarcentoj. Ties ĉefa valoro konsistas en tio, ke en la verko estas determinitaj la [[koordinato]]j de 1018 steloj. Ulugbek ankaŭ malkovris proksimume 200 antaŭe nekonatajn stelojn. Dum kelkaj jarcentoj la tabeloj estis nesupereblaj laŭ precizeco. == Trafiko == {{paĝonomo}} estas interalie konektita al la [[eŭropa ŝoseo 40]] ({{vojo|EU|E|40}}), la plej longa [[eŭropa ŝoseo]], havante 8&thinsp;000&thinsp;kilometrojn kaj konektante la urbon interalie al la [[Manika markolo]] de la [[Atlantika oceano]] en norda [[Francio]]. == Samarkando kaj Esperanto == === Internacia muzeo de paco kaj solidaro === La internacia [[Muzeo por Paco kaj Solidaro]] estis fondita en la [[1980-aj jaroj]] de Anatoli Ionesov, loka [[esperantisto]], en Samarkando. Ĝi ricevis la honoran titolon "popola muzeo" de la uzbeka ministro pri kulturo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.civilsoc.org//nisorgs/uzbek/peacemsm.htm |titolo=retejo de la internacia muzeo de paco kaj solidaro (arkivigite) |alirdato=2012-08-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120826041115/http://www.civilsoc.org//nisorgs/uzbek/peacemsm.htm |arkivdato=2012-08-26 }}</ref> La muzeo estas membro de la [[Internacia Oficejo de la Paco]] en [[Ĝenevo]], [[Svislando]] kaj de la [[internacia reto de muzeoj por paco]]. Honore al la Internacia Jardeko de UN por Proksimigo de Kulturoj, estis planata en 2018 la okazigo de ampleksa libro-ilustra ekspozicio "Esperanto proksimigas popolojn kaj kulturojn" en la la Samarkand-regiona centra biblioteko A.S. Puŝkin, nuntempe la plej ampleksa kolekto de Esperanto-literaturo en Uzbekio.<ref>Anatoli Ionesov, Esperanto-sekcio en Samarkanda biblioteko, [[Revuo Esperanto]], [[UEA]], februaro 2018, p. 22.</ref> [[Dosiero:Muzikkasedo Samarkand'.jpg|eta|200ra|{{centre|[[muzikkasedo]] Samarkand' (1994)}}]] === Esperanta muziko === Pri la esperantlingva kanzono kaj kanzonaro de la duopo [[Ĵomart kaj Nataŝa]] legu en la artikolo pri la duopo kaj vidu prezenton en la retejo [[Jutubo]] en la eksteraj ligiloj ĉi-sube. === Esperanta beletro === :'''Kune kun vi, Samarkand'''' :''danke al plurjarmila fundamento'' :''de hom’ al homo ŝtona monumento'' :''amstarigita en la luma land’'' :''dum junece floradas ĝojgirland’'' :''laŭ la vol’ de l’ ĉiea elemento'' :''por ke plu vivu espersentimento'' :''estas agrable al ĉi voĉa skand’'' :''ĉeesti kune kun vi samarkand’'' : ''Fra Gaeta'' (Aperis en [[La KancerKliniko]] N°122, 2007, kovrilpaĝe sub ĝenerala titolo: "Samarkando, la 2750-a jubilea jaro") {{Granda dosiero|Memorial complex "Registan" in Samarkand (10).jpg|800ra|{{center|''Madrasa Sher Dor'', placo [[Registan]]}}}} == Vidu ankaŭ == * [[Eŭrazia Stepo]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj|ReVo=samarkand}} == Eksteraj ligiloj == <!--* {{oficiala retejo}} en julio 2026 nek la vikidatuma retejo https://www.samshahar.uz/ nek la esperante proponata https://www.samarkand.info/ funkcias --> * [https://www.youtube.com/watch?v=c-Q3rJUmrDg kanzono "Samarkando" fare de la duopo] [[Ĵomart kaj Nataŝa|Ĵomart Amzajav kaj Nataŝa Gerlaĥ]] ({{eo}}) * [http://www.esperanto-sat.info/article358.html Internacia muzeo de paco kaj solidaro en samarkando (esperante)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120418142611/http://www.esperanto-sat.info/article358.html |date=2012-04-18 }}. ({{eo}}) * [https://www.euronews.com/travel/2022/09/01/stunning-new-tourist-complex-silk-road-samarkand-opens-in-uzbekistan Silka Vojo Samarkando]: moderna interpreto de mezepoka urbo, nomita la Eterna urbo, kreita de la metiistoj de Uzbekio. ({{en}}) * [http://depts.washington.edu/uwch/silkroad/cities/uz/samarkand/samarkand.html Projekto pri Samarkando kaj la silka vojo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060429235438/http://depts.washington.edu/uwch/silkroad/cities/uz/samarkand/samarkand.html |date=2006-04-29 }} ({{en}}) {{El Monato|Samarkando}} {{Leginda}} {{ADLS|2013|09}} {{ADLS|2015|20}} [[Kategorio:Urboj de Uzbekio]] [[Kategorio:Observatorioj|Samarkando]] [[Kategorio:Lokoj de la Silka Vojo]] 1rxm423vsy77wghqkdcvac770z4y6ii 0 16785 9456196 9456179 2026-08-18T12:09:01Z Kani 670 /* Ĝeneralaj trajtoj */ 9456196 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = [[Dosiero:PileatedWoodpeckerFeedingonTree, crop.jpg|240px]] |priskribo de dosiero = [[Blankvizaĝa nigropego]] |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo|Birda klaso]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj birdoj]] ''Piciformes'' |familio = Pegedoj ''Picidae'' |familio aŭtoritato = [[William Elford Leach|Leach]], 1819 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2= ''[[Melanerpes]]''<br /> ''[[Sevsuĉuloj]], [[Sphyrapicus]]''<br /> ''[[Xiphidiopicus]]''<br /> ''[[Dendropicos]]''<br /> ''[[Dendrokopoj]], [[Dendrocopos]]''<br /> ''[[Picoides]]''<br /> ''[[Veniliornis]]''<br /> ''[[Campethera]]''<br /> ''[[Geocolaptes]]''<br /> ''[[Dinopium]]''<br /> ''[[Meiglyptes]]''<br /> ''[[Hemicircus]]''<br /> ''[[Micropternus]]''<br /> ''[[Pegoj]], [[Picus]]''<br /> ''[[Mulleripicus]]''<br /> ''[[Driokopoj]], [[Dryocopus]]''<br /> ''[[Celeus (genro)|Celeus]]''<br /> ''[[Piculus]]''<br /> ''[[Colaptes]]''<br /> ''[[Kampefiloj]], [[Campephilus]]''<br /> ''[[Chrysocolaptes]]''<br /> ''[[Reinwardtipicus]]''<br /> ''[[Blythipicus]]''<br /> ''[[Gecinulus]]''<br /> ''[[Sapheopipo]]'' |genro aŭtoritato = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Pegedoj''' (''Picidae'') estas familio de birdoj en la ordo [[pegoformaj birdoj|pegoformaj]], kiu inkludas ankaŭ la [[Pikumnoj]]n, la [[Koltordulo]]jn, kaj la [[Sevsuĉuloj]]n.<ref>{{Cite web |title=Family Picidae - Woodpeckers, Piculets, Wrynecks |last=Bouglouan |first=Nicole |work=oiseaux-birds.com |date= |access-date=2 December 2022 |url=https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |archive-date=30a de Novembro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130145157/https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |url-status=live }}</ref> Membroj de tiu familio troviĝas tutmonde, escepte ĉe [[Aŭstralio]], [[Nov-Gvineo]], [[Nov-Zelando]], [[Madagaskaro]], kaj la plej polusaj regionoj. Plimulto de specioj vivas en [[arbaro]]j, kvanakm kelkaj specioj vivas ankaŭ en senarbaj areoj, kiel ĉe rokaj montetoj kaj dezertoj, kaj la [[Kakta pego]] specializiĝas en la ekspluatado de [[kakto]]j. Tiuj birdoj surgrimpas la trunkojn kaj branĉojn de la arboj. Ili nutras sin per la [[insekto]]j trovitaj en la putrinta ligno, la arbŝeloj aŭ surtere. Tiucele ili frapas sur ligno por ke la bruo elirigu la insektojn el siaj truoj, kaj tiam povi kapti ilin. Multaj virbirdoj havas ruĝan makulon surkape aŭ surventre. Ondiĝanta estas ilia flugmaniero. Pleje el inter la specioj "tamburas" ĉe printempo: elektinte sekan trunkon, ili frapadas la lignon per la beko rapide kaj multfoje sinsekve, tio eligas bruon, kiu sonoras plimalpli, ĝis malproksime aŭdeblas kaj rolas kiel ties kanto. Kelkaj specioj varigas sian dieton per fruktoj, birdovoj, bestetoj, arbosevo, homaj restaĵoj, kaj [[kadavraĵo]]j. Ili kutime nestas kaj ripozas en truoj, kiujn ili elfosas en arbotrunkoj, kaj iliaj forlasitaj truoj gravas por aliaj birdoj nestantaj en kavaĵoj. Ili foje konfliktas kun homoj, kiam ili faras truojn en konstruaĵoj aŭ manĝas fruktojn, sed ili plenumas utilan servon forigante damaĝajn insektojn el arboj. La Pegedoj estas unu el naŭ vivantaj familioj en la [[ordo (biologio)|ordo]] [[Pegoformaj]], dum la aliaj estas la [[Sudamerikaj barbuloj|barbuloj]] (enhavantaj tri familioj), la [[tukanoj]], la [[Semnornis|tukanbarbuloj]], kaj la [[mielindikantoj]], kiuj (kun la pegoj) formas la [[klado]]n [[Pici|Pici]], kaj la [[jakamaroj]] kaj [[bukonedoj]] en la klado [[Galbuli]]. Sekvencado de [[DNA]] konfirmis la [[frata taksono|fratajn rilatojn]] de tiuj du grupoj. La familio Pegedoj enhavas ĉirkaŭ 240 [[specio]]jn aranĝitajn en 35 [[Genro|genrojn]]. Preskaŭ 20 specioj estas minacataj al [[formorto]] pro [[habitatoperdo]] aŭ [[habitata fragmentado]]. Oni kredas, ke unu specio, nome la [[Bermuda pego]], formortis en la [[17-a jarcento]], dum du aliaj (nome la [[Eburbeka pego]] kaj la [[Imperia kampefilo]]) estas ĝenerale konsiderataj formortintaj, kvankam ties statuso ne estas universale akceptata; la [[IUCN]] listas ambaŭ en la kategorio de [[draste endanĝerigita]]j je aprilo 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681417/179185354|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=31a de Aŭgusto 2020 |access-date=5a de Majo, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=21a de Aŭgusto 2020|access-date=5a de Majo, 2026|archive-date=10a de Decembro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210043800/https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|url-status=live}}</ref> ==Ĝeneralaj trajtoj== [[File:Black-rumped Flameback I IMG 7424.jpg|left|thumb|[[Nigrapuga fajrdorsulo]] uzanta sian voston kiel subtenilon.]] La familio de la pegedoj enhavas la etajn [[Pikumnoj|pikumnojn]]; la plej malgranda el ili ŝajnas esti la [[Orfrunta pegeto]], kun longo de 7,5 cm kaj pezo de 8,9 g.<ref>{{cite book|vauthors=Winkler H, Christie DA, Bonan A|year=2020|chapter=Bar-breasted Piculet (''Picumnus aurifrons'')|title=Birds of the World |veditors=del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J, Christie DA, de Juana E|publisher= Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref name= CRC>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Iuj el la plej grandaj pegedoj povas superi longon de 50 cm. La plej granda ankoraŭ ekzistanta specio estas la granda [[ardeza pego]], kiu pezas averaĝe 430 g – kaj ĝis 563 g – kaj estas inter 45 kaj 55 cm lnga. La [[imperia kampefilo]] (55 ĝis 61 cm) kaj la [[eburbeka pego]] (ĉirkaŭ 48 ĝis 53 cm, kaj 516 g) estus ambaŭ pli grandaj,<ref name = "HBW"/><ref name= CRC/><ref>{{cite book|author=Jackson JA |year=2020|chapter=Ivory-billed Woodpecker (''Campephilus principalis'')|title=Birds of the World|veditors=Poole AF, Gill FB |publisher=Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Howell SN, Webb S |year=1995|title=A guide to the birds of Mexico and northern Central America|publisher= Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0266467404001579|title=Foraging ecology of woodpeckers in lowland Malaysian rain forests|year=2004 |last1=Styring |first1=Alison R. |last2=Hussin |first2=Mohamed Zakaria bin |journal=Journal of Tropical Ecology |volume=20 |issue=5 |pages=487–494 |s2cid=83528456 }}</ref> kvankam oni ĝenerale konsideras ambaŭ speciojn formortintaj en la 20-a jarcento. La plumaro de pegoj varias de senbrila ĝis okulfrapa. La koloroj de multaj specioj baziĝas sur olivecaj kaj brunaj nuancoj, kaj kelkaj estas makulecaj, kio sugestas bezonon kamufli; aliaj havas buntajn ŝablonojn el nigra, blanka kaj ruĝa koloroj, kaj multaj havas kreston aŭ tufajn plumojn sur la verto. Pegoj tendencas montri [[seksa duformismo|seksan duformismon]], sed la diferencoj inter ambaŭ seksoj estas ĝenerale malgrandaj; esceptoj estas la [[nigrablanka sevsuĉulo]] kaj la [[oranĝdorsa flampego]], kiuj klare diferencas. La plumaro estas tute anstataŭigata per [[plumoŝanĝo]] unufoje jare, krom ĉe la [[Koltordulo|koltorduloj]], kiuj havas kroman partan plumoŝanĝon antaŭ la reproduktado.<ref name=Gorman22>Gorman 2014, pp. 22–23</ref> Woodpeckers, piculets, and wrynecks all possess characteristic [[Dactyly#Zygodactyly|zygodactyl feet]], consisting of four toes, the first (hallux) and the fourth facing backward and the second and third facing forward. This foot arrangement is good for grasping the limbs and trunks of trees. Members of this family can walk vertically up tree trunks, which is beneficial for activities such as foraging for food or nest excavation. In addition to their strong claws and feet, woodpeckers have short, strong legs. This is typical of birds that regularly forage on trunks. Exceptions are the [[black-backed woodpecker]] and the [[American three-toed woodpecker|American]] and [[Eurasian three-toed woodpecker]]s, which have only three toes on each foot. The tails of all woodpeckers, except the piculets and wrynecks, are stiffened, and when the bird perches on a vertical surface, the tail and feet work together to support it.<ref name ="HBW"/> Woodpeckers have strong [[Beak|bills]] that they use for drilling and drumming on trees, and long, sticky tongues for extracting food (insects and larvae).<ref name = "HBW">Winkler, Hans & Christie, David A. (2002), "Family Picidae (Woodpeckers)" ''in'' del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (2002). ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 7: Jacamars to Woodpeckers.'' Lynx Edicions. {{ISBN|978-84-87334-37-5}}</ref> Woodpecker bills are typically longer, sharper, and stronger than the bills of piculets and wrynecks, but their [[morphology (biology)|morphology]] is very similar. The bill's chisel-like tip is kept sharp by the [[pecking]] action in birds that regularly use it on wood. The beak consists of three layers; an outer sheath called [[Beak#Rhamphotheca|rhamphotheca]], made of scales formed from [[keratin]] proteins, an inner layer of bone which has a large cavity and mineralised [[collagen]] fibers, and a middle layer made of porous bone which connects the two other layers. Furthermore, the tongue bone (or hyoid bone) of the woodpecker is very long, and winds around outside the skull through a special cavity, thereby cushioning the brain.<ref name="Wang">{{cite journal | vauthors = Wang L, Cheung JT, Pu F, Li D, Zhang M, Fan Y | title = Why do woodpeckers resist head impact injury: a biomechanical investigation | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 10 | article-number = e26490 | year = 2011 | pmid = 22046293 | pmc = 3202538 | doi = 10.1371/journal.pone.0026490 | bibcode = 2011PLoSO...626490W | doi-access = free }}</ref> Combined, this anatomy helps the beak absorb mechanical stress.<ref>{{cite web |url=http://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |title=Woodpecker Beak Shock Absorbers |vauthors=Helmenstine T |date=8 May 2014 |work=Science Notes |access-date=24 July 2017 |archive-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621043223/https://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |url-status=live }}</ref> Species of woodpecker and flicker that use their bills in soil or for probing as opposed to regular hammering tend to have longer and more decurved bills. Due to their smaller bill size, many piculets and wrynecks forage in decaying wood more often than woodpeckers. Their long, sticky tongues, which possess barbs, aid these birds in grabbing and extracting insects from deep within a hole in a tree. The tongue was reported to be used to spear grubs, but more detailed studies published in 2004 have shown that the tongue instead wraps around the prey before being pulled out.<ref>{{cite journal | vauthors = Villard P, Cuisin J |year=2004 |title=How do woodpeckers extract grubs with their tongues? A study of the Guadeloupe woodpecker (''Melanerpes herminieri'') in the French Indies |journal=Auk |volume=121 |issue=2 |pages=509–514 |doi=10.1642/0004-8038(2004)121[0509:HDWEGW]2.0.CO;2|s2cid=86781719 |doi-access=free }}</ref> [[File:Dendrocopos major skull.jpg|thumb|Diagram showing the hyoid bone of ''[[Dendrocopos major]]'']] Many of the foraging, breeding, and signaling behaviors of woodpeckers involve drumming and hammering using their bills.<ref name = "Gibson"/> To prevent [[brain damage]] from the rapid and repeated powerful impacts, woodpeckers have a number of physical features that protect their brains.<ref name=Pulu/> These include a relatively small and smooth brain, narrow [[subdural space]], little [[cerebrospinal fluid]] surrounding it to prevent it from moving back and forth inside the skull during pecking, the orientation of the brain within the skull (which maximises the contact area between the brain and the skull) and the short duration of contact. The skull consists of strong but compressible, sponge-like bone, which is most concentrated in the forehead and the back of the skull.<ref name=Pulu>{{cite web |url=http://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |title=Why woodpeckers don't get headaches |vauthors=Puiu T |date=23 March 2017 |publisher=ZME Science |access-date=24 July 2017 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026015950/https://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |url-status=live }}</ref> Another anatomical adaptation of woodpeckers is the enormously elongated [[hyoid bone]] which subdivides, passes on either side of the spinal column and wraps around the brain case, before ending in the right nostril cavity. It plays the role of safety-belt.<ref name="Wang"/> Computer simulations have shown that 99.7% of the energy generated in pecking is stored in the form of [[strain energy]], which is distributed throughout the bird's body, with only a small remaining fraction of the energy going into the brain. The pecking also causes the woodpecker's skull to heat up, which is part of the reason why they often peck in short bursts with brief breaks in between, giving the head some time to cool.<ref>{{cite web |url=https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |title=Woodpecker Bodies Cushion Collision Impact On Bird Brains |vauthors=Gammon K |date=25 August 2014 |work=Inside Science |access-date=24 July 2017 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401204831/https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |url-status=live }}</ref> During the millisecond before contact with wood, a thickened [[nictitating membrane]] closes, protecting the eye from flying debris.<ref name=Schwab/> These membranes also prevent the [[retina]] from tearing. Their nostrils are also protected; they are often slit-like and have special feathers to cover them. Woodpeckers are capable of repeated pecking on a tree at high [[acceleration|decelerations]] on the order of {{Convert|10,000|m/s2|abbr = on|lk = on}} (1000 [[g-force|g]]).<ref name = "Gibson"/> Some large woodpeckers such as ''[[Dryocopus]]'' have a fast, direct form of flight, but the majority of species have a typical undulating flight pattern consisting of a series of rapid flaps followed by a swooping glide. Many birds in the genus ''[[Melanerpes]]'' have distinctive, rowing wing strokes, while the piculets engage in short bursts of rapid direct flight.<ref>Gorman 2014, p. 27</ref> == Taksonoj == Oni distingas 240 speciojn, en 35 genroj kaj en tri subfamilioj. * [[Koltordulo]]j, ''Jynginae'' ** [[Eŭrazia koltordulo]] ''Jynx torquilla'' ** [[Ruĝgorĝa koltordulo]] ''Jynx ruficollis'' * [[Pikumnoj]] aŭ [[Rondvostaj pegoj]], ''[[Picumninae]]'' aŭ [[Pikumnenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Blankastria pikumno]], ''Picumnus cirratus'' ** [[Teminka pikumno]], ''Picumnus temminckii'' * ''[[Picinae]]'' aŭ [[Pegenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Picus]] *** [[Vermiljona pego]], ''Picus mineaceus'' *** [[Malgranda flavnukulo]], ''Picus chlorolophus'' *** [[Verda pego]] ''Picus viridis'' *** [[Griza pego]] ''Picus canus'' *** [[Flavnuka verdpego]] ''Picus flavinucha'' *** [[Japana verdpego]] ''Picus awokera'' *** [[Vaijanta pego]], ''Picus vaillantii'' *** [[Nigrakapa verdpego]], ''Picus erythropygius'' ** [[Dendrokopoj]] kaj aliaj [[Buntpegoj]] *** [[Granda buntpego]] ''Dendrocopos major'' *** [[Siria buntpego]], ''Dendrocopos syriacus'' *** [[Mezgranda buntpego]] ''Dendrocopos medius'' *** [[Malgranda buntpego]] ''Dendrocopos minor'' aŭ ''Picoides minor'' *** [[Blankdorsa buntpego]] ''Dendrocopos leucotos'' *** [[Trifingra buntpego]] ''Picoides tridactylus'' *** [[Strivizaĝa buntpego]] ''Picoides pubescens'' *** [[Amerika trifingra buntpego]], ''Picoides dorsalis'' *** [[Hararpego]], ''Picoides villosus'' *** [[Blankkapa buntpego]], ''Picoides albolarvatus'' ** [[Driokopoj]] *** [[Strivizaĝa nigropego]], ''Dryocopus lineatus'', kiu montras blankan strion sur vizaĝo. *** [[Blankvizaĝa nigropego]], ''Dryocopus pileatus'', kiu montras blankajn zonojn sur vizaĝo. *** [[Blankventra nigropego]], ''Dryocopus javensis''. *** [[Nigra pego]] ''Dryocopus martius'' *** [[Eburbeka pego]] ''Campephilus principalis'' Aparte oni klasas nuntempe la ununura specion de ''[[Nesoctitinae]]'', [[Nesoktinenoj]] aŭ [[Antila pikumno]]. Anekdoto montras ilian inteligentecon: la verkisto [[Elian-J. Finbert]] vidis en ''Cabris'' (en la franca departemento [[Alpes-Maritimes]]) pegon, kiu estis trovinta la taŭgan manieron malfermi la malmolegan ŝelon de migdaloj, fiksinte ilin inter du ŝtonoj, kiel en ŝraŭbtenilo, ĝi estis trovinta la oportunan flankon kaj la ĝustan manieron laŭ kiuj ĝi devis bati la ŝelon por ĝin frakasi por povi eltiri la manĝeblan migdalon. == En Esperanto == [[Marjorie Boulton]] kolektas tradician [[Popolrakonto|popolrakonton]] el [[Rumanio]] pri la mita deveno de [[pego]]j. Laŭ tiu, [[Dio]] volis puni scivolemon de longnaza maljunulino kaj donis al ŝi sakon plenplena de zumantaj insektoj, vespoj, kuloj ktp., kun rekomendo nemalfermi ĝin, sed tion ŝi ne kapablis, malfermis la sakon kaj la tuta insektaro fuĝis; ŝi klopodis remeti ili en la sakon, sed tio tute maleblis. Do, Dio konvertis ŝin en pego, kiu ankoraŭ serĉas insektojn tra la arbotrunkoj.<ref> [[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], [[1984]], dua eldono 1993. paĝo 329-330.</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Celeus flavescens -Horto Florestal, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|''Celeus flavescens'' BlackWoods.jpg|[[Nigra pego]] Northern Flicker.jpg|''Colaptes auratus'' Powerful Woodpecker - Ecuador S4E2767.jpg|''Campephilus pollens'' Red-breasted Sapsucker - Novato, California.jpg|[[Ruĝbrusta sevsuĉulo]] Fulvous-breasted Woodpecker (Dendrocopos macei) at Kolkata I IMG 3848.jpg|''Dendrocopos macei'' Jynx torquilla vlaskop cropped.jpg|[[Eŭrazia koltordulo]] Melanerpes erythrocephalus -tree trunk-USA.jpg|''Melanerpes erythrocephalus'' Acorn Woodpecker with Hoard.jpg|[[Glanpego]] </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Pegedo (rolulo)]] {{Portalo Birdoj}} {{Projektoj|commonscat=Picidae|ReVo=peged}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pegoformaj]] [[Kategorio:Pegedoj]] p6x96zru1t23sqev1cxo0gse789sxp0 9456197 9456196 2026-08-18T12:13:58Z Kani 670 /* Ĝeneralaj trajtoj */ 9456197 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = [[Dosiero:PileatedWoodpeckerFeedingonTree, crop.jpg|240px]] |priskribo de dosiero = [[Blankvizaĝa nigropego]] |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo|Birda klaso]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj birdoj]] ''Piciformes'' |familio = Pegedoj ''Picidae'' |familio aŭtoritato = [[William Elford Leach|Leach]], 1819 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2= ''[[Melanerpes]]''<br /> ''[[Sevsuĉuloj]], [[Sphyrapicus]]''<br /> ''[[Xiphidiopicus]]''<br /> ''[[Dendropicos]]''<br /> ''[[Dendrokopoj]], [[Dendrocopos]]''<br /> ''[[Picoides]]''<br /> ''[[Veniliornis]]''<br /> ''[[Campethera]]''<br /> ''[[Geocolaptes]]''<br /> ''[[Dinopium]]''<br /> ''[[Meiglyptes]]''<br /> ''[[Hemicircus]]''<br /> ''[[Micropternus]]''<br /> ''[[Pegoj]], [[Picus]]''<br /> ''[[Mulleripicus]]''<br /> ''[[Driokopoj]], [[Dryocopus]]''<br /> ''[[Celeus (genro)|Celeus]]''<br /> ''[[Piculus]]''<br /> ''[[Colaptes]]''<br /> ''[[Kampefiloj]], [[Campephilus]]''<br /> ''[[Chrysocolaptes]]''<br /> ''[[Reinwardtipicus]]''<br /> ''[[Blythipicus]]''<br /> ''[[Gecinulus]]''<br /> ''[[Sapheopipo]]'' |genro aŭtoritato = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Pegedoj''' (''Picidae'') estas familio de birdoj en la ordo [[pegoformaj birdoj|pegoformaj]], kiu inkludas ankaŭ la [[Pikumnoj]]n, la [[Koltordulo]]jn, kaj la [[Sevsuĉuloj]]n.<ref>{{Cite web |title=Family Picidae - Woodpeckers, Piculets, Wrynecks |last=Bouglouan |first=Nicole |work=oiseaux-birds.com |date= |access-date=2 December 2022 |url=https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |archive-date=30a de Novembro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130145157/https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |url-status=live }}</ref> Membroj de tiu familio troviĝas tutmonde, escepte ĉe [[Aŭstralio]], [[Nov-Gvineo]], [[Nov-Zelando]], [[Madagaskaro]], kaj la plej polusaj regionoj. Plimulto de specioj vivas en [[arbaro]]j, kvanakm kelkaj specioj vivas ankaŭ en senarbaj areoj, kiel ĉe rokaj montetoj kaj dezertoj, kaj la [[Kakta pego]] specializiĝas en la ekspluatado de [[kakto]]j. Tiuj birdoj surgrimpas la trunkojn kaj branĉojn de la arboj. Ili nutras sin per la [[insekto]]j trovitaj en la putrinta ligno, la arbŝeloj aŭ surtere. Tiucele ili frapas sur ligno por ke la bruo elirigu la insektojn el siaj truoj, kaj tiam povi kapti ilin. Multaj virbirdoj havas ruĝan makulon surkape aŭ surventre. Ondiĝanta estas ilia flugmaniero. Pleje el inter la specioj "tamburas" ĉe printempo: elektinte sekan trunkon, ili frapadas la lignon per la beko rapide kaj multfoje sinsekve, tio eligas bruon, kiu sonoras plimalpli, ĝis malproksime aŭdeblas kaj rolas kiel ties kanto. Kelkaj specioj varigas sian dieton per fruktoj, birdovoj, bestetoj, arbosevo, homaj restaĵoj, kaj [[kadavraĵo]]j. Ili kutime nestas kaj ripozas en truoj, kiujn ili elfosas en arbotrunkoj, kaj iliaj forlasitaj truoj gravas por aliaj birdoj nestantaj en kavaĵoj. Ili foje konfliktas kun homoj, kiam ili faras truojn en konstruaĵoj aŭ manĝas fruktojn, sed ili plenumas utilan servon forigante damaĝajn insektojn el arboj. La Pegedoj estas unu el naŭ vivantaj familioj en la [[ordo (biologio)|ordo]] [[Pegoformaj]], dum la aliaj estas la [[Sudamerikaj barbuloj|barbuloj]] (enhavantaj tri familioj), la [[tukanoj]], la [[Semnornis|tukanbarbuloj]], kaj la [[mielindikantoj]], kiuj (kun la pegoj) formas la [[klado]]n [[Pici|Pici]], kaj la [[jakamaroj]] kaj [[bukonedoj]] en la klado [[Galbuli]]. Sekvencado de [[DNA]] konfirmis la [[frata taksono|fratajn rilatojn]] de tiuj du grupoj. La familio Pegedoj enhavas ĉirkaŭ 240 [[specio]]jn aranĝitajn en 35 [[Genro|genrojn]]. Preskaŭ 20 specioj estas minacataj al [[formorto]] pro [[habitatoperdo]] aŭ [[habitata fragmentado]]. Oni kredas, ke unu specio, nome la [[Bermuda pego]], formortis en la [[17-a jarcento]], dum du aliaj (nome la [[Eburbeka pego]] kaj la [[Imperia kampefilo]]) estas ĝenerale konsiderataj formortintaj, kvankam ties statuso ne estas universale akceptata; la [[IUCN]] listas ambaŭ en la kategorio de [[draste endanĝerigita]]j je aprilo 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681417/179185354|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=31a de Aŭgusto 2020 |access-date=5a de Majo, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=21a de Aŭgusto 2020|access-date=5a de Majo, 2026|archive-date=10a de Decembro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210043800/https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|url-status=live}}</ref> ==Ĝeneralaj trajtoj== [[File:Black-rumped Flameback I IMG 7424.jpg|left|thumb|[[Nigrapuga fajrdorsulo]] uzanta sian voston kiel subtenilon.]] La familio de la pegedoj enhavas la etajn [[Pikumnoj|pikumnojn]]; la plej malgranda el ili ŝajnas esti la [[orfrunta pegeto]], kun longo de 7,5 cm kaj pezo de 8,9 g.<ref>{{cite book|vauthors=Winkler H, Christie DA, Bonan A|year=2020|chapter=Bar-breasted Piculet (''Picumnus aurifrons'')|title=Birds of the World |veditors=del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J, Christie DA, de Juana E|publisher= Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref name= CRC>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Iuj el la plej grandaj pegedoj povas superi longon de 50 cm. La plej granda ankoraŭ ekzistanta specio estas la granda [[ardeza pego]], kiu pezas averaĝe 430 g – kaj ĝis 563 g – kaj estas inter 45 kaj 55 cm lnga. La [[imperia kampefilo]] (55 ĝis 61 cm) kaj la [[eburbeka pego]] (ĉirkaŭ 48 ĝis 53 cm, kaj 516 g) estus ambaŭ pli grandaj,<ref name = "HBW"/><ref name= CRC/><ref>{{cite book|author=Jackson JA |year=2020|chapter=Ivory-billed Woodpecker (''Campephilus principalis'')|title=Birds of the World|veditors=Poole AF, Gill FB |publisher=Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Howell SN, Webb S |year=1995|title=A guide to the birds of Mexico and northern Central America|publisher= Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0266467404001579|title=Foraging ecology of woodpeckers in lowland Malaysian rain forests|year=2004 |last1=Styring |first1=Alison R. |last2=Hussin |first2=Mohamed Zakaria bin |journal=Journal of Tropical Ecology |volume=20 |issue=5 |pages=487–494 |s2cid=83528456 }}</ref> kvankam oni ĝenerale konsideras ambaŭ speciojn formortintaj en la 20-a jarcento. La plumaro de pegoj varias de senbrila ĝis okulfrapa. La koloroj de multaj specioj baziĝas sur olivecaj kaj brunaj nuancoj, kaj kelkaj estas makulecaj, kio sugestas bezonon kamufli; aliaj havas buntajn ŝablonojn el nigra, blanka kaj ruĝa koloroj, kaj multaj havas kreston aŭ tufajn plumojn sur la verto. Pegoj tendencas montri [[seksa duformismo|seksan duformismon]], sed la diferencoj inter ambaŭ seksoj estas ĝenerale malgrandaj; esceptoj estas la [[nigrablanka sevsuĉulo]] kaj la [[oranĝdorsa flampego]], kiuj klare diferencas. La plumaro estas tute anstataŭigata per [[plumoŝanĝo]] unufoje jare, krom ĉe la [[Koltordulo|koltorduloj]], kiuj havas kroman partan plumoŝanĝon antaŭ la reproduktado.<ref name=Gorman22>Gorman 2014, pp. 22–23</ref> Pegoj, pikumnoj kaj koltorduloj posedas karakterizajn [[daktileco|zigodaktilajn piedojn]], konsistantajn el kvar fingroj, el kiuj la unua ([[halukso]]) kaj la kvara direktiĝas malantaŭen, dum la dua kaj tria direktiĝas antaŭen. Ĉi tiu aranĝo de la piedo taŭgas por ekteni branĉojn kaj trunkojn de arboj. Membroj de ĉi tiu familio povas grimpi vertikale supren laŭ arbotrunkoj, kio utilas por agadoj kiel serĉado de nutraĵo aŭ elfosado de nestoj. Krom fortaj ungegoj kaj piedoj, pegoj havas mallongajn, fortajn krurojn. Tio estas tipa trajto de birdoj, kiuj regule serĉas nutraĵon sur trunkaroj. Esceptoj estas la [[nigradorsa pego]] kaj la [[Amerika trifingra buntpego|amerika]] kaj [[Eŭrazia trifingra buntpego|eŭrazia tripiedfingraj pegoj]], kiuj havas nur tri fingrojn ĉe ĉiu piedo. La vostoj de ĉiuj pegoj, krom tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, estas rigidaj; kiam la birdo ripozas sur vertikala surfaco, la vosto kaj la piedoj kunlaboras por subteni ĝin.<ref name ="HBW"/> Woodpeckers have strong [[Beak|bills]] that they use for drilling and drumming on trees, and long, sticky tongues for extracting food (insects and larvae).<ref name = "HBW">Winkler, Hans & Christie, David A. (2002), "Family Picidae (Woodpeckers)" ''in'' del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (2002). ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 7: Jacamars to Woodpeckers.'' Lynx Edicions. {{ISBN|978-84-87334-37-5}}</ref> Woodpecker bills are typically longer, sharper, and stronger than the bills of piculets and wrynecks, but their [[morphology (biology)|morphology]] is very similar. The bill's chisel-like tip is kept sharp by the [[pecking]] action in birds that regularly use it on wood. The beak consists of three layers; an outer sheath called [[Beak#Rhamphotheca|rhamphotheca]], made of scales formed from [[keratin]] proteins, an inner layer of bone which has a large cavity and mineralised [[collagen]] fibers, and a middle layer made of porous bone which connects the two other layers. Furthermore, the tongue bone (or hyoid bone) of the woodpecker is very long, and winds around outside the skull through a special cavity, thereby cushioning the brain.<ref name="Wang">{{cite journal | vauthors = Wang L, Cheung JT, Pu F, Li D, Zhang M, Fan Y | title = Why do woodpeckers resist head impact injury: a biomechanical investigation | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 10 | article-number = e26490 | year = 2011 | pmid = 22046293 | pmc = 3202538 | doi = 10.1371/journal.pone.0026490 | bibcode = 2011PLoSO...626490W | doi-access = free }}</ref> Combined, this anatomy helps the beak absorb mechanical stress.<ref>{{cite web |url=http://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |title=Woodpecker Beak Shock Absorbers |vauthors=Helmenstine T |date=8 May 2014 |work=Science Notes |access-date=24 July 2017 |archive-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621043223/https://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |url-status=live }}</ref> Species of woodpecker and flicker that use their bills in soil or for probing as opposed to regular hammering tend to have longer and more decurved bills. Due to their smaller bill size, many piculets and wrynecks forage in decaying wood more often than woodpeckers. Their long, sticky tongues, which possess barbs, aid these birds in grabbing and extracting insects from deep within a hole in a tree. The tongue was reported to be used to spear grubs, but more detailed studies published in 2004 have shown that the tongue instead wraps around the prey before being pulled out.<ref>{{cite journal | vauthors = Villard P, Cuisin J |year=2004 |title=How do woodpeckers extract grubs with their tongues? A study of the Guadeloupe woodpecker (''Melanerpes herminieri'') in the French Indies |journal=Auk |volume=121 |issue=2 |pages=509–514 |doi=10.1642/0004-8038(2004)121[0509:HDWEGW]2.0.CO;2|s2cid=86781719 |doi-access=free }}</ref> [[File:Dendrocopos major skull.jpg|thumb|Diagram showing the hyoid bone of ''[[Dendrocopos major]]'']] Many of the foraging, breeding, and signaling behaviors of woodpeckers involve drumming and hammering using their bills.<ref name = "Gibson"/> To prevent [[brain damage]] from the rapid and repeated powerful impacts, woodpeckers have a number of physical features that protect their brains.<ref name=Pulu/> These include a relatively small and smooth brain, narrow [[subdural space]], little [[cerebrospinal fluid]] surrounding it to prevent it from moving back and forth inside the skull during pecking, the orientation of the brain within the skull (which maximises the contact area between the brain and the skull) and the short duration of contact. The skull consists of strong but compressible, sponge-like bone, which is most concentrated in the forehead and the back of the skull.<ref name=Pulu>{{cite web |url=http://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |title=Why woodpeckers don't get headaches |vauthors=Puiu T |date=23 March 2017 |publisher=ZME Science |access-date=24 July 2017 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026015950/https://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |url-status=live }}</ref> Another anatomical adaptation of woodpeckers is the enormously elongated [[hyoid bone]] which subdivides, passes on either side of the spinal column and wraps around the brain case, before ending in the right nostril cavity. It plays the role of safety-belt.<ref name="Wang"/> Computer simulations have shown that 99.7% of the energy generated in pecking is stored in the form of [[strain energy]], which is distributed throughout the bird's body, with only a small remaining fraction of the energy going into the brain. The pecking also causes the woodpecker's skull to heat up, which is part of the reason why they often peck in short bursts with brief breaks in between, giving the head some time to cool.<ref>{{cite web |url=https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |title=Woodpecker Bodies Cushion Collision Impact On Bird Brains |vauthors=Gammon K |date=25 August 2014 |work=Inside Science |access-date=24 July 2017 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401204831/https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |url-status=live }}</ref> During the millisecond before contact with wood, a thickened [[nictitating membrane]] closes, protecting the eye from flying debris.<ref name=Schwab/> These membranes also prevent the [[retina]] from tearing. Their nostrils are also protected; they are often slit-like and have special feathers to cover them. Woodpeckers are capable of repeated pecking on a tree at high [[acceleration|decelerations]] on the order of {{Convert|10,000|m/s2|abbr = on|lk = on}} (1000 [[g-force|g]]).<ref name = "Gibson"/> Some large woodpeckers such as ''[[Dryocopus]]'' have a fast, direct form of flight, but the majority of species have a typical undulating flight pattern consisting of a series of rapid flaps followed by a swooping glide. Many birds in the genus ''[[Melanerpes]]'' have distinctive, rowing wing strokes, while the piculets engage in short bursts of rapid direct flight.<ref>Gorman 2014, p. 27</ref> == Taksonoj == Oni distingas 240 speciojn, en 35 genroj kaj en tri subfamilioj. * [[Koltordulo]]j, ''Jynginae'' ** [[Eŭrazia koltordulo]] ''Jynx torquilla'' ** [[Ruĝgorĝa koltordulo]] ''Jynx ruficollis'' * [[Pikumnoj]] aŭ [[Rondvostaj pegoj]], ''[[Picumninae]]'' aŭ [[Pikumnenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Blankastria pikumno]], ''Picumnus cirratus'' ** [[Teminka pikumno]], ''Picumnus temminckii'' * ''[[Picinae]]'' aŭ [[Pegenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Picus]] *** [[Vermiljona pego]], ''Picus mineaceus'' *** [[Malgranda flavnukulo]], ''Picus chlorolophus'' *** [[Verda pego]] ''Picus viridis'' *** [[Griza pego]] ''Picus canus'' *** [[Flavnuka verdpego]] ''Picus flavinucha'' *** [[Japana verdpego]] ''Picus awokera'' *** [[Vaijanta pego]], ''Picus vaillantii'' *** [[Nigrakapa verdpego]], ''Picus erythropygius'' ** [[Dendrokopoj]] kaj aliaj [[Buntpegoj]] *** [[Granda buntpego]] ''Dendrocopos major'' *** [[Siria buntpego]], ''Dendrocopos syriacus'' *** [[Mezgranda buntpego]] ''Dendrocopos medius'' *** [[Malgranda buntpego]] ''Dendrocopos minor'' aŭ ''Picoides minor'' *** [[Blankdorsa buntpego]] ''Dendrocopos leucotos'' *** [[Trifingra buntpego]] ''Picoides tridactylus'' *** [[Strivizaĝa buntpego]] ''Picoides pubescens'' *** [[Amerika trifingra buntpego]], ''Picoides dorsalis'' *** [[Hararpego]], ''Picoides villosus'' *** [[Blankkapa buntpego]], ''Picoides albolarvatus'' ** [[Driokopoj]] *** [[Strivizaĝa nigropego]], ''Dryocopus lineatus'', kiu montras blankan strion sur vizaĝo. *** [[Blankvizaĝa nigropego]], ''Dryocopus pileatus'', kiu montras blankajn zonojn sur vizaĝo. *** [[Blankventra nigropego]], ''Dryocopus javensis''. *** [[Nigra pego]] ''Dryocopus martius'' *** [[Eburbeka pego]] ''Campephilus principalis'' Aparte oni klasas nuntempe la ununura specion de ''[[Nesoctitinae]]'', [[Nesoktinenoj]] aŭ [[Antila pikumno]]. Anekdoto montras ilian inteligentecon: la verkisto [[Elian-J. Finbert]] vidis en ''Cabris'' (en la franca departemento [[Alpes-Maritimes]]) pegon, kiu estis trovinta la taŭgan manieron malfermi la malmolegan ŝelon de migdaloj, fiksinte ilin inter du ŝtonoj, kiel en ŝraŭbtenilo, ĝi estis trovinta la oportunan flankon kaj la ĝustan manieron laŭ kiuj ĝi devis bati la ŝelon por ĝin frakasi por povi eltiri la manĝeblan migdalon. == En Esperanto == [[Marjorie Boulton]] kolektas tradician [[Popolrakonto|popolrakonton]] el [[Rumanio]] pri la mita deveno de [[pego]]j. Laŭ tiu, [[Dio]] volis puni scivolemon de longnaza maljunulino kaj donis al ŝi sakon plenplena de zumantaj insektoj, vespoj, kuloj ktp., kun rekomendo nemalfermi ĝin, sed tion ŝi ne kapablis, malfermis la sakon kaj la tuta insektaro fuĝis; ŝi klopodis remeti ili en la sakon, sed tio tute maleblis. Do, Dio konvertis ŝin en pego, kiu ankoraŭ serĉas insektojn tra la arbotrunkoj.<ref> [[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], [[1984]], dua eldono 1993. paĝo 329-330.</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Celeus flavescens -Horto Florestal, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|''Celeus flavescens'' BlackWoods.jpg|[[Nigra pego]] Northern Flicker.jpg|''Colaptes auratus'' Powerful Woodpecker - Ecuador S4E2767.jpg|''Campephilus pollens'' Red-breasted Sapsucker - Novato, California.jpg|[[Ruĝbrusta sevsuĉulo]] Fulvous-breasted Woodpecker (Dendrocopos macei) at Kolkata I IMG 3848.jpg|''Dendrocopos macei'' Jynx torquilla vlaskop cropped.jpg|[[Eŭrazia koltordulo]] Melanerpes erythrocephalus -tree trunk-USA.jpg|''Melanerpes erythrocephalus'' Acorn Woodpecker with Hoard.jpg|[[Glanpego]] </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Pegedo (rolulo)]] {{Portalo Birdoj}} {{Projektoj|commonscat=Picidae|ReVo=peged}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pegoformaj]] [[Kategorio:Pegedoj]] ocaz9cxf4jr79q5vhvix91ngbpvqywp 9456198 9456197 2026-08-18T12:22:18Z Kani 670 /* Ĝeneralaj trajtoj */ 9456198 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = [[Dosiero:PileatedWoodpeckerFeedingonTree, crop.jpg|240px]] |priskribo de dosiero = [[Blankvizaĝa nigropego]] |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo|Birda klaso]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj birdoj]] ''Piciformes'' |familio = Pegedoj ''Picidae'' |familio aŭtoritato = [[William Elford Leach|Leach]], 1819 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2= ''[[Melanerpes]]''<br /> ''[[Sevsuĉuloj]], [[Sphyrapicus]]''<br /> ''[[Xiphidiopicus]]''<br /> ''[[Dendropicos]]''<br /> ''[[Dendrokopoj]], [[Dendrocopos]]''<br /> ''[[Picoides]]''<br /> ''[[Veniliornis]]''<br /> ''[[Campethera]]''<br /> ''[[Geocolaptes]]''<br /> ''[[Dinopium]]''<br /> ''[[Meiglyptes]]''<br /> ''[[Hemicircus]]''<br /> ''[[Micropternus]]''<br /> ''[[Pegoj]], [[Picus]]''<br /> ''[[Mulleripicus]]''<br /> ''[[Driokopoj]], [[Dryocopus]]''<br /> ''[[Celeus (genro)|Celeus]]''<br /> ''[[Piculus]]''<br /> ''[[Colaptes]]''<br /> ''[[Kampefiloj]], [[Campephilus]]''<br /> ''[[Chrysocolaptes]]''<br /> ''[[Reinwardtipicus]]''<br /> ''[[Blythipicus]]''<br /> ''[[Gecinulus]]''<br /> ''[[Sapheopipo]]'' |genro aŭtoritato = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Pegedoj''' (''Picidae'') estas familio de birdoj en la ordo [[pegoformaj birdoj|pegoformaj]], kiu inkludas ankaŭ la [[Pikumnoj]]n, la [[Koltordulo]]jn, kaj la [[Sevsuĉuloj]]n.<ref>{{Cite web |title=Family Picidae - Woodpeckers, Piculets, Wrynecks |last=Bouglouan |first=Nicole |work=oiseaux-birds.com |date= |access-date=2 December 2022 |url=https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |archive-date=30a de Novembro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130145157/https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |url-status=live }}</ref> Membroj de tiu familio troviĝas tutmonde, escepte ĉe [[Aŭstralio]], [[Nov-Gvineo]], [[Nov-Zelando]], [[Madagaskaro]], kaj la plej polusaj regionoj. Plimulto de specioj vivas en [[arbaro]]j, kvanakm kelkaj specioj vivas ankaŭ en senarbaj areoj, kiel ĉe rokaj montetoj kaj dezertoj, kaj la [[Kakta pego]] specializiĝas en la ekspluatado de [[kakto]]j. Tiuj birdoj surgrimpas la trunkojn kaj branĉojn de la arboj. Ili nutras sin per la [[insekto]]j trovitaj en la putrinta ligno, la arbŝeloj aŭ surtere. Tiucele ili frapas sur ligno por ke la bruo elirigu la insektojn el siaj truoj, kaj tiam povi kapti ilin. Multaj virbirdoj havas ruĝan makulon surkape aŭ surventre. Ondiĝanta estas ilia flugmaniero. Pleje el inter la specioj "tamburas" ĉe printempo: elektinte sekan trunkon, ili frapadas la lignon per la beko rapide kaj multfoje sinsekve, tio eligas bruon, kiu sonoras plimalpli, ĝis malproksime aŭdeblas kaj rolas kiel ties kanto. Kelkaj specioj varigas sian dieton per fruktoj, birdovoj, bestetoj, arbosevo, homaj restaĵoj, kaj [[kadavraĵo]]j. Ili kutime nestas kaj ripozas en truoj, kiujn ili elfosas en arbotrunkoj, kaj iliaj forlasitaj truoj gravas por aliaj birdoj nestantaj en kavaĵoj. Ili foje konfliktas kun homoj, kiam ili faras truojn en konstruaĵoj aŭ manĝas fruktojn, sed ili plenumas utilan servon forigante damaĝajn insektojn el arboj. La Pegedoj estas unu el naŭ vivantaj familioj en la [[ordo (biologio)|ordo]] [[Pegoformaj]], dum la aliaj estas la [[Sudamerikaj barbuloj|barbuloj]] (enhavantaj tri familioj), la [[tukanoj]], la [[Semnornis|tukanbarbuloj]], kaj la [[mielindikantoj]], kiuj (kun la pegoj) formas la [[klado]]n [[Pici|Pici]], kaj la [[jakamaroj]] kaj [[bukonedoj]] en la klado [[Galbuli]]. Sekvencado de [[DNA]] konfirmis la [[frata taksono|fratajn rilatojn]] de tiuj du grupoj. La familio Pegedoj enhavas ĉirkaŭ 240 [[specio]]jn aranĝitajn en 35 [[Genro|genrojn]]. Preskaŭ 20 specioj estas minacataj al [[formorto]] pro [[habitatoperdo]] aŭ [[habitata fragmentado]]. Oni kredas, ke unu specio, nome la [[Bermuda pego]], formortis en la [[17-a jarcento]], dum du aliaj (nome la [[Eburbeka pego]] kaj la [[Imperia kampefilo]]) estas ĝenerale konsiderataj formortintaj, kvankam ties statuso ne estas universale akceptata; la [[IUCN]] listas ambaŭ en la kategorio de [[draste endanĝerigita]]j je aprilo 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681417/179185354|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=31a de Aŭgusto 2020 |access-date=5a de Majo, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=21a de Aŭgusto 2020|access-date=5a de Majo, 2026|archive-date=10a de Decembro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210043800/https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|url-status=live}}</ref> ==Ĝeneralaj trajtoj== [[File:Black-rumped Flameback I IMG 7424.jpg|left|thumb|[[Nigrapuga fajrdorsulo]] uzanta sian voston kiel subtenilon.]] La familio de la pegedoj enhavas la etajn [[Pikumnoj|pikumnojn]]; la plej malgranda el ili ŝajnas esti la [[orfrunta pegeto]], kun longo de 7,5 cm kaj pezo de 8,9 g.<ref>{{cite book|vauthors=Winkler H, Christie DA, Bonan A|year=2020|chapter=Bar-breasted Piculet (''Picumnus aurifrons'')|title=Birds of the World |veditors=del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J, Christie DA, de Juana E|publisher= Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref name= CRC>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Iuj el la plej grandaj pegedoj povas superi longon de 50 cm. La plej granda ankoraŭ ekzistanta specio estas la granda [[ardeza pego]], kiu pezas averaĝe 430 g – kaj ĝis 563 g – kaj estas inter 45 kaj 55 cm lnga. La [[imperia kampefilo]] (55 ĝis 61 cm) kaj la [[eburbeka pego]] (ĉirkaŭ 48 ĝis 53 cm, kaj 516 g) estus ambaŭ pli grandaj,<ref name = "HBW"/><ref name= CRC/><ref>{{cite book|author=Jackson JA |year=2020|chapter=Ivory-billed Woodpecker (''Campephilus principalis'')|title=Birds of the World|veditors=Poole AF, Gill FB |publisher=Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Howell SN, Webb S |year=1995|title=A guide to the birds of Mexico and northern Central America|publisher= Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0266467404001579|title=Foraging ecology of woodpeckers in lowland Malaysian rain forests|year=2004 |last1=Styring |first1=Alison R. |last2=Hussin |first2=Mohamed Zakaria bin |journal=Journal of Tropical Ecology |volume=20 |issue=5 |pages=487–494 |s2cid=83528456 }}</ref> kvankam oni ĝenerale konsideras ambaŭ speciojn formortintaj en la 20-a jarcento. La plumaro de pegoj varias de senbrila ĝis okulfrapa. La koloroj de multaj specioj baziĝas sur olivecaj kaj brunaj nuancoj, kaj kelkaj estas makulecaj, kio sugestas bezonon kamufli; aliaj havas buntajn ŝablonojn el nigra, blanka kaj ruĝa koloroj, kaj multaj havas kreston aŭ tufajn plumojn sur la verto. Pegoj tendencas montri [[seksa duformismo|seksan duformismon]], sed la diferencoj inter ambaŭ seksoj estas ĝenerale malgrandaj; esceptoj estas la [[nigrablanka sevsuĉulo]] kaj la [[oranĝdorsa flampego]], kiuj klare diferencas. La plumaro estas tute anstataŭigata per [[plumoŝanĝo]] unufoje jare, krom ĉe la [[Koltordulo|koltorduloj]], kiuj havas kroman partan plumoŝanĝon antaŭ la reproduktado.<ref name=Gorman22>Gorman 2014, pp. 22–23</ref> Pegoj, pikumnoj kaj koltorduloj posedas karakterizajn [[daktileco|zigodaktilajn piedojn]], konsistantajn el kvar fingroj, el kiuj la unua ([[halukso]]) kaj la kvara direktiĝas malantaŭen, dum la dua kaj tria direktiĝas antaŭen. Ĉi tiu aranĝo de la piedo taŭgas por ekteni branĉojn kaj trunkojn de arboj. Membroj de ĉi tiu familio povas grimpi vertikale supren laŭ arbotrunkoj, kio utilas por agadoj kiel serĉado de nutraĵo aŭ elfosado de nestoj. Krom fortaj ungegoj kaj piedoj, pegoj havas mallongajn, fortajn krurojn. Tio estas tipa trajto de birdoj, kiuj regule serĉas nutraĵon sur trunkaroj. Esceptoj estas la [[nigradorsa pego]] kaj la [[Amerika trifingra buntpego|amerika]] kaj [[Eŭrazia trifingra buntpego|eŭrazia tripiedfingraj pegoj]], kiuj havas nur tri fingrojn ĉe ĉiu piedo. La vostoj de ĉiuj pegoj, krom tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, estas rigidaj; kiam la birdo ripozas sur vertikala surfaco, la vosto kaj la piedoj kunlaboras por subteni ĝin.<ref name ="HBW"/> Pegoj havas fortajn [[beko]]jn, kiujn ili uzas por bori kaj tamburi sur arboj, kaj longajn, gluecajn langojn por elpreni manĝaĵon (insektojn kaj larvojn).<ref name = "HBW">Winkler, Hans & Christie, David A. (2002), "Family Picidae (Woodpeckers)" ''in'' del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (2002). ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 7: Jacamars to Woodpeckers.'' Lynx Edicions. {{ISBN|978-84-87334-37-5}}</ref> La bekoj de pegoj estas tipe pli longaj, pli akraj kaj pli fortaj ol tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, sed ilia [[morfologio (biologio)|morfologio]] estas tre simila. La ĉizil-simila pinto de la beko restas akra danke al la bekobatado ĉe birdoj, kiuj regule uzas ĝin kontraŭ ligno. La beko konsistas el tri tavoloj: ekstera ingo nomata ''ramfoteko'', farita el skvamoj el keratinaj proteinoj; interna osta tavolo, kiu havas grandan kavaĵon kaj mineraligitajn [[kolageno|kolagenajn]] fibrojn; kaj meza tavolo el pora osto, kiu ligas la aliajn du tavolojn. Krome, la lang-osto (aŭ [[hioido]]) de la pego estas tre longa kaj volviĝas ekster la kranio tra speciala kavo, tiel mildigante la ŝokon por la cerbo.<ref name="Wang">{{cite journal | vauthors = Wang L, Cheung JT, Pu F, Li D, Zhang M, Fan Y | title = Why do woodpeckers resist head impact injury: a biomechanical investigation | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 10 | article-number = e26490 | year = 2011 | pmid = 22046293 | pmc = 3202538 | doi = 10.1371/journal.pone.0026490 | bibcode = 2011PLoSO...626490W | doi-access = free }}</ref> Kombinite, tiu anatomio helpas la bekon absorbi mekanikan streĉon.<ref>{{cite web |url=http://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |title=Woodpecker Beak Shock Absorbers |vauthors=Helmenstine T |date=8 May 2014 |work=Science Notes |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=21a de Junio 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621043223/https://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |url-status=live }}</ref> Specioj de pegoj kaj kolaptoj, kiuj uzas siajn bekojn en grundo aŭ por esplorado anstataŭ por regula martelado, tendencas havi pli longajn kaj pli malsupren kurbajn bekojn. Pro la plia malgrandeco de siaj bekoj, multaj pikumnoj kaj koltorduloj serĉas manĝaĵon en putriĝanta ligno pli ofte ol pegoj. Iliaj longaj, gluecaj langoj, kiuj havas hoketojn, helpas tiujn birdojn kapti kaj eltiri insektojn el la profundo de arbotruo. Oni iam raportis, ke la lango estas uzata por trapiki larvojn, sed pli detalaj studoj publikigitaj en 2004 montris, ke la lango anstataŭe ĉirkaŭvolvas la predon antaŭ ol retiri ĝin.<ref>{{cite journal | vauthors = Villard P, Cuisin J |year=2004 |title=How do woodpeckers extract grubs with their tongues? A study of the Guadeloupe woodpecker (''Melanerpes herminieri'') in the French Indies |journal=Auk |volume=121 |issue=2 |pages=509–514 |doi=10.1642/0004-8038(2004)121[0509:HDWEGW]2.0.CO;2|s2cid=86781719 |doi-access=free }}</ref> [[File:Dendrocopos major skull.jpg|thumb|Diagramo montranta la hioidan oston de ''[[Dendrocopos major]]'']] Many of the foraging, breeding, and signaling behaviors of woodpeckers involve drumming and hammering using their bills.<ref name = "Gibson"/> To prevent [[brain damage]] from the rapid and repeated powerful impacts, woodpeckers have a number of physical features that protect their brains.<ref name=Pulu/> These include a relatively small and smooth brain, narrow [[subdural space]], little [[cerebrospinal fluid]] surrounding it to prevent it from moving back and forth inside the skull during pecking, the orientation of the brain within the skull (which maximises the contact area between the brain and the skull) and the short duration of contact. The skull consists of strong but compressible, sponge-like bone, which is most concentrated in the forehead and the back of the skull.<ref name=Pulu>{{cite web |url=http://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |title=Why woodpeckers don't get headaches |vauthors=Puiu T |date=23 March 2017 |publisher=ZME Science |access-date=24 July 2017 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026015950/https://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |url-status=live }}</ref> Another anatomical adaptation of woodpeckers is the enormously elongated [[hyoid bone]] which subdivides, passes on either side of the spinal column and wraps around the brain case, before ending in the right nostril cavity. It plays the role of safety-belt.<ref name="Wang"/> Computer simulations have shown that 99.7% of the energy generated in pecking is stored in the form of [[strain energy]], which is distributed throughout the bird's body, with only a small remaining fraction of the energy going into the brain. The pecking also causes the woodpecker's skull to heat up, which is part of the reason why they often peck in short bursts with brief breaks in between, giving the head some time to cool.<ref>{{cite web |url=https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |title=Woodpecker Bodies Cushion Collision Impact On Bird Brains |vauthors=Gammon K |date=25 August 2014 |work=Inside Science |access-date=24 July 2017 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401204831/https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |url-status=live }}</ref> During the millisecond before contact with wood, a thickened [[nictitating membrane]] closes, protecting the eye from flying debris.<ref name=Schwab/> These membranes also prevent the [[retina]] from tearing. Their nostrils are also protected; they are often slit-like and have special feathers to cover them. Woodpeckers are capable of repeated pecking on a tree at high [[acceleration|decelerations]] on the order of {{Convert|10,000|m/s2|abbr = on|lk = on}} (1000 [[g-force|g]]).<ref name = "Gibson"/> Some large woodpeckers such as ''[[Dryocopus]]'' have a fast, direct form of flight, but the majority of species have a typical undulating flight pattern consisting of a series of rapid flaps followed by a swooping glide. Many birds in the genus ''[[Melanerpes]]'' have distinctive, rowing wing strokes, while the piculets engage in short bursts of rapid direct flight.<ref>Gorman 2014, p. 27</ref> == Taksonoj == Oni distingas 240 speciojn, en 35 genroj kaj en tri subfamilioj. * [[Koltordulo]]j, ''Jynginae'' ** [[Eŭrazia koltordulo]] ''Jynx torquilla'' ** [[Ruĝgorĝa koltordulo]] ''Jynx ruficollis'' * [[Pikumnoj]] aŭ [[Rondvostaj pegoj]], ''[[Picumninae]]'' aŭ [[Pikumnenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Blankastria pikumno]], ''Picumnus cirratus'' ** [[Teminka pikumno]], ''Picumnus temminckii'' * ''[[Picinae]]'' aŭ [[Pegenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Picus]] *** [[Vermiljona pego]], ''Picus mineaceus'' *** [[Malgranda flavnukulo]], ''Picus chlorolophus'' *** [[Verda pego]] ''Picus viridis'' *** [[Griza pego]] ''Picus canus'' *** [[Flavnuka verdpego]] ''Picus flavinucha'' *** [[Japana verdpego]] ''Picus awokera'' *** [[Vaijanta pego]], ''Picus vaillantii'' *** [[Nigrakapa verdpego]], ''Picus erythropygius'' ** [[Dendrokopoj]] kaj aliaj [[Buntpegoj]] *** [[Granda buntpego]] ''Dendrocopos major'' *** [[Siria buntpego]], ''Dendrocopos syriacus'' *** [[Mezgranda buntpego]] ''Dendrocopos medius'' *** [[Malgranda buntpego]] ''Dendrocopos minor'' aŭ ''Picoides minor'' *** [[Blankdorsa buntpego]] ''Dendrocopos leucotos'' *** [[Trifingra buntpego]] ''Picoides tridactylus'' *** [[Strivizaĝa buntpego]] ''Picoides pubescens'' *** [[Amerika trifingra buntpego]], ''Picoides dorsalis'' *** [[Hararpego]], ''Picoides villosus'' *** [[Blankkapa buntpego]], ''Picoides albolarvatus'' ** [[Driokopoj]] *** [[Strivizaĝa nigropego]], ''Dryocopus lineatus'', kiu montras blankan strion sur vizaĝo. *** [[Blankvizaĝa nigropego]], ''Dryocopus pileatus'', kiu montras blankajn zonojn sur vizaĝo. *** [[Blankventra nigropego]], ''Dryocopus javensis''. *** [[Nigra pego]] ''Dryocopus martius'' *** [[Eburbeka pego]] ''Campephilus principalis'' Aparte oni klasas nuntempe la ununura specion de ''[[Nesoctitinae]]'', [[Nesoktinenoj]] aŭ [[Antila pikumno]]. Anekdoto montras ilian inteligentecon: la verkisto [[Elian-J. Finbert]] vidis en ''Cabris'' (en la franca departemento [[Alpes-Maritimes]]) pegon, kiu estis trovinta la taŭgan manieron malfermi la malmolegan ŝelon de migdaloj, fiksinte ilin inter du ŝtonoj, kiel en ŝraŭbtenilo, ĝi estis trovinta la oportunan flankon kaj la ĝustan manieron laŭ kiuj ĝi devis bati la ŝelon por ĝin frakasi por povi eltiri la manĝeblan migdalon. == En Esperanto == [[Marjorie Boulton]] kolektas tradician [[Popolrakonto|popolrakonton]] el [[Rumanio]] pri la mita deveno de [[pego]]j. Laŭ tiu, [[Dio]] volis puni scivolemon de longnaza maljunulino kaj donis al ŝi sakon plenplena de zumantaj insektoj, vespoj, kuloj ktp., kun rekomendo nemalfermi ĝin, sed tion ŝi ne kapablis, malfermis la sakon kaj la tuta insektaro fuĝis; ŝi klopodis remeti ili en la sakon, sed tio tute maleblis. Do, Dio konvertis ŝin en pego, kiu ankoraŭ serĉas insektojn tra la arbotrunkoj.<ref> [[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], [[1984]], dua eldono 1993. paĝo 329-330.</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Celeus flavescens -Horto Florestal, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|''Celeus flavescens'' BlackWoods.jpg|[[Nigra pego]] Northern Flicker.jpg|''Colaptes auratus'' Powerful Woodpecker - Ecuador S4E2767.jpg|''Campephilus pollens'' Red-breasted Sapsucker - Novato, California.jpg|[[Ruĝbrusta sevsuĉulo]] Fulvous-breasted Woodpecker (Dendrocopos macei) at Kolkata I IMG 3848.jpg|''Dendrocopos macei'' Jynx torquilla vlaskop cropped.jpg|[[Eŭrazia koltordulo]] Melanerpes erythrocephalus -tree trunk-USA.jpg|''Melanerpes erythrocephalus'' Acorn Woodpecker with Hoard.jpg|[[Glanpego]] </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Pegedo (rolulo)]] {{Portalo Birdoj}} {{Projektoj|commonscat=Picidae|ReVo=peged}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pegoformaj]] [[Kategorio:Pegedoj]] lrwmimf59aw6txiv1djsunf9wpjuwp4 9456199 9456198 2026-08-18T12:32:05Z Kani 670 /* Ĝeneralaj trajtoj */ 9456199 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = [[Dosiero:PileatedWoodpeckerFeedingonTree, crop.jpg|240px]] |priskribo de dosiero = [[Blankvizaĝa nigropego]] |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo|Birda klaso]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj birdoj]] ''Piciformes'' |familio = Pegedoj ''Picidae'' |familio aŭtoritato = [[William Elford Leach|Leach]], 1819 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2= ''[[Melanerpes]]''<br /> ''[[Sevsuĉuloj]], [[Sphyrapicus]]''<br /> ''[[Xiphidiopicus]]''<br /> ''[[Dendropicos]]''<br /> ''[[Dendrokopoj]], [[Dendrocopos]]''<br /> ''[[Picoides]]''<br /> ''[[Veniliornis]]''<br /> ''[[Campethera]]''<br /> ''[[Geocolaptes]]''<br /> ''[[Dinopium]]''<br /> ''[[Meiglyptes]]''<br /> ''[[Hemicircus]]''<br /> ''[[Micropternus]]''<br /> ''[[Pegoj]], [[Picus]]''<br /> ''[[Mulleripicus]]''<br /> ''[[Driokopoj]], [[Dryocopus]]''<br /> ''[[Celeus (genro)|Celeus]]''<br /> ''[[Piculus]]''<br /> ''[[Colaptes]]''<br /> ''[[Kampefiloj]], [[Campephilus]]''<br /> ''[[Chrysocolaptes]]''<br /> ''[[Reinwardtipicus]]''<br /> ''[[Blythipicus]]''<br /> ''[[Gecinulus]]''<br /> ''[[Sapheopipo]]'' |genro aŭtoritato = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Pegedoj''' (''Picidae'') estas familio de birdoj en la ordo [[pegoformaj birdoj|pegoformaj]], kiu inkludas ankaŭ la [[Pikumnoj]]n, la [[Koltordulo]]jn, kaj la [[Sevsuĉuloj]]n.<ref>{{Cite web |title=Family Picidae - Woodpeckers, Piculets, Wrynecks |last=Bouglouan |first=Nicole |work=oiseaux-birds.com |date= |access-date=2 December 2022 |url=https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |archive-date=30a de Novembro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130145157/https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |url-status=live }}</ref> Membroj de tiu familio troviĝas tutmonde, escepte ĉe [[Aŭstralio]], [[Nov-Gvineo]], [[Nov-Zelando]], [[Madagaskaro]], kaj la plej polusaj regionoj. Plimulto de specioj vivas en [[arbaro]]j, kvanakm kelkaj specioj vivas ankaŭ en senarbaj areoj, kiel ĉe rokaj montetoj kaj dezertoj, kaj la [[Kakta pego]] specializiĝas en la ekspluatado de [[kakto]]j. Tiuj birdoj surgrimpas la trunkojn kaj branĉojn de la arboj. Ili nutras sin per la [[insekto]]j trovitaj en la putrinta ligno, la arbŝeloj aŭ surtere. Tiucele ili frapas sur ligno por ke la bruo elirigu la insektojn el siaj truoj, kaj tiam povi kapti ilin. Multaj virbirdoj havas ruĝan makulon surkape aŭ surventre. Ondiĝanta estas ilia flugmaniero. Pleje el inter la specioj "tamburas" ĉe printempo: elektinte sekan trunkon, ili frapadas la lignon per la beko rapide kaj multfoje sinsekve, tio eligas bruon, kiu sonoras plimalpli, ĝis malproksime aŭdeblas kaj rolas kiel ties kanto. Kelkaj specioj varigas sian dieton per fruktoj, birdovoj, bestetoj, arbosevo, homaj restaĵoj, kaj [[kadavraĵo]]j. Ili kutime nestas kaj ripozas en truoj, kiujn ili elfosas en arbotrunkoj, kaj iliaj forlasitaj truoj gravas por aliaj birdoj nestantaj en kavaĵoj. Ili foje konfliktas kun homoj, kiam ili faras truojn en konstruaĵoj aŭ manĝas fruktojn, sed ili plenumas utilan servon forigante damaĝajn insektojn el arboj. La Pegedoj estas unu el naŭ vivantaj familioj en la [[ordo (biologio)|ordo]] [[Pegoformaj]], dum la aliaj estas la [[Sudamerikaj barbuloj|barbuloj]] (enhavantaj tri familioj), la [[tukanoj]], la [[Semnornis|tukanbarbuloj]], kaj la [[mielindikantoj]], kiuj (kun la pegoj) formas la [[klado]]n [[Pici|Pici]], kaj la [[jakamaroj]] kaj [[bukonedoj]] en la klado [[Galbuli]]. Sekvencado de [[DNA]] konfirmis la [[frata taksono|fratajn rilatojn]] de tiuj du grupoj. La familio Pegedoj enhavas ĉirkaŭ 240 [[specio]]jn aranĝitajn en 35 [[Genro|genrojn]]. Preskaŭ 20 specioj estas minacataj al [[formorto]] pro [[habitatoperdo]] aŭ [[habitata fragmentado]]. Oni kredas, ke unu specio, nome la [[Bermuda pego]], formortis en la [[17-a jarcento]], dum du aliaj (nome la [[Eburbeka pego]] kaj la [[Imperia kampefilo]]) estas ĝenerale konsiderataj formortintaj, kvankam ties statuso ne estas universale akceptata; la [[IUCN]] listas ambaŭ en la kategorio de [[draste endanĝerigita]]j je aprilo 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681417/179185354|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=31a de Aŭgusto 2020 |access-date=5a de Majo, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=21a de Aŭgusto 2020|access-date=5a de Majo, 2026|archive-date=10a de Decembro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210043800/https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|url-status=live}}</ref> ==Ĝeneralaj trajtoj== [[File:Black-rumped Flameback I IMG 7424.jpg|left|thumb|[[Nigrapuga fajrdorsulo]] uzanta sian voston kiel subtenilon.]] La familio de la pegedoj enhavas la etajn [[Pikumnoj|pikumnojn]]; la plej malgranda el ili ŝajnas esti la [[orfrunta pegeto]], kun longo de 7,5 cm kaj pezo de 8,9 g.<ref>{{cite book|vauthors=Winkler H, Christie DA, Bonan A|year=2020|chapter=Bar-breasted Piculet (''Picumnus aurifrons'')|title=Birds of the World |veditors=del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J, Christie DA, de Juana E|publisher= Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref name= CRC>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Iuj el la plej grandaj pegedoj povas superi longon de 50 cm. La plej granda ankoraŭ ekzistanta specio estas la granda [[ardeza pego]], kiu pezas averaĝe 430 g – kaj ĝis 563 g – kaj estas inter 45 kaj 55 cm lnga. La [[imperia kampefilo]] (55 ĝis 61 cm) kaj la [[eburbeka pego]] (ĉirkaŭ 48 ĝis 53 cm, kaj 516 g) estus ambaŭ pli grandaj,<ref name = "HBW"/><ref name= CRC/><ref>{{cite book|author=Jackson JA |year=2020|chapter=Ivory-billed Woodpecker (''Campephilus principalis'')|title=Birds of the World|veditors=Poole AF, Gill FB |publisher=Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Howell SN, Webb S |year=1995|title=A guide to the birds of Mexico and northern Central America|publisher= Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0266467404001579|title=Foraging ecology of woodpeckers in lowland Malaysian rain forests|year=2004 |last1=Styring |first1=Alison R. |last2=Hussin |first2=Mohamed Zakaria bin |journal=Journal of Tropical Ecology |volume=20 |issue=5 |pages=487–494 |s2cid=83528456 }}</ref> kvankam oni ĝenerale konsideras ambaŭ speciojn formortintaj en la 20-a jarcento. La plumaro de pegoj varias de senbrila ĝis okulfrapa. La koloroj de multaj specioj baziĝas sur olivecaj kaj brunaj nuancoj, kaj kelkaj estas makulecaj, kio sugestas bezonon kamufli; aliaj havas buntajn ŝablonojn el nigra, blanka kaj ruĝa koloroj, kaj multaj havas kreston aŭ tufajn plumojn sur la verto. Pegoj tendencas montri [[seksa duformismo|seksan duformismon]], sed la diferencoj inter ambaŭ seksoj estas ĝenerale malgrandaj; esceptoj estas la [[nigrablanka sevsuĉulo]] kaj la [[oranĝdorsa flampego]], kiuj klare diferencas. La plumaro estas tute anstataŭigata per [[plumoŝanĝo]] unufoje jare, krom ĉe la [[Koltordulo|koltorduloj]], kiuj havas kroman partan plumoŝanĝon antaŭ la reproduktado.<ref name=Gorman22>Gorman 2014, pp. 22–23</ref> Pegoj, pikumnoj kaj koltorduloj posedas karakterizajn [[daktileco|zigodaktilajn piedojn]], konsistantajn el kvar fingroj, el kiuj la unua ([[halukso]]) kaj la kvara direktiĝas malantaŭen, dum la dua kaj tria direktiĝas antaŭen. Ĉi tiu aranĝo de la piedo taŭgas por ekteni branĉojn kaj trunkojn de arboj. Membroj de ĉi tiu familio povas grimpi vertikale supren laŭ arbotrunkoj, kio utilas por agadoj kiel serĉado de nutraĵo aŭ elfosado de nestoj. Krom fortaj ungegoj kaj piedoj, pegoj havas mallongajn, fortajn krurojn. Tio estas tipa trajto de birdoj, kiuj regule serĉas nutraĵon sur trunkaroj. Esceptoj estas la [[nigradorsa pego]] kaj la [[Amerika trifingra buntpego|amerika]] kaj [[Eŭrazia trifingra buntpego|eŭrazia tripiedfingraj pegoj]], kiuj havas nur tri fingrojn ĉe ĉiu piedo. La vostoj de ĉiuj pegoj, krom tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, estas rigidaj; kiam la birdo ripozas sur vertikala surfaco, la vosto kaj la piedoj kunlaboras por subteni ĝin.<ref name ="HBW"/> Pegoj havas fortajn [[beko]]jn, kiujn ili uzas por bori kaj tamburi sur arboj, kaj longajn, gluecajn langojn por elpreni manĝaĵon (insektojn kaj larvojn).<ref name = "HBW">Winkler, Hans & Christie, David A. (2002), "Family Picidae (Woodpeckers)" ''in'' del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (2002). ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 7: Jacamars to Woodpeckers.'' Lynx Edicions. {{ISBN|978-84-87334-37-5}}</ref> La bekoj de pegoj estas tipe pli longaj, pli akraj kaj pli fortaj ol tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, sed ilia [[morfologio (biologio)|morfologio]] estas tre simila. La ĉizil-simila pinto de la beko restas akra danke al la bekobatado ĉe birdoj, kiuj regule uzas ĝin kontraŭ ligno. La beko konsistas el tri tavoloj: ekstera ingo nomata ''ramfoteko'', farita el skvamoj el keratinaj proteinoj; interna osta tavolo, kiu havas grandan kavaĵon kaj mineraligitajn [[kolageno|kolagenajn]] fibrojn; kaj meza tavolo el pora osto, kiu ligas la aliajn du tavolojn. Krome, la lang-osto (aŭ [[hioido]]) de la pego estas tre longa kaj volviĝas ekster la kranio tra speciala kavo, tiel mildigante la ŝokon por la cerbo.<ref name="Wang">{{cite journal | vauthors = Wang L, Cheung JT, Pu F, Li D, Zhang M, Fan Y | title = Why do woodpeckers resist head impact injury: a biomechanical investigation | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 10 | article-number = e26490 | year = 2011 | pmid = 22046293 | pmc = 3202538 | doi = 10.1371/journal.pone.0026490 | bibcode = 2011PLoSO...626490W | doi-access = free }}</ref> Kombinite, tiu anatomio helpas la bekon absorbi mekanikan streĉon.<ref>{{cite web |url=http://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |title=Woodpecker Beak Shock Absorbers |vauthors=Helmenstine T |date=8 May 2014 |work=Science Notes |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=21a de Junio 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621043223/https://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |url-status=live }}</ref> Specioj de pegoj kaj kolaptoj, kiuj uzas siajn bekojn en grundo aŭ por esplorado anstataŭ por regula martelado, tendencas havi pli longajn kaj pli malsupren kurbajn bekojn. Pro la plia malgrandeco de siaj bekoj, multaj pikumnoj kaj koltorduloj serĉas manĝaĵon en putriĝanta ligno pli ofte ol pegoj. Iliaj longaj, gluecaj langoj, kiuj havas hoketojn, helpas tiujn birdojn kapti kaj eltiri insektojn el la profundo de arbotruo. Oni iam raportis, ke la lango estas uzata por trapiki larvojn, sed pli detalaj studoj publikigitaj en 2004 montris, ke la lango anstataŭe ĉirkaŭvolvas la predon antaŭ ol retiri ĝin.<ref>{{cite journal | vauthors = Villard P, Cuisin J |year=2004 |title=How do woodpeckers extract grubs with their tongues? A study of the Guadeloupe woodpecker (''Melanerpes herminieri'') in the French Indies |journal=Auk |volume=121 |issue=2 |pages=509–514 |doi=10.1642/0004-8038(2004)121[0509:HDWEGW]2.0.CO;2|s2cid=86781719 |doi-access=free }}</ref> [[File:Dendrocopos major skull.jpg|thumb|Diagramo montranta la hioidan oston de ''[[Dendrocopos major]]'']] Multaj el la kondutoj de pegoj rilataj al serĉado de manĝaĵo, reproduktado kaj komunikado implikas tamburadon kaj marteladon per la beko.<ref name = "Gibson"/> Por eviti cerban lezon pro la rapidaj kaj ripetaj fortaj frapoj, pegoj havas plurajn fizikajn trajtojn, kiuj protektas ilian cerbon.<ref name=Pulu/> Tiuj estas relative malgranda kaj glata [[cerbo]], mallarĝa subdura spaco, malmulta ĉirkaŭa cerbo-spina likvaĵo (por malhelpi moviĝadon tien kaj reen ene de la kranio dum bekado), la orientiĝo de la cerbo ene de la [[kranio]] (kiu maksimumigas la kontaktareon inter la cerbo kaj la kranio) kaj la mallonga daŭro de la kontakto. La kranio konsistas el fortika sed kunpremebla, spongosimila osto, kiu estas plej densa ĉe la frunto kaj la malantaŭa parto de la kranio.<ref name=Pulu>{{cite web |url=http://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |title=Why woodpeckers don't get headaches |vauthors=Puiu T |date=23a de Marto 2017 |publisher=ZME Science |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=26a de Oktobro 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026015950/https://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |url-status=live }}</ref> Alia anatomia adapto de pegoj estas la ege longa hioida osto, kiu disbranĉiĝas, pasas ambaŭflanke de la vertebraro kaj ĉirkaŭvolviĝas ĉirkaŭ la kranikapsulo, antaŭ ol finiĝi en la dekstra naztrua kavo. Ĝi plenumas la rolon de [[sekureca zono]].<ref name="Wang"/> Komputilaj simulaĵoj montris, ke 99,7 % de la [[energio]] generita dum bekado stokiĝas kiel streĉ-energio disdonita tra la korpo de la birdo, dum nur malgranda resta parto de la energio atingas la cerbon. La bekado ankaŭ kaŭzas varmiĝon de la kranio de la pegedo; tio parte klarigas, kial ili ofte bekadas per mallongaj serioj kun paŭzoj inter ili, kio donas al la kapo tempon por malvarmiĝi.<ref>{{cite web |url=https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |title=Woodpecker Bodies Cushion Collision Impact On Bird Brains |vauthors=Gammon K |date=25a de Aŭgusto 2014 |work=Inside Science |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=1a de Aprilo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401204831/https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |url-status=live }}</ref> Dum la milisekundo antaŭ la kontakto kun la ligno, dikiĝinta [[Niktito|niktita membrano]] fermiĝas, protektante la okulon kontraŭ flugantaj pecetoj.<ref name=Schwab/> Tiuj membranoj ankaŭ malhelpas ŝiriĝon de la [[retino]]. Ankaŭ iliaj naztruoj estas protektataj; ili ofte estas fendecaj kaj kovritaj per specialaj plumoj. Pegedoj kapablas ripete bekadi arbon kun grandaj [[Akcelo|malakceloj]] en la ordo de 10 000 m/s² (1000 g).<ref name = "Gibson"/> Iuj grandaj pegoj, kiel ekzemple ''[[Dryocopus]]'', havas rapidan, rektan flugmanieron, sed la plimulto de la specioj havas tipan ondan flugmanieron, konsistantan el serio de rapidaj flugilbatoj sekvataj de glitado laŭ arka vojo. Multaj birdoj el la genro ''[[Melanerpes]]'' havas karakterizajn, rem-similajn flugilmovojn, dum la pikumnoj faras mallongajn eksplodojn de rapida, rekta flugo.<ref>Gorman 2014, p. 27</ref> == Taksonoj == Oni distingas 240 speciojn, en 35 genroj kaj en tri subfamilioj. * [[Koltordulo]]j, ''Jynginae'' ** [[Eŭrazia koltordulo]] ''Jynx torquilla'' ** [[Ruĝgorĝa koltordulo]] ''Jynx ruficollis'' * [[Pikumnoj]] aŭ [[Rondvostaj pegoj]], ''[[Picumninae]]'' aŭ [[Pikumnenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Blankastria pikumno]], ''Picumnus cirratus'' ** [[Teminka pikumno]], ''Picumnus temminckii'' * ''[[Picinae]]'' aŭ [[Pegenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Picus]] *** [[Vermiljona pego]], ''Picus mineaceus'' *** [[Malgranda flavnukulo]], ''Picus chlorolophus'' *** [[Verda pego]] ''Picus viridis'' *** [[Griza pego]] ''Picus canus'' *** [[Flavnuka verdpego]] ''Picus flavinucha'' *** [[Japana verdpego]] ''Picus awokera'' *** [[Vaijanta pego]], ''Picus vaillantii'' *** [[Nigrakapa verdpego]], ''Picus erythropygius'' ** [[Dendrokopoj]] kaj aliaj [[Buntpegoj]] *** [[Granda buntpego]] ''Dendrocopos major'' *** [[Siria buntpego]], ''Dendrocopos syriacus'' *** [[Mezgranda buntpego]] ''Dendrocopos medius'' *** [[Malgranda buntpego]] ''Dendrocopos minor'' aŭ ''Picoides minor'' *** [[Blankdorsa buntpego]] ''Dendrocopos leucotos'' *** [[Trifingra buntpego]] ''Picoides tridactylus'' *** [[Strivizaĝa buntpego]] ''Picoides pubescens'' *** [[Amerika trifingra buntpego]], ''Picoides dorsalis'' *** [[Hararpego]], ''Picoides villosus'' *** [[Blankkapa buntpego]], ''Picoides albolarvatus'' ** [[Driokopoj]] *** [[Strivizaĝa nigropego]], ''Dryocopus lineatus'', kiu montras blankan strion sur vizaĝo. *** [[Blankvizaĝa nigropego]], ''Dryocopus pileatus'', kiu montras blankajn zonojn sur vizaĝo. *** [[Blankventra nigropego]], ''Dryocopus javensis''. *** [[Nigra pego]] ''Dryocopus martius'' *** [[Eburbeka pego]] ''Campephilus principalis'' Aparte oni klasas nuntempe la ununura specion de ''[[Nesoctitinae]]'', [[Nesoktinenoj]] aŭ [[Antila pikumno]]. Anekdoto montras ilian inteligentecon: la verkisto [[Elian-J. Finbert]] vidis en ''Cabris'' (en la franca departemento [[Alpes-Maritimes]]) pegon, kiu estis trovinta la taŭgan manieron malfermi la malmolegan ŝelon de migdaloj, fiksinte ilin inter du ŝtonoj, kiel en ŝraŭbtenilo, ĝi estis trovinta la oportunan flankon kaj la ĝustan manieron laŭ kiuj ĝi devis bati la ŝelon por ĝin frakasi por povi eltiri la manĝeblan migdalon. == En Esperanto == [[Marjorie Boulton]] kolektas tradician [[Popolrakonto|popolrakonton]] el [[Rumanio]] pri la mita deveno de [[pego]]j. Laŭ tiu, [[Dio]] volis puni scivolemon de longnaza maljunulino kaj donis al ŝi sakon plenplena de zumantaj insektoj, vespoj, kuloj ktp., kun rekomendo nemalfermi ĝin, sed tion ŝi ne kapablis, malfermis la sakon kaj la tuta insektaro fuĝis; ŝi klopodis remeti ili en la sakon, sed tio tute maleblis. Do, Dio konvertis ŝin en pego, kiu ankoraŭ serĉas insektojn tra la arbotrunkoj.<ref> [[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], [[1984]], dua eldono 1993. paĝo 329-330.</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Celeus flavescens -Horto Florestal, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|''Celeus flavescens'' BlackWoods.jpg|[[Nigra pego]] Northern Flicker.jpg|''Colaptes auratus'' Powerful Woodpecker - Ecuador S4E2767.jpg|''Campephilus pollens'' Red-breasted Sapsucker - Novato, California.jpg|[[Ruĝbrusta sevsuĉulo]] Fulvous-breasted Woodpecker (Dendrocopos macei) at Kolkata I IMG 3848.jpg|''Dendrocopos macei'' Jynx torquilla vlaskop cropped.jpg|[[Eŭrazia koltordulo]] Melanerpes erythrocephalus -tree trunk-USA.jpg|''Melanerpes erythrocephalus'' Acorn Woodpecker with Hoard.jpg|[[Glanpego]] </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Pegedo (rolulo)]] {{Portalo Birdoj}} {{Projektoj|commonscat=Picidae|ReVo=peged}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pegoformaj]] [[Kategorio:Pegedoj]] e3qppqr07nki0idhbuplbzi7o6tom69 9456200 9456199 2026-08-18T12:33:11Z Kani 670 /* Ĝeneralaj trajtoj */ 9456200 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = [[Dosiero:PileatedWoodpeckerFeedingonTree, crop.jpg|240px]] |priskribo de dosiero = [[Blankvizaĝa nigropego]] |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo|Birda klaso]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj birdoj]] ''Piciformes'' |familio = Pegedoj ''Picidae'' |familio aŭtoritato = [[William Elford Leach|Leach]], 1819 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2= ''[[Melanerpes]]''<br /> ''[[Sevsuĉuloj]], [[Sphyrapicus]]''<br /> ''[[Xiphidiopicus]]''<br /> ''[[Dendropicos]]''<br /> ''[[Dendrokopoj]], [[Dendrocopos]]''<br /> ''[[Picoides]]''<br /> ''[[Veniliornis]]''<br /> ''[[Campethera]]''<br /> ''[[Geocolaptes]]''<br /> ''[[Dinopium]]''<br /> ''[[Meiglyptes]]''<br /> ''[[Hemicircus]]''<br /> ''[[Micropternus]]''<br /> ''[[Pegoj]], [[Picus]]''<br /> ''[[Mulleripicus]]''<br /> ''[[Driokopoj]], [[Dryocopus]]''<br /> ''[[Celeus (genro)|Celeus]]''<br /> ''[[Piculus]]''<br /> ''[[Colaptes]]''<br /> ''[[Kampefiloj]], [[Campephilus]]''<br /> ''[[Chrysocolaptes]]''<br /> ''[[Reinwardtipicus]]''<br /> ''[[Blythipicus]]''<br /> ''[[Gecinulus]]''<br /> ''[[Sapheopipo]]'' |genro aŭtoritato = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Pegedoj''' (''Picidae'') estas familio de birdoj en la ordo [[pegoformaj birdoj|pegoformaj]], kiu inkludas ankaŭ la [[Pikumnoj]]n, la [[Koltordulo]]jn, kaj la [[Sevsuĉuloj]]n.<ref>{{Cite web |title=Family Picidae - Woodpeckers, Piculets, Wrynecks |last=Bouglouan |first=Nicole |work=oiseaux-birds.com |date= |access-date=2 December 2022 |url=https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |archive-date=30a de Novembro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130145157/https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |url-status=live }}</ref> Membroj de tiu familio troviĝas tutmonde, escepte ĉe [[Aŭstralio]], [[Nov-Gvineo]], [[Nov-Zelando]], [[Madagaskaro]], kaj la plej polusaj regionoj. Plimulto de specioj vivas en [[arbaro]]j, kvanakm kelkaj specioj vivas ankaŭ en senarbaj areoj, kiel ĉe rokaj montetoj kaj dezertoj, kaj la [[Kakta pego]] specializiĝas en la ekspluatado de [[kakto]]j. Tiuj birdoj surgrimpas la trunkojn kaj branĉojn de la arboj. Ili nutras sin per la [[insekto]]j trovitaj en la putrinta ligno, la arbŝeloj aŭ surtere. Tiucele ili frapas sur ligno por ke la bruo elirigu la insektojn el siaj truoj, kaj tiam povi kapti ilin. Multaj virbirdoj havas ruĝan makulon surkape aŭ surventre. Ondiĝanta estas ilia flugmaniero. Pleje el inter la specioj "tamburas" ĉe printempo: elektinte sekan trunkon, ili frapadas la lignon per la beko rapide kaj multfoje sinsekve, tio eligas bruon, kiu sonoras plimalpli, ĝis malproksime aŭdeblas kaj rolas kiel ties kanto. Kelkaj specioj varigas sian dieton per fruktoj, birdovoj, bestetoj, arbosevo, homaj restaĵoj, kaj [[kadavraĵo]]j. Ili kutime nestas kaj ripozas en truoj, kiujn ili elfosas en arbotrunkoj, kaj iliaj forlasitaj truoj gravas por aliaj birdoj nestantaj en kavaĵoj. Ili foje konfliktas kun homoj, kiam ili faras truojn en konstruaĵoj aŭ manĝas fruktojn, sed ili plenumas utilan servon forigante damaĝajn insektojn el arboj. La Pegedoj estas unu el naŭ vivantaj familioj en la [[ordo (biologio)|ordo]] [[Pegoformaj]], dum la aliaj estas la [[Sudamerikaj barbuloj|barbuloj]] (enhavantaj tri familioj), la [[tukanoj]], la [[Semnornis|tukanbarbuloj]], kaj la [[mielindikantoj]], kiuj (kun la pegoj) formas la [[klado]]n [[Pici|Pici]], kaj la [[jakamaroj]] kaj [[bukonedoj]] en la klado [[Galbuli]]. Sekvencado de [[DNA]] konfirmis la [[frata taksono|fratajn rilatojn]] de tiuj du grupoj. La familio Pegedoj enhavas ĉirkaŭ 240 [[specio]]jn aranĝitajn en 35 [[Genro|genrojn]]. Preskaŭ 20 specioj estas minacataj al [[formorto]] pro [[habitatoperdo]] aŭ [[habitata fragmentado]]. Oni kredas, ke unu specio, nome la [[Bermuda pego]], formortis en la [[17-a jarcento]], dum du aliaj (nome la [[Eburbeka pego]] kaj la [[Imperia kampefilo]]) estas ĝenerale konsiderataj formortintaj, kvankam ties statuso ne estas universale akceptata; la [[IUCN]] listas ambaŭ en la kategorio de [[draste endanĝerigita]]j je aprilo 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681417/179185354|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=31a de Aŭgusto 2020 |access-date=5a de Majo, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=21a de Aŭgusto 2020|access-date=5a de Majo, 2026|archive-date=10a de Decembro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210043800/https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|url-status=live}}</ref> ==Ĝeneralaj trajtoj== [[File:Black-rumped Flameback I IMG 7424.jpg|left|thumb|[[Nigrapuga fajrdorsulo]] uzanta sian voston kiel subtenilon.]] La familio de la pegedoj enhavas la etajn [[Pikumnoj|pikumnojn]]; la plej malgranda el ili ŝajnas esti la [[orfrunta pegeto]], kun longo de 7,5 cm kaj pezo de 8,9 g.<ref>{{cite book|vauthors=Winkler H, Christie DA, Bonan A|year=2020|chapter=Bar-breasted Piculet (''Picumnus aurifrons'')|title=Birds of the World |veditors=del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J, Christie DA, de Juana E|publisher= Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref name= CRC>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Iuj el la plej grandaj pegedoj povas superi longon de 50 cm. La plej granda ankoraŭ ekzistanta specio estas la granda [[ardeza pego]], kiu pezas averaĝe 430 g – kaj ĝis 563 g – kaj estas inter 45 kaj 55 cm lnga. La [[imperia kampefilo]] (55 ĝis 61 cm) kaj la [[eburbeka pego]] (ĉirkaŭ 48 ĝis 53 cm, kaj 516 g) estus ambaŭ pli grandaj,<ref name = "HBW"/><ref name= CRC/><ref>{{cite book|author=Jackson JA |year=2020|chapter=Ivory-billed Woodpecker (''Campephilus principalis'')|title=Birds of the World|veditors=Poole AF, Gill FB |publisher=Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Howell SN, Webb S |year=1995|title=A guide to the birds of Mexico and northern Central America|publisher= Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0266467404001579|title=Foraging ecology of woodpeckers in lowland Malaysian rain forests|year=2004 |last1=Styring |first1=Alison R. |last2=Hussin |first2=Mohamed Zakaria bin |journal=Journal of Tropical Ecology |volume=20 |issue=5 |pages=487–494 |s2cid=83528456 }}</ref> kvankam oni ĝenerale konsideras ambaŭ speciojn formortintaj en la 20-a jarcento. La plumaro de pegoj varias de senbrila ĝis okulfrapa. La koloroj de multaj specioj baziĝas sur olivecaj kaj brunaj nuancoj, kaj kelkaj estas makulecaj, kio sugestas bezonon kamufli; aliaj havas buntajn ŝablonojn el nigra, blanka kaj ruĝa koloroj, kaj multaj havas kreston aŭ tufajn plumojn sur la verto. Pegoj tendencas montri [[seksa duformismo|seksan duformismon]], sed la diferencoj inter ambaŭ seksoj estas ĝenerale malgrandaj; esceptoj estas la [[nigrablanka sevsuĉulo]] kaj la [[oranĝdorsa flampego]], kiuj klare diferencas. La plumaro estas tute anstataŭigata per [[plumoŝanĝo]] unufoje jare, krom ĉe la [[Koltordulo|koltorduloj]], kiuj havas kroman partan plumoŝanĝon antaŭ la reproduktado.<ref name=Gorman22>Gorman 2014, pp. 22–23</ref> Pegoj, pikumnoj kaj koltorduloj posedas karakterizajn [[daktileco|zigodaktilajn piedojn]], konsistantajn el kvar fingroj, el kiuj la unua ([[halukso]]) kaj la kvara direktiĝas malantaŭen, dum la dua kaj tria direktiĝas antaŭen. Ĉi tiu aranĝo de la piedo taŭgas por ekteni branĉojn kaj trunkojn de arboj. Membroj de ĉi tiu familio povas grimpi vertikale supren laŭ arbotrunkoj, kio utilas por agadoj kiel serĉado de nutraĵo aŭ elfosado de nestoj. Krom fortaj ungegoj kaj piedoj, pegoj havas mallongajn, fortajn krurojn. Tio estas tipa trajto de birdoj, kiuj regule serĉas nutraĵon sur trunkaroj. Esceptoj estas la [[nigradorsa pego]] kaj la [[Amerika trifingra buntpego|amerika]] kaj [[Eŭrazia trifingra buntpego|eŭrazia tripiedfingraj pegoj]], kiuj havas nur tri fingrojn ĉe ĉiu piedo. La vostoj de ĉiuj pegoj, krom tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, estas rigidaj; kiam la birdo ripozas sur vertikala surfaco, la vosto kaj la piedoj kunlaboras por subteni ĝin.<ref name ="HBW"/> Pegoj havas fortajn [[beko]]jn, kiujn ili uzas por bori kaj tamburi sur arboj, kaj longajn, gluecajn langojn por elpreni manĝaĵon (insektojn kaj larvojn).<ref name = "HBW">Winkler, Hans & Christie, David A. (2002), "Family Picidae (Woodpeckers)" ''in'' del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (2002). ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 7: Jacamars to Woodpeckers.'' Lynx Edicions. {{ISBN|978-84-87334-37-5}}</ref> La bekoj de pegoj estas tipe pli longaj, pli akraj kaj pli fortaj ol tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, sed ilia [[morfologio (biologio)|morfologio]] estas tre simila. La ĉizil-simila pinto de la beko restas akra danke al la bekobatado ĉe birdoj, kiuj regule uzas ĝin kontraŭ ligno. La beko konsistas el tri tavoloj: ekstera ingo nomata ''ramfoteko'', farita el skvamoj el keratinaj proteinoj; interna osta tavolo, kiu havas grandan kavaĵon kaj mineraligitajn [[kolageno|kolagenajn]] fibrojn; kaj meza tavolo el pora osto, kiu ligas la aliajn du tavolojn. Krome, la lang-osto (aŭ [[hioido]]) de la pego estas tre longa kaj volviĝas ekster la kranio tra speciala kavo, tiel mildigante la ŝokon por la cerbo.<ref name="Wang">{{cite journal | vauthors = Wang L, Cheung JT, Pu F, Li D, Zhang M, Fan Y | title = Why do woodpeckers resist head impact injury: a biomechanical investigation | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 10 | article-number = e26490 | year = 2011 | pmid = 22046293 | pmc = 3202538 | doi = 10.1371/journal.pone.0026490 | bibcode = 2011PLoSO...626490W | doi-access = free }}</ref> Kombinite, tiu anatomio helpas la bekon absorbi mekanikan streĉon.<ref>{{cite web |url=http://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |title=Woodpecker Beak Shock Absorbers |vauthors=Helmenstine T |date=8 May 2014 |work=Science Notes |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=21a de Junio 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621043223/https://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |url-status=live }}</ref> Specioj de pegoj kaj kolaptoj, kiuj uzas siajn bekojn en grundo aŭ por esplorado anstataŭ por regula martelado, tendencas havi pli longajn kaj pli malsupren kurbajn bekojn. Pro la plia malgrandeco de siaj bekoj, multaj pikumnoj kaj koltorduloj serĉas manĝaĵon en putriĝanta ligno pli ofte ol pegoj. Iliaj longaj, gluecaj langoj, kiuj havas hoketojn, helpas tiujn birdojn kapti kaj eltiri insektojn el la profundo de arbotruo. Oni iam raportis, ke la lango estas uzata por trapiki larvojn, sed pli detalaj studoj publikigitaj en 2004 montris, ke la lango anstataŭe ĉirkaŭvolvas la predon antaŭ ol retiri ĝin.<ref>{{cite journal | vauthors = Villard P, Cuisin J |year=2004 |title=How do woodpeckers extract grubs with their tongues? A study of the Guadeloupe woodpecker (''Melanerpes herminieri'') in the French Indies |journal=Auk |volume=121 |issue=2 |pages=509–514 |doi=10.1642/0004-8038(2004)121[0509:HDWEGW]2.0.CO;2|s2cid=86781719 |doi-access=free }}</ref> [[File:Dendrocopos major skull.jpg|thumb|Diagramo montranta la hioidan oston de ''[[Dendrocopos major]]'']] Multaj el la kondutoj de pegoj rilataj al serĉado de manĝaĵo, reproduktado kaj komunikado implikas tamburadon kaj marteladon per la beko.<ref name = "Gibson"/> Por eviti cerban lezon pro la rapidaj kaj ripetaj fortaj frapoj, pegoj havas plurajn fizikajn trajtojn, kiuj protektas ilian cerbon.<ref name=Pulu/> Tiuj estas relative malgranda kaj glata [[cerbo]], mallarĝa subdura spaco, malmulta ĉirkaŭa cerbo-spina likvaĵo (por malhelpi moviĝadon tien kaj reen ene de la kranio dum bekado), la orientiĝo de la cerbo ene de la [[kranio]] (kiu maksimumigas la kontaktareon inter la cerbo kaj la kranio) kaj la mallonga daŭro de la kontakto. La kranio konsistas el fortika sed kunpremebla, spongosimila osto, kiu estas plej densa ĉe la frunto kaj la malantaŭa parto de la kranio.<ref name=Pulu>{{cite web |url=http://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |title=Why woodpeckers don't get headaches |vauthors=Puiu T |date=23a de Marto 2017 |publisher=ZME Science |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=26a de Oktobro 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026015950/https://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |url-status=live }}</ref> Alia anatomia adapto de pegoj estas la ege longa hioida osto, kiu disbranĉiĝas, pasas ambaŭflanke de la vertebraro kaj ĉirkaŭvolviĝas ĉirkaŭ la kranikapsulo, antaŭ ol finiĝi en la dekstra naztrua kavo. Ĝi plenumas la rolon de [[sekurzono]].<ref name="Wang"/> Komputilaj simulaĵoj montris, ke 99,7 % de la [[energio]] generita dum bekado stokiĝas kiel streĉ-energio disdonita tra la korpo de la birdo, dum nur malgranda resta parto de la energio atingas la cerbon. La bekado ankaŭ kaŭzas varmiĝon de la kranio de la pegedo; tio parte klarigas, kial ili ofte bekadas per mallongaj serioj kun paŭzoj inter ili, kio donas al la kapo tempon por malvarmiĝi.<ref>{{cite web |url=https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |title=Woodpecker Bodies Cushion Collision Impact On Bird Brains |vauthors=Gammon K |date=25a de Aŭgusto 2014 |work=Inside Science |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=1a de Aprilo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401204831/https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |url-status=live }}</ref> Dum la milisekundo antaŭ la kontakto kun la ligno, dikiĝinta [[Niktito|niktita membrano]] fermiĝas, protektante la okulon kontraŭ flugantaj pecetoj.<ref name=Schwab/> Tiuj membranoj ankaŭ malhelpas ŝiriĝon de la [[retino]]. Ankaŭ iliaj naztruoj estas protektataj; ili ofte estas fendecaj kaj kovritaj per specialaj plumoj. Pegedoj kapablas ripete bekadi arbon kun grandaj [[Akcelo|malakceloj]] en la ordo de 10 000 m/s² (1000 g).<ref name = "Gibson"/> Iuj grandaj pegoj, kiel ekzemple ''[[Dryocopus]]'', havas rapidan, rektan flugmanieron, sed la plimulto de la specioj havas tipan ondan flugmanieron, konsistantan el serio de rapidaj flugilbatoj sekvataj de glitado laŭ arka vojo. Multaj birdoj el la genro ''[[Melanerpes]]'' havas karakterizajn, rem-similajn flugilmovojn, dum la pikumnoj faras mallongajn eksplodojn de rapida, rekta flugo.<ref>Gorman 2014, p. 27</ref> == Taksonoj == Oni distingas 240 speciojn, en 35 genroj kaj en tri subfamilioj. * [[Koltordulo]]j, ''Jynginae'' ** [[Eŭrazia koltordulo]] ''Jynx torquilla'' ** [[Ruĝgorĝa koltordulo]] ''Jynx ruficollis'' * [[Pikumnoj]] aŭ [[Rondvostaj pegoj]], ''[[Picumninae]]'' aŭ [[Pikumnenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Blankastria pikumno]], ''Picumnus cirratus'' ** [[Teminka pikumno]], ''Picumnus temminckii'' * ''[[Picinae]]'' aŭ [[Pegenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Picus]] *** [[Vermiljona pego]], ''Picus mineaceus'' *** [[Malgranda flavnukulo]], ''Picus chlorolophus'' *** [[Verda pego]] ''Picus viridis'' *** [[Griza pego]] ''Picus canus'' *** [[Flavnuka verdpego]] ''Picus flavinucha'' *** [[Japana verdpego]] ''Picus awokera'' *** [[Vaijanta pego]], ''Picus vaillantii'' *** [[Nigrakapa verdpego]], ''Picus erythropygius'' ** [[Dendrokopoj]] kaj aliaj [[Buntpegoj]] *** [[Granda buntpego]] ''Dendrocopos major'' *** [[Siria buntpego]], ''Dendrocopos syriacus'' *** [[Mezgranda buntpego]] ''Dendrocopos medius'' *** [[Malgranda buntpego]] ''Dendrocopos minor'' aŭ ''Picoides minor'' *** [[Blankdorsa buntpego]] ''Dendrocopos leucotos'' *** [[Trifingra buntpego]] ''Picoides tridactylus'' *** [[Strivizaĝa buntpego]] ''Picoides pubescens'' *** [[Amerika trifingra buntpego]], ''Picoides dorsalis'' *** [[Hararpego]], ''Picoides villosus'' *** [[Blankkapa buntpego]], ''Picoides albolarvatus'' ** [[Driokopoj]] *** [[Strivizaĝa nigropego]], ''Dryocopus lineatus'', kiu montras blankan strion sur vizaĝo. *** [[Blankvizaĝa nigropego]], ''Dryocopus pileatus'', kiu montras blankajn zonojn sur vizaĝo. *** [[Blankventra nigropego]], ''Dryocopus javensis''. *** [[Nigra pego]] ''Dryocopus martius'' *** [[Eburbeka pego]] ''Campephilus principalis'' Aparte oni klasas nuntempe la ununura specion de ''[[Nesoctitinae]]'', [[Nesoktinenoj]] aŭ [[Antila pikumno]]. Anekdoto montras ilian inteligentecon: la verkisto [[Elian-J. Finbert]] vidis en ''Cabris'' (en la franca departemento [[Alpes-Maritimes]]) pegon, kiu estis trovinta la taŭgan manieron malfermi la malmolegan ŝelon de migdaloj, fiksinte ilin inter du ŝtonoj, kiel en ŝraŭbtenilo, ĝi estis trovinta la oportunan flankon kaj la ĝustan manieron laŭ kiuj ĝi devis bati la ŝelon por ĝin frakasi por povi eltiri la manĝeblan migdalon. == En Esperanto == [[Marjorie Boulton]] kolektas tradician [[Popolrakonto|popolrakonton]] el [[Rumanio]] pri la mita deveno de [[pego]]j. Laŭ tiu, [[Dio]] volis puni scivolemon de longnaza maljunulino kaj donis al ŝi sakon plenplena de zumantaj insektoj, vespoj, kuloj ktp., kun rekomendo nemalfermi ĝin, sed tion ŝi ne kapablis, malfermis la sakon kaj la tuta insektaro fuĝis; ŝi klopodis remeti ili en la sakon, sed tio tute maleblis. Do, Dio konvertis ŝin en pego, kiu ankoraŭ serĉas insektojn tra la arbotrunkoj.<ref> [[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], [[1984]], dua eldono 1993. paĝo 329-330.</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Celeus flavescens -Horto Florestal, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|''Celeus flavescens'' BlackWoods.jpg|[[Nigra pego]] Northern Flicker.jpg|''Colaptes auratus'' Powerful Woodpecker - Ecuador S4E2767.jpg|''Campephilus pollens'' Red-breasted Sapsucker - Novato, California.jpg|[[Ruĝbrusta sevsuĉulo]] Fulvous-breasted Woodpecker (Dendrocopos macei) at Kolkata I IMG 3848.jpg|''Dendrocopos macei'' Jynx torquilla vlaskop cropped.jpg|[[Eŭrazia koltordulo]] Melanerpes erythrocephalus -tree trunk-USA.jpg|''Melanerpes erythrocephalus'' Acorn Woodpecker with Hoard.jpg|[[Glanpego]] </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Pegedo (rolulo)]] {{Portalo Birdoj}} {{Projektoj|commonscat=Picidae|ReVo=peged}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pegoformaj]] [[Kategorio:Pegedoj]] 67cy2nq6ajdabpjmv6gqj48tm9ehzhn 9456202 9456200 2026-08-18T12:37:35Z Kani 670 /* Ĝeneralaj trajtoj */ 9456202 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = [[Dosiero:PileatedWoodpeckerFeedingonTree, crop.jpg|240px]] |priskribo de dosiero = [[Blankvizaĝa nigropego]] |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo|Birda klaso]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj birdoj]] ''Piciformes'' |familio = Pegedoj ''Picidae'' |familio aŭtoritato = [[William Elford Leach|Leach]], 1819 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2= ''[[Melanerpes]]''<br /> ''[[Sevsuĉuloj]], [[Sphyrapicus]]''<br /> ''[[Xiphidiopicus]]''<br /> ''[[Dendropicos]]''<br /> ''[[Dendrokopoj]], [[Dendrocopos]]''<br /> ''[[Picoides]]''<br /> ''[[Veniliornis]]''<br /> ''[[Campethera]]''<br /> ''[[Geocolaptes]]''<br /> ''[[Dinopium]]''<br /> ''[[Meiglyptes]]''<br /> ''[[Hemicircus]]''<br /> ''[[Micropternus]]''<br /> ''[[Pegoj]], [[Picus]]''<br /> ''[[Mulleripicus]]''<br /> ''[[Driokopoj]], [[Dryocopus]]''<br /> ''[[Celeus (genro)|Celeus]]''<br /> ''[[Piculus]]''<br /> ''[[Colaptes]]''<br /> ''[[Kampefiloj]], [[Campephilus]]''<br /> ''[[Chrysocolaptes]]''<br /> ''[[Reinwardtipicus]]''<br /> ''[[Blythipicus]]''<br /> ''[[Gecinulus]]''<br /> ''[[Sapheopipo]]'' |genro aŭtoritato = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Pegedoj''' (''Picidae'') estas familio de birdoj en la ordo [[pegoformaj birdoj|pegoformaj]], kiu inkludas ankaŭ la [[Pikumnoj]]n, la [[Koltordulo]]jn, kaj la [[Sevsuĉuloj]]n.<ref>{{Cite web |title=Family Picidae - Woodpeckers, Piculets, Wrynecks |last=Bouglouan |first=Nicole |work=oiseaux-birds.com |date= |access-date=2 December 2022 |url=https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |archive-date=30a de Novembro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130145157/https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |url-status=live }}</ref> Membroj de tiu familio troviĝas tutmonde, escepte ĉe [[Aŭstralio]], [[Nov-Gvineo]], [[Nov-Zelando]], [[Madagaskaro]], kaj la plej polusaj regionoj. Plimulto de specioj vivas en [[arbaro]]j, kvanakm kelkaj specioj vivas ankaŭ en senarbaj areoj, kiel ĉe rokaj montetoj kaj dezertoj, kaj la [[Kakta pego]] specializiĝas en la ekspluatado de [[kakto]]j. Tiuj birdoj surgrimpas la trunkojn kaj branĉojn de la arboj. Ili nutras sin per la [[insekto]]j trovitaj en la putrinta ligno, la arbŝeloj aŭ surtere. Tiucele ili frapas sur ligno por ke la bruo elirigu la insektojn el siaj truoj, kaj tiam povi kapti ilin. Multaj virbirdoj havas ruĝan makulon surkape aŭ surventre. Ondiĝanta estas ilia flugmaniero. Pleje el inter la specioj "tamburas" ĉe printempo: elektinte sekan trunkon, ili frapadas la lignon per la beko rapide kaj multfoje sinsekve, tio eligas bruon, kiu sonoras plimalpli, ĝis malproksime aŭdeblas kaj rolas kiel ties kanto. Kelkaj specioj varigas sian dieton per fruktoj, birdovoj, bestetoj, arbosevo, homaj restaĵoj, kaj [[kadavraĵo]]j. Ili kutime nestas kaj ripozas en truoj, kiujn ili elfosas en arbotrunkoj, kaj iliaj forlasitaj truoj gravas por aliaj birdoj nestantaj en kavaĵoj. Ili foje konfliktas kun homoj, kiam ili faras truojn en konstruaĵoj aŭ manĝas fruktojn, sed ili plenumas utilan servon forigante damaĝajn insektojn el arboj. La Pegedoj estas unu el naŭ vivantaj familioj en la [[ordo (biologio)|ordo]] [[Pegoformaj]], dum la aliaj estas la [[Sudamerikaj barbuloj|barbuloj]] (enhavantaj tri familioj), la [[tukanoj]], la [[Semnornis|tukanbarbuloj]], kaj la [[mielindikantoj]], kiuj (kun la pegoj) formas la [[klado]]n [[Pici|Pici]], kaj la [[jakamaroj]] kaj [[bukonedoj]] en la klado [[Galbuli]]. Sekvencado de [[DNA]] konfirmis la [[frata taksono|fratajn rilatojn]] de tiuj du grupoj. La familio Pegedoj enhavas ĉirkaŭ 240 [[specio]]jn aranĝitajn en 35 [[Genro|genrojn]]. Preskaŭ 20 specioj estas minacataj al [[formorto]] pro [[habitatoperdo]] aŭ [[habitata fragmentado]]. Oni kredas, ke unu specio, nome la [[Bermuda pego]], formortis en la [[17-a jarcento]], dum du aliaj (nome la [[Eburbeka pego]] kaj la [[Imperia kampefilo]]) estas ĝenerale konsiderataj formortintaj, kvankam ties statuso ne estas universale akceptata; la [[IUCN]] listas ambaŭ en la kategorio de [[draste endanĝerigita]]j je aprilo 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681417/179185354|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=31a de Aŭgusto 2020 |access-date=5a de Majo, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=21a de Aŭgusto 2020|access-date=5a de Majo, 2026|archive-date=10a de Decembro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210043800/https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|url-status=live}}</ref> ==Ĝeneralaj trajtoj== [[File:Black-rumped Flameback I IMG 7424.jpg|left|thumb|[[Nigrapuga fajrdorsulo]] uzanta sian voston kiel subtenilon.]] La familio de la pegedoj enhavas la etajn [[Pikumnoj|pikumnojn]]; la plej malgranda el ili ŝajnas esti la [[orfrunta pegeto]], kun longo de 7,5 cm kaj pezo de 8,9 g.<ref>{{cite book|vauthors=Winkler H, Christie DA, Bonan A|year=2020|chapter=Bar-breasted Piculet (''Picumnus aurifrons'')|title=Birds of the World |veditors=del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J, Christie DA, de Juana E|publisher= Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref name= CRC>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Iuj el la plej grandaj pegedoj povas superi longon de 50 cm. La plej granda ankoraŭ ekzistanta specio estas la granda [[ardeza pego]], kiu pezas averaĝe 430 g – kaj ĝis 563 g – kaj estas inter 45 kaj 55 cm lnga. La [[imperia kampefilo]] (55 ĝis 61 cm) kaj la [[eburbeka pego]] (ĉirkaŭ 48 ĝis 53 cm, kaj 516 g) estus ambaŭ pli grandaj,<ref name = "HBW"/><ref name= CRC/><ref>{{cite book|author=Jackson JA |year=2020|chapter=Ivory-billed Woodpecker (''Campephilus principalis'')|title=Birds of the World|veditors=Poole AF, Gill FB |publisher=Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Howell SN, Webb S |year=1995|title=A guide to the birds of Mexico and northern Central America|publisher= Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0266467404001579|title=Foraging ecology of woodpeckers in lowland Malaysian rain forests|year=2004 |last1=Styring |first1=Alison R. |last2=Hussin |first2=Mohamed Zakaria bin |journal=Journal of Tropical Ecology |volume=20 |issue=5 |pages=487–494 |s2cid=83528456 }}</ref> kvankam oni ĝenerale konsideras ambaŭ speciojn formortintaj en la 20-a jarcento. La plumaro de pegoj varias de senbrila ĝis okulfrapa. La koloroj de multaj specioj baziĝas sur olivecaj kaj brunaj nuancoj, kaj kelkaj estas makulecaj, kio sugestas bezonon kamufli; aliaj havas buntajn ŝablonojn el nigra, blanka kaj ruĝa koloroj, kaj multaj havas kreston aŭ tufajn plumojn sur la verto. Pegoj tendencas montri [[seksa duformismo|seksan duformismon]], sed la diferencoj inter ambaŭ seksoj estas ĝenerale malgrandaj; esceptoj estas la [[nigrablanka sevsuĉulo]] kaj la [[oranĝdorsa flampego]], kiuj klare diferencas. La plumaro estas tute anstataŭigata per [[plumoŝanĝo]] unufoje jare, krom ĉe la [[Koltordulo|koltorduloj]], kiuj havas kroman partan plumoŝanĝon antaŭ la reproduktado.<ref name=Gorman22>Gorman 2014, pp. 22–23</ref> Pegoj, pikumnoj kaj koltorduloj posedas karakterizajn [[daktileco|zigodaktilajn piedojn]], konsistantajn el kvar fingroj, el kiuj la unua ([[halukso]]) kaj la kvara direktiĝas malantaŭen, dum la dua kaj tria direktiĝas antaŭen. Ĉi tiu aranĝo de la piedo taŭgas por ekteni branĉojn kaj trunkojn de arboj. Membroj de ĉi tiu familio povas grimpi vertikale supren laŭ arbotrunkoj, kio utilas por agadoj kiel serĉado de nutraĵo aŭ elfosado de nestoj. Krom fortaj ungegoj kaj piedoj, pegoj havas mallongajn, fortajn krurojn. Tio estas tipa trajto de birdoj, kiuj regule serĉas nutraĵon sur trunkaroj. Esceptoj estas la [[nigradorsa pego]] kaj la [[Amerika trifingra buntpego|amerika]] kaj [[Eŭrazia trifingra buntpego|eŭrazia tripiedfingraj pegoj]], kiuj havas nur tri fingrojn ĉe ĉiu piedo. La vostoj de ĉiuj pegoj, krom tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, estas rigidaj; kiam la birdo ripozas sur vertikala surfaco, la vosto kaj la piedoj kunlaboras por subteni ĝin.<ref name ="HBW"/> Pegoj havas fortajn [[beko]]jn, kiujn ili uzas por bori kaj tamburi sur arboj, kaj longajn, gluecajn langojn por elpreni manĝaĵon (insektojn kaj larvojn).<ref name = "HBW">Winkler, Hans & Christie, David A. (2002), "Family Picidae (Woodpeckers)" ''in'' del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (2002). ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 7: Jacamars to Woodpeckers.'' Lynx Edicions. {{ISBN|978-84-87334-37-5}}</ref> La bekoj de pegoj estas tipe pli longaj, pli akraj kaj pli fortaj ol tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, sed ilia [[morfologio (biologio)|morfologio]] estas tre simila. La ĉizil-simila pinto de la beko restas akra danke al la bekobatado ĉe birdoj, kiuj regule uzas ĝin kontraŭ ligno. La beko konsistas el tri tavoloj: ekstera ingo nomata ''ramfoteko'', farita el skvamoj el keratinaj proteinoj; interna osta tavolo, kiu havas grandan kavaĵon kaj mineraligitajn [[kolageno|kolagenajn]] fibrojn; kaj meza tavolo el pora osto, kiu ligas la aliajn du tavolojn. Krome, la lang-osto (aŭ [[hioido]]) de la pego estas tre longa kaj volviĝas ekster la kranio tra speciala kavo, tiel mildigante la ŝokon por la cerbo.<ref name="Wang">{{cite journal | vauthors = Wang L, Cheung JT, Pu F, Li D, Zhang M, Fan Y | title = Why do woodpeckers resist head impact injury: a biomechanical investigation | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 10 | article-number = e26490 | year = 2011 | pmid = 22046293 | pmc = 3202538 | doi = 10.1371/journal.pone.0026490 | bibcode = 2011PLoSO...626490W | doi-access = free }}</ref> Kombinite, tiu anatomio helpas la bekon absorbi mekanikan streĉon.<ref>{{cite web |url=http://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |title=Woodpecker Beak Shock Absorbers |vauthors=Helmenstine T |date=8 May 2014 |work=Science Notes |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=21a de Junio 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621043223/https://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |url-status=live }}</ref> Specioj de pegoj kaj kolaptoj, kiuj uzas siajn bekojn en grundo aŭ por esplorado anstataŭ por regula martelado, tendencas havi pli longajn kaj pli malsupren kurbajn bekojn. Pro la plia malgrandeco de siaj bekoj, multaj pikumnoj kaj koltorduloj serĉas manĝaĵon en putriĝanta ligno pli ofte ol pegoj. Iliaj longaj, gluecaj langoj, kiuj havas hoketojn, helpas tiujn birdojn kapti kaj eltiri insektojn el la profundo de arbotruo. Oni iam raportis, ke la lango estas uzata por trapiki larvojn, sed pli detalaj studoj publikigitaj en 2004 montris, ke la lango anstataŭe ĉirkaŭvolvas la predon antaŭ ol retiri ĝin.<ref>{{cite journal | vauthors = Villard P, Cuisin J |year=2004 |title=How do woodpeckers extract grubs with their tongues? A study of the Guadeloupe woodpecker (''Melanerpes herminieri'') in the French Indies |journal=Auk |volume=121 |issue=2 |pages=509–514 |doi=10.1642/0004-8038(2004)121[0509:HDWEGW]2.0.CO;2|s2cid=86781719 |doi-access=free }}</ref> [[File:Dendrocopos major skull.jpg|thumb|Diagramo montranta la hioidan oston de ''[[Dendrocopos major]]'']] Multaj el la kondutoj de pegoj rilataj al serĉado de manĝaĵo, reproduktado kaj komunikado implikas tamburadon kaj marteladon per la beko.<ref name = "Gibson"/> Por eviti cerban lezon pro la rapidaj kaj ripetaj fortaj frapoj, pegoj havas plurajn fizikajn trajtojn, kiuj protektas ilian cerbon.<ref name=Pulu/> Tiuj estas relative malgranda kaj glata [[cerbo]], mallarĝa subdura spaco, malmulta ĉirkaŭa cerbo-spina likvaĵo (por malhelpi moviĝadon tien kaj reen ene de la kranio dum bekado), la orientiĝo de la cerbo ene de la [[kranio]] (kiu maksimumigas la kontaktareon inter la cerbo kaj la kranio) kaj la mallonga daŭro de la kontakto. La kranio konsistas el fortika sed kunpremebla, spongosimila osto, kiu estas plej densa ĉe la frunto kaj la malantaŭa parto de la kranio.<ref name=Pulu>{{cite web |url=http://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |title=Why woodpeckers don't get headaches |vauthors=Puiu T |date=23a de Marto 2017 |publisher=ZME Science |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=26a de Oktobro 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026015950/https://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |url-status=live }}</ref> Alia anatomia adapto de pegoj estas la ege longa hioida osto, kiu disbranĉiĝas, pasas ambaŭflanke de la vertebraro kaj ĉirkaŭvolviĝas ĉirkaŭ la kranikapsulo, antaŭ ol finiĝi en la dekstra naztrua kavo. Ĝi plenumas la rolon de [[sekurzono]].<ref name="Wang"/> Komputilaj simulaĵoj montris, ke 99,7 % de la [[energio]] generita dum bekado stokiĝas kiel streĉ-energio disdonita tra la korpo de la birdo, dum nur malgranda resta parto de la energio atingas la cerbon. La bekado ankaŭ kaŭzas varmiĝon de la kranio de la pegedo; tio parte klarigas, kial ili ofte bekadas per mallongaj serioj kun paŭzoj inter ili, kio donas al la kapo tempon por malvarmiĝi.<ref>{{cite web |url=https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |title=Woodpecker Bodies Cushion Collision Impact On Bird Brains |vauthors=Gammon K |date=25a de Aŭgusto 2014 |work=Inside Science |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=1a de Aprilo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401204831/https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |url-status=live }}</ref> Dum la milisekundo antaŭ la kontakto kun la ligno, dikiĝinta [[Niktito|niktita membrano]] fermiĝas, protektante la okulon kontraŭ flugantaj pecetoj.<ref name=Schwab/> Tiuj membranoj ankaŭ malhelpas ŝiriĝon de la [[retino]]. Ankaŭ iliaj naztruoj estas protektataj; ili ofte estas fendecaj kaj kovritaj per specialaj plumoj. Pegedoj kapablas ripete bekadi arbon kun grandaj [[Akcelo|malakceloj]] en la ordo de 10 000 m/s² (1000 g).<ref name = "Gibson"/> Iuj grandaj pegoj, kiel ekzemple ''[[Dryocopus]]'', havas rapidan, rektan flugmanieron, sed la plimulto de la specioj havas tipan ondan flugmanieron, konsistantan el serio de rapidaj flugilbatoj sekvataj de glitado laŭ arka vojo. Multaj birdoj el la genro ''[[Melanerpes]]'' havas karakterizajn, rem-similajn flugilmovojn, dum la pikumnoj faras mallongajn eksplodojn de rapida, rekta flugo.<ref>Gorman 2014, p. 27</ref> ==Distribuado, habitato, kaj movoj== [[File:Ladder-back Woodpecker on Cactus.jpg|thumb|upright|Uzado de [[kakto]]j kiel reproduktejoj kaj ripozejoj permesas al kelkaj pegoj vivi en senarbaj dezertoj, kiel la [[stridorsa pego]], kiu uzas kaktojn por nestumado.]] ===Tutmonda distribuado=== Woodpeckers have a mostly [[cosmopolitan distribution]], although they are absent from [[Australasia]], Madagascar, and [[Antarctica]]. They are also absent from some of the world's oceanic [[island]]s, although many insular species are found on [[continental island]]s. The true woodpeckers, subfamily [[Picinae]], are distributed across the entire range of the family. The Picumninae piculets have a pantropical distribution, with species in [[Southeast Asia]], Africa, and the [[Neotropics]], with the greatest diversity being in South America.<ref name="Gorman15">Gorman 2014, p. 15</ref> The second piculet subfamily, the Sasiinae, contains the [[African piculet]] and two species in the genus ''[[Sasia]]'' that are found in Southeast Asia.<ref name=sangster2022>{{Cite journal | last1=Sangster | first1=G. | last2=Gaudin | first2=J. | last3=Fuchs | first3=J. | date=2022 | title=A new subfamily taxon for ''Sasia'' and ''Verreauxia'' (Picidae) | journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club | volume=142 | issue=4 | pages=478–479 | doi=10.25226/bboc.v142i4.2022.a6| s2cid=254367038 | doi-access=free | bibcode=2022BBrOC.142..478S }}</ref> The wrynecks (Jynginae) are found exclusively in the Old World, with the two species occurring in Europe, Asia, and Africa.<ref name="Gorman15"/> Most woodpeckers are sedentary, but a few examples of [[Bird migration|migratory]] species are known, such as the [[rufous-bellied woodpecker]], [[yellow-bellied sapsucker]],<ref name=Gorman15/> and [[Eurasian wryneck]], which breeds in Europe and west Asia and migrates to the [[Sahel]] in Africa in the winter.<ref>{{cite journal |vauthors=Reichlin TS, Schaub M, Menz MH, Mermod M, Portner P, Arlettaz R, Jenni L |title=Migration patterns of Hoopoe ''Upupa epops'' and Wryneck ''Jynx torquilla'': an analysis of European ring recoveries |journal=Journal of Ornithology |year=2008 |volume=150 |issue=2 |pages=393–400 |doi=10.1007/s10336-008-0361-3 |s2cid=43360238 |url=http://doc.rero.ch/record/320012/files/10336_2008_Article_361.pdf |archive-date=2019-04-28 |access-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428101757/http://doc.rero.ch/record/320012/files/10336_2008_Article_361.pdf |url-status=live }}</ref> More northerly populations of [[Lewis's woodpecker]], [[northern flicker]], Williamson's sapsucker, [[red-breasted sapsucker]], and [[red-naped sapsucker]] all move southwards in the fall in North America.<ref name="Gorman15"/> Most woodpecker movements can be described as dispersive, such as when young birds seek territories after fledging, or eruptive, to escape harsh weather conditions. Several species are altitudinal migrants, for example the [[grey-capped pygmy woodpecker]], which moves to lowlands from hills during winter. The woodpeckers that do migrate, do so during the day.<ref name="HBW" /> ===Vivmediaj postuloj=== Overall, woodpeckers are arboreal birds of wooded [[habitat]]s. They reach their greatest [[biodiversity|diversity]] in [[tropical rainforest]]s, but occur in almost all suitable habitats, including woodlands, [[savannah]]s, [[scrubland]]s, and [[bamboo]] forests. Even [[grassland]]s and [[desert]]s have been colonised by various species. These habitats are more easily occupied where a small number of trees exist, or in the case of desert species like the Gila woodpecker, tall [[cactus|cacti]] are available for nesting.<ref>{{cite journal |vauthors=Korol J, Hutto R |year=1984 |title=Factors Affecting Nest Site Location in Gila Woodpeckers |journal=Condor |volume=86 |issue=1 |pages=73–78 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v086n01/p0073-p0078.pdf |doi=10.2307/1367350 |jstor=1367350 |archive-date=2014-10-12 |access-date=2013-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012165338/http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v086n01/p0073-p0078.pdf |url-status=live }}</ref> Some are specialists and are associated with [[Pinophyta|coniferous]] or [[deciduous]] woodlands, or even, like the [[acorn woodpecker]], with individual tree genera ([[oak]]s in this case). Other species are generalists and are able to adapt to forest clearance by exploiting [[Secondary forest|secondary growth]], plantations, [[orchard]]s, and parks. In general, forest-dwelling species need rotting or dead wood on which to forage.<ref name="Gorman 2014, p. 18">Gorman 2014, p. 18</ref> Several species are adapted to spending a portion of their time feeding on the ground, and a very small minority have abandoned trees entirely and nest in holes in the ground. The [[ground woodpecker]] is one such species, inhabiting the rocky and grassy hills of [[South Africa]],<ref>{{cite journal| vauthors = Short L |title=The evolution of terrestrial woodpeckers|journal=American Museum Novitates|date=1971|issue=2467|hdl=2246/2675|url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/2675}}</ref> and the [[Andean flicker]] is another.<ref name="Gorman 2014, p. 18"/> The [[Swiss Ornithological Institute]] has set up a monitoring program to record breeding populations of woodland birds. This has shown that [[Coarse woody debris|deadwood]] is an important habitat requirement for the [[black woodpecker]], [[great spotted woodpecker]], [[middle spotted woodpecker]], [[lesser spotted woodpecker]], [[European green woodpecker]], and [[Eurasian three-toed woodpecker]]. Populations of all these species increased by varying amounts from 1990 to 2008. During this period, the amount of deadwood in the forest increased and the range of the [[white-backed woodpecker]] enlarged as it extended eastwards. With the exception of the green and middle-spotted woodpeckers, the increase in the amount of deadwood is likely to be the major factor explaining the population increase of these species.<ref>{{cite web |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do;jsessionid=2EE0499CC30EFEC968DCF35F2D24AC0C?request_locale=fr&recordID=CH2010000113&query=&sourceQuery=&sortField=&sortOrder=&agrovocString=&advQuery=&centerString=&enableField= |title=An increase in the population of woodpeckers and other bird species thanks to an increase in the quantities of deadwood? |vauthors=Mollet P, Zbinden N, Schmid H |year=2009 |publisher=FAO |access-date=28 March 2017 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413220415/https://agris.fao.org/agris-search/search.do;jsessionid=2EE0499CC30EFEC968DCF35F2D24AC0C?request_locale=fr&recordID=CH2010000113&query=&sourceQuery=&sortField=&sortOrder=&agrovocString=&advQuery=&centerString=&enableField= |url-status=live }}</ref> == Taksonoj == Oni distingas 240 speciojn, en 35 genroj kaj en tri subfamilioj. * [[Koltordulo]]j, ''Jynginae'' ** [[Eŭrazia koltordulo]] ''Jynx torquilla'' ** [[Ruĝgorĝa koltordulo]] ''Jynx ruficollis'' * [[Pikumnoj]] aŭ [[Rondvostaj pegoj]], ''[[Picumninae]]'' aŭ [[Pikumnenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Blankastria pikumno]], ''Picumnus cirratus'' ** [[Teminka pikumno]], ''Picumnus temminckii'' * ''[[Picinae]]'' aŭ [[Pegenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Picus]] *** [[Vermiljona pego]], ''Picus mineaceus'' *** [[Malgranda flavnukulo]], ''Picus chlorolophus'' *** [[Verda pego]] ''Picus viridis'' *** [[Griza pego]] ''Picus canus'' *** [[Flavnuka verdpego]] ''Picus flavinucha'' *** [[Japana verdpego]] ''Picus awokera'' *** [[Vaijanta pego]], ''Picus vaillantii'' *** [[Nigrakapa verdpego]], ''Picus erythropygius'' ** [[Dendrokopoj]] kaj aliaj [[Buntpegoj]] *** [[Granda buntpego]] ''Dendrocopos major'' *** [[Siria buntpego]], ''Dendrocopos syriacus'' *** [[Mezgranda buntpego]] ''Dendrocopos medius'' *** [[Malgranda buntpego]] ''Dendrocopos minor'' aŭ ''Picoides minor'' *** [[Blankdorsa buntpego]] ''Dendrocopos leucotos'' *** [[Trifingra buntpego]] ''Picoides tridactylus'' *** [[Strivizaĝa buntpego]] ''Picoides pubescens'' *** [[Amerika trifingra buntpego]], ''Picoides dorsalis'' *** [[Hararpego]], ''Picoides villosus'' *** [[Blankkapa buntpego]], ''Picoides albolarvatus'' ** [[Driokopoj]] *** [[Strivizaĝa nigropego]], ''Dryocopus lineatus'', kiu montras blankan strion sur vizaĝo. *** [[Blankvizaĝa nigropego]], ''Dryocopus pileatus'', kiu montras blankajn zonojn sur vizaĝo. *** [[Blankventra nigropego]], ''Dryocopus javensis''. *** [[Nigra pego]] ''Dryocopus martius'' *** [[Eburbeka pego]] ''Campephilus principalis'' Aparte oni klasas nuntempe la ununura specion de ''[[Nesoctitinae]]'', [[Nesoktinenoj]] aŭ [[Antila pikumno]]. Anekdoto montras ilian inteligentecon: la verkisto [[Elian-J. Finbert]] vidis en ''Cabris'' (en la franca departemento [[Alpes-Maritimes]]) pegon, kiu estis trovinta la taŭgan manieron malfermi la malmolegan ŝelon de migdaloj, fiksinte ilin inter du ŝtonoj, kiel en ŝraŭbtenilo, ĝi estis trovinta la oportunan flankon kaj la ĝustan manieron laŭ kiuj ĝi devis bati la ŝelon por ĝin frakasi por povi eltiri la manĝeblan migdalon. == En Esperanto == [[Marjorie Boulton]] kolektas tradician [[Popolrakonto|popolrakonton]] el [[Rumanio]] pri la mita deveno de [[pego]]j. Laŭ tiu, [[Dio]] volis puni scivolemon de longnaza maljunulino kaj donis al ŝi sakon plenplena de zumantaj insektoj, vespoj, kuloj ktp., kun rekomendo nemalfermi ĝin, sed tion ŝi ne kapablis, malfermis la sakon kaj la tuta insektaro fuĝis; ŝi klopodis remeti ili en la sakon, sed tio tute maleblis. Do, Dio konvertis ŝin en pego, kiu ankoraŭ serĉas insektojn tra la arbotrunkoj.<ref> [[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], [[1984]], dua eldono 1993. paĝo 329-330.</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Celeus flavescens -Horto Florestal, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|''Celeus flavescens'' BlackWoods.jpg|[[Nigra pego]] Northern Flicker.jpg|''Colaptes auratus'' Powerful Woodpecker - Ecuador S4E2767.jpg|''Campephilus pollens'' Red-breasted Sapsucker - Novato, California.jpg|[[Ruĝbrusta sevsuĉulo]] Fulvous-breasted Woodpecker (Dendrocopos macei) at Kolkata I IMG 3848.jpg|''Dendrocopos macei'' Jynx torquilla vlaskop cropped.jpg|[[Eŭrazia koltordulo]] Melanerpes erythrocephalus -tree trunk-USA.jpg|''Melanerpes erythrocephalus'' Acorn Woodpecker with Hoard.jpg|[[Glanpego]] </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Pegedo (rolulo)]] {{Portalo Birdoj}} {{Projektoj|commonscat=Picidae|ReVo=peged}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pegoformaj]] [[Kategorio:Pegedoj]] dha24ivd6uercvby7n0105h445xwhou 9456207 9456202 2026-08-18T12:44:30Z Kani 670 /* Tutmonda distribuado */ 9456207 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = [[Dosiero:PileatedWoodpeckerFeedingonTree, crop.jpg|240px]] |priskribo de dosiero = [[Blankvizaĝa nigropego]] |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo|Birda klaso]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj birdoj]] ''Piciformes'' |familio = Pegedoj ''Picidae'' |familio aŭtoritato = [[William Elford Leach|Leach]], 1819 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2= ''[[Melanerpes]]''<br /> ''[[Sevsuĉuloj]], [[Sphyrapicus]]''<br /> ''[[Xiphidiopicus]]''<br /> ''[[Dendropicos]]''<br /> ''[[Dendrokopoj]], [[Dendrocopos]]''<br /> ''[[Picoides]]''<br /> ''[[Veniliornis]]''<br /> ''[[Campethera]]''<br /> ''[[Geocolaptes]]''<br /> ''[[Dinopium]]''<br /> ''[[Meiglyptes]]''<br /> ''[[Hemicircus]]''<br /> ''[[Micropternus]]''<br /> ''[[Pegoj]], [[Picus]]''<br /> ''[[Mulleripicus]]''<br /> ''[[Driokopoj]], [[Dryocopus]]''<br /> ''[[Celeus (genro)|Celeus]]''<br /> ''[[Piculus]]''<br /> ''[[Colaptes]]''<br /> ''[[Kampefiloj]], [[Campephilus]]''<br /> ''[[Chrysocolaptes]]''<br /> ''[[Reinwardtipicus]]''<br /> ''[[Blythipicus]]''<br /> ''[[Gecinulus]]''<br /> ''[[Sapheopipo]]'' |genro aŭtoritato = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Pegedoj''' (''Picidae'') estas familio de birdoj en la ordo [[pegoformaj birdoj|pegoformaj]], kiu inkludas ankaŭ la [[Pikumnoj]]n, la [[Koltordulo]]jn, kaj la [[Sevsuĉuloj]]n.<ref>{{Cite web |title=Family Picidae - Woodpeckers, Piculets, Wrynecks |last=Bouglouan |first=Nicole |work=oiseaux-birds.com |date= |access-date=2 December 2022 |url=https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |archive-date=30a de Novembro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130145157/https://www.oiseaux-birds.com/page-picidae-family.html |url-status=live }}</ref> Membroj de tiu familio troviĝas tutmonde, escepte ĉe [[Aŭstralio]], [[Nov-Gvineo]], [[Nov-Zelando]], [[Madagaskaro]], kaj la plej polusaj regionoj. Plimulto de specioj vivas en [[arbaro]]j, kvanakm kelkaj specioj vivas ankaŭ en senarbaj areoj, kiel ĉe rokaj montetoj kaj dezertoj, kaj la [[Kakta pego]] specializiĝas en la ekspluatado de [[kakto]]j. Tiuj birdoj surgrimpas la trunkojn kaj branĉojn de la arboj. Ili nutras sin per la [[insekto]]j trovitaj en la putrinta ligno, la arbŝeloj aŭ surtere. Tiucele ili frapas sur ligno por ke la bruo elirigu la insektojn el siaj truoj, kaj tiam povi kapti ilin. Multaj virbirdoj havas ruĝan makulon surkape aŭ surventre. Ondiĝanta estas ilia flugmaniero. Pleje el inter la specioj "tamburas" ĉe printempo: elektinte sekan trunkon, ili frapadas la lignon per la beko rapide kaj multfoje sinsekve, tio eligas bruon, kiu sonoras plimalpli, ĝis malproksime aŭdeblas kaj rolas kiel ties kanto. Kelkaj specioj varigas sian dieton per fruktoj, birdovoj, bestetoj, arbosevo, homaj restaĵoj, kaj [[kadavraĵo]]j. Ili kutime nestas kaj ripozas en truoj, kiujn ili elfosas en arbotrunkoj, kaj iliaj forlasitaj truoj gravas por aliaj birdoj nestantaj en kavaĵoj. Ili foje konfliktas kun homoj, kiam ili faras truojn en konstruaĵoj aŭ manĝas fruktojn, sed ili plenumas utilan servon forigante damaĝajn insektojn el arboj. La Pegedoj estas unu el naŭ vivantaj familioj en la [[ordo (biologio)|ordo]] [[Pegoformaj]], dum la aliaj estas la [[Sudamerikaj barbuloj|barbuloj]] (enhavantaj tri familioj), la [[tukanoj]], la [[Semnornis|tukanbarbuloj]], kaj la [[mielindikantoj]], kiuj (kun la pegoj) formas la [[klado]]n [[Pici|Pici]], kaj la [[jakamaroj]] kaj [[bukonedoj]] en la klado [[Galbuli]]. Sekvencado de [[DNA]] konfirmis la [[frata taksono|fratajn rilatojn]] de tiuj du grupoj. La familio Pegedoj enhavas ĉirkaŭ 240 [[specio]]jn aranĝitajn en 35 [[Genro|genrojn]]. Preskaŭ 20 specioj estas minacataj al [[formorto]] pro [[habitatoperdo]] aŭ [[habitata fragmentado]]. Oni kredas, ke unu specio, nome la [[Bermuda pego]], formortis en la [[17-a jarcento]], dum du aliaj (nome la [[Eburbeka pego]] kaj la [[Imperia kampefilo]]) estas ĝenerale konsiderataj formortintaj, kvankam ties statuso ne estas universale akceptata; la [[IUCN]] listas ambaŭ en la kategorio de [[draste endanĝerigita]]j je aprilo 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681417/179185354|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=31a de Aŭgusto 2020 |access-date=5a de Majo, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|title=IUCN Red List of Threatened Species|website=Iucnredlist.org|date=21a de Aŭgusto 2020|access-date=5a de Majo, 2026|archive-date=10a de Decembro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210043800/https://www.iucnredlist.org/species/22681425/182588014|url-status=live}}</ref> ==Ĝeneralaj trajtoj== [[File:Black-rumped Flameback I IMG 7424.jpg|left|thumb|[[Nigrapuga fajrdorsulo]] uzanta sian voston kiel subtenilon.]] La familio de la pegedoj enhavas la etajn [[Pikumnoj|pikumnojn]]; la plej malgranda el ili ŝajnas esti la [[orfrunta pegeto]], kun longo de 7,5 cm kaj pezo de 8,9 g.<ref>{{cite book|vauthors=Winkler H, Christie DA, Bonan A|year=2020|chapter=Bar-breasted Piculet (''Picumnus aurifrons'')|title=Birds of the World |veditors=del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J, Christie DA, de Juana E|publisher= Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref name= CRC>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Iuj el la plej grandaj pegedoj povas superi longon de 50 cm. La plej granda ankoraŭ ekzistanta specio estas la granda [[ardeza pego]], kiu pezas averaĝe 430 g – kaj ĝis 563 g – kaj estas inter 45 kaj 55 cm lnga. La [[imperia kampefilo]] (55 ĝis 61 cm) kaj la [[eburbeka pego]] (ĉirkaŭ 48 ĝis 53 cm, kaj 516 g) estus ambaŭ pli grandaj,<ref name = "HBW"/><ref name= CRC/><ref>{{cite book|author=Jackson JA |year=2020|chapter=Ivory-billed Woodpecker (''Campephilus principalis'')|title=Birds of the World|veditors=Poole AF, Gill FB |publisher=Cornell Lab of Ornithology|place= Ithaca, NY, USA}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Howell SN, Webb S |year=1995|title=A guide to the birds of Mexico and northern Central America|publisher= Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1017/S0266467404001579|title=Foraging ecology of woodpeckers in lowland Malaysian rain forests|year=2004 |last1=Styring |first1=Alison R. |last2=Hussin |first2=Mohamed Zakaria bin |journal=Journal of Tropical Ecology |volume=20 |issue=5 |pages=487–494 |s2cid=83528456 }}</ref> kvankam oni ĝenerale konsideras ambaŭ speciojn formortintaj en la 20-a jarcento. La plumaro de pegoj varias de senbrila ĝis okulfrapa. La koloroj de multaj specioj baziĝas sur olivecaj kaj brunaj nuancoj, kaj kelkaj estas makulecaj, kio sugestas bezonon kamufli; aliaj havas buntajn ŝablonojn el nigra, blanka kaj ruĝa koloroj, kaj multaj havas kreston aŭ tufajn plumojn sur la verto. Pegoj tendencas montri [[seksa duformismo|seksan duformismon]], sed la diferencoj inter ambaŭ seksoj estas ĝenerale malgrandaj; esceptoj estas la [[nigrablanka sevsuĉulo]] kaj la [[oranĝdorsa flampego]], kiuj klare diferencas. La plumaro estas tute anstataŭigata per [[plumoŝanĝo]] unufoje jare, krom ĉe la [[Koltordulo|koltorduloj]], kiuj havas kroman partan plumoŝanĝon antaŭ la reproduktado.<ref name=Gorman22>Gorman 2014, pp. 22–23</ref> Pegoj, pikumnoj kaj koltorduloj posedas karakterizajn [[daktileco|zigodaktilajn piedojn]], konsistantajn el kvar fingroj, el kiuj la unua ([[halukso]]) kaj la kvara direktiĝas malantaŭen, dum la dua kaj tria direktiĝas antaŭen. Ĉi tiu aranĝo de la piedo taŭgas por ekteni branĉojn kaj trunkojn de arboj. Membroj de ĉi tiu familio povas grimpi vertikale supren laŭ arbotrunkoj, kio utilas por agadoj kiel serĉado de nutraĵo aŭ elfosado de nestoj. Krom fortaj ungegoj kaj piedoj, pegoj havas mallongajn, fortajn krurojn. Tio estas tipa trajto de birdoj, kiuj regule serĉas nutraĵon sur trunkaroj. Esceptoj estas la [[nigradorsa pego]] kaj la [[Amerika trifingra buntpego|amerika]] kaj [[Eŭrazia trifingra buntpego|eŭrazia tripiedfingraj pegoj]], kiuj havas nur tri fingrojn ĉe ĉiu piedo. La vostoj de ĉiuj pegoj, krom tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, estas rigidaj; kiam la birdo ripozas sur vertikala surfaco, la vosto kaj la piedoj kunlaboras por subteni ĝin.<ref name ="HBW"/> Pegoj havas fortajn [[beko]]jn, kiujn ili uzas por bori kaj tamburi sur arboj, kaj longajn, gluecajn langojn por elpreni manĝaĵon (insektojn kaj larvojn).<ref name = "HBW">Winkler, Hans & Christie, David A. (2002), "Family Picidae (Woodpeckers)" ''in'' del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (2002). ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 7: Jacamars to Woodpeckers.'' Lynx Edicions. {{ISBN|978-84-87334-37-5}}</ref> La bekoj de pegoj estas tipe pli longaj, pli akraj kaj pli fortaj ol tiuj de pikumnoj kaj koltorduloj, sed ilia [[morfologio (biologio)|morfologio]] estas tre simila. La ĉizil-simila pinto de la beko restas akra danke al la bekobatado ĉe birdoj, kiuj regule uzas ĝin kontraŭ ligno. La beko konsistas el tri tavoloj: ekstera ingo nomata ''ramfoteko'', farita el skvamoj el keratinaj proteinoj; interna osta tavolo, kiu havas grandan kavaĵon kaj mineraligitajn [[kolageno|kolagenajn]] fibrojn; kaj meza tavolo el pora osto, kiu ligas la aliajn du tavolojn. Krome, la lang-osto (aŭ [[hioido]]) de la pego estas tre longa kaj volviĝas ekster la kranio tra speciala kavo, tiel mildigante la ŝokon por la cerbo.<ref name="Wang">{{cite journal | vauthors = Wang L, Cheung JT, Pu F, Li D, Zhang M, Fan Y | title = Why do woodpeckers resist head impact injury: a biomechanical investigation | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 10 | article-number = e26490 | year = 2011 | pmid = 22046293 | pmc = 3202538 | doi = 10.1371/journal.pone.0026490 | bibcode = 2011PLoSO...626490W | doi-access = free }}</ref> Kombinite, tiu anatomio helpas la bekon absorbi mekanikan streĉon.<ref>{{cite web |url=http://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |title=Woodpecker Beak Shock Absorbers |vauthors=Helmenstine T |date=8 May 2014 |work=Science Notes |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=21a de Junio 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621043223/https://sciencenotes.org/woodpecker-beak-shock-absorbers/ |url-status=live }}</ref> Specioj de pegoj kaj kolaptoj, kiuj uzas siajn bekojn en grundo aŭ por esplorado anstataŭ por regula martelado, tendencas havi pli longajn kaj pli malsupren kurbajn bekojn. Pro la plia malgrandeco de siaj bekoj, multaj pikumnoj kaj koltorduloj serĉas manĝaĵon en putriĝanta ligno pli ofte ol pegoj. Iliaj longaj, gluecaj langoj, kiuj havas hoketojn, helpas tiujn birdojn kapti kaj eltiri insektojn el la profundo de arbotruo. Oni iam raportis, ke la lango estas uzata por trapiki larvojn, sed pli detalaj studoj publikigitaj en 2004 montris, ke la lango anstataŭe ĉirkaŭvolvas la predon antaŭ ol retiri ĝin.<ref>{{cite journal | vauthors = Villard P, Cuisin J |year=2004 |title=How do woodpeckers extract grubs with their tongues? A study of the Guadeloupe woodpecker (''Melanerpes herminieri'') in the French Indies |journal=Auk |volume=121 |issue=2 |pages=509–514 |doi=10.1642/0004-8038(2004)121[0509:HDWEGW]2.0.CO;2|s2cid=86781719 |doi-access=free }}</ref> [[File:Dendrocopos major skull.jpg|thumb|Diagramo montranta la hioidan oston de ''[[Dendrocopos major]]'']] Multaj el la kondutoj de pegoj rilataj al serĉado de manĝaĵo, reproduktado kaj komunikado implikas tamburadon kaj marteladon per la beko.<ref name = "Gibson"/> Por eviti cerban lezon pro la rapidaj kaj ripetaj fortaj frapoj, pegoj havas plurajn fizikajn trajtojn, kiuj protektas ilian cerbon.<ref name=Pulu/> Tiuj estas relative malgranda kaj glata [[cerbo]], mallarĝa subdura spaco, malmulta ĉirkaŭa cerbo-spina likvaĵo (por malhelpi moviĝadon tien kaj reen ene de la kranio dum bekado), la orientiĝo de la cerbo ene de la [[kranio]] (kiu maksimumigas la kontaktareon inter la cerbo kaj la kranio) kaj la mallonga daŭro de la kontakto. La kranio konsistas el fortika sed kunpremebla, spongosimila osto, kiu estas plej densa ĉe la frunto kaj la malantaŭa parto de la kranio.<ref name=Pulu>{{cite web |url=http://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |title=Why woodpeckers don't get headaches |vauthors=Puiu T |date=23a de Marto 2017 |publisher=ZME Science |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=26a de Oktobro 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026015950/https://www.zmescience.com/science/woodpeckers-dont-get-headaches/ |url-status=live }}</ref> Alia anatomia adapto de pegoj estas la ege longa hioida osto, kiu disbranĉiĝas, pasas ambaŭflanke de la vertebraro kaj ĉirkaŭvolviĝas ĉirkaŭ la kranikapsulo, antaŭ ol finiĝi en la dekstra naztrua kavo. Ĝi plenumas la rolon de [[sekurzono]].<ref name="Wang"/> Komputilaj simulaĵoj montris, ke 99,7 % de la [[energio]] generita dum bekado stokiĝas kiel streĉ-energio disdonita tra la korpo de la birdo, dum nur malgranda resta parto de la energio atingas la cerbon. La bekado ankaŭ kaŭzas varmiĝon de la kranio de la pegedo; tio parte klarigas, kial ili ofte bekadas per mallongaj serioj kun paŭzoj inter ili, kio donas al la kapo tempon por malvarmiĝi.<ref>{{cite web |url=https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |title=Woodpecker Bodies Cushion Collision Impact On Bird Brains |vauthors=Gammon K |date=25a de Aŭgusto 2014 |work=Inside Science |access-date=24a de Julio 2017 |archive-date=1a de Aprilo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401204831/https://www.insidescience.org/content/woodpecker-bodies-cushion-collision-impact-bird-brains/1951 |url-status=live }}</ref> Dum la milisekundo antaŭ la kontakto kun la ligno, dikiĝinta [[Niktito|niktita membrano]] fermiĝas, protektante la okulon kontraŭ flugantaj pecetoj.<ref name=Schwab/> Tiuj membranoj ankaŭ malhelpas ŝiriĝon de la [[retino]]. Ankaŭ iliaj naztruoj estas protektataj; ili ofte estas fendecaj kaj kovritaj per specialaj plumoj. Pegedoj kapablas ripete bekadi arbon kun grandaj [[Akcelo|malakceloj]] en la ordo de 10 000 m/s² (1000 g).<ref name = "Gibson"/> Iuj grandaj pegoj, kiel ekzemple ''[[Dryocopus]]'', havas rapidan, rektan flugmanieron, sed la plimulto de la specioj havas tipan ondan flugmanieron, konsistantan el serio de rapidaj flugilbatoj sekvataj de glitado laŭ arka vojo. Multaj birdoj el la genro ''[[Melanerpes]]'' havas karakterizajn, rem-similajn flugilmovojn, dum la pikumnoj faras mallongajn eksplodojn de rapida, rekta flugo.<ref>Gorman 2014, p. 27</ref> ==Distribuado, habitato, kaj movoj== [[File:Ladder-back Woodpecker on Cactus.jpg|thumb|upright|Uzado de [[kakto]]j kiel reproduktejoj kaj ripozejoj permesas al kelkaj pegoj vivi en senarbaj dezertoj, kiel la [[stridorsa pego]], kiu uzas kaktojn por nestumado.]] ===Tutmonda distribuado=== Pegoj havas plejparte [[Kosmopolita distribuo (biologio)|tutmondan distribuon]], kvankam ili mankas en [[Aŭstralazio]], [[Madagaskaro]] kaj [[Antarkto]]. Ili mankas ankaŭ ĉe iuj oceanaj insuloj de la mondo, kvankam multaj insulaj specioj troviĝas sur kontinentaj [[insulo]]j. La veraj pegoj (subfamilio ''Picinae'') estas disvastigitaj tra la tuta teritorio de la familio. La pikumnoj de la subfamilio ''Picumninae'' havas tuttropikan distribuon, kun specioj en [[Sudorienta Azio]], [[Afriko]] kaj la [[Neotropikoj]]; la plej granda diverseco troviĝas en [[Sudameriko]].<ref name="Gorman15">Gorman 2014, p. 15</ref> La dua subfamilio de pikumnoj, nome ''Sasiinae'', inkluzivas la afrikan pikumnon kaj du speciojn de la genro ''[[Sasia]]'', kiuj troviĝas en Sudorienta Azio.<ref name=sangster2022>{{Cite journal | last1=Sangster | first1=G. | last2=Gaudin | first2=J. | last3=Fuchs | first3=J. | date=2022 | title=A new subfamily taxon for ''Sasia'' and ''Verreauxia'' (Picidae) | journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club | volume=142 | issue=4 | pages=478–479 | doi=10.25226/bboc.v142i4.2022.a6| s2cid=254367038 | doi-access=free | bibcode=2022BBrOC.142..478S }}</ref> La koltorduloj (subfamilio ''Jynginae'') troviĝas ekskluzive en la [[Malnova Mondo]]; iliaj du specioj vivas en Eŭropo, Azio kaj Afriko.<ref name="Gorman15"/> Most woodpeckers are sedentary, but a few examples of [[Bird migration|migratory]] species are known, such as the [[rufous-bellied woodpecker]], [[yellow-bellied sapsucker]],<ref name=Gorman15/> and [[Eurasian wryneck]], which breeds in Europe and west Asia and migrates to the [[Sahel]] in Africa in the winter.<ref>{{cite journal |vauthors=Reichlin TS, Schaub M, Menz MH, Mermod M, Portner P, Arlettaz R, Jenni L |title=Migration patterns of Hoopoe ''Upupa epops'' and Wryneck ''Jynx torquilla'': an analysis of European ring recoveries |journal=Journal of Ornithology |year=2008 |volume=150 |issue=2 |pages=393–400 |doi=10.1007/s10336-008-0361-3 |s2cid=43360238 |url=http://doc.rero.ch/record/320012/files/10336_2008_Article_361.pdf |archive-date=2019-04-28 |access-date=2019-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428101757/http://doc.rero.ch/record/320012/files/10336_2008_Article_361.pdf |url-status=live }}</ref> More northerly populations of [[Lewis's woodpecker]], [[northern flicker]], Williamson's sapsucker, [[red-breasted sapsucker]], and [[red-naped sapsucker]] all move southwards in the fall in North America.<ref name="Gorman15"/> Most woodpecker movements can be described as dispersive, such as when young birds seek territories after fledging, or eruptive, to escape harsh weather conditions. Several species are altitudinal migrants, for example the [[grey-capped pygmy woodpecker]], which moves to lowlands from hills during winter. The woodpeckers that do migrate, do so during the day.<ref name="HBW" /> ===Vivmediaj postuloj=== Overall, woodpeckers are arboreal birds of wooded [[habitat]]s. They reach their greatest [[biodiversity|diversity]] in [[tropical rainforest]]s, but occur in almost all suitable habitats, including woodlands, [[savannah]]s, [[scrubland]]s, and [[bamboo]] forests. Even [[grassland]]s and [[desert]]s have been colonised by various species. These habitats are more easily occupied where a small number of trees exist, or in the case of desert species like the Gila woodpecker, tall [[cactus|cacti]] are available for nesting.<ref>{{cite journal |vauthors=Korol J, Hutto R |year=1984 |title=Factors Affecting Nest Site Location in Gila Woodpeckers |journal=Condor |volume=86 |issue=1 |pages=73–78 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v086n01/p0073-p0078.pdf |doi=10.2307/1367350 |jstor=1367350 |archive-date=2014-10-12 |access-date=2013-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012165338/http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v086n01/p0073-p0078.pdf |url-status=live }}</ref> Some are specialists and are associated with [[Pinophyta|coniferous]] or [[deciduous]] woodlands, or even, like the [[acorn woodpecker]], with individual tree genera ([[oak]]s in this case). Other species are generalists and are able to adapt to forest clearance by exploiting [[Secondary forest|secondary growth]], plantations, [[orchard]]s, and parks. In general, forest-dwelling species need rotting or dead wood on which to forage.<ref name="Gorman 2014, p. 18">Gorman 2014, p. 18</ref> Several species are adapted to spending a portion of their time feeding on the ground, and a very small minority have abandoned trees entirely and nest in holes in the ground. The [[ground woodpecker]] is one such species, inhabiting the rocky and grassy hills of [[South Africa]],<ref>{{cite journal| vauthors = Short L |title=The evolution of terrestrial woodpeckers|journal=American Museum Novitates|date=1971|issue=2467|hdl=2246/2675|url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/2675}}</ref> and the [[Andean flicker]] is another.<ref name="Gorman 2014, p. 18"/> The [[Swiss Ornithological Institute]] has set up a monitoring program to record breeding populations of woodland birds. This has shown that [[Coarse woody debris|deadwood]] is an important habitat requirement for the [[black woodpecker]], [[great spotted woodpecker]], [[middle spotted woodpecker]], [[lesser spotted woodpecker]], [[European green woodpecker]], and [[Eurasian three-toed woodpecker]]. Populations of all these species increased by varying amounts from 1990 to 2008. During this period, the amount of deadwood in the forest increased and the range of the [[white-backed woodpecker]] enlarged as it extended eastwards. With the exception of the green and middle-spotted woodpeckers, the increase in the amount of deadwood is likely to be the major factor explaining the population increase of these species.<ref>{{cite web |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do;jsessionid=2EE0499CC30EFEC968DCF35F2D24AC0C?request_locale=fr&recordID=CH2010000113&query=&sourceQuery=&sortField=&sortOrder=&agrovocString=&advQuery=&centerString=&enableField= |title=An increase in the population of woodpeckers and other bird species thanks to an increase in the quantities of deadwood? |vauthors=Mollet P, Zbinden N, Schmid H |year=2009 |publisher=FAO |access-date=28 March 2017 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413220415/https://agris.fao.org/agris-search/search.do;jsessionid=2EE0499CC30EFEC968DCF35F2D24AC0C?request_locale=fr&recordID=CH2010000113&query=&sourceQuery=&sortField=&sortOrder=&agrovocString=&advQuery=&centerString=&enableField= |url-status=live }}</ref> == Taksonoj == Oni distingas 240 speciojn, en 35 genroj kaj en tri subfamilioj. * [[Koltordulo]]j, ''Jynginae'' ** [[Eŭrazia koltordulo]] ''Jynx torquilla'' ** [[Ruĝgorĝa koltordulo]] ''Jynx ruficollis'' * [[Pikumnoj]] aŭ [[Rondvostaj pegoj]], ''[[Picumninae]]'' aŭ [[Pikumnenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Blankastria pikumno]], ''Picumnus cirratus'' ** [[Teminka pikumno]], ''Picumnus temminckii'' * ''[[Picinae]]'' aŭ [[Pegenoj]] (artikolo kun kompleta taksonomio) ** [[Picus]] *** [[Vermiljona pego]], ''Picus mineaceus'' *** [[Malgranda flavnukulo]], ''Picus chlorolophus'' *** [[Verda pego]] ''Picus viridis'' *** [[Griza pego]] ''Picus canus'' *** [[Flavnuka verdpego]] ''Picus flavinucha'' *** [[Japana verdpego]] ''Picus awokera'' *** [[Vaijanta pego]], ''Picus vaillantii'' *** [[Nigrakapa verdpego]], ''Picus erythropygius'' ** [[Dendrokopoj]] kaj aliaj [[Buntpegoj]] *** [[Granda buntpego]] ''Dendrocopos major'' *** [[Siria buntpego]], ''Dendrocopos syriacus'' *** [[Mezgranda buntpego]] ''Dendrocopos medius'' *** [[Malgranda buntpego]] ''Dendrocopos minor'' aŭ ''Picoides minor'' *** [[Blankdorsa buntpego]] ''Dendrocopos leucotos'' *** [[Trifingra buntpego]] ''Picoides tridactylus'' *** [[Strivizaĝa buntpego]] ''Picoides pubescens'' *** [[Amerika trifingra buntpego]], ''Picoides dorsalis'' *** [[Hararpego]], ''Picoides villosus'' *** [[Blankkapa buntpego]], ''Picoides albolarvatus'' ** [[Driokopoj]] *** [[Strivizaĝa nigropego]], ''Dryocopus lineatus'', kiu montras blankan strion sur vizaĝo. *** [[Blankvizaĝa nigropego]], ''Dryocopus pileatus'', kiu montras blankajn zonojn sur vizaĝo. *** [[Blankventra nigropego]], ''Dryocopus javensis''. *** [[Nigra pego]] ''Dryocopus martius'' *** [[Eburbeka pego]] ''Campephilus principalis'' Aparte oni klasas nuntempe la ununura specion de ''[[Nesoctitinae]]'', [[Nesoktinenoj]] aŭ [[Antila pikumno]]. Anekdoto montras ilian inteligentecon: la verkisto [[Elian-J. Finbert]] vidis en ''Cabris'' (en la franca departemento [[Alpes-Maritimes]]) pegon, kiu estis trovinta la taŭgan manieron malfermi la malmolegan ŝelon de migdaloj, fiksinte ilin inter du ŝtonoj, kiel en ŝraŭbtenilo, ĝi estis trovinta la oportunan flankon kaj la ĝustan manieron laŭ kiuj ĝi devis bati la ŝelon por ĝin frakasi por povi eltiri la manĝeblan migdalon. == En Esperanto == [[Marjorie Boulton]] kolektas tradician [[Popolrakonto|popolrakonton]] el [[Rumanio]] pri la mita deveno de [[pego]]j. Laŭ tiu, [[Dio]] volis puni scivolemon de longnaza maljunulino kaj donis al ŝi sakon plenplena de zumantaj insektoj, vespoj, kuloj ktp., kun rekomendo nemalfermi ĝin, sed tion ŝi ne kapablis, malfermis la sakon kaj la tuta insektaro fuĝis; ŝi klopodis remeti ili en la sakon, sed tio tute maleblis. Do, Dio konvertis ŝin en pego, kiu ankoraŭ serĉas insektojn tra la arbotrunkoj.<ref> [[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], [[1984]], dua eldono 1993. paĝo 329-330.</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Celeus flavescens -Horto Florestal, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|''Celeus flavescens'' BlackWoods.jpg|[[Nigra pego]] Northern Flicker.jpg|''Colaptes auratus'' Powerful Woodpecker - Ecuador S4E2767.jpg|''Campephilus pollens'' Red-breasted Sapsucker - Novato, California.jpg|[[Ruĝbrusta sevsuĉulo]] Fulvous-breasted Woodpecker (Dendrocopos macei) at Kolkata I IMG 3848.jpg|''Dendrocopos macei'' Jynx torquilla vlaskop cropped.jpg|[[Eŭrazia koltordulo]] Melanerpes erythrocephalus -tree trunk-USA.jpg|''Melanerpes erythrocephalus'' Acorn Woodpecker with Hoard.jpg|[[Glanpego]] </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Pegedo (rolulo)]] {{Portalo Birdoj}} {{Projektoj|commonscat=Picidae|ReVo=peged}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pegoformaj]] [[Kategorio:Pegedoj]] 3uzjno4n09kpen51mcm7xbvjel3mkfz 0 16907 9456258 9373539 2026-08-18T15:37:36Z Filozofo 3592 /* */ Lingva alĝustigo 9456258 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Baŝar AL-ASAD''' ([[arabe]]: '''بشار الاسد''', ankaŭ trovebla sub la latinigo ''Bashar al-Assad'') estis la [[prezidento]] de [[Sirio]] ĝis sia fuĝo. Li naskiĝis la [[11-an de septembro]] [[1965]] en [[Damasko]], kiel dua filo de [[Hafiz al-Asad]]. Li lernis en la franca-araba lernejo al-Hurrijet en Damasko. Poste li studis en la medicina fakultato en la [[Damaska Universitato|Universitato de Damasko]] kaj specialiĝis en [[oftalmologio]]. Li daŭrigis sian klerigadon en [[Britio]]. En la jaro [[1994]] doktoro Baŝar al-Asad eniris la Armean Akademion en [[Hims|Homs]]. Poste, en januaro ([[1999]]) tra la rango de la siria armeo li estiĝis kolonelo. Post la forpaso de sia patro, kaj la akcidenta morto de sia frato, kiu estis destinita fariĝi prezidento de la lando, li plirangiĝis al [[generalo]] kaj ĉefkomandanto de la Armeaj Fortoj. Post nomumo kiel kandidato de la partio [[Baazo]], li estis elektita nova prezidento de la Respubliko per [[referendumo]] la [[10-an de julio]] de [[2000]]. Li estis reelektita en nova referendumo la [[27-an de majo]] de [[2007]], kaj refoje en 2014 kaj 2021. Komence de sia prezidanteco, li liberaligis parton de la ekonomio, transirante de ŝtata socialismo al merkata socialismo<ref> [https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP86T00608R000600160002-8.pdf SYRIA'S RULERS AND THEIR POLITICAL ENVIRONMENT] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.cia.gov%2Freadingroom%2Fdocs%2FCIA-RDP86T00608R000600160002-8.pdf arkivo]= », ĉe CIA</ref>, li malstreĉigis [[laikismo]]n<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/sy00000_.html Siria konstitucio] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.servat.unibe.ch%2Ficl%2Fsy00000_.html arkivo])</ref>, sed tamen konservis fortan sirian naciismon kaj konservis la ligojn kunigantajn Sirion al la [[Islama Respubliko de Irano]]. En 2011, lia subpremo de la protestoj de la [[Araba printempo|Araba Printempo]] provokis la eksplodon de la [[siria enlanda milito|siria interna milito]], kun internaciaj sekvoj. Tamen, la armeaj intervenoj de [[Irano]] kaj [[Rusio]] ebligis lian tenadon ĉe regpovo. Dum ĉi tiu konflikto, Baŝar al-Assad estas akuzita pri [[militkrimo]]j kaj [[krimoj kontraŭ la homeco]] fare de [[Unuiĝintaj Nacioj|UN]] pro celitaj bombadoj kontraŭ civilaj loĝantaroj, la uzo de [[Ĥemia armilo|ĥemiaj armiloj]] kaj morto pro [[torturo]] aŭ [[pendumo]] de almenaŭ kelkaj dekoj da miloj da politikaj kontraŭuloj. Pli ol jardekon post la komenco de la civita milito, kvankam li retenis aŭ reakiris potencon en la plej granda parto de la lando, li restis tre polemika figuro, eĉ pario por granda parto de la [[internacia komunumo]], pro la aparta graveco de la krimoj, pri kiuj li estas akuzita ekde la komenco de la konflikto. La {{daton|15|9|2020}} [[usona prezidanto]] [[Donald Trump]] rakontis ke en 2017 oni [[:n:eo:Donald Trump agnoskis ke li planis murdi prezidanton de Sirio|proponis al li murdi]] Baŝar al-Asad, sed li rezignis je la plano pro opono de la tiama [[Usona Sekretario de Defendo]] [[Jim Mattis]]. Li aldonis diris ke li ne bedaŭras ke li ne ordonis mortigi sian sirian kolegon kaj ke li povus fari tion iam ajn se li dezirus. En 2018 Trump publike neis tion. La [[8an de decembro]] [[2024]] koalicio de islamistaj armitaj grupoj atingis [[Damasko]]n kaj likvidis la [[reĝimo (politiko)|reĝimo]]n de Baŝar al-Asad. Tuj antaŭ la falo de Damasko, li forfuĝis al [[Moskvo]] kun sia familio. == Referencoj == {{referencoj}} {{projektoj|n=Kategorio:Baŝar al-Asad}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Asad, Baŝar Al}} [[Kategorio:Prezidentoj de Sirio]] avgfr3rgh1thmnapks0klj12s7po8um 9456260 9456258 2026-08-18T15:40:55Z Filozofo 3592 /* */ Lingvaj plibonigoj 9456260 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Baŝar AL-ASAD''' ([[arabe]]: '''بشار الاسد''', ankaŭ trovebla sub la latinigo ''Bashar al-Assad'') estis la [[prezidento]] de [[Sirio]] ĝis sia fuĝo. Li naskiĝis la [[11-an de septembro]] [[1965]] en [[Damasko]], kiel dua filo de [[Hafiz al-Asad]]. Li lernis en la franca-araba lernejo al-Hurrijet en Damasko. Poste li studis en la medicina fakultato en la [[Damaska Universitato|Universitato de Damasko]] kaj specialiĝis en [[oftalmologio]]. Li daŭrigis sian klerigadon en [[Britio]]. En la jaro [[1994]] doktoro Baŝar al-Asad eniris la Armean Akademion en [[Hims|Homs]]. Poste, en januaro ([[1999]]) tra la rango de la siria armeo li estiĝis kolonelo. Post la forpaso de sia patro, kaj la akcidenta morto de sia frato, kiu estis destinita fariĝi prezidento de la lando, li plirangiĝis al [[generalo]] kaj ĉefkomandanto de la Armeaj Fortoj. Post nomumo kiel kandidato de la partio [[Baazo]], li estis elektita nova prezidento de la Respubliko per [[referendumo]] la [[10-an de julio]] de [[2000]]. Li estis reelektita en nova referendumo la [[27-an de majo]] de [[2007]], kaj refoje en 2014 kaj 2021. Komence de sia prezidanteco, li liberaligis parton de la ekonomio, transirante de ŝtata socialismo al merkata socialismo<ref> [https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP86T00608R000600160002-8.pdf SYRIA'S RULERS AND THEIR POLITICAL ENVIRONMENT] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.cia.gov%2Freadingroom%2Fdocs%2FCIA-RDP86T00608R000600160002-8.pdf arkivo]= », ĉe CIA</ref>, li malstreĉigis [[laikismo]]n<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/sy00000_.html Siria konstitucio] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.servat.unibe.ch%2Ficl%2Fsy00000_.html arkivo])</ref>, sed tamen konservis fortan sirian naciismon kaj konservis la ligojn kunigantajn Sirion al la [[Islama Respubliko de Irano]]. En 2011, lia subpremo de la protestoj de la [[Araba printempo|Araba Printempo]] provokis la eksplodon de la [[siria enlanda milito|siria interna milito]], kun internaciaj sekvoj. Tamen, la armeaj intervenoj de [[Irano]] kaj [[Rusio]] ebligis lian tenadon ĉe regpovo. Dum ĉi tiu konflikto, Baŝar al-Assad estas akuzita pri [[militkrimo]]j kaj [[krimoj kontraŭ la homeco]] fare de [[Unuiĝintaj Nacioj|UN]] pro celitaj bombadoj kontraŭ civilaj loĝantaroj, la uzo de [[Ĥemia armilo|ĥemiaj armiloj]] kaj morto pro [[torturo]] aŭ [[pendumo]] de almenaŭ kelkaj dekoj da miloj da politikaj kontraŭuloj. Pli ol jardekon post la komenco de la civita milito, kvankam li retenis aŭ reakiris potencon en la plej granda parto de la lando, li restis tre polemika figuro, eĉ pario por granda parto de la [[internacia komunumo]], pro la aparta graveco de la krimoj, pri kiuj li estas akuzita ekde la komenco de la konflikto. La {{daton|15|9|2020}} [[usona prezidanto]] [[Donald Trump]] rakontis ke en 2017 oni [[:n:eo:Donald Trump agnoskis, ke li planis murdi prezidanton de Sirio|proponis al li murdi]] Baŝaron al-Asad, sed li rezignis je la plano pro opono de la tiama [[Usona Sekretario de Defendo]] [[Jim Mattis]]. Li aldonis diris, ke li ne bedaŭras, ke li ne ordonis mortigi sian sirian "kolegon" kaj ke li povus fari tion iam ajn, se li dezirus. En 2018 Trump publike neis tion. La [[8an de decembro]] [[2024]] koalicio de islamistaj armitaj grupoj atingis [[Damasko]]n kaj likvidis la [[reĝimo (politiko)|reĝimo]]n de Baŝar al-Asad. Tuj antaŭ la falo de Damasko, li forfuĝis al [[Moskvo]] kun sia familio. == Referencoj == {{referencoj}} {{projektoj|n=Kategorio:Baŝar al-Asad}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Asad, Baŝar Al}} [[Kategorio:Prezidentoj de Sirio]] r42p46kbrdtc91zaan8jvjeo2nts7as 0 20070 9456412 9434685 2026-08-18T20:34:57Z ~2026-45471-68 262066 /* */ 9456412 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=genro de birdoj kun 5 specioj|frukto|Kivifrukto|kromnomo por novzelandano|Kivioj (homoj)}} {{Taksonomio |nomo = Kivio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = TeTuatahianui.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreska [[nordinsula kivio]] en la Monto Maungatautari |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] |familio = [[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] |genro = '''''Apteryx''''' - '''apterigo''', '''kivio''' |genro aŭtoritato = [[George Shaw|Shaw, G]], 1813 |mapo de vivoteritorioj = NZ-kiwimap 5 species.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#A66220|''Apteryx mantelli'' - [[nordinsula kivio]]}} {{Priskribo|#FFD800|''Apteryx maxima'' - [[makula kivio]]}} {{Priskribo|#000000|''Apteryx rowi'' - [[okarita kivio]]}} {{Priskribo|#0454FB|''Apteryx australis'' - [[sudinsula kivio]]}} &nbsp;'''O''' &nbsp;&nbsp;''Apteryx owenii'' - [[eta kivio]] </div> |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = {{Kaŝebla listo |titolo = 6 specioj |titolstilo = align:center; |''[[Apteryx owenii|A. owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] |''[[Apteryx maxima|A. maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] |''[[Apteryx australis|A. australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] |''[[Apteryx rowi|A. rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] |''[[Apteryx mantelli|A. mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] |'' A. littoralis'' <small></small> - }} |sinonimo = {{Kaŝebla listo |titolo = Sinonimoj |titolstilo = align:center; |''Stictapteryx'' <small>Iredale & Mathews, 1926</small> |''Kiwi'' <small>Verheyen, 1960</small> |''Pseudapteryx'' <small>Lydekker 1891</small> }} |vikispecio = |komunejo = }} '''Apterigo'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigo_kd apterigo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Apteryx]]}}), aŭ pli komune '''kivio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#kivio_kd kivio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/>, estas genro de [[neflugaj birdoj]] el la familio de '''[[apterigedoj]]'''<ref name="OT"/> (''Apterygidae''). Ĝi estas la sola genro de tiu malgranda familio, kiu mem estas la nura familio de la ordo de '''[[apterigoformaj]]'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigoformaj_kd apterigoformaj] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/> (''Apterygiformes''). Ĝi konsistas el kvin agnoskitaj specioj. La kivioj vivas [[Endemio|endemie]] en [[Novzelando]]. Ekde la enkonduko de predantaj bestoj fare de enmigrantoj ili estas endanĝerigitaj. El la kvin agnoskitaj specioj, kvar estas nune [[Vundebla specio|vundeblaj]], kaj unu estas [[preskaŭ minacata]]. Ĉiuj specioj estis negative tuŝitaj de historia [[senarbarigo]] sed nuntempe grandaj areoj de ĝia arbara [[habitato]] estas bone protektita en [[Rezervejo|rezervejoj]] kaj [[Nacia parko|naciaj parkoj]]. Nun la plej granda minaco al ĝia survivado estas [[predado]] fare de [[Invadaj specioj|invadaj]] mamulaj predantoj. La kivio estas unu el la [[Nacia simbolo|naciaj simboloj]] kaj de [[Novzelando]] kaj de la Novzelandanoj. Tiu [[Asocio (psikologio)|asocio]] estas tiom forta ke la termino ''Kiwi'' (kivio) estas uzata tutmonde kiel familiara [[laŭloka nomo]] por Novzelandanoj. La inoj demetas la plej grandajn [[Birdovo|ovojn]] rilate al sia korpogrando inter ĉiuj ajn specioj de birdoj en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|titolo=Birds: Kiwi|alirdato=2008-09-19|eldoninto=[[San Diego Zoo]]}}</ref>. == Etimologio == La [[Maoria lingvo|maoria]] vorto ''kiwi''<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = Unabridged Dictionary | publisher = Random House | year = 2006 | contribution = Kiwi}}</ref> estas ĝenerale akceptita kiel "de imita origino" el la birda alvoko<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th | year = 2006 | publisher = Houghton Mifflin | contribution = Kiwi}}.</ref>. Tamen, kelkaj lingvistoj derivigas la vorton el [[Polinezia lingvaro|prakerna polinezia]] ''*kiwi'', kiu aludas al la ''Numenius tahitiensis'', nome la [[Pacifika kurlo]], [[migranta birdo]] kiu vintrumas en la tropikpacifikaj insuloj.<ref name="pollex">{{Citation | place = NZ | url = http://pollex.org.nz/entry/kiwi.1/ | title = Polynesian Lexicon Project Online | contribution = kiwi}}.</ref> Pro sia longa kaj kurveca beko kaj bruna korpo, fakte la kurlo similas al la kivio. Tiele kiam alvenis al Novzelando la unuaj [[Polinezianoj|polineziaj]] [[Setlanto|setlantoj]], ili estus povinta apliki la vorton kiwi al la ĵustrovita birdo.<ref name="savethekiwi.org.nz"/> La scienca genronomo ''Apteryx'' derivas el la [[antikva greka]] kaj signifas "senflugila": ''α'' (a-, sen) kaj ''πτερυξ, πτερυγος'' (pterux, pterugos, [[flugilo]])<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/sobkiw1/cur/introduction Birds of the World], Southern Brown Kiwi.</ref>. [[Dosiero:Three kiwi species models in Auckland museum.jpg|eta|maldekstra|Laŭhorloĝe el maldekstro: sudinsula kivio (''Apteryx australis''), eta kivio (''Apteryx owenii'') kaj makula kivio (''Apteryx maxima'') ĉe Auckland War Memorial Museum]] == Taksonomio kaj sistematiko == Delonge oni supozis, ke la kivio estas proksime rilata al la aliaj novzelandaj strutoformaj nome la [[Moaoj]]. Tamen ĵusaj [[filogenetiko|studoj pere de DNA]] indikas, ke la [[Struto]] estas pli proksime rilata al la [[dinornito|moao]] kaj la kivio estas pli proksime rilata al la [[Emuo]] kaj al la [[kazuaro]]j. Tiu teorio sugestas, ke la prauloj de la kivioj alvenis en Novzelandon el aliloke en [[Aŭstralazio]] multe post la moaoj. Laŭ britaj fakuloj, la kivioj povus esti antikva importaĵo el Aŭstralio. Priserĉistoj de [[Oksforda Universitato]] trovis, ke pruvaro de [[DNA]] konektis la aŭstralian Emuon kaj la Struton el [[Afriko]]. Post ekzameni DNA el la moao, ili kredas, ke la kivio estas pli proksime rilata al siaj aŭstraliaj kuzoj.<ref>{{Citation | url = http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm | title = News in Science | publisher = ABC | place = AU}}.</ref> === Specioj kaj subspecioj === Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 10-an de jan. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por la tuta genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] **[[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] ***''[[Apteryx]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[apterigo]], [[kivio]] ****''[[Apteryx owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] ****''[[Apteryx maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] ****''[[Apteryx australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] *****''Apteryx australis australis'' <small>Shaw, G, 1813</small> *****''Apteryx australis lawryi'' <small>Rothschild, LW, 1893</small> - rakiura kivio ****''[[Apteryx rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] ****''[[Apteryx mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] {{Genealogia arbo2/fino}} Pli détale, estas kvin konataj specioj de kivio, same kiel nombraj subspecioj. * La [[eta kivio]], ''Apteryx owenii'', estas la plej malgranda kivio el ĉiuj. Ĝi ne kapablis rezisti kontraŭ predado fare de enmetitaj porkoj, ermenoj kaj katoj, kio kondukis al ĝia formorto en la ĉeftero. Nur ĉirkaŭ 1,350 restas en la [[Insulo Kapiti]] kaj ĝi estis enmetita en aliajn senpredantajn insulojn kaj ŝajne setlis per ĉirkaŭ 50 individuoj en ĉiu insulo. Ĝi estas netimema birdo de la grando de nankoko kaj estas 25&nbsp;cm alta kaj la ino pezas 1,3&nbsp;kg. Ŝi demetas unu ovon kiu estas kovata de la masklo. * La [[makula kivio]], ''Apteryx maxima'', estas granda specio kiu estas ĉirkaŭ 45&nbsp;cm alta kaj pezas ĉirkaŭ 3,3&nbsp;kg (maskloj ĉirkaŭ 2,4&nbsp;kg). Ĝi havas grizbrunan plumaron kun pli helaj bendoj. La ino demetas ununuran ovon, kiun kovas ambaŭ gepatroj. Ĝia populacio estas ĉirkaŭkalkulita je 20 000, distribuita tra la plej montaj partoj de nordokcidenta Nelson, la norda Okcidenta Marbordo, kaj la [[Sudaj Alpoj]]. * La [[sudinsula kivio]], ''Apteryx australis'', relative la plej komuna specio de kivio konata el la suda kaj okcidenta partoj de la Suda Insulo kiu loĝas ĉe plej altaj lokoj. Ĝi estas proksimume samgranda kiel la makula kivio kaj estas simila laŭ aspekto al la nordinsula kivio sed ĝia plumaro estas pli hela. Tamen studoj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj la distribuado de tiu specio inkludis la orientan marbordon de la Suda Insulo<ref name="Shepherd" />. Estas 2 agnoskitaj subspecioj: ** La nomiga subspecio (''Apteryx australis australis'') kiu troviĝas ĉe la suda ĉefinsulo. 3 malsamaj populacioj apartiĝas kun nesufiĉe grandaj malsamoj por iĝi apartaj subspecioj: ***La nordfjordlanda kaj sudfjordlanda populacioj, kiu loĝas en la malproksima sudokcidenta parto de la Suda Insulo konata kiel [[Fjordlando]]. Tiuj populacioj estas relative komunaj kaj estas preskaŭ 40&nbsp;cm alta. *** La haasta grupo estas la plej rara populacio kun nur ĉirkaŭ 300 individuoj. Ĝi estis identigita kiel distinga formo en 1993. Ĝi loĝas nur en limigita areo en la Montaro [[Haast (Novzelando)|Haast]] de la Suda Insulo nome ĉe Sudaj Alpoj je altitudo de 1 500 m. Tiu formo estas distingata per pli forte subenkurba beko kaj pli rufa plumaro. ** La rakiura kivio, ''Apteryx australis lawryi'', endemia de la [[Rakiura Insulo]]. * La [[okarita kivio]], ''Apteryx rowi'', unuafoje identigita kiel nova specio en 1994,<ref>{{Cite web|url=http://www.doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|title=Rowi: New Zealand native land birds|publisher=New Zealand Department of Conservation (DOC)|accessdate=2009-07-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|arkivdato=2013-02-19}} {{Citaĵo el la reto |url=http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |arkivdato=2013-02-19 }}</ref> estas iomete pli malgranda, kun grizeca nuanco en la plumaro kaj foje kun blankaj vizaĝaj plumoj. Inoj demetas tiom multajn kiom ĝis tri ovojn jare, sed po unu en diferenca nesto. Kaj masklo kaj ino kovas. La distribuado de tiuj kivioj estas limigita al malgranda areo en la okcidenta marbordo de la [[Suda Insulo]] de Novzelando. Tamen studioj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj ĝi estis multe pli disvastigita ĉe la okcidenta marbordo de la Suda Insulo kaj ĉeestis en la suda duono de la Norda Insulo kie ĝi estis la unura kivispecio detektita.<ref name="Shepherd">Shepherd, L.D. & Lambert, D.M. (2008) ''Ancient DNA and conservation: lessons from the endangered kiwi of New Zealand Molecular Ecology'' '''17''', 2174–84</ref> * La [[nordinsula kivio]], ''Apteryx mantelli'', antaŭ 2000 (kaj ankoraŭ ĉe kelkaj fontoj) estas disvastigita en la nordaj du trionoj de la Norda Insulo kun ĉirkaŭ 35 000 restantaj,<ref>{{Cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | title=Northern Brown Kiwi | work=Data Zone | accessdate=6a Februaro 2009 | author=BirdLife International | year=2008 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2013-09-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | arkivdato=2009-01-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |arkivdato=2009-01-03 }}</ref> kaj estas la plej komuna kivio. Inoj estas ĉirkaŭ 40&nbsp;cm altaj kaj pezas ĉirkaŭ 2.8&nbsp;kg, dum la maskloj estas ĉirkaŭ 2,2&nbsp;kg. La Nordinsula bruna kivio montris rimarkindan adaprokapablon: ĝi adaptiĝas al ampleksa gamo de habitatoj, eĉ al neindiĝenaj arbaroj kaj kelkaj farmareoj. Ĝia plumaro estas strieca ruĝecbruna kaj hirteca. La ino kutime demetas du ovojn, kiuj estas kovataj de la masklo. [[Dosiero:Spotted kiwi in Otorohanga Kiwi House, 2004-06-16.jpg|280ra|Haasta kivio en Otorohanga Kiviejo|eta]] {{Klado|style=font-size:80%;line-height:80% |label1=&nbsp; |1={{Klado|label1 = &nbsp; |1= {{Klado|1=''A. haastii'' |2=''[[Ovena kivio|A. owenii]]'' }} }} |2={{Klado|1= ''[[Tokoeko|A. australis]]'' |2=''[[Okarita kivio|A. rowi]]'' |3= ''[[Nordinsula bruna kivio|A. mantelli]]'' }} }} <small>Rilataro en la genro ''Apteryx''</small><ref name="Little Spotted Kiwi">{{Citaĵo el la reto|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2008/reiland_lian/Classification.html|titolo=Great Spotted Kiwi Classification|alirdato=2008-07-09|verko=University of Wisconsin}}</ref> == Aspekto == Kivioj estas [[Noktulo|noktaj]] [[neflugaj birdoj]], grandaj inter 25 kaj 45&nbsp;cm. Ties adaptado al la surtera vivo estas ege grava: kiel ĉiuj aliaj [[Strutoformaj birdoj]] (kiaj la [[Struto]], la [[Emuo]], la [[Reaoj]] kaj la [[Kazuaroj]]) ili ne havas [[karino]]n ĉe la [[sternumo]] por ankri siajn flugilmuskolojn. La [[Vestiĝeco|vestiĝaj]] flugiloj estas tiom malgrandaj ke ili estas nevideblaj sub la dornecaj, harecaj, dubranĉaj plumoj. Dum plej plenkreskaj birdoj havas ostojn kun vakaj enoj por minimumigi la pezon kaj ebligi praktikeblan flugon, kivioj havas [[osta medolo|medolon]] kiel [[mamuloj]] kaj kiel idoj de aliaj birdoj. Sen postuloj pro pezo por flugado, la inoj de la bruna kivio portas kaj demetas ununuran ovon kiu povas pezi tiom multe kiom ĝis 450 g. Kiel plej aliaj Strutoformaj, ili ne havas [[uropiga glando|uropigan glandon]]. Ties beko estas longa, fleksebla kaj sensiva al tuŝo, kaj ties okuloj havas limigitajn kombilpektenaĵojn. Ĉiukaze ties okuloj estas ege malgrandaj, normale se konsideri, ke ili moviĝas ĉefe dumnokte kaj apenaŭ uzas sian vidosenton sed nur tuŝ- kaj flarosenton. Tamen kivioj estas esceptoj rilate al [[noktulo|noktemaj birdoj]], kiuj ĝenerale havas grandajn okulojn kaj fortan vidkapablon. Ŝajnas, ke ili prifajfas pri vidkapablo kaj turnas sin al aliaj sentoj, simile al fiŝoj aŭ amfibioj kiuj loĝas en malhelo de kavoj.<ref>Tim Birkhead, Bird sense. What It's Like to Be a Bird, Bloomsbury, 2012, paĝo 11</ref> Ties plumoj havas nek barbiojn nek postmudaĵojn, kaj ili havas grandajn hardetektilojn ĉirkaŭ la buŝtruo. Ili havas 13 flugoplumojn, ne havas vostojn kaj ja malgrandan [[pugostrio|vostostumpon]]. Fine ties [[maĉstomako]] estas malforta, kaj ties [[cekumo]] estas longa kaj mallarĝa.<ref name="Davies">Davies, S.J.J.F. (2003). "8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 89–90. ISBN 0-7876-5784-0.</ref> == Kutimaro kaj ekologio == La kivioj nestas en tuneloj. La inoj demetas unu aŭ du ovojn, kiuj havas mirindan dikecon, atingantaj ĝis kvaronon de la ina pezo. Antaŭ la alveno de homoj en la 13a jarcento aŭ antaŭe, la unikaj novzelandaj endemiaj mamuloj estis tri specioj de [[vesperto]]j, kaj la [[ekologia niĉo]] kiun en aliaj mondopartoj estas okupita de animaloj kiaj ĉevaloj, lupoj aŭ musoj estis okupita en la insularo de birdoj (kaj je malpli etendo, de reptilioj). [[Dosiero:KiwiEggRatio.svg|altdekstre|eta|Relativa grando de ovoj.]] Kivioj estas timidaj kaj kutime [[noktulo]]j. Ties ĉefe nokta kutimaro povas esti rezulto de habitata invado fare de predantoj, inklude homojn. En areoj de Novzelando kie oni forigis enmetitajn predantojn, kiaj ĉe rezervejoj, kivioj estas ofte vidataj dumtage. Ili preferas subtropikajn kaj moderklimatajn arbarojn el [[Podokarpacoj|podokarpoj]] kaj [[fago]]j, sed ili estis devigitaj adaptiĝi al diferencaj habitatoj, kiaj ĉealpaj arbustaroj, herbotufaj herbejoj, kaj montoj.<ref name="Davies" /> Kivioj havas tre alte disvolvigitan flarkapablon, malkutime ĉe birdoj, kaj estas la ununuraj birdoj kun naztruoj ĉe la pinto de siaj longaj bekoj. Kivioj manĝas malgrandajn senvertebrulojn, semojn, larvojn kaj multajn variojn de vermoj. Ili povas manĝi ankaŭ fruktojn, malgrandajn krabojn, angilojn kaj amfibiojn. Ĉar ties naztruoj estas situantaj ĉe la pinto de ties longaj bekoj, kivioj povas detekti insektojn kaj vermojn subgrunde uzante sian akran flarkapablon, sen fakte vidi aŭ senti ilin.<ref name="Davies" /> Post pariĝo la masklo kaj la ino de kivio tendencas vivi siajn tutajn vivojn kiel monogama paro. Dum la pariĝa sezono, Junio al Marto, la paro alvokas unu la alian nokte, kaj kuniĝas en la nestotruo ĉiun trian tagon. Tiu rilato povas daŭri ĝis 20 jaroj.<ref>{{Citation | url = http://SavetheKiwi.org.nz/ | title = Save the Kiwi | place = NZ}}, formerly Kiwi Recovery.</ref> Nekutime ĉe aliaj birdoj escepte ĉe kelkaj rabobirdoj, ili havas funkciantan paron de [[ovario]]j (ĉe plej birdoj kaj ĉe [[ornitorinko]]j, la dekstra ovario neniam maturiĝas, tiele ke nur la maldekstra funkcias).<ref name="Davies" /><ref>Fitzpatrick, F.L., (1934). Unilateral and bilateral ovaries in raptorial birds. The Wilson Bulletin, 46(1): 19-22</ref><ref>Kinsky, F.C., (1971). The consistent presence of paired ovaries in the Kiwi (Apteryx) with some discussion of this condition in other birds. Journal of Ornithology 112(3): 334–357.</ref> Kiviovoj povas pezi ĝis unu kvarono de la pezo de la ino. Kutime oni demetas unu ovon sezone. La kiviino demetas la plej grandan ovon en proporcio al la grando de ĉiu ajn birdo en la mondo,<ref>{{Citation | publisher = Auckland Zoo | title = Official Guide Book | chapter = Wilderness New Zealand}}.</ref> tiel ke kvankam la kivio estas preskaŭ samgrande kiel hejma koko, ĝi kapablas demeti ovojn kiuj estas preskaŭ sesfoje la grandon de tiu de kokino.<ref>{{Citation | url = http://savethekiwi.org/ | title = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-12-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | arkivdato = 2011-09-24 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | archivedate = 2011-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ |arkivdato=2011-09-24 }}.</ref> La ovoj havas mildan teksturon, kaj estas eburecaj aŭ verdecblankaj.<ref name = "kiwiweb">{{Cite web | url = http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | title = The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird | accessdate = 2009-01-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | arkivdato = 2010-02-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | archivedate = 2010-02-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |arkivdato=2010-02-10 }}</ref> La masklo kovas la ovon, escepte ĉe la Haasta kivio, ''A. haastii'', ĉe kiuj ambaŭ gepatroj implikiĝas. La kovoperiodo estas 63–92 tagoj.<ref name = "Davies" /> Produkti tiun enorman ovon ege postulas el la ino. Dum la 30 tagoj kiuj daŭras la kresko de la tute disvolvigita ovo la ino devas manĝi trifoje sian normalan kvanton de manĝo. Du aŭ tri tagojn antaŭ la ovodemeto estas tiom malmulte da spaco ene de la ino por ŝia stomako kaj tiele ŝi estas devigita fasti.<ref>{{Citation | last = Piper | first = Ross | year = 2007 | title = Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals | publisher = Greenwood Press}}.</ref> == Statuso kaj konservado == Tutlandaj studoj montris, ke averaĝe nur 5 % el la kiviidoj survivas al plenkreskeco. Tamen ĉe areoj kie oni faras aktivan plagokontrolon, la survivindicoj por la Nordinsula bruna kivio povas esti multe pli altaj. Ekzemple antaŭ kune programo pere de la veneno 1080 fare de la konservoservo DOC kaj la ''Animal Health Board'' en la arbaro de [[Tongariro]] en [[2006]], 32 kiviidoj estis radio-kontrolitaj, el kiuj 57% survivis al plenkreskeco. Danke al pliiĝanta plagokontrolo, la populacio de plenkreskaj vikioj ĉe Tongariro preskaŭ duobliĝis ekde [[1998]]. === Rezervejoj === [[Dosiero:Maungatautari Morning Scene.JPG|eta|250ra|Maungatautari frumatene.]] En 2000 la Novzelanda Departemento de Konservado starigis kvin rezervejojn fokuse al disvolvigo de metodoj por protekti kiviojn kaj pligrandigi ties nombrojn. :Estas tri kivirezervejojn en la Norda Insulo: :* Kivirezervejo Whangarei (por Nordia [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Moehau ĉe Koromandela Duoninsulo (Koromandela [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Tongariro ĉe Taupo (okcidenta [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :kaj du en la Suda Insulo: :* Kivirezervejo Okarito ([[Okarita kivio]]) :* Haasta Kivirezervejo ([[Haasta tokoeko]]) Nombraj aliaj [[naturrezervejo]]j kaj rifuĝejoj havas gravajn populaciojn de kivioj, kiaj la jenaj: * [[Zealandia (naturrezervejo)|Zealandia]] en Wellington ([[Ovena kivio]]) * [[Maungatautari Restaŭrprojekto]] en Waikato ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * ''Bushy Park Forest Reserve'' en Kai Iwi, Whanganui ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * [http://www.kiwitrust.org/ Arbaro Otanewainuku] ĉe Golfo Plenty ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * Hurunui, suda branĉo de la rivero Hurunui, Norda Kanterburio ([[Apteryx haastii|Haasta kivio]]) === Operaco "Nest Egg" === [[Dosiero:Apteryx owenii 0.jpg|eta|maldekstra|Ilustraĵo de [[Ovena kivio]].]] Operaco ''Nest Egg'' (nestovo) estas programo administrata de ''BNZ Save the Kiwi Trust'' – partnereco inter la [[Banko de Novzelando]], la Departemento de Konservado kaj la ''[[Forest and Bird|Royal Forest and Bird Protection Society]]''. Kiviaj ovoj kaj idoj estas prenitaj el la naturo kaj zorgitaj en kaptiveco ĝis ili estas sufiĉe grandaj por defendi sin mem – kutime kiam ili pezas ĉirkaŭ 1200&nbsp;gramojn. Ili estas poste revenigitaj al naturo. La birdoj el la operaco nestovo havas 65% el ŝancon por survivi ĝis la plenkreskeco – kompare kun nur 5% el la naturkreskintaj idoj.<ref>{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | title = Operation Nest Egg | publisher = Save the wiki | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | arkivdato = 2011-09-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | archivedate = 2011-09-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |arkivdato=2011-09-03 }}.</ref> Tiu metodo estas uzata ĉe ĉiuj kivispecioj escepte ĉe la [[Ovena kivio]]. === Veneno 1080 === En 2004, kontraŭ-1080 aktivulo Phillip Anderton prezentiĝis antaŭ la novzelanda gazetaro montranta kivion supozite venenigitan. Priserĉado montris, ke Anderton mensogis al la ĵurnalistoj kaj al la publiko.<ref name="NZ_Herald_3588802">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nzherald.co.nz/rosaleen-macbrayne/news/article.cfm?a_id=132&objectid=3588802|titolo=Poison campaigner fined after using kiwi in stunt|alirdato=13a de oktobro 2011|familia nomo=Macbrayne|persona nomo=Rosaleen|dato=3-a de septembro 2004|verko=The New Zealand Herald}}</ref> Li estis uzinta kivion kiu estis kaptita en porposuma kaptilo. Etenda kontrolado montris, ke la kivioj ne estas je risko pro uzado de tiu biodegradebla veneno 1080.<ref>{{cite web | url = http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2 | title = Survival of brown kiwi exposed to 1080 poison used for control of brushtail possums in Northland, New Zealand | last1 = Robertson | first1 = HA et al | year = 1999 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | arkivdato = 2011-09-29 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | archivedate = 2011-09-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |arkivdato=2011-09-29 }}.</ref> === Minacoj === Enmetitaj mamulaj predantoj, nome ermenoj, hundoj, furoj kaj katoj, estas ĉefaj minacoj por la kivioj. Aliaj minacoj estas habitato-modifo/perdo kaj frapo de motoraj veturiloj. La limigita distribuado kaj malgrando de kelkaj kiviaj populacioj pliigas sian vundeblon pro endogamio. [[Ermeno]]j kulpas pri proksimume duono el mortoj de kiviidoj en multaj areoj tra Novzelando. Ankaŭ katoj je malpli etendo predas kiviidojn. Reserĉado montris, ke la kombina efiko de predantoj kaj aliaj mortotialoj (akcidentoj ktp.) rezultas en malpli ol 5% kiviidoj survivantaj al plenkreskeco.<ref>{{Citation| title= Role of predation in the decline of kiwi, Apteryx spp., in New Zealand| author = JA McLennan et al| year = 1996| url=http://www.newzealandecology.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol20_1_27.pdf}}</ref> Junaj kivioj estas vundeblaj pro la ermena predado ĝis ili atingas ĉirkaŭ 1–1.2&nbsp;kg peze, kaj je tiu aĝo ili jam povas kutime defendi sin mem. [[Furo]]j kaj hundoj ofte mortigas plenkreskajn kiviojn. Tiuj predantoj povas kaŭzi grandajn kaj subitajn malpliiĝojn en la populacioj. Partikulare, hundoj trovas la fortan distingan odoron de kivioj nerezistebla kaj facile trovebla, kaj tiele ili povas kapti kaj mortigi kivion en sekundoj. Frapado kontraŭ motorveturiloj estas alia minaco por ĉiuj kivioj kies habitato estas trapasata de ŝoseoj. Ankaŭ malĝuste kontrolitaj kaptiloj por [[vulpoposumo]]j mortigas aŭ kripligas grandan nombron de kivioj ĉiujare.<ref>{{Citation | url = http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | title = Kiwis killed by traps, not 1080, conservation officer says | publisher = Royal society | place = NZ | date = 2a Aŭgusto 1995 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | arkivdato = 2013-09-23 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | archivedate = 2013-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |arkivdato=2013-09-23 }}.</ref> == Rilato kun homoj == [[Dosiero:Detail of bottom border of Māori kahu kiwi.jpg|eta|altdekstre|Detalo de la supra pinto de “kahu kiwi”, parto de tradicia maoria vesto, kiu montras distingan harecan naturon de kiviaj plumoj.]] La [[maorioj]] tradicie kredis, ke la kivioj estas sub la protektado de [[Tane|Tane Mahuta]], dio de la arbaro. Ili estis uzitaj kiel manĝo kaj ties plumoj por “kahu kiwi”, nome ceremonia vesto.<ref>{{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | contribution = Kiwi and people: early history | title = Te Ara | publisher = The Government | place = NZ | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081212052947/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | archivedate = 2008-12-12 }}.</ref> Nune la kiviaj plumoj estas ankoraŭ uzata, sed kolektitaj nur el birdoj kiuj mortiĝas nature aŭ kiel [[ŝosemortinto]] aŭ predado, aŭ el kaptivaj birdoj.<ref>{{Citation | url = http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | title = New Zealand Embassy and Smithsonian National Zoo host handover ceremony to return kiwi feathers to New Zealand | publisher = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | arkivdato = 2012-11-20 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | archivedate = 2012-11-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |arkivdato=2012-11-20 }}.</ref> Kivioj jam ne plu estas ĉasataj kaj kelkaj maorioj konsideras sin mem kiel ties gardistoj.<ref name="savethekiwi.org.nz">{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | contribution = Kiwi a Maori | title = About the bird | publisher = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | arkivdato = 2011-07-05 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | archivedate = 2011-07-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |arkivdato=2011-07-05 }}.</ref> === Scienca dokumentaro === La unua kivia specimeno studita de eŭropano estis kivia haŭaĵo alportita al [[George Shaw]] de kapitano Andrew Barclay per la ŝipo ''Providence'', kiu informis ke li ricevis ĝin el maristo en Port Jackson nome haveno de Sidnejo ĉirkaŭ 1811. George Shaw donis al la birdo ties sciencan nomon kaj pentris skizojn pri de li imaginita vivo de la birdo kiuj aperis kiel platoj 1057 kaj 1058 en volumeno 24a de la ''The Naturalist's Miscellany'' en 1813. === Bestoĝardenoj === En 1851, la [[Zoo de Londono]] iĝis la unua bestoĝardeno kiu havas kivion. La unua enkaptiveca bredado okazis en [[1945]].<ref>{{Cite web|url= http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/tsop24.pdf| title= Captive management plan for kiwi| date= Junio 2004| page= 10 | format = PDF | publisher = New Zealand Department of Conservation| accessdate = 17a Aŭgusto 2009}}</ref> Ĉe 2007 nur 13 bestoĝardenoj for de Novzelando tenas kiviojn.<ref>{{Citation | title = Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy | first1 = Murray E | last1 = Fowler | first2 = R Eric | last2 = Miller | publisher = Elsevier Health Sciences | year = 2007 | page = 215}}.</ref> En Germanio la [[Frankfurta Bestoĝardeno]] havas 12, la [[Berlina Bestoĝardeno]] havas sep, [[Weltvogelpark Walsrode]] havas unu, la [[Vaŝingtona Bestoĝardeno]] havas tri aŭ kvin, la [[Vogelpark Avifauna]] en [[Nederlando]] havas tri, la [[San Diego Bestoĝardeno]] havas kvin, la [[San Diego Zoo Safari Park]] havas unu, la [[Smithsonian Conservation Biology Institute]] havas unu, kaj la [[Columbus Zoo and Aquarium]] havas tri.<ref>{{cite news |title=Shy envoys off on their OE | first=Eloise |last=Gibson |newspaper=New Zealand Herald |date=29a Aprilo 2010 |page=a4 }}</ref> === Kiel nacia simbolo === [[Dosiero:1898 kiwi 6d red.JPG|eta|maldekstre|Kivio sur poŝtmarko de 1898 de Novzelando.]] La kivio kiel simbolo unuafoje aperis fine de la [[19a jarcento]] en militistaj markiloj de novzelandaj regimentoj. Poste aperis en la signoj de la Sudkanterburia Bataliono en 1886 kaj ĉe la Hastingaj Riflovolontuloj de 1887. Tuj poste la kivio aperis en multaj militistaj markoj, kaj en 1906 kiam [[Kiwi (ciraĵo)|la kivia ciraĵo]] iĝis amplekse vendita en Britio kaj Usono la simbolo iĝis pli amplekse konata. Dum la Unua Mondmilito, la nomo ''"kivio"'' por la novzelandaj soldatoj iĝis de ĝenerala uzado, kaj giganta kivio (nune konata kiel [[Bulford Kiwi]]), estis elfosata el [[argilo]] sur monteto ĉe [[Sling Camp]] en Anglio. Tiu uzado disvastiĝis tiom ke nune ĉiuj novzelandanoj kaj tutmonde kaj hejme estas komune aludita kiel "[[Kivioj (homoj)|kivioj]]". La kivio ekde tiam iĝis la plej bone konata nacia simbolo por Novzelando, kaj tiel la birdo aperas en la blazonoj, signaloj kaj bildoj de multaj novzelandaj urboj, kluboj kaj organizoj; je nacia nivelo, la ruĝa konturo de kivio estas en la centro de la [[kokardo]] de la Novzelanda Aerarmeo.<ref name="kiwiweb"/><ref>{{Cite web|url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|work=About New Zealand|title=The Kiwi|publisher=NZ Search|accessdate=2009-01-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|arkivdato=2010-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|archivedate=2010-05-24}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |arkivdato=2010-05-24 }}</ref> La kivio aperas ankaŭ en la logoo de la Novzelanda Rugbeligo, kaj la novzelanda nacia rugbeteamo estas kromnomata ''la kivioj''. La dorso de la novzelanda dolarmonero montras bildon de kivio kaj en monunua komercado la [[Novzelanda dolaro]] estas ofte menciita kiel "the kiwi" (la kivio).<ref name="NBR_20121027">{{cite news |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |title=Kiwi falls after Wheeler talks down intervention, QE |date=27a oktobro 2012 |work=The National Business Review |location=NZ |accessdate=27a oktobro 2012 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |date=2013-06-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |arkivdato=2013-06-04 }}</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Kiwi hg.jpg| Dosiero:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg| Dosiero:KiwiSkelettdUrville.jpg| Dosiero:[[Dosiero:Nz 1d front.jpg]] </gallery> == Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == [[Dosiero:Kivioj.jpg|400ra|eta|Aliaj novzelandaj poŝtmarkoj pri kivioj]] * Burbidge, M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi. Conservation Genetics, 4(2):167–77 * Cooper, Alan et al. (2001). Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. Nature, 409: 704–07. * SavetheKiwi.org "Producing an Egg". Arkivita el la originalo la 29an de Junio 2007. Konsultita la 2007-08-13. * "Kiwi (Apteryx spp.) recovery plan 2008–2018. (Threatened Species Recovery Plan 60)". Wellington, NZ: Department of Conservation. 2008. Konsultita la 2011-10-13. == Vidu ankaŭ == * [[Endemiaj birdoj de Novzelando]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=kivi}}{{Portalo Birdoj}} * http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm * http://www.kiwirecovery.org.nz {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ |date=2012-06-14 }} * http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060307060612/http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm |date=2006-03-07 }} * [http://fieldguide.tripod.com/struthio.html Struthioniformes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070225051031/http://fieldguide.tripod.com/struthio.html |date=2007-02-25 }} en ''Field Guide to the Birds on the Web'' * Avibase [http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=home&lang=EN] * {{Citation | url = http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | title = Species: birds | contribution = Great Spotted Kiwi | publisher = ARKive | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | arkivdato = 2007-06-14 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | archivedate = 2007-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/ | title = Native animals: birds | contribution = Land birds: Kiwi | publisher = Department of Conservation | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | arkivdato = 2009-10-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | archivedate = 2009-10-03 }}. * {{Citation | url = http://www.kiwirecovery.org.nz/ | publisher = BNZ Save The Kiwi Trust | place = NZ | title = Kiwi recovery | accessdate = 2007-01-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ | archivedate = 2012-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.terranature.org/kiwi1.htm | publisher = TerraNature | title = Kiwi}}. * {{Citation | url = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | title = How the Kiwi Lost his Wings | type = Maori legend | publisher = Kiwi newz | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | arkivdato = 2016-06-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210106062358/https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | accessdate = 2024-11-28 | archivedate = 2021-01-06 }}. * {{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | contribution = Kiwi | title = Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand | publisher = The Government | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | arkivdato = 2008-06-08 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | archivedate = 2008-06-08 }}. * {{Citation | url = http://www.youtube.com/watch?v=go52mHlKDEo | type = daylight video | contribution = North Island Brown Kiwi feeding in the wild | publisher = Google | title = YouTube}}. * {{Citation | url = http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | publisher = Taranaki Kiwi Trust | title = Pests & threats | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | arkivdato = 2012-04-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | archivedate = 2012-04-02 }}. * {{Citation | url = http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | title = 1080 and kiwi | contribution = Case studies on 1080: the facts | publisher = 1080 facts | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | arkivdato = 2011-12-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | archivedate = 2011-12-02 }}. {{Birdoj}} {{Leginda|2022|08|18}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apterigedoj]] [[Kategorio:Kivioj]] [[Kategorio:Strutoformaj]] [[Kategorio:Neflugaj birdoj]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando]] 4ptbck33bo9z3o4vg8qo9fpd9qj13uh 9456415 9456412 2026-08-18T20:36:23Z ~2026-45471-68 262066 /* */ 9456415 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=genro de birdoj kun 5 specioj|frukto|Kivifrukto|kromnomo por novzelandano|Kivioj (homoj)}} {{Taksonomio |nomo = Kivio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = TeTuatahianui.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreska [[nordinsula kivio]] en la Monto Maungatautari |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] |familio = [[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] |genro = '''''Apteryx''''' - '''apterigo''', '''kivio''' |genro aŭtoritato = [[George Shaw|Shaw, G]], 1813 |mapo de vivoteritorioj = NZ-kiwimap 5 species.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#A66220|''Apteryx mantelli'' - [[nordinsula kivio]]}} {{Priskribo|#FFD800|''Apteryx maxima'' - [[makula kivio]]}} {{Priskribo|#000000|''Apteryx rowi'' - [[okarita kivio]]}} {{Priskribo|#0454FB|''Apteryx australis'' - [[sudinsula kivio]]}} &nbsp;'''O''' &nbsp;&nbsp;''Apteryx owenii'' - [[eta kivio]] </div> |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = {{Kaŝebla listo |titolo = 6 specioj |titolstilo = align:center; |''[[Apteryx owenii|A. owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] |''[[Apteryx maxima|A. maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] |''[[Apteryx australis|A. australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] |''[[Apteryx rowi|A. rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] |''[[Apteryx mantelli|A. mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] |'' A. littoralis'' <small>Tennyson, AJD; Tomotani, B, 2021</small> - }} |sinonimo = {{Kaŝebla listo |titolo = Sinonimoj |titolstilo = align:center; |''Stictapteryx'' <small>Iredale & Mathews, 1926</small> |''Kiwi'' <small>Verheyen, 1960</small> |''Pseudapteryx'' <small>Lydekker 1891</small> }} |vikispecio = |komunejo = }} '''Apterigo'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigo_kd apterigo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Apteryx]]}}), aŭ pli komune '''kivio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#kivio_kd kivio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/>, estas genro de [[neflugaj birdoj]] el la familio de '''[[apterigedoj]]'''<ref name="OT"/> (''Apterygidae''). Ĝi estas la sola genro de tiu malgranda familio, kiu mem estas la nura familio de la ordo de '''[[apterigoformaj]]'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigoformaj_kd apterigoformaj] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/> (''Apterygiformes''). Ĝi konsistas el kvin agnoskitaj specioj. La kivioj vivas [[Endemio|endemie]] en [[Novzelando]]. Ekde la enkonduko de predantaj bestoj fare de enmigrantoj ili estas endanĝerigitaj. El la kvin agnoskitaj specioj, kvar estas nune [[Vundebla specio|vundeblaj]], kaj unu estas [[preskaŭ minacata]]. Ĉiuj specioj estis negative tuŝitaj de historia [[senarbarigo]] sed nuntempe grandaj areoj de ĝia arbara [[habitato]] estas bone protektita en [[Rezervejo|rezervejoj]] kaj [[Nacia parko|naciaj parkoj]]. Nun la plej granda minaco al ĝia survivado estas [[predado]] fare de [[Invadaj specioj|invadaj]] mamulaj predantoj. La kivio estas unu el la [[Nacia simbolo|naciaj simboloj]] kaj de [[Novzelando]] kaj de la Novzelandanoj. Tiu [[Asocio (psikologio)|asocio]] estas tiom forta ke la termino ''Kiwi'' (kivio) estas uzata tutmonde kiel familiara [[laŭloka nomo]] por Novzelandanoj. La inoj demetas la plej grandajn [[Birdovo|ovojn]] rilate al sia korpogrando inter ĉiuj ajn specioj de birdoj en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|titolo=Birds: Kiwi|alirdato=2008-09-19|eldoninto=[[San Diego Zoo]]}}</ref>. == Etimologio == La [[Maoria lingvo|maoria]] vorto ''kiwi''<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = Unabridged Dictionary | publisher = Random House | year = 2006 | contribution = Kiwi}}</ref> estas ĝenerale akceptita kiel "de imita origino" el la birda alvoko<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th | year = 2006 | publisher = Houghton Mifflin | contribution = Kiwi}}.</ref>. Tamen, kelkaj lingvistoj derivigas la vorton el [[Polinezia lingvaro|prakerna polinezia]] ''*kiwi'', kiu aludas al la ''Numenius tahitiensis'', nome la [[Pacifika kurlo]], [[migranta birdo]] kiu vintrumas en la tropikpacifikaj insuloj.<ref name="pollex">{{Citation | place = NZ | url = http://pollex.org.nz/entry/kiwi.1/ | title = Polynesian Lexicon Project Online | contribution = kiwi}}.</ref> Pro sia longa kaj kurveca beko kaj bruna korpo, fakte la kurlo similas al la kivio. Tiele kiam alvenis al Novzelando la unuaj [[Polinezianoj|polineziaj]] [[Setlanto|setlantoj]], ili estus povinta apliki la vorton kiwi al la ĵustrovita birdo.<ref name="savethekiwi.org.nz"/> La scienca genronomo ''Apteryx'' derivas el la [[antikva greka]] kaj signifas "senflugila": ''α'' (a-, sen) kaj ''πτερυξ, πτερυγος'' (pterux, pterugos, [[flugilo]])<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/sobkiw1/cur/introduction Birds of the World], Southern Brown Kiwi.</ref>. [[Dosiero:Three kiwi species models in Auckland museum.jpg|eta|maldekstra|Laŭhorloĝe el maldekstro: sudinsula kivio (''Apteryx australis''), eta kivio (''Apteryx owenii'') kaj makula kivio (''Apteryx maxima'') ĉe Auckland War Memorial Museum]] == Taksonomio kaj sistematiko == Delonge oni supozis, ke la kivio estas proksime rilata al la aliaj novzelandaj strutoformaj nome la [[Moaoj]]. Tamen ĵusaj [[filogenetiko|studoj pere de DNA]] indikas, ke la [[Struto]] estas pli proksime rilata al la [[dinornito|moao]] kaj la kivio estas pli proksime rilata al la [[Emuo]] kaj al la [[kazuaro]]j. Tiu teorio sugestas, ke la prauloj de la kivioj alvenis en Novzelandon el aliloke en [[Aŭstralazio]] multe post la moaoj. Laŭ britaj fakuloj, la kivioj povus esti antikva importaĵo el Aŭstralio. Priserĉistoj de [[Oksforda Universitato]] trovis, ke pruvaro de [[DNA]] konektis la aŭstralian Emuon kaj la Struton el [[Afriko]]. Post ekzameni DNA el la moao, ili kredas, ke la kivio estas pli proksime rilata al siaj aŭstraliaj kuzoj.<ref>{{Citation | url = http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm | title = News in Science | publisher = ABC | place = AU}}.</ref> === Specioj kaj subspecioj === Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 10-an de jan. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por la tuta genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] **[[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] ***''[[Apteryx]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[apterigo]], [[kivio]] ****''[[Apteryx owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] ****''[[Apteryx maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] ****''[[Apteryx australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] *****''Apteryx australis australis'' <small>Shaw, G, 1813</small> *****''Apteryx australis lawryi'' <small>Rothschild, LW, 1893</small> - rakiura kivio ****''[[Apteryx rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] ****''[[Apteryx mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] {{Genealogia arbo2/fino}} Pli détale, estas kvin konataj specioj de kivio, same kiel nombraj subspecioj. * La [[eta kivio]], ''Apteryx owenii'', estas la plej malgranda kivio el ĉiuj. Ĝi ne kapablis rezisti kontraŭ predado fare de enmetitaj porkoj, ermenoj kaj katoj, kio kondukis al ĝia formorto en la ĉeftero. Nur ĉirkaŭ 1,350 restas en la [[Insulo Kapiti]] kaj ĝi estis enmetita en aliajn senpredantajn insulojn kaj ŝajne setlis per ĉirkaŭ 50 individuoj en ĉiu insulo. Ĝi estas netimema birdo de la grando de nankoko kaj estas 25&nbsp;cm alta kaj la ino pezas 1,3&nbsp;kg. Ŝi demetas unu ovon kiu estas kovata de la masklo. * La [[makula kivio]], ''Apteryx maxima'', estas granda specio kiu estas ĉirkaŭ 45&nbsp;cm alta kaj pezas ĉirkaŭ 3,3&nbsp;kg (maskloj ĉirkaŭ 2,4&nbsp;kg). Ĝi havas grizbrunan plumaron kun pli helaj bendoj. La ino demetas ununuran ovon, kiun kovas ambaŭ gepatroj. Ĝia populacio estas ĉirkaŭkalkulita je 20 000, distribuita tra la plej montaj partoj de nordokcidenta Nelson, la norda Okcidenta Marbordo, kaj la [[Sudaj Alpoj]]. * La [[sudinsula kivio]], ''Apteryx australis'', relative la plej komuna specio de kivio konata el la suda kaj okcidenta partoj de la Suda Insulo kiu loĝas ĉe plej altaj lokoj. Ĝi estas proksimume samgranda kiel la makula kivio kaj estas simila laŭ aspekto al la nordinsula kivio sed ĝia plumaro estas pli hela. Tamen studoj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj la distribuado de tiu specio inkludis la orientan marbordon de la Suda Insulo<ref name="Shepherd" />. Estas 2 agnoskitaj subspecioj: ** La nomiga subspecio (''Apteryx australis australis'') kiu troviĝas ĉe la suda ĉefinsulo. 3 malsamaj populacioj apartiĝas kun nesufiĉe grandaj malsamoj por iĝi apartaj subspecioj: ***La nordfjordlanda kaj sudfjordlanda populacioj, kiu loĝas en la malproksima sudokcidenta parto de la Suda Insulo konata kiel [[Fjordlando]]. Tiuj populacioj estas relative komunaj kaj estas preskaŭ 40&nbsp;cm alta. *** La haasta grupo estas la plej rara populacio kun nur ĉirkaŭ 300 individuoj. Ĝi estis identigita kiel distinga formo en 1993. Ĝi loĝas nur en limigita areo en la Montaro [[Haast (Novzelando)|Haast]] de la Suda Insulo nome ĉe Sudaj Alpoj je altitudo de 1 500 m. Tiu formo estas distingata per pli forte subenkurba beko kaj pli rufa plumaro. ** La rakiura kivio, ''Apteryx australis lawryi'', endemia de la [[Rakiura Insulo]]. * La [[okarita kivio]], ''Apteryx rowi'', unuafoje identigita kiel nova specio en 1994,<ref>{{Cite web|url=http://www.doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|title=Rowi: New Zealand native land birds|publisher=New Zealand Department of Conservation (DOC)|accessdate=2009-07-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|arkivdato=2013-02-19}} {{Citaĵo el la reto |url=http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |arkivdato=2013-02-19 }}</ref> estas iomete pli malgranda, kun grizeca nuanco en la plumaro kaj foje kun blankaj vizaĝaj plumoj. Inoj demetas tiom multajn kiom ĝis tri ovojn jare, sed po unu en diferenca nesto. Kaj masklo kaj ino kovas. La distribuado de tiuj kivioj estas limigita al malgranda areo en la okcidenta marbordo de la [[Suda Insulo]] de Novzelando. Tamen studioj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj ĝi estis multe pli disvastigita ĉe la okcidenta marbordo de la Suda Insulo kaj ĉeestis en la suda duono de la Norda Insulo kie ĝi estis la unura kivispecio detektita.<ref name="Shepherd">Shepherd, L.D. & Lambert, D.M. (2008) ''Ancient DNA and conservation: lessons from the endangered kiwi of New Zealand Molecular Ecology'' '''17''', 2174–84</ref> * La [[nordinsula kivio]], ''Apteryx mantelli'', antaŭ 2000 (kaj ankoraŭ ĉe kelkaj fontoj) estas disvastigita en la nordaj du trionoj de la Norda Insulo kun ĉirkaŭ 35 000 restantaj,<ref>{{Cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | title=Northern Brown Kiwi | work=Data Zone | accessdate=6a Februaro 2009 | author=BirdLife International | year=2008 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2013-09-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | arkivdato=2009-01-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |arkivdato=2009-01-03 }}</ref> kaj estas la plej komuna kivio. Inoj estas ĉirkaŭ 40&nbsp;cm altaj kaj pezas ĉirkaŭ 2.8&nbsp;kg, dum la maskloj estas ĉirkaŭ 2,2&nbsp;kg. La Nordinsula bruna kivio montris rimarkindan adaprokapablon: ĝi adaptiĝas al ampleksa gamo de habitatoj, eĉ al neindiĝenaj arbaroj kaj kelkaj farmareoj. Ĝia plumaro estas strieca ruĝecbruna kaj hirteca. La ino kutime demetas du ovojn, kiuj estas kovataj de la masklo. [[Dosiero:Spotted kiwi in Otorohanga Kiwi House, 2004-06-16.jpg|280ra|Haasta kivio en Otorohanga Kiviejo|eta]] {{Klado|style=font-size:80%;line-height:80% |label1=&nbsp; |1={{Klado|label1 = &nbsp; |1= {{Klado|1=''A. haastii'' |2=''[[Ovena kivio|A. owenii]]'' }} }} |2={{Klado|1= ''[[Tokoeko|A. australis]]'' |2=''[[Okarita kivio|A. rowi]]'' |3= ''[[Nordinsula bruna kivio|A. mantelli]]'' }} }} <small>Rilataro en la genro ''Apteryx''</small><ref name="Little Spotted Kiwi">{{Citaĵo el la reto|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2008/reiland_lian/Classification.html|titolo=Great Spotted Kiwi Classification|alirdato=2008-07-09|verko=University of Wisconsin}}</ref> == Aspekto == Kivioj estas [[Noktulo|noktaj]] [[neflugaj birdoj]], grandaj inter 25 kaj 45&nbsp;cm. Ties adaptado al la surtera vivo estas ege grava: kiel ĉiuj aliaj [[Strutoformaj birdoj]] (kiaj la [[Struto]], la [[Emuo]], la [[Reaoj]] kaj la [[Kazuaroj]]) ili ne havas [[karino]]n ĉe la [[sternumo]] por ankri siajn flugilmuskolojn. La [[Vestiĝeco|vestiĝaj]] flugiloj estas tiom malgrandaj ke ili estas nevideblaj sub la dornecaj, harecaj, dubranĉaj plumoj. Dum plej plenkreskaj birdoj havas ostojn kun vakaj enoj por minimumigi la pezon kaj ebligi praktikeblan flugon, kivioj havas [[osta medolo|medolon]] kiel [[mamuloj]] kaj kiel idoj de aliaj birdoj. Sen postuloj pro pezo por flugado, la inoj de la bruna kivio portas kaj demetas ununuran ovon kiu povas pezi tiom multe kiom ĝis 450 g. Kiel plej aliaj Strutoformaj, ili ne havas [[uropiga glando|uropigan glandon]]. Ties beko estas longa, fleksebla kaj sensiva al tuŝo, kaj ties okuloj havas limigitajn kombilpektenaĵojn. Ĉiukaze ties okuloj estas ege malgrandaj, normale se konsideri, ke ili moviĝas ĉefe dumnokte kaj apenaŭ uzas sian vidosenton sed nur tuŝ- kaj flarosenton. Tamen kivioj estas esceptoj rilate al [[noktulo|noktemaj birdoj]], kiuj ĝenerale havas grandajn okulojn kaj fortan vidkapablon. Ŝajnas, ke ili prifajfas pri vidkapablo kaj turnas sin al aliaj sentoj, simile al fiŝoj aŭ amfibioj kiuj loĝas en malhelo de kavoj.<ref>Tim Birkhead, Bird sense. What It's Like to Be a Bird, Bloomsbury, 2012, paĝo 11</ref> Ties plumoj havas nek barbiojn nek postmudaĵojn, kaj ili havas grandajn hardetektilojn ĉirkaŭ la buŝtruo. Ili havas 13 flugoplumojn, ne havas vostojn kaj ja malgrandan [[pugostrio|vostostumpon]]. Fine ties [[maĉstomako]] estas malforta, kaj ties [[cekumo]] estas longa kaj mallarĝa.<ref name="Davies">Davies, S.J.J.F. (2003). "8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 89–90. ISBN 0-7876-5784-0.</ref> == Kutimaro kaj ekologio == La kivioj nestas en tuneloj. La inoj demetas unu aŭ du ovojn, kiuj havas mirindan dikecon, atingantaj ĝis kvaronon de la ina pezo. Antaŭ la alveno de homoj en la 13a jarcento aŭ antaŭe, la unikaj novzelandaj endemiaj mamuloj estis tri specioj de [[vesperto]]j, kaj la [[ekologia niĉo]] kiun en aliaj mondopartoj estas okupita de animaloj kiaj ĉevaloj, lupoj aŭ musoj estis okupita en la insularo de birdoj (kaj je malpli etendo, de reptilioj). [[Dosiero:KiwiEggRatio.svg|altdekstre|eta|Relativa grando de ovoj.]] Kivioj estas timidaj kaj kutime [[noktulo]]j. Ties ĉefe nokta kutimaro povas esti rezulto de habitata invado fare de predantoj, inklude homojn. En areoj de Novzelando kie oni forigis enmetitajn predantojn, kiaj ĉe rezervejoj, kivioj estas ofte vidataj dumtage. Ili preferas subtropikajn kaj moderklimatajn arbarojn el [[Podokarpacoj|podokarpoj]] kaj [[fago]]j, sed ili estis devigitaj adaptiĝi al diferencaj habitatoj, kiaj ĉealpaj arbustaroj, herbotufaj herbejoj, kaj montoj.<ref name="Davies" /> Kivioj havas tre alte disvolvigitan flarkapablon, malkutime ĉe birdoj, kaj estas la ununuraj birdoj kun naztruoj ĉe la pinto de siaj longaj bekoj. Kivioj manĝas malgrandajn senvertebrulojn, semojn, larvojn kaj multajn variojn de vermoj. Ili povas manĝi ankaŭ fruktojn, malgrandajn krabojn, angilojn kaj amfibiojn. Ĉar ties naztruoj estas situantaj ĉe la pinto de ties longaj bekoj, kivioj povas detekti insektojn kaj vermojn subgrunde uzante sian akran flarkapablon, sen fakte vidi aŭ senti ilin.<ref name="Davies" /> Post pariĝo la masklo kaj la ino de kivio tendencas vivi siajn tutajn vivojn kiel monogama paro. Dum la pariĝa sezono, Junio al Marto, la paro alvokas unu la alian nokte, kaj kuniĝas en la nestotruo ĉiun trian tagon. Tiu rilato povas daŭri ĝis 20 jaroj.<ref>{{Citation | url = http://SavetheKiwi.org.nz/ | title = Save the Kiwi | place = NZ}}, formerly Kiwi Recovery.</ref> Nekutime ĉe aliaj birdoj escepte ĉe kelkaj rabobirdoj, ili havas funkciantan paron de [[ovario]]j (ĉe plej birdoj kaj ĉe [[ornitorinko]]j, la dekstra ovario neniam maturiĝas, tiele ke nur la maldekstra funkcias).<ref name="Davies" /><ref>Fitzpatrick, F.L., (1934). Unilateral and bilateral ovaries in raptorial birds. The Wilson Bulletin, 46(1): 19-22</ref><ref>Kinsky, F.C., (1971). The consistent presence of paired ovaries in the Kiwi (Apteryx) with some discussion of this condition in other birds. Journal of Ornithology 112(3): 334–357.</ref> Kiviovoj povas pezi ĝis unu kvarono de la pezo de la ino. Kutime oni demetas unu ovon sezone. La kiviino demetas la plej grandan ovon en proporcio al la grando de ĉiu ajn birdo en la mondo,<ref>{{Citation | publisher = Auckland Zoo | title = Official Guide Book | chapter = Wilderness New Zealand}}.</ref> tiel ke kvankam la kivio estas preskaŭ samgrande kiel hejma koko, ĝi kapablas demeti ovojn kiuj estas preskaŭ sesfoje la grandon de tiu de kokino.<ref>{{Citation | url = http://savethekiwi.org/ | title = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-12-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | arkivdato = 2011-09-24 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | archivedate = 2011-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ |arkivdato=2011-09-24 }}.</ref> La ovoj havas mildan teksturon, kaj estas eburecaj aŭ verdecblankaj.<ref name = "kiwiweb">{{Cite web | url = http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | title = The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird | accessdate = 2009-01-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | arkivdato = 2010-02-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | archivedate = 2010-02-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |arkivdato=2010-02-10 }}</ref> La masklo kovas la ovon, escepte ĉe la Haasta kivio, ''A. haastii'', ĉe kiuj ambaŭ gepatroj implikiĝas. La kovoperiodo estas 63–92 tagoj.<ref name = "Davies" /> Produkti tiun enorman ovon ege postulas el la ino. Dum la 30 tagoj kiuj daŭras la kresko de la tute disvolvigita ovo la ino devas manĝi trifoje sian normalan kvanton de manĝo. Du aŭ tri tagojn antaŭ la ovodemeto estas tiom malmulte da spaco ene de la ino por ŝia stomako kaj tiele ŝi estas devigita fasti.<ref>{{Citation | last = Piper | first = Ross | year = 2007 | title = Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals | publisher = Greenwood Press}}.</ref> == Statuso kaj konservado == Tutlandaj studoj montris, ke averaĝe nur 5 % el la kiviidoj survivas al plenkreskeco. Tamen ĉe areoj kie oni faras aktivan plagokontrolon, la survivindicoj por la Nordinsula bruna kivio povas esti multe pli altaj. Ekzemple antaŭ kune programo pere de la veneno 1080 fare de la konservoservo DOC kaj la ''Animal Health Board'' en la arbaro de [[Tongariro]] en [[2006]], 32 kiviidoj estis radio-kontrolitaj, el kiuj 57% survivis al plenkreskeco. Danke al pliiĝanta plagokontrolo, la populacio de plenkreskaj vikioj ĉe Tongariro preskaŭ duobliĝis ekde [[1998]]. === Rezervejoj === [[Dosiero:Maungatautari Morning Scene.JPG|eta|250ra|Maungatautari frumatene.]] En 2000 la Novzelanda Departemento de Konservado starigis kvin rezervejojn fokuse al disvolvigo de metodoj por protekti kiviojn kaj pligrandigi ties nombrojn. :Estas tri kivirezervejojn en la Norda Insulo: :* Kivirezervejo Whangarei (por Nordia [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Moehau ĉe Koromandela Duoninsulo (Koromandela [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Tongariro ĉe Taupo (okcidenta [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :kaj du en la Suda Insulo: :* Kivirezervejo Okarito ([[Okarita kivio]]) :* Haasta Kivirezervejo ([[Haasta tokoeko]]) Nombraj aliaj [[naturrezervejo]]j kaj rifuĝejoj havas gravajn populaciojn de kivioj, kiaj la jenaj: * [[Zealandia (naturrezervejo)|Zealandia]] en Wellington ([[Ovena kivio]]) * [[Maungatautari Restaŭrprojekto]] en Waikato ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * ''Bushy Park Forest Reserve'' en Kai Iwi, Whanganui ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * [http://www.kiwitrust.org/ Arbaro Otanewainuku] ĉe Golfo Plenty ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * Hurunui, suda branĉo de la rivero Hurunui, Norda Kanterburio ([[Apteryx haastii|Haasta kivio]]) === Operaco "Nest Egg" === [[Dosiero:Apteryx owenii 0.jpg|eta|maldekstra|Ilustraĵo de [[Ovena kivio]].]] Operaco ''Nest Egg'' (nestovo) estas programo administrata de ''BNZ Save the Kiwi Trust'' – partnereco inter la [[Banko de Novzelando]], la Departemento de Konservado kaj la ''[[Forest and Bird|Royal Forest and Bird Protection Society]]''. Kiviaj ovoj kaj idoj estas prenitaj el la naturo kaj zorgitaj en kaptiveco ĝis ili estas sufiĉe grandaj por defendi sin mem – kutime kiam ili pezas ĉirkaŭ 1200&nbsp;gramojn. Ili estas poste revenigitaj al naturo. La birdoj el la operaco nestovo havas 65% el ŝancon por survivi ĝis la plenkreskeco – kompare kun nur 5% el la naturkreskintaj idoj.<ref>{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | title = Operation Nest Egg | publisher = Save the wiki | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | arkivdato = 2011-09-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | archivedate = 2011-09-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |arkivdato=2011-09-03 }}.</ref> Tiu metodo estas uzata ĉe ĉiuj kivispecioj escepte ĉe la [[Ovena kivio]]. === Veneno 1080 === En 2004, kontraŭ-1080 aktivulo Phillip Anderton prezentiĝis antaŭ la novzelanda gazetaro montranta kivion supozite venenigitan. Priserĉado montris, ke Anderton mensogis al la ĵurnalistoj kaj al la publiko.<ref name="NZ_Herald_3588802">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nzherald.co.nz/rosaleen-macbrayne/news/article.cfm?a_id=132&objectid=3588802|titolo=Poison campaigner fined after using kiwi in stunt|alirdato=13a de oktobro 2011|familia nomo=Macbrayne|persona nomo=Rosaleen|dato=3-a de septembro 2004|verko=The New Zealand Herald}}</ref> Li estis uzinta kivion kiu estis kaptita en porposuma kaptilo. Etenda kontrolado montris, ke la kivioj ne estas je risko pro uzado de tiu biodegradebla veneno 1080.<ref>{{cite web | url = http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2 | title = Survival of brown kiwi exposed to 1080 poison used for control of brushtail possums in Northland, New Zealand | last1 = Robertson | first1 = HA et al | year = 1999 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | arkivdato = 2011-09-29 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | archivedate = 2011-09-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |arkivdato=2011-09-29 }}.</ref> === Minacoj === Enmetitaj mamulaj predantoj, nome ermenoj, hundoj, furoj kaj katoj, estas ĉefaj minacoj por la kivioj. Aliaj minacoj estas habitato-modifo/perdo kaj frapo de motoraj veturiloj. La limigita distribuado kaj malgrando de kelkaj kiviaj populacioj pliigas sian vundeblon pro endogamio. [[Ermeno]]j kulpas pri proksimume duono el mortoj de kiviidoj en multaj areoj tra Novzelando. Ankaŭ katoj je malpli etendo predas kiviidojn. Reserĉado montris, ke la kombina efiko de predantoj kaj aliaj mortotialoj (akcidentoj ktp.) rezultas en malpli ol 5% kiviidoj survivantaj al plenkreskeco.<ref>{{Citation| title= Role of predation in the decline of kiwi, Apteryx spp., in New Zealand| author = JA McLennan et al| year = 1996| url=http://www.newzealandecology.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol20_1_27.pdf}}</ref> Junaj kivioj estas vundeblaj pro la ermena predado ĝis ili atingas ĉirkaŭ 1–1.2&nbsp;kg peze, kaj je tiu aĝo ili jam povas kutime defendi sin mem. [[Furo]]j kaj hundoj ofte mortigas plenkreskajn kiviojn. Tiuj predantoj povas kaŭzi grandajn kaj subitajn malpliiĝojn en la populacioj. Partikulare, hundoj trovas la fortan distingan odoron de kivioj nerezistebla kaj facile trovebla, kaj tiele ili povas kapti kaj mortigi kivion en sekundoj. Frapado kontraŭ motorveturiloj estas alia minaco por ĉiuj kivioj kies habitato estas trapasata de ŝoseoj. Ankaŭ malĝuste kontrolitaj kaptiloj por [[vulpoposumo]]j mortigas aŭ kripligas grandan nombron de kivioj ĉiujare.<ref>{{Citation | url = http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | title = Kiwis killed by traps, not 1080, conservation officer says | publisher = Royal society | place = NZ | date = 2a Aŭgusto 1995 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | arkivdato = 2013-09-23 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | archivedate = 2013-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |arkivdato=2013-09-23 }}.</ref> == Rilato kun homoj == [[Dosiero:Detail of bottom border of Māori kahu kiwi.jpg|eta|altdekstre|Detalo de la supra pinto de “kahu kiwi”, parto de tradicia maoria vesto, kiu montras distingan harecan naturon de kiviaj plumoj.]] La [[maorioj]] tradicie kredis, ke la kivioj estas sub la protektado de [[Tane|Tane Mahuta]], dio de la arbaro. Ili estis uzitaj kiel manĝo kaj ties plumoj por “kahu kiwi”, nome ceremonia vesto.<ref>{{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | contribution = Kiwi and people: early history | title = Te Ara | publisher = The Government | place = NZ | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081212052947/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | archivedate = 2008-12-12 }}.</ref> Nune la kiviaj plumoj estas ankoraŭ uzata, sed kolektitaj nur el birdoj kiuj mortiĝas nature aŭ kiel [[ŝosemortinto]] aŭ predado, aŭ el kaptivaj birdoj.<ref>{{Citation | url = http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | title = New Zealand Embassy and Smithsonian National Zoo host handover ceremony to return kiwi feathers to New Zealand | publisher = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | arkivdato = 2012-11-20 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | archivedate = 2012-11-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |arkivdato=2012-11-20 }}.</ref> Kivioj jam ne plu estas ĉasataj kaj kelkaj maorioj konsideras sin mem kiel ties gardistoj.<ref name="savethekiwi.org.nz">{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | contribution = Kiwi a Maori | title = About the bird | publisher = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | arkivdato = 2011-07-05 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | archivedate = 2011-07-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |arkivdato=2011-07-05 }}.</ref> === Scienca dokumentaro === La unua kivia specimeno studita de eŭropano estis kivia haŭaĵo alportita al [[George Shaw]] de kapitano Andrew Barclay per la ŝipo ''Providence'', kiu informis ke li ricevis ĝin el maristo en Port Jackson nome haveno de Sidnejo ĉirkaŭ 1811. George Shaw donis al la birdo ties sciencan nomon kaj pentris skizojn pri de li imaginita vivo de la birdo kiuj aperis kiel platoj 1057 kaj 1058 en volumeno 24a de la ''The Naturalist's Miscellany'' en 1813. === Bestoĝardenoj === En 1851, la [[Zoo de Londono]] iĝis la unua bestoĝardeno kiu havas kivion. La unua enkaptiveca bredado okazis en [[1945]].<ref>{{Cite web|url= http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/tsop24.pdf| title= Captive management plan for kiwi| date= Junio 2004| page= 10 | format = PDF | publisher = New Zealand Department of Conservation| accessdate = 17a Aŭgusto 2009}}</ref> Ĉe 2007 nur 13 bestoĝardenoj for de Novzelando tenas kiviojn.<ref>{{Citation | title = Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy | first1 = Murray E | last1 = Fowler | first2 = R Eric | last2 = Miller | publisher = Elsevier Health Sciences | year = 2007 | page = 215}}.</ref> En Germanio la [[Frankfurta Bestoĝardeno]] havas 12, la [[Berlina Bestoĝardeno]] havas sep, [[Weltvogelpark Walsrode]] havas unu, la [[Vaŝingtona Bestoĝardeno]] havas tri aŭ kvin, la [[Vogelpark Avifauna]] en [[Nederlando]] havas tri, la [[San Diego Bestoĝardeno]] havas kvin, la [[San Diego Zoo Safari Park]] havas unu, la [[Smithsonian Conservation Biology Institute]] havas unu, kaj la [[Columbus Zoo and Aquarium]] havas tri.<ref>{{cite news |title=Shy envoys off on their OE | first=Eloise |last=Gibson |newspaper=New Zealand Herald |date=29a Aprilo 2010 |page=a4 }}</ref> === Kiel nacia simbolo === [[Dosiero:1898 kiwi 6d red.JPG|eta|maldekstre|Kivio sur poŝtmarko de 1898 de Novzelando.]] La kivio kiel simbolo unuafoje aperis fine de la [[19a jarcento]] en militistaj markiloj de novzelandaj regimentoj. Poste aperis en la signoj de la Sudkanterburia Bataliono en 1886 kaj ĉe la Hastingaj Riflovolontuloj de 1887. Tuj poste la kivio aperis en multaj militistaj markoj, kaj en 1906 kiam [[Kiwi (ciraĵo)|la kivia ciraĵo]] iĝis amplekse vendita en Britio kaj Usono la simbolo iĝis pli amplekse konata. Dum la Unua Mondmilito, la nomo ''"kivio"'' por la novzelandaj soldatoj iĝis de ĝenerala uzado, kaj giganta kivio (nune konata kiel [[Bulford Kiwi]]), estis elfosata el [[argilo]] sur monteto ĉe [[Sling Camp]] en Anglio. Tiu uzado disvastiĝis tiom ke nune ĉiuj novzelandanoj kaj tutmonde kaj hejme estas komune aludita kiel "[[Kivioj (homoj)|kivioj]]". La kivio ekde tiam iĝis la plej bone konata nacia simbolo por Novzelando, kaj tiel la birdo aperas en la blazonoj, signaloj kaj bildoj de multaj novzelandaj urboj, kluboj kaj organizoj; je nacia nivelo, la ruĝa konturo de kivio estas en la centro de la [[kokardo]] de la Novzelanda Aerarmeo.<ref name="kiwiweb"/><ref>{{Cite web|url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|work=About New Zealand|title=The Kiwi|publisher=NZ Search|accessdate=2009-01-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|arkivdato=2010-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|archivedate=2010-05-24}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |arkivdato=2010-05-24 }}</ref> La kivio aperas ankaŭ en la logoo de la Novzelanda Rugbeligo, kaj la novzelanda nacia rugbeteamo estas kromnomata ''la kivioj''. La dorso de la novzelanda dolarmonero montras bildon de kivio kaj en monunua komercado la [[Novzelanda dolaro]] estas ofte menciita kiel "the kiwi" (la kivio).<ref name="NBR_20121027">{{cite news |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |title=Kiwi falls after Wheeler talks down intervention, QE |date=27a oktobro 2012 |work=The National Business Review |location=NZ |accessdate=27a oktobro 2012 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |date=2013-06-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |arkivdato=2013-06-04 }}</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Kiwi hg.jpg| Dosiero:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg| Dosiero:KiwiSkelettdUrville.jpg| Dosiero:[[Dosiero:Nz 1d front.jpg]] </gallery> == Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == [[Dosiero:Kivioj.jpg|400ra|eta|Aliaj novzelandaj poŝtmarkoj pri kivioj]] * Burbidge, M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi. Conservation Genetics, 4(2):167–77 * Cooper, Alan et al. (2001). Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. Nature, 409: 704–07. * SavetheKiwi.org "Producing an Egg". Arkivita el la originalo la 29an de Junio 2007. Konsultita la 2007-08-13. * "Kiwi (Apteryx spp.) recovery plan 2008–2018. (Threatened Species Recovery Plan 60)". Wellington, NZ: Department of Conservation. 2008. Konsultita la 2011-10-13. == Vidu ankaŭ == * [[Endemiaj birdoj de Novzelando]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=kivi}}{{Portalo Birdoj}} * http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm * http://www.kiwirecovery.org.nz {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ |date=2012-06-14 }} * http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060307060612/http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm |date=2006-03-07 }} * [http://fieldguide.tripod.com/struthio.html Struthioniformes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070225051031/http://fieldguide.tripod.com/struthio.html |date=2007-02-25 }} en ''Field Guide to the Birds on the Web'' * Avibase [http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=home&lang=EN] * {{Citation | url = http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | title = Species: birds | contribution = Great Spotted Kiwi | publisher = ARKive | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | arkivdato = 2007-06-14 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | archivedate = 2007-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/ | title = Native animals: birds | contribution = Land birds: Kiwi | publisher = Department of Conservation | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | arkivdato = 2009-10-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | archivedate = 2009-10-03 }}. * {{Citation | url = http://www.kiwirecovery.org.nz/ | publisher = BNZ Save The Kiwi Trust | place = NZ | title = Kiwi recovery | accessdate = 2007-01-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ | archivedate = 2012-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.terranature.org/kiwi1.htm | publisher = TerraNature | title = Kiwi}}. * {{Citation | url = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | title = How the Kiwi Lost his Wings | type = Maori legend | publisher = Kiwi newz | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | arkivdato = 2016-06-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210106062358/https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | accessdate = 2024-11-28 | archivedate = 2021-01-06 }}. * {{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | contribution = Kiwi | title = Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand | publisher = The Government | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | arkivdato = 2008-06-08 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | archivedate = 2008-06-08 }}. * {{Citation | url = http://www.youtube.com/watch?v=go52mHlKDEo | type = daylight video | contribution = North Island Brown Kiwi feeding in the wild | publisher = Google | title = YouTube}}. * {{Citation | url = http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | publisher = Taranaki Kiwi Trust | title = Pests & threats | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | arkivdato = 2012-04-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | archivedate = 2012-04-02 }}. * {{Citation | url = http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | title = 1080 and kiwi | contribution = Case studies on 1080: the facts | publisher = 1080 facts | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | arkivdato = 2011-12-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | archivedate = 2011-12-02 }}. {{Birdoj}} {{Leginda|2022|08|18}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apterigedoj]] [[Kategorio:Kivioj]] [[Kategorio:Strutoformaj]] [[Kategorio:Neflugaj birdoj]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando]] c0erlcybss16l3pkeq5urs73748atng 9456420 9456415 2026-08-18T20:39:25Z ~2026-45471-68 262066 /* */ 9456420 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=genro de birdoj kun 5 specioj|frukto|Kivifrukto|kromnomo por novzelandano|Kivioj (homoj)}} {{Taksonomio |nomo = Kivio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = TeTuatahianui.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreska [[nordinsula kivio]] en la Monto Maungatautari |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] |familio = [[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] |genro = '''''Apteryx''''' - '''apterigo''', '''kivio''' |genro aŭtoritato = [[George Shaw|Shaw, G]], 1813 |mapo de vivoteritorioj = NZ-kiwimap 5 species.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#A66220|''Apteryx mantelli'' - [[nordinsula kivio]]}} {{Priskribo|#FFD800|''Apteryx maxima'' - [[makula kivio]]}} {{Priskribo|#000000|''Apteryx rowi'' - [[okarita kivio]]}} {{Priskribo|#0454FB|''Apteryx australis'' - [[sudinsula kivio]]}} &nbsp;'''O''' &nbsp;&nbsp;''Apteryx owenii'' - [[eta kivio]] </div> |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = {{Kaŝebla listo |titolo = 6 specioj |titolstilo = align:center; |''[[Apteryx owenii|A. owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] |''[[Apteryx maxima|A. maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] |''[[Apteryx australis|A. australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] |''[[Apteryx rowi|A. rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] |''[[Apteryx mantelli|A. mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] |'' A. littoralis'' <small>Tennyson, AJD; Tomotani, B, 2021</small> - marborda kivio }} |sinonimo = {{Kaŝebla listo |titolo = Sinonimoj |titolstilo = align:center; |''Stictapteryx'' <small>Iredale & Mathews, 1926</small> |''Kiwi'' <small>Verheyen, 1960</small> |''Pseudapteryx'' <small>Lydekker 1891</small> }} |vikispecio = |komunejo = }} '''Apterigo'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigo_kd apterigo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Apteryx]]}}), aŭ pli komune '''kivio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#kivio_kd kivio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/>, estas genro de [[neflugaj birdoj]] el la familio de '''[[apterigedoj]]'''<ref name="OT"/> (''Apterygidae''). Ĝi estas la sola genro de tiu malgranda familio, kiu mem estas la nura familio de la ordo de '''[[apterigoformaj]]'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigoformaj_kd apterigoformaj] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/> (''Apterygiformes''). Ĝi konsistas el kvin agnoskitaj specioj. La kivioj vivas [[Endemio|endemie]] en [[Novzelando]]. Ekde la enkonduko de predantaj bestoj fare de enmigrantoj ili estas endanĝerigitaj. El la kvin agnoskitaj specioj, kvar estas nune [[Vundebla specio|vundeblaj]], kaj unu estas [[preskaŭ minacata]]. Ĉiuj specioj estis negative tuŝitaj de historia [[senarbarigo]] sed nuntempe grandaj areoj de ĝia arbara [[habitato]] estas bone protektita en [[Rezervejo|rezervejoj]] kaj [[Nacia parko|naciaj parkoj]]. Nun la plej granda minaco al ĝia survivado estas [[predado]] fare de [[Invadaj specioj|invadaj]] mamulaj predantoj. La kivio estas unu el la [[Nacia simbolo|naciaj simboloj]] kaj de [[Novzelando]] kaj de la Novzelandanoj. Tiu [[Asocio (psikologio)|asocio]] estas tiom forta ke la termino ''Kiwi'' (kivio) estas uzata tutmonde kiel familiara [[laŭloka nomo]] por Novzelandanoj. La inoj demetas la plej grandajn [[Birdovo|ovojn]] rilate al sia korpogrando inter ĉiuj ajn specioj de birdoj en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|titolo=Birds: Kiwi|alirdato=2008-09-19|eldoninto=[[San Diego Zoo]]}}</ref>. == Etimologio == La [[Maoria lingvo|maoria]] vorto ''kiwi''<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = Unabridged Dictionary | publisher = Random House | year = 2006 | contribution = Kiwi}}</ref> estas ĝenerale akceptita kiel "de imita origino" el la birda alvoko<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th | year = 2006 | publisher = Houghton Mifflin | contribution = Kiwi}}.</ref>. Tamen, kelkaj lingvistoj derivigas la vorton el [[Polinezia lingvaro|prakerna polinezia]] ''*kiwi'', kiu aludas al la ''Numenius tahitiensis'', nome la [[Pacifika kurlo]], [[migranta birdo]] kiu vintrumas en la tropikpacifikaj insuloj.<ref name="pollex">{{Citation | place = NZ | url = http://pollex.org.nz/entry/kiwi.1/ | title = Polynesian Lexicon Project Online | contribution = kiwi}}.</ref> Pro sia longa kaj kurveca beko kaj bruna korpo, fakte la kurlo similas al la kivio. Tiele kiam alvenis al Novzelando la unuaj [[Polinezianoj|polineziaj]] [[Setlanto|setlantoj]], ili estus povinta apliki la vorton kiwi al la ĵustrovita birdo.<ref name="savethekiwi.org.nz"/> La scienca genronomo ''Apteryx'' derivas el la [[antikva greka]] kaj signifas "senflugila": ''α'' (a-, sen) kaj ''πτερυξ, πτερυγος'' (pterux, pterugos, [[flugilo]])<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/sobkiw1/cur/introduction Birds of the World], Southern Brown Kiwi.</ref>. [[Dosiero:Three kiwi species models in Auckland museum.jpg|eta|maldekstra|Laŭhorloĝe el maldekstro: sudinsula kivio (''Apteryx australis''), eta kivio (''Apteryx owenii'') kaj makula kivio (''Apteryx maxima'') ĉe Auckland War Memorial Museum]] == Taksonomio kaj sistematiko == Delonge oni supozis, ke la kivio estas proksime rilata al la aliaj novzelandaj strutoformaj nome la [[Moaoj]]. Tamen ĵusaj [[filogenetiko|studoj pere de DNA]] indikas, ke la [[Struto]] estas pli proksime rilata al la [[dinornito|moao]] kaj la kivio estas pli proksime rilata al la [[Emuo]] kaj al la [[kazuaro]]j. Tiu teorio sugestas, ke la prauloj de la kivioj alvenis en Novzelandon el aliloke en [[Aŭstralazio]] multe post la moaoj. Laŭ britaj fakuloj, la kivioj povus esti antikva importaĵo el Aŭstralio. Priserĉistoj de [[Oksforda Universitato]] trovis, ke pruvaro de [[DNA]] konektis la aŭstralian Emuon kaj la Struton el [[Afriko]]. Post ekzameni DNA el la moao, ili kredas, ke la kivio estas pli proksime rilata al siaj aŭstraliaj kuzoj.<ref>{{Citation | url = http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm | title = News in Science | publisher = ABC | place = AU}}.</ref> === Specioj kaj subspecioj === Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 10-an de jan. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por la tuta genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] **[[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] ***''[[Apteryx]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[apterigo]], [[kivio]] ****''[[Apteryx owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] ****''[[Apteryx maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] ****''[[Apteryx australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] *****''Apteryx australis australis'' <small>Shaw, G, 1813</small> *****''Apteryx australis lawryi'' <small>Rothschild, LW, 1893</small> - rakiura kivio ****''[[Apteryx rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] ****''[[Apteryx mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] {{Genealogia arbo2/fino}} Pli détale, estas kvin konataj specioj de kivio, same kiel nombraj subspecioj. * La [[eta kivio]], ''Apteryx owenii'', estas la plej malgranda kivio el ĉiuj. Ĝi ne kapablis rezisti kontraŭ predado fare de enmetitaj porkoj, ermenoj kaj katoj, kio kondukis al ĝia formorto en la ĉeftero. Nur ĉirkaŭ 1,350 restas en la [[Insulo Kapiti]] kaj ĝi estis enmetita en aliajn senpredantajn insulojn kaj ŝajne setlis per ĉirkaŭ 50 individuoj en ĉiu insulo. Ĝi estas netimema birdo de la grando de nankoko kaj estas 25&nbsp;cm alta kaj la ino pezas 1,3&nbsp;kg. Ŝi demetas unu ovon kiu estas kovata de la masklo. * La [[makula kivio]], ''Apteryx maxima'', estas granda specio kiu estas ĉirkaŭ 45&nbsp;cm alta kaj pezas ĉirkaŭ 3,3&nbsp;kg (maskloj ĉirkaŭ 2,4&nbsp;kg). Ĝi havas grizbrunan plumaron kun pli helaj bendoj. La ino demetas ununuran ovon, kiun kovas ambaŭ gepatroj. Ĝia populacio estas ĉirkaŭkalkulita je 20 000, distribuita tra la plej montaj partoj de nordokcidenta Nelson, la norda Okcidenta Marbordo, kaj la [[Sudaj Alpoj]]. * La [[sudinsula kivio]], ''Apteryx australis'', relative la plej komuna specio de kivio konata el la suda kaj okcidenta partoj de la Suda Insulo kiu loĝas ĉe plej altaj lokoj. Ĝi estas proksimume samgranda kiel la makula kivio kaj estas simila laŭ aspekto al la nordinsula kivio sed ĝia plumaro estas pli hela. Tamen studoj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj la distribuado de tiu specio inkludis la orientan marbordon de la Suda Insulo<ref name="Shepherd" />. Estas 2 agnoskitaj subspecioj: ** La nomiga subspecio (''Apteryx australis australis'') kiu troviĝas ĉe la suda ĉefinsulo. 3 malsamaj populacioj apartiĝas kun nesufiĉe grandaj malsamoj por iĝi apartaj subspecioj: ***La nordfjordlanda kaj sudfjordlanda populacioj, kiu loĝas en la malproksima sudokcidenta parto de la Suda Insulo konata kiel [[Fjordlando]]. Tiuj populacioj estas relative komunaj kaj estas preskaŭ 40&nbsp;cm alta. *** La haasta grupo estas la plej rara populacio kun nur ĉirkaŭ 300 individuoj. Ĝi estis identigita kiel distinga formo en 1993. Ĝi loĝas nur en limigita areo en la Montaro [[Haast (Novzelando)|Haast]] de la Suda Insulo nome ĉe Sudaj Alpoj je altitudo de 1 500 m. Tiu formo estas distingata per pli forte subenkurba beko kaj pli rufa plumaro. ** La rakiura kivio, ''Apteryx australis lawryi'', endemia de la [[Rakiura Insulo]]. * La [[okarita kivio]], ''Apteryx rowi'', unuafoje identigita kiel nova specio en 1994,<ref>{{Cite web|url=http://www.doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|title=Rowi: New Zealand native land birds|publisher=New Zealand Department of Conservation (DOC)|accessdate=2009-07-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|arkivdato=2013-02-19}} {{Citaĵo el la reto |url=http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |arkivdato=2013-02-19 }}</ref> estas iomete pli malgranda, kun grizeca nuanco en la plumaro kaj foje kun blankaj vizaĝaj plumoj. Inoj demetas tiom multajn kiom ĝis tri ovojn jare, sed po unu en diferenca nesto. Kaj masklo kaj ino kovas. La distribuado de tiuj kivioj estas limigita al malgranda areo en la okcidenta marbordo de la [[Suda Insulo]] de Novzelando. Tamen studioj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj ĝi estis multe pli disvastigita ĉe la okcidenta marbordo de la Suda Insulo kaj ĉeestis en la suda duono de la Norda Insulo kie ĝi estis la unura kivispecio detektita.<ref name="Shepherd">Shepherd, L.D. & Lambert, D.M. (2008) ''Ancient DNA and conservation: lessons from the endangered kiwi of New Zealand Molecular Ecology'' '''17''', 2174–84</ref> * La [[nordinsula kivio]], ''Apteryx mantelli'', antaŭ 2000 (kaj ankoraŭ ĉe kelkaj fontoj) estas disvastigita en la nordaj du trionoj de la Norda Insulo kun ĉirkaŭ 35 000 restantaj,<ref>{{Cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | title=Northern Brown Kiwi | work=Data Zone | accessdate=6a Februaro 2009 | author=BirdLife International | year=2008 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2013-09-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | arkivdato=2009-01-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |arkivdato=2009-01-03 }}</ref> kaj estas la plej komuna kivio. Inoj estas ĉirkaŭ 40&nbsp;cm altaj kaj pezas ĉirkaŭ 2.8&nbsp;kg, dum la maskloj estas ĉirkaŭ 2,2&nbsp;kg. La Nordinsula bruna kivio montris rimarkindan adaprokapablon: ĝi adaptiĝas al ampleksa gamo de habitatoj, eĉ al neindiĝenaj arbaroj kaj kelkaj farmareoj. Ĝia plumaro estas strieca ruĝecbruna kaj hirteca. La ino kutime demetas du ovojn, kiuj estas kovataj de la masklo. [[Dosiero:Spotted kiwi in Otorohanga Kiwi House, 2004-06-16.jpg|280ra|Haasta kivio en Otorohanga Kiviejo|eta]] {{Klado|style=font-size:80%;line-height:80% |label1=&nbsp; |1={{Klado|label1 = &nbsp; |1= {{Klado|1=''A. haastii'' |2=''[[Ovena kivio|A. owenii]]'' }} }} |2={{Klado|1= ''[[Tokoeko|A. australis]]'' |2=''[[Okarita kivio|A. rowi]]'' |3= ''[[Nordinsula bruna kivio|A. mantelli]]'' }} }} <small>Rilataro en la genro ''Apteryx''</small><ref name="Little Spotted Kiwi">{{Citaĵo el la reto|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2008/reiland_lian/Classification.html|titolo=Great Spotted Kiwi Classification|alirdato=2008-07-09|verko=University of Wisconsin}}</ref> == Aspekto == Kivioj estas [[Noktulo|noktaj]] [[neflugaj birdoj]], grandaj inter 25 kaj 45&nbsp;cm. Ties adaptado al la surtera vivo estas ege grava: kiel ĉiuj aliaj [[Strutoformaj birdoj]] (kiaj la [[Struto]], la [[Emuo]], la [[Reaoj]] kaj la [[Kazuaroj]]) ili ne havas [[karino]]n ĉe la [[sternumo]] por ankri siajn flugilmuskolojn. La [[Vestiĝeco|vestiĝaj]] flugiloj estas tiom malgrandaj ke ili estas nevideblaj sub la dornecaj, harecaj, dubranĉaj plumoj. Dum plej plenkreskaj birdoj havas ostojn kun vakaj enoj por minimumigi la pezon kaj ebligi praktikeblan flugon, kivioj havas [[osta medolo|medolon]] kiel [[mamuloj]] kaj kiel idoj de aliaj birdoj. Sen postuloj pro pezo por flugado, la inoj de la bruna kivio portas kaj demetas ununuran ovon kiu povas pezi tiom multe kiom ĝis 450 g. Kiel plej aliaj Strutoformaj, ili ne havas [[uropiga glando|uropigan glandon]]. Ties beko estas longa, fleksebla kaj sensiva al tuŝo, kaj ties okuloj havas limigitajn kombilpektenaĵojn. Ĉiukaze ties okuloj estas ege malgrandaj, normale se konsideri, ke ili moviĝas ĉefe dumnokte kaj apenaŭ uzas sian vidosenton sed nur tuŝ- kaj flarosenton. Tamen kivioj estas esceptoj rilate al [[noktulo|noktemaj birdoj]], kiuj ĝenerale havas grandajn okulojn kaj fortan vidkapablon. Ŝajnas, ke ili prifajfas pri vidkapablo kaj turnas sin al aliaj sentoj, simile al fiŝoj aŭ amfibioj kiuj loĝas en malhelo de kavoj.<ref>Tim Birkhead, Bird sense. What It's Like to Be a Bird, Bloomsbury, 2012, paĝo 11</ref> Ties plumoj havas nek barbiojn nek postmudaĵojn, kaj ili havas grandajn hardetektilojn ĉirkaŭ la buŝtruo. Ili havas 13 flugoplumojn, ne havas vostojn kaj ja malgrandan [[pugostrio|vostostumpon]]. Fine ties [[maĉstomako]] estas malforta, kaj ties [[cekumo]] estas longa kaj mallarĝa.<ref name="Davies">Davies, S.J.J.F. (2003). "8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 89–90. ISBN 0-7876-5784-0.</ref> == Kutimaro kaj ekologio == La kivioj nestas en tuneloj. La inoj demetas unu aŭ du ovojn, kiuj havas mirindan dikecon, atingantaj ĝis kvaronon de la ina pezo. Antaŭ la alveno de homoj en la 13a jarcento aŭ antaŭe, la unikaj novzelandaj endemiaj mamuloj estis tri specioj de [[vesperto]]j, kaj la [[ekologia niĉo]] kiun en aliaj mondopartoj estas okupita de animaloj kiaj ĉevaloj, lupoj aŭ musoj estis okupita en la insularo de birdoj (kaj je malpli etendo, de reptilioj). [[Dosiero:KiwiEggRatio.svg|altdekstre|eta|Relativa grando de ovoj.]] Kivioj estas timidaj kaj kutime [[noktulo]]j. Ties ĉefe nokta kutimaro povas esti rezulto de habitata invado fare de predantoj, inklude homojn. En areoj de Novzelando kie oni forigis enmetitajn predantojn, kiaj ĉe rezervejoj, kivioj estas ofte vidataj dumtage. Ili preferas subtropikajn kaj moderklimatajn arbarojn el [[Podokarpacoj|podokarpoj]] kaj [[fago]]j, sed ili estis devigitaj adaptiĝi al diferencaj habitatoj, kiaj ĉealpaj arbustaroj, herbotufaj herbejoj, kaj montoj.<ref name="Davies" /> Kivioj havas tre alte disvolvigitan flarkapablon, malkutime ĉe birdoj, kaj estas la ununuraj birdoj kun naztruoj ĉe la pinto de siaj longaj bekoj. Kivioj manĝas malgrandajn senvertebrulojn, semojn, larvojn kaj multajn variojn de vermoj. Ili povas manĝi ankaŭ fruktojn, malgrandajn krabojn, angilojn kaj amfibiojn. Ĉar ties naztruoj estas situantaj ĉe la pinto de ties longaj bekoj, kivioj povas detekti insektojn kaj vermojn subgrunde uzante sian akran flarkapablon, sen fakte vidi aŭ senti ilin.<ref name="Davies" /> Post pariĝo la masklo kaj la ino de kivio tendencas vivi siajn tutajn vivojn kiel monogama paro. Dum la pariĝa sezono, Junio al Marto, la paro alvokas unu la alian nokte, kaj kuniĝas en la nestotruo ĉiun trian tagon. Tiu rilato povas daŭri ĝis 20 jaroj.<ref>{{Citation | url = http://SavetheKiwi.org.nz/ | title = Save the Kiwi | place = NZ}}, formerly Kiwi Recovery.</ref> Nekutime ĉe aliaj birdoj escepte ĉe kelkaj rabobirdoj, ili havas funkciantan paron de [[ovario]]j (ĉe plej birdoj kaj ĉe [[ornitorinko]]j, la dekstra ovario neniam maturiĝas, tiele ke nur la maldekstra funkcias).<ref name="Davies" /><ref>Fitzpatrick, F.L., (1934). Unilateral and bilateral ovaries in raptorial birds. The Wilson Bulletin, 46(1): 19-22</ref><ref>Kinsky, F.C., (1971). The consistent presence of paired ovaries in the Kiwi (Apteryx) with some discussion of this condition in other birds. Journal of Ornithology 112(3): 334–357.</ref> Kiviovoj povas pezi ĝis unu kvarono de la pezo de la ino. Kutime oni demetas unu ovon sezone. La kiviino demetas la plej grandan ovon en proporcio al la grando de ĉiu ajn birdo en la mondo,<ref>{{Citation | publisher = Auckland Zoo | title = Official Guide Book | chapter = Wilderness New Zealand}}.</ref> tiel ke kvankam la kivio estas preskaŭ samgrande kiel hejma koko, ĝi kapablas demeti ovojn kiuj estas preskaŭ sesfoje la grandon de tiu de kokino.<ref>{{Citation | url = http://savethekiwi.org/ | title = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-12-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | arkivdato = 2011-09-24 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | archivedate = 2011-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ |arkivdato=2011-09-24 }}.</ref> La ovoj havas mildan teksturon, kaj estas eburecaj aŭ verdecblankaj.<ref name = "kiwiweb">{{Cite web | url = http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | title = The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird | accessdate = 2009-01-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | arkivdato = 2010-02-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | archivedate = 2010-02-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |arkivdato=2010-02-10 }}</ref> La masklo kovas la ovon, escepte ĉe la Haasta kivio, ''A. haastii'', ĉe kiuj ambaŭ gepatroj implikiĝas. La kovoperiodo estas 63–92 tagoj.<ref name = "Davies" /> Produkti tiun enorman ovon ege postulas el la ino. Dum la 30 tagoj kiuj daŭras la kresko de la tute disvolvigita ovo la ino devas manĝi trifoje sian normalan kvanton de manĝo. Du aŭ tri tagojn antaŭ la ovodemeto estas tiom malmulte da spaco ene de la ino por ŝia stomako kaj tiele ŝi estas devigita fasti.<ref>{{Citation | last = Piper | first = Ross | year = 2007 | title = Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals | publisher = Greenwood Press}}.</ref> == Statuso kaj konservado == Tutlandaj studoj montris, ke averaĝe nur 5 % el la kiviidoj survivas al plenkreskeco. Tamen ĉe areoj kie oni faras aktivan plagokontrolon, la survivindicoj por la Nordinsula bruna kivio povas esti multe pli altaj. Ekzemple antaŭ kune programo pere de la veneno 1080 fare de la konservoservo DOC kaj la ''Animal Health Board'' en la arbaro de [[Tongariro]] en [[2006]], 32 kiviidoj estis radio-kontrolitaj, el kiuj 57% survivis al plenkreskeco. Danke al pliiĝanta plagokontrolo, la populacio de plenkreskaj vikioj ĉe Tongariro preskaŭ duobliĝis ekde [[1998]]. === Rezervejoj === [[Dosiero:Maungatautari Morning Scene.JPG|eta|250ra|Maungatautari frumatene.]] En 2000 la Novzelanda Departemento de Konservado starigis kvin rezervejojn fokuse al disvolvigo de metodoj por protekti kiviojn kaj pligrandigi ties nombrojn. :Estas tri kivirezervejojn en la Norda Insulo: :* Kivirezervejo Whangarei (por Nordia [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Moehau ĉe Koromandela Duoninsulo (Koromandela [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Tongariro ĉe Taupo (okcidenta [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :kaj du en la Suda Insulo: :* Kivirezervejo Okarito ([[Okarita kivio]]) :* Haasta Kivirezervejo ([[Haasta tokoeko]]) Nombraj aliaj [[naturrezervejo]]j kaj rifuĝejoj havas gravajn populaciojn de kivioj, kiaj la jenaj: * [[Zealandia (naturrezervejo)|Zealandia]] en Wellington ([[Ovena kivio]]) * [[Maungatautari Restaŭrprojekto]] en Waikato ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * ''Bushy Park Forest Reserve'' en Kai Iwi, Whanganui ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * [http://www.kiwitrust.org/ Arbaro Otanewainuku] ĉe Golfo Plenty ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * Hurunui, suda branĉo de la rivero Hurunui, Norda Kanterburio ([[Apteryx haastii|Haasta kivio]]) === Operaco "Nest Egg" === [[Dosiero:Apteryx owenii 0.jpg|eta|maldekstra|Ilustraĵo de [[Ovena kivio]].]] Operaco ''Nest Egg'' (nestovo) estas programo administrata de ''BNZ Save the Kiwi Trust'' – partnereco inter la [[Banko de Novzelando]], la Departemento de Konservado kaj la ''[[Forest and Bird|Royal Forest and Bird Protection Society]]''. Kiviaj ovoj kaj idoj estas prenitaj el la naturo kaj zorgitaj en kaptiveco ĝis ili estas sufiĉe grandaj por defendi sin mem – kutime kiam ili pezas ĉirkaŭ 1200&nbsp;gramojn. Ili estas poste revenigitaj al naturo. La birdoj el la operaco nestovo havas 65% el ŝancon por survivi ĝis la plenkreskeco – kompare kun nur 5% el la naturkreskintaj idoj.<ref>{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | title = Operation Nest Egg | publisher = Save the wiki | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | arkivdato = 2011-09-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | archivedate = 2011-09-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |arkivdato=2011-09-03 }}.</ref> Tiu metodo estas uzata ĉe ĉiuj kivispecioj escepte ĉe la [[Ovena kivio]]. === Veneno 1080 === En 2004, kontraŭ-1080 aktivulo Phillip Anderton prezentiĝis antaŭ la novzelanda gazetaro montranta kivion supozite venenigitan. Priserĉado montris, ke Anderton mensogis al la ĵurnalistoj kaj al la publiko.<ref name="NZ_Herald_3588802">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nzherald.co.nz/rosaleen-macbrayne/news/article.cfm?a_id=132&objectid=3588802|titolo=Poison campaigner fined after using kiwi in stunt|alirdato=13a de oktobro 2011|familia nomo=Macbrayne|persona nomo=Rosaleen|dato=3-a de septembro 2004|verko=The New Zealand Herald}}</ref> Li estis uzinta kivion kiu estis kaptita en porposuma kaptilo. Etenda kontrolado montris, ke la kivioj ne estas je risko pro uzado de tiu biodegradebla veneno 1080.<ref>{{cite web | url = http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2 | title = Survival of brown kiwi exposed to 1080 poison used for control of brushtail possums in Northland, New Zealand | last1 = Robertson | first1 = HA et al | year = 1999 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | arkivdato = 2011-09-29 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | archivedate = 2011-09-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |arkivdato=2011-09-29 }}.</ref> === Minacoj === Enmetitaj mamulaj predantoj, nome ermenoj, hundoj, furoj kaj katoj, estas ĉefaj minacoj por la kivioj. Aliaj minacoj estas habitato-modifo/perdo kaj frapo de motoraj veturiloj. La limigita distribuado kaj malgrando de kelkaj kiviaj populacioj pliigas sian vundeblon pro endogamio. [[Ermeno]]j kulpas pri proksimume duono el mortoj de kiviidoj en multaj areoj tra Novzelando. Ankaŭ katoj je malpli etendo predas kiviidojn. Reserĉado montris, ke la kombina efiko de predantoj kaj aliaj mortotialoj (akcidentoj ktp.) rezultas en malpli ol 5% kiviidoj survivantaj al plenkreskeco.<ref>{{Citation| title= Role of predation in the decline of kiwi, Apteryx spp., in New Zealand| author = JA McLennan et al| year = 1996| url=http://www.newzealandecology.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol20_1_27.pdf}}</ref> Junaj kivioj estas vundeblaj pro la ermena predado ĝis ili atingas ĉirkaŭ 1–1.2&nbsp;kg peze, kaj je tiu aĝo ili jam povas kutime defendi sin mem. [[Furo]]j kaj hundoj ofte mortigas plenkreskajn kiviojn. Tiuj predantoj povas kaŭzi grandajn kaj subitajn malpliiĝojn en la populacioj. Partikulare, hundoj trovas la fortan distingan odoron de kivioj nerezistebla kaj facile trovebla, kaj tiele ili povas kapti kaj mortigi kivion en sekundoj. Frapado kontraŭ motorveturiloj estas alia minaco por ĉiuj kivioj kies habitato estas trapasata de ŝoseoj. Ankaŭ malĝuste kontrolitaj kaptiloj por [[vulpoposumo]]j mortigas aŭ kripligas grandan nombron de kivioj ĉiujare.<ref>{{Citation | url = http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | title = Kiwis killed by traps, not 1080, conservation officer says | publisher = Royal society | place = NZ | date = 2a Aŭgusto 1995 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | arkivdato = 2013-09-23 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | archivedate = 2013-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |arkivdato=2013-09-23 }}.</ref> == Rilato kun homoj == [[Dosiero:Detail of bottom border of Māori kahu kiwi.jpg|eta|altdekstre|Detalo de la supra pinto de “kahu kiwi”, parto de tradicia maoria vesto, kiu montras distingan harecan naturon de kiviaj plumoj.]] La [[maorioj]] tradicie kredis, ke la kivioj estas sub la protektado de [[Tane|Tane Mahuta]], dio de la arbaro. Ili estis uzitaj kiel manĝo kaj ties plumoj por “kahu kiwi”, nome ceremonia vesto.<ref>{{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | contribution = Kiwi and people: early history | title = Te Ara | publisher = The Government | place = NZ | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081212052947/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | archivedate = 2008-12-12 }}.</ref> Nune la kiviaj plumoj estas ankoraŭ uzata, sed kolektitaj nur el birdoj kiuj mortiĝas nature aŭ kiel [[ŝosemortinto]] aŭ predado, aŭ el kaptivaj birdoj.<ref>{{Citation | url = http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | title = New Zealand Embassy and Smithsonian National Zoo host handover ceremony to return kiwi feathers to New Zealand | publisher = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | arkivdato = 2012-11-20 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | archivedate = 2012-11-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |arkivdato=2012-11-20 }}.</ref> Kivioj jam ne plu estas ĉasataj kaj kelkaj maorioj konsideras sin mem kiel ties gardistoj.<ref name="savethekiwi.org.nz">{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | contribution = Kiwi a Maori | title = About the bird | publisher = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | arkivdato = 2011-07-05 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | archivedate = 2011-07-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |arkivdato=2011-07-05 }}.</ref> === Scienca dokumentaro === La unua kivia specimeno studita de eŭropano estis kivia haŭaĵo alportita al [[George Shaw]] de kapitano Andrew Barclay per la ŝipo ''Providence'', kiu informis ke li ricevis ĝin el maristo en Port Jackson nome haveno de Sidnejo ĉirkaŭ 1811. George Shaw donis al la birdo ties sciencan nomon kaj pentris skizojn pri de li imaginita vivo de la birdo kiuj aperis kiel platoj 1057 kaj 1058 en volumeno 24a de la ''The Naturalist's Miscellany'' en 1813. === Bestoĝardenoj === En 1851, la [[Zoo de Londono]] iĝis la unua bestoĝardeno kiu havas kivion. La unua enkaptiveca bredado okazis en [[1945]].<ref>{{Cite web|url= http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/tsop24.pdf| title= Captive management plan for kiwi| date= Junio 2004| page= 10 | format = PDF | publisher = New Zealand Department of Conservation| accessdate = 17a Aŭgusto 2009}}</ref> Ĉe 2007 nur 13 bestoĝardenoj for de Novzelando tenas kiviojn.<ref>{{Citation | title = Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy | first1 = Murray E | last1 = Fowler | first2 = R Eric | last2 = Miller | publisher = Elsevier Health Sciences | year = 2007 | page = 215}}.</ref> En Germanio la [[Frankfurta Bestoĝardeno]] havas 12, la [[Berlina Bestoĝardeno]] havas sep, [[Weltvogelpark Walsrode]] havas unu, la [[Vaŝingtona Bestoĝardeno]] havas tri aŭ kvin, la [[Vogelpark Avifauna]] en [[Nederlando]] havas tri, la [[San Diego Bestoĝardeno]] havas kvin, la [[San Diego Zoo Safari Park]] havas unu, la [[Smithsonian Conservation Biology Institute]] havas unu, kaj la [[Columbus Zoo and Aquarium]] havas tri.<ref>{{cite news |title=Shy envoys off on their OE | first=Eloise |last=Gibson |newspaper=New Zealand Herald |date=29a Aprilo 2010 |page=a4 }}</ref> === Kiel nacia simbolo === [[Dosiero:1898 kiwi 6d red.JPG|eta|maldekstre|Kivio sur poŝtmarko de 1898 de Novzelando.]] La kivio kiel simbolo unuafoje aperis fine de la [[19a jarcento]] en militistaj markiloj de novzelandaj regimentoj. Poste aperis en la signoj de la Sudkanterburia Bataliono en 1886 kaj ĉe la Hastingaj Riflovolontuloj de 1887. Tuj poste la kivio aperis en multaj militistaj markoj, kaj en 1906 kiam [[Kiwi (ciraĵo)|la kivia ciraĵo]] iĝis amplekse vendita en Britio kaj Usono la simbolo iĝis pli amplekse konata. Dum la Unua Mondmilito, la nomo ''"kivio"'' por la novzelandaj soldatoj iĝis de ĝenerala uzado, kaj giganta kivio (nune konata kiel [[Bulford Kiwi]]), estis elfosata el [[argilo]] sur monteto ĉe [[Sling Camp]] en Anglio. Tiu uzado disvastiĝis tiom ke nune ĉiuj novzelandanoj kaj tutmonde kaj hejme estas komune aludita kiel "[[Kivioj (homoj)|kivioj]]". La kivio ekde tiam iĝis la plej bone konata nacia simbolo por Novzelando, kaj tiel la birdo aperas en la blazonoj, signaloj kaj bildoj de multaj novzelandaj urboj, kluboj kaj organizoj; je nacia nivelo, la ruĝa konturo de kivio estas en la centro de la [[kokardo]] de la Novzelanda Aerarmeo.<ref name="kiwiweb"/><ref>{{Cite web|url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|work=About New Zealand|title=The Kiwi|publisher=NZ Search|accessdate=2009-01-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|arkivdato=2010-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|archivedate=2010-05-24}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |arkivdato=2010-05-24 }}</ref> La kivio aperas ankaŭ en la logoo de la Novzelanda Rugbeligo, kaj la novzelanda nacia rugbeteamo estas kromnomata ''la kivioj''. La dorso de la novzelanda dolarmonero montras bildon de kivio kaj en monunua komercado la [[Novzelanda dolaro]] estas ofte menciita kiel "the kiwi" (la kivio).<ref name="NBR_20121027">{{cite news |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |title=Kiwi falls after Wheeler talks down intervention, QE |date=27a oktobro 2012 |work=The National Business Review |location=NZ |accessdate=27a oktobro 2012 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |date=2013-06-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |arkivdato=2013-06-04 }}</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Kiwi hg.jpg| Dosiero:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg| Dosiero:KiwiSkelettdUrville.jpg| Dosiero:[[Dosiero:Nz 1d front.jpg]] </gallery> == Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == [[Dosiero:Kivioj.jpg|400ra|eta|Aliaj novzelandaj poŝtmarkoj pri kivioj]] * Burbidge, M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi. Conservation Genetics, 4(2):167–77 * Cooper, Alan et al. (2001). Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. Nature, 409: 704–07. * SavetheKiwi.org "Producing an Egg". Arkivita el la originalo la 29an de Junio 2007. Konsultita la 2007-08-13. * "Kiwi (Apteryx spp.) recovery plan 2008–2018. (Threatened Species Recovery Plan 60)". Wellington, NZ: Department of Conservation. 2008. Konsultita la 2011-10-13. == Vidu ankaŭ == * [[Endemiaj birdoj de Novzelando]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=kivi}}{{Portalo Birdoj}} * http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm * http://www.kiwirecovery.org.nz {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ |date=2012-06-14 }} * http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060307060612/http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm |date=2006-03-07 }} * [http://fieldguide.tripod.com/struthio.html Struthioniformes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070225051031/http://fieldguide.tripod.com/struthio.html |date=2007-02-25 }} en ''Field Guide to the Birds on the Web'' * Avibase [http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=home&lang=EN] * {{Citation | url = http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | title = Species: birds | contribution = Great Spotted Kiwi | publisher = ARKive | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | arkivdato = 2007-06-14 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | archivedate = 2007-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/ | title = Native animals: birds | contribution = Land birds: Kiwi | publisher = Department of Conservation | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | arkivdato = 2009-10-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | archivedate = 2009-10-03 }}. * {{Citation | url = http://www.kiwirecovery.org.nz/ | publisher = BNZ Save The Kiwi Trust | place = NZ | title = Kiwi recovery | accessdate = 2007-01-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ | archivedate = 2012-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.terranature.org/kiwi1.htm | publisher = TerraNature | title = Kiwi}}. * {{Citation | url = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | title = How the Kiwi Lost his Wings | type = Maori legend | publisher = Kiwi newz | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | arkivdato = 2016-06-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210106062358/https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | accessdate = 2024-11-28 | archivedate = 2021-01-06 }}. * {{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | contribution = Kiwi | title = Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand | publisher = The Government | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | arkivdato = 2008-06-08 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | archivedate = 2008-06-08 }}. * {{Citation | url = http://www.youtube.com/watch?v=go52mHlKDEo | type = daylight video | contribution = North Island Brown Kiwi feeding in the wild | publisher = Google | title = YouTube}}. * {{Citation | url = http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | publisher = Taranaki Kiwi Trust | title = Pests & threats | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | arkivdato = 2012-04-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | archivedate = 2012-04-02 }}. * {{Citation | url = http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | title = 1080 and kiwi | contribution = Case studies on 1080: the facts | publisher = 1080 facts | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | arkivdato = 2011-12-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | archivedate = 2011-12-02 }}. {{Birdoj}} {{Leginda|2022|08|18}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apterigedoj]] [[Kategorio:Kivioj]] [[Kategorio:Strutoformaj]] [[Kategorio:Neflugaj birdoj]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando]] 4q5wfgjtbu9v2xgxdc9keu3q63khd6m 9456421 9456420 2026-08-18T20:40:14Z ~2026-45471-68 262066 /* */ 9456421 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=genro de birdoj kun 5 specioj|frukto|Kivifrukto|kromnomo por novzelandano|Kivioj (homoj)}} {{Taksonomio |nomo = Kivio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = TeTuatahianui.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreska [[nordinsula kivio]] en la Monto Maungatautari |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] |familio = [[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] |genro = '''''Apteryx''''' - '''apterigo''', '''kivio''' |genro aŭtoritato = [[George Shaw|Shaw, G]], 1813 |mapo de vivoteritorioj = NZ-kiwimap 5 species.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#A66220|''Apteryx mantelli'' - [[nordinsula kivio]]}} {{Priskribo|#FFD800|''Apteryx maxima'' - [[makula kivio]]}} {{Priskribo|#000000|''Apteryx rowi'' - [[okarita kivio]]}} {{Priskribo|#0454FB|''Apteryx australis'' - [[sudinsula kivio]]}} &nbsp;'''O''' &nbsp;&nbsp;''Apteryx owenii'' - [[eta kivio]] </div> |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = {{Kaŝebla listo |titolo = 6 specioj |titolstilo = align:center; |''[[Apteryx owenii|A. owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] |''[[Apteryx maxima|A. maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] |''[[Apteryx australis|A. australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] |''[[Apteryx rowi|A. rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] |''[[Apteryx mantelli|A. mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] |''† A. littoralis'' <small>Tennyson, AJD; Tomotani, B, 2021</small> - marborda kivio }} |sinonimo = {{Kaŝebla listo |titolo = Sinonimoj |titolstilo = align:center; |''Stictapteryx'' <small>Iredale & Mathews, 1926</small> |''Kiwi'' <small>Verheyen, 1960</small> |''Pseudapteryx'' <small>Lydekker 1891</small> }} |vikispecio = |komunejo = }} '''Apterigo'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigo_kd apterigo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Apteryx]]}}), aŭ pli komune '''kivio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#kivio_kd kivio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/>, estas genro de [[neflugaj birdoj]] el la familio de '''[[apterigedoj]]'''<ref name="OT"/> (''Apterygidae''). Ĝi estas la sola genro de tiu malgranda familio, kiu mem estas la nura familio de la ordo de '''[[apterigoformaj]]'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigoformaj_kd apterigoformaj] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/> (''Apterygiformes''). Ĝi konsistas el kvin agnoskitaj specioj. La kivioj vivas [[Endemio|endemie]] en [[Novzelando]]. Ekde la enkonduko de predantaj bestoj fare de enmigrantoj ili estas endanĝerigitaj. El la kvin agnoskitaj specioj, kvar estas nune [[Vundebla specio|vundeblaj]], kaj unu estas [[preskaŭ minacata]]. Ĉiuj specioj estis negative tuŝitaj de historia [[senarbarigo]] sed nuntempe grandaj areoj de ĝia arbara [[habitato]] estas bone protektita en [[Rezervejo|rezervejoj]] kaj [[Nacia parko|naciaj parkoj]]. Nun la plej granda minaco al ĝia survivado estas [[predado]] fare de [[Invadaj specioj|invadaj]] mamulaj predantoj. La kivio estas unu el la [[Nacia simbolo|naciaj simboloj]] kaj de [[Novzelando]] kaj de la Novzelandanoj. Tiu [[Asocio (psikologio)|asocio]] estas tiom forta ke la termino ''Kiwi'' (kivio) estas uzata tutmonde kiel familiara [[laŭloka nomo]] por Novzelandanoj. La inoj demetas la plej grandajn [[Birdovo|ovojn]] rilate al sia korpogrando inter ĉiuj ajn specioj de birdoj en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|titolo=Birds: Kiwi|alirdato=2008-09-19|eldoninto=[[San Diego Zoo]]}}</ref>. == Etimologio == La [[Maoria lingvo|maoria]] vorto ''kiwi''<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = Unabridged Dictionary | publisher = Random House | year = 2006 | contribution = Kiwi}}</ref> estas ĝenerale akceptita kiel "de imita origino" el la birda alvoko<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th | year = 2006 | publisher = Houghton Mifflin | contribution = Kiwi}}.</ref>. Tamen, kelkaj lingvistoj derivigas la vorton el [[Polinezia lingvaro|prakerna polinezia]] ''*kiwi'', kiu aludas al la ''Numenius tahitiensis'', nome la [[Pacifika kurlo]], [[migranta birdo]] kiu vintrumas en la tropikpacifikaj insuloj.<ref name="pollex">{{Citation | place = NZ | url = http://pollex.org.nz/entry/kiwi.1/ | title = Polynesian Lexicon Project Online | contribution = kiwi}}.</ref> Pro sia longa kaj kurveca beko kaj bruna korpo, fakte la kurlo similas al la kivio. Tiele kiam alvenis al Novzelando la unuaj [[Polinezianoj|polineziaj]] [[Setlanto|setlantoj]], ili estus povinta apliki la vorton kiwi al la ĵustrovita birdo.<ref name="savethekiwi.org.nz"/> La scienca genronomo ''Apteryx'' derivas el la [[antikva greka]] kaj signifas "senflugila": ''α'' (a-, sen) kaj ''πτερυξ, πτερυγος'' (pterux, pterugos, [[flugilo]])<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/sobkiw1/cur/introduction Birds of the World], Southern Brown Kiwi.</ref>. [[Dosiero:Three kiwi species models in Auckland museum.jpg|eta|maldekstra|Laŭhorloĝe el maldekstro: sudinsula kivio (''Apteryx australis''), eta kivio (''Apteryx owenii'') kaj makula kivio (''Apteryx maxima'') ĉe Auckland War Memorial Museum]] == Taksonomio kaj sistematiko == Delonge oni supozis, ke la kivio estas proksime rilata al la aliaj novzelandaj strutoformaj nome la [[Moaoj]]. Tamen ĵusaj [[filogenetiko|studoj pere de DNA]] indikas, ke la [[Struto]] estas pli proksime rilata al la [[dinornito|moao]] kaj la kivio estas pli proksime rilata al la [[Emuo]] kaj al la [[kazuaro]]j. Tiu teorio sugestas, ke la prauloj de la kivioj alvenis en Novzelandon el aliloke en [[Aŭstralazio]] multe post la moaoj. Laŭ britaj fakuloj, la kivioj povus esti antikva importaĵo el Aŭstralio. Priserĉistoj de [[Oksforda Universitato]] trovis, ke pruvaro de [[DNA]] konektis la aŭstralian Emuon kaj la Struton el [[Afriko]]. Post ekzameni DNA el la moao, ili kredas, ke la kivio estas pli proksime rilata al siaj aŭstraliaj kuzoj.<ref>{{Citation | url = http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm | title = News in Science | publisher = ABC | place = AU}}.</ref> === Specioj kaj subspecioj === Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 10-an de jan. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por la tuta genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] **[[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] ***''[[Apteryx]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[apterigo]], [[kivio]] ****''[[Apteryx owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] ****''[[Apteryx maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] ****''[[Apteryx australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] *****''Apteryx australis australis'' <small>Shaw, G, 1813</small> *****''Apteryx australis lawryi'' <small>Rothschild, LW, 1893</small> - rakiura kivio ****''[[Apteryx rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] ****''[[Apteryx mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] {{Genealogia arbo2/fino}} Pli détale, estas kvin konataj specioj de kivio, same kiel nombraj subspecioj. * La [[eta kivio]], ''Apteryx owenii'', estas la plej malgranda kivio el ĉiuj. Ĝi ne kapablis rezisti kontraŭ predado fare de enmetitaj porkoj, ermenoj kaj katoj, kio kondukis al ĝia formorto en la ĉeftero. Nur ĉirkaŭ 1,350 restas en la [[Insulo Kapiti]] kaj ĝi estis enmetita en aliajn senpredantajn insulojn kaj ŝajne setlis per ĉirkaŭ 50 individuoj en ĉiu insulo. Ĝi estas netimema birdo de la grando de nankoko kaj estas 25&nbsp;cm alta kaj la ino pezas 1,3&nbsp;kg. Ŝi demetas unu ovon kiu estas kovata de la masklo. * La [[makula kivio]], ''Apteryx maxima'', estas granda specio kiu estas ĉirkaŭ 45&nbsp;cm alta kaj pezas ĉirkaŭ 3,3&nbsp;kg (maskloj ĉirkaŭ 2,4&nbsp;kg). Ĝi havas grizbrunan plumaron kun pli helaj bendoj. La ino demetas ununuran ovon, kiun kovas ambaŭ gepatroj. Ĝia populacio estas ĉirkaŭkalkulita je 20 000, distribuita tra la plej montaj partoj de nordokcidenta Nelson, la norda Okcidenta Marbordo, kaj la [[Sudaj Alpoj]]. * La [[sudinsula kivio]], ''Apteryx australis'', relative la plej komuna specio de kivio konata el la suda kaj okcidenta partoj de la Suda Insulo kiu loĝas ĉe plej altaj lokoj. Ĝi estas proksimume samgranda kiel la makula kivio kaj estas simila laŭ aspekto al la nordinsula kivio sed ĝia plumaro estas pli hela. Tamen studoj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj la distribuado de tiu specio inkludis la orientan marbordon de la Suda Insulo<ref name="Shepherd" />. Estas 2 agnoskitaj subspecioj: ** La nomiga subspecio (''Apteryx australis australis'') kiu troviĝas ĉe la suda ĉefinsulo. 3 malsamaj populacioj apartiĝas kun nesufiĉe grandaj malsamoj por iĝi apartaj subspecioj: ***La nordfjordlanda kaj sudfjordlanda populacioj, kiu loĝas en la malproksima sudokcidenta parto de la Suda Insulo konata kiel [[Fjordlando]]. Tiuj populacioj estas relative komunaj kaj estas preskaŭ 40&nbsp;cm alta. *** La haasta grupo estas la plej rara populacio kun nur ĉirkaŭ 300 individuoj. Ĝi estis identigita kiel distinga formo en 1993. Ĝi loĝas nur en limigita areo en la Montaro [[Haast (Novzelando)|Haast]] de la Suda Insulo nome ĉe Sudaj Alpoj je altitudo de 1 500 m. Tiu formo estas distingata per pli forte subenkurba beko kaj pli rufa plumaro. ** La rakiura kivio, ''Apteryx australis lawryi'', endemia de la [[Rakiura Insulo]]. * La [[okarita kivio]], ''Apteryx rowi'', unuafoje identigita kiel nova specio en 1994,<ref>{{Cite web|url=http://www.doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|title=Rowi: New Zealand native land birds|publisher=New Zealand Department of Conservation (DOC)|accessdate=2009-07-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|arkivdato=2013-02-19}} {{Citaĵo el la reto |url=http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |arkivdato=2013-02-19 }}</ref> estas iomete pli malgranda, kun grizeca nuanco en la plumaro kaj foje kun blankaj vizaĝaj plumoj. Inoj demetas tiom multajn kiom ĝis tri ovojn jare, sed po unu en diferenca nesto. Kaj masklo kaj ino kovas. La distribuado de tiuj kivioj estas limigita al malgranda areo en la okcidenta marbordo de la [[Suda Insulo]] de Novzelando. Tamen studioj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj ĝi estis multe pli disvastigita ĉe la okcidenta marbordo de la Suda Insulo kaj ĉeestis en la suda duono de la Norda Insulo kie ĝi estis la unura kivispecio detektita.<ref name="Shepherd">Shepherd, L.D. & Lambert, D.M. (2008) ''Ancient DNA and conservation: lessons from the endangered kiwi of New Zealand Molecular Ecology'' '''17''', 2174–84</ref> * La [[nordinsula kivio]], ''Apteryx mantelli'', antaŭ 2000 (kaj ankoraŭ ĉe kelkaj fontoj) estas disvastigita en la nordaj du trionoj de la Norda Insulo kun ĉirkaŭ 35 000 restantaj,<ref>{{Cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | title=Northern Brown Kiwi | work=Data Zone | accessdate=6a Februaro 2009 | author=BirdLife International | year=2008 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2013-09-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | arkivdato=2009-01-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |arkivdato=2009-01-03 }}</ref> kaj estas la plej komuna kivio. Inoj estas ĉirkaŭ 40&nbsp;cm altaj kaj pezas ĉirkaŭ 2.8&nbsp;kg, dum la maskloj estas ĉirkaŭ 2,2&nbsp;kg. La Nordinsula bruna kivio montris rimarkindan adaprokapablon: ĝi adaptiĝas al ampleksa gamo de habitatoj, eĉ al neindiĝenaj arbaroj kaj kelkaj farmareoj. Ĝia plumaro estas strieca ruĝecbruna kaj hirteca. La ino kutime demetas du ovojn, kiuj estas kovataj de la masklo. [[Dosiero:Spotted kiwi in Otorohanga Kiwi House, 2004-06-16.jpg|280ra|Haasta kivio en Otorohanga Kiviejo|eta]] {{Klado|style=font-size:80%;line-height:80% |label1=&nbsp; |1={{Klado|label1 = &nbsp; |1= {{Klado|1=''A. haastii'' |2=''[[Ovena kivio|A. owenii]]'' }} }} |2={{Klado|1= ''[[Tokoeko|A. australis]]'' |2=''[[Okarita kivio|A. rowi]]'' |3= ''[[Nordinsula bruna kivio|A. mantelli]]'' }} }} <small>Rilataro en la genro ''Apteryx''</small><ref name="Little Spotted Kiwi">{{Citaĵo el la reto|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2008/reiland_lian/Classification.html|titolo=Great Spotted Kiwi Classification|alirdato=2008-07-09|verko=University of Wisconsin}}</ref> == Aspekto == Kivioj estas [[Noktulo|noktaj]] [[neflugaj birdoj]], grandaj inter 25 kaj 45&nbsp;cm. Ties adaptado al la surtera vivo estas ege grava: kiel ĉiuj aliaj [[Strutoformaj birdoj]] (kiaj la [[Struto]], la [[Emuo]], la [[Reaoj]] kaj la [[Kazuaroj]]) ili ne havas [[karino]]n ĉe la [[sternumo]] por ankri siajn flugilmuskolojn. La [[Vestiĝeco|vestiĝaj]] flugiloj estas tiom malgrandaj ke ili estas nevideblaj sub la dornecaj, harecaj, dubranĉaj plumoj. Dum plej plenkreskaj birdoj havas ostojn kun vakaj enoj por minimumigi la pezon kaj ebligi praktikeblan flugon, kivioj havas [[osta medolo|medolon]] kiel [[mamuloj]] kaj kiel idoj de aliaj birdoj. Sen postuloj pro pezo por flugado, la inoj de la bruna kivio portas kaj demetas ununuran ovon kiu povas pezi tiom multe kiom ĝis 450 g. Kiel plej aliaj Strutoformaj, ili ne havas [[uropiga glando|uropigan glandon]]. Ties beko estas longa, fleksebla kaj sensiva al tuŝo, kaj ties okuloj havas limigitajn kombilpektenaĵojn. Ĉiukaze ties okuloj estas ege malgrandaj, normale se konsideri, ke ili moviĝas ĉefe dumnokte kaj apenaŭ uzas sian vidosenton sed nur tuŝ- kaj flarosenton. Tamen kivioj estas esceptoj rilate al [[noktulo|noktemaj birdoj]], kiuj ĝenerale havas grandajn okulojn kaj fortan vidkapablon. Ŝajnas, ke ili prifajfas pri vidkapablo kaj turnas sin al aliaj sentoj, simile al fiŝoj aŭ amfibioj kiuj loĝas en malhelo de kavoj.<ref>Tim Birkhead, Bird sense. What It's Like to Be a Bird, Bloomsbury, 2012, paĝo 11</ref> Ties plumoj havas nek barbiojn nek postmudaĵojn, kaj ili havas grandajn hardetektilojn ĉirkaŭ la buŝtruo. Ili havas 13 flugoplumojn, ne havas vostojn kaj ja malgrandan [[pugostrio|vostostumpon]]. Fine ties [[maĉstomako]] estas malforta, kaj ties [[cekumo]] estas longa kaj mallarĝa.<ref name="Davies">Davies, S.J.J.F. (2003). "8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 89–90. ISBN 0-7876-5784-0.</ref> == Kutimaro kaj ekologio == La kivioj nestas en tuneloj. La inoj demetas unu aŭ du ovojn, kiuj havas mirindan dikecon, atingantaj ĝis kvaronon de la ina pezo. Antaŭ la alveno de homoj en la 13a jarcento aŭ antaŭe, la unikaj novzelandaj endemiaj mamuloj estis tri specioj de [[vesperto]]j, kaj la [[ekologia niĉo]] kiun en aliaj mondopartoj estas okupita de animaloj kiaj ĉevaloj, lupoj aŭ musoj estis okupita en la insularo de birdoj (kaj je malpli etendo, de reptilioj). [[Dosiero:KiwiEggRatio.svg|altdekstre|eta|Relativa grando de ovoj.]] Kivioj estas timidaj kaj kutime [[noktulo]]j. Ties ĉefe nokta kutimaro povas esti rezulto de habitata invado fare de predantoj, inklude homojn. En areoj de Novzelando kie oni forigis enmetitajn predantojn, kiaj ĉe rezervejoj, kivioj estas ofte vidataj dumtage. Ili preferas subtropikajn kaj moderklimatajn arbarojn el [[Podokarpacoj|podokarpoj]] kaj [[fago]]j, sed ili estis devigitaj adaptiĝi al diferencaj habitatoj, kiaj ĉealpaj arbustaroj, herbotufaj herbejoj, kaj montoj.<ref name="Davies" /> Kivioj havas tre alte disvolvigitan flarkapablon, malkutime ĉe birdoj, kaj estas la ununuraj birdoj kun naztruoj ĉe la pinto de siaj longaj bekoj. Kivioj manĝas malgrandajn senvertebrulojn, semojn, larvojn kaj multajn variojn de vermoj. Ili povas manĝi ankaŭ fruktojn, malgrandajn krabojn, angilojn kaj amfibiojn. Ĉar ties naztruoj estas situantaj ĉe la pinto de ties longaj bekoj, kivioj povas detekti insektojn kaj vermojn subgrunde uzante sian akran flarkapablon, sen fakte vidi aŭ senti ilin.<ref name="Davies" /> Post pariĝo la masklo kaj la ino de kivio tendencas vivi siajn tutajn vivojn kiel monogama paro. Dum la pariĝa sezono, Junio al Marto, la paro alvokas unu la alian nokte, kaj kuniĝas en la nestotruo ĉiun trian tagon. Tiu rilato povas daŭri ĝis 20 jaroj.<ref>{{Citation | url = http://SavetheKiwi.org.nz/ | title = Save the Kiwi | place = NZ}}, formerly Kiwi Recovery.</ref> Nekutime ĉe aliaj birdoj escepte ĉe kelkaj rabobirdoj, ili havas funkciantan paron de [[ovario]]j (ĉe plej birdoj kaj ĉe [[ornitorinko]]j, la dekstra ovario neniam maturiĝas, tiele ke nur la maldekstra funkcias).<ref name="Davies" /><ref>Fitzpatrick, F.L., (1934). Unilateral and bilateral ovaries in raptorial birds. The Wilson Bulletin, 46(1): 19-22</ref><ref>Kinsky, F.C., (1971). The consistent presence of paired ovaries in the Kiwi (Apteryx) with some discussion of this condition in other birds. Journal of Ornithology 112(3): 334–357.</ref> Kiviovoj povas pezi ĝis unu kvarono de la pezo de la ino. Kutime oni demetas unu ovon sezone. La kiviino demetas la plej grandan ovon en proporcio al la grando de ĉiu ajn birdo en la mondo,<ref>{{Citation | publisher = Auckland Zoo | title = Official Guide Book | chapter = Wilderness New Zealand}}.</ref> tiel ke kvankam la kivio estas preskaŭ samgrande kiel hejma koko, ĝi kapablas demeti ovojn kiuj estas preskaŭ sesfoje la grandon de tiu de kokino.<ref>{{Citation | url = http://savethekiwi.org/ | title = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-12-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | arkivdato = 2011-09-24 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | archivedate = 2011-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ |arkivdato=2011-09-24 }}.</ref> La ovoj havas mildan teksturon, kaj estas eburecaj aŭ verdecblankaj.<ref name = "kiwiweb">{{Cite web | url = http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | title = The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird | accessdate = 2009-01-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | arkivdato = 2010-02-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | archivedate = 2010-02-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |arkivdato=2010-02-10 }}</ref> La masklo kovas la ovon, escepte ĉe la Haasta kivio, ''A. haastii'', ĉe kiuj ambaŭ gepatroj implikiĝas. La kovoperiodo estas 63–92 tagoj.<ref name = "Davies" /> Produkti tiun enorman ovon ege postulas el la ino. Dum la 30 tagoj kiuj daŭras la kresko de la tute disvolvigita ovo la ino devas manĝi trifoje sian normalan kvanton de manĝo. Du aŭ tri tagojn antaŭ la ovodemeto estas tiom malmulte da spaco ene de la ino por ŝia stomako kaj tiele ŝi estas devigita fasti.<ref>{{Citation | last = Piper | first = Ross | year = 2007 | title = Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals | publisher = Greenwood Press}}.</ref> == Statuso kaj konservado == Tutlandaj studoj montris, ke averaĝe nur 5 % el la kiviidoj survivas al plenkreskeco. Tamen ĉe areoj kie oni faras aktivan plagokontrolon, la survivindicoj por la Nordinsula bruna kivio povas esti multe pli altaj. Ekzemple antaŭ kune programo pere de la veneno 1080 fare de la konservoservo DOC kaj la ''Animal Health Board'' en la arbaro de [[Tongariro]] en [[2006]], 32 kiviidoj estis radio-kontrolitaj, el kiuj 57% survivis al plenkreskeco. Danke al pliiĝanta plagokontrolo, la populacio de plenkreskaj vikioj ĉe Tongariro preskaŭ duobliĝis ekde [[1998]]. === Rezervejoj === [[Dosiero:Maungatautari Morning Scene.JPG|eta|250ra|Maungatautari frumatene.]] En 2000 la Novzelanda Departemento de Konservado starigis kvin rezervejojn fokuse al disvolvigo de metodoj por protekti kiviojn kaj pligrandigi ties nombrojn. :Estas tri kivirezervejojn en la Norda Insulo: :* Kivirezervejo Whangarei (por Nordia [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Moehau ĉe Koromandela Duoninsulo (Koromandela [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Tongariro ĉe Taupo (okcidenta [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :kaj du en la Suda Insulo: :* Kivirezervejo Okarito ([[Okarita kivio]]) :* Haasta Kivirezervejo ([[Haasta tokoeko]]) Nombraj aliaj [[naturrezervejo]]j kaj rifuĝejoj havas gravajn populaciojn de kivioj, kiaj la jenaj: * [[Zealandia (naturrezervejo)|Zealandia]] en Wellington ([[Ovena kivio]]) * [[Maungatautari Restaŭrprojekto]] en Waikato ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * ''Bushy Park Forest Reserve'' en Kai Iwi, Whanganui ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * [http://www.kiwitrust.org/ Arbaro Otanewainuku] ĉe Golfo Plenty ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * Hurunui, suda branĉo de la rivero Hurunui, Norda Kanterburio ([[Apteryx haastii|Haasta kivio]]) === Operaco "Nest Egg" === [[Dosiero:Apteryx owenii 0.jpg|eta|maldekstra|Ilustraĵo de [[Ovena kivio]].]] Operaco ''Nest Egg'' (nestovo) estas programo administrata de ''BNZ Save the Kiwi Trust'' – partnereco inter la [[Banko de Novzelando]], la Departemento de Konservado kaj la ''[[Forest and Bird|Royal Forest and Bird Protection Society]]''. Kiviaj ovoj kaj idoj estas prenitaj el la naturo kaj zorgitaj en kaptiveco ĝis ili estas sufiĉe grandaj por defendi sin mem – kutime kiam ili pezas ĉirkaŭ 1200&nbsp;gramojn. Ili estas poste revenigitaj al naturo. La birdoj el la operaco nestovo havas 65% el ŝancon por survivi ĝis la plenkreskeco – kompare kun nur 5% el la naturkreskintaj idoj.<ref>{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | title = Operation Nest Egg | publisher = Save the wiki | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | arkivdato = 2011-09-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | archivedate = 2011-09-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |arkivdato=2011-09-03 }}.</ref> Tiu metodo estas uzata ĉe ĉiuj kivispecioj escepte ĉe la [[Ovena kivio]]. === Veneno 1080 === En 2004, kontraŭ-1080 aktivulo Phillip Anderton prezentiĝis antaŭ la novzelanda gazetaro montranta kivion supozite venenigitan. Priserĉado montris, ke Anderton mensogis al la ĵurnalistoj kaj al la publiko.<ref name="NZ_Herald_3588802">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nzherald.co.nz/rosaleen-macbrayne/news/article.cfm?a_id=132&objectid=3588802|titolo=Poison campaigner fined after using kiwi in stunt|alirdato=13a de oktobro 2011|familia nomo=Macbrayne|persona nomo=Rosaleen|dato=3-a de septembro 2004|verko=The New Zealand Herald}}</ref> Li estis uzinta kivion kiu estis kaptita en porposuma kaptilo. Etenda kontrolado montris, ke la kivioj ne estas je risko pro uzado de tiu biodegradebla veneno 1080.<ref>{{cite web | url = http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2 | title = Survival of brown kiwi exposed to 1080 poison used for control of brushtail possums in Northland, New Zealand | last1 = Robertson | first1 = HA et al | year = 1999 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | arkivdato = 2011-09-29 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | archivedate = 2011-09-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |arkivdato=2011-09-29 }}.</ref> === Minacoj === Enmetitaj mamulaj predantoj, nome ermenoj, hundoj, furoj kaj katoj, estas ĉefaj minacoj por la kivioj. Aliaj minacoj estas habitato-modifo/perdo kaj frapo de motoraj veturiloj. La limigita distribuado kaj malgrando de kelkaj kiviaj populacioj pliigas sian vundeblon pro endogamio. [[Ermeno]]j kulpas pri proksimume duono el mortoj de kiviidoj en multaj areoj tra Novzelando. Ankaŭ katoj je malpli etendo predas kiviidojn. Reserĉado montris, ke la kombina efiko de predantoj kaj aliaj mortotialoj (akcidentoj ktp.) rezultas en malpli ol 5% kiviidoj survivantaj al plenkreskeco.<ref>{{Citation| title= Role of predation in the decline of kiwi, Apteryx spp., in New Zealand| author = JA McLennan et al| year = 1996| url=http://www.newzealandecology.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol20_1_27.pdf}}</ref> Junaj kivioj estas vundeblaj pro la ermena predado ĝis ili atingas ĉirkaŭ 1–1.2&nbsp;kg peze, kaj je tiu aĝo ili jam povas kutime defendi sin mem. [[Furo]]j kaj hundoj ofte mortigas plenkreskajn kiviojn. Tiuj predantoj povas kaŭzi grandajn kaj subitajn malpliiĝojn en la populacioj. Partikulare, hundoj trovas la fortan distingan odoron de kivioj nerezistebla kaj facile trovebla, kaj tiele ili povas kapti kaj mortigi kivion en sekundoj. Frapado kontraŭ motorveturiloj estas alia minaco por ĉiuj kivioj kies habitato estas trapasata de ŝoseoj. Ankaŭ malĝuste kontrolitaj kaptiloj por [[vulpoposumo]]j mortigas aŭ kripligas grandan nombron de kivioj ĉiujare.<ref>{{Citation | url = http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | title = Kiwis killed by traps, not 1080, conservation officer says | publisher = Royal society | place = NZ | date = 2a Aŭgusto 1995 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | arkivdato = 2013-09-23 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | archivedate = 2013-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |arkivdato=2013-09-23 }}.</ref> == Rilato kun homoj == [[Dosiero:Detail of bottom border of Māori kahu kiwi.jpg|eta|altdekstre|Detalo de la supra pinto de “kahu kiwi”, parto de tradicia maoria vesto, kiu montras distingan harecan naturon de kiviaj plumoj.]] La [[maorioj]] tradicie kredis, ke la kivioj estas sub la protektado de [[Tane|Tane Mahuta]], dio de la arbaro. Ili estis uzitaj kiel manĝo kaj ties plumoj por “kahu kiwi”, nome ceremonia vesto.<ref>{{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | contribution = Kiwi and people: early history | title = Te Ara | publisher = The Government | place = NZ | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081212052947/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | archivedate = 2008-12-12 }}.</ref> Nune la kiviaj plumoj estas ankoraŭ uzata, sed kolektitaj nur el birdoj kiuj mortiĝas nature aŭ kiel [[ŝosemortinto]] aŭ predado, aŭ el kaptivaj birdoj.<ref>{{Citation | url = http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | title = New Zealand Embassy and Smithsonian National Zoo host handover ceremony to return kiwi feathers to New Zealand | publisher = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | arkivdato = 2012-11-20 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | archivedate = 2012-11-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |arkivdato=2012-11-20 }}.</ref> Kivioj jam ne plu estas ĉasataj kaj kelkaj maorioj konsideras sin mem kiel ties gardistoj.<ref name="savethekiwi.org.nz">{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | contribution = Kiwi a Maori | title = About the bird | publisher = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | arkivdato = 2011-07-05 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | archivedate = 2011-07-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |arkivdato=2011-07-05 }}.</ref> === Scienca dokumentaro === La unua kivia specimeno studita de eŭropano estis kivia haŭaĵo alportita al [[George Shaw]] de kapitano Andrew Barclay per la ŝipo ''Providence'', kiu informis ke li ricevis ĝin el maristo en Port Jackson nome haveno de Sidnejo ĉirkaŭ 1811. George Shaw donis al la birdo ties sciencan nomon kaj pentris skizojn pri de li imaginita vivo de la birdo kiuj aperis kiel platoj 1057 kaj 1058 en volumeno 24a de la ''The Naturalist's Miscellany'' en 1813. === Bestoĝardenoj === En 1851, la [[Zoo de Londono]] iĝis la unua bestoĝardeno kiu havas kivion. La unua enkaptiveca bredado okazis en [[1945]].<ref>{{Cite web|url= http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/tsop24.pdf| title= Captive management plan for kiwi| date= Junio 2004| page= 10 | format = PDF | publisher = New Zealand Department of Conservation| accessdate = 17a Aŭgusto 2009}}</ref> Ĉe 2007 nur 13 bestoĝardenoj for de Novzelando tenas kiviojn.<ref>{{Citation | title = Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy | first1 = Murray E | last1 = Fowler | first2 = R Eric | last2 = Miller | publisher = Elsevier Health Sciences | year = 2007 | page = 215}}.</ref> En Germanio la [[Frankfurta Bestoĝardeno]] havas 12, la [[Berlina Bestoĝardeno]] havas sep, [[Weltvogelpark Walsrode]] havas unu, la [[Vaŝingtona Bestoĝardeno]] havas tri aŭ kvin, la [[Vogelpark Avifauna]] en [[Nederlando]] havas tri, la [[San Diego Bestoĝardeno]] havas kvin, la [[San Diego Zoo Safari Park]] havas unu, la [[Smithsonian Conservation Biology Institute]] havas unu, kaj la [[Columbus Zoo and Aquarium]] havas tri.<ref>{{cite news |title=Shy envoys off on their OE | first=Eloise |last=Gibson |newspaper=New Zealand Herald |date=29a Aprilo 2010 |page=a4 }}</ref> === Kiel nacia simbolo === [[Dosiero:1898 kiwi 6d red.JPG|eta|maldekstre|Kivio sur poŝtmarko de 1898 de Novzelando.]] La kivio kiel simbolo unuafoje aperis fine de la [[19a jarcento]] en militistaj markiloj de novzelandaj regimentoj. Poste aperis en la signoj de la Sudkanterburia Bataliono en 1886 kaj ĉe la Hastingaj Riflovolontuloj de 1887. Tuj poste la kivio aperis en multaj militistaj markoj, kaj en 1906 kiam [[Kiwi (ciraĵo)|la kivia ciraĵo]] iĝis amplekse vendita en Britio kaj Usono la simbolo iĝis pli amplekse konata. Dum la Unua Mondmilito, la nomo ''"kivio"'' por la novzelandaj soldatoj iĝis de ĝenerala uzado, kaj giganta kivio (nune konata kiel [[Bulford Kiwi]]), estis elfosata el [[argilo]] sur monteto ĉe [[Sling Camp]] en Anglio. Tiu uzado disvastiĝis tiom ke nune ĉiuj novzelandanoj kaj tutmonde kaj hejme estas komune aludita kiel "[[Kivioj (homoj)|kivioj]]". La kivio ekde tiam iĝis la plej bone konata nacia simbolo por Novzelando, kaj tiel la birdo aperas en la blazonoj, signaloj kaj bildoj de multaj novzelandaj urboj, kluboj kaj organizoj; je nacia nivelo, la ruĝa konturo de kivio estas en la centro de la [[kokardo]] de la Novzelanda Aerarmeo.<ref name="kiwiweb"/><ref>{{Cite web|url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|work=About New Zealand|title=The Kiwi|publisher=NZ Search|accessdate=2009-01-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|arkivdato=2010-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|archivedate=2010-05-24}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |arkivdato=2010-05-24 }}</ref> La kivio aperas ankaŭ en la logoo de la Novzelanda Rugbeligo, kaj la novzelanda nacia rugbeteamo estas kromnomata ''la kivioj''. La dorso de la novzelanda dolarmonero montras bildon de kivio kaj en monunua komercado la [[Novzelanda dolaro]] estas ofte menciita kiel "the kiwi" (la kivio).<ref name="NBR_20121027">{{cite news |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |title=Kiwi falls after Wheeler talks down intervention, QE |date=27a oktobro 2012 |work=The National Business Review |location=NZ |accessdate=27a oktobro 2012 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |date=2013-06-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |arkivdato=2013-06-04 }}</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Kiwi hg.jpg| Dosiero:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg| Dosiero:KiwiSkelettdUrville.jpg| Dosiero:[[Dosiero:Nz 1d front.jpg]] </gallery> == Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == [[Dosiero:Kivioj.jpg|400ra|eta|Aliaj novzelandaj poŝtmarkoj pri kivioj]] * Burbidge, M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi. Conservation Genetics, 4(2):167–77 * Cooper, Alan et al. (2001). Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. Nature, 409: 704–07. * SavetheKiwi.org "Producing an Egg". Arkivita el la originalo la 29an de Junio 2007. Konsultita la 2007-08-13. * "Kiwi (Apteryx spp.) recovery plan 2008–2018. (Threatened Species Recovery Plan 60)". Wellington, NZ: Department of Conservation. 2008. Konsultita la 2011-10-13. == Vidu ankaŭ == * [[Endemiaj birdoj de Novzelando]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=kivi}}{{Portalo Birdoj}} * http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm * http://www.kiwirecovery.org.nz {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ |date=2012-06-14 }} * http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060307060612/http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm |date=2006-03-07 }} * [http://fieldguide.tripod.com/struthio.html Struthioniformes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070225051031/http://fieldguide.tripod.com/struthio.html |date=2007-02-25 }} en ''Field Guide to the Birds on the Web'' * Avibase [http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=home&lang=EN] * {{Citation | url = http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | title = Species: birds | contribution = Great Spotted Kiwi | publisher = ARKive | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | arkivdato = 2007-06-14 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | archivedate = 2007-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/ | title = Native animals: birds | contribution = Land birds: Kiwi | publisher = Department of Conservation | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | arkivdato = 2009-10-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | archivedate = 2009-10-03 }}. * {{Citation | url = http://www.kiwirecovery.org.nz/ | publisher = BNZ Save The Kiwi Trust | place = NZ | title = Kiwi recovery | accessdate = 2007-01-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ | archivedate = 2012-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.terranature.org/kiwi1.htm | publisher = TerraNature | title = Kiwi}}. * {{Citation | url = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | title = How the Kiwi Lost his Wings | type = Maori legend | publisher = Kiwi newz | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | arkivdato = 2016-06-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210106062358/https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | accessdate = 2024-11-28 | archivedate = 2021-01-06 }}. * {{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | contribution = Kiwi | title = Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand | publisher = The Government | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | arkivdato = 2008-06-08 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | archivedate = 2008-06-08 }}. * {{Citation | url = http://www.youtube.com/watch?v=go52mHlKDEo | type = daylight video | contribution = North Island Brown Kiwi feeding in the wild | publisher = Google | title = YouTube}}. * {{Citation | url = http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | publisher = Taranaki Kiwi Trust | title = Pests & threats | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | arkivdato = 2012-04-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | archivedate = 2012-04-02 }}. * {{Citation | url = http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | title = 1080 and kiwi | contribution = Case studies on 1080: the facts | publisher = 1080 facts | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | arkivdato = 2011-12-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | archivedate = 2011-12-02 }}. {{Birdoj}} {{Leginda|2022|08|18}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apterigedoj]] [[Kategorio:Kivioj]] [[Kategorio:Strutoformaj]] [[Kategorio:Neflugaj birdoj]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando]] j0yl90hb6fzsyge7ci5w7dpgykji65s 9456425 9456421 2026-08-18T20:42:20Z ~2026-45471-68 262066 /* */ 9456425 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=genro de birdoj kun 5 specioj|frukto|Kivifrukto|kromnomo por novzelandano|Kivioj (homoj)}} {{Taksonomio |nomo = Kivio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = TeTuatahianui.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreska [[nordinsula kivio]] en la Monto Maungatautari |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] |familio = [[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] |genro = '''''Apteryx''''' - '''apterigo''', '''kivio''' |genro aŭtoritato = [[George Shaw|Shaw, G]], 1813 |mapo de vivoteritorioj = NZ-kiwimap 5 species.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#A66220|''Apteryx mantelli'' - [[nordinsula kivio]]}} {{Priskribo|#FFD800|''Apteryx maxima'' - [[makula kivio]]}} {{Priskribo|#000000|''Apteryx rowi'' - [[okarita kivio]]}} {{Priskribo|#0454FB|''Apteryx australis'' - [[sudinsula kivio]]}} &nbsp;'''O''' &nbsp;&nbsp;''Apteryx owenii'' - [[eta kivio]] </div> |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = {{Kaŝebla listo |titolo = 6 specioj |titolstilo = align:center; |''[[Apteryx owenii|A. owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] |''[[Apteryx maxima|A. maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] |''[[Apteryx australis|A. australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] |''[[Apteryx rowi|A. rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] |''[[Apteryx mantelli|A. mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] |''† A. littoralis'' <small>Tennyson, AJD; Tomotani, B, 2021</small> - marborda kivio }} |sinonimo = {{Kaŝebla listo |titolo = Sinonimoj |titolstilo = align:center; |''Stictapteryx'' <small>Iredale & Mathews, 1926</small> |''Kiwi'' <small>Verheyen, 1960</small> |''Pseudapteryx'' <small>Lydekker 1891</small> }} |vikispecio = |komunejo = |domajno=[[Eukaryota]]}} '''Apterigo'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigo_kd apterigo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Apteryx]]}}), aŭ pli komune '''kivio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#kivio_kd kivio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/>, estas genro de [[neflugaj birdoj]] el la familio de '''[[apterigedoj]]'''<ref name="OT"/> (''Apterygidae''). Ĝi estas la sola genro de tiu malgranda familio, kiu mem estas la nura familio de la ordo de '''[[apterigoformaj]]'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigoformaj_kd apterigoformaj] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/> (''Apterygiformes''). Ĝi konsistas el kvin agnoskitaj specioj. La kivioj vivas [[Endemio|endemie]] en [[Novzelando]]. Ekde la enkonduko de predantaj bestoj fare de enmigrantoj ili estas endanĝerigitaj. El la kvin agnoskitaj specioj, kvar estas nune [[Vundebla specio|vundeblaj]], kaj unu estas [[preskaŭ minacata]]. Ĉiuj specioj estis negative tuŝitaj de historia [[senarbarigo]] sed nuntempe grandaj areoj de ĝia arbara [[habitato]] estas bone protektita en [[Rezervejo|rezervejoj]] kaj [[Nacia parko|naciaj parkoj]]. Nun la plej granda minaco al ĝia survivado estas [[predado]] fare de [[Invadaj specioj|invadaj]] mamulaj predantoj. La kivio estas unu el la [[Nacia simbolo|naciaj simboloj]] kaj de [[Novzelando]] kaj de la Novzelandanoj. Tiu [[Asocio (psikologio)|asocio]] estas tiom forta ke la termino ''Kiwi'' (kivio) estas uzata tutmonde kiel familiara [[laŭloka nomo]] por Novzelandanoj. La inoj demetas la plej grandajn [[Birdovo|ovojn]] rilate al sia korpogrando inter ĉiuj ajn specioj de birdoj en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|titolo=Birds: Kiwi|alirdato=2008-09-19|eldoninto=[[San Diego Zoo]]}}</ref>. == Etimologio == La [[Maoria lingvo|maoria]] vorto ''kiwi''<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = Unabridged Dictionary | publisher = Random House | year = 2006 | contribution = Kiwi}}</ref> estas ĝenerale akceptita kiel "de imita origino" el la birda alvoko<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th | year = 2006 | publisher = Houghton Mifflin | contribution = Kiwi}}.</ref>. Tamen, kelkaj lingvistoj derivigas la vorton el [[Polinezia lingvaro|prakerna polinezia]] ''*kiwi'', kiu aludas al la ''Numenius tahitiensis'', nome la [[Pacifika kurlo]], [[migranta birdo]] kiu vintrumas en la tropikpacifikaj insuloj.<ref name="pollex">{{Citation | place = NZ | url = http://pollex.org.nz/entry/kiwi.1/ | title = Polynesian Lexicon Project Online | contribution = kiwi}}.</ref> Pro sia longa kaj kurveca beko kaj bruna korpo, fakte la kurlo similas al la kivio. Tiele kiam alvenis al Novzelando la unuaj [[Polinezianoj|polineziaj]] [[Setlanto|setlantoj]], ili estus povinta apliki la vorton kiwi al la ĵustrovita birdo.<ref name="savethekiwi.org.nz"/> La scienca genronomo ''Apteryx'' derivas el la [[antikva greka]] kaj signifas "senflugila": ''α'' (a-, sen) kaj ''πτερυξ, πτερυγος'' (pterux, pterugos, [[flugilo]])<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/sobkiw1/cur/introduction Birds of the World], Southern Brown Kiwi.</ref>. [[Dosiero:Three kiwi species models in Auckland museum.jpg|eta|maldekstra|Laŭhorloĝe el maldekstro: sudinsula kivio (''Apteryx australis''), eta kivio (''Apteryx owenii'') kaj makula kivio (''Apteryx maxima'') ĉe Auckland War Memorial Museum]] == Taksonomio kaj sistematiko == Delonge oni supozis, ke la kivio estas proksime rilata al la aliaj novzelandaj strutoformaj nome la [[Moaoj]]. Tamen ĵusaj [[filogenetiko|studoj pere de DNA]] indikas, ke la [[Struto]] estas pli proksime rilata al la [[dinornito|moao]] kaj la kivio estas pli proksime rilata al la [[Emuo]] kaj al la [[kazuaro]]j. Tiu teorio sugestas, ke la prauloj de la kivioj alvenis en Novzelandon el aliloke en [[Aŭstralazio]] multe post la moaoj. Laŭ britaj fakuloj, la kivioj povus esti antikva importaĵo el Aŭstralio. Priserĉistoj de [[Oksforda Universitato]] trovis, ke pruvaro de [[DNA]] konektis la aŭstralian Emuon kaj la Struton el [[Afriko]]. Post ekzameni DNA el la moao, ili kredas, ke la kivio estas pli proksime rilata al siaj aŭstraliaj kuzoj.<ref>{{Citation | url = http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm | title = News in Science | publisher = ABC | place = AU}}.</ref> === Specioj kaj subspecioj === Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 10-an de jan. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por la tuta genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] **[[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] ***''[[Apteryx]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[apterigo]], [[kivio]] ****''[[Apteryx owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] ****''[[Apteryx maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] ****''[[Apteryx australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] *****''Apteryx australis australis'' <small>Shaw, G, 1813</small> *****''Apteryx australis lawryi'' <small>Rothschild, LW, 1893</small> - rakiura kivio ****''[[Apteryx rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] ****''[[Apteryx mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] {{Genealogia arbo2/fino}} Pli détale, estas kvin konataj specioj de kivio, same kiel nombraj subspecioj. * La [[eta kivio]], ''Apteryx owenii'', estas la plej malgranda kivio el ĉiuj. Ĝi ne kapablis rezisti kontraŭ predado fare de enmetitaj porkoj, ermenoj kaj katoj, kio kondukis al ĝia formorto en la ĉeftero. Nur ĉirkaŭ 1,350 restas en la [[Insulo Kapiti]] kaj ĝi estis enmetita en aliajn senpredantajn insulojn kaj ŝajne setlis per ĉirkaŭ 50 individuoj en ĉiu insulo. Ĝi estas netimema birdo de la grando de nankoko kaj estas 25&nbsp;cm alta kaj la ino pezas 1,3&nbsp;kg. Ŝi demetas unu ovon kiu estas kovata de la masklo. * La [[makula kivio]], ''Apteryx maxima'', estas granda specio kiu estas ĉirkaŭ 45&nbsp;cm alta kaj pezas ĉirkaŭ 3,3&nbsp;kg (maskloj ĉirkaŭ 2,4&nbsp;kg). Ĝi havas grizbrunan plumaron kun pli helaj bendoj. La ino demetas ununuran ovon, kiun kovas ambaŭ gepatroj. Ĝia populacio estas ĉirkaŭkalkulita je 20 000, distribuita tra la plej montaj partoj de nordokcidenta Nelson, la norda Okcidenta Marbordo, kaj la [[Sudaj Alpoj]]. * La [[sudinsula kivio]], ''Apteryx australis'', relative la plej komuna specio de kivio konata el la suda kaj okcidenta partoj de la Suda Insulo kiu loĝas ĉe plej altaj lokoj. Ĝi estas proksimume samgranda kiel la makula kivio kaj estas simila laŭ aspekto al la nordinsula kivio sed ĝia plumaro estas pli hela. Tamen studoj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj la distribuado de tiu specio inkludis la orientan marbordon de la Suda Insulo<ref name="Shepherd" />. Estas 2 agnoskitaj subspecioj: ** La nomiga subspecio (''Apteryx australis australis'') kiu troviĝas ĉe la suda ĉefinsulo. 3 malsamaj populacioj apartiĝas kun nesufiĉe grandaj malsamoj por iĝi apartaj subspecioj: ***La nordfjordlanda kaj sudfjordlanda populacioj, kiu loĝas en la malproksima sudokcidenta parto de la Suda Insulo konata kiel [[Fjordlando]]. Tiuj populacioj estas relative komunaj kaj estas preskaŭ 40&nbsp;cm alta. *** La haasta grupo estas la plej rara populacio kun nur ĉirkaŭ 300 individuoj. Ĝi estis identigita kiel distinga formo en 1993. Ĝi loĝas nur en limigita areo en la Montaro [[Haast (Novzelando)|Haast]] de la Suda Insulo nome ĉe Sudaj Alpoj je altitudo de 1 500 m. Tiu formo estas distingata per pli forte subenkurba beko kaj pli rufa plumaro. ** La rakiura kivio, ''Apteryx australis lawryi'', endemia de la [[Rakiura Insulo]]. * La [[okarita kivio]], ''Apteryx rowi'', unuafoje identigita kiel nova specio en 1994,<ref>{{Cite web|url=http://www.doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|title=Rowi: New Zealand native land birds|publisher=New Zealand Department of Conservation (DOC)|accessdate=2009-07-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|arkivdato=2013-02-19}} {{Citaĵo el la reto |url=http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |arkivdato=2013-02-19 }}</ref> estas iomete pli malgranda, kun grizeca nuanco en la plumaro kaj foje kun blankaj vizaĝaj plumoj. Inoj demetas tiom multajn kiom ĝis tri ovojn jare, sed po unu en diferenca nesto. Kaj masklo kaj ino kovas. La distribuado de tiuj kivioj estas limigita al malgranda areo en la okcidenta marbordo de la [[Suda Insulo]] de Novzelando. Tamen studioj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj ĝi estis multe pli disvastigita ĉe la okcidenta marbordo de la Suda Insulo kaj ĉeestis en la suda duono de la Norda Insulo kie ĝi estis la unura kivispecio detektita.<ref name="Shepherd">Shepherd, L.D. & Lambert, D.M. (2008) ''Ancient DNA and conservation: lessons from the endangered kiwi of New Zealand Molecular Ecology'' '''17''', 2174–84</ref> * La [[nordinsula kivio]], ''Apteryx mantelli'', antaŭ 2000 (kaj ankoraŭ ĉe kelkaj fontoj) estas disvastigita en la nordaj du trionoj de la Norda Insulo kun ĉirkaŭ 35 000 restantaj,<ref>{{Cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | title=Northern Brown Kiwi | work=Data Zone | accessdate=6a Februaro 2009 | author=BirdLife International | year=2008 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2013-09-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | arkivdato=2009-01-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |arkivdato=2009-01-03 }}</ref> kaj estas la plej komuna kivio. Inoj estas ĉirkaŭ 40&nbsp;cm altaj kaj pezas ĉirkaŭ 2.8&nbsp;kg, dum la maskloj estas ĉirkaŭ 2,2&nbsp;kg. La Nordinsula bruna kivio montris rimarkindan adaprokapablon: ĝi adaptiĝas al ampleksa gamo de habitatoj, eĉ al neindiĝenaj arbaroj kaj kelkaj farmareoj. Ĝia plumaro estas strieca ruĝecbruna kaj hirteca. La ino kutime demetas du ovojn, kiuj estas kovataj de la masklo. [[Dosiero:Spotted kiwi in Otorohanga Kiwi House, 2004-06-16.jpg|280ra|Haasta kivio en Otorohanga Kiviejo|eta]] {{Klado|style=font-size:80%;line-height:80% |label1=&nbsp; |1={{Klado|label1 = &nbsp; |1= {{Klado|1=''A. haastii'' |2=''[[Ovena kivio|A. owenii]]'' }} }} |2={{Klado|1= ''[[Tokoeko|A. australis]]'' |2=''[[Okarita kivio|A. rowi]]'' |3= ''[[Nordinsula bruna kivio|A. mantelli]]'' }} }} <small>Rilataro en la genro ''Apteryx''</small><ref name="Little Spotted Kiwi">{{Citaĵo el la reto|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2008/reiland_lian/Classification.html|titolo=Great Spotted Kiwi Classification|alirdato=2008-07-09|verko=University of Wisconsin}}</ref> == Aspekto == Kivioj estas [[Noktulo|noktaj]] [[neflugaj birdoj]], grandaj inter 25 kaj 45&nbsp;cm. Ties adaptado al la surtera vivo estas ege grava: kiel ĉiuj aliaj [[Strutoformaj birdoj]] (kiaj la [[Struto]], la [[Emuo]], la [[Reaoj]] kaj la [[Kazuaroj]]) ili ne havas [[karino]]n ĉe la [[sternumo]] por ankri siajn flugilmuskolojn. La [[Vestiĝeco|vestiĝaj]] flugiloj estas tiom malgrandaj ke ili estas nevideblaj sub la dornecaj, harecaj, dubranĉaj plumoj. Dum plej plenkreskaj birdoj havas ostojn kun vakaj enoj por minimumigi la pezon kaj ebligi praktikeblan flugon, kivioj havas [[osta medolo|medolon]] kiel [[mamuloj]] kaj kiel idoj de aliaj birdoj. Sen postuloj pro pezo por flugado, la inoj de la bruna kivio portas kaj demetas ununuran ovon kiu povas pezi tiom multe kiom ĝis 450 g. Kiel plej aliaj Strutoformaj, ili ne havas [[uropiga glando|uropigan glandon]]. Ties beko estas longa, fleksebla kaj sensiva al tuŝo, kaj ties okuloj havas limigitajn kombilpektenaĵojn. Ĉiukaze ties okuloj estas ege malgrandaj, normale se konsideri, ke ili moviĝas ĉefe dumnokte kaj apenaŭ uzas sian vidosenton sed nur tuŝ- kaj flarosenton. Tamen kivioj estas esceptoj rilate al [[noktulo|noktemaj birdoj]], kiuj ĝenerale havas grandajn okulojn kaj fortan vidkapablon. Ŝajnas, ke ili prifajfas pri vidkapablo kaj turnas sin al aliaj sentoj, simile al fiŝoj aŭ amfibioj kiuj loĝas en malhelo de kavoj.<ref>Tim Birkhead, Bird sense. What It's Like to Be a Bird, Bloomsbury, 2012, paĝo 11</ref> Ties plumoj havas nek barbiojn nek postmudaĵojn, kaj ili havas grandajn hardetektilojn ĉirkaŭ la buŝtruo. Ili havas 13 flugoplumojn, ne havas vostojn kaj ja malgrandan [[pugostrio|vostostumpon]]. Fine ties [[maĉstomako]] estas malforta, kaj ties [[cekumo]] estas longa kaj mallarĝa.<ref name="Davies">Davies, S.J.J.F. (2003). "8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 89–90. ISBN 0-7876-5784-0.</ref> == Kutimaro kaj ekologio == La kivioj nestas en tuneloj. La inoj demetas unu aŭ du ovojn, kiuj havas mirindan dikecon, atingantaj ĝis kvaronon de la ina pezo. Antaŭ la alveno de homoj en la 13a jarcento aŭ antaŭe, la unikaj novzelandaj endemiaj mamuloj estis tri specioj de [[vesperto]]j, kaj la [[ekologia niĉo]] kiun en aliaj mondopartoj estas okupita de animaloj kiaj ĉevaloj, lupoj aŭ musoj estis okupita en la insularo de birdoj (kaj je malpli etendo, de reptilioj). [[Dosiero:KiwiEggRatio.svg|altdekstre|eta|Relativa grando de ovoj.]] Kivioj estas timidaj kaj kutime [[noktulo]]j. Ties ĉefe nokta kutimaro povas esti rezulto de habitata invado fare de predantoj, inklude homojn. En areoj de Novzelando kie oni forigis enmetitajn predantojn, kiaj ĉe rezervejoj, kivioj estas ofte vidataj dumtage. Ili preferas subtropikajn kaj moderklimatajn arbarojn el [[Podokarpacoj|podokarpoj]] kaj [[fago]]j, sed ili estis devigitaj adaptiĝi al diferencaj habitatoj, kiaj ĉealpaj arbustaroj, herbotufaj herbejoj, kaj montoj.<ref name="Davies" /> Kivioj havas tre alte disvolvigitan flarkapablon, malkutime ĉe birdoj, kaj estas la ununuraj birdoj kun naztruoj ĉe la pinto de siaj longaj bekoj. Kivioj manĝas malgrandajn senvertebrulojn, semojn, larvojn kaj multajn variojn de vermoj. Ili povas manĝi ankaŭ fruktojn, malgrandajn krabojn, angilojn kaj amfibiojn. Ĉar ties naztruoj estas situantaj ĉe la pinto de ties longaj bekoj, kivioj povas detekti insektojn kaj vermojn subgrunde uzante sian akran flarkapablon, sen fakte vidi aŭ senti ilin.<ref name="Davies" /> Post pariĝo la masklo kaj la ino de kivio tendencas vivi siajn tutajn vivojn kiel monogama paro. Dum la pariĝa sezono, Junio al Marto, la paro alvokas unu la alian nokte, kaj kuniĝas en la nestotruo ĉiun trian tagon. Tiu rilato povas daŭri ĝis 20 jaroj.<ref>{{Citation | url = http://SavetheKiwi.org.nz/ | title = Save the Kiwi | place = NZ}}, formerly Kiwi Recovery.</ref> Nekutime ĉe aliaj birdoj escepte ĉe kelkaj rabobirdoj, ili havas funkciantan paron de [[ovario]]j (ĉe plej birdoj kaj ĉe [[ornitorinko]]j, la dekstra ovario neniam maturiĝas, tiele ke nur la maldekstra funkcias).<ref name="Davies" /><ref>Fitzpatrick, F.L., (1934). Unilateral and bilateral ovaries in raptorial birds. The Wilson Bulletin, 46(1): 19-22</ref><ref>Kinsky, F.C., (1971). The consistent presence of paired ovaries in the Kiwi (Apteryx) with some discussion of this condition in other birds. Journal of Ornithology 112(3): 334–357.</ref> Kiviovoj povas pezi ĝis unu kvarono de la pezo de la ino. Kutime oni demetas unu ovon sezone. La kiviino demetas la plej grandan ovon en proporcio al la grando de ĉiu ajn birdo en la mondo,<ref>{{Citation | publisher = Auckland Zoo | title = Official Guide Book | chapter = Wilderness New Zealand}}.</ref> tiel ke kvankam la kivio estas preskaŭ samgrande kiel hejma koko, ĝi kapablas demeti ovojn kiuj estas preskaŭ sesfoje la grandon de tiu de kokino.<ref>{{Citation | url = http://savethekiwi.org/ | title = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-12-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | arkivdato = 2011-09-24 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | archivedate = 2011-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ |arkivdato=2011-09-24 }}.</ref> La ovoj havas mildan teksturon, kaj estas eburecaj aŭ verdecblankaj.<ref name = "kiwiweb">{{Cite web | url = http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | title = The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird | accessdate = 2009-01-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | arkivdato = 2010-02-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | archivedate = 2010-02-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |arkivdato=2010-02-10 }}</ref> La masklo kovas la ovon, escepte ĉe la Haasta kivio, ''A. haastii'', ĉe kiuj ambaŭ gepatroj implikiĝas. La kovoperiodo estas 63–92 tagoj.<ref name = "Davies" /> Produkti tiun enorman ovon ege postulas el la ino. Dum la 30 tagoj kiuj daŭras la kresko de la tute disvolvigita ovo la ino devas manĝi trifoje sian normalan kvanton de manĝo. Du aŭ tri tagojn antaŭ la ovodemeto estas tiom malmulte da spaco ene de la ino por ŝia stomako kaj tiele ŝi estas devigita fasti.<ref>{{Citation | last = Piper | first = Ross | year = 2007 | title = Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals | publisher = Greenwood Press}}.</ref> == Statuso kaj konservado == Tutlandaj studoj montris, ke averaĝe nur 5 % el la kiviidoj survivas al plenkreskeco. Tamen ĉe areoj kie oni faras aktivan plagokontrolon, la survivindicoj por la Nordinsula bruna kivio povas esti multe pli altaj. Ekzemple antaŭ kune programo pere de la veneno 1080 fare de la konservoservo DOC kaj la ''Animal Health Board'' en la arbaro de [[Tongariro]] en [[2006]], 32 kiviidoj estis radio-kontrolitaj, el kiuj 57% survivis al plenkreskeco. Danke al pliiĝanta plagokontrolo, la populacio de plenkreskaj vikioj ĉe Tongariro preskaŭ duobliĝis ekde [[1998]]. === Rezervejoj === [[Dosiero:Maungatautari Morning Scene.JPG|eta|250ra|Maungatautari frumatene.]] En 2000 la Novzelanda Departemento de Konservado starigis kvin rezervejojn fokuse al disvolvigo de metodoj por protekti kiviojn kaj pligrandigi ties nombrojn. :Estas tri kivirezervejojn en la Norda Insulo: :* Kivirezervejo Whangarei (por Nordia [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Moehau ĉe Koromandela Duoninsulo (Koromandela [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Tongariro ĉe Taupo (okcidenta [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :kaj du en la Suda Insulo: :* Kivirezervejo Okarito ([[Okarita kivio]]) :* Haasta Kivirezervejo ([[Haasta tokoeko]]) Nombraj aliaj [[naturrezervejo]]j kaj rifuĝejoj havas gravajn populaciojn de kivioj, kiaj la jenaj: * [[Zealandia (naturrezervejo)|Zealandia]] en Wellington ([[Ovena kivio]]) * [[Maungatautari Restaŭrprojekto]] en Waikato ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * ''Bushy Park Forest Reserve'' en Kai Iwi, Whanganui ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * [http://www.kiwitrust.org/ Arbaro Otanewainuku] ĉe Golfo Plenty ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * Hurunui, suda branĉo de la rivero Hurunui, Norda Kanterburio ([[Apteryx haastii|Haasta kivio]]) === Operaco "Nest Egg" === [[Dosiero:Apteryx owenii 0.jpg|eta|maldekstra|Ilustraĵo de [[Ovena kivio]].]] Operaco ''Nest Egg'' (nestovo) estas programo administrata de ''BNZ Save the Kiwi Trust'' – partnereco inter la [[Banko de Novzelando]], la Departemento de Konservado kaj la ''[[Forest and Bird|Royal Forest and Bird Protection Society]]''. Kiviaj ovoj kaj idoj estas prenitaj el la naturo kaj zorgitaj en kaptiveco ĝis ili estas sufiĉe grandaj por defendi sin mem – kutime kiam ili pezas ĉirkaŭ 1200&nbsp;gramojn. Ili estas poste revenigitaj al naturo. La birdoj el la operaco nestovo havas 65% el ŝancon por survivi ĝis la plenkreskeco – kompare kun nur 5% el la naturkreskintaj idoj.<ref>{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | title = Operation Nest Egg | publisher = Save the wiki | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | arkivdato = 2011-09-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | archivedate = 2011-09-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |arkivdato=2011-09-03 }}.</ref> Tiu metodo estas uzata ĉe ĉiuj kivispecioj escepte ĉe la [[Ovena kivio]]. === Veneno 1080 === En 2004, kontraŭ-1080 aktivulo Phillip Anderton prezentiĝis antaŭ la novzelanda gazetaro montranta kivion supozite venenigitan. Priserĉado montris, ke Anderton mensogis al la ĵurnalistoj kaj al la publiko.<ref name="NZ_Herald_3588802">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nzherald.co.nz/rosaleen-macbrayne/news/article.cfm?a_id=132&objectid=3588802|titolo=Poison campaigner fined after using kiwi in stunt|alirdato=13a de oktobro 2011|familia nomo=Macbrayne|persona nomo=Rosaleen|dato=3-a de septembro 2004|verko=The New Zealand Herald}}</ref> Li estis uzinta kivion kiu estis kaptita en porposuma kaptilo. Etenda kontrolado montris, ke la kivioj ne estas je risko pro uzado de tiu biodegradebla veneno 1080.<ref>{{cite web | url = http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2 | title = Survival of brown kiwi exposed to 1080 poison used for control of brushtail possums in Northland, New Zealand | last1 = Robertson | first1 = HA et al | year = 1999 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | arkivdato = 2011-09-29 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | archivedate = 2011-09-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |arkivdato=2011-09-29 }}.</ref> === Minacoj === Enmetitaj mamulaj predantoj, nome ermenoj, hundoj, furoj kaj katoj, estas ĉefaj minacoj por la kivioj. Aliaj minacoj estas habitato-modifo/perdo kaj frapo de motoraj veturiloj. La limigita distribuado kaj malgrando de kelkaj kiviaj populacioj pliigas sian vundeblon pro endogamio. [[Ermeno]]j kulpas pri proksimume duono el mortoj de kiviidoj en multaj areoj tra Novzelando. Ankaŭ katoj je malpli etendo predas kiviidojn. Reserĉado montris, ke la kombina efiko de predantoj kaj aliaj mortotialoj (akcidentoj ktp.) rezultas en malpli ol 5% kiviidoj survivantaj al plenkreskeco.<ref>{{Citation| title= Role of predation in the decline of kiwi, Apteryx spp., in New Zealand| author = JA McLennan et al| year = 1996| url=http://www.newzealandecology.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol20_1_27.pdf}}</ref> Junaj kivioj estas vundeblaj pro la ermena predado ĝis ili atingas ĉirkaŭ 1–1.2&nbsp;kg peze, kaj je tiu aĝo ili jam povas kutime defendi sin mem. [[Furo]]j kaj hundoj ofte mortigas plenkreskajn kiviojn. Tiuj predantoj povas kaŭzi grandajn kaj subitajn malpliiĝojn en la populacioj. Partikulare, hundoj trovas la fortan distingan odoron de kivioj nerezistebla kaj facile trovebla, kaj tiele ili povas kapti kaj mortigi kivion en sekundoj. Frapado kontraŭ motorveturiloj estas alia minaco por ĉiuj kivioj kies habitato estas trapasata de ŝoseoj. Ankaŭ malĝuste kontrolitaj kaptiloj por [[vulpoposumo]]j mortigas aŭ kripligas grandan nombron de kivioj ĉiujare.<ref>{{Citation | url = http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | title = Kiwis killed by traps, not 1080, conservation officer says | publisher = Royal society | place = NZ | date = 2a Aŭgusto 1995 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | arkivdato = 2013-09-23 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | archivedate = 2013-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |arkivdato=2013-09-23 }}.</ref> == Rilato kun homoj == [[Dosiero:Detail of bottom border of Māori kahu kiwi.jpg|eta|altdekstre|Detalo de la supra pinto de “kahu kiwi”, parto de tradicia maoria vesto, kiu montras distingan harecan naturon de kiviaj plumoj.]] La [[maorioj]] tradicie kredis, ke la kivioj estas sub la protektado de [[Tane|Tane Mahuta]], dio de la arbaro. Ili estis uzitaj kiel manĝo kaj ties plumoj por “kahu kiwi”, nome ceremonia vesto.<ref>{{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | contribution = Kiwi and people: early history | title = Te Ara | publisher = The Government | place = NZ | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081212052947/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | archivedate = 2008-12-12 }}.</ref> Nune la kiviaj plumoj estas ankoraŭ uzata, sed kolektitaj nur el birdoj kiuj mortiĝas nature aŭ kiel [[ŝosemortinto]] aŭ predado, aŭ el kaptivaj birdoj.<ref>{{Citation | url = http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | title = New Zealand Embassy and Smithsonian National Zoo host handover ceremony to return kiwi feathers to New Zealand | publisher = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | arkivdato = 2012-11-20 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | archivedate = 2012-11-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |arkivdato=2012-11-20 }}.</ref> Kivioj jam ne plu estas ĉasataj kaj kelkaj maorioj konsideras sin mem kiel ties gardistoj.<ref name="savethekiwi.org.nz">{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | contribution = Kiwi a Maori | title = About the bird | publisher = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | arkivdato = 2011-07-05 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | archivedate = 2011-07-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |arkivdato=2011-07-05 }}.</ref> === Scienca dokumentaro === La unua kivia specimeno studita de eŭropano estis kivia haŭaĵo alportita al [[George Shaw]] de kapitano Andrew Barclay per la ŝipo ''Providence'', kiu informis ke li ricevis ĝin el maristo en Port Jackson nome haveno de Sidnejo ĉirkaŭ 1811. George Shaw donis al la birdo ties sciencan nomon kaj pentris skizojn pri de li imaginita vivo de la birdo kiuj aperis kiel platoj 1057 kaj 1058 en volumeno 24a de la ''The Naturalist's Miscellany'' en 1813. === Bestoĝardenoj === En 1851, la [[Zoo de Londono]] iĝis la unua bestoĝardeno kiu havas kivion. La unua enkaptiveca bredado okazis en [[1945]].<ref>{{Cite web|url= http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/tsop24.pdf| title= Captive management plan for kiwi| date= Junio 2004| page= 10 | format = PDF | publisher = New Zealand Department of Conservation| accessdate = 17a Aŭgusto 2009}}</ref> Ĉe 2007 nur 13 bestoĝardenoj for de Novzelando tenas kiviojn.<ref>{{Citation | title = Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy | first1 = Murray E | last1 = Fowler | first2 = R Eric | last2 = Miller | publisher = Elsevier Health Sciences | year = 2007 | page = 215}}.</ref> En Germanio la [[Frankfurta Bestoĝardeno]] havas 12, la [[Berlina Bestoĝardeno]] havas sep, [[Weltvogelpark Walsrode]] havas unu, la [[Vaŝingtona Bestoĝardeno]] havas tri aŭ kvin, la [[Vogelpark Avifauna]] en [[Nederlando]] havas tri, la [[San Diego Bestoĝardeno]] havas kvin, la [[San Diego Zoo Safari Park]] havas unu, la [[Smithsonian Conservation Biology Institute]] havas unu, kaj la [[Columbus Zoo and Aquarium]] havas tri.<ref>{{cite news |title=Shy envoys off on their OE | first=Eloise |last=Gibson |newspaper=New Zealand Herald |date=29a Aprilo 2010 |page=a4 }}</ref> === Kiel nacia simbolo === [[Dosiero:1898 kiwi 6d red.JPG|eta|maldekstre|Kivio sur poŝtmarko de 1898 de Novzelando.]] La kivio kiel simbolo unuafoje aperis fine de la [[19a jarcento]] en militistaj markiloj de novzelandaj regimentoj. Poste aperis en la signoj de la Sudkanterburia Bataliono en 1886 kaj ĉe la Hastingaj Riflovolontuloj de 1887. Tuj poste la kivio aperis en multaj militistaj markoj, kaj en 1906 kiam [[Kiwi (ciraĵo)|la kivia ciraĵo]] iĝis amplekse vendita en Britio kaj Usono la simbolo iĝis pli amplekse konata. Dum la Unua Mondmilito, la nomo ''"kivio"'' por la novzelandaj soldatoj iĝis de ĝenerala uzado, kaj giganta kivio (nune konata kiel [[Bulford Kiwi]]), estis elfosata el [[argilo]] sur monteto ĉe [[Sling Camp]] en Anglio. Tiu uzado disvastiĝis tiom ke nune ĉiuj novzelandanoj kaj tutmonde kaj hejme estas komune aludita kiel "[[Kivioj (homoj)|kivioj]]". La kivio ekde tiam iĝis la plej bone konata nacia simbolo por Novzelando, kaj tiel la birdo aperas en la blazonoj, signaloj kaj bildoj de multaj novzelandaj urboj, kluboj kaj organizoj; je nacia nivelo, la ruĝa konturo de kivio estas en la centro de la [[kokardo]] de la Novzelanda Aerarmeo.<ref name="kiwiweb"/><ref>{{Cite web|url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|work=About New Zealand|title=The Kiwi|publisher=NZ Search|accessdate=2009-01-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|arkivdato=2010-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|archivedate=2010-05-24}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |arkivdato=2010-05-24 }}</ref> La kivio aperas ankaŭ en la logoo de la Novzelanda Rugbeligo, kaj la novzelanda nacia rugbeteamo estas kromnomata ''la kivioj''. La dorso de la novzelanda dolarmonero montras bildon de kivio kaj en monunua komercado la [[Novzelanda dolaro]] estas ofte menciita kiel "the kiwi" (la kivio).<ref name="NBR_20121027">{{cite news |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |title=Kiwi falls after Wheeler talks down intervention, QE |date=27a oktobro 2012 |work=The National Business Review |location=NZ |accessdate=27a oktobro 2012 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |date=2013-06-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |arkivdato=2013-06-04 }}</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Kiwi hg.jpg| Dosiero:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg| Dosiero:KiwiSkelettdUrville.jpg| Dosiero:[[Dosiero:Nz 1d front.jpg]] </gallery> == Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == [[Dosiero:Kivioj.jpg|400ra|eta|Aliaj novzelandaj poŝtmarkoj pri kivioj]] * Burbidge, M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi. Conservation Genetics, 4(2):167–77 * Cooper, Alan et al. (2001). Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. Nature, 409: 704–07. * SavetheKiwi.org "Producing an Egg". Arkivita el la originalo la 29an de Junio 2007. Konsultita la 2007-08-13. * "Kiwi (Apteryx spp.) recovery plan 2008–2018. (Threatened Species Recovery Plan 60)". Wellington, NZ: Department of Conservation. 2008. Konsultita la 2011-10-13. == Vidu ankaŭ == * [[Endemiaj birdoj de Novzelando]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=kivi}}{{Portalo Birdoj}} * http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm * http://www.kiwirecovery.org.nz {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ |date=2012-06-14 }} * http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060307060612/http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm |date=2006-03-07 }} * [http://fieldguide.tripod.com/struthio.html Struthioniformes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070225051031/http://fieldguide.tripod.com/struthio.html |date=2007-02-25 }} en ''Field Guide to the Birds on the Web'' * Avibase [http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=home&lang=EN] * {{Citation | url = http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | title = Species: birds | contribution = Great Spotted Kiwi | publisher = ARKive | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | arkivdato = 2007-06-14 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | archivedate = 2007-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/ | title = Native animals: birds | contribution = Land birds: Kiwi | publisher = Department of Conservation | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | arkivdato = 2009-10-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | archivedate = 2009-10-03 }}. * {{Citation | url = http://www.kiwirecovery.org.nz/ | publisher = BNZ Save The Kiwi Trust | place = NZ | title = Kiwi recovery | accessdate = 2007-01-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ | archivedate = 2012-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.terranature.org/kiwi1.htm | publisher = TerraNature | title = Kiwi}}. * {{Citation | url = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | title = How the Kiwi Lost his Wings | type = Maori legend | publisher = Kiwi newz | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | arkivdato = 2016-06-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210106062358/https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | accessdate = 2024-11-28 | archivedate = 2021-01-06 }}. * {{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | contribution = Kiwi | title = Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand | publisher = The Government | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | arkivdato = 2008-06-08 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | archivedate = 2008-06-08 }}. * {{Citation | url = http://www.youtube.com/watch?v=go52mHlKDEo | type = daylight video | contribution = North Island Brown Kiwi feeding in the wild | publisher = Google | title = YouTube}}. * {{Citation | url = http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | publisher = Taranaki Kiwi Trust | title = Pests & threats | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | arkivdato = 2012-04-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | archivedate = 2012-04-02 }}. * {{Citation | url = http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | title = 1080 and kiwi | contribution = Case studies on 1080: the facts | publisher = 1080 facts | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | arkivdato = 2011-12-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | archivedate = 2011-12-02 }}. {{Birdoj}} {{Leginda|2022|08|18}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apterigedoj]] [[Kategorio:Kivioj]] [[Kategorio:Strutoformaj]] [[Kategorio:Neflugaj birdoj]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando]] 802ky2goe2seiouost2bhj8as3cg4dn 9456426 9456425 2026-08-18T20:43:01Z ~2026-45471-68 262066 /* */ 9456426 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=genro de birdoj kun 5 specioj|frukto|Kivifrukto|kromnomo por novzelandano|Kivioj (homoj)}} {{Taksonomio |nomo = Kivio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = TeTuatahianui.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreska [[nordinsula kivio]] en la Monto Maungatautari |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] |familio = [[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] |genro = '''''Apteryx''''' - '''apterigo''', '''kivio''' |genro aŭtoritato = [[George Shaw|Shaw, G]], 1813 |mapo de vivoteritorioj = NZ-kiwimap 5 species.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#A66220|''Apteryx mantelli'' - [[nordinsula kivio]]}} {{Priskribo|#FFD800|''Apteryx maxima'' - [[makula kivio]]}} {{Priskribo|#000000|''Apteryx rowi'' - [[okarita kivio]]}} {{Priskribo|#0454FB|''Apteryx australis'' - [[sudinsula kivio]]}} &nbsp;'''O''' &nbsp;&nbsp;''Apteryx owenii'' - [[eta kivio]] </div> |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = {{Kaŝebla listo |titolo = 6 specioj |titolstilo = align:center; |''[[Apteryx owenii|A. owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] |''[[Apteryx maxima|A. maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] |''[[Apteryx australis|A. australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] |''[[Apteryx rowi|A. rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] |''[[Apteryx mantelli|A. mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] |''† A. littoralis'' <small>Tennyson, AJD; Tomotani, B, 2021</small> - marborda kivio }} |sinonimo = {{Kaŝebla listo |titolo = Sinonimoj |titolstilo = align:center; |''Stictapteryx'' <small>Iredale & Mathews, 1926</small> |''Kiwi'' <small>Verheyen, 1960</small> |''Pseudapteryx'' <small>Lydekker 1891</small> }} |vikispecio = |komunejo = |domajno=[[Eukaryota]] - [[Eŭkariotoj]]}} '''Apterigo'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigo_kd apterigo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Apteryx]]}}), aŭ pli komune '''kivio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#kivio_kd kivio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/>, estas genro de [[neflugaj birdoj]] el la familio de '''[[apterigedoj]]'''<ref name="OT"/> (''Apterygidae''). Ĝi estas la sola genro de tiu malgranda familio, kiu mem estas la nura familio de la ordo de '''[[apterigoformaj]]'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigoformaj_kd apterigoformaj] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/> (''Apterygiformes''). Ĝi konsistas el kvin agnoskitaj specioj. La kivioj vivas [[Endemio|endemie]] en [[Novzelando]]. Ekde la enkonduko de predantaj bestoj fare de enmigrantoj ili estas endanĝerigitaj. El la kvin agnoskitaj specioj, kvar estas nune [[Vundebla specio|vundeblaj]], kaj unu estas [[preskaŭ minacata]]. Ĉiuj specioj estis negative tuŝitaj de historia [[senarbarigo]] sed nuntempe grandaj areoj de ĝia arbara [[habitato]] estas bone protektita en [[Rezervejo|rezervejoj]] kaj [[Nacia parko|naciaj parkoj]]. Nun la plej granda minaco al ĝia survivado estas [[predado]] fare de [[Invadaj specioj|invadaj]] mamulaj predantoj. La kivio estas unu el la [[Nacia simbolo|naciaj simboloj]] kaj de [[Novzelando]] kaj de la Novzelandanoj. Tiu [[Asocio (psikologio)|asocio]] estas tiom forta ke la termino ''Kiwi'' (kivio) estas uzata tutmonde kiel familiara [[laŭloka nomo]] por Novzelandanoj. La inoj demetas la plej grandajn [[Birdovo|ovojn]] rilate al sia korpogrando inter ĉiuj ajn specioj de birdoj en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|titolo=Birds: Kiwi|alirdato=2008-09-19|eldoninto=[[San Diego Zoo]]}}</ref>. == Etimologio == La [[Maoria lingvo|maoria]] vorto ''kiwi''<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = Unabridged Dictionary | publisher = Random House | year = 2006 | contribution = Kiwi}}</ref> estas ĝenerale akceptita kiel "de imita origino" el la birda alvoko<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th | year = 2006 | publisher = Houghton Mifflin | contribution = Kiwi}}.</ref>. Tamen, kelkaj lingvistoj derivigas la vorton el [[Polinezia lingvaro|prakerna polinezia]] ''*kiwi'', kiu aludas al la ''Numenius tahitiensis'', nome la [[Pacifika kurlo]], [[migranta birdo]] kiu vintrumas en la tropikpacifikaj insuloj.<ref name="pollex">{{Citation | place = NZ | url = http://pollex.org.nz/entry/kiwi.1/ | title = Polynesian Lexicon Project Online | contribution = kiwi}}.</ref> Pro sia longa kaj kurveca beko kaj bruna korpo, fakte la kurlo similas al la kivio. Tiele kiam alvenis al Novzelando la unuaj [[Polinezianoj|polineziaj]] [[Setlanto|setlantoj]], ili estus povinta apliki la vorton kiwi al la ĵustrovita birdo.<ref name="savethekiwi.org.nz"/> La scienca genronomo ''Apteryx'' derivas el la [[antikva greka]] kaj signifas "senflugila": ''α'' (a-, sen) kaj ''πτερυξ, πτερυγος'' (pterux, pterugos, [[flugilo]])<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/sobkiw1/cur/introduction Birds of the World], Southern Brown Kiwi.</ref>. [[Dosiero:Three kiwi species models in Auckland museum.jpg|eta|maldekstra|Laŭhorloĝe el maldekstro: sudinsula kivio (''Apteryx australis''), eta kivio (''Apteryx owenii'') kaj makula kivio (''Apteryx maxima'') ĉe Auckland War Memorial Museum]] == Taksonomio kaj sistematiko == Delonge oni supozis, ke la kivio estas proksime rilata al la aliaj novzelandaj strutoformaj nome la [[Moaoj]]. Tamen ĵusaj [[filogenetiko|studoj pere de DNA]] indikas, ke la [[Struto]] estas pli proksime rilata al la [[dinornito|moao]] kaj la kivio estas pli proksime rilata al la [[Emuo]] kaj al la [[kazuaro]]j. Tiu teorio sugestas, ke la prauloj de la kivioj alvenis en Novzelandon el aliloke en [[Aŭstralazio]] multe post la moaoj. Laŭ britaj fakuloj, la kivioj povus esti antikva importaĵo el Aŭstralio. Priserĉistoj de [[Oksforda Universitato]] trovis, ke pruvaro de [[DNA]] konektis la aŭstralian Emuon kaj la Struton el [[Afriko]]. Post ekzameni DNA el la moao, ili kredas, ke la kivio estas pli proksime rilata al siaj aŭstraliaj kuzoj.<ref>{{Citation | url = http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm | title = News in Science | publisher = ABC | place = AU}}.</ref> === Specioj kaj subspecioj === Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 10-an de jan. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por la tuta genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] **[[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] ***''[[Apteryx]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[apterigo]], [[kivio]] ****''[[Apteryx owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] ****''[[Apteryx maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] ****''[[Apteryx australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] *****''Apteryx australis australis'' <small>Shaw, G, 1813</small> *****''Apteryx australis lawryi'' <small>Rothschild, LW, 1893</small> - rakiura kivio ****''[[Apteryx rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] ****''[[Apteryx mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] {{Genealogia arbo2/fino}} Pli détale, estas kvin konataj specioj de kivio, same kiel nombraj subspecioj. * La [[eta kivio]], ''Apteryx owenii'', estas la plej malgranda kivio el ĉiuj. Ĝi ne kapablis rezisti kontraŭ predado fare de enmetitaj porkoj, ermenoj kaj katoj, kio kondukis al ĝia formorto en la ĉeftero. Nur ĉirkaŭ 1,350 restas en la [[Insulo Kapiti]] kaj ĝi estis enmetita en aliajn senpredantajn insulojn kaj ŝajne setlis per ĉirkaŭ 50 individuoj en ĉiu insulo. Ĝi estas netimema birdo de la grando de nankoko kaj estas 25&nbsp;cm alta kaj la ino pezas 1,3&nbsp;kg. Ŝi demetas unu ovon kiu estas kovata de la masklo. * La [[makula kivio]], ''Apteryx maxima'', estas granda specio kiu estas ĉirkaŭ 45&nbsp;cm alta kaj pezas ĉirkaŭ 3,3&nbsp;kg (maskloj ĉirkaŭ 2,4&nbsp;kg). Ĝi havas grizbrunan plumaron kun pli helaj bendoj. La ino demetas ununuran ovon, kiun kovas ambaŭ gepatroj. Ĝia populacio estas ĉirkaŭkalkulita je 20 000, distribuita tra la plej montaj partoj de nordokcidenta Nelson, la norda Okcidenta Marbordo, kaj la [[Sudaj Alpoj]]. * La [[sudinsula kivio]], ''Apteryx australis'', relative la plej komuna specio de kivio konata el la suda kaj okcidenta partoj de la Suda Insulo kiu loĝas ĉe plej altaj lokoj. Ĝi estas proksimume samgranda kiel la makula kivio kaj estas simila laŭ aspekto al la nordinsula kivio sed ĝia plumaro estas pli hela. Tamen studoj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj la distribuado de tiu specio inkludis la orientan marbordon de la Suda Insulo<ref name="Shepherd" />. Estas 2 agnoskitaj subspecioj: ** La nomiga subspecio (''Apteryx australis australis'') kiu troviĝas ĉe la suda ĉefinsulo. 3 malsamaj populacioj apartiĝas kun nesufiĉe grandaj malsamoj por iĝi apartaj subspecioj: ***La nordfjordlanda kaj sudfjordlanda populacioj, kiu loĝas en la malproksima sudokcidenta parto de la Suda Insulo konata kiel [[Fjordlando]]. Tiuj populacioj estas relative komunaj kaj estas preskaŭ 40&nbsp;cm alta. *** La haasta grupo estas la plej rara populacio kun nur ĉirkaŭ 300 individuoj. Ĝi estis identigita kiel distinga formo en 1993. Ĝi loĝas nur en limigita areo en la Montaro [[Haast (Novzelando)|Haast]] de la Suda Insulo nome ĉe Sudaj Alpoj je altitudo de 1 500 m. Tiu formo estas distingata per pli forte subenkurba beko kaj pli rufa plumaro. ** La rakiura kivio, ''Apteryx australis lawryi'', endemia de la [[Rakiura Insulo]]. * La [[okarita kivio]], ''Apteryx rowi'', unuafoje identigita kiel nova specio en 1994,<ref>{{Cite web|url=http://www.doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|title=Rowi: New Zealand native land birds|publisher=New Zealand Department of Conservation (DOC)|accessdate=2009-07-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|arkivdato=2013-02-19}} {{Citaĵo el la reto |url=http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |arkivdato=2013-02-19 }}</ref> estas iomete pli malgranda, kun grizeca nuanco en la plumaro kaj foje kun blankaj vizaĝaj plumoj. Inoj demetas tiom multajn kiom ĝis tri ovojn jare, sed po unu en diferenca nesto. Kaj masklo kaj ino kovas. La distribuado de tiuj kivioj estas limigita al malgranda areo en la okcidenta marbordo de la [[Suda Insulo]] de Novzelando. Tamen studioj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj ĝi estis multe pli disvastigita ĉe la okcidenta marbordo de la Suda Insulo kaj ĉeestis en la suda duono de la Norda Insulo kie ĝi estis la unura kivispecio detektita.<ref name="Shepherd">Shepherd, L.D. & Lambert, D.M. (2008) ''Ancient DNA and conservation: lessons from the endangered kiwi of New Zealand Molecular Ecology'' '''17''', 2174–84</ref> * La [[nordinsula kivio]], ''Apteryx mantelli'', antaŭ 2000 (kaj ankoraŭ ĉe kelkaj fontoj) estas disvastigita en la nordaj du trionoj de la Norda Insulo kun ĉirkaŭ 35 000 restantaj,<ref>{{Cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | title=Northern Brown Kiwi | work=Data Zone | accessdate=6a Februaro 2009 | author=BirdLife International | year=2008 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2013-09-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | arkivdato=2009-01-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |arkivdato=2009-01-03 }}</ref> kaj estas la plej komuna kivio. Inoj estas ĉirkaŭ 40&nbsp;cm altaj kaj pezas ĉirkaŭ 2.8&nbsp;kg, dum la maskloj estas ĉirkaŭ 2,2&nbsp;kg. La Nordinsula bruna kivio montris rimarkindan adaprokapablon: ĝi adaptiĝas al ampleksa gamo de habitatoj, eĉ al neindiĝenaj arbaroj kaj kelkaj farmareoj. Ĝia plumaro estas strieca ruĝecbruna kaj hirteca. La ino kutime demetas du ovojn, kiuj estas kovataj de la masklo. [[Dosiero:Spotted kiwi in Otorohanga Kiwi House, 2004-06-16.jpg|280ra|Haasta kivio en Otorohanga Kiviejo|eta]] {{Klado|style=font-size:80%;line-height:80% |label1=&nbsp; |1={{Klado|label1 = &nbsp; |1= {{Klado|1=''A. haastii'' |2=''[[Ovena kivio|A. owenii]]'' }} }} |2={{Klado|1= ''[[Tokoeko|A. australis]]'' |2=''[[Okarita kivio|A. rowi]]'' |3= ''[[Nordinsula bruna kivio|A. mantelli]]'' }} }} <small>Rilataro en la genro ''Apteryx''</small><ref name="Little Spotted Kiwi">{{Citaĵo el la reto|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2008/reiland_lian/Classification.html|titolo=Great Spotted Kiwi Classification|alirdato=2008-07-09|verko=University of Wisconsin}}</ref> == Aspekto == Kivioj estas [[Noktulo|noktaj]] [[neflugaj birdoj]], grandaj inter 25 kaj 45&nbsp;cm. Ties adaptado al la surtera vivo estas ege grava: kiel ĉiuj aliaj [[Strutoformaj birdoj]] (kiaj la [[Struto]], la [[Emuo]], la [[Reaoj]] kaj la [[Kazuaroj]]) ili ne havas [[karino]]n ĉe la [[sternumo]] por ankri siajn flugilmuskolojn. La [[Vestiĝeco|vestiĝaj]] flugiloj estas tiom malgrandaj ke ili estas nevideblaj sub la dornecaj, harecaj, dubranĉaj plumoj. Dum plej plenkreskaj birdoj havas ostojn kun vakaj enoj por minimumigi la pezon kaj ebligi praktikeblan flugon, kivioj havas [[osta medolo|medolon]] kiel [[mamuloj]] kaj kiel idoj de aliaj birdoj. Sen postuloj pro pezo por flugado, la inoj de la bruna kivio portas kaj demetas ununuran ovon kiu povas pezi tiom multe kiom ĝis 450 g. Kiel plej aliaj Strutoformaj, ili ne havas [[uropiga glando|uropigan glandon]]. Ties beko estas longa, fleksebla kaj sensiva al tuŝo, kaj ties okuloj havas limigitajn kombilpektenaĵojn. Ĉiukaze ties okuloj estas ege malgrandaj, normale se konsideri, ke ili moviĝas ĉefe dumnokte kaj apenaŭ uzas sian vidosenton sed nur tuŝ- kaj flarosenton. Tamen kivioj estas esceptoj rilate al [[noktulo|noktemaj birdoj]], kiuj ĝenerale havas grandajn okulojn kaj fortan vidkapablon. Ŝajnas, ke ili prifajfas pri vidkapablo kaj turnas sin al aliaj sentoj, simile al fiŝoj aŭ amfibioj kiuj loĝas en malhelo de kavoj.<ref>Tim Birkhead, Bird sense. What It's Like to Be a Bird, Bloomsbury, 2012, paĝo 11</ref> Ties plumoj havas nek barbiojn nek postmudaĵojn, kaj ili havas grandajn hardetektilojn ĉirkaŭ la buŝtruo. Ili havas 13 flugoplumojn, ne havas vostojn kaj ja malgrandan [[pugostrio|vostostumpon]]. Fine ties [[maĉstomako]] estas malforta, kaj ties [[cekumo]] estas longa kaj mallarĝa.<ref name="Davies">Davies, S.J.J.F. (2003). "8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 89–90. ISBN 0-7876-5784-0.</ref> == Kutimaro kaj ekologio == La kivioj nestas en tuneloj. La inoj demetas unu aŭ du ovojn, kiuj havas mirindan dikecon, atingantaj ĝis kvaronon de la ina pezo. Antaŭ la alveno de homoj en la 13a jarcento aŭ antaŭe, la unikaj novzelandaj endemiaj mamuloj estis tri specioj de [[vesperto]]j, kaj la [[ekologia niĉo]] kiun en aliaj mondopartoj estas okupita de animaloj kiaj ĉevaloj, lupoj aŭ musoj estis okupita en la insularo de birdoj (kaj je malpli etendo, de reptilioj). [[Dosiero:KiwiEggRatio.svg|altdekstre|eta|Relativa grando de ovoj.]] Kivioj estas timidaj kaj kutime [[noktulo]]j. Ties ĉefe nokta kutimaro povas esti rezulto de habitata invado fare de predantoj, inklude homojn. En areoj de Novzelando kie oni forigis enmetitajn predantojn, kiaj ĉe rezervejoj, kivioj estas ofte vidataj dumtage. Ili preferas subtropikajn kaj moderklimatajn arbarojn el [[Podokarpacoj|podokarpoj]] kaj [[fago]]j, sed ili estis devigitaj adaptiĝi al diferencaj habitatoj, kiaj ĉealpaj arbustaroj, herbotufaj herbejoj, kaj montoj.<ref name="Davies" /> Kivioj havas tre alte disvolvigitan flarkapablon, malkutime ĉe birdoj, kaj estas la ununuraj birdoj kun naztruoj ĉe la pinto de siaj longaj bekoj. Kivioj manĝas malgrandajn senvertebrulojn, semojn, larvojn kaj multajn variojn de vermoj. Ili povas manĝi ankaŭ fruktojn, malgrandajn krabojn, angilojn kaj amfibiojn. Ĉar ties naztruoj estas situantaj ĉe la pinto de ties longaj bekoj, kivioj povas detekti insektojn kaj vermojn subgrunde uzante sian akran flarkapablon, sen fakte vidi aŭ senti ilin.<ref name="Davies" /> Post pariĝo la masklo kaj la ino de kivio tendencas vivi siajn tutajn vivojn kiel monogama paro. Dum la pariĝa sezono, Junio al Marto, la paro alvokas unu la alian nokte, kaj kuniĝas en la nestotruo ĉiun trian tagon. Tiu rilato povas daŭri ĝis 20 jaroj.<ref>{{Citation | url = http://SavetheKiwi.org.nz/ | title = Save the Kiwi | place = NZ}}, formerly Kiwi Recovery.</ref> Nekutime ĉe aliaj birdoj escepte ĉe kelkaj rabobirdoj, ili havas funkciantan paron de [[ovario]]j (ĉe plej birdoj kaj ĉe [[ornitorinko]]j, la dekstra ovario neniam maturiĝas, tiele ke nur la maldekstra funkcias).<ref name="Davies" /><ref>Fitzpatrick, F.L., (1934). Unilateral and bilateral ovaries in raptorial birds. The Wilson Bulletin, 46(1): 19-22</ref><ref>Kinsky, F.C., (1971). The consistent presence of paired ovaries in the Kiwi (Apteryx) with some discussion of this condition in other birds. Journal of Ornithology 112(3): 334–357.</ref> Kiviovoj povas pezi ĝis unu kvarono de la pezo de la ino. Kutime oni demetas unu ovon sezone. La kiviino demetas la plej grandan ovon en proporcio al la grando de ĉiu ajn birdo en la mondo,<ref>{{Citation | publisher = Auckland Zoo | title = Official Guide Book | chapter = Wilderness New Zealand}}.</ref> tiel ke kvankam la kivio estas preskaŭ samgrande kiel hejma koko, ĝi kapablas demeti ovojn kiuj estas preskaŭ sesfoje la grandon de tiu de kokino.<ref>{{Citation | url = http://savethekiwi.org/ | title = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-12-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | arkivdato = 2011-09-24 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | archivedate = 2011-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ |arkivdato=2011-09-24 }}.</ref> La ovoj havas mildan teksturon, kaj estas eburecaj aŭ verdecblankaj.<ref name = "kiwiweb">{{Cite web | url = http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | title = The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird | accessdate = 2009-01-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | arkivdato = 2010-02-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | archivedate = 2010-02-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |arkivdato=2010-02-10 }}</ref> La masklo kovas la ovon, escepte ĉe la Haasta kivio, ''A. haastii'', ĉe kiuj ambaŭ gepatroj implikiĝas. La kovoperiodo estas 63–92 tagoj.<ref name = "Davies" /> Produkti tiun enorman ovon ege postulas el la ino. Dum la 30 tagoj kiuj daŭras la kresko de la tute disvolvigita ovo la ino devas manĝi trifoje sian normalan kvanton de manĝo. Du aŭ tri tagojn antaŭ la ovodemeto estas tiom malmulte da spaco ene de la ino por ŝia stomako kaj tiele ŝi estas devigita fasti.<ref>{{Citation | last = Piper | first = Ross | year = 2007 | title = Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals | publisher = Greenwood Press}}.</ref> == Statuso kaj konservado == Tutlandaj studoj montris, ke averaĝe nur 5 % el la kiviidoj survivas al plenkreskeco. Tamen ĉe areoj kie oni faras aktivan plagokontrolon, la survivindicoj por la Nordinsula bruna kivio povas esti multe pli altaj. Ekzemple antaŭ kune programo pere de la veneno 1080 fare de la konservoservo DOC kaj la ''Animal Health Board'' en la arbaro de [[Tongariro]] en [[2006]], 32 kiviidoj estis radio-kontrolitaj, el kiuj 57% survivis al plenkreskeco. Danke al pliiĝanta plagokontrolo, la populacio de plenkreskaj vikioj ĉe Tongariro preskaŭ duobliĝis ekde [[1998]]. === Rezervejoj === [[Dosiero:Maungatautari Morning Scene.JPG|eta|250ra|Maungatautari frumatene.]] En 2000 la Novzelanda Departemento de Konservado starigis kvin rezervejojn fokuse al disvolvigo de metodoj por protekti kiviojn kaj pligrandigi ties nombrojn. :Estas tri kivirezervejojn en la Norda Insulo: :* Kivirezervejo Whangarei (por Nordia [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Moehau ĉe Koromandela Duoninsulo (Koromandela [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Tongariro ĉe Taupo (okcidenta [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :kaj du en la Suda Insulo: :* Kivirezervejo Okarito ([[Okarita kivio]]) :* Haasta Kivirezervejo ([[Haasta tokoeko]]) Nombraj aliaj [[naturrezervejo]]j kaj rifuĝejoj havas gravajn populaciojn de kivioj, kiaj la jenaj: * [[Zealandia (naturrezervejo)|Zealandia]] en Wellington ([[Ovena kivio]]) * [[Maungatautari Restaŭrprojekto]] en Waikato ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * ''Bushy Park Forest Reserve'' en Kai Iwi, Whanganui ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * [http://www.kiwitrust.org/ Arbaro Otanewainuku] ĉe Golfo Plenty ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * Hurunui, suda branĉo de la rivero Hurunui, Norda Kanterburio ([[Apteryx haastii|Haasta kivio]]) === Operaco "Nest Egg" === [[Dosiero:Apteryx owenii 0.jpg|eta|maldekstra|Ilustraĵo de [[Ovena kivio]].]] Operaco ''Nest Egg'' (nestovo) estas programo administrata de ''BNZ Save the Kiwi Trust'' – partnereco inter la [[Banko de Novzelando]], la Departemento de Konservado kaj la ''[[Forest and Bird|Royal Forest and Bird Protection Society]]''. Kiviaj ovoj kaj idoj estas prenitaj el la naturo kaj zorgitaj en kaptiveco ĝis ili estas sufiĉe grandaj por defendi sin mem – kutime kiam ili pezas ĉirkaŭ 1200&nbsp;gramojn. Ili estas poste revenigitaj al naturo. La birdoj el la operaco nestovo havas 65% el ŝancon por survivi ĝis la plenkreskeco – kompare kun nur 5% el la naturkreskintaj idoj.<ref>{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | title = Operation Nest Egg | publisher = Save the wiki | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | arkivdato = 2011-09-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | archivedate = 2011-09-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |arkivdato=2011-09-03 }}.</ref> Tiu metodo estas uzata ĉe ĉiuj kivispecioj escepte ĉe la [[Ovena kivio]]. === Veneno 1080 === En 2004, kontraŭ-1080 aktivulo Phillip Anderton prezentiĝis antaŭ la novzelanda gazetaro montranta kivion supozite venenigitan. Priserĉado montris, ke Anderton mensogis al la ĵurnalistoj kaj al la publiko.<ref name="NZ_Herald_3588802">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nzherald.co.nz/rosaleen-macbrayne/news/article.cfm?a_id=132&objectid=3588802|titolo=Poison campaigner fined after using kiwi in stunt|alirdato=13a de oktobro 2011|familia nomo=Macbrayne|persona nomo=Rosaleen|dato=3-a de septembro 2004|verko=The New Zealand Herald}}</ref> Li estis uzinta kivion kiu estis kaptita en porposuma kaptilo. Etenda kontrolado montris, ke la kivioj ne estas je risko pro uzado de tiu biodegradebla veneno 1080.<ref>{{cite web | url = http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2 | title = Survival of brown kiwi exposed to 1080 poison used for control of brushtail possums in Northland, New Zealand | last1 = Robertson | first1 = HA et al | year = 1999 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | arkivdato = 2011-09-29 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | archivedate = 2011-09-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |arkivdato=2011-09-29 }}.</ref> === Minacoj === Enmetitaj mamulaj predantoj, nome ermenoj, hundoj, furoj kaj katoj, estas ĉefaj minacoj por la kivioj. Aliaj minacoj estas habitato-modifo/perdo kaj frapo de motoraj veturiloj. La limigita distribuado kaj malgrando de kelkaj kiviaj populacioj pliigas sian vundeblon pro endogamio. [[Ermeno]]j kulpas pri proksimume duono el mortoj de kiviidoj en multaj areoj tra Novzelando. Ankaŭ katoj je malpli etendo predas kiviidojn. Reserĉado montris, ke la kombina efiko de predantoj kaj aliaj mortotialoj (akcidentoj ktp.) rezultas en malpli ol 5% kiviidoj survivantaj al plenkreskeco.<ref>{{Citation| title= Role of predation in the decline of kiwi, Apteryx spp., in New Zealand| author = JA McLennan et al| year = 1996| url=http://www.newzealandecology.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol20_1_27.pdf}}</ref> Junaj kivioj estas vundeblaj pro la ermena predado ĝis ili atingas ĉirkaŭ 1–1.2&nbsp;kg peze, kaj je tiu aĝo ili jam povas kutime defendi sin mem. [[Furo]]j kaj hundoj ofte mortigas plenkreskajn kiviojn. Tiuj predantoj povas kaŭzi grandajn kaj subitajn malpliiĝojn en la populacioj. Partikulare, hundoj trovas la fortan distingan odoron de kivioj nerezistebla kaj facile trovebla, kaj tiele ili povas kapti kaj mortigi kivion en sekundoj. Frapado kontraŭ motorveturiloj estas alia minaco por ĉiuj kivioj kies habitato estas trapasata de ŝoseoj. Ankaŭ malĝuste kontrolitaj kaptiloj por [[vulpoposumo]]j mortigas aŭ kripligas grandan nombron de kivioj ĉiujare.<ref>{{Citation | url = http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | title = Kiwis killed by traps, not 1080, conservation officer says | publisher = Royal society | place = NZ | date = 2a Aŭgusto 1995 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | arkivdato = 2013-09-23 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | archivedate = 2013-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |arkivdato=2013-09-23 }}.</ref> == Rilato kun homoj == [[Dosiero:Detail of bottom border of Māori kahu kiwi.jpg|eta|altdekstre|Detalo de la supra pinto de “kahu kiwi”, parto de tradicia maoria vesto, kiu montras distingan harecan naturon de kiviaj plumoj.]] La [[maorioj]] tradicie kredis, ke la kivioj estas sub la protektado de [[Tane|Tane Mahuta]], dio de la arbaro. Ili estis uzitaj kiel manĝo kaj ties plumoj por “kahu kiwi”, nome ceremonia vesto.<ref>{{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | contribution = Kiwi and people: early history | title = Te Ara | publisher = The Government | place = NZ | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081212052947/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | archivedate = 2008-12-12 }}.</ref> Nune la kiviaj plumoj estas ankoraŭ uzata, sed kolektitaj nur el birdoj kiuj mortiĝas nature aŭ kiel [[ŝosemortinto]] aŭ predado, aŭ el kaptivaj birdoj.<ref>{{Citation | url = http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | title = New Zealand Embassy and Smithsonian National Zoo host handover ceremony to return kiwi feathers to New Zealand | publisher = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | arkivdato = 2012-11-20 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | archivedate = 2012-11-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |arkivdato=2012-11-20 }}.</ref> Kivioj jam ne plu estas ĉasataj kaj kelkaj maorioj konsideras sin mem kiel ties gardistoj.<ref name="savethekiwi.org.nz">{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | contribution = Kiwi a Maori | title = About the bird | publisher = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | arkivdato = 2011-07-05 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | archivedate = 2011-07-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |arkivdato=2011-07-05 }}.</ref> === Scienca dokumentaro === La unua kivia specimeno studita de eŭropano estis kivia haŭaĵo alportita al [[George Shaw]] de kapitano Andrew Barclay per la ŝipo ''Providence'', kiu informis ke li ricevis ĝin el maristo en Port Jackson nome haveno de Sidnejo ĉirkaŭ 1811. George Shaw donis al la birdo ties sciencan nomon kaj pentris skizojn pri de li imaginita vivo de la birdo kiuj aperis kiel platoj 1057 kaj 1058 en volumeno 24a de la ''The Naturalist's Miscellany'' en 1813. === Bestoĝardenoj === En 1851, la [[Zoo de Londono]] iĝis la unua bestoĝardeno kiu havas kivion. La unua enkaptiveca bredado okazis en [[1945]].<ref>{{Cite web|url= http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/tsop24.pdf| title= Captive management plan for kiwi| date= Junio 2004| page= 10 | format = PDF | publisher = New Zealand Department of Conservation| accessdate = 17a Aŭgusto 2009}}</ref> Ĉe 2007 nur 13 bestoĝardenoj for de Novzelando tenas kiviojn.<ref>{{Citation | title = Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy | first1 = Murray E | last1 = Fowler | first2 = R Eric | last2 = Miller | publisher = Elsevier Health Sciences | year = 2007 | page = 215}}.</ref> En Germanio la [[Frankfurta Bestoĝardeno]] havas 12, la [[Berlina Bestoĝardeno]] havas sep, [[Weltvogelpark Walsrode]] havas unu, la [[Vaŝingtona Bestoĝardeno]] havas tri aŭ kvin, la [[Vogelpark Avifauna]] en [[Nederlando]] havas tri, la [[San Diego Bestoĝardeno]] havas kvin, la [[San Diego Zoo Safari Park]] havas unu, la [[Smithsonian Conservation Biology Institute]] havas unu, kaj la [[Columbus Zoo and Aquarium]] havas tri.<ref>{{cite news |title=Shy envoys off on their OE | first=Eloise |last=Gibson |newspaper=New Zealand Herald |date=29a Aprilo 2010 |page=a4 }}</ref> === Kiel nacia simbolo === [[Dosiero:1898 kiwi 6d red.JPG|eta|maldekstre|Kivio sur poŝtmarko de 1898 de Novzelando.]] La kivio kiel simbolo unuafoje aperis fine de la [[19a jarcento]] en militistaj markiloj de novzelandaj regimentoj. Poste aperis en la signoj de la Sudkanterburia Bataliono en 1886 kaj ĉe la Hastingaj Riflovolontuloj de 1887. Tuj poste la kivio aperis en multaj militistaj markoj, kaj en 1906 kiam [[Kiwi (ciraĵo)|la kivia ciraĵo]] iĝis amplekse vendita en Britio kaj Usono la simbolo iĝis pli amplekse konata. Dum la Unua Mondmilito, la nomo ''"kivio"'' por la novzelandaj soldatoj iĝis de ĝenerala uzado, kaj giganta kivio (nune konata kiel [[Bulford Kiwi]]), estis elfosata el [[argilo]] sur monteto ĉe [[Sling Camp]] en Anglio. Tiu uzado disvastiĝis tiom ke nune ĉiuj novzelandanoj kaj tutmonde kaj hejme estas komune aludita kiel "[[Kivioj (homoj)|kivioj]]". La kivio ekde tiam iĝis la plej bone konata nacia simbolo por Novzelando, kaj tiel la birdo aperas en la blazonoj, signaloj kaj bildoj de multaj novzelandaj urboj, kluboj kaj organizoj; je nacia nivelo, la ruĝa konturo de kivio estas en la centro de la [[kokardo]] de la Novzelanda Aerarmeo.<ref name="kiwiweb"/><ref>{{Cite web|url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|work=About New Zealand|title=The Kiwi|publisher=NZ Search|accessdate=2009-01-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|arkivdato=2010-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|archivedate=2010-05-24}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |arkivdato=2010-05-24 }}</ref> La kivio aperas ankaŭ en la logoo de la Novzelanda Rugbeligo, kaj la novzelanda nacia rugbeteamo estas kromnomata ''la kivioj''. La dorso de la novzelanda dolarmonero montras bildon de kivio kaj en monunua komercado la [[Novzelanda dolaro]] estas ofte menciita kiel "the kiwi" (la kivio).<ref name="NBR_20121027">{{cite news |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |title=Kiwi falls after Wheeler talks down intervention, QE |date=27a oktobro 2012 |work=The National Business Review |location=NZ |accessdate=27a oktobro 2012 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |date=2013-06-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |arkivdato=2013-06-04 }}</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Kiwi hg.jpg| Dosiero:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg| Dosiero:KiwiSkelettdUrville.jpg| Dosiero:[[Dosiero:Nz 1d front.jpg]] </gallery> == Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == [[Dosiero:Kivioj.jpg|400ra|eta|Aliaj novzelandaj poŝtmarkoj pri kivioj]] * Burbidge, M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi. Conservation Genetics, 4(2):167–77 * Cooper, Alan et al. (2001). Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. Nature, 409: 704–07. * SavetheKiwi.org "Producing an Egg". Arkivita el la originalo la 29an de Junio 2007. Konsultita la 2007-08-13. * "Kiwi (Apteryx spp.) recovery plan 2008–2018. (Threatened Species Recovery Plan 60)". Wellington, NZ: Department of Conservation. 2008. Konsultita la 2011-10-13. == Vidu ankaŭ == * [[Endemiaj birdoj de Novzelando]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=kivi}}{{Portalo Birdoj}} * http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm * http://www.kiwirecovery.org.nz {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ |date=2012-06-14 }} * http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060307060612/http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm |date=2006-03-07 }} * [http://fieldguide.tripod.com/struthio.html Struthioniformes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070225051031/http://fieldguide.tripod.com/struthio.html |date=2007-02-25 }} en ''Field Guide to the Birds on the Web'' * Avibase [http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=home&lang=EN] * {{Citation | url = http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | title = Species: birds | contribution = Great Spotted Kiwi | publisher = ARKive | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | arkivdato = 2007-06-14 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | archivedate = 2007-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/ | title = Native animals: birds | contribution = Land birds: Kiwi | publisher = Department of Conservation | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | arkivdato = 2009-10-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | archivedate = 2009-10-03 }}. * {{Citation | url = http://www.kiwirecovery.org.nz/ | publisher = BNZ Save The Kiwi Trust | place = NZ | title = Kiwi recovery | accessdate = 2007-01-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ | archivedate = 2012-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.terranature.org/kiwi1.htm | publisher = TerraNature | title = Kiwi}}. * {{Citation | url = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | title = How the Kiwi Lost his Wings | type = Maori legend | publisher = Kiwi newz | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | arkivdato = 2016-06-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210106062358/https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | accessdate = 2024-11-28 | archivedate = 2021-01-06 }}. * {{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | contribution = Kiwi | title = Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand | publisher = The Government | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | arkivdato = 2008-06-08 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | archivedate = 2008-06-08 }}. * {{Citation | url = http://www.youtube.com/watch?v=go52mHlKDEo | type = daylight video | contribution = North Island Brown Kiwi feeding in the wild | publisher = Google | title = YouTube}}. * {{Citation | url = http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | publisher = Taranaki Kiwi Trust | title = Pests & threats | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | arkivdato = 2012-04-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | archivedate = 2012-04-02 }}. * {{Citation | url = http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | title = 1080 and kiwi | contribution = Case studies on 1080: the facts | publisher = 1080 facts | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | arkivdato = 2011-12-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | archivedate = 2011-12-02 }}. {{Birdoj}} {{Leginda|2022|08|18}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apterigedoj]] [[Kategorio:Kivioj]] [[Kategorio:Strutoformaj]] [[Kategorio:Neflugaj birdoj]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando]] 560b6u2rimt2qur596v8dkv6s5u69to 9456493 9456426 2026-08-18T23:19:23Z FedeMewing 262037 /* */ 9456493 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=genro de birdoj kun 5 specioj|frukto|Kivifrukto|kromnomo por novzelandano|Kivioj (homoj)}} {{Taksonomio |nomo = Kivio |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = TeTuatahianui.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreska [[nordinsula kivio]] en la Monto Maungatautari |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] |familio = [[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] |genro = '''''Apteryx''''' - '''apterigo''', '''kivio''' |genro aŭtoritato = [[George Shaw|Shaw, G]], 1813 |mapo de vivoteritorioj = NZ-kiwimap 5 species.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#A66220|''Apteryx mantelli'' - [[nordinsula kivio]]}} {{Priskribo|#FFD800|''Apteryx maxima'' - [[makula kivio]]}} {{Priskribo|#000000|''Apteryx rowi'' - [[okarita kivio]]}} {{Priskribo|#0454FB|''Apteryx australis'' - [[sudinsula kivio]]}} &nbsp;'''O''' &nbsp;&nbsp;''Apteryx owenii'' - [[eta kivio]] </div> |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = {{Kaŝebla listo |titolo = 6 specioj |titolstilo = align:center; |''[[Apteryx owenii|A. owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] |''[[Apteryx maxima|A. maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] |''[[Apteryx australis|A. australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] |''[[Apteryx rowi|A. rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] |''[[Apteryx mantelli|A. mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] |† '' A. littoralis'' <small>Tennyson, AJD; Tomotani, B, 2021</small> - marborda kivio }} |sinonimo = {{Kaŝebla listo |titolo = Sinonimoj |titolstilo = align:center; |''Stictapteryx'' <small>Iredale & Mathews, 1926</small> |''Kiwi'' <small>Verheyen, 1960</small> |''Pseudapteryx'' <small>Lydekker 1891</small> }} |vikispecio = |komunejo = |domajno=[[Eukaryota]] - [[Eŭkariotoj]]}} '''Apterigo'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigo_kd apterigo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Apteryx]]}}), aŭ pli komune '''kivio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#kivio_kd kivio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/>, estas genro de [[neflugaj birdoj]] el la familio de '''[[apterigedoj]]'''<ref name="OT"/> (''Apterygidae''). Ĝi estas la sola genro de tiu malgranda familio, kiu mem estas la nura familio de la ordo de '''[[apterigoformaj]]'''<ref>[https://vortaro.net/#apterigoformaj_kd apterigoformaj] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>{{,}}<ref name="OT"/> (''Apterygiformes''). Ĝi konsistas el kvin agnoskitaj specioj. La kivioj vivas [[Endemio|endemie]] en [[Novzelando]]. Ekde la enkonduko de predantaj bestoj fare de enmigrantoj ili estas endanĝerigitaj. El la kvin agnoskitaj specioj, kvar estas nune [[Vundebla specio|vundeblaj]], kaj unu estas [[preskaŭ minacata]]. Ĉiuj specioj estis negative tuŝitaj de historia [[senarbarigo]] sed nuntempe grandaj areoj de ĝia arbara [[habitato]] estas bone protektita en [[Rezervejo|rezervejoj]] kaj [[Nacia parko|naciaj parkoj]]. Nun la plej granda minaco al ĝia survivado estas [[predado]] fare de [[Invadaj specioj|invadaj]] mamulaj predantoj. La kivio estas unu el la [[Nacia simbolo|naciaj simboloj]] kaj de [[Novzelando]] kaj de la Novzelandanoj. Tiu [[Asocio (psikologio)|asocio]] estas tiom forta ke la termino ''Kiwi'' (kivio) estas uzata tutmonde kiel familiara [[laŭloka nomo]] por Novzelandanoj. La inoj demetas la plej grandajn [[Birdovo|ovojn]] rilate al sia korpogrando inter ĉiuj ajn specioj de birdoj en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|titolo=Birds: Kiwi|alirdato=2008-09-19|eldoninto=[[San Diego Zoo]]}}</ref>. == Etimologio == La [[Maoria lingvo|maoria]] vorto ''kiwi''<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = Unabridged Dictionary | publisher = Random House | year = 2006 | contribution = Kiwi}}</ref> estas ĝenerale akceptita kiel "de imita origino" el la birda alvoko<ref>{{Citation | url = http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi | title = The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th | year = 2006 | publisher = Houghton Mifflin | contribution = Kiwi}}.</ref>. Tamen, kelkaj lingvistoj derivigas la vorton el [[Polinezia lingvaro|prakerna polinezia]] ''*kiwi'', kiu aludas al la ''Numenius tahitiensis'', nome la [[Pacifika kurlo]], [[migranta birdo]] kiu vintrumas en la tropikpacifikaj insuloj.<ref name="pollex">{{Citation | place = NZ | url = http://pollex.org.nz/entry/kiwi.1/ | title = Polynesian Lexicon Project Online | contribution = kiwi}}.</ref> Pro sia longa kaj kurveca beko kaj bruna korpo, fakte la kurlo similas al la kivio. Tiele kiam alvenis al Novzelando la unuaj [[Polinezianoj|polineziaj]] [[Setlanto|setlantoj]], ili estus povinta apliki la vorton kiwi al la ĵustrovita birdo.<ref name="savethekiwi.org.nz"/> La scienca genronomo ''Apteryx'' derivas el la [[antikva greka]] kaj signifas "senflugila": ''α'' (a-, sen) kaj ''πτερυξ, πτερυγος'' (pterux, pterugos, [[flugilo]])<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/sobkiw1/cur/introduction Birds of the World], Southern Brown Kiwi.</ref>. [[Dosiero:Three kiwi species models in Auckland museum.jpg|eta|maldekstra|Laŭhorloĝe el maldekstro: sudinsula kivio (''Apteryx australis''), eta kivio (''Apteryx owenii'') kaj makula kivio (''Apteryx maxima'') ĉe Auckland War Memorial Museum]] == Taksonomio kaj sistematiko == Delonge oni supozis, ke la kivio estas proksime rilata al la aliaj novzelandaj strutoformaj nome la [[Moaoj]]. Tamen ĵusaj [[filogenetiko|studoj pere de DNA]] indikas, ke la [[Struto]] estas pli proksime rilata al la [[dinornito|moao]] kaj la kivio estas pli proksime rilata al la [[Emuo]] kaj al la [[kazuaro]]j. Tiu teorio sugestas, ke la prauloj de la kivioj alvenis en Novzelandon el aliloke en [[Aŭstralazio]] multe post la moaoj. Laŭ britaj fakuloj, la kivioj povus esti antikva importaĵo el Aŭstralio. Priserĉistoj de [[Oksforda Universitato]] trovis, ke pruvaro de [[DNA]] konektis la aŭstralian Emuon kaj la Struton el [[Afriko]]. Post ekzameni DNA el la moao, ili kredas, ke la kivio estas pli proksime rilata al siaj aŭstraliaj kuzoj.<ref>{{Citation | url = http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm | title = News in Science | publisher = ABC | place = AU}}.</ref> === Specioj kaj subspecioj === Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 10-an de jan. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por la tuta genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Apterygiformes]] - [[apterigoformaj]] **[[Apterygidae]] - [[apterigedoj]] ***''[[Apteryx]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[apterigo]], [[kivio]] ****''[[Apteryx owenii]]'' <small>Gould, J, 1847</small> - [[eta kivio]] ****''[[Apteryx maxima]]'' <small>Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861</small> - [[makula kivio]] ****''[[Apteryx australis]]'' <small>Shaw, G, 1813</small> - [[sudinsula kivio]] *****''Apteryx australis australis'' <small>Shaw, G, 1813</small> *****''Apteryx australis lawryi'' <small>Rothschild, LW, 1893</small> - rakiura kivio ****''[[Apteryx rowi]]'' <small>Tennyson, AJD; Palma, RL; Robertson, HA; Worthy, TH; Gill, BJ, 2003</small> - [[okarita kivio]] ****''[[Apteryx mantelli]]'' <small>Bartlett, AD, 1852</small> - [[nordinsula kivio]] {{Genealogia arbo2/fino}} Pli détale, estas kvin konataj specioj de kivio, same kiel nombraj subspecioj. * La [[eta kivio]], ''Apteryx owenii'', estas la plej malgranda kivio el ĉiuj. Ĝi ne kapablis rezisti kontraŭ predado fare de enmetitaj porkoj, ermenoj kaj katoj, kio kondukis al ĝia formorto en la ĉeftero. Nur ĉirkaŭ 1,350 restas en la [[Insulo Kapiti]] kaj ĝi estis enmetita en aliajn senpredantajn insulojn kaj ŝajne setlis per ĉirkaŭ 50 individuoj en ĉiu insulo. Ĝi estas netimema birdo de la grando de nankoko kaj estas 25&nbsp;cm alta kaj la ino pezas 1,3&nbsp;kg. Ŝi demetas unu ovon kiu estas kovata de la masklo. * La [[makula kivio]], ''Apteryx maxima'', estas granda specio kiu estas ĉirkaŭ 45&nbsp;cm alta kaj pezas ĉirkaŭ 3,3&nbsp;kg (maskloj ĉirkaŭ 2,4&nbsp;kg). Ĝi havas grizbrunan plumaron kun pli helaj bendoj. La ino demetas ununuran ovon, kiun kovas ambaŭ gepatroj. Ĝia populacio estas ĉirkaŭkalkulita je 20 000, distribuita tra la plej montaj partoj de nordokcidenta Nelson, la norda Okcidenta Marbordo, kaj la [[Sudaj Alpoj]]. * La [[sudinsula kivio]], ''Apteryx australis'', relative la plej komuna specio de kivio konata el la suda kaj okcidenta partoj de la Suda Insulo kiu loĝas ĉe plej altaj lokoj. Ĝi estas proksimume samgranda kiel la makula kivio kaj estas simila laŭ aspekto al la nordinsula kivio sed ĝia plumaro estas pli hela. Tamen studoj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj la distribuado de tiu specio inkludis la orientan marbordon de la Suda Insulo<ref name="Shepherd" />. Estas 2 agnoskitaj subspecioj: ** La nomiga subspecio (''Apteryx australis australis'') kiu troviĝas ĉe la suda ĉefinsulo. 3 malsamaj populacioj apartiĝas kun nesufiĉe grandaj malsamoj por iĝi apartaj subspecioj: ***La nordfjordlanda kaj sudfjordlanda populacioj, kiu loĝas en la malproksima sudokcidenta parto de la Suda Insulo konata kiel [[Fjordlando]]. Tiuj populacioj estas relative komunaj kaj estas preskaŭ 40&nbsp;cm alta. *** La haasta grupo estas la plej rara populacio kun nur ĉirkaŭ 300 individuoj. Ĝi estis identigita kiel distinga formo en 1993. Ĝi loĝas nur en limigita areo en la Montaro [[Haast (Novzelando)|Haast]] de la Suda Insulo nome ĉe Sudaj Alpoj je altitudo de 1 500 m. Tiu formo estas distingata per pli forte subenkurba beko kaj pli rufa plumaro. ** La rakiura kivio, ''Apteryx australis lawryi'', endemia de la [[Rakiura Insulo]]. * La [[okarita kivio]], ''Apteryx rowi'', unuafoje identigita kiel nova specio en 1994,<ref>{{Cite web|url=http://www.doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|title=Rowi: New Zealand native land birds|publisher=New Zealand Department of Conservation (DOC)|accessdate=2009-07-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/|arkivdato=2013-02-19}} {{Citaĵo el la reto |url=http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130219232410/http://doc.govt.nz/publications/conservation/native-animals/birds/rowi-the-rarest-of-them-all-brochure/ |arkivdato=2013-02-19 }}</ref> estas iomete pli malgranda, kun grizeca nuanco en la plumaro kaj foje kun blankaj vizaĝaj plumoj. Inoj demetas tiom multajn kiom ĝis tri ovojn jare, sed po unu en diferenca nesto. Kaj masklo kaj ino kovas. La distribuado de tiuj kivioj estas limigita al malgranda areo en la okcidenta marbordo de la [[Suda Insulo]] de Novzelando. Tamen studioj de antikva DNA montris, ke dum antaŭhomaj epokoj ĝi estis multe pli disvastigita ĉe la okcidenta marbordo de la Suda Insulo kaj ĉeestis en la suda duono de la Norda Insulo kie ĝi estis la unura kivispecio detektita.<ref name="Shepherd">Shepherd, L.D. & Lambert, D.M. (2008) ''Ancient DNA and conservation: lessons from the endangered kiwi of New Zealand Molecular Ecology'' '''17''', 2174–84</ref> * La [[nordinsula kivio]], ''Apteryx mantelli'', antaŭ 2000 (kaj ankoraŭ ĉe kelkaj fontoj) estas disvastigita en la nordaj du trionoj de la Norda Insulo kun ĉirkaŭ 35 000 restantaj,<ref>{{Cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | title=Northern Brown Kiwi | work=Data Zone | accessdate=6a Februaro 2009 | author=BirdLife International | year=2008 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2013-09-21 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 | arkivdato=2009-01-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090103162031/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=9818&m=1 |arkivdato=2009-01-03 }}</ref> kaj estas la plej komuna kivio. Inoj estas ĉirkaŭ 40&nbsp;cm altaj kaj pezas ĉirkaŭ 2.8&nbsp;kg, dum la maskloj estas ĉirkaŭ 2,2&nbsp;kg. La Nordinsula bruna kivio montris rimarkindan adaprokapablon: ĝi adaptiĝas al ampleksa gamo de habitatoj, eĉ al neindiĝenaj arbaroj kaj kelkaj farmareoj. Ĝia plumaro estas strieca ruĝecbruna kaj hirteca. La ino kutime demetas du ovojn, kiuj estas kovataj de la masklo. [[Dosiero:Spotted kiwi in Otorohanga Kiwi House, 2004-06-16.jpg|280ra|Haasta kivio en Otorohanga Kiviejo|eta]] {{Klado|style=font-size:80%;line-height:80% |label1=&nbsp; |1={{Klado|label1 = &nbsp; |1= {{Klado|1=''A. haastii'' |2=''[[Ovena kivio|A. owenii]]'' }} }} |2={{Klado|1= ''[[Tokoeko|A. australis]]'' |2=''[[Okarita kivio|A. rowi]]'' |3= ''[[Nordinsula bruna kivio|A. mantelli]]'' }} }} <small>Rilataro en la genro ''Apteryx''</small><ref name="Little Spotted Kiwi">{{Citaĵo el la reto|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2008/reiland_lian/Classification.html|titolo=Great Spotted Kiwi Classification|alirdato=2008-07-09|verko=University of Wisconsin}}</ref> == Aspekto == Kivioj estas [[Noktulo|noktaj]] [[neflugaj birdoj]], grandaj inter 25 kaj 45&nbsp;cm. Ties adaptado al la surtera vivo estas ege grava: kiel ĉiuj aliaj [[Strutoformaj birdoj]] (kiaj la [[Struto]], la [[Emuo]], la [[Reaoj]] kaj la [[Kazuaroj]]) ili ne havas [[karino]]n ĉe la [[sternumo]] por ankri siajn flugilmuskolojn. La [[Vestiĝeco|vestiĝaj]] flugiloj estas tiom malgrandaj ke ili estas nevideblaj sub la dornecaj, harecaj, dubranĉaj plumoj. Dum plej plenkreskaj birdoj havas ostojn kun vakaj enoj por minimumigi la pezon kaj ebligi praktikeblan flugon, kivioj havas [[osta medolo|medolon]] kiel [[mamuloj]] kaj kiel idoj de aliaj birdoj. Sen postuloj pro pezo por flugado, la inoj de la bruna kivio portas kaj demetas ununuran ovon kiu povas pezi tiom multe kiom ĝis 450 g. Kiel plej aliaj Strutoformaj, ili ne havas [[uropiga glando|uropigan glandon]]. Ties beko estas longa, fleksebla kaj sensiva al tuŝo, kaj ties okuloj havas limigitajn kombilpektenaĵojn. Ĉiukaze ties okuloj estas ege malgrandaj, normale se konsideri, ke ili moviĝas ĉefe dumnokte kaj apenaŭ uzas sian vidosenton sed nur tuŝ- kaj flarosenton. Tamen kivioj estas esceptoj rilate al [[noktulo|noktemaj birdoj]], kiuj ĝenerale havas grandajn okulojn kaj fortan vidkapablon. Ŝajnas, ke ili prifajfas pri vidkapablo kaj turnas sin al aliaj sentoj, simile al fiŝoj aŭ amfibioj kiuj loĝas en malhelo de kavoj.<ref>Tim Birkhead, Bird sense. What It's Like to Be a Bird, Bloomsbury, 2012, paĝo 11</ref> Ties plumoj havas nek barbiojn nek postmudaĵojn, kaj ili havas grandajn hardetektilojn ĉirkaŭ la buŝtruo. Ili havas 13 flugoplumojn, ne havas vostojn kaj ja malgrandan [[pugostrio|vostostumpon]]. Fine ties [[maĉstomako]] estas malforta, kaj ties [[cekumo]] estas longa kaj mallarĝa.<ref name="Davies">Davies, S.J.J.F. (2003). "8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 89–90. ISBN 0-7876-5784-0.</ref> == Kutimaro kaj ekologio == La kivioj nestas en tuneloj. La inoj demetas unu aŭ du ovojn, kiuj havas mirindan dikecon, atingantaj ĝis kvaronon de la ina pezo. Antaŭ la alveno de homoj en la 13a jarcento aŭ antaŭe, la unikaj novzelandaj endemiaj mamuloj estis tri specioj de [[vesperto]]j, kaj la [[ekologia niĉo]] kiun en aliaj mondopartoj estas okupita de animaloj kiaj ĉevaloj, lupoj aŭ musoj estis okupita en la insularo de birdoj (kaj je malpli etendo, de reptilioj). [[Dosiero:KiwiEggRatio.svg|altdekstre|eta|Relativa grando de ovoj.]] Kivioj estas timidaj kaj kutime [[noktulo]]j. Ties ĉefe nokta kutimaro povas esti rezulto de habitata invado fare de predantoj, inklude homojn. En areoj de Novzelando kie oni forigis enmetitajn predantojn, kiaj ĉe rezervejoj, kivioj estas ofte vidataj dumtage. Ili preferas subtropikajn kaj moderklimatajn arbarojn el [[Podokarpacoj|podokarpoj]] kaj [[fago]]j, sed ili estis devigitaj adaptiĝi al diferencaj habitatoj, kiaj ĉealpaj arbustaroj, herbotufaj herbejoj, kaj montoj.<ref name="Davies" /> Kivioj havas tre alte disvolvigitan flarkapablon, malkutime ĉe birdoj, kaj estas la ununuraj birdoj kun naztruoj ĉe la pinto de siaj longaj bekoj. Kivioj manĝas malgrandajn senvertebrulojn, semojn, larvojn kaj multajn variojn de vermoj. Ili povas manĝi ankaŭ fruktojn, malgrandajn krabojn, angilojn kaj amfibiojn. Ĉar ties naztruoj estas situantaj ĉe la pinto de ties longaj bekoj, kivioj povas detekti insektojn kaj vermojn subgrunde uzante sian akran flarkapablon, sen fakte vidi aŭ senti ilin.<ref name="Davies" /> Post pariĝo la masklo kaj la ino de kivio tendencas vivi siajn tutajn vivojn kiel monogama paro. Dum la pariĝa sezono, Junio al Marto, la paro alvokas unu la alian nokte, kaj kuniĝas en la nestotruo ĉiun trian tagon. Tiu rilato povas daŭri ĝis 20 jaroj.<ref>{{Citation | url = http://SavetheKiwi.org.nz/ | title = Save the Kiwi | place = NZ}}, formerly Kiwi Recovery.</ref> Nekutime ĉe aliaj birdoj escepte ĉe kelkaj rabobirdoj, ili havas funkciantan paron de [[ovario]]j (ĉe plej birdoj kaj ĉe [[ornitorinko]]j, la dekstra ovario neniam maturiĝas, tiele ke nur la maldekstra funkcias).<ref name="Davies" /><ref>Fitzpatrick, F.L., (1934). Unilateral and bilateral ovaries in raptorial birds. The Wilson Bulletin, 46(1): 19-22</ref><ref>Kinsky, F.C., (1971). The consistent presence of paired ovaries in the Kiwi (Apteryx) with some discussion of this condition in other birds. Journal of Ornithology 112(3): 334–357.</ref> Kiviovoj povas pezi ĝis unu kvarono de la pezo de la ino. Kutime oni demetas unu ovon sezone. La kiviino demetas la plej grandan ovon en proporcio al la grando de ĉiu ajn birdo en la mondo,<ref>{{Citation | publisher = Auckland Zoo | title = Official Guide Book | chapter = Wilderness New Zealand}}.</ref> tiel ke kvankam la kivio estas preskaŭ samgrande kiel hejma koko, ĝi kapablas demeti ovojn kiuj estas preskaŭ sesfoje la grandon de tiu de kokino.<ref>{{Citation | url = http://savethekiwi.org/ | title = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-12-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | arkivdato = 2011-09-24 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ | archivedate = 2011-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110924103747/http://www.savethekiwi.org/ |arkivdato=2011-09-24 }}.</ref> La ovoj havas mildan teksturon, kaj estas eburecaj aŭ verdecblankaj.<ref name = "kiwiweb">{{Cite web | url = http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | title = The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird | accessdate = 2009-01-16 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | arkivdato = 2010-02-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm | archivedate = 2010-02-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm |arkivdato=2010-02-10 }}</ref> La masklo kovas la ovon, escepte ĉe la Haasta kivio, ''A. haastii'', ĉe kiuj ambaŭ gepatroj implikiĝas. La kovoperiodo estas 63–92 tagoj.<ref name = "Davies" /> Produkti tiun enorman ovon ege postulas el la ino. Dum la 30 tagoj kiuj daŭras la kresko de la tute disvolvigita ovo la ino devas manĝi trifoje sian normalan kvanton de manĝo. Du aŭ tri tagojn antaŭ la ovodemeto estas tiom malmulte da spaco ene de la ino por ŝia stomako kaj tiele ŝi estas devigita fasti.<ref>{{Citation | last = Piper | first = Ross | year = 2007 | title = Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals | publisher = Greenwood Press}}.</ref> == Statuso kaj konservado == Tutlandaj studoj montris, ke averaĝe nur 5 % el la kiviidoj survivas al plenkreskeco. Tamen ĉe areoj kie oni faras aktivan plagokontrolon, la survivindicoj por la Nordinsula bruna kivio povas esti multe pli altaj. Ekzemple antaŭ kune programo pere de la veneno 1080 fare de la konservoservo DOC kaj la ''Animal Health Board'' en la arbaro de [[Tongariro]] en [[2006]], 32 kiviidoj estis radio-kontrolitaj, el kiuj 57% survivis al plenkreskeco. Danke al pliiĝanta plagokontrolo, la populacio de plenkreskaj vikioj ĉe Tongariro preskaŭ duobliĝis ekde [[1998]]. === Rezervejoj === [[Dosiero:Maungatautari Morning Scene.JPG|eta|250ra|Maungatautari frumatene.]] En 2000 la Novzelanda Departemento de Konservado starigis kvin rezervejojn fokuse al disvolvigo de metodoj por protekti kiviojn kaj pligrandigi ties nombrojn. :Estas tri kivirezervejojn en la Norda Insulo: :* Kivirezervejo Whangarei (por Nordia [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Moehau ĉe Koromandela Duoninsulo (Koromandela [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :* Kivirezervejo Tongariro ĉe Taupo (okcidenta [[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) :kaj du en la Suda Insulo: :* Kivirezervejo Okarito ([[Okarita kivio]]) :* Haasta Kivirezervejo ([[Haasta tokoeko]]) Nombraj aliaj [[naturrezervejo]]j kaj rifuĝejoj havas gravajn populaciojn de kivioj, kiaj la jenaj: * [[Zealandia (naturrezervejo)|Zealandia]] en Wellington ([[Ovena kivio]]) * [[Maungatautari Restaŭrprojekto]] en Waikato ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * ''Bushy Park Forest Reserve'' en Kai Iwi, Whanganui ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * [http://www.kiwitrust.org/ Arbaro Otanewainuku] ĉe Golfo Plenty ([[Nordinsula bruna kivio|bruna kivio]]) * Hurunui, suda branĉo de la rivero Hurunui, Norda Kanterburio ([[Apteryx haastii|Haasta kivio]]) === Operaco "Nest Egg" === [[Dosiero:Apteryx owenii 0.jpg|eta|maldekstra|Ilustraĵo de [[Ovena kivio]].]] Operaco ''Nest Egg'' (nestovo) estas programo administrata de ''BNZ Save the Kiwi Trust'' – partnereco inter la [[Banko de Novzelando]], la Departemento de Konservado kaj la ''[[Forest and Bird|Royal Forest and Bird Protection Society]]''. Kiviaj ovoj kaj idoj estas prenitaj el la naturo kaj zorgitaj en kaptiveco ĝis ili estas sufiĉe grandaj por defendi sin mem – kutime kiam ili pezas ĉirkaŭ 1200&nbsp;gramojn. Ili estas poste revenigitaj al naturo. La birdoj el la operaco nestovo havas 65% el ŝancon por survivi ĝis la plenkreskeco – kompare kun nur 5% el la naturkreskintaj idoj.<ref>{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | title = Operation Nest Egg | publisher = Save the wiki | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | arkivdato = 2011-09-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html | archivedate = 2011-09-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903145411/http://www.savethekiwi.org.nz/bnz-save-the-kiwi/operation-nest-egg/operation-nest-egg.html |arkivdato=2011-09-03 }}.</ref> Tiu metodo estas uzata ĉe ĉiuj kivispecioj escepte ĉe la [[Ovena kivio]]. === Veneno 1080 === En 2004, kontraŭ-1080 aktivulo Phillip Anderton prezentiĝis antaŭ la novzelanda gazetaro montranta kivion supozite venenigitan. Priserĉado montris, ke Anderton mensogis al la ĵurnalistoj kaj al la publiko.<ref name="NZ_Herald_3588802">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nzherald.co.nz/rosaleen-macbrayne/news/article.cfm?a_id=132&objectid=3588802|titolo=Poison campaigner fined after using kiwi in stunt|alirdato=13a de oktobro 2011|familia nomo=Macbrayne|persona nomo=Rosaleen|dato=3-a de septembro 2004|verko=The New Zealand Herald}}</ref> Li estis uzinta kivion kiu estis kaptita en porposuma kaptilo. Etenda kontrolado montris, ke la kivioj ne estas je risko pro uzado de tiu biodegradebla veneno 1080.<ref>{{cite web | url = http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2 | title = Survival of brown kiwi exposed to 1080 poison used for control of brushtail possums in Northland, New Zealand | last1 = Robertson | first1 = HA et al | year = 1999 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | arkivdato = 2011-09-29 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ | archivedate = 2011-09-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110929224245/http://www.feral.org.au/survival-of-brown-kiwi-exposed-to-1080-poison-used-for-control-of-brushtail-possums-in-northland-new-zealand-2/ |arkivdato=2011-09-29 }}.</ref> === Minacoj === Enmetitaj mamulaj predantoj, nome ermenoj, hundoj, furoj kaj katoj, estas ĉefaj minacoj por la kivioj. Aliaj minacoj estas habitato-modifo/perdo kaj frapo de motoraj veturiloj. La limigita distribuado kaj malgrando de kelkaj kiviaj populacioj pliigas sian vundeblon pro endogamio. [[Ermeno]]j kulpas pri proksimume duono el mortoj de kiviidoj en multaj areoj tra Novzelando. Ankaŭ katoj je malpli etendo predas kiviidojn. Reserĉado montris, ke la kombina efiko de predantoj kaj aliaj mortotialoj (akcidentoj ktp.) rezultas en malpli ol 5% kiviidoj survivantaj al plenkreskeco.<ref>{{Citation| title= Role of predation in the decline of kiwi, Apteryx spp., in New Zealand| author = JA McLennan et al| year = 1996| url=http://www.newzealandecology.org.nz/nzje/free_issues/NZJEcol20_1_27.pdf}}</ref> Junaj kivioj estas vundeblaj pro la ermena predado ĝis ili atingas ĉirkaŭ 1–1.2&nbsp;kg peze, kaj je tiu aĝo ili jam povas kutime defendi sin mem. [[Furo]]j kaj hundoj ofte mortigas plenkreskajn kiviojn. Tiuj predantoj povas kaŭzi grandajn kaj subitajn malpliiĝojn en la populacioj. Partikulare, hundoj trovas la fortan distingan odoron de kivioj nerezistebla kaj facile trovebla, kaj tiele ili povas kapti kaj mortigi kivion en sekundoj. Frapado kontraŭ motorveturiloj estas alia minaco por ĉiuj kivioj kies habitato estas trapasata de ŝoseoj. Ankaŭ malĝuste kontrolitaj kaptiloj por [[vulpoposumo]]j mortigas aŭ kripligas grandan nombron de kivioj ĉiujare.<ref>{{Citation | url = http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | title = Kiwis killed by traps, not 1080, conservation officer says | publisher = Royal society | place = NZ | date = 2a Aŭgusto 1995 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | arkivdato = 2013-09-23 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ | archivedate = 2013-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130923041811/http://www.royalsociety.org.nz/1995/08/02/kiwis-killed-by-traps-not-1080-conservation-officer-says/ |arkivdato=2013-09-23 }}.</ref> == Rilato kun homoj == [[Dosiero:Detail of bottom border of Māori kahu kiwi.jpg|eta|altdekstre|Detalo de la supra pinto de “kahu kiwi”, parto de tradicia maoria vesto, kiu montras distingan harecan naturon de kiviaj plumoj.]] La [[maorioj]] tradicie kredis, ke la kivioj estas sub la protektado de [[Tane|Tane Mahuta]], dio de la arbaro. Ili estis uzitaj kiel manĝo kaj ties plumoj por “kahu kiwi”, nome ceremonia vesto.<ref>{{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | contribution = Kiwi and people: early history | title = Te Ara | publisher = The Government | place = NZ | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081212052947/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/4/en | archivedate = 2008-12-12 }}.</ref> Nune la kiviaj plumoj estas ankoraŭ uzata, sed kolektitaj nur el birdoj kiuj mortiĝas nature aŭ kiel [[ŝosemortinto]] aŭ predado, aŭ el kaptivaj birdoj.<ref>{{Citation | url = http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | title = New Zealand Embassy and Smithsonian National Zoo host handover ceremony to return kiwi feathers to New Zealand | publisher = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | arkivdato = 2012-11-20 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat | archivedate = 2012-11-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121120123305/http://www.nzembassy.com/usa/news/new-zealand-embassy-and-smithsonian-national-zoo-host-handover-ceremony-to-return-kiwi-feat |arkivdato=2012-11-20 }}.</ref> Kivioj jam ne plu estas ĉasataj kaj kelkaj maorioj konsideras sin mem kiel ties gardistoj.<ref name="savethekiwi.org.nz">{{Citation | url = http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | contribution = Kiwi a Maori | title = About the bird | publisher = Save the kiwi | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | arkivdato = 2011-07-05 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html | archivedate = 2011-07-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110705001243/http://www.savethekiwi.org.nz/about-the-bird/kiwi-a-maori/kiwi-a-maori.html |arkivdato=2011-07-05 }}.</ref> === Scienca dokumentaro === La unua kivia specimeno studita de eŭropano estis kivia haŭaĵo alportita al [[George Shaw]] de kapitano Andrew Barclay per la ŝipo ''Providence'', kiu informis ke li ricevis ĝin el maristo en Port Jackson nome haveno de Sidnejo ĉirkaŭ 1811. George Shaw donis al la birdo ties sciencan nomon kaj pentris skizojn pri de li imaginita vivo de la birdo kiuj aperis kiel platoj 1057 kaj 1058 en volumeno 24a de la ''The Naturalist's Miscellany'' en 1813. === Bestoĝardenoj === En 1851, la [[Zoo de Londono]] iĝis la unua bestoĝardeno kiu havas kivion. La unua enkaptiveca bredado okazis en [[1945]].<ref>{{Cite web|url= http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/tsop24.pdf| title= Captive management plan for kiwi| date= Junio 2004| page= 10 | format = PDF | publisher = New Zealand Department of Conservation| accessdate = 17a Aŭgusto 2009}}</ref> Ĉe 2007 nur 13 bestoĝardenoj for de Novzelando tenas kiviojn.<ref>{{Citation | title = Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy | first1 = Murray E | last1 = Fowler | first2 = R Eric | last2 = Miller | publisher = Elsevier Health Sciences | year = 2007 | page = 215}}.</ref> En Germanio la [[Frankfurta Bestoĝardeno]] havas 12, la [[Berlina Bestoĝardeno]] havas sep, [[Weltvogelpark Walsrode]] havas unu, la [[Vaŝingtona Bestoĝardeno]] havas tri aŭ kvin, la [[Vogelpark Avifauna]] en [[Nederlando]] havas tri, la [[San Diego Bestoĝardeno]] havas kvin, la [[San Diego Zoo Safari Park]] havas unu, la [[Smithsonian Conservation Biology Institute]] havas unu, kaj la [[Columbus Zoo and Aquarium]] havas tri.<ref>{{cite news |title=Shy envoys off on their OE | first=Eloise |last=Gibson |newspaper=New Zealand Herald |date=29a Aprilo 2010 |page=a4 }}</ref> === Kiel nacia simbolo === [[Dosiero:1898 kiwi 6d red.JPG|eta|maldekstre|Kivio sur poŝtmarko de 1898 de Novzelando.]] La kivio kiel simbolo unuafoje aperis fine de la [[19a jarcento]] en militistaj markiloj de novzelandaj regimentoj. Poste aperis en la signoj de la Sudkanterburia Bataliono en 1886 kaj ĉe la Hastingaj Riflovolontuloj de 1887. Tuj poste la kivio aperis en multaj militistaj markoj, kaj en 1906 kiam [[Kiwi (ciraĵo)|la kivia ciraĵo]] iĝis amplekse vendita en Britio kaj Usono la simbolo iĝis pli amplekse konata. Dum la Unua Mondmilito, la nomo ''"kivio"'' por la novzelandaj soldatoj iĝis de ĝenerala uzado, kaj giganta kivio (nune konata kiel [[Bulford Kiwi]]), estis elfosata el [[argilo]] sur monteto ĉe [[Sling Camp]] en Anglio. Tiu uzado disvastiĝis tiom ke nune ĉiuj novzelandanoj kaj tutmonde kaj hejme estas komune aludita kiel "[[Kivioj (homoj)|kivioj]]". La kivio ekde tiam iĝis la plej bone konata nacia simbolo por Novzelando, kaj tiel la birdo aperas en la blazonoj, signaloj kaj bildoj de multaj novzelandaj urboj, kluboj kaj organizoj; je nacia nivelo, la ruĝa konturo de kivio estas en la centro de la [[kokardo]] de la Novzelanda Aerarmeo.<ref name="kiwiweb"/><ref>{{Cite web|url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|work=About New Zealand|title=The Kiwi|publisher=NZ Search|accessdate=2009-01-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2013-09-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|arkivdato=2010-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/|archivedate=2010-05-24}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100524004547/http://www.nzs.com/about-new-zealand/the-kiwi/ |arkivdato=2010-05-24 }}</ref> La kivio aperas ankaŭ en la logoo de la Novzelanda Rugbeligo, kaj la novzelanda nacia rugbeteamo estas kromnomata ''la kivioj''. La dorso de la novzelanda dolarmonero montras bildon de kivio kaj en monunua komercado la [[Novzelanda dolaro]] estas ofte menciita kiel "the kiwi" (la kivio).<ref name="NBR_20121027">{{cite news |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |title=Kiwi falls after Wheeler talks down intervention, QE |date=27a oktobro 2012 |work=The National Business Review |location=NZ |accessdate=27a oktobro 2012 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |date=2013-06-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130604202235/http://www.nbr.co.nz/article/nz-dollar-falls-after-rbnzs-wheeler-talks-down-intervention-quantitative-easing-bd-131312 |arkivdato=2013-06-04 }}</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Kiwi hg.jpg| Dosiero:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg| Dosiero:KiwiSkelettdUrville.jpg| Dosiero:[[Dosiero:Nz 1d front.jpg]] </gallery> == Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == [[Dosiero:Kivioj.jpg|400ra|eta|Aliaj novzelandaj poŝtmarkoj pri kivioj]] * Burbidge, M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi. Conservation Genetics, 4(2):167–77 * Cooper, Alan et al. (2001). Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. Nature, 409: 704–07. * SavetheKiwi.org "Producing an Egg". Arkivita el la originalo la 29an de Junio 2007. Konsultita la 2007-08-13. * "Kiwi (Apteryx spp.) recovery plan 2008–2018. (Threatened Species Recovery Plan 60)". Wellington, NZ: Department of Conservation. 2008. Konsultita la 2011-10-13. == Vidu ankaŭ == * [[Endemiaj birdoj de Novzelando]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=kivi}}{{Portalo Birdoj}} * http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm * http://www.kiwirecovery.org.nz {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ |date=2012-06-14 }} * http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060307060612/http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm |date=2006-03-07 }} * [http://fieldguide.tripod.com/struthio.html Struthioniformes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070225051031/http://fieldguide.tripod.com/struthio.html |date=2007-02-25 }} en ''Field Guide to the Birds on the Web'' * Avibase [http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=home&lang=EN] * {{Citation | url = http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | title = Species: birds | contribution = Great Spotted Kiwi | publisher = ARKive | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | arkivdato = 2007-06-14 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/ | archivedate = 2007-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/ | title = Native animals: birds | contribution = Land birds: Kiwi | publisher = Department of Conservation | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | arkivdato = 2009-10-03 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi | archivedate = 2009-10-03 }}. * {{Citation | url = http://www.kiwirecovery.org.nz/ | publisher = BNZ Save The Kiwi Trust | place = NZ | title = Kiwi recovery | accessdate = 2007-01-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/ | archivedate = 2012-06-14 }}. * {{Citation | url = http://www.terranature.org/kiwi1.htm | publisher = TerraNature | title = Kiwi}}. * {{Citation | url = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | title = How the Kiwi Lost his Wings | type = Maori legend | publisher = Kiwi newz | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | arkivdato = 2016-06-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210106062358/https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf | accessdate = 2024-11-28 | archivedate = 2021-01-06 }}. * {{Citation | url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | contribution = Kiwi | title = Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand | publisher = The Government | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | arkivdato = 2008-06-08 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en | archivedate = 2008-06-08 }}. * {{Citation | url = http://www.youtube.com/watch?v=go52mHlKDEo | type = daylight video | contribution = North Island Brown Kiwi feeding in the wild | publisher = Google | title = YouTube}}. * {{Citation | url = http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | publisher = Taranaki Kiwi Trust | title = Pests & threats | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | arkivdato = 2012-04-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats | archivedate = 2012-04-02 }}. * {{Citation | url = http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | title = 1080 and kiwi | contribution = Case studies on 1080: the facts | publisher = 1080 facts | place = NZ | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2013-09-21 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | arkivdato = 2011-12-02 | accessdate = 2013-09-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies | archivedate = 2011-12-02 }}. {{Birdoj}} {{Leginda|2022|08|18}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apterigedoj]] [[Kategorio:Kivioj]] [[Kategorio:Strutoformaj]] [[Kategorio:Neflugaj birdoj]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando]] hpmbe0w0q5woltwayds0558td8rzxg5 0 20188 9456329 9448889 2026-08-18T19:39:28Z Sj1mor 12103 9456329 wikitext text/x-wiki {{Informkesto malsano}}[[Dosiero:Tartamudez_escrita.png|alternative=Tartamudez escrita.png|eta|Balbutado skribita]] '''Balbutado''' estas parola malkapablo, problemo de flueco. Oni nevole ripetas aŭ trolongigas sonojn, vortojn kaj silabojn aŭ blokiĝas ĉe silaboj. Tiuj blokiĝoj malhelpas sonadon, kaj okazas nevolaj kaj nekutimaj paŭzoj dum [[parolado]]. Ĝi enhavas ankaŭ tro longajn paŭzojn ĝis kiam la ulo komencas paroli. Ĝi estas parenca al la [[taĥilalio]]. Watkins kaj liaj kolegoj difinas balbutadon kiel perturbon de elektado, starto kaj ekzekuto de motoraj procezoj bezonataj por parolo.<ref name=":9">[Carlson, N. (2013). Human Communication. In Physiology of behavior (11th ed., pp. 497–500). Boston: Allyn and Bacon.]</ref> Por multaj balbutantoj la plej granda problemo estas la ripetado. Balbutado povas havi varian severecon kaj enhavas ankaŭ etajn malhelpojn, kiuj kovras pli severajn simptomojn malhelpantajn paroladon. Ĝi ne estas fizika problemo de prononcado, aŭ uzado de vortoj laŭ ilia senco. Nombro de balbutantoj estas estimata al {{Unuo|70000000}},<ref>"11 Facts About Stuttering". Archived from the original on 19 July 2014. Retrieved 15 July 2014. https://www.dosomething.org/facts/11-facts-about-stuttering</ref> kio estas proksimume unu procento de monda loĝantaro.<ref name=":9" /> Rilato de seksoj estas 3:1 por viroj. En 65% ĝi komenciĝas ĝis la tria vivjaro, kaj en 85% ĝis la 3,5 vivjaro.<ref>Stuttering Foundation https://www.stutteringhelp.org/differential-diagnosisThe{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Halott link|url=https://www.stutteringhelp.org/differential-diagnosisThe |date=2018-11 }}</ref> Ĝi povas kaŭzi sociajn, psikologiajn kaj profesiajn damaĝojn. Psikologie la balbutado efikas al emocioj kaj karaktero. La balbutanto povas timi elparoli iujn konsonantojn aŭ vokalojn, aŭ timi balbutadon mem kaj isodalon, streson, honton, ĉikanadon. Li povas anstataŭigi vortojn kaj reordigi frazojn por kaŝi balbutadon. Li povas senti malgajnon de kontrolo dum parolado. Oni ofte opinias, ke balbutado estas simptomo de nervozeco, sed tio estas eraro. Male, balbutado povas plifortigi sociajn timojn. Fakte, la oni povas reagi per balbutado al sociaj eventoj, kio venas kun paniko kaj malesto de sinrego. La kialo estas interago de balbutado kaj socia fobio. Tiu estas sindromo de balbutanta parolo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://stutteredspeechsyndrome.com/definitions/stuttered-speech-syndrome/|titolo=Stuttered Speech Syndrome {{!}} Stuttered Speech Syndrome|alirdato=2018-05-19|verko=stutteredspeechsyndrome.com|lingvo=en-US}}</ref> Balbutado ofte fluktuas, balbuntantoj havas pli bonajn kaj pli malbonajn tagojn, eĉ tagojn sen balbutado. La gepatroj de balbutantaj infanoj ofte diras, ke, se la infano lacas, balbutado plifortiĝas. La fluktuado ŝajnas esti tute hazarda.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://speech-language-therapy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=101:stuttering&catid=11:admin&Itemid=101|titolo=Information for Families: Stuttering - What can be done about it?|alirdato=2018-05-19|familia nomo=Bowen|persona nomo=Caroline|verko=speech-language-therapy.com|lingvo=en-gb}}</ref> Oni ne konas kialojn de balbutado bone, sed ĝi povas havi genetikajn kaj neŭrofiziologiajn kialojn. Oni trovis ĉe 70 percentoj de balbutantoj genetikajn kialojn. Ili evoluas alie ol la plimulto precipe pro nenormala dominanado de unu hemisfero de la cerbo. Normale neŭronoj por lingva planado aperas antaŭ ol centraj regionoj de cerbo komencas okupiĝi pri parolo. Ĉe balbutantoj tio ne nepre estas tiel.<ref name=":10">{{Cite journal|author=Megan N.|last=Ashurst|first=John V.|date=2011-10-01|title=Developmental and Persistent Developmental Stuttering: An Overview for Primary Care Physicians|language=en|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|volume=111|issue=10|pages=576–580|doi=10.7556/jaoa.2011.111.10.576|url=http://jaoa.org/article.aspx?articleid=2094110|issn=0098-6151}}</ref> La kaŭzo de balbutado restas neklara (rimarkinde estas pli ofta balbutado ĉe viroj kaj ĉe maldekstruloj), kaj la kuracoj estas diversaj kaj bedaŭrinde ofte refaliĝemaj. Inter la famaj balbutantoj estis [[Moseo]] kaj [[Winston Churchill]]. La balbutantoj ne balbutas, kiam ili kantas,<ref>Dr. Kétly László: A család egészsége. Dante kiadás, Budapest, 1928.</ref> deklamas, flustras, aŭ kriadas. Logopedio ne konas metodon, kiu tute resanigus balbutadon. Estas terapioj, kiuj mildas balbutadon, ke laikoj ne povas aŭdi balbutadon. Oni povas antaŭtaksi la atendeblan longon de bezonata terapio per severeco de balbutado. Se balbutado estas severa, ĝi bezonas longan terapion kaj multan kunlaboron.<ref name=":10" /> == Simptomoj == Laŭ la fakliteraturo ekzistas primaraj kaj sekondaraj simptomoj.<ref>Ptok, M., Natke, U. & Oertle, H. M. Stottern – Pathogenese und Therapie. In: Deutsches Ärzteblatt, 18, A1216-1221. http://www.aerzteblatt.de/v4/archiv/artikel.asp?id=51277{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Stachelski, D.J.: Information on Stuttering.</ref> La primaraj faras la propran balbutadon, kaj la sekondaraj estas reakcioj al la balbutado. Al la primaraj simptomoj apartenas: * ofta ripetado de la sonoj, silaboj kaj vortoj * plilongigado de la sonoj * silentaj aŭ voĉaj blokadoj La sekondaraj simptomoj servas al venkado de la primaraj simptomoj. Por paroli helpas la streĉado de la muskoloj, la grimacoj, la enkondukindaj tekstoj, kaj la evitado de la [[plozivo]]j. Ofta estas la timo de la blokiĝado, la honto, kaj la sento ne esti tiel valora kiel aliaj homoj. === Baza sinteno === Baza sinteno estas karakterizita per evidentaj kaj aŭdeblaj misfluoj en parolo, kiuj estas ripetado de sonoj, silaboj, vortoj kaj esprimoj, silentaj blokadoj kaj plilongado de sonoj. En balbutado tiuj estas pli longaj, pli oftaj<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=5-6|accd=2018-05-19}}</ref> kaj havas variablan kvaliton. Oni bezonas pli strebon por venki ilin per ripetado, pozicio kaj kunagado. Oni uzas subkategoriojn por ili: * Ripetado:<ref name=":11">{{Cite journal|author=Ann|last=Teesson|first=Kathryn|coauthors=Mark|date=2003-08-01|title=The Lidcombe Behavioral Data Language of Stuttering|language=en|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=46|issue=4|pages=1009–1015|doi=10.1044/1092-4388(2003/078)|url=https://jslhr.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1781277|issn=1092-4388}}</ref> ** Ripetado de vorto kun unu silabo ** Ripetado de unua silabo de vorto ** Ripetado de parto de silabo, kiu estas unu konsonanto en komenco de vorto ** Pli longa ripetado, unu vorto aŭ esprimo estas ripetita * Pozicio:<ref name=":11" /> ** Aŭdebla: plilongado de unu sono ** Silenta: la balbutanto ne sukcesas paroli dum blokado * Kunagado:<ref name=":11" /> ** Verbala: ĝi povas esti interjekcio aŭ plibonigado ** Neverbala: videblaj aŭ aŭdeblaj kunagadoj kiel ŝmacado, kraĉotusado aŭ taŭzado de kapo. :Per tiuj volas la balbutanto eskapi aŭ malhelpi balbutantajn ciklojn. === Variableco === Severo de balbutado varias, eĉ en severaj balbutantoj. Ĝi dependas de situo, de emocioj, kaj de nekonataj faktoroj. Balbutantoj ofte parolas pli flue, kiam ili parolas kun alia persono, eĥoas, flustras, kantas, komedias, parolas al malgrandaj infanoj, aŭ parolas al mem.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=13-14|accd=2018-05-19}}</ref> Kontraŭe, telefonado aŭ publika parolo vekas timon, kaj plifortigas balbutadon.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=14|accd=2018-05-19}}</ref> === Emocioj kaj atitudo === Balbutado negative efikas al pensoj kaj emocioj. Oni ofte similas balbutadon al glacimonto, ĉar aŭdeblaj kaj videblaj simptomoj ofte manifestas subite en surfaco, kaj en profundo estas aliaj simptomoj, kiuj estas negativaj emocioj.<ref>{{CitLib|aut=Kalinowski, Joseph (Joseph Stanley)|tit=Stuttering|ass=Saltuklaroglu, Tim.|isbn=9781597568326|url=https://www.worldcat.org/oclc/914300578}}</ref> En balbutantoj ofte vekas negativaj emocioj kiel honto, frustrado, timo, nervozo kaj pento,<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=179|accd=2018-05-19}}</ref> kaj pligrandigas premon, kiu plifortigas balbutadon. Post iu tempo tiuj povas destrui konfidon en parolo.<ref name=":12">{{CitLib|aut=Barry Guitar|tit=Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment|ann=2013-01-29|isbn=9781608310043|url=https://books.google.hu/books?hl=hu&lr=&id=NI57ybiwlg0C&oi=fnd&pg=PP2&dq=Guitar,+Barry+(2005).+Stuttering&ots=s25-PhjPg-&sig=QJJZOROFxH3DLE2lPCrfQdIGPBE&redir_esc=y#v=onepage&q=Guitar,%20Barry%20(2005).%20Stuttering&f=false|pag=16-17|accd=2018-05-19}}</ref> Oni ofte pensas, ke inteligento de balbutantoj estas malbone, sed tiu estas eraro. Fakte, balbutado estas sendependa de inteligento.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://guardianlv.com/2013/08/stuttering-children-more-intelligent-according-to-new-study-video/|titolo=Stuttering Children More Intelligent According to New Study [Video] · Guardian Liberty Voice|alirdato=2018-05-19|dato=2013-08-26|lingvo=en-US|verkaĵo=Guardian Liberty Voice}}</ref> Infanoj, kiuj ricevas fruan evolvigadon, ofte havas pli bonan inteligenton, do oni povas pensi alie, ke balbutantoj havas pli bonan inteligenton. Balbutantoj ofte projekcias ilian atitudon ekstere, do ili ofte pensas, ke oni pensas, ke ili estas nervozaj aŭ malpli inteligentaj. Ne malofte estas granda emocia ŝarĝo ripeti, havi longajn paŭsojn, aŭ probi eldiri vorton kun grimacoj. Iuj regulas ilian vivon por bezoni paroli malmultan, sed tiu kostas grandan emocian valoron, kaj kaŭzas problemojn dum laboro kaj en amrilatoj. Dum terapio ankaŭ tiuj emocioj devas pritraktitaj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.nytimes.com/2006/09/12/health/12stutt.html|titolo=To Fight Stuttering, Doctors Look at the Brain|alirdato=2018-05-19|familia nomo=Pollack|persona nomo=Andrew|dato=2006-09-12|lingvo=en-US|verkaĵo=The New York Times}}</ref> Az ilyen negatív érzéseknek hangsúlyt kell kapniuk a terápiában.<ref name=":12" /> === Fluenco kaj disfluenco === Lingvaj taskoj povas igi disfuencon,<ref name=":13">{{Cite journal|author=Julie A|last=Sandak|first=Rebecca|date=2000-08|title=Stuttering: a view from neuroimaging|language=English|journal=The Lancet|volume=356|issue=9228|pages=445–446|doi=10.1016/S0140-6736(00)02547-2|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(00)02547-2/fulltext|issn=0140-6736}}</ref> se ili bezonas lingvan planadon. Aŭtomata prilaboro ofte estas plenumitaj flue, ĉar ili ne bezonas kontrolitan lingvan planadon. Tiel estas kanti konatan kanton, aŭ deklami konatan poemon. Kontraŭe, spontana, kontrolita parolo aŭ laŭta legado bezonas transformadon de pensojn en vortoj, en sintaktikaj kaj prozodiaj elementoj. Iuj scienculoj pensas, ke kontrolita lingva planado ĝenerale estas malbona en balbutantoj, kontraŭe de aliuloj.<ref name=":13" /> == Kaŭzoj == La ĉefaj faktoroj de la inklino por la balbutado estas la anomalioj de la evolvado de la parolo, la sentema nerva sistemo, la transkutimado de la maldekstramanuloj; la ĉefaj kialoj estas la daŭra anksio, la ektimo, la tomo, kaj la daŭra sentima tensio. Scienco ne konas kialon, kiu povus esti la unua. Estas teorioj, kiuj eligas iujn faktorojn.<ref name="Gordon 278–281">{{Cite journal|last=Gordon|first=Neil|date=2002-4|title=Stuttering: incidence and causes|journal=Developmental Medicine and Child Neurology|volume=44|issue=4|pages=278–281|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11995897|issn=0012-1622|pmid=11995897}}</ref> Oni montras genetikajn kialojn.<ref name="books.google.hu">{{CitLib|aut=Barry Guitar|tit=Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment|ann=2013-01-29|isbn=9781608310043|url=https://books.google.hu/books?hl=hu&lr=&id=NI57ybiwlg0C&oi=fnd&pg=PP2&dq=Guitar,+Barry+(2005).+Stuttering&ots=s25-PhjPg-&sig=QJJZOROFxH3DLE2lPCrfQdIGPBE&redir_esc=y#v=onepage&q=Guitar,%20Barry%20(2005).%20Stuttering&f=false|pag=5-6|accd=2018-05-19}}</ref> Krom anomalio de neŭrona organizado povas kontribui sensitiveco. Laŭ genealogioj, se unu relativo en familio balbutas, kreskas je faktoro tri la hazardo, ke ankaŭ la infano balbutos.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=11|accd=2018-05-19}}</ref> Sed oni povas havi ankaŭ balbutantajn infanojn en aliaj familioj.<ref>{{CitLib|aut=Barry Guitar|tit=Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment|ann=2013-01-29|isbn=9781608310043|url=https://books.google.hu/books?hl=hu&lr=&id=NI57ybiwlg0C&oi=fnd&pg=PP2&dq=Guitar,+Barry+(2005).+Stuttering&ots=s25-PhjPg-&sig=QJJZOROFxH3DLE2lPCrfQdIGPBE&redir_esc=y#v=onepage&q=Guitar,%20Barry%20(2005).%20Stuttering&f=false|pag=39|accd=2018-05-19}}</ref> Laŭ esploroj de ĝemeloj kontribuas ankaŭ la ĉirkaŭaĵo al balbutado.<ref name=":14">{{CitLib|aut=Barry Guitar|tit=Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment|ann=2013-01-29|isbn=9781608310043|url=https://books.google.hu/books?hl=hu&lr=&id=NI57ybiwlg0C&oi=fnd&pg=PP2&dq=Guitar,+Barry+(2005).+Stuttering&ots=s25-PhjPg-&sig=QJJZOROFxH3DLE2lPCrfQdIGPBE&redir_esc=y#v=onepage&q=Guitar,%20Barry%20(2005).%20Stuttering&f=false|pag=66|accd=2018-05-19}}</ref> Mem la genoj ne kaŭzas balbutadon, tiu bezonas alian faktoron por igi balbutadon, ekzemple streson antaŭ naskiĝado, malfrua parolevolvo, aŭ komunika preso en familio. Estas pruvaĵo, ke ĝi ofte venas kun aliaj lingvaj problemojn, lernaj malkapabloj (disleksio, disgrafio, diskalkulio kaj aliaj) aŭ mallerteco.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=12|accd=2018-05-19}}</ref> Laŭ Robert West la genetiko de balbutado povas klarigita per tiu, ke la parolo estis la lasta grava rezulto de evoluo de homo. Li estas pioniro de genetiko de balbutado.<ref>West, R.; Nelson, S.; Berry, M. (1939). "[https://nca.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00335633909380434?journalCode=rqjs20#.WwBeUXqFNPY The heredity of stuttering". ''Quarterly Journal of Speech''.] '''25''' (1): 23–30. doi:10.1080/00335633909380434.</ref> Laŭ alia teorio estas balbutado komponita tic, kiu igas per ripetado de silaboj aŭ vortoj. Infanoj amas ripeti, kaj uzas ĝin por trankvili sin. Je pli streĉitaj ili estas, desto pli kaj pli ili ripetas; kiu estas inteligebla kaj normala realigo. Ili povas ripeti kaj kopii ĉiun konduton. Je pli streĉita estas iu, desto malpli amas li ŝanĝi. Je pli granda estas sanĝado, desto pli ripetado povas esti eligitaj. Kiam 3-jara infano plene inteligas, ke venis nova gefrato, kiu restos ĝisviva, li povas ripeti sonojn. Ripetado povas esti kondiĉigita, aŭtomatigita, kaj luktado kontraŭ ĝi povas plilongigi vortojn kaj malhelpi fluencon.<ref>Stammering (Stuttering) A Complex Vocal Tic, Patricia Sims, Kindle version 2014</ref> Proporcio de seksoj povas esti klarigita per tiu, ke vira akso de hipotalamo-hipofizo-surrena glando (Hypothalamic-Pituritary-Adrenal, HPA) estas pli aktiva. Organismo de same incitate viroj igas pli kortizolon, kaj faras viron pli iniciataj, streĉitaj kaj anksiaj, ol virinioj. Tiu igas pli ripetadon ĉe ili. En artikolo en 2010, oni trovis ligon kun balbutado kaj tri genoj: GNPTAB, GNPTG kaj NAGPA.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.webmd.com/children/news/20100210/genetic-mutations-linked-to-stuttering#1|titolo=Genetic Mutations Linked to Stuttering|alirdato=2018-05-19|lingvo=en-US|verkaĵo=WebMD}}</ref> En iuj balbutantoj, aliaj ĉirkaŭnataj faktoroj povas eligi balbutadon: cerebral palsy, fizikaj traŭmatoj kaj lernaj problemoj.<ref name="books.google.hu"/><ref name=":14" /> Estas pruvoj, ke cerebro de balbutantoj enhavas strukturajn kaj funkcionalajn diferencojn. Tiuj povas esti kialoj, sed povas ankaŭ igi pri balbutado.<ref>{{Cite journal|author=Stephen M.|last=Watkins|first=Kate E.|coauthors=Steve|date=2008-1|title=Structural and functional abnormalities of the motor system in developmental stuttering|journal=Brain: A Journal of Neurology|volume=131|issue=Pt 1|pages=50–59|doi=10.1093/brain/awm241|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17928317|issn=1460-2156|pmid=17928317}}</ref><ref>Soo-Eun, Chang (2007). "Brain anatomy differences in childhood stuttering". [[:en:NeuroImage|''NeuroImage''.]]</ref> Alia kialo povas esti deficitoj de aŭdado. Tiu ne signifikas, ke balbutantoj aŭdas malbone. [[Surdeco|Surduloj]] kaj [[malfacila aŭdado|malfacile aŭdantaj uloj]] tre malofte balbutas. Balbutado povas esti mitigita per maskoj, per malfruigita aŭda retrokupo (DAF), aŭ ŝanĝigita frekvencia retrokupo. Estas pruvoj pri diferencoj de aŭda prilaboro en adultoj.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=43|accd=2018-05-19}}</ref> Dum parolado aktivigis dekstra hemisfero (kiu prilaboras emociojn) pli, kaj maldekstra aŭda krusto malpli.<ref name="Gordon 278–281"/><ref name=":14" /> Oni sugestas modelon pri kapacitoj kaj atendoj por klarigi ŝanĝadon de balbutado. Laŭ tiu modelo, la fluenco dependas je momenta fluenco kaj atendoj de ĉirkaŭaĵo. Kapablo de fluenta parolo estas influita je pli faktoroj, emo por inklino, audxa prilaboro, deficitoj de kontinua parolo, kognaj kaj efektivaj problemoj. Eksteraj atendoj povas severigitaj per internaj faktoroj, malestado de memkonfido, malforta memestimado, pli malbonaj lingvaj kapabloj. Eksteraj faktoroj povas esti preso de tempo, de socioj, stresaj situoj, insisto al senmanka parolo, kaj similaj.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=16-21|accd=2018-05-19}}</ref> La kapacito ne estas difinita, sed se la atendoj estas troaj, la kapacito ne povas konformi, kaj balbutado plifortigas. == Elformiĝado == Ĉe infanoj estas la raciono de la knaboj kaj knabinoj ĉirkaŭ 2:1. Ĉe adoltoj estas tiu raciono (viroj: virinoj) ĉirkaŭ 4:1 kaj 5:1. La neurologie malsanuloj balbutas pli ofte, ol la sanuloj. La balbutado komencas antaŭ de la 12-a jaro de la subjekto. La duono de la babultantuloj komencis balbuti kiam ili estis inter 3 kaj 4 jaroj, kaj la 90% de la balbutantuloj balbutis, kiam estis 6 jara. Plej ofte ĝi elfalas kun la komenco de la puberto. Ĉe la knabinoj ĝi pli ofte elfalas, ol ĉe la knaboj. La balbutado de la plenkreskuloj estas malfacile korektebla. === Fizologio === Laŭ bildigantaj procedoj montris, ke dum balbutado la cerbaj procedoj ŝanĝas. Oni trovis multan diferencon inter cerbajn aktivojn ne parolante, parolante flue kaj balbutante en fluente parolantaj kaj balbutantaj uloj.<ref name=":0">{{Cite journal|author=S. M.|last=Watkins|first=K. E.|coauthors=S.|date=2007-12-03|title=Structural and functional abnormalities of the motor system in developmental stuttering|journal=Brain|volume=131|issue=1|pages=50–59|doi=10.1093/brain/awm241|url=http://dx.doi.org/10.1093/brain/awm241|issn=0006-8950}}</ref> En balbutantuloj aktiviĝas motoraj programoj antaŭ artikulado kaj lingva procesado. Esploroj ekzamenis precipe adultoj, do oni ne scias, ĉu la trovitaj diferencoj inter balbutantuloj kaj fluente parolantaj uloj estas kialoj aŭ sekvoj de balbutado. Esploroj uzante PET montris, ke balbutantoj dum taskoj uzas pli la motorajn kaj malpli la lingvajn regionojn. Esploro pri balbutanta periodo montris per PET, ke igis granda aktiveco en grandcerbo, en cerbero kaj malgranda en aŭda centro de maldekstra hemisfero kaj fronto-temporala regiono.<ref name=":1">''doi10.1016/s0140-6736(00)02547-2''</ref><ref name=":2">Bloodstein, Oliver. "Handbook on Stuttering". ''p.142''. 2007.</ref> Oni montris per fMRI diferentan aktivecon en regiono de dekstra frontala operkulum, kiu respondas al estimado de tempo kaj kontribuas al fluenta parolo.<ref name=":1" /> Per MEG oni montris, ke en taskoj, dum oni devis rekoni unu vorton, en fluente parolantaj uloj aktiviĝis precipe occipita regiono, poste maldekstra inferior-frontala regiono, ekzemple Broca-regiono, fine motora kaj premotora regionoj. En balbutantuloj, unue aktiviĝas recipe occipita regiono, sed poste reagis motora kaj premotora regionoj antaŭ maldekstra inferior-frontala regiono.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Oni povas montri, ke en balbutantuloj tro aktiviĝas anterior insulo, cerbero kaj bilaterala meza cerbo. Ventrala premotora krusto, Rolandic operkulum, bilaterala szenzomotora krusto kaj Heschl-heliksoj aktiviĝas tre malmulte. Parolado aktivas motoran kaj premotoran regionojn malmulte.<ref name=":0"/> === Kunlaboro de hemisferoj === Bildigantaj procedoj pruvas teorion, ke dekstra hemisfero malhelpas paroli la maldekstran. Sed oni povas vidi diferencon nur en adultoj, kiuj balbutis en ilia tuta vivo. Oni povas trovi anatomiajn diferencojn heliksoj de perisylviajn frontotemporalajn regionoj. En dekstra hemisfero estas pli multa blanka substanco, ankaŭ en regiono de supra temporala helikso. Oni trovis tiujn per VBM. Estas malpli blanka substanco en maldekstra malsupra arka fasko, kiu kunligas temporalajn kaj frontalajn regionojn en balbutantaj adultoj.<ref>Chang SE, Erickson KI, Ambrose NG, Hasegawa-Johnson MA, Ludlow CL (February 2008). "Brain anatomy differences in childhood stuttering". ''NeuroImage''. '''39''' (3): 1333–44. doi:10.1016/j.neuroimage.2007.09.067. PMC 2731627 . <nowiki>PMID 18023366</nowiki>.</ref> Laŭ rezultoj estas malforta la kunordigo en maldekstra hemisfero de parolprojektantaj kaj parolmovantaj regionoj. Tiu diferenco estas pli granda en virinoj. En vitoj oni povas trovi motoran kunligon dekstre.<ref>{{Cite journal|author=D. C.|last=Chang|first=S.-E.|date=2013-10-16|title=Neural network connectivity differences in children who stutter|journal=Brain|volume=136|issue=12|pages=3709–3726|doi=10.1093/brain/awt275|url=http://dx.doi.org/10.1093/brain/awt275|issn=0006-8950}}</ref> Laŭ PET ekzamenoj en fluente parolantaj uloj estas ambaŭ hemisferoj aktivaj, sed povas pli aktiviĝi la maldekstra. En balbutantoj la pli aktiva dekstra hemisfero povas malhelpi parolproduktadon de la maldekstra. Oni mezuris per aliaj aparatoj, ke anterior frontalaj regionoj estas pli aktivaj, kaj post-rolandic malpli aktivaj.<ref>{{Cite journal|last=Braun|first=A.|date=1997-05-01|title=Altered patterns of cerebral activity during speech and language production in developmental stuttering. An H2(15)O positron emission tomography study|journal=Brain|volume=120|issue=5|pages=761–784|doi=10.1093/brain/120.5.761|url=http://dx.doi.org/10.1093/brain/120.5.761|issn=1460-2156}}</ref> Kiam oni komparis balbutantajn kaj ne balbutantajn ulojn, trovis ambaŭflankan kreskon kaj nekutiman asimetrion en planum temporale regiono. Tiuj ekzamenoj trovis anatomiajn diferencojn en Rolandi operkuláraj kaj arkaj faskoj.<ref>{{Cite journal|date=1983-10|title=Wild Blue YonderWild Blue YonderLeftonL. A.Psychology (2nd Ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon, 1982, 748 + xviii pp.Wild Blue YonderPettijohnT. F.Instructor's resource manual to accompany Lefton's Psychology (2nd Ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon, 1982, 191 + xxiv pp. (100-slide package also available to adopters.)Wild Blue YonderValvatneL.A1, 200-item test booklet to accompany Lefton's Psychology (2nd Ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon, 1982.Wild Blue YonderValvatneL.Keeping Pace: An active reading study guide to accompany Lefton's Psychology (2nd Ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon, 1982, 351 + xii pp.|journal=Teaching of Psychology|volume=10|issue=3|pages=188–189|doi=10.1207/s15328023top1003_29|url=http://dx.doi.org/10.1207/s15328023top1003_29|issn=0098-6283}}</ref> === Aliaj anatomiaj diferencoj === En cerbo dekstra kaj maldekstra hemisferoj komunikas per corpus callosum. La corpus callosum, la rostrum kaj la anterior media parto estas pli granda en balbutantoj, ol en fluente parolantaj uloj. Tiu povas esti sekvo de malkutima cerba aranĝado kaj povas influi rezultojn de lingvaj taskoj. Aliaj fruaj esploroj montris, ke cerbo de balbutantaj adultoj enhavas nekutiman proporcion kaj distribuon de blanka kaj griza substancoj.<ref>McGaughey, Steve (2011-12-16). "Stuttering starts in the brain". Futurity. Archivedfrom the original on 2013-04-24. Retrieved 2014-05-12.</ref> === Dopamin === Novaj esploroj montris, ke en balbutantaj adultoj estas pli transmitteroj por dopamino, kaj trovis antagonistojn de dopamino, kiuj mildas balbutadon. Ni skribos pri tiuj poste.<ref name=":2" /> Oni trovis trolaboron en meza cerbo en nivelo de substantia nigra, kiu disvastiĝas al ruĝa kaj subthalamicus kernoj. Tiuj kontribuas al troa produktado de dopamino.<ref name=":0" /> Nivelo de dopamino ne nepre signifikas pluan aktivadon, ĉar ĝi povas ankaŭ malakceli, depende de receptoroj (D1-D5). == Rekonado == Laŭ BNO estas karakteraj por balbutado la ofta plilongado kaj ripetado de elementoj de la parolado, kaj oftaj paŭzoj, kiuj rompas fluencon de la parolado, kaj tiuj simptomoj daŭras minimume tri monatoj. Por diagnozo oni devas havi reprezentajn datojn pri fluenco de parolo, ĉar povas esti, ke la balbutantulo parolas en iuj situoj pli flue, ol alie. Por tio ankaŭ la familio estas demandita. Bonas, se estas rekordoj pri parolo en kutimaj situoj. Nespertaj oreloj ofte ne povas rekoni karakterajn simptomojn. Tiu signifikas, ke rekonado bezonas eksperton (speech-language pathologist). Li informiĝas pri anamnezo de ĉirkaŭo de la paciento kaj direkta observado. Povas esti, ke li bezonas plian ekzamenojn.<ref>Stuttering Foundation</ref> Se temas pri infano, la logopediisto ekscias anamnezon interparolante kun gepatroj.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/|title=Center for International Rehabilitation Research Information & Exchange - Rehabilitation Science - University at Buffalo|accessdate=2018-05-19|work=cirrie.buffalo.edu|language=en|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-07-13|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131110190444/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/#s4International%20Archived2013-11-10%20at%20the%20Wayback%20Machine.%20Encyclopedia%20ofRehabilitation|arkivdato=2013-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110190444/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/#s4International%20Archived2013-11-10%20at%20the%20Wayback%20Machine.%20Encyclopedia%20ofRehabilitation|archivedate=2013-11-10}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-07-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131110190444/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/ |arkivdato=2013-11-10 }}</ref> Li povas observi rilaton de gepatroj kaj infano, kaj aŭdi gepatran parolon. ĉefaj celoj estas trovi obstaklojn dum parolado, kaj trovi terapion. La logopedo analizas aspektojn kaj personajn karakterojn dum parolo. Li ekzamenas per testoj multan faktorojn, kiel artojn, oftecon, daŭron, raton de obstaklojn, kaj rapidon de parolo. Aliaj faktoroj estas fluenco kaj natureco de parolo.<ref name=":3" /> Estas testoj por mezuri severecon kaj direkton. Por infanoj estas testo nomita Ilo por prognozo de balbutado de malgrandaj infanoj. Tiu analizas anamnezon, ripetadon kaj prologadon de partojn de vortojn, oftecon de balbutado por mezuri severon de disfluenco kaj donas prognozon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://sphhp.buffalo.edu/rehabilitation-science/research-and-facilities/funded-research-archive/center-for-international-rehab-research-info-exchange.html|titolo=Center for International Rehabilitation Research Information & Exchange - Rehabilitation Science - University at Buffalo|alirdato=2018-05-19|verko=sphhp.buffalo.edu|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170625121014/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/249/#s4International|arkivdato=2017-06-25}} https://web.archive.org/web/20131110190444/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/</ref> Balbutado estas kompleksa perturbo kun multa faktoroj, kiu influas vivon de subjekto grave. Oni observas infanojn kaj adultojn, kaj analizas la observadon. Oni volas trovi pruvojn pri socialaj, psiĥologaj kaj emociaj signoj, kiuj povas akompani la perturbojn. Iuj ekzamenoj mezuras faktorojn kiel ankscioj, atitudo, memobservado de subjekto, kvalito de vivo, konduto kaj mentala sano.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.latrobe.edu.au/health/downloads/star-stutteringresource.pdfLa|titolo=Trobe University School of Human Communication Disorders|alirdato=2018-05-19|familia nomo=University|persona nomo=La Trobe|verko=www.latrobe.edu.au|lingvo=en}}{{404|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Halott link|url=https://www.latrobe.edu.au/health/downloads/star-stutteringresource.pdfLa |date=2018-11 }}</ref> La logopedo kolektas kaj resumas informojn por fari diagnozon pri fluenca disordo, kaj priskribas terapion. Ekspertoj povas rekoni balbutadon ankaŭ laŭ DSM-5. Plej nova DSM-5 nomas evolvan balbutadon per vortoj Perturbo de fluenco de parolado komencita en infaneco (balbutado). Por balbutado komencita en adulteco estas nomo Perturbo de fluenco de parolado komencita en adulteco. La Amerika Psiĥologia Asocio perturbis la profesion per ĝiaj publikoj, do fluenco kaj disfluenco ne estis korekte difinitaj. === Klasifikado === Evolva balbutado iĝas dum tempo kiam infano lernas paroli. Aliaj perturboj povas havi similajn simptomojn: [[aŭtismo]], [[taĥilalio]], [[Parkinsona malsano]], [[esenciala tremor]], [[palilaia]], [[sardona difonio]], [[mutismo]], kaj [[socialaj ankscioj]]. === Evolva balbutado === Balbutado estas precipe evolva perturbo, kiu igas dum infaneco. El tiuj infanoj balbutas 20% ankaŭ in adulteco.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Gordon|first=Neil|date=2002-05-22|title=Stuttering: incidence and causes|journal=Developmental Medicine and Child Neurology|volume=44|issue=04|pages=278|doi=10.1017/s0012162201002067|url=http://doi.wiley.com/10.1017/S0012162201002067|issn=0012-1622}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|author=Y|last=Craig|first=A|date=2005-03|title=The epidemiology of stuttering: The need for reliable estimates of prevalence and anxiety levels over the lifespan|journal=Advances in Speech Language Pathology|volume=7|issue=1|pages=41–46|doi=10.1080/14417040500055060|url=http://dx.doi.org/10.1080/14417040500055060|issn=1441-7049}}</ref> Pleje balbutado manifestiĝas ĉirkaŭ en 30 monata aĝo (kiu signifikas ĉirkaŭ du kaj duono da jaroj).<ref>{{Cite journal|author=Nicoline|last=Yairi|first=Ehud|date=1992-08-01|title=Onset of Stuttering in Preschool Children|journal=Journal of Speech Language and Hearing Research|volume=35|issue=4|pages=782|doi=10.1044/jshr.3504.782|url=http://dx.doi.org/10.1044/jshr.3504.782|issn=1092-4388}}</ref> La simptomoj estas variaj, komence estas karakteraj ripetado de vortoj kaj silaboj, sekondaraj simptomoj (ankscioj, evitado, fuĝo) malestas.<ref name=":6">Ward 2006, p. 13</ref> Plimulto de infanoj konas pri paŭzoj.<ref name=":6" /> La simptomoj povas esti epizodaj, kaj balbutandaj periodoj povas esti sekvitaj per pli fluentaj periodoj.<ref>Ward 2006, pp. 114–5</ref> Dum infaneco balbutado ofte malaperas,<ref name=":4" /> sed iufoje el facilaj kaj trankvilaj ripetadoj iĝas pli streĉa kaj forta balbutado; iĝas ankaŭ obstakloj kaj plilonĝigadoj.<ref name=":6" /> Laŭ iuj teorioj, ankaŭ parentoj povas influi balbutadon. Iuj sugestoj estas pensitaj helpantaj, sed ili malhelpas paroli la infanon. Tiel estas ekzemple: Diru ankoraŭfoje; malrapidu; aŭ ŝpiru profunde. Tiuj sugestoj igas angstojn, kiuj plifortas balbutadon.<ref>Ward 2006, pp. 13, 115</ref> Per tiu komenciĝas malvirta ciklo de balbutado. Poste igas norvozaj sekondaraj simptomoj. Iuj scias, ke ili balbutas, do ili nomiĝas ilin balbutantoj. Per tiu ili pligrandigas iliajn angstojn, perturbon kaj honto. Estas ankaŭ netipaj formoj, ekzemple subite ne povi paroli. La infano ne povas eldiri ankaŭ la unuan voĉon, kaj akompanite kun konscia frustrado.<ref>Ward 2006, pp. 115–116 Ward, David (2006). ''Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment''. Hove and New York City: Psychology Press. {{ISBN|9781841693347}}.</ref> Estas alia formo, kiu ripetas oftajn vortojn kaj esprimojn sen sekondaraj simptomoj.<ref name=":7">Ward 2006, pp. 117–119 Ward, David (2006). ''Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment''. Hove and New York City: Psychology Press. {{ISBN|9781841693347}}.</ref> Multa de infanetoj balbutas dum lernado de parolo. Pleje tiu balbutado malaperas, kaj la infano parolas flue. Oni konsideras tiun balbutadon parto de parollernado, kaj nomiĝas tiun kiel nefluan parolon kaj evolva balbutado. Dum lernado de parolo, ili ripetas voĉojn, silabojn, kaj vortojn; ili hezitas diri vortojn; ili komutas voĉojn, anstataŭas voĉojn, eldiras vortojn malĝuste kaj ne povas eldiri iujn voĉojn. Pleje estas tiuj ripetadoj facilaj, sed balbutado fluktuas facile dum elĉerpado, zorgoj aŭ ŝterco, Balbutado estas iĝi el neuropsiĥologaj kialoj. Neŭrogena balbutado estas perturbo de fluenco, kiu malhelpas normalan fluentan parolon. La ulo parolas fragmente aŭ hezitante, eldirante iujn vortojn malfacile, sed sen peno aŭ sufero. Ĝi iĝas post malsano aŭ lezio de centrala nerva sistemo. Tiuj koncernas spinon, kruston, regionoj sub krusto, cerbeton kaj regionojn de blanka substanco.<ref>Carlson, N. (2013). Human Communication. In Physiology of behavior (11th ed., pp. 497–500). Boston: Allyn and Bacon</ref> === Akirita balbutado === Estas pli rare, ke adulto komencas balbuti post neŭrologa traŭmo. Tiu povas igi per lezio de kapo, tumoro, stroko, aŭ uzado de drogoj. Ĝiaj simptomoj estas aliaj: la ulo ripetas partojn de vortojn aŭ voĉojn, sekondaraj simptomoj malestas. Teĥnikoj, kiuj helpas en kazo de evolva balbutado, ne uzas en akirita balbutado.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref>Ward 2006, pp. 4, 332–335 Ward, David (2006). ''Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment''. Hove and New York City: Psychology Press. {{ISBN|9781841693347}}.</ref> Psiĥogena balbutado povas ekiĝi el psika traŭmo aŭ fizika lezio. Ĝi havas homogenajn simptomojn: balbutado komenciĝas subite, kaj ne influas variaj situoj. Oni povas trovi la eventon, kiu eligis ĝin. Ĝi estas karakterizita per ĉagrenoj kaj malgranda konscio de la ulo.<ref>Ward 2006, pp. 4, 332, 335–337 Ward, David (2006). ''Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment''. Hove and New York City: Psychology Press. {{ISBN|9781841693347}}.</ref> == Terapio == Oni ne havas unu metodon por terapii balbutadon, do oni bezonas logopedian ekzamenojn. Celo estas, ke la balbutanto povu pli bene kontroli lian parolon.<ref>{{Cite journal|date=2015-12-01|title=Stuttering Enigma|journal=ASHA Leader|volume=20|issue=12|pages=6|doi=10.1044/leader.in2.20122015.6|url=http://dx.doi.org/10.1044/leader.in2.20122015.6|issn=1085-9586}}</ref> Multa terapioj celas lernajn strategiojn por malkreski balbutadon per pli malrapida parolo kaj kontroloado de spirado per grada evolvigado. Komence oni uzas unusilabajn vortojn, poste pli kaj pli longajn vortojn, esprimojn kaj fine longajn frazojn. Pli terapioj helpas terapii anksciojn. Metodo nomita komprenebla solvo celas atitudon al parolado, kaj minimas efikon de balbutado al vivo.<ref>{{CitLib|aut=Günther Bergmann|tit=Stuttering as a Prosodie Disturbance: A Link between Speech Execution and Emotional Processes|ann=1987|isbn=9783709174555|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-7091-6969-8_31|pag=393–407}}</ref> Parolterapio estas advantaĝa kaj efika por ĉiu balbutanto sendepende de aĝo.<ref>{{Cite journal|date=2015-04-01|title=Insurers: Pay Attention to Efficacy Research on Stuttering Treatment|journal=ASHA Leader|volume=20|issue=4|pages=7|doi=10.1044/leader.in4.20042015.7|url=http://dx.doi.org/10.1044/leader.in4.20042015.7|issn=1085-9586}}</ref> Logopoediistoj instruas iliajn klientojn atendi kaj gvidi ilian parolritmon. Balbutantoj lernas eldiri vortojn pli malrapide kaj malpli forte. Ili devas ankaŭ lerni atendon kaj regadon de spirado. Komence la balbutanto devas elparoli mallongajn frazojn kaj esprimojn tre malrapide. Poste la tempo igas pli rapida, frazoj pli longaj kaj situoj pli diversaj, ĝis kiam parolo igas natura kaj flua. Laŭ esploristoj la lagopediisto devas ekzameni en ĉiu tri monatoj, ĉu lia elektita metodo estas la plej bona. Post fino de terapio oni devus sekvi liajn klientojn, por ke ilia balbutado ne rekomencigu.<ref>{{Cite journal|date=2014-10-01|title=More on Stuttering and Suicide|journal=ASHA Leader|volume=19|issue=10|pages=5|doi=10.1044/leader.in4.19102014.5|url=http://dx.doi.org/10.1044/leader.in4.19102014.5|issn=1085-9586}}</ref> === Hipnoto === Oni uzas ankaŭ metodojon kiel [[hipnoto]]n kaj [[relaksado]]n. La balbutanto lernas sugesti mem, per kiu malkreskas timo de parolo. Relaksado helpas venki spasmajn movojn.<ref name="Lajos Péter 2009">Lajos Péter (2009) Dadogásról mindenkinek.</ref> Laŭ hipnorelaksado traŭmatoj kaj konfliktoj, kiuj eligis balbutadon, estas ekskluditaj el konscio. Per hipnorelaksado oni povas ekkonscii ilin, kaj reagi al ili.<ref name="Lajos Péter 2009"/><ref name="mmoroian.wixsite.com">{{Cite news|title=Hírek {{!}} Seneca Közhasznú Alapítvány a Dadogókért|url=https://mmoroian.wixsite.com/seneca|work=Hírek {{!}} Seneca Közhasznú Alapítvány a Dadogókért|accessdate=2018-05-19|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520054245/https://mmoroian.wixsite.com/seneca#|archivedate=2018-05-20|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-07-13|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180520054245/https://mmoroian.wixsite.com/seneca|arkivdato=2018-05-20}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180520054245/https://mmoroian.wixsite.com/seneca |date=2018-05-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://mmoroian.wixsite.com/seneca |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-07-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180520054245/https://mmoroian.wixsite.com/seneca |arkivdato=2018-05-20 }}</ref> === Terapio por formado de ruleblo === Tiu terapio estas alternative nomita kiel Parolu pli fluente; Plilongigita parolo; aŭ Kohera parolo. Ĝi instruas stiradon de spirado, de artikulacio kaj parolorganoj per [[operanta kondicionado]].<ref name="worldcat.org">{{CitLib|aut=Ward, David, 1956 December 9-|tit=Stuttering and cluttering : frameworks for understanding and treatment|ann=2006|isbn=1841693340|url=https://www.worldcat.org/oclc/65617513}}</ref> Balbutantoj lernas malrapidi ilian parolritmon per plilongado de vokaloj kaj konsonantoj, kaj uzas teĥnikojn por malkreski malhelpojn, ekzemple kontinua fluo de aero kaj mola parolkontakto. Rezulto estas fluenta, sed malrapida kaj monotona parolo. Per lernado de tiuj metodoj la balbutanto povas plibonigi lian parolon. Poste li lernas uzi tiun parolon ekster de parolkliniko. Ofte la intonado ne aŭdiĝas natura ankaŭ post fino de terapio. Oni ofte devas ekzercii du aŭ tri semajnojn en parolkliniko en grupo. Simila metodo estas CAMPERDOWN, kiu bezonas pli mallongan tempon.<ref name="worldcat.org"/> === Modifika terapio === Kontraŭe de aliaj metodoj, modifika terapio ne celas malaperigi balbutadon. Ĝi precipe volas akceptigi balbutadon. Per tiu ĝi malkreskas anksciojn kaj timon, kaj per tiuj malkreski balbutadon.<ref>Lajos Péter (2009) Dadogásról mindenkinek</ref> Ĝi estis popularigita per Charles Van Riper en 1973, kaj li nomis ĝin kiel ferma modifika teĥniko. Tiu indirekta metodo ne nepre povas malkreski balbutadon.<ref name="worldcat.org"/> Ennek ellenére a pácienstől függően a terápia hatástalan is lehet.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://dx.doi.org/10.1037/e400022009-005|titolo=Stuttering and stammering|familia nomo=Beech|persona nomo=Reginald|dato=1967|verko=PsycEXTRA Dataset}}</ref> === Teĥnikaj iloj === * Malfruigita aŭda retrokuplo * Aŭda retrokuplo per ŝanĝigita frekvenco * Maskita aŭda retrokuplo<ref name="Lajos Péter 2009"/> Oni uzas ŝanĝigitan aŭdan retrokuplon ekde pli ol 50 jare.<ref>{{Cite journal|author=Patrick|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2007-02-01|title=Pseudoscience and the SpeechEasy: Reply to Kalinowski, Saltuklaroglu, Stuart, and Guntupalli (2007)|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=16|issue=1|pages=77–83|doi=10.1044/1058-0360(2007/010)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1766646|issn=1058-0360}}</ref> Tiu metodo retrosonas voĉon ŝanĝigite. La balbutanto povas paroli kun alia persono; li povas paroli ne aŭdante sian voĉon; oni povas retrokupli lian voĉon (malfruigita aŭda retrokuplo) aŭ retrokuplas en alia frekvenco (aŭda retrokuplo per ŝanĝigita frekvenco). Tiuj metodoj ne povas helpi al ĉiu balbutanoj.<ref>{{Cite journal|author=Patrick|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2007-02-01|title=Pseudoscience and the SpeechEasy: Reply to Kalinowski, Saltuklaroglu, Stuart, and Guntupalli (2007)|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=16|issue=1|pages=77–83|doi=10.1044/1058-0360(2007/010)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1766646|issn=1058-0360}}</ref> Laŭ ekzameno en 2006, tiuj metodoj ne povis elteni deziritajn kriterion, ekzemple ĉeestantan kontrolan grupon.<ref>{{Cite journal|author=Jason H.|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2006-11-01|title=Stuttering Treatment Research 1970–2005: I. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Behavioral, Cognitive, and Related Approaches|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=15|issue=4|pages=321|doi=10.1044/1058-0360(2006/031)|url=http://dx.doi.org/10.1044/1058-0360(2006/031)|issn=1058-0360}}</ref> === Intenziva terapio === Intenziva terapio estis komencita per Vinczéné Bíró Etelka. Optima aĝo estas inter 5 kaj 6 jaroj. Oni terapias ambulante infanojn kvare en unu semajno dum unu jaro, ĉar tiu estas tro frekventa al familioj. Oni evolvas la infanojn komplekse, ĝi ankaŭ evolvas moviĝadon kaj ritmon. Parto estas psika terapio, kiu celas kreskon de memfido kaj mildigon de paroltimon. Ĝi bezonas helpon de gepatroj.<ref name="Lajos Péter 2009"/><ref name="mmoroian.wixsite.com"/> === Ludoterapio === En ludoterapio, la infano povas esprimi sin senvorte, nur per lia ludo. Li povas diri per ludo liajn pensojn, dezirojn, traŭmojn, emociojn, timojn. Koheroj inter simptomoj estas kompreneblaj per elektado de temoj. Per ekkonsciado de tiuj interligoj oni povas mildigi simptomojn. Celo estas ankaŭ evolvado de personeco.<ref>Klaniczay Sára (2001) A gyermekkori dadogásról.</ref> === Artoterapio === Simile la ludoterapio, la infano ekesprimas sin senvorte, sed per artoj. Per efiko de artoj ŝanĝigas personecon, per kiu timo de parolo estas vincebla. Partoj estas muziko, moviĝado kaj desegnado.<ref>{{Cite journal|date=2011-10-31|title=Balas, Eszter|journal=Benezit Dictionary of Artists|publisher=Oxford University Press|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00010504}}</ref><ref>Schmidtné Balás Eszter (2004) Képes könyv a dadogásról.</ref> En rituala terapio, balbutantoj desegnas kaj ludas per movoj iliajn problemojn. Por infanoj adaptis Lajos Péter kaj Rudas Zsuzsanna.<ref>Feketéné Gacsó Mária (1994) Dadogás - RIT, csoportterápiás eljárás felnőtt dadogók kezelésére.</ref> === Kompleksa terapio === Kompleksa terapio enhavas medicinajn, psikajn, kaj logopediajn metodojn. Oni npovas uzi ĝin ekde 8 jara aĝo. Ĝi komencas per eksploratora parto kaj el terapio mem. Laŭ medicinaj kaj psikaj eksploroj oni povas rekoni balbutadon, kiun oni terapias.<ref>Vékássy László (2016) A dadogók komplex kezelése.</ref> === Neniam plu balbuti === Metodo de Dr. Martin F. Schwartz celas ventiladon, per kiu oni pasive ellasas aeron. Ĝi similas al sporto, oni devas havi motivon, insiston kaj devas fari ĝin ofte por sukcesi. Oni trejnas malgrandajn muskolojn. Ĝi povis helpi al 90% de partoprenantoj.<ref name="Lajos Péter 2009"/><ref name="mmoroian.wixsite.com"/> === Venku vian balbutadon === La hejmpaĝo helpas per interreta kurso. Balbutantoj povas memstare ekzercii. La kurso gvidas ilin per dek libroj, kiuj enhavas multajn temojn, ekzemple sekreto de fluenta parolo, timo de parolo kaj libera parolo.<ref name="Lajos Péter 2009"/><ref name="mmoroian.wixsite.com"/> === Medikamentoj === La U.S. Food and Drug Administration (FDA) ne permesas uzi medikamentojn senpere kontraŭ balbutado, ĉar ili longatempe uzite havas nedezirindajn efikojn.<ref name="nidcd.nih.gov">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.nidcd.nih.gov/health/stuttering#treated|titolo=Stuttering|alirdato=2018-05-19|dato=2015-08-18|lingvo=en|verkaĵo=NIDCD}}</ref> Estas medikamentoj, kiuj eble povas helpi kontraŭ balbutado kaj al infanoj kaj al adultoj. Iuj medikamentoj havas pruvitan efikon kontraŭ balbutado, al kiuj apartenas benzodiazepinoj, antikonvulzivaj drogoj, antidepresantoj, antipsiĥotikoj, antihipertenzivaj medikamentoj kaj dopamin antagonistoj.<ref name="Bothe, A. K. 2006">Bothe, A. K.; Davidow, J. H.; Bramlett, R. E.; Franic, D. M.; Ingham, R. J. (2006). "Stuttering Treatment Research 1970–2005: II. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Pharmacological Approaches". ''American Journal of Speech-Language Pathology''. '''15''' (4): 342–352.</ref><ref>{{Cite journal|author=Jason H.|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2006-11-01|title=Stuttering Treatment Research 1970–2005: II. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Pharmacological Approaches|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=15|issue=4|pages=342–352|doi=10.1044/1058-0360(2006/032)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1757630|issn=1058-0360}}</ref> Teoriaj efikoj estas fundamentitaj en 2006, sed estis nur unu eksploro sen eraroj, kiu montris malkreskadon de balbutado je 5%.<ref name="Bothe, A. K. 2006"/><ref>{{Cite journal|author=Jason H.|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2006-11-01|title=Stuttering Treatment Research 1970–2005: II. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Pharmacological Approaches|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=15|issue=4|pages=342–352|doi=10.1044/1058-0360(2006/032)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1757630|issn=1058-0360}}</ref> Potencialaj nedeziritaj efikoj<ref>{{Cite journal|author=Jason H.|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2006-11-01|title=Stuttering Treatment Research 1970–2005: II. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Pharmacological Approaches|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=15|issue=4|pages=342–352|doi=10.1044/1058-0360(2006/032)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1757630|issn=1058-0360}}</ref> estas dikiĝo, seksualaj anomaloj kaj kreskado de sangopreso. Nova medikamento estas pagoklon, kiu havas pli mildaj nedeziritajn efikojn, kiel kapdoloro kaj laceco.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.stutteringhelp.org/default.aspx?tabindex=553&tabid=566|titolo=Maguire|alirdato=2018-05-19|dato=2009-12-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091227095449/http://www.stutteringhelp.org/default.aspx?tabindex=553&tabid=566|arkivdato=2009-12-27}}</ref> === Memhelpaj grupoj === Memhelpaj grupoj estas popularaj inter balbutantoj kaj ekspertoj. Oni povas trovi tie forumon, trovi terapiojn, konsolantojn, kuraĝantojn, helpantojn kaj amikojn. Tiuj grupoj baziĝas sur la ideo, ke oni ne povas garantii sanigadon el balbutado, do la plej bona strategio estas, ke oni ne pensas al balbutado.<ref name="nidcd.nih.gov"/> Tiuj grupoj ofte opinias, ke balbutado estas psika kaj ne fizika problemo.<ref>{{Cite journal|last=Fisher|first=Martin N.|date=1970-12-01|title=Stuttering: a psychoanalytic view|language=en|journal=Journal of Contemporary Psychotherapy|volume=2|issue=2|pages=124–127|doi=10.1007/BF02118180|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02118180|issn=0022-0116}}</ref> === Psika pripenso === Estas ankaŭ metodoj, kiuj bazas sur psika pripensado.<ref>{{Cite journal|author=M. P.|last=Reddy|first=R. P.|coauthors=N.|date=2010|title=Cognitive Behavior Therapy for Stuttering: A Case Series|journal=Indian Journal of Psychological Medicine|volume=32|issue=1|pages=49–53|doi=10.4103/0253-7176.70533|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3137813/|issn=0253-7176|pmid=21799560}}</ref> Oni uzas psiĥoterapion, kaj kognajn metodojn. Sociologia pripensado havas teorion, ke grupoj subtenas balbutadon per normoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://stutteringhabits.com/social-norms-and-stuttering-expectations/|titolo=People expect you to stutter - there I said it! - Stuttering Habits|alirdato=2018-05-19|dato=2017-04-18|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170418083207/http://stutteringhabits.com/social-norms-and-stuttering-expectations/|arkivdato=2017-04-18}}</ref> [[Psiĥonanalizo]]<ref>{{Cite journal|last=Messer|first=Stanley B.|date=1983-06|title=Integrating psychoanalytic and behaviour therapy: Limitations, possibilities and trade-offs|language=en|journal=British Journal of Clinical Psychology|volume=22|issue=2|pages=131–132|doi=10.1111/j.2044-8260.1983.tb00587.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.2044-8260.1983.tb00587.x|issn=0144-6657}}</ref> kaj [[hipnoterapio]] estas ankaŭ alternativoj.<ref>McCord, Hallack (1955). "Hypnotherapy and stuttering". ''Journal of Clinical and Experimental Hypnosis''. '''3''' (4): 210–214. doi:10.1080/00207145508410154.</ref><ref>Oakley, D.; Moss, G. (Spring 1996). "Stuttering modification using hypnosis: A case study". ''Speaking Out''. British Stammering Association. '''3''': 210–214. doi:10.1080/00207145508410154.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://jshd.asha.org/cgi/content/citation/11/2/117|titolo=Hypnosis In A System of Therapy For Stutterers -- Moore 11 (2): 117 -- Journal of Speech and Hearing Disorders|alirdato=2018-05-19|dato=2013-11-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131110190400/http://jshd.asha.org/cgi/content/citation/11/2/117|arkivdato=2013-11-10}}</ref> === Terapio per spirado === Estas metodoj, kiuj bazas sur observado kaj stirado de spirado. Per ventra spirado oni povas pli bene stiri lian parolon. Tiuj estas, ekzemple, McGuire<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.theartsdesk.com/tv/stammer-school-musharaf-finds-his-voice-channel-4|titolo=Stammer School: Musharaf Finds His Voice, Channel 4 {{!}} The Arts Desk|alirdato=2018-05-19|verko=www.theartsdesk.com|lingvo=en}}</ref> kaj Starfish projektoj. == Prognozo == Ĉe etaj infanoj la prognozo estas bona. En du jaroj, ĉe 65% de ili balbutado ĉesas spontane.<ref>{{Cite journal|author=Nicoline|last=Yairi|first=Ehud|date=1992-08-01|title=Onset of Stuttering in Preschool Children: Selected Factors|language=en|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=35|issue=4|pages=782–788|doi=10.1044/jshr.3504.782|url=https://jslhr.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1779191|issn=1092-4388}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1993-06-01|title=Epidemiologic and other considerations in treatment efficacy research with preschool age children who stutter|language=en|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=18|issue=2-3|pages=197–219|doi=10.1016/0094-730X(93)90007-Q|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0094730X9390007Q|issn=0094-730X}}</ref> Ĝis adolesko ĝi ĉesas ĉe 74% de ili.<ref name="worldcat.org"/> Tiuj procentaĵoj estas pli grandaj ĉe knabinoj.<ref name="worldcat.org"/><ref>Yairi, E (Fall 2005). "On the Gender Factor in Stuttering". ''Stuttering Foundation of America newsletter'': 5.</ref> Ankaŭ frua evoluado povas signife helpi.<ref name=":19"/> Kiam balbutado stabiliĝas aŭ se aperas sekundaraj simptomoj, prognozo iĝas malpli bona;<ref name=":19"/> en 5 jaroj nur ĉe 18% balbutado ĉesas spontane,<ref>{{Cite journal|author=Susan|last=Andrews|first=Gavin|coauthors=Ashley|date=1983-08-01|title=Stuttering: A Review of Research Findings and Theories circa 1982|language=en|journal=Journal of Speech and Hearing Disorders|volume=48|issue=3|pages=226–246|doi=10.1044/jshd.4803.226|url=https://jshd.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1775048|issn=0022-4677}}</ref> sed terapioj povas ĉesigi ĝin.<ref name=":19"/> Adoltoj havas malbonan ŝancon por plene ĉesigi balbutadon.<ref name="worldcat.org"/> Oni povas nur esperi, ke terapioj mildigas aŭ maloftigas la balbutadon, sed eblas, ke nenio helpas.<ref name=":19"/> Emociaj sekvoj ligiĝas per anksioj al balbutado. Tipe tiuj limiĝas al situoj, en kiuj oni paroli devas, kaj anksioj ĉesas, se balbutado mildiĝas spontane. Estis supozoj, ke ligiĝas ĝeneralaj anksioj, traŭmoj, malbona inteligento aŭ personeco, sed eksploroj ne povis pruvi tiujn hipotezojn. == Epidemiologio == Estas 5% rato de tiuj homoj, kiuj iam balbutis en ilia vivo, aŭ nune estas balbutantoj.<ref>{{Cite journal|last=Månsson|first=Hans|date=2000-03|title=Childhood stuttering|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=25|issue=1|pages=47–57|doi=10.1016/s0094-730x(99)00023-6|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0094730X99000236|issn=0094-730X}}</ref> Oni trovis, ke virtoj balbutas 2-5-oble pli ol virinoj,<ref name=":5" /><ref name=":15">{{Cite journal|author=Nicoline|last=Yairi|first=Ehud|coauthors=Nancy|date=1996-08-01|title=Genetics of Stuttering: A Critical Review|language=en|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=39|issue=4|pages=771–784|doi=10.1044/jshr.3904.771|url=https://jslhr.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1781146|issn=1092-4388}}</ref><ref name=":16">{{Cite journal|author=P.|last=Kloth|first=S.A.M.|coauthors=F.W.|date=1995-06|title=Speech-motor and linguistic skills of young stutterers prior to onset|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=20|issue=2|pages=157–170|doi=10.1016/0094-730x(94)00022-l|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0094730X9400022L|issn=0094-730X}}</ref> sed oni ne havas ankaŭ teoriojn, kial.<ref>Brain Development in Children Who Stutter | Stuttering Foundation: A Nonprofit Organization Helping Those Who Stutter". Stutteringhelp.org. 1955-12-04. Archived from the original on 2014-05-12. Retrieved 2014-05-12.</ref> Balbutado komencas pleje en frua infaneco, kaj 2,5% de infanoj pli junaj ol 5 jaroj balbutas.<ref name=":17">Proctor, A.; Duff, M.; Yairi, E. (2002). "Early childhood stuttering: African Americans and European Americans".ASHA Leader. 4 (15): 102.</ref><ref name=":18">Yairi, E.; Ambrose, N. (2005). "Early childhood stuttering". Pro-Ed. Austin, Texas</ref> Tiam estas rato de seksoj 1:1. Poste tiu rato komencas kreski por maladvantaĝo de knaboj; en jaro, kiam ili igas 5 jaraj, knaboj kaj knabinoj havas ratojn je 2:1;<ref name=":16" /><ref name=":18" /> 6 jare tiu estas 3:1; 10 jare estas 5:1.<ref name=":19">{{CitLib|aut=Guitar, Barry.|tit=Stuttering : an integrated approach to its nature and treatment|edi=3rd ed|ann=2006|isbn=0781739209|url=https://www.worldcat.org/oclc/60605193}}</ref> Knabinoj pli ofte ĉesas balbuti ol knaboj.<ref name="worldcat.org"/> Pro spontana ĉesado (65-75%)<ref name=":15" /><ref>{{Cite journal|author=Nicoline Grinager|last=Yairi|first=Ehud|date=1999-10-01|title=Early Childhood Stuttering I: Persistency and Recovery Rates|language=en|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=42|issue=5|pages=1097–1112|doi=10.1044/jslhr.4205.1097|url=https://jslhr.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1781163|issn=1092-4388}}</ref> 1% plena popolo balbutas.<ref name=":5" /><ref>{{Cite journal|author=Karen|last=Craig|first=Ashley|coauthors=Yvonne|date=2002-12|title=Epidemiology of stuttering in the community across the entire life span|journal=Journal of speech, language, and hearing research: JSLHR|volume=45|issue=6|pages=1097–1105|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12546480|issn=1092-4388|pmid=12546480}}</ref> En komenco kaj mezo de 20-a jarcento estis populara eksplori balbutadon en kulturoj. Wendell Johnson asertis, ke kialoj de balbutado estas anksoj de patrino kaj kulturalaj postuloj. Li asertis, ke ĉe iuj indianaj triboj neniu balbutas, kaj ili ne havas vorton por balbutado. Oni trovis neniun signon por tiu, kaj montriĝis, ke Wendell ne havis iun esploron kiu povus subteni lian teorion; do oni ekskludis kulturajn kialojn. En 21-a jarcento iuj pensas, ke balbutado estas plene sendependa de raso aŭ kulturo,<ref name=":19" /> kaj globale la 1% de popolo kaj 5% de malgrandaj infanoj balbutas.<ref name=":5" /> Amerikana esploro subtenas tiun.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Aliaj esploroj trovis diferencon, ekzemple laŭ E. Cooper kaj E. Cooper estas balbutado pli ofta ĉe nigra popolo. (Cooper & Cooper, 1993:197). Mark Onslow referis al esploro kun (N=119367) participiantoj,<ref>{{Cite journal|author=S.|last=Boyle|first=C. A.|coauthors=L. A.|date=2011-05-23|title=Trends in the Prevalence of Developmental Disabilities in US Children, 1997-2008|journal=PEDIATRICS|volume=127|issue=6|pages=1034–1042|doi=10.1542/peds.2010-2989|url=http://dx.doi.org/10.1542/peds.2010-2989|issn=0031-4005}}</ref> ke afroamerikanoj balbutas pli ofte ol aliaj sociaj grupoj.<ref>Mark Onslow, Stuttering and its Treatment: Eleven lectures, 2017, June, pg. 47. <nowiki>https://sydney.edu.au/health-sciences/asrc/docs/eleven_lectures.pdf</nowiki></ref> Oni pleje esploris en Eŭropo kaj Nordameriko, kaj oni trovis 1% (Bloodtein, 1995. A Handbook on Stuttering). Oni faris malpli esploron en Afriko, sed tiuj montras, ke en Okcidentafriko balbutado estas tre ofta, 5%, 6%, aŭ 9% en plena popolo.<ref>{{Cite journal|last=Nwokah|first=Evangeline E.|date=1988-10|title=The imbalance of stuttering behavior in bilingual speakers|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=13|issue=5|pages=357–373|doi=10.1016/0094-730x(88)90004-6|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0094730X88900046|issn=0094-730X}}</ref> En multa regionoj estas tre malmulta aŭ neniu esplorado. En Ĉino neniu esploris balbutadon. Iuj pensas, ke balbutado estas tre rara en Ĉinio.<ref>Sheree Reese, Joseph Jordania (2001). "Stuttering in the Chinese population in some Southeast Asian countries: A preliminary investigation on attitude and incidence". ''"Stuttering Awareness Day"; Minnesota State University, Mankato''. Archived from the original on 2011-06-06.</ref> == Ĉarto de rajtoj kaj responsoj por balbutantoj == * Rajto balbuti ĝis la flueca nivelo de via elekto kaj kapablo. * Rajto komuniki kaj aŭskultiĝi sendepende de via balbutnivelo. * Rajto al digno kaj respekto fare de individuoj, grupoj, instancoj, kaj gazetaro sendepende de via balbutnivelo. * Rajto havi leĝajn rajtojn samkiel aliaj civitanoj havas, sendepende de via balbutnivelo. * Rajto rebonigi dokumentitajn mistraktojn de digno respekto leĝo. * Rajto plene informiĝi pri terapio, inkluzive de probableco de sukceso malsukceso kaj refalo. * Rajti ricevi terapion taŭgan al siaj propraj bezonoj de profesiaj pribalbutaj terapiistoj. * Rajto elekti kaj partopreni en terapio, rajto malelekti kaj malpartopreni, rajto ŝanĝi terapiistojn, senantaŭjuĝe, senpune. * Responso kompreni ke aŭskultantoj povas esti subinformitaj pri balbutado aŭ povas malsamopinii pri balbutado. * Responso diferencigi aŭskultantajn reagojn kiuj rezultas el manko de scioj pri balbutado (surprizo, mishelpaj komentoj, ks), disde reagoj kiuj rezultas el manko de respekto kaj justeco (mokado, tiranado, diskriminacio, ks). * Responso informi aŭskultantojn se vi bezonas pli da tempo por komuniki. * Responso komenci profesian terapion, malferme kunlaboreme honore. * Responso provi venki, bonhumore kaj realisme, viajn pro-balbutajn problemojn en via vivo. * Responso laŭeble helpi eduki la publikon pri balbutado kaj ĝiaj sekvoj. * Responso opinii kaj trakti aliulojn juste digne respektoplene sendepende de la aliulaj handikaptaĵoj. == Konsiloj pri maloftigo de balbutado == Estas pluraj metodoj, kaj plena solvaĵo estas malfacila kaj varia laŭ homo, sed jen kelkaj konsiloj: * Staru memfide kaj malstreĉe; kaj ne evitu la okulojn de aliaj se eble * Pensu pri la frazo, ne pri la balbuto mem, nek pri la aŭskultantaro * Spiru bone, neniam provu paroli sen aero en la pulmoj * Nepre parolu malrapide; kaj ne tre softe se eble * Kontaktoj de la lango estu molaj kaj flue arigitaj La korektado de la balbutado estas en la infanaĝo facila, en adoltaĝo malfacila, aŭ neebla. La subjektoj multe suferas pro ilia paroleraro, do ili ellaboris multan metodon. == Balbutado de bilingvuloj == Bilingvuloj estas homoj, kiuj povas komuniki en du lingvoj ekde ilia eta infaneco, al kiuj ili povas lerni aliajn lingvojn. Bilingveco povas influi balbutadon. Oni povas konkludi al balbutado, aŭdante tiujn: * La infano miksas lingvojn en unu frazo. Tiu estas normala, kiu helpas evolvi lingvon, sed povas kaŭzi fluencajn problemojn.<ref name=":8">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.stutteringhelp.org/stuttering-and-bilingual-child|titolo=Stuttering and the Bilingual Child|alirdato=2018-05-19|verko=Stuttering Foundation: A Nonprofit Organization Helping Those Who Stutter|lingvo=en}}</ref> * Li serĉas vortojn por ekesprimi liajn pensojn, kiu haltas parolon.<ref name=":8" /> * La gramatiko ne estas same evolvita en la du lingvoj, do li povas uzi ne tial kompleksajn frazojn en unu lingvo kiel en la alia. Li povas ankaŭ erari.<ref name=":8" /> Balbutado povas manifestiĝi en unu lingvo alie ol en alia, ĉar lingvoj havas aliajn morfologion. Ĝi povas esti pli severa aŭ milda en unu lingvo ol en alia.<ref>{{CitLib|tit=Multilingual aspects of fluency disorders|ass=Howell, Peter, 1947-|ass2=Borsel, John van.|ann=2011|isbn=9781847693570|url=https://www.worldcat.org/oclc/750183123}}</ref> Balbutado de bilingvuloj estas populara temo. Oni ankaŭ esploras multe diferencojn de balbutado en malsamaj lingvoj. Ekzemple estas esploro, kiu trovis, ke bilingvuloj, kiujn unu lingvo estas la Angla, balbutas pli ofte ol unulingvuloj, kiujn gepatra lingvo estas la Angla, kaj ili sanigas el balbutado malpli ofte ol unulingvuloj.<ref>{{Cite journal|author=S.|last=Howell|first=P.|coauthors=R.|date=2009-01-01|title=The effects of bilingualism on stuttering during late childhood|language=en|journal=Archives of Disease in Childhood|volume=94|issue=1|pages=42–46|doi=10.1136/adc.2007.134114|url=http://adc.bmj.com/content/94/1/42|issn=0003-9888|pmid=18782846}}</ref> Alia esploro ne montris diferentajn ratojn en la du grupo, sed ĝia metodo estas diskutebla.<ref>{{Cite journal|author=P.|last=Au-Yeung|first=J.|coauthors=S.|date=2000-09|title=UCL survey of bilingualism and stuttering|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=25|issue=3|pages=246|doi=10.1016/s0094-730x(00)80321-6|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0094730X00803216|issn=0094-730X}}</ref> Oni parolas pri enigma rilato de bilingveco kaj balbutado,<ref>Rachel Karniol (1992-10-01). ''"Stuttering out of bilingualism" First Language. 12(36) 255-283 doi:10.1177/014272379201203604ISSN0142-7237''</ref> ĉar la datoj estas kontraŭdiraj. La temo estas kompleksa, kaj stimulas al novaj eksploroj pri ligo de bilingveco kaj balbutado. == Balbutado en populara kulturo == Muzikisto de ĵaza grupo Eurodance, Scatman John skribis kanton kun titolo „Scatman (Ski Ba Bop Ba Dop Bop)” por helpi balbutantajn infanojn. Ankaŭ Scatman (naskite John Paul Larkin) estis balbutanto, gajnis la Annie Glenn Award de American Speech-Language-Hearing Association, por helpo por komunumo de balbutantoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.mnsu.edu/comdis/kuster/famous/kudos.html|titolo=Awards|alirdato=2018-05-19|verko=www.mnsu.edu|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081205011444/http://www.mnsu.edu/comdis/kuster/famous/kudos.html|arkivdato=2008-12-05}}</ref> Karaktero Arkwright en Open All Hours balbutis, kiun uzis la serio multfoje. Karakteroj Reginald Barclay en kaj imperiestro Claudius en serio de Robert Graves estas balbutantoj, kiuj venkas ilian balbutadon. Porky Pig el Looney Tunes estas konita kun lia balbutado. Li diras konitan frazon de serio ("Th-th-th-that's all, folks!"). Li balbutas, ĉar ankaŭ lia voĉo, Joe Dougherty balbutis. Sed tiu pligrandigis tempon por fari ĉapitrojn, do producero Warner Bros anstataŭigis Dougherty kun Mel Blanc. Keswick el serio T.U.F.F. Puppy balbutas. En filmo Primal Fear, Aaron estas balbutanta timema messervanto, kiu estas akuzita per mortigo de influa episkopo. Barata filmo film Su.. Su... Sudhi Vathmeekam kun Jayasurya montras tutan vivon de balbutanto, kiu venkas problemojn kaŭzitajn de lia balbutado. Rusa filmo Sheep & Wolves estas Skinny balbutanta lupo. Hungara roka grupo Supernem havas kanton kun titolo "K-k-kétszer" (D-d-duoble). == Historio == [[Dosiero:Lewis caroll.png|eta|[[Lewis Carroll]], verkinto de ''[[Alico en Mirlando (Sezonoj)|Alico en Mirlando]],'' estis nekapabla iĝi pastro pro sia balbutado. Kaj li kaj liaj gefratoj balbutis. Responde li skribis jenan poemon : Lernu bone vian gramatikon / Kaj neniam balbutu / Skribu bone kaj bonorde / Kaj dolĉe kantu / Trinku teon, ne kafon; Neniam manĝu tofio / Manĝu panon kun butero / Ankoraŭ unu fojon ne balbutu.]] Oni estas interesita je balbutado pro konduto kaj nekutima sonoro. Oni ofte ridas pri balbutantoj, aŭ diskriminas ilin alie. Oni skribis pri balbutantoj, ekzemple pri [[Demosteno]], kiu terapiis mem sukcese, por paroli tre bone por defendi lian riĉan heredon. Li parolis kun ŝtonetoj en mundo.<ref name=":20">{{Cite journal|author=W.|last=Brosch|first=S.|date=2001-06-07|title=Stuttering in history and culture|journal=International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology|volume=59|issue=2|pages=81–87|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11378182|issn=0165-5876|pmid=11378182}}</ref> Li kriis pli sonorante, ol maro. Poste li iĝis oratoro. Laŭ Talmudo ankaŭ [[Moseo]] balbutis, ĉar oni metis ardan karbonon en lia mundo. Li parolis malrapide kaj hezite.(Exodus 4, v.10)<ref name=":20" /> Lia familio ne lasis [[Klaŭdio]]n en publiko por lia malsano, al kiu apartenas tremado kaj balbutado.<ref name=":20" /> Li sukcesis travivi lian familion, kaj iĝi imperiestro. En mezepoko oni pensis kun [[Galeno el Pergamo|Galeno]], ke "kvar sukoj": sango, ŝlimo, flava galo kaj nigra galo necesas esti en ekvilibro por saneco. [[Hieronymus Mercurialis]], itala kuracisto kaj lingvisto skribis pri liaj metodoj en 16a jarcento. Li traktis pri ŝanĝo de dieto, libido de viroj, vomado kaj balbutado. Li pensis, ke timo kaŭzas balbutadon, do li donis variajn ratojn por eviti tiun. Manipulado de humoroj remanis la plej populara kuraca metodo ĝis 18a jarcento.<ref>{{Cite journal|author=J.|last=Rieber|first=R. W.|date=1977-3|title=The historical roots of the theory and therapy of stuttering|journal=Journal of Communication Disorders|volume=10|issue=1-2|pages=3–24|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/325028|issn=0021-9924|pmid=325028}}</ref> [[Dosiero:Notker Balbulus 2.jpg|maldekstra|eta|[[Notker Balbulus]] en mezepoka manuskripto]] En 18a jarcento oni komencis uzi variajn operaciojn por kuraci balbutadon. Oni tranĉis la lingvon, kurtis uvulon, forigis tonsilojn, detranĉis muskolojn aŭ nervojn, kaj ne sukcesis, aŭ eĉ mortigis lian pacienton. Oni eksperimentis per operacioj ankaŭ en 19a jarcento. [[Jean Itard]] metis etajn orajn platojn kun branĉoj por trejni malfortajn muskolojn.<ref name=":20" /> Giovanni Morgagni itala patologo skribis, ke laŭ aŭtopsioj [[hiohido]] de balbutantoj havas alian formon. [[Notker]] (c. 840–912) estis benediktano de la abatejo en Sankt Gallen. Li terapiis mem. Brita reĝo Georgo la 6-a [[Georgo la 6-a (Britio)|Georgo la 6-a]] balbutis. Lia plej bona logopediisto estis Lionel Logue. Pri tiutemas filmo ''[[The King's Speech]]'' (2010). Scenaron skribis David Seidler, kiu mem balbutis ĝis aĝo de 16. Ankaŭ Winston Churchill batalis kontraŭ balbutado. Kvankam li asertis, ke balbutado asekuras atendon de aŭdantoj,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=814|titolo=A Study in Oratory - The Churchill Centre|alirdato=2018-05-19|dato=2005-04-19|arkivurl=https://web.archive.org/web/20050419061110/http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=814|arkivdato=2005-04-19}}</ref> ĝi mansis granda problemo. Lia sekretario, Phyllis Moir skribis en lia libro, ke Winston Churchill estis denaska balbutanto. Louis J. Alber, kiu helpis al li dum lia Amerika vojo, skribis en The American Mercury 55. ke Churchill ne povis eldiri ĉiun kiun li volis, ĉar li komencis balbuti. Alber skribis ankaŭ, ke Churchill havis ankaŭ dislalion, kaj ambaŭ prononcaj problemoj estis okazita per abnormaloj de lia palato. Nur lia elteno helpis lin por iĝi granda oratoro. Ankaŭ la popolo uzis praktikojn kontraŭ balbutado, kiuj estis superstiĉoj. Ekzemple la balbutanto devis trinki akvon el helika ŝelo, esti frapita en lia vizaĝo kiam estas nebula, aŭ fortigi lian lingvon.<ref name=":21">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.mnsu.edu/comdis/kuster/Infostuttering/folkmyths.html|titolo=Folk Myths about Stuttering|alirdato=2018-05-19|verko=www.mnsu.edu|arkivurl=https://web.archive.org/web/20050419090029/http://www.mnsu.edu/comdis/kuster/Infostuttering/folkmyths.html|arkivdato=2005-04-19}}</ref> Oni uzis ankaŭ variajn herbojn. Estis ankaŭ kredoj, kiujn la scienco kontraŭis. Ekzemple, la bebo estis tro multe ĉikanita, ne taŭge mamnutrigita, aŭ li rigardis sin en spegulo. Aliaj estas, ke oni tondis hararon de balbutanto pli frue ol li komencis paroli, aŭ li havis tro malgrandan lingvon. Se oni trovis neniun kialon, li diris, ke diablo kaŭzis ĝin.<ref name=":21" /> Iuj balbutantoj partoprenas en movadoj de malkapabluloj, kaj identiĝas sin ankaŭ per ilia balbutado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.didistutter.org/|titolo=Did I Stutter?|alirdato=2018-05-19|verko=Did I Stutter?|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://stuttermore.tumblr.com/|titolo=How To Stutter More|alirdato=2018-05-19|verko=stuttermore.tumblr.com|lingvo=en}}</ref> Defenda ministro de Britio fondis Defendan Reton Kontraŭ Balbutado, kiu helpas balbutantajn membrojn de la armeo kaj oficistojn, kaj per tiu rimarki pri balbutado.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.gov.uk/government/news/defence-stammering-network-launched|titolo=Defence Stammering Network launched|alirdato=2018-05-19|lingvo=en|verkaĵo=GOV.UK}}</ref> == Bibliografio == * {{Cite book | last =Guitar | first =Barry | title =Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment | publisher =[[Lippincott Williams & Wilkins]] | year =2005 | location =[[San Diego]] | isbn = 978-0-7817-3920-7 | ref =harv | postscript =<!--None-->}} * {{Cite book | last1 =Kalinowski |first1=JS |last2= Saltuklaroglu |first2=T | title =Stuttering | publisher =Plural Publishing | year =2006 | location =[[San Diego]] | isbn = 978-1-59756-011-5 | ref =harv | postscript =<!--None-->}} * {{Cite book | last =Ward | first =David | title =Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment | publisher =Psychology Press | year =2006 | location =[[Hove]] and [[New York City]] | isbn =978-1-84169-334-7 | ref =harv | postscript =<!--None-->}}<references group="National Stuttering Foundation"/> * [http://demoszthenesz.hu/cikkek/dadogasgyik La hungara Demoszthenesz Klubo pri balbutado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090208103156/http://demoszthenesz.hu/cikkek/dadogasgyik |date=2009-02-08 }} * [http://gyozd-le-a-dadogasod.hu/index.php?site=main_blog.php Psikaj simptomoj] * [http://www.beszedjavitas.hu/ hungara logopedia paĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090219163405/http://beszedjavitas.hu/ |date=2009-02-19 }} * [http://www.stutteringhomepage.com Ĝenerala interreta hejmpaĝo] * [http://www.stutterisa.org/ Internacia Balbuta Asocio (ISA)] * [http://www.elsa.info/ Eŭropa Ligo de Balbutulaj Asocioj (ELSA)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{it}} [http://www.balbuzie-news.it http://www.balbuzie-news.it] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090121173414/http://www.balbuzie-news.it/ |date=2009-01-21 }} '''BALBUZIE-NEWS''': Informazione, studio, ricerca ed approfondimenti sulla balbuzie. * Romano "Mi resanigas PPPetron" de Ĉimbur. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Eŭropa Ligo de Balbutulaj Asocioj]] * [[Disleksio]] * [[Taĥilalio]] * [[Voĉismo]] {{Medicinaj temoj}} == Tradukfonto == {{Trad|hu|Dadogás}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Prononcaj problemoj]] jjn87r8sd3nyf1745jvllzobekrs1yb 9456446 9456329 2026-08-18T20:54:09Z Filozofo 3592 Lingva korekto 9456446 wikitext text/x-wiki {{Informkesto malsano}}[[Dosiero:Tartamudez_escrita.png|alternative=Tartamudez escrita.png|eta|Balbutado skribita]] '''Balbutado''' estas parola malkapablo, problemo de flueco. Oni nevole ripetas aŭ trolongigas sonojn, vortojn kaj silabojn aŭ blokiĝas ĉe silaboj. Tiuj blokiĝoj malhelpas sonadon, kaj okazas nevolaj kaj nekutimaj paŭzoj dum [[parolado]]. Ĝi enhavas ankaŭ tro longajn paŭzojn ĝis kiam la ulo komencas paroli. Ĝi estas parenca al la [[taĥilalio]]. Watkins kaj liaj kolegoj difinas balbutadon kiel perturbon de elektado, starto kaj ekzekuto de motoraj procezoj bezonataj por parolo.<ref name=":9">[Carlson, N. (2013). Human Communication. In Physiology of behavior (11th ed., pp. 497–500). Boston: Allyn and Bacon.]</ref> Por multaj balbutantoj la plej granda problemo estas la ripetado. Balbutado povas havi varian severecon kaj enhavas ankaŭ etajn malhelpojn, kiuj kovras pli severajn simptomojn malhelpantajn paroladon. Ĝi ne estas fizika problemo de prononcado, aŭ uzado de vortoj laŭ ilia senco. Nombro de balbutantoj estas estimata al {{Unuo|70000000}},<ref>"11 Facts About Stuttering". Archived from the original on 19 July 2014. Retrieved 15 July 2014. https://www.dosomething.org/facts/11-facts-about-stuttering</ref> kio estas proksimume unu procento de monda loĝantaro.<ref name=":9" /> Rilato de seksoj estas 3:1 por viroj. En 65% ĝi komenciĝas ĝis la tria vivjaro, kaj en 85% ĝis la 3,5 vivjaro.<ref>Stuttering Foundation https://www.stutteringhelp.org/differential-diagnosisThe{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Halott link|url=https://www.stutteringhelp.org/differential-diagnosisThe |date=2018-11 }}</ref> Ĝi povas kaŭzi sociajn, psikologiajn kaj profesiajn damaĝojn. Psikologie la balbutado efikas al emocioj kaj karaktero. La balbutanto povas timi elparoli iujn konsonantojn aŭ vokalojn, aŭ timi balbutadon mem kaj isodalon, streson, honton, ĉikanadon. Li povas anstataŭigi vortojn kaj reordigi frazojn por kaŝi balbutadon. Li povas senti malgajnon de kontrolo dum parolado. Oni ofte opinias, ke balbutado estas simptomo de nervozeco, sed tio estas eraro. Male, balbutado povas plifortigi sociajn timojn. Fakte, la oni povas reagi per balbutado al sociaj eventoj, kio venas kun paniko kaj malesto de sinrego. La kialo estas interago de balbutado kaj socia fobio. Tiu estas sindromo de balbutanta parolo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://stutteredspeechsyndrome.com/definitions/stuttered-speech-syndrome/|titolo=Stuttered Speech Syndrome {{!}} Stuttered Speech Syndrome|alirdato=2018-05-19|verko=stutteredspeechsyndrome.com|lingvo=en-US}}</ref> Balbutado ofte fluktuas, balbuntantoj havas pli bonajn kaj pli malbonajn tagojn, eĉ tagojn sen balbutado. La gepatroj de balbutantaj infanoj ofte diras, ke, se la infano lacas, balbutado plifortiĝas. La fluktuado ŝajnas esti tute hazarda.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://speech-language-therapy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=101:stuttering&catid=11:admin&Itemid=101|titolo=Information for Families: Stuttering - What can be done about it?|alirdato=2018-05-19|familia nomo=Bowen|persona nomo=Caroline|verko=speech-language-therapy.com|lingvo=en-gb}}</ref> Oni ne konas kialojn de balbutado bone, sed ĝi povas havi genetikajn kaj neŭrofiziologiajn kialojn. Oni trovis ĉe 70 percentoj de balbutantoj genetikajn kialojn. Ili evoluas alie ol la plimulto precipe pro nenormala dominanado de unu hemisfero de la cerbo. Normale neŭronoj por lingva planado aperas antaŭ ol centraj regionoj de cerbo komencas okupiĝi pri parolo. Ĉe balbutantoj tio ne nepre estas tiel.<ref name=":10">{{Cite journal|author=Megan N.|last=Ashurst|first=John V.|date=2011-10-01|title=Developmental and Persistent Developmental Stuttering: An Overview for Primary Care Physicians|language=en|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|volume=111|issue=10|pages=576–580|doi=10.7556/jaoa.2011.111.10.576|url=http://jaoa.org/article.aspx?articleid=2094110|issn=0098-6151}}</ref> La kaŭzo de balbutado restas neklara (rimarkinde estas pli ofta balbutado ĉe viroj kaj ĉe maldekstruloj), kaj la kuracoj estas diversaj kaj bedaŭrinde ofte refaliĝemaj. Inter la famaj balbutantoj estis [[Moseo]] kaj [[Winston Churchill]]. La balbutantoj ne balbutas, kiam ili kantas,<ref>Dr. Kétly László: A család egészsége. Dante kiadás, Budapest, 1928.</ref> deklamas, flustras, aŭ kriadas. Logopedio ne konas metodon, kiu tute resanigus balbutadon. Estas terapioj, kiuj mildas balbutadon, ke laikoj ne povas aŭdi balbutadon. Oni povas antaŭtaksi la atendeblan longon de bezonata terapio per severeco de balbutado. Se balbutado estas severa, ĝi bezonas longan terapion kaj multan kunlaboron.<ref name=":10" /> == Simptomoj == Laŭ la fakliteraturo ekzistas primaraj kaj sekundaraj simptomoj.<ref>Ptok, M., Natke, U. & Oertle, H. M. Stottern – Pathogenese und Therapie. In: Deutsches Ärzteblatt, 18, A1216-1221. http://www.aerzteblatt.de/v4/archiv/artikel.asp?id=51277{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Stachelski, D.J.: Information on Stuttering.</ref> La primaraj faras la propran balbutadon, kaj la sekundaraj estas reakcioj al la balbutado. Al la primaraj simptomoj apartenas: * ofta ripetado de la sonoj, silaboj kaj vortoj * plilongigado de la sonoj * silentaj aŭ voĉaj blokadoj La sekundaraj simptomoj servas al venkado de la primaraj simptomoj. Por paroli helpas la streĉado de la muskoloj, la grimacoj, la enkondukindaj tekstoj, kaj la evitado de la [[plozivo]]j. Ofta estas la timo de la blokiĝado, la honto, kaj la sento ne esti tiel valora kiel aliaj homoj. === Baza sinteno === Baza sinteno estas karakterizita per evidentaj kaj aŭdeblaj misfluoj en parolo, kiuj estas ripetado de sonoj, silaboj, vortoj kaj esprimoj, silentaj blokadoj kaj plilongado de sonoj. En balbutado tiuj estas pli longaj, pli oftaj<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=5-6|accd=2018-05-19}}</ref> kaj havas variablan kvaliton. Oni bezonas pli strebon por venki ilin per ripetado, pozicio kaj kunagado. Oni uzas subkategoriojn por ili: * Ripetado:<ref name=":11">{{Cite journal|author=Ann|last=Teesson|first=Kathryn|coauthors=Mark|date=2003-08-01|title=The Lidcombe Behavioral Data Language of Stuttering|language=en|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=46|issue=4|pages=1009–1015|doi=10.1044/1092-4388(2003/078)|url=https://jslhr.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1781277|issn=1092-4388}}</ref> ** Ripetado de vorto kun unu silabo ** Ripetado de unua silabo de vorto ** Ripetado de parto de silabo, kiu estas unu konsonanto en komenco de vorto ** Pli longa ripetado, unu vorto aŭ esprimo estas ripetita * Pozicio:<ref name=":11" /> ** Aŭdebla: plilongado de unu sono ** Silenta: la balbutanto ne sukcesas paroli dum blokado * Kunagado:<ref name=":11" /> ** Verbala: ĝi povas esti interjekcio aŭ plibonigado ** Neverbala: videblaj aŭ aŭdeblaj kunagadoj kiel ŝmacado, kraĉotusado aŭ taŭzado de kapo. :Per tiuj volas la balbutanto eskapi aŭ malhelpi balbutantajn ciklojn. === Variableco === Severo de balbutado varias, eĉ en severaj balbutantoj. Ĝi dependas de situo, de emocioj, kaj de nekonataj faktoroj. Balbutantoj ofte parolas pli flue, kiam ili parolas kun alia persono, eĥoas, flustras, kantas, komedias, parolas al malgrandaj infanoj, aŭ parolas al mem.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=13-14|accd=2018-05-19}}</ref> Kontraŭe, telefonado aŭ publika parolo vekas timon, kaj plifortigas balbutadon.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=14|accd=2018-05-19}}</ref> === Emocioj kaj atitudo === Balbutado negative efikas al pensoj kaj emocioj. Oni ofte similas balbutadon al glacimonto, ĉar aŭdeblaj kaj videblaj simptomoj ofte manifestas subite en surfaco, kaj en profundo estas aliaj simptomoj, kiuj estas negativaj emocioj.<ref>{{CitLib|aut=Kalinowski, Joseph (Joseph Stanley)|tit=Stuttering|ass=Saltuklaroglu, Tim.|isbn=9781597568326|url=https://www.worldcat.org/oclc/914300578}}</ref> En balbutantoj ofte vekas negativaj emocioj kiel honto, frustrado, timo, nervozo kaj pento,<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=179|accd=2018-05-19}}</ref> kaj pligrandigas premon, kiu plifortigas balbutadon. Post iu tempo tiuj povas destrui konfidon en parolo.<ref name=":12">{{CitLib|aut=Barry Guitar|tit=Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment|ann=2013-01-29|isbn=9781608310043|url=https://books.google.hu/books?hl=hu&lr=&id=NI57ybiwlg0C&oi=fnd&pg=PP2&dq=Guitar,+Barry+(2005).+Stuttering&ots=s25-PhjPg-&sig=QJJZOROFxH3DLE2lPCrfQdIGPBE&redir_esc=y#v=onepage&q=Guitar,%20Barry%20(2005).%20Stuttering&f=false|pag=16-17|accd=2018-05-19}}</ref> Oni ofte pensas, ke inteligento de balbutantoj estas malbone, sed tiu estas eraro. Fakte, balbutado estas sendependa de inteligento.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://guardianlv.com/2013/08/stuttering-children-more-intelligent-according-to-new-study-video/|titolo=Stuttering Children More Intelligent According to New Study [Video] · Guardian Liberty Voice|alirdato=2018-05-19|dato=2013-08-26|lingvo=en-US|verkaĵo=Guardian Liberty Voice}}</ref> Infanoj, kiuj ricevas fruan evolvigadon, ofte havas pli bonan inteligenton, do oni povas pensi alie, ke balbutantoj havas pli bonan inteligenton. Balbutantoj ofte projekcias ilian atitudon ekstere, do ili ofte pensas, ke oni pensas, ke ili estas nervozaj aŭ malpli inteligentaj. Ne malofte estas granda emocia ŝarĝo ripeti, havi longajn paŭsojn, aŭ probi eldiri vorton kun grimacoj. Iuj regulas ilian vivon por bezoni paroli malmultan, sed tiu kostas grandan emocian valoron, kaj kaŭzas problemojn dum laboro kaj en amrilatoj. Dum terapio ankaŭ tiuj emocioj devas pritraktitaj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.nytimes.com/2006/09/12/health/12stutt.html|titolo=To Fight Stuttering, Doctors Look at the Brain|alirdato=2018-05-19|familia nomo=Pollack|persona nomo=Andrew|dato=2006-09-12|lingvo=en-US|verkaĵo=The New York Times}}</ref> Az ilyen negatív érzéseknek hangsúlyt kell kapniuk a terápiában.<ref name=":12" /> === Fluenco kaj disfluenco === Lingvaj taskoj povas igi disfuencon,<ref name=":13">{{Cite journal|author=Julie A|last=Sandak|first=Rebecca|date=2000-08|title=Stuttering: a view from neuroimaging|language=English|journal=The Lancet|volume=356|issue=9228|pages=445–446|doi=10.1016/S0140-6736(00)02547-2|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(00)02547-2/fulltext|issn=0140-6736}}</ref> se ili bezonas lingvan planadon. Aŭtomata prilaboro ofte estas plenumitaj flue, ĉar ili ne bezonas kontrolitan lingvan planadon. Tiel estas kanti konatan kanton, aŭ deklami konatan poemon. Kontraŭe, spontana, kontrolita parolo aŭ laŭta legado bezonas transformadon de pensojn en vortoj, en sintaktikaj kaj prozodiaj elementoj. Iuj scienculoj pensas, ke kontrolita lingva planado ĝenerale estas malbona en balbutantoj, kontraŭe de aliuloj.<ref name=":13" /> == Kaŭzoj == La ĉefaj faktoroj de la inklino por la balbutado estas la anomalioj de la evolvado de la parolo, la sentema nerva sistemo, la transkutimado de la maldekstramanuloj; la ĉefaj kialoj estas la daŭra anksio, la ektimo, la tomo, kaj la daŭra sentima tensio. Scienco ne konas kialon, kiu povus esti la unua. Estas teorioj, kiuj eligas iujn faktorojn.<ref name="Gordon 278–281">{{Cite journal|last=Gordon|first=Neil|date=2002-4|title=Stuttering: incidence and causes|journal=Developmental Medicine and Child Neurology|volume=44|issue=4|pages=278–281|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11995897|issn=0012-1622|pmid=11995897}}</ref> Oni montras genetikajn kialojn.<ref name="books.google.hu">{{CitLib|aut=Barry Guitar|tit=Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment|ann=2013-01-29|isbn=9781608310043|url=https://books.google.hu/books?hl=hu&lr=&id=NI57ybiwlg0C&oi=fnd&pg=PP2&dq=Guitar,+Barry+(2005).+Stuttering&ots=s25-PhjPg-&sig=QJJZOROFxH3DLE2lPCrfQdIGPBE&redir_esc=y#v=onepage&q=Guitar,%20Barry%20(2005).%20Stuttering&f=false|pag=5-6|accd=2018-05-19}}</ref> Krom anomalio de neŭrona organizado povas kontribui sensitiveco. Laŭ genealogioj, se unu relativo en familio balbutas, kreskas je faktoro tri la hazardo, ke ankaŭ la infano balbutos.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=11|accd=2018-05-19}}</ref> Sed oni povas havi ankaŭ balbutantajn infanojn en aliaj familioj.<ref>{{CitLib|aut=Barry Guitar|tit=Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment|ann=2013-01-29|isbn=9781608310043|url=https://books.google.hu/books?hl=hu&lr=&id=NI57ybiwlg0C&oi=fnd&pg=PP2&dq=Guitar,+Barry+(2005).+Stuttering&ots=s25-PhjPg-&sig=QJJZOROFxH3DLE2lPCrfQdIGPBE&redir_esc=y#v=onepage&q=Guitar,%20Barry%20(2005).%20Stuttering&f=false|pag=39|accd=2018-05-19}}</ref> Laŭ esploroj de ĝemeloj kontribuas ankaŭ la ĉirkaŭaĵo al balbutado.<ref name=":14">{{CitLib|aut=Barry Guitar|tit=Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment|ann=2013-01-29|isbn=9781608310043|url=https://books.google.hu/books?hl=hu&lr=&id=NI57ybiwlg0C&oi=fnd&pg=PP2&dq=Guitar,+Barry+(2005).+Stuttering&ots=s25-PhjPg-&sig=QJJZOROFxH3DLE2lPCrfQdIGPBE&redir_esc=y#v=onepage&q=Guitar,%20Barry%20(2005).%20Stuttering&f=false|pag=66|accd=2018-05-19}}</ref> Mem la genoj ne kaŭzas balbutadon, tiu bezonas alian faktoron por igi balbutadon, ekzemple streson antaŭ naskiĝado, malfrua parolevolvo, aŭ komunika preso en familio. Estas pruvaĵo, ke ĝi ofte venas kun aliaj lingvaj problemojn, lernaj malkapabloj (disleksio, disgrafio, diskalkulio kaj aliaj) aŭ mallerteco.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=12|accd=2018-05-19}}</ref> Laŭ Robert West la genetiko de balbutado povas klarigita per tiu, ke la parolo estis la lasta grava rezulto de evoluo de homo. Li estas pioniro de genetiko de balbutado.<ref>West, R.; Nelson, S.; Berry, M. (1939). "[https://nca.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00335633909380434?journalCode=rqjs20#.WwBeUXqFNPY The heredity of stuttering". ''Quarterly Journal of Speech''.] '''25''' (1): 23–30. doi:10.1080/00335633909380434.</ref> Laŭ alia teorio estas balbutado komponita tic, kiu igas per ripetado de silaboj aŭ vortoj. Infanoj amas ripeti, kaj uzas ĝin por trankvili sin. Je pli streĉitaj ili estas, desto pli kaj pli ili ripetas; kiu estas inteligebla kaj normala realigo. Ili povas ripeti kaj kopii ĉiun konduton. Je pli streĉita estas iu, desto malpli amas li ŝanĝi. Je pli granda estas sanĝado, desto pli ripetado povas esti eligitaj. Kiam 3-jara infano plene inteligas, ke venis nova gefrato, kiu restos ĝisviva, li povas ripeti sonojn. Ripetado povas esti kondiĉigita, aŭtomatigita, kaj luktado kontraŭ ĝi povas plilongigi vortojn kaj malhelpi fluencon.<ref>Stammering (Stuttering) A Complex Vocal Tic, Patricia Sims, Kindle version 2014</ref> Proporcio de seksoj povas esti klarigita per tiu, ke vira akso de hipotalamo-hipofizo-surrena glando (Hypothalamic-Pituritary-Adrenal, HPA) estas pli aktiva. Organismo de same incitate viroj igas pli kortizolon, kaj faras viron pli iniciataj, streĉitaj kaj anksiaj, ol virinioj. Tiu igas pli ripetadon ĉe ili. En artikolo en 2010, oni trovis ligon kun balbutado kaj tri genoj: GNPTAB, GNPTG kaj NAGPA.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.webmd.com/children/news/20100210/genetic-mutations-linked-to-stuttering#1|titolo=Genetic Mutations Linked to Stuttering|alirdato=2018-05-19|lingvo=en-US|verkaĵo=WebMD}}</ref> En iuj balbutantoj, aliaj ĉirkaŭnataj faktoroj povas eligi balbutadon: cerebral palsy, fizikaj traŭmatoj kaj lernaj problemoj.<ref name="books.google.hu"/><ref name=":14" /> Estas pruvoj, ke cerebro de balbutantoj enhavas strukturajn kaj funkcionalajn diferencojn. Tiuj povas esti kialoj, sed povas ankaŭ igi pri balbutado.<ref>{{Cite journal|author=Stephen M.|last=Watkins|first=Kate E.|coauthors=Steve|date=2008-1|title=Structural and functional abnormalities of the motor system in developmental stuttering|journal=Brain: A Journal of Neurology|volume=131|issue=Pt 1|pages=50–59|doi=10.1093/brain/awm241|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17928317|issn=1460-2156|pmid=17928317}}</ref><ref>Soo-Eun, Chang (2007). "Brain anatomy differences in childhood stuttering". [[:en:NeuroImage|''NeuroImage''.]]</ref> Alia kialo povas esti deficitoj de aŭdado. Tiu ne signifikas, ke balbutantoj aŭdas malbone. [[Surdeco|Surduloj]] kaj [[malfacila aŭdado|malfacile aŭdantaj uloj]] tre malofte balbutas. Balbutado povas esti mitigita per maskoj, per malfruigita aŭda retrokupo (DAF), aŭ ŝanĝigita frekvencia retrokupo. Estas pruvoj pri diferencoj de aŭda prilaboro en adultoj.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=43|accd=2018-05-19}}</ref> Dum parolado aktivigis dekstra hemisfero (kiu prilaboras emociojn) pli, kaj maldekstra aŭda krusto malpli.<ref name="Gordon 278–281"/><ref name=":14" /> Oni sugestas modelon pri kapacitoj kaj atendoj por klarigi ŝanĝadon de balbutado. Laŭ tiu modelo, la fluenco dependas je momenta fluenco kaj atendoj de ĉirkaŭaĵo. Kapablo de fluenta parolo estas influita je pli faktoroj, emo por inklino, audxa prilaboro, deficitoj de kontinua parolo, kognaj kaj efektivaj problemoj. Eksteraj atendoj povas severigitaj per internaj faktoroj, malestado de memkonfido, malforta memestimado, pli malbonaj lingvaj kapabloj. Eksteraj faktoroj povas esti preso de tempo, de socioj, stresaj situoj, insisto al senmanka parolo, kaj similaj.<ref>{{CitLib|aut=David Ward|tit=Stuttering and Cluttering: Frameworks for Understanding and Treatment|ann=2008-06-03|isbn=9781135425197|url=https://books.google.hu/books?id=KXx5AgAAQBAJ&pg=PT5&dq=9781841693347&hl=hu&sa=X&ved=0ahUKEwiBy_y85vPZAhXTa5oKHehxCLkQ6AEIJzAA#v=onepage&q=9781841693347&f=false|pag=16-21|accd=2018-05-19}}</ref> La kapacito ne estas difinita, sed se la atendoj estas troaj, la kapacito ne povas konformi, kaj balbutado plifortigas. == Elformiĝado == Ĉe infanoj estas la raciono de la knaboj kaj knabinoj ĉirkaŭ 2:1. Ĉe adoltoj estas tiu raciono (viroj: virinoj) ĉirkaŭ 4:1 kaj 5:1. La neurologie malsanuloj balbutas pli ofte, ol la sanuloj. La balbutado komencas antaŭ de la 12-a jaro de la subjekto. La duono de la babultantuloj komencis balbuti kiam ili estis inter 3 kaj 4 jaroj, kaj la 90% de la balbutantuloj balbutis, kiam estis 6 jara. Plej ofte ĝi elfalas kun la komenco de la puberto. Ĉe la knabinoj ĝi pli ofte elfalas, ol ĉe la knaboj. La balbutado de la plenkreskuloj estas malfacile korektebla. === Fizologio === Laŭ bildigantaj procedoj montris, ke dum balbutado la cerbaj procedoj ŝanĝas. Oni trovis multan diferencon inter cerbajn aktivojn ne parolante, parolante flue kaj balbutante en fluente parolantaj kaj balbutantaj uloj.<ref name=":0">{{Cite journal|author=S. M.|last=Watkins|first=K. E.|coauthors=S.|date=2007-12-03|title=Structural and functional abnormalities of the motor system in developmental stuttering|journal=Brain|volume=131|issue=1|pages=50–59|doi=10.1093/brain/awm241|url=http://dx.doi.org/10.1093/brain/awm241|issn=0006-8950}}</ref> En balbutantuloj aktiviĝas motoraj programoj antaŭ artikulado kaj lingva procesado. Esploroj ekzamenis precipe adultoj, do oni ne scias, ĉu la trovitaj diferencoj inter balbutantuloj kaj fluente parolantaj uloj estas kialoj aŭ sekvoj de balbutado. Esploroj uzante PET montris, ke balbutantoj dum taskoj uzas pli la motorajn kaj malpli la lingvajn regionojn. Esploro pri balbutanta periodo montris per PET, ke igis granda aktiveco en grandcerbo, en cerbero kaj malgranda en aŭda centro de maldekstra hemisfero kaj fronto-temporala regiono.<ref name=":1">''doi10.1016/s0140-6736(00)02547-2''</ref><ref name=":2">Bloodstein, Oliver. "Handbook on Stuttering". ''p.142''. 2007.</ref> Oni montris per fMRI diferentan aktivecon en regiono de dekstra frontala operkulum, kiu respondas al estimado de tempo kaj kontribuas al fluenta parolo.<ref name=":1" /> Per MEG oni montris, ke en taskoj, dum oni devis rekoni unu vorton, en fluente parolantaj uloj aktiviĝis precipe occipita regiono, poste maldekstra inferior-frontala regiono, ekzemple Broca-regiono, fine motora kaj premotora regionoj. En balbutantuloj, unue aktiviĝas recipe occipita regiono, sed poste reagis motora kaj premotora regionoj antaŭ maldekstra inferior-frontala regiono.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Oni povas montri, ke en balbutantuloj tro aktiviĝas anterior insulo, cerbero kaj bilaterala meza cerbo. Ventrala premotora krusto, Rolandic operkulum, bilaterala szenzomotora krusto kaj Heschl-heliksoj aktiviĝas tre malmulte. Parolado aktivas motoran kaj premotoran regionojn malmulte.<ref name=":0"/> === Kunlaboro de hemisferoj === Bildigantaj procedoj pruvas teorion, ke dekstra hemisfero malhelpas paroli la maldekstran. Sed oni povas vidi diferencon nur en adultoj, kiuj balbutis en ilia tuta vivo. Oni povas trovi anatomiajn diferencojn heliksoj de perisylviajn frontotemporalajn regionoj. En dekstra hemisfero estas pli multa blanka substanco, ankaŭ en regiono de supra temporala helikso. Oni trovis tiujn per VBM. Estas malpli blanka substanco en maldekstra malsupra arka fasko, kiu kunligas temporalajn kaj frontalajn regionojn en balbutantaj adultoj.<ref>Chang SE, Erickson KI, Ambrose NG, Hasegawa-Johnson MA, Ludlow CL (February 2008). "Brain anatomy differences in childhood stuttering". ''NeuroImage''. '''39''' (3): 1333–44. doi:10.1016/j.neuroimage.2007.09.067. PMC 2731627 . <nowiki>PMID 18023366</nowiki>.</ref> Laŭ rezultoj estas malforta la kunordigo en maldekstra hemisfero de parolprojektantaj kaj parolmovantaj regionoj. Tiu diferenco estas pli granda en virinoj. En vitoj oni povas trovi motoran kunligon dekstre.<ref>{{Cite journal|author=D. C.|last=Chang|first=S.-E.|date=2013-10-16|title=Neural network connectivity differences in children who stutter|journal=Brain|volume=136|issue=12|pages=3709–3726|doi=10.1093/brain/awt275|url=http://dx.doi.org/10.1093/brain/awt275|issn=0006-8950}}</ref> Laŭ PET ekzamenoj en fluente parolantaj uloj estas ambaŭ hemisferoj aktivaj, sed povas pli aktiviĝi la maldekstra. En balbutantoj la pli aktiva dekstra hemisfero povas malhelpi parolproduktadon de la maldekstra. Oni mezuris per aliaj aparatoj, ke anterior frontalaj regionoj estas pli aktivaj, kaj post-rolandic malpli aktivaj.<ref>{{Cite journal|last=Braun|first=A.|date=1997-05-01|title=Altered patterns of cerebral activity during speech and language production in developmental stuttering. An H2(15)O positron emission tomography study|journal=Brain|volume=120|issue=5|pages=761–784|doi=10.1093/brain/120.5.761|url=http://dx.doi.org/10.1093/brain/120.5.761|issn=1460-2156}}</ref> Kiam oni komparis balbutantajn kaj ne balbutantajn ulojn, trovis ambaŭflankan kreskon kaj nekutiman asimetrion en planum temporale regiono. Tiuj ekzamenoj trovis anatomiajn diferencojn en Rolandi operkuláraj kaj arkaj faskoj.<ref>{{Cite journal|date=1983-10|title=Wild Blue YonderWild Blue YonderLeftonL. A.Psychology (2nd Ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon, 1982, 748 + xviii pp.Wild Blue YonderPettijohnT. F.Instructor's resource manual to accompany Lefton's Psychology (2nd Ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon, 1982, 191 + xxiv pp. (100-slide package also available to adopters.)Wild Blue YonderValvatneL.A1, 200-item test booklet to accompany Lefton's Psychology (2nd Ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon, 1982.Wild Blue YonderValvatneL.Keeping Pace: An active reading study guide to accompany Lefton's Psychology (2nd Ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon, 1982, 351 + xii pp.|journal=Teaching of Psychology|volume=10|issue=3|pages=188–189|doi=10.1207/s15328023top1003_29|url=http://dx.doi.org/10.1207/s15328023top1003_29|issn=0098-6283}}</ref> === Aliaj anatomiaj diferencoj === En cerbo dekstra kaj maldekstra hemisferoj komunikas per corpus callosum. La corpus callosum, la rostrum kaj la anterior media parto estas pli granda en balbutantoj, ol en fluente parolantaj uloj. Tiu povas esti sekvo de malkutima cerba aranĝado kaj povas influi rezultojn de lingvaj taskoj. Aliaj fruaj esploroj montris, ke cerbo de balbutantaj adultoj enhavas nekutiman proporcion kaj distribuon de blanka kaj griza substancoj.<ref>McGaughey, Steve (2011-12-16). "Stuttering starts in the brain". Futurity. Archivedfrom the original on 2013-04-24. Retrieved 2014-05-12.</ref> === Dopamin === Novaj esploroj montris, ke en balbutantaj adultoj estas pli transmitteroj por dopamino, kaj trovis antagonistojn de dopamino, kiuj mildas balbutadon. Ni skribos pri tiuj poste.<ref name=":2" /> Oni trovis trolaboron en meza cerbo en nivelo de substantia nigra, kiu disvastiĝas al ruĝa kaj subthalamicus kernoj. Tiuj kontribuas al troa produktado de dopamino.<ref name=":0" /> Nivelo de dopamino ne nepre signifikas pluan aktivadon, ĉar ĝi povas ankaŭ malakceli, depende de receptoroj (D1-D5). == Rekonado == Laŭ BNO estas karakteraj por balbutado la ofta plilongado kaj ripetado de elementoj de la parolado, kaj oftaj paŭzoj, kiuj rompas fluencon de la parolado, kaj tiuj simptomoj daŭras minimume tri monatoj. Por diagnozo oni devas havi reprezentajn datojn pri fluenco de parolo, ĉar povas esti, ke la balbutantulo parolas en iuj situoj pli flue, ol alie. Por tio ankaŭ la familio estas demandita. Bonas, se estas rekordoj pri parolo en kutimaj situoj. Nespertaj oreloj ofte ne povas rekoni karakterajn simptomojn. Tiu signifikas, ke rekonado bezonas eksperton (speech-language pathologist). Li informiĝas pri anamnezo de ĉirkaŭo de la paciento kaj direkta observado. Povas esti, ke li bezonas plian ekzamenojn.<ref>Stuttering Foundation</ref> Se temas pri infano, la logopediisto ekscias anamnezon interparolante kun gepatroj.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/|title=Center for International Rehabilitation Research Information & Exchange - Rehabilitation Science - University at Buffalo|accessdate=2018-05-19|work=cirrie.buffalo.edu|language=en|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-07-13|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131110190444/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/#s4International%20Archived2013-11-10%20at%20the%20Wayback%20Machine.%20Encyclopedia%20ofRehabilitation|arkivdato=2013-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110190444/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/#s4International%20Archived2013-11-10%20at%20the%20Wayback%20Machine.%20Encyclopedia%20ofRehabilitation|archivedate=2013-11-10}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-07-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131110190444/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/ |arkivdato=2013-11-10 }}</ref> Li povas observi rilaton de gepatroj kaj infano, kaj aŭdi gepatran parolon. ĉefaj celoj estas trovi obstaklojn dum parolado, kaj trovi terapion. La logopedo analizas aspektojn kaj personajn karakterojn dum parolo. Li ekzamenas per testoj multan faktorojn, kiel artojn, oftecon, daŭron, raton de obstaklojn, kaj rapidon de parolo. Aliaj faktoroj estas fluenco kaj natureco de parolo.<ref name=":3" /> Estas testoj por mezuri severecon kaj direkton. Por infanoj estas testo nomita Ilo por prognozo de balbutado de malgrandaj infanoj. Tiu analizas anamnezon, ripetadon kaj prologadon de partojn de vortojn, oftecon de balbutado por mezuri severon de disfluenco kaj donas prognozon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://sphhp.buffalo.edu/rehabilitation-science/research-and-facilities/funded-research-archive/center-for-international-rehab-research-info-exchange.html|titolo=Center for International Rehabilitation Research Information & Exchange - Rehabilitation Science - University at Buffalo|alirdato=2018-05-19|verko=sphhp.buffalo.edu|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170625121014/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/249/#s4International|arkivdato=2017-06-25}} https://web.archive.org/web/20131110190444/http://cirrie.buffalo.edu/encyclopedia/en/article/158/</ref> Balbutado estas kompleksa perturbo kun multa faktoroj, kiu influas vivon de subjekto grave. Oni observas infanojn kaj adultojn, kaj analizas la observadon. Oni volas trovi pruvojn pri socialaj, psiĥologaj kaj emociaj signoj, kiuj povas akompani la perturbojn. Iuj ekzamenoj mezuras faktorojn kiel ankscioj, atitudo, memobservado de subjekto, kvalito de vivo, konduto kaj mentala sano.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.latrobe.edu.au/health/downloads/star-stutteringresource.pdfLa|titolo=Trobe University School of Human Communication Disorders|alirdato=2018-05-19|familia nomo=University|persona nomo=La Trobe|verko=www.latrobe.edu.au|lingvo=en}}{{404|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Halott link|url=https://www.latrobe.edu.au/health/downloads/star-stutteringresource.pdfLa |date=2018-11 }}</ref> La logopedo kolektas kaj resumas informojn por fari diagnozon pri fluenca disordo, kaj priskribas terapion. Ekspertoj povas rekoni balbutadon ankaŭ laŭ DSM-5. Plej nova DSM-5 nomas evolvan balbutadon per vortoj Perturbo de fluenco de parolado komencita en infaneco (balbutado). Por balbutado komencita en adulteco estas nomo Perturbo de fluenco de parolado komencita en adulteco. La Amerika Psiĥologia Asocio perturbis la profesion per ĝiaj publikoj, do fluenco kaj disfluenco ne estis korekte difinitaj. === Klasifikado === Evolva balbutado iĝas dum tempo kiam infano lernas paroli. Aliaj perturboj povas havi similajn simptomojn: [[aŭtismo]], [[taĥilalio]], [[Parkinsona malsano]], [[esenciala tremor]], [[palilaia]], [[sardona difonio]], [[mutismo]], kaj [[socialaj ankscioj]]. === Evolva balbutado === Balbutado estas precipe evolva perturbo, kiu igas dum infaneco. El tiuj infanoj balbutas 20% ankaŭ in adulteco.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Gordon|first=Neil|date=2002-05-22|title=Stuttering: incidence and causes|journal=Developmental Medicine and Child Neurology|volume=44|issue=04|pages=278|doi=10.1017/s0012162201002067|url=http://doi.wiley.com/10.1017/S0012162201002067|issn=0012-1622}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|author=Y|last=Craig|first=A|date=2005-03|title=The epidemiology of stuttering: The need for reliable estimates of prevalence and anxiety levels over the lifespan|journal=Advances in Speech Language Pathology|volume=7|issue=1|pages=41–46|doi=10.1080/14417040500055060|url=http://dx.doi.org/10.1080/14417040500055060|issn=1441-7049}}</ref> Pleje balbutado manifestiĝas ĉirkaŭ en 30 monata aĝo (kiu signifikas ĉirkaŭ du kaj duono da jaroj).<ref>{{Cite journal|author=Nicoline|last=Yairi|first=Ehud|date=1992-08-01|title=Onset of Stuttering in Preschool Children|journal=Journal of Speech Language and Hearing Research|volume=35|issue=4|pages=782|doi=10.1044/jshr.3504.782|url=http://dx.doi.org/10.1044/jshr.3504.782|issn=1092-4388}}</ref> La simptomoj estas variaj, komence estas karakteraj ripetado de vortoj kaj silaboj, sekundaraj simptomoj (ankscioj, evitado, fuĝo) malestas.<ref name=":6">Ward 2006, p. 13</ref> Plimulto de infanoj konas pri paŭzoj.<ref name=":6" /> La simptomoj povas esti epizodaj, kaj balbutandaj periodoj povas esti sekvitaj per pli fluentaj periodoj.<ref>Ward 2006, pp. 114–5</ref> Dum infaneco balbutado ofte malaperas,<ref name=":4" /> sed iufoje el facilaj kaj trankvilaj ripetadoj iĝas pli streĉa kaj forta balbutado; iĝas ankaŭ obstakloj kaj plilonĝigadoj.<ref name=":6" /> Laŭ iuj teorioj, ankaŭ parentoj povas influi balbutadon. Iuj sugestoj estas pensitaj helpantaj, sed ili malhelpas paroli la infanon. Tiel estas ekzemple: Diru ankoraŭfoje; malrapidu; aŭ ŝpiru profunde. Tiuj sugestoj igas angstojn, kiuj plifortas balbutadon.<ref>Ward 2006, pp. 13, 115</ref> Per tiu komenciĝas malvirta ciklo de balbutado. Poste igas norvozaj sekundaraj simptomoj. Iuj scias, ke ili balbutas, do ili nomiĝas ilin balbutantoj. Per tiu ili pligrandigas iliajn angstojn, perturbon kaj honto. Estas ankaŭ netipaj formoj, ekzemple subite ne povi paroli. La infano ne povas eldiri ankaŭ la unuan voĉon, kaj akompanite kun konscia frustrado.<ref>Ward 2006, pp. 115–116 Ward, David (2006). ''Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment''. Hove and New York City: Psychology Press. {{ISBN|9781841693347}}.</ref> Estas alia formo, kiu ripetas oftajn vortojn kaj esprimojn sen sekundaraj simptomoj.<ref name=":7">Ward 2006, pp. 117–119 Ward, David (2006). ''Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment''. Hove and New York City: Psychology Press. {{ISBN|9781841693347}}.</ref> Multa de infanetoj balbutas dum lernado de parolo. Pleje tiu balbutado malaperas, kaj la infano parolas flue. Oni konsideras tiun balbutadon parto de parollernado, kaj nomiĝas tiun kiel nefluan parolon kaj evolva balbutado. Dum lernado de parolo, ili ripetas voĉojn, silabojn, kaj vortojn; ili hezitas diri vortojn; ili komutas voĉojn, anstataŭas voĉojn, eldiras vortojn malĝuste kaj ne povas eldiri iujn voĉojn. Pleje estas tiuj ripetadoj facilaj, sed balbutado fluktuas facile dum elĉerpado, zorgoj aŭ ŝterco, Balbutado estas iĝi el neuropsiĥologaj kialoj. Neŭrogena balbutado estas perturbo de fluenco, kiu malhelpas normalan fluentan parolon. La ulo parolas fragmente aŭ hezitante, eldirante iujn vortojn malfacile, sed sen peno aŭ sufero. Ĝi iĝas post malsano aŭ lezio de centrala nerva sistemo. Tiuj koncernas spinon, kruston, regionoj sub krusto, cerbeton kaj regionojn de blanka substanco.<ref>Carlson, N. (2013). Human Communication. In Physiology of behavior (11th ed., pp. 497–500). Boston: Allyn and Bacon</ref> === Akirita balbutado === Estas pli rare, ke adulto komencas balbuti post neŭrologa traŭmo. Tiu povas igi per lezio de kapo, tumoro, stroko, aŭ uzado de drogoj. Ĝiaj simptomoj estas aliaj: la ulo ripetas partojn de vortojn aŭ voĉojn, sekundaraj simptomoj malestas. Teĥnikoj, kiuj helpas en kazo de evolva balbutado, ne uzas en akirita balbutado.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref>Ward 2006, pp. 4, 332–335 Ward, David (2006). ''Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment''. Hove and New York City: Psychology Press. {{ISBN|9781841693347}}.</ref> Psiĥogena balbutado povas ekiĝi el psika traŭmo aŭ fizika lezio. Ĝi havas homogenajn simptomojn: balbutado komenciĝas subite, kaj ne influas variaj situoj. Oni povas trovi la eventon, kiu eligis ĝin. Ĝi estas karakterizita per ĉagrenoj kaj malgranda konscio de la ulo.<ref>Ward 2006, pp. 4, 332, 335–337 Ward, David (2006). ''Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment''. Hove and New York City: Psychology Press. {{ISBN|9781841693347}}.</ref> == Terapio == Oni ne havas unu metodon por terapii balbutadon, do oni bezonas logopedian ekzamenojn. Celo estas, ke la balbutanto povu pli bene kontroli lian parolon.<ref>{{Cite journal|date=2015-12-01|title=Stuttering Enigma|journal=ASHA Leader|volume=20|issue=12|pages=6|doi=10.1044/leader.in2.20122015.6|url=http://dx.doi.org/10.1044/leader.in2.20122015.6|issn=1085-9586}}</ref> Multa terapioj celas lernajn strategiojn por malkreski balbutadon per pli malrapida parolo kaj kontroloado de spirado per grada evolvigado. Komence oni uzas unusilabajn vortojn, poste pli kaj pli longajn vortojn, esprimojn kaj fine longajn frazojn. Pli terapioj helpas terapii anksciojn. Metodo nomita komprenebla solvo celas atitudon al parolado, kaj minimas efikon de balbutado al vivo.<ref>{{CitLib|aut=Günther Bergmann|tit=Stuttering as a Prosodie Disturbance: A Link between Speech Execution and Emotional Processes|ann=1987|isbn=9783709174555|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-7091-6969-8_31|pag=393–407}}</ref> Parolterapio estas advantaĝa kaj efika por ĉiu balbutanto sendepende de aĝo.<ref>{{Cite journal|date=2015-04-01|title=Insurers: Pay Attention to Efficacy Research on Stuttering Treatment|journal=ASHA Leader|volume=20|issue=4|pages=7|doi=10.1044/leader.in4.20042015.7|url=http://dx.doi.org/10.1044/leader.in4.20042015.7|issn=1085-9586}}</ref> Logopoediistoj instruas iliajn klientojn atendi kaj gvidi ilian parolritmon. Balbutantoj lernas eldiri vortojn pli malrapide kaj malpli forte. Ili devas ankaŭ lerni atendon kaj regadon de spirado. Komence la balbutanto devas elparoli mallongajn frazojn kaj esprimojn tre malrapide. Poste la tempo igas pli rapida, frazoj pli longaj kaj situoj pli diversaj, ĝis kiam parolo igas natura kaj flua. Laŭ esploristoj la lagopediisto devas ekzameni en ĉiu tri monatoj, ĉu lia elektita metodo estas la plej bona. Post fino de terapio oni devus sekvi liajn klientojn, por ke ilia balbutado ne rekomencigu.<ref>{{Cite journal|date=2014-10-01|title=More on Stuttering and Suicide|journal=ASHA Leader|volume=19|issue=10|pages=5|doi=10.1044/leader.in4.19102014.5|url=http://dx.doi.org/10.1044/leader.in4.19102014.5|issn=1085-9586}}</ref> === Hipnoto === Oni uzas ankaŭ metodojon kiel [[hipnoto]]n kaj [[relaksado]]n. La balbutanto lernas sugesti mem, per kiu malkreskas timo de parolo. Relaksado helpas venki spasmajn movojn.<ref name="Lajos Péter 2009">Lajos Péter (2009) Dadogásról mindenkinek.</ref> Laŭ hipnorelaksado traŭmatoj kaj konfliktoj, kiuj eligis balbutadon, estas ekskluditaj el konscio. Per hipnorelaksado oni povas ekkonscii ilin, kaj reagi al ili.<ref name="Lajos Péter 2009"/><ref name="mmoroian.wixsite.com">{{Cite news|title=Hírek {{!}} Seneca Közhasznú Alapítvány a Dadogókért|url=https://mmoroian.wixsite.com/seneca|work=Hírek {{!}} Seneca Közhasznú Alapítvány a Dadogókért|accessdate=2018-05-19|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520054245/https://mmoroian.wixsite.com/seneca#|archivedate=2018-05-20|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-07-13|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180520054245/https://mmoroian.wixsite.com/seneca|arkivdato=2018-05-20}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180520054245/https://mmoroian.wixsite.com/seneca |date=2018-05-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://mmoroian.wixsite.com/seneca |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-07-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180520054245/https://mmoroian.wixsite.com/seneca |arkivdato=2018-05-20 }}</ref> === Terapio por formado de ruleblo === Tiu terapio estas alternative nomita kiel Parolu pli fluente; Plilongigita parolo; aŭ Kohera parolo. Ĝi instruas stiradon de spirado, de artikulacio kaj parolorganoj per [[operanta kondicionado]].<ref name="worldcat.org">{{CitLib|aut=Ward, David, 1956 December 9-|tit=Stuttering and cluttering : frameworks for understanding and treatment|ann=2006|isbn=1841693340|url=https://www.worldcat.org/oclc/65617513}}</ref> Balbutantoj lernas malrapidi ilian parolritmon per plilongado de vokaloj kaj konsonantoj, kaj uzas teĥnikojn por malkreski malhelpojn, ekzemple kontinua fluo de aero kaj mola parolkontakto. Rezulto estas fluenta, sed malrapida kaj monotona parolo. Per lernado de tiuj metodoj la balbutanto povas plibonigi lian parolon. Poste li lernas uzi tiun parolon ekster de parolkliniko. Ofte la intonado ne aŭdiĝas natura ankaŭ post fino de terapio. Oni ofte devas ekzercii du aŭ tri semajnojn en parolkliniko en grupo. Simila metodo estas CAMPERDOWN, kiu bezonas pli mallongan tempon.<ref name="worldcat.org"/> === Modifika terapio === Kontraŭe de aliaj metodoj, modifika terapio ne celas malaperigi balbutadon. Ĝi precipe volas akceptigi balbutadon. Per tiu ĝi malkreskas anksciojn kaj timon, kaj per tiuj malkreski balbutadon.<ref>Lajos Péter (2009) Dadogásról mindenkinek</ref> Ĝi estis popularigita per Charles Van Riper en 1973, kaj li nomis ĝin kiel ferma modifika teĥniko. Tiu indirekta metodo ne nepre povas malkreski balbutadon.<ref name="worldcat.org"/> Ennek ellenére a pácienstől függően a terápia hatástalan is lehet.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://dx.doi.org/10.1037/e400022009-005|titolo=Stuttering and stammering|familia nomo=Beech|persona nomo=Reginald|dato=1967|verko=PsycEXTRA Dataset}}</ref> === Teĥnikaj iloj === * Malfruigita aŭda retrokuplo * Aŭda retrokuplo per ŝanĝigita frekvenco * Maskita aŭda retrokuplo<ref name="Lajos Péter 2009"/> Oni uzas ŝanĝigitan aŭdan retrokuplon ekde pli ol 50 jare.<ref>{{Cite journal|author=Patrick|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2007-02-01|title=Pseudoscience and the SpeechEasy: Reply to Kalinowski, Saltuklaroglu, Stuart, and Guntupalli (2007)|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=16|issue=1|pages=77–83|doi=10.1044/1058-0360(2007/010)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1766646|issn=1058-0360}}</ref> Tiu metodo retrosonas voĉon ŝanĝigite. La balbutanto povas paroli kun alia persono; li povas paroli ne aŭdante sian voĉon; oni povas retrokupli lian voĉon (malfruigita aŭda retrokuplo) aŭ retrokuplas en alia frekvenco (aŭda retrokuplo per ŝanĝigita frekvenco). Tiuj metodoj ne povas helpi al ĉiu balbutanoj.<ref>{{Cite journal|author=Patrick|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2007-02-01|title=Pseudoscience and the SpeechEasy: Reply to Kalinowski, Saltuklaroglu, Stuart, and Guntupalli (2007)|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=16|issue=1|pages=77–83|doi=10.1044/1058-0360(2007/010)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1766646|issn=1058-0360}}</ref> Laŭ ekzameno en 2006, tiuj metodoj ne povis elteni deziritajn kriterion, ekzemple ĉeestantan kontrolan grupon.<ref>{{Cite journal|author=Jason H.|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2006-11-01|title=Stuttering Treatment Research 1970–2005: I. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Behavioral, Cognitive, and Related Approaches|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=15|issue=4|pages=321|doi=10.1044/1058-0360(2006/031)|url=http://dx.doi.org/10.1044/1058-0360(2006/031)|issn=1058-0360}}</ref> === Intenziva terapio === Intenziva terapio estis komencita per Vinczéné Bíró Etelka. Optima aĝo estas inter 5 kaj 6 jaroj. Oni terapias ambulante infanojn kvare en unu semajno dum unu jaro, ĉar tiu estas tro frekventa al familioj. Oni evolvas la infanojn komplekse, ĝi ankaŭ evolvas moviĝadon kaj ritmon. Parto estas psika terapio, kiu celas kreskon de memfido kaj mildigon de paroltimon. Ĝi bezonas helpon de gepatroj.<ref name="Lajos Péter 2009"/><ref name="mmoroian.wixsite.com"/> === Ludoterapio === En ludoterapio, la infano povas esprimi sin senvorte, nur per lia ludo. Li povas diri per ludo liajn pensojn, dezirojn, traŭmojn, emociojn, timojn. Koheroj inter simptomoj estas kompreneblaj per elektado de temoj. Per ekkonsciado de tiuj interligoj oni povas mildigi simptomojn. Celo estas ankaŭ evolvado de personeco.<ref>Klaniczay Sára (2001) A gyermekkori dadogásról.</ref> === Artoterapio === Simile la ludoterapio, la infano ekesprimas sin senvorte, sed per artoj. Per efiko de artoj ŝanĝigas personecon, per kiu timo de parolo estas vincebla. Partoj estas muziko, moviĝado kaj desegnado.<ref>{{Cite journal|date=2011-10-31|title=Balas, Eszter|journal=Benezit Dictionary of Artists|publisher=Oxford University Press|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00010504}}</ref><ref>Schmidtné Balás Eszter (2004) Képes könyv a dadogásról.</ref> En rituala terapio, balbutantoj desegnas kaj ludas per movoj iliajn problemojn. Por infanoj adaptis Lajos Péter kaj Rudas Zsuzsanna.<ref>Feketéné Gacsó Mária (1994) Dadogás - RIT, csoportterápiás eljárás felnőtt dadogók kezelésére.</ref> === Kompleksa terapio === Kompleksa terapio enhavas medicinajn, psikajn, kaj logopediajn metodojn. Oni npovas uzi ĝin ekde 8 jara aĝo. Ĝi komencas per eksploratora parto kaj el terapio mem. Laŭ medicinaj kaj psikaj eksploroj oni povas rekoni balbutadon, kiun oni terapias.<ref>Vékássy László (2016) A dadogók komplex kezelése.</ref> === Neniam plu balbuti === Metodo de Dr. Martin F. Schwartz celas ventiladon, per kiu oni pasive ellasas aeron. Ĝi similas al sporto, oni devas havi motivon, insiston kaj devas fari ĝin ofte por sukcesi. Oni trejnas malgrandajn muskolojn. Ĝi povis helpi al 90% de partoprenantoj.<ref name="Lajos Péter 2009"/><ref name="mmoroian.wixsite.com"/> === Venku vian balbutadon === La hejmpaĝo helpas per interreta kurso. Balbutantoj povas memstare ekzercii. La kurso gvidas ilin per dek libroj, kiuj enhavas multajn temojn, ekzemple sekreto de fluenta parolo, timo de parolo kaj libera parolo.<ref name="Lajos Péter 2009"/><ref name="mmoroian.wixsite.com"/> === Medikamentoj === La U.S. Food and Drug Administration (FDA) ne permesas uzi medikamentojn senpere kontraŭ balbutado, ĉar ili longatempe uzite havas nedezirindajn efikojn.<ref name="nidcd.nih.gov">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.nidcd.nih.gov/health/stuttering#treated|titolo=Stuttering|alirdato=2018-05-19|dato=2015-08-18|lingvo=en|verkaĵo=NIDCD}}</ref> Estas medikamentoj, kiuj eble povas helpi kontraŭ balbutado kaj al infanoj kaj al adultoj. Iuj medikamentoj havas pruvitan efikon kontraŭ balbutado, al kiuj apartenas benzodiazepinoj, antikonvulzivaj drogoj, antidepresantoj, antipsiĥotikoj, antihipertenzivaj medikamentoj kaj dopamin antagonistoj.<ref name="Bothe, A. K. 2006">Bothe, A. K.; Davidow, J. H.; Bramlett, R. E.; Franic, D. M.; Ingham, R. J. (2006). "Stuttering Treatment Research 1970–2005: II. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Pharmacological Approaches". ''American Journal of Speech-Language Pathology''. '''15''' (4): 342–352.</ref><ref>{{Cite journal|author=Jason H.|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2006-11-01|title=Stuttering Treatment Research 1970–2005: II. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Pharmacological Approaches|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=15|issue=4|pages=342–352|doi=10.1044/1058-0360(2006/032)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1757630|issn=1058-0360}}</ref> Teoriaj efikoj estas fundamentitaj en 2006, sed estis nur unu eksploro sen eraroj, kiu montris malkreskadon de balbutado je 5%.<ref name="Bothe, A. K. 2006"/><ref>{{Cite journal|author=Jason H.|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2006-11-01|title=Stuttering Treatment Research 1970–2005: II. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Pharmacological Approaches|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=15|issue=4|pages=342–352|doi=10.1044/1058-0360(2006/032)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1757630|issn=1058-0360}}</ref> Potencialaj nedeziritaj efikoj<ref>{{Cite journal|author=Jason H.|last=Bothe|first=Anne K.|coauthors=Robin E.|date=2006-11-01|title=Stuttering Treatment Research 1970–2005: II. Systematic Review Incorporating Trial Quality Assessment of Pharmacological Approaches|language=en|journal=American Journal of Speech-Language Pathology|volume=15|issue=4|pages=342–352|doi=10.1044/1058-0360(2006/032)|url=https://ajslp.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1757630|issn=1058-0360}}</ref> estas dikiĝo, seksualaj anomaloj kaj kreskado de sangopreso. Nova medikamento estas pagoklon, kiu havas pli mildaj nedeziritajn efikojn, kiel kapdoloro kaj laceco.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.stutteringhelp.org/default.aspx?tabindex=553&tabid=566|titolo=Maguire|alirdato=2018-05-19|dato=2009-12-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091227095449/http://www.stutteringhelp.org/default.aspx?tabindex=553&tabid=566|arkivdato=2009-12-27}}</ref> === Memhelpaj grupoj === Memhelpaj grupoj estas popularaj inter balbutantoj kaj ekspertoj. Oni povas trovi tie forumon, trovi terapiojn, konsolantojn, kuraĝantojn, helpantojn kaj amikojn. Tiuj grupoj baziĝas sur la ideo, ke oni ne povas garantii sanigadon el balbutado, do la plej bona strategio estas, ke oni ne pensas al balbutado.<ref name="nidcd.nih.gov"/> Tiuj grupoj ofte opinias, ke balbutado estas psika kaj ne fizika problemo.<ref>{{Cite journal|last=Fisher|first=Martin N.|date=1970-12-01|title=Stuttering: a psychoanalytic view|language=en|journal=Journal of Contemporary Psychotherapy|volume=2|issue=2|pages=124–127|doi=10.1007/BF02118180|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02118180|issn=0022-0116}}</ref> === Psika pripenso === Estas ankaŭ metodoj, kiuj bazas sur psika pripensado.<ref>{{Cite journal|author=M. P.|last=Reddy|first=R. P.|coauthors=N.|date=2010|title=Cognitive Behavior Therapy for Stuttering: A Case Series|journal=Indian Journal of Psychological Medicine|volume=32|issue=1|pages=49–53|doi=10.4103/0253-7176.70533|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3137813/|issn=0253-7176|pmid=21799560}}</ref> Oni uzas psiĥoterapion, kaj kognajn metodojn. Sociologia pripensado havas teorion, ke grupoj subtenas balbutadon per normoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://stutteringhabits.com/social-norms-and-stuttering-expectations/|titolo=People expect you to stutter - there I said it! - Stuttering Habits|alirdato=2018-05-19|dato=2017-04-18|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170418083207/http://stutteringhabits.com/social-norms-and-stuttering-expectations/|arkivdato=2017-04-18}}</ref> [[Psiĥonanalizo]]<ref>{{Cite journal|last=Messer|first=Stanley B.|date=1983-06|title=Integrating psychoanalytic and behaviour therapy: Limitations, possibilities and trade-offs|language=en|journal=British Journal of Clinical Psychology|volume=22|issue=2|pages=131–132|doi=10.1111/j.2044-8260.1983.tb00587.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.2044-8260.1983.tb00587.x|issn=0144-6657}}</ref> kaj [[hipnoterapio]] estas ankaŭ alternativoj.<ref>McCord, Hallack (1955). "Hypnotherapy and stuttering". ''Journal of Clinical and Experimental Hypnosis''. '''3''' (4): 210–214. doi:10.1080/00207145508410154.</ref><ref>Oakley, D.; Moss, G. (Spring 1996). "Stuttering modification using hypnosis: A case study". ''Speaking Out''. British Stammering Association. '''3''': 210–214. doi:10.1080/00207145508410154.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://jshd.asha.org/cgi/content/citation/11/2/117|titolo=Hypnosis In A System of Therapy For Stutterers -- Moore 11 (2): 117 -- Journal of Speech and Hearing Disorders|alirdato=2018-05-19|dato=2013-11-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131110190400/http://jshd.asha.org/cgi/content/citation/11/2/117|arkivdato=2013-11-10}}</ref> === Terapio per spirado === Estas metodoj, kiuj bazas sur observado kaj stirado de spirado. Per ventra spirado oni povas pli bene stiri lian parolon. Tiuj estas, ekzemple, McGuire<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.theartsdesk.com/tv/stammer-school-musharaf-finds-his-voice-channel-4|titolo=Stammer School: Musharaf Finds His Voice, Channel 4 {{!}} The Arts Desk|alirdato=2018-05-19|verko=www.theartsdesk.com|lingvo=en}}</ref> kaj Starfish projektoj. == Prognozo == Ĉe etaj infanoj la prognozo estas bona. En du jaroj, ĉe 65% de ili balbutado ĉesas spontane.<ref>{{Cite journal|author=Nicoline|last=Yairi|first=Ehud|date=1992-08-01|title=Onset of Stuttering in Preschool Children: Selected Factors|language=en|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=35|issue=4|pages=782–788|doi=10.1044/jshr.3504.782|url=https://jslhr.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1779191|issn=1092-4388}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1993-06-01|title=Epidemiologic and other considerations in treatment efficacy research with preschool age children who stutter|language=en|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=18|issue=2-3|pages=197–219|doi=10.1016/0094-730X(93)90007-Q|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0094730X9390007Q|issn=0094-730X}}</ref> Ĝis adolesko ĝi ĉesas ĉe 74% de ili.<ref name="worldcat.org"/> Tiuj procentaĵoj estas pli grandaj ĉe knabinoj.<ref name="worldcat.org"/><ref>Yairi, E (Fall 2005). "On the Gender Factor in Stuttering". ''Stuttering Foundation of America newsletter'': 5.</ref> Ankaŭ frua evoluado povas signife helpi.<ref name=":19"/> Kiam balbutado stabiliĝas aŭ se aperas sekundaraj simptomoj, prognozo iĝas malpli bona;<ref name=":19"/> en 5 jaroj nur ĉe 18% balbutado ĉesas spontane,<ref>{{Cite journal|author=Susan|last=Andrews|first=Gavin|coauthors=Ashley|date=1983-08-01|title=Stuttering: A Review of Research Findings and Theories circa 1982|language=en|journal=Journal of Speech and Hearing Disorders|volume=48|issue=3|pages=226–246|doi=10.1044/jshd.4803.226|url=https://jshd.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1775048|issn=0022-4677}}</ref> sed terapioj povas ĉesigi ĝin.<ref name=":19"/> Adoltoj havas malbonan ŝancon por plene ĉesigi balbutadon.<ref name="worldcat.org"/> Oni povas nur esperi, ke terapioj mildigas aŭ maloftigas la balbutadon, sed eblas, ke nenio helpas.<ref name=":19"/> Emociaj sekvoj ligiĝas per anksioj al balbutado. Tipe tiuj limiĝas al situoj, en kiuj oni paroli devas, kaj anksioj ĉesas, se balbutado mildiĝas spontane. Estis supozoj, ke ligiĝas ĝeneralaj anksioj, traŭmoj, malbona inteligento aŭ personeco, sed eksploroj ne povis pruvi tiujn hipotezojn. == Epidemiologio == Estas 5% rato de tiuj homoj, kiuj iam balbutis en ilia vivo, aŭ nune estas balbutantoj.<ref>{{Cite journal|last=Månsson|first=Hans|date=2000-03|title=Childhood stuttering|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=25|issue=1|pages=47–57|doi=10.1016/s0094-730x(99)00023-6|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0094730X99000236|issn=0094-730X}}</ref> Oni trovis, ke virtoj balbutas 2-5-oble pli ol virinoj,<ref name=":5" /><ref name=":15">{{Cite journal|author=Nicoline|last=Yairi|first=Ehud|coauthors=Nancy|date=1996-08-01|title=Genetics of Stuttering: A Critical Review|language=en|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=39|issue=4|pages=771–784|doi=10.1044/jshr.3904.771|url=https://jslhr.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1781146|issn=1092-4388}}</ref><ref name=":16">{{Cite journal|author=P.|last=Kloth|first=S.A.M.|coauthors=F.W.|date=1995-06|title=Speech-motor and linguistic skills of young stutterers prior to onset|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=20|issue=2|pages=157–170|doi=10.1016/0094-730x(94)00022-l|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0094730X9400022L|issn=0094-730X}}</ref> sed oni ne havas ankaŭ teoriojn, kial.<ref>Brain Development in Children Who Stutter | Stuttering Foundation: A Nonprofit Organization Helping Those Who Stutter". Stutteringhelp.org. 1955-12-04. Archived from the original on 2014-05-12. Retrieved 2014-05-12.</ref> Balbutado komencas pleje en frua infaneco, kaj 2,5% de infanoj pli junaj ol 5 jaroj balbutas.<ref name=":17">Proctor, A.; Duff, M.; Yairi, E. (2002). "Early childhood stuttering: African Americans and European Americans".ASHA Leader. 4 (15): 102.</ref><ref name=":18">Yairi, E.; Ambrose, N. (2005). "Early childhood stuttering". Pro-Ed. Austin, Texas</ref> Tiam estas rato de seksoj 1:1. Poste tiu rato komencas kreski por maladvantaĝo de knaboj; en jaro, kiam ili igas 5 jaraj, knaboj kaj knabinoj havas ratojn je 2:1;<ref name=":16" /><ref name=":18" /> 6 jare tiu estas 3:1; 10 jare estas 5:1.<ref name=":19">{{CitLib|aut=Guitar, Barry.|tit=Stuttering : an integrated approach to its nature and treatment|edi=3rd ed|ann=2006|isbn=0781739209|url=https://www.worldcat.org/oclc/60605193}}</ref> Knabinoj pli ofte ĉesas balbuti ol knaboj.<ref name="worldcat.org"/> Pro spontana ĉesado (65-75%)<ref name=":15" /><ref>{{Cite journal|author=Nicoline Grinager|last=Yairi|first=Ehud|date=1999-10-01|title=Early Childhood Stuttering I: Persistency and Recovery Rates|language=en|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=42|issue=5|pages=1097–1112|doi=10.1044/jslhr.4205.1097|url=https://jslhr.pubs.asha.org/article.aspx?articleid=1781163|issn=1092-4388}}</ref> 1% plena popolo balbutas.<ref name=":5" /><ref>{{Cite journal|author=Karen|last=Craig|first=Ashley|coauthors=Yvonne|date=2002-12|title=Epidemiology of stuttering in the community across the entire life span|journal=Journal of speech, language, and hearing research: JSLHR|volume=45|issue=6|pages=1097–1105|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12546480|issn=1092-4388|pmid=12546480}}</ref> En komenco kaj mezo de 20-a jarcento estis populara eksplori balbutadon en kulturoj. Wendell Johnson asertis, ke kialoj de balbutado estas anksoj de patrino kaj kulturalaj postuloj. Li asertis, ke ĉe iuj indianaj triboj neniu balbutas, kaj ili ne havas vorton por balbutado. Oni trovis neniun signon por tiu, kaj montriĝis, ke Wendell ne havis iun esploron kiu povus subteni lian teorion; do oni ekskludis kulturajn kialojn. En 21-a jarcento iuj pensas, ke balbutado estas plene sendependa de raso aŭ kulturo,<ref name=":19" /> kaj globale la 1% de popolo kaj 5% de malgrandaj infanoj balbutas.<ref name=":5" /> Amerikana esploro subtenas tiun.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> Aliaj esploroj trovis diferencon, ekzemple laŭ E. Cooper kaj E. Cooper estas balbutado pli ofta ĉe nigra popolo. (Cooper & Cooper, 1993:197). Mark Onslow referis al esploro kun (N=119367) participiantoj,<ref>{{Cite journal|author=S.|last=Boyle|first=C. A.|coauthors=L. A.|date=2011-05-23|title=Trends in the Prevalence of Developmental Disabilities in US Children, 1997-2008|journal=PEDIATRICS|volume=127|issue=6|pages=1034–1042|doi=10.1542/peds.2010-2989|url=http://dx.doi.org/10.1542/peds.2010-2989|issn=0031-4005}}</ref> ke afroamerikanoj balbutas pli ofte ol aliaj sociaj grupoj.<ref>Mark Onslow, Stuttering and its Treatment: Eleven lectures, 2017, June, pg. 47. <nowiki>https://sydney.edu.au/health-sciences/asrc/docs/eleven_lectures.pdf</nowiki></ref> Oni pleje esploris en Eŭropo kaj Nordameriko, kaj oni trovis 1% (Bloodtein, 1995. A Handbook on Stuttering). Oni faris malpli esploron en Afriko, sed tiuj montras, ke en Okcidentafriko balbutado estas tre ofta, 5%, 6%, aŭ 9% en plena popolo.<ref>{{Cite journal|last=Nwokah|first=Evangeline E.|date=1988-10|title=The imbalance of stuttering behavior in bilingual speakers|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=13|issue=5|pages=357–373|doi=10.1016/0094-730x(88)90004-6|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0094730X88900046|issn=0094-730X}}</ref> En multa regionoj estas tre malmulta aŭ neniu esplorado. En Ĉino neniu esploris balbutadon. Iuj pensas, ke balbutado estas tre rara en Ĉinio.<ref>Sheree Reese, Joseph Jordania (2001). "Stuttering in the Chinese population in some Southeast Asian countries: A preliminary investigation on attitude and incidence". ''"Stuttering Awareness Day"; Minnesota State University, Mankato''. Archived from the original on 2011-06-06.</ref> == Ĉarto de rajtoj kaj responsoj por balbutantoj == * Rajto balbuti ĝis la flueca nivelo de via elekto kaj kapablo. * Rajto komuniki kaj aŭskultiĝi sendepende de via balbutnivelo. * Rajto al digno kaj respekto fare de individuoj, grupoj, instancoj, kaj gazetaro sendepende de via balbutnivelo. * Rajto havi leĝajn rajtojn samkiel aliaj civitanoj havas, sendepende de via balbutnivelo. * Rajto rebonigi dokumentitajn mistraktojn de digno respekto leĝo. * Rajto plene informiĝi pri terapio, inkluzive de probableco de sukceso malsukceso kaj refalo. * Rajti ricevi terapion taŭgan al siaj propraj bezonoj de profesiaj pribalbutaj terapiistoj. * Rajto elekti kaj partopreni en terapio, rajto malelekti kaj malpartopreni, rajto ŝanĝi terapiistojn, senantaŭjuĝe, senpune. * Responso kompreni ke aŭskultantoj povas esti subinformitaj pri balbutado aŭ povas malsamopinii pri balbutado. * Responso diferencigi aŭskultantajn reagojn kiuj rezultas el manko de scioj pri balbutado (surprizo, mishelpaj komentoj, ks), disde reagoj kiuj rezultas el manko de respekto kaj justeco (mokado, tiranado, diskriminacio, ks). * Responso informi aŭskultantojn se vi bezonas pli da tempo por komuniki. * Responso komenci profesian terapion, malferme kunlaboreme honore. * Responso provi venki, bonhumore kaj realisme, viajn pro-balbutajn problemojn en via vivo. * Responso laŭeble helpi eduki la publikon pri balbutado kaj ĝiaj sekvoj. * Responso opinii kaj trakti aliulojn juste digne respektoplene sendepende de la aliulaj handikaptaĵoj. == Konsiloj pri maloftigo de balbutado == Estas pluraj metodoj, kaj plena solvaĵo estas malfacila kaj varia laŭ homo, sed jen kelkaj konsiloj: * Staru memfide kaj malstreĉe; kaj ne evitu la okulojn de aliaj se eble * Pensu pri la frazo, ne pri la balbuto mem, nek pri la aŭskultantaro * Spiru bone, neniam provu paroli sen aero en la pulmoj * Nepre parolu malrapide; kaj ne tre softe se eble * Kontaktoj de la lango estu molaj kaj flue arigitaj La korektado de la balbutado estas en la infanaĝo facila, en adoltaĝo malfacila, aŭ neebla. La subjektoj multe suferas pro ilia paroleraro, do ili ellaboris multan metodon. == Balbutado de bilingvuloj == Bilingvuloj estas homoj, kiuj povas komuniki en du lingvoj ekde ilia eta infaneco, al kiuj ili povas lerni aliajn lingvojn. Bilingveco povas influi balbutadon. Oni povas konkludi al balbutado, aŭdante tiujn: * La infano miksas lingvojn en unu frazo. Tiu estas normala, kiu helpas evolvi lingvon, sed povas kaŭzi fluencajn problemojn.<ref name=":8">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.stutteringhelp.org/stuttering-and-bilingual-child|titolo=Stuttering and the Bilingual Child|alirdato=2018-05-19|verko=Stuttering Foundation: A Nonprofit Organization Helping Those Who Stutter|lingvo=en}}</ref> * Li serĉas vortojn por ekesprimi liajn pensojn, kiu haltas parolon.<ref name=":8" /> * La gramatiko ne estas same evolvita en la du lingvoj, do li povas uzi ne tial kompleksajn frazojn en unu lingvo kiel en la alia. Li povas ankaŭ erari.<ref name=":8" /> Balbutado povas manifestiĝi en unu lingvo alie ol en alia, ĉar lingvoj havas aliajn morfologion. Ĝi povas esti pli severa aŭ milda en unu lingvo ol en alia.<ref>{{CitLib|tit=Multilingual aspects of fluency disorders|ass=Howell, Peter, 1947-|ass2=Borsel, John van.|ann=2011|isbn=9781847693570|url=https://www.worldcat.org/oclc/750183123}}</ref> Balbutado de bilingvuloj estas populara temo. Oni ankaŭ esploras multe diferencojn de balbutado en malsamaj lingvoj. Ekzemple estas esploro, kiu trovis, ke bilingvuloj, kiujn unu lingvo estas la Angla, balbutas pli ofte ol unulingvuloj, kiujn gepatra lingvo estas la Angla, kaj ili sanigas el balbutado malpli ofte ol unulingvuloj.<ref>{{Cite journal|author=S.|last=Howell|first=P.|coauthors=R.|date=2009-01-01|title=The effects of bilingualism on stuttering during late childhood|language=en|journal=Archives of Disease in Childhood|volume=94|issue=1|pages=42–46|doi=10.1136/adc.2007.134114|url=http://adc.bmj.com/content/94/1/42|issn=0003-9888|pmid=18782846}}</ref> Alia esploro ne montris diferentajn ratojn en la du grupo, sed ĝia metodo estas diskutebla.<ref>{{Cite journal|author=P.|last=Au-Yeung|first=J.|coauthors=S.|date=2000-09|title=UCL survey of bilingualism and stuttering|journal=Journal of Fluency Disorders|volume=25|issue=3|pages=246|doi=10.1016/s0094-730x(00)80321-6|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0094730X00803216|issn=0094-730X}}</ref> Oni parolas pri enigma rilato de bilingveco kaj balbutado,<ref>Rachel Karniol (1992-10-01). ''"Stuttering out of bilingualism" First Language. 12(36) 255-283 doi:10.1177/014272379201203604ISSN0142-7237''</ref> ĉar la datoj estas kontraŭdiraj. La temo estas kompleksa, kaj stimulas al novaj eksploroj pri ligo de bilingveco kaj balbutado. == Balbutado en populara kulturo == Muzikisto de ĵaza grupo Eurodance, Scatman John skribis kanton kun titolo „Scatman (Ski Ba Bop Ba Dop Bop)” por helpi balbutantajn infanojn. Ankaŭ Scatman (naskite John Paul Larkin) estis balbutanto, gajnis la Annie Glenn Award de American Speech-Language-Hearing Association, por helpo por komunumo de balbutantoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.mnsu.edu/comdis/kuster/famous/kudos.html|titolo=Awards|alirdato=2018-05-19|verko=www.mnsu.edu|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081205011444/http://www.mnsu.edu/comdis/kuster/famous/kudos.html|arkivdato=2008-12-05}}</ref> Karaktero Arkwright en Open All Hours balbutis, kiun uzis la serio multfoje. Karakteroj Reginald Barclay en kaj imperiestro Claudius en serio de Robert Graves estas balbutantoj, kiuj venkas ilian balbutadon. Porky Pig el Looney Tunes estas konita kun lia balbutado. Li diras konitan frazon de serio ("Th-th-th-that's all, folks!"). Li balbutas, ĉar ankaŭ lia voĉo, Joe Dougherty balbutis. Sed tiu pligrandigis tempon por fari ĉapitrojn, do producero Warner Bros anstataŭigis Dougherty kun Mel Blanc. Keswick el serio T.U.F.F. Puppy balbutas. En filmo Primal Fear, Aaron estas balbutanta timema messervanto, kiu estas akuzita per mortigo de influa episkopo. Barata filmo film Su.. Su... Sudhi Vathmeekam kun Jayasurya montras tutan vivon de balbutanto, kiu venkas problemojn kaŭzitajn de lia balbutado. Rusa filmo Sheep & Wolves estas Skinny balbutanta lupo. Hungara roka grupo Supernem havas kanton kun titolo "K-k-kétszer" (D-d-duoble). == Historio == [[Dosiero:Lewis caroll.png|eta|[[Lewis Carroll]], verkinto de ''[[Alico en Mirlando (Sezonoj)|Alico en Mirlando]],'' estis nekapabla iĝi pastro pro sia balbutado. Kaj li kaj liaj gefratoj balbutis. Responde li skribis jenan poemon : Lernu bone vian gramatikon / Kaj neniam balbutu / Skribu bone kaj bonorde / Kaj dolĉe kantu / Trinku teon, ne kafon; Neniam manĝu tofio / Manĝu panon kun butero / Ankoraŭ unu fojon ne balbutu.]] Oni estas interesita je balbutado pro konduto kaj nekutima sonoro. Oni ofte ridas pri balbutantoj, aŭ diskriminas ilin alie. Oni skribis pri balbutantoj, ekzemple pri [[Demosteno]], kiu terapiis mem sukcese, por paroli tre bone por defendi lian riĉan heredon. Li parolis kun ŝtonetoj en mundo.<ref name=":20">{{Cite journal|author=W.|last=Brosch|first=S.|date=2001-06-07|title=Stuttering in history and culture|journal=International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology|volume=59|issue=2|pages=81–87|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11378182|issn=0165-5876|pmid=11378182}}</ref> Li kriis pli sonorante, ol maro. Poste li iĝis oratoro. Laŭ Talmudo ankaŭ [[Moseo]] balbutis, ĉar oni metis ardan karbonon en lia mundo. Li parolis malrapide kaj hezite.(Exodus 4, v.10)<ref name=":20" /> Lia familio ne lasis [[Klaŭdio]]n en publiko por lia malsano, al kiu apartenas tremado kaj balbutado.<ref name=":20" /> Li sukcesis travivi lian familion, kaj iĝi imperiestro. En mezepoko oni pensis kun [[Galeno el Pergamo|Galeno]], ke "kvar sukoj": sango, ŝlimo, flava galo kaj nigra galo necesas esti en ekvilibro por saneco. [[Hieronymus Mercurialis]], itala kuracisto kaj lingvisto skribis pri liaj metodoj en 16a jarcento. Li traktis pri ŝanĝo de dieto, libido de viroj, vomado kaj balbutado. Li pensis, ke timo kaŭzas balbutadon, do li donis variajn ratojn por eviti tiun. Manipulado de humoroj remanis la plej populara kuraca metodo ĝis 18a jarcento.<ref>{{Cite journal|author=J.|last=Rieber|first=R. W.|date=1977-3|title=The historical roots of the theory and therapy of stuttering|journal=Journal of Communication Disorders|volume=10|issue=1-2|pages=3–24|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/325028|issn=0021-9924|pmid=325028}}</ref> [[Dosiero:Notker Balbulus 2.jpg|maldekstra|eta|[[Notker Balbulus]] en mezepoka manuskripto]] En 18a jarcento oni komencis uzi variajn operaciojn por kuraci balbutadon. Oni tranĉis la lingvon, kurtis uvulon, forigis tonsilojn, detranĉis muskolojn aŭ nervojn, kaj ne sukcesis, aŭ eĉ mortigis lian pacienton. Oni eksperimentis per operacioj ankaŭ en 19a jarcento. [[Jean Itard]] metis etajn orajn platojn kun branĉoj por trejni malfortajn muskolojn.<ref name=":20" /> Giovanni Morgagni itala patologo skribis, ke laŭ aŭtopsioj [[hiohido]] de balbutantoj havas alian formon. [[Notker]] (c. 840–912) estis benediktano de la abatejo en Sankt Gallen. Li terapiis mem. Brita reĝo Georgo la 6-a [[Georgo la 6-a (Britio)|Georgo la 6-a]] balbutis. Lia plej bona logopediisto estis Lionel Logue. Pri tiutemas filmo ''[[The King's Speech]]'' (2010). Scenaron skribis David Seidler, kiu mem balbutis ĝis aĝo de 16. Ankaŭ Winston Churchill batalis kontraŭ balbutado. Kvankam li asertis, ke balbutado asekuras atendon de aŭdantoj,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=814|titolo=A Study in Oratory - The Churchill Centre|alirdato=2018-05-19|dato=2005-04-19|arkivurl=https://web.archive.org/web/20050419061110/http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=814|arkivdato=2005-04-19}}</ref> ĝi mansis granda problemo. Lia sekretario, Phyllis Moir skribis en lia libro, ke Winston Churchill estis denaska balbutanto. Louis J. Alber, kiu helpis al li dum lia Amerika vojo, skribis en The American Mercury 55. ke Churchill ne povis eldiri ĉiun kiun li volis, ĉar li komencis balbuti. Alber skribis ankaŭ, ke Churchill havis ankaŭ dislalion, kaj ambaŭ prononcaj problemoj estis okazita per abnormaloj de lia palato. Nur lia elteno helpis lin por iĝi granda oratoro. Ankaŭ la popolo uzis praktikojn kontraŭ balbutado, kiuj estis superstiĉoj. Ekzemple la balbutanto devis trinki akvon el helika ŝelo, esti frapita en lia vizaĝo kiam estas nebula, aŭ fortigi lian lingvon.<ref name=":21">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.mnsu.edu/comdis/kuster/Infostuttering/folkmyths.html|titolo=Folk Myths about Stuttering|alirdato=2018-05-19|verko=www.mnsu.edu|arkivurl=https://web.archive.org/web/20050419090029/http://www.mnsu.edu/comdis/kuster/Infostuttering/folkmyths.html|arkivdato=2005-04-19}}</ref> Oni uzis ankaŭ variajn herbojn. Estis ankaŭ kredoj, kiujn la scienco kontraŭis. Ekzemple, la bebo estis tro multe ĉikanita, ne taŭge mamnutrigita, aŭ li rigardis sin en spegulo. Aliaj estas, ke oni tondis hararon de balbutanto pli frue ol li komencis paroli, aŭ li havis tro malgrandan lingvon. Se oni trovis neniun kialon, li diris, ke diablo kaŭzis ĝin.<ref name=":21" /> Iuj balbutantoj partoprenas en movadoj de malkapabluloj, kaj identiĝas sin ankaŭ per ilia balbutado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.didistutter.org/|titolo=Did I Stutter?|alirdato=2018-05-19|verko=Did I Stutter?|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://stuttermore.tumblr.com/|titolo=How To Stutter More|alirdato=2018-05-19|verko=stuttermore.tumblr.com|lingvo=en}}</ref> Defenda ministro de Britio fondis Defendan Reton Kontraŭ Balbutado, kiu helpas balbutantajn membrojn de la armeo kaj oficistojn, kaj per tiu rimarki pri balbutado.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.gov.uk/government/news/defence-stammering-network-launched|titolo=Defence Stammering Network launched|alirdato=2018-05-19|lingvo=en|verkaĵo=GOV.UK}}</ref> == Bibliografio == * {{Cite book | last =Guitar | first =Barry | title =Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment | publisher =[[Lippincott Williams & Wilkins]] | year =2005 | location =[[San Diego]] | isbn = 978-0-7817-3920-7 | ref =harv | postscript =<!--None-->}} * {{Cite book | last1 =Kalinowski |first1=JS |last2= Saltuklaroglu |first2=T | title =Stuttering | publisher =Plural Publishing | year =2006 | location =[[San Diego]] | isbn = 978-1-59756-011-5 | ref =harv | postscript =<!--None-->}} * {{Cite book | last =Ward | first =David | title =Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment | publisher =Psychology Press | year =2006 | location =[[Hove]] and [[New York City]] | isbn =978-1-84169-334-7 | ref =harv | postscript =<!--None-->}}<references group="National Stuttering Foundation"/> * [http://demoszthenesz.hu/cikkek/dadogasgyik La hungara Demoszthenesz Klubo pri balbutado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090208103156/http://demoszthenesz.hu/cikkek/dadogasgyik |date=2009-02-08 }} * [http://gyozd-le-a-dadogasod.hu/index.php?site=main_blog.php Psikaj simptomoj] * [http://www.beszedjavitas.hu/ hungara logopedia paĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090219163405/http://beszedjavitas.hu/ |date=2009-02-19 }} * [http://www.stutteringhomepage.com Ĝenerala interreta hejmpaĝo] * [http://www.stutterisa.org/ Internacia Balbuta Asocio (ISA)] * [http://www.elsa.info/ Eŭropa Ligo de Balbutulaj Asocioj (ELSA)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{it}} [http://www.balbuzie-news.it http://www.balbuzie-news.it] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090121173414/http://www.balbuzie-news.it/ |date=2009-01-21 }} '''BALBUZIE-NEWS''': Informazione, studio, ricerca ed approfondimenti sulla balbuzie. * Romano "Mi resanigas PPPetron" de Ĉimbur. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Eŭropa Ligo de Balbutulaj Asocioj]] * [[Disleksio]] * [[Taĥilalio]] * [[Voĉismo]] {{Medicinaj temoj}} == Tradukfonto == {{Trad|hu|Dadogás}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Prononcaj problemoj]] qx0kd5s33kcha8evn6ay3o0y410zw4p 0 22161 9456634 9271255 2026-08-19T08:55:09Z Sj1mor 12103 9456634 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Adalberto HULEŜ,''' ankaŭ konata sub la nomo '''HULES Béla''' <ref name=":0"><nowiki>Noto : HULES Béla [huleŝ bela] estis lia nomo registrita en Hungario, kun hungara skribmaniero.</nowiki></ref> [huleŝ bela] (naskiĝis la {{daton|19|novembro|1926}} en [[Zalabér]]; mortis la {{daton|7|marto|2002}}) estis hungara verkisto, poeto, filozofo, tradukisto, profesoro kaj parolanto de Esperanto ([[hungara esperantisto]]), esperantlingva verkisto kaj poeto. ''Adalberto Huleŝ'' estas Esperanta nomversio uzita ankaŭ kiel [[verkista nomo]] en liaj esperantlingvaj verkoj. Lia verkaro estis en 1980 rekonata per eŭropa premio<ref> [http://zalai.dfmk.hu/zalaiak?p=438 Zalai életrajzi kislexikon - Hules Béla] ({{hu}})</ref>. == Vivkuro kaj Esperanto == Huleŝ vivis en Zalabér ĝis 1938. Poste li vivis ĝis 1944 en urbo [[Zalaegerszeg]]; li lernadis en gimnazio de tiu okcidenthungaria urbo. De februaro ĝis majo 1945 li devis servi kiel [[levento]] (membro de tiuepoka soldateca junulara organizo) en Aŭstrio. Li pasis abiturientan ekzamenon en gimnazio de [[cistercianoj]] en urbo [[Székesfehérvár]]. En 1945 kaj 1946 li studis en la medicina universitato en urbo [[Pécs]]. Ekde 1946 li studis latinan kaj hungaran filologiojn en Budapeŝta Universitato Rolando Eötvös, akronime nomata ankaŭ [[ELTE]]. En 1951 li finstudis kaj akiris diplomon. Inter 1951 kaj 1958 li instruadis la latinan lingvon en urbo [[Nagykanizsa]]. De septembro 1957 ĝis januaro 1958 oni malliberigis lin pro tiel nomata "kontraŭrevolucia agado" en 1956. Somere de la jaro 1958 li transloĝiĝis en [[Budapeŝto]]n. Li laboris kiel scienca esploristo ĉe la hungaria [[Centro de dokumentado pri Arthistorio]]. Poste li iĝis liberprofesiulo: li tradukadis, vivis laŭ okazaj laboroj, eniris la literaturan vivon. En la jaro 1964 li transloĝiĝis reen al [[Pécs]]. Li instruadis la hungaran kulturon (lingvon kaj literaturon) ĝis 1976. Poste, dungate, li instruadis Esperanton je diversaj niveloj, interalie en la jaroj 1968-69 en la [[pedagogia altlernejo de Pécs]], kiu en 2000 fuziis al la [[universitato de Pécs]]. Inter 1969 kaj 1979 li laboris kiel maŝin-manipulisto ĉe la akvo-entrepreno de [[Pécs]]. En la jaro 1979 li revenis al [[Budapeŝto]]. Li laboris ĉe [[Hungara Esperanto-Asocio]], poste en la [[Biblioteko Széchenyi]]. En 2001 li transloĝiĝis al vilaĝo [[Tinnye]], kie li ofte gastigis amikojn-artistojn, por komuna laboro. El liaj tri geedzecoj li havas kvin infanojn. == Verkoj == * ''1982 : [[Katoj kaj ĉevaloj]],'' poemoj * ''1985 : Magányos iniciálé (''Soleca inicialo''),'' poemoj * ''1996 : Egér-pillanat (M''us-momento''),'' poemoj * ''1999 : Jó és rossz (B''ono kaj malbono'')'' * ''2000 : Az Ember Lényeg és a Lelketlen Gép – avagy melyik lábunkra álljunk ? (''Homa esenco kaj senanima maŝino aŭ kiupiede ekstari''?)'' * ''2001 : Aki A-t mondott, mondjon B-t is (''Kiu levis piedon, devas ekpaŝi''),'' poemoj Ekde la jaro 1976 aperadis liaj poemoj kaj tradukoj en Esperantaj revuoj<ref>Noto : La verkaron de Adalberto Huleŝ prizorgas lia vidvino Borbála Kozák. Ankaŭ la indikoj ĉi tie originas de ŝi.</ref>. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.esperanto.org/Ondo/92-lode.htm István Ertl en ''La Ondo de Esperanto'' pri lia poezio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041021213151/http://esperanto.org/Ondo/92-lode.htm |date=2004-10-21 }} * [https://www.eventoj.hu/arkivo/eve-227.htm ''Eventoj'' pri lia forpaso] == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-verkisto]] * [[:hu:Hules_Béla|Béla HULES]]<ref name=":0" /> (en la hungara vikipedia versio, kie interalie ankaŭ estas portreta foto de li) == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <br/> {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hules, Adalberto}} [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Hungaraj verkistoj]] [[Kategorio:Hungaraj poetoj]] [[Kategorio:Hungaraj profesoroj]] rxvvs2tvlu57nnmuygrrjf2ee1e6vyz 0 22751 9456348 9439406 2026-08-18T19:44:46Z Sj1mor 12103 9456348 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando |nomoenlokalingvo = <small>{{lang-fr|République Démocratique du Congo}}<br />{{lang-kg|Republiki ya Kongó Demokratiki}}<br />{{lang-lua|Ditunga dia Kongu wa Mungalaata}}<br />{{lang-ln|Republika ya Kongo ya Dimokalasi}}<br />{{lang-sw|Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}}</small> |transskribo = |eonomo = Demokratia Respubliko Kongo, Kongolando |eonomo alternative = |flago = Dosiero:Flago-de-la-Demokratia-Respubliko-Kongo.svg |priskribo de flago= |blazono = Coat_of_arms_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg |priskribo de blazono= |nacia himno = [[Debout Congolais]] |nacia devizo = {{lang|fr|Paix, Justice, Travail}} <br />(Paco, justeco, laboro) |lokigo-bildo = |oficiala lingvo = [[franca lingvo]] |lingvoj = [[lingala]], [[konga lingvo]], [[luba lingvo]], [[svahila lingvo]] |ĉefurbo = [[Kinŝaso]] (13 milionoj) |religio = |km2 = 2345409 |akvo = |loĝantoj = |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} |loĝantaro_denseco = auto |vivlongeco = |valuto = [[konga franko]] |valuta kodo = CDF |horzono = +1, UTC+2 |ttt = cd |landkodo = CD |tel = +243 |aŭtokodo=CGO |politika sistemo = [[respubliko]] |ŝtatestro = prezidanto [[Félix Tshisekedi]] |ĉefministro = ĉefministro [[Judith Tuluka Suminwa]] |nacia tago = 30-a de junio |sendependeco = {{dato|30|junio|1960}} |de kiu = [[Belgio]] |esperanto-asocio = |MEP = 47,23 miliardoj da US$ |MEP jaro = 2018 |MEP pokapa = 457 US$ | lokigo-bildo =Congo Rep Dem carte.gif | grandeco de lokigo-bildo = 300px | priskribo de lokigo-bildo= mapo de la Demokratia Respubliko Kongo }} La '''Demokratia Respubliko Kongo'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Kongo_kd Demokratia Respubliko Kongo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref>, aŭ (neformale) '''Kongo Kinŝasa''', estas ŝtato en Centra [[Afriko]], de [[1971]] ĝis [[1997]] nomita '''Zairio'''. Kiel ŝtato, la Demokratia Respubliko Kongo estas tipa rezulto de kolonia regado kaj liberigo de ĝi. La [[Landonomoj|landonomo]], same kiel tiu de [[Kongo Brazavila]], devenas de la rivero [[Kongo (rivero)|Kongo]], kiu limas la du landojn. La Demokratia Respubliko Kongo ({{lang-fr|République démocratique du Congo}}), foje aludita kiel DR Kongo, DRC, Kongo-Kinŝaso, Zairio-Kongo, DROC,<ref name=Starbird>{{cite book |last1=Starbird |first1=Caroline |author1-link= |last2=Deboer |first2=Dale |author2-link= |last3=Pettit |first3=Jenny |author-name-separator=, |author-separator=; |year=2004 |title=Teaching International Economics and Trade |trans_title= |url=http://books.google.com/books?id=EKiS9SZNPe0C&pg=PA78&dq=%22DROC%22+congo&hl=en&sa=X&ei=88ubUuy8FsTaoATxsIGwDA&ved=0CFAQ6AEwBg#v=onepage&q=%22DROC%22%20congo&f=false |publisher=Center for Teaching International Relations, [[Universitato de Denver]] |publication-date= |page=78 |isbn=9780943804927 |quote=Aid Applicant: The Democratic Republic of the Congo (DROC) |separator= |postscript= |ref= }}</ref><ref name=USTR>{{cite book |last=Office of the United States Trade Representative |editor-last=United States House of Representatives, Committee on Ways and Means |date=Majo 2003 |title=2003 Comprehensive Report on U.S. Trade and Investment Policy Toward Sub-Saharan Africa |url=http://books.google.com/books?id=HnGGEqGukvgC&pg=PA87&dq=%22DROC%22+congo&hl=en&sa=X&ei=E8ybUurQH8fqoASHqYCYBg&ved=0CCwQ6AEwADgK#v=onepage&q=%22DROC%22%20congo&f=false |others=Mesaĝo el la [[Prezidento de Usono]] |publisher= United States Government Printing Office |publication-date= |page=87 |isbn=9781428950146 |quote=Democratic Republic of the Congo (DROC) will become eligible for AGOA trade benefits upon formation of a transitional government.}}</ref> aŭ RDC, estas lando situanta en la mezafrika regiono de la [[Afrikaj Grandaj Lagoj|Grandaj Lagoj]]. Ĝi estas la due plej granda lando en Afriko laŭ areo kaj la [[Listo de landoj laŭ areo|dekunua plej granda en la mondo]], havante la grandecon de [[okcidenta Eŭropo]]. Kun loĝantaro de 80 milionoj kaj preskaŭ 250 etnaj grupoj kaj lingvoj<ref>(angla) Steve Royston, ''[https://59steps.wordpress.com/2015/07/05/cultural-dna-digging-for-gold-among-the-bones-of-our-ancestors/ Cultural DNA: Digging for Gold Among the Bones of Our Ancestors]'', Blogo de Steve Royston, la 5-a de julio 2015</ref>, la Demokratia Respubliko Kongo estas la [[Listo de landoj laŭ loĝantaro|deknaŭa plej popolriĉa nacio en la mondo]], la kvara plej popolriĉa nacio en Afriko, same kiel la plej popolriĉa [[Franclingvio|oficiale francparolanta lando]]. Ĝi estas limigita fare de la [[Centrafrika Respubliko]] kaj [[Suda Sudano]] en la nordo; [[Ugando]], [[Ruando]], kaj [[Burundo]] en la oriento; [[Zambio]] kaj [[Angolo]] en la sudo; la [[Kongo Brazavila]], la angola eksklavo de [[Kabindo]], kaj [[Atlantiko]] en la okcidento; kaj estas apartigita disde [[Tanzanio]] fare de lago [[Tanganjiko]] en la oriento. La lando havas aliron al la oceano tra 40-kilometro- (25 mejl.) peco de atlantika marbordo ĉe [[Muanda]] kaj la ĉirkaŭ 9-km larĝa [[Enfluejo|elfluejo]] de la rivero Kongo kiu malfermiĝas en la [[Gvinea Golfo|Gvinean Golfon]]. Ĝi havas la duan plej altan totalan kristanan loĝantaron en Afriko. La [[Dua Konga Milito]], komenciĝanta en 1998, detruis la landon kaj foje estas referita kiel la "Afrika Mondmilito" ĉar ĝi implikis naŭ afrikajn naciojn kaj dudek armitajn grupojn.<ref> {{Cite web|url=http://www.csmonitor.com/2004/0623/p01s04-woaf.html|title=Rumblings of war in heart of Africa|author1=Abraham McLaughlin|author2=Duncan Woodside|publisher=The Christian Science Monitor|date=23a Junio 2004}}</ref><ref name=Bowers>{{Cite web|url=http://www.mydd.com/story/2006/7/24/135222/827|title=World War Three|author=Chris Bowers|publisher=My Direct Democracy|date=24-a de julio 2006|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-07-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090111103231/http://www.mydd.com/story/2006/7/24/135222/827|arkivdato=2009-01-11|accessdate=2014-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090111103231/http://www.mydd.com/story/2006/7/24/135222/827|archivedate=2009-01-11}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-07-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090111103231/http://www.mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |arkivdato=2009-01-11 }}</ref> Malgraŭ la subskribo de [[packontrakto]]j en [[2003]], batalado daŭrigis en la oriento de la lando en 2007. Tiele, la troa pezo de [[seksperforto]] kaj aliaj perfortoj estis priskribitaj kiel la plej malbonaj en la mondo.<ref name="washingtonpost.com">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/08/AR2007090801194.html|titolo=Prevalence of Rape in E. Congo Described as Worst in World|alirdato=2a Majo 2010|familia nomo=McCrummen|persona nomo=Stephanie|dato=9a Septembro 2007|verkaĵo=Washington Post}}</ref> La milito estas la plej mortiga konflikto de la mondo ekde la [[Ĉina Revolucio]], mortigante 5.4 milionojn da homoj ekde 1998.<ref name=IRC2007fullreport>Dr. Benjamin Coghlan, Pascal Ngoy, Flavien Mulumba, Colleen Hardy, Dro. Valerie Nkamgang Bemo, Dro. Tony Stewart, Jennifer Lewis, Dro. Richard Brennan http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2006-7_congoMortalitySurvey.pdf PDF, Mortality in the Democratic Republic of Congo: An ongoing crisis: Full 26-page report, alirita la 21an de Marto 2013, 2007, paĝo 26.</ref><ref name="The deadliest war in the world">{{cite news|last=Robinson|first=Simon|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1198921,00.html|title=The deadliest war in the world|publisher=Time Magazine|date=28a Majo 2006|accessdate=2a Majo 2010|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-07-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100617061747/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1198921,00.html|arkivdato=2010-06-17}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100617061747/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1198921,00.html |date=2010-06-17 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1198921,00.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-07-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100617061747/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1198921,00.html |arkivdato=2010-06-17 }}</ref><ref>{{cite news|first=Joe|last=Bavier|url=http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122|title=Congo War driven crisis kills 45,000 a month|agency=Reuters|date=22a Januaro 2008|accessdate=2a Majo 2010}}</ref> Pli ol 90% ne estis mortigitaj en batalo, mortante anstataŭe pro [[malario]], [[diareo]], [[pulminflamo]] kaj [[subnutrado]], plimalbonigita fare de [[Dislokita persono|dislokitaj loĝantaroj]] vivantaj en nesanitaraj kaj [[Troloĝiĝo|troloĝataj]] kondiĉoj al kiuj mankis aliro [[Ŝirmejo|ŝirmiĝi]], [[Trinkakvo|akvo]], [[manĝaĵo]] kaj [[medicino]]j.<ref name=IRC2007Facts>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/IRC_DRCMortalityFacts.pdf|titolo=Measuring Mortality in the Democratic Republic of Congo|jaro=2007|formato=PDF|eldoninto=International Rescue Committee}}</ref> Kvardek sep procento el tiuj mortoj estis infanoj sub la aĝo de kvin.<ref name=IRC2007fullreport/> Eĉ al nuno la daŭrantaj konfliktoj pliseverigas la malplenigon de la granda agrikultura potencialo de la lando.<ref>{{Cite web|title=Need in a land of plenty|url=http://www.dandc.eu/en/article/spite-drcs-huge-agricultural-potential-many-people-lack-vital-nutrients|author1=John Ulimwengu|author2=Cleo Roberts|author3=Josée Randriamamonjy|date=March 2013|publisher=dandc.eu}}</ref> Konflikto por kontrolo de la [[mineraloriĉaĵo]] estis tialo por kelkaj el la plej perfortaj abomenaĵoj.<ref>{{cite news|location=Nairobi, Kenya|title=Blood mobile phones fan DRC's murderous conflict|author=Rasna Warah|date=15a Marto 2009|accessdate=21a Marto 2013|url=http://www.nation.co.ke/oped/Opinion/-/440808/546106/-/item/0/-/rwp6loz/-/index.html|publisher=Nation Media Group|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-07-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150120053352/http://www.nation.co.ke/oped/Opinion/-/440808/546106/-/item/0/-/rwp6loz/-/index.html|arkivdato=2015-01-20}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150120053352/http://www.nation.co.ke/oped/Opinion/-/440808/546106/-/item/0/-/rwp6loz/-/index.html |date=2015-01-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nation.co.ke/oped/Opinion/-/440808/546106/-/item/0/-/rwp6loz/-/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-07-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150120053352/http://www.nation.co.ke/oped/Opinion/-/440808/546106/-/item/0/-/rwp6loz/-/index.html |arkivdato=2015-01-20 }}</ref> Kongo havas, partumita kun [[Niĝerio]], [[HDI]] rangigo de 304, la plej malsupra en la mondo. Ĝi ankaŭ estas la lando kun la plej malsupra [[GDP|Kruda Nacia Enspezo]] de la mondo kun [[GNI.|GNI]] de 190 [[Usono|USD]]. Spite ties grandan loĝantaron kaj tre dense loĝataj regionoj, Kongo havas vastajn areojn de naturo kiuj subtenas unu el la [[Megadiversaj landoj|plej altaj niveloj de biodiverseco]]. == Etimologio == Iam la Demokratia Respubliko Kongo estis kolonio de Belgio nome [[Belga Kongo]], kaj post la sendependigo la uzita nomo estis Respubliko Kongo ĝis la [[1a de aŭgusto]] [[1964]] kiam ties nomo ŝanĝiĝis al Demokratia Respubliko Kongo (por korespondi al ŝanĝo de konstitucio kaj distingi ĝin el la apuda [[Respubliko Kongo]]). Antaŭ tio, la du landoj estis distingitaj laŭ iliaj ĉefurboj, la Demokratia Respubliko Kongo (aktuala Kinŝasa), kiel ''Congo-Léopoldville'', kaj la Respubliko Kongo kun [[Brazavilo|Brazzaville]], ''Congo-Brazzaville''. En [[1971]], la tiama prezidento [[Mobutu]] ŝanĝis la nomon de la lando al ''Respubliko [[Zaire]]'', nomo deriva el malĝusta prononcado en portugala de la vorto en [[kikongo]] ''nzere'' aŭ ''nzadi'', kio tradukeblas kiel "la rivero kiu englutas ĉiujn riverojn", alude al la rivero Kongo, kiu same ŝanĝis sian nomon al Zaire. El la [[Unua Konga Milito]] kiu kondukis al la elpostenigo de Mobutu en [[1997]], la lando iĝis denove Demokratia Respubliko Kongo. == Historio == [[Reĝlando Kongo]] (en la konga lingvo: ''Kongo dya Ntotila'' aŭ ''Wene wa Kongo'') estis bantua regno en centra Afriko, kiu ekzistis ekde la 14-a ĝis en la 18-a jarcento. [[Dosiero:Esclave fouetté avec une chicotte, État indépendant du Congo.jpg|eta|250ra|dekstra|Vipopuno al indiĝeno en la [[Sendependa Ŝtato de Kongo]].]] Ekde sia koloniiĝo en la lasta duono de la [[19-a jarcento|1800-jaroj]], la lando estis sub belgia regado: unue la ''[[Libera Ŝtato Kongo]]'' estis persona posedaĵo de reĝo [[Leopoldo la 2-a (Belgio)|Leopoldo la 2-a]]. Lia avida kaj kruela politiko en Kongo peris internacian koleron. La loĝantaro de la areo duoniĝis, kiam la areo estis en lia persona posedo. Finfine ĝi estis igita el persona posedaĵo de la reĝo al belgia kolonio en 1908. La kolonio oficiale estis ''Belgia Kongo'' kaj en [[1960]] ĝi sendependiĝis. La reĝo [[Leopoldo la 2-a (Belgio)|Leopoldo la 2-a]], filo de [[Leopoldo la 1-a]] kaj reĝo ekde [[1865]], regis private la koloniigon de la [[Sendependa Ŝtato de Kongo]] kun la celo atingi prestiĝan kolonion por [[Belgio]]. La teritorion de la nuna Demokratia Respubliko Kongo transdonis li al la registaro de Belgio nur en [[1908]] pro la premo de la internacia publika opinio pro la perforto kontraŭ la indiĝenoj. Por akiro de [[kaŭĉuko]], [[rubeno]]jn, [[diamanto]]jn, [[oro]] kaj [[eburo]] en granda kvanto, la indiĝenoj estis devigataj perforte labori kaj ekis reĝimo de teruro kaj masakroj de enteraj vilaĝoj. Kalkuloj inkludante la rektajn kaj la nerektajn viktimojn (pro malriĉigo de la lando) varias '''i'''nter 6 kaj 10 milionoj da homoj. Laŭ la belga konstitucio la registaro ne rajtis investi ŝtatan monon en siaj kolonioj. Tiele ĉio estis financata private aŭ de la propra kolonio. En 75 jaroj Belgio igis la kolonion de Kongo giganton agrikolan kaj minejan. Tamen la plej parto de la konga loĝantaro ne ĝuis la ekonomian kreskon. La salajroj estis malaltegaj, la tradicioj estis anstataŭitaj de bazlernejoj, oni organizis faktan sistemon de rasapartigo. Ĉe Belgio dum multe da tempo oni faris politikon kaj propagandon patrecajn pri la kolonio de Kongo, respegulita ekzemple en verkoj kiel "[[Tinĉjo]] en Kongo", kiu gloriis la "civilizan mision" de Belgio. Tio daŭris almenaŭ ĝis la jardeko de [[1930]]. Post kelkaj jaroj de naciista efervesko post la [[Dua Mondmilito]] la [[4an de januaro]] de [[1959]] la belga registaro anoncis agnoskon de la sendependo de Kongo kaj decidis fiksi la daton de la [[30a de junio]] [[1960]] por la [[sendependo]] post negocado en [[Bruselo]]. La partioj pli kontraŭkoloniaj venkis en la parlamentaj kaj prezidentaj balotadoj. [[Joseph Kasa-Vubu]] estis elektita prezidento kaj [[Patrice Lumumba]] ĉefministro. La 30a de junio de [[1960]], la belga ekskolonio atingis la sendependon post ses monatoj de preparoj. [[Dosiero:Mobutu Seko 1973.jpg|eta|230ra|Mobutu (1973).]] La nova lando suferis kelkajn internajn malfacilaĵojn, kaj Belgio intervenis por certigi malokazigon de naciigo de la naturaj resursoj, apogante la disigon de la du minejaj provincoj de [[Katango]] kaj [[Suda Kasaio]]. [[Mobutu Sese Seko|Joseph-Désiré Mobutu]] ekhavis la povon en Kongo, kaj ordonis la enkarcerigon de [[Lumumba]], kiu estis mortigita en karcero danke al la kompliceco de la belga sekreta servo. De [[1965]] ĝin regis [[Mobutu Sese Seko]]. En [[1971]]-[[1999]] ĝi nomiĝis Zaira Respubliko. Post [[1980]] la korupto kaj malbona administrado de la reĝimo de Mobutu lanĉis Kongon en la mizeron kaj la intercivitanan militon. De [[1991]] [[Mobutu]] dividis ŝtatpotencon kun la opoziciulo [[Etienne Tshisekedi]], sed baldaŭ eloficigis lin el la ĉefministra posteno. Politika malharmonio transformiĝis al milita kontraŭstaro. De [[1994]] en la landon venis rifuĝintoj el la najbara [[Ruando]], kio havis detruan influon al la landa ekonomio. En 1994 Mobutu ŝajne apogis la amasbuĉadon ĉefe de [[tutsioj]] nomita [[Ruanda genocido]]. En [[1996]] oni proklamis la forpelon de tucioj el la lando kaj eksplodis ribelo en orientaj regionoj; krome aliaj kontraŭantoj de Mobutu insurekciis kaj en majo de [[1997]] la ribelo eniris en [[Kinŝaso]], Mobutu forfuĝis kaj la landon ekregis [[Laurent-Désiré Kabila]]. De 1998 al 2003 la lando suferis internacian militon, kiam Ruando, Burundio kaj Ugando alianciĝis por helpi la kongajn ribelulojn kontraŭ [[Laurent Kabila]], kiu siavice ricevis la apogon de la registaroj de [[Angolo]], [[Ĉado]], [[Sudano]], [[Zimbabvo]] kaj [[Namibio]]. En tiu milito okazis pli da 3,5 milionoj da mortoj, plej granda nombro post la [[Dua Mondmilito]]. Plej terura ero de tiu konflikto estas ke ĉiu partio milite perfortas kaj persekutas civilan loĝantaron ĉu la armeo de la konga registaro ĉu la ribeluloj, kiuj laŭdire apogas la tutsiojn kongajn. En [[novembro de 2008]] la generalo [[Laurent Nkunda]] estris novan ribelon en la orientaj regionoj (Kivu) kontraŭ la tiama prezidento [[Joseph Kabila]], filo de la eksa. Ĉirkaŭ la urbo Goma okazis dum tiuj jaroj enormaj translokigoj de loĝantaro (multaj centoj da miloj) ĉiam fuĝintaj el rabado kaj perforto. En la orienta parto de la lando dum jaroj daŭras batalado inter la registaraj trupoj kaj gerilanoj, ofte forme de [[etna purigado]]. Fine de [[2019]] nombro de rifuĝintoj en tiu regiono [[:n:Krizo de rifuĝintoj en Demokratia Respubliko Kongo minacas la stabilecon de la tuta regiono|atingis 4,5 milionojn]]. Multaj el ili fuĝas al la najbaraj landoj kiel [[Angolo]], [[Zambio]] kaj aliaj. [[Ugando]] gastigas pli ol 1 milionon da rifuĝintoj, inkluzive de 384 000 konganoj, el kiuj 48 000 alvenis en 2019. == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Demokratia Respubliko Kongo}} [[Dosiero:Congo maluku.jpg|eta|250ra|La rivero Kongo.]] La Demokratia Respubliko Kongo situantas en la kerno de la centr-okcidenta parto de [[Subsahara Afriko]] kaj limas (laŭ horloĝo, el okcidento) kun [[Angolo]], la [[Respubliko Kongo]], la [[Centrafrika Respubliko]], [[Sud-Sudano]], [[Ugando]], [[Ruando]], [[Burundo]], [[Tanzanio]] (lime kun la [[lago Tanganiko]]) kaj [[Zambio]]. La teritorio estas trapasata de la [[Ekvadoro]], kun unu triono el la lando en la [[Norda Hemisfero]] kaj du trionoj en la [[Suda Hemisfero]]. Kiel rezulto de ties ekvatora loko, DR Kongo posedas altajn pluvindicojn (Vidu artikolon ''[[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|Pluvĝangalo]]''), la jara averaĝo de la lando estas de 1.070&nbsp;mm. Ĉiu tiu pluvo estas la kaŭzo de la ekzisto de la [[Kongaj arbaroj]], nome la dua plej granda ĝangalo de la mondo. La superabunda vegetaĵaro kovras grandan parton de la [[baseno]] de la rivero Kongo, ĝis ties elfluo en la [[Atlantiko]]n okcidente. Tiu areo estas ĉirkaŭata de [[savano]]j sude kaj sudokcidente, de montaraj terenoj okcidente kaj de densaj paŝtejoj etende trans la [[rivero Kongo]] norde. Altaj montoj troviĝas en la regiono plej orienta de la lando, kies plej alta punkto estas la [[Monto Ngaliema]] en la landlimo kun Ugando (5110 metroj). La baseno de la rivero Kongo etendas sur preskaŭ la tuta lando, en areo de ĉirkaŭ 3’700 000&nbsp;km². La rivero kaj ties alfluantoj ([[rivero Kasai|Kasai]], [[rivero Sangha|Sangha]], [[Ubangi]], [[Aruvimi]], kaj [[rivero Lulonga|Lulonga]] estas la plej grandaj) formas la kernon de la ekonomio kaj de la transporto, kaj havas altan efikon sur la ĉiutaga vivo de la loĝantaro. La fonto de la rivero Kongo troviĝas en la altaj teroj kaj la montoj de la valo [[Granda Rifto]], kaj ankaŭ en la lago Tanganiko kaj la [[lago Mŭero]]. La rivero Kongo estas la plej longa de Centra Afriko, la dua plej longa de Afriko, kaj ankaŭ la dua plej akvenhava de la mondo (post [[Amazono]]). La valo [[Granda Rifto]] de la [[Afriko|afrika kontinento]] enhavas la areon de la [[Afrikaj Grandaj Lagoj]] kun kiuj la DR Kongo limas almenaŭ kun du el ili nome la [[Albertlago|lago Alberto]] kaj la lago Tanganiko. La Rifta Valo havigis la plej parton de la sudo kaj de la oriento de la DR Kongo per granda kvanto de [[mineralo|mineralaj riĉoj]]. Inklude [[koltano]]n (mineralo kiu helpis financi diversajn flankojn de la Dua Konga Milito, konflikto kiu rezultis en proksimuma kalkulo de pli ol 5 milionoj de mortoj, la plej granda ekde la Dua Mondmilito), [[kobalto]]n, [[kupro]]n, [[kadmio]]n, [[nafto]]n, [[diamanto]]jn, [[oro]]n, [[arĝento]]n, [[zinko]]n, [[magnezio]]n, [[stano]]n, [[germaniumo]]n, [[uranio]]n, [[radiumo]]n, [[baŭksito]]n, [[fero]]n kaj [[karbo]]n. Bedaŭrinde tiu riĉo ne povis esti profito por la popolo de la DR Kongo, male la lokaj geriloj financiĝas parte danke al la ekspluatado kaj vendado de mineraloj kaj ĉefe de diamantoj plej ofte kontraŭleĝe elfositaj. === Flaŭro kaj faŭno === [[Dosiero:Bonobo.jpg|250ra|eta|[[Bonobo]] arbogrimpante.]] [[Dosiero:Afropavo congensis -Antwerp Zoo -pair-8a.jpg|250ra|eta|{{centre|la [[Konga pavo]] estas [[endemio|endemia]] de la baseno de la rivero Kongo.}}]] {{Ĉefartikolo|Listo de ekoregionoj en Demokratia Respubliko Kongo}} Demokratia Respubliko Kongo (DRK) havas 23,5 milionojn da hektaroj da arbaro, kovrante 69% de la nacia teritorio. La areo de naturaj arbaroj sur la Konga baseno reprezentas 10% de ĉiuj tropikaj arbaroj de la mondo kaj pli ol 50% de tiuj de Afriko<ref>(en) ''[https://thetenurefacility.org/timeline/the-democratic-republic-of-congo-drc/ Land rights and forest protection as country looks towards a brighter future]'', The Tenure Facility</ref>. Situanta sur teritorio de orografio tre diversa, la D.R. Kongo posedas grandan varion de [[biomo]]j; ekde la [[savano]] en la sudaj regionoj, la [[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|humida ĝangalo]] montareta de la regionoj [[montaro|montaraj]] de la oriento, la grandaj afrikaj lagoj oriente kaj la [[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|ĝangalo]] de Kongo, kiu estas, post la [[Amazona arbaro]] la plej etenda de la mondo, tio igas Kongon unu de la lando kun plej [[biodiverseco|biologia diverseco]] de la planedo. La internacia organizo [[WWF]] dividas la teritorion de la DR Kongo en deksep ekoregionoj: * [[Nord-konga arbara-savana mozaiko]], norde. * [[Orient-sudana savano]], en la nordorienta pinto. * [[Atlantik-marbordaj ekvatoraj arbaroj]], en la okcidenta pinto. * [[Centrafrikaj mangrovoj]], en la elfluejoj de la [[rivero Kongo]]. * [[Nordorient-kongaj malaltaĵaj arbaroj]], en nordoriento de la baseno de la rivero Kongo. * [[Okcident-kongaj marĉarbaroj]], en la okcidenta bordo de la rivero Kongo. * [[Orient-kongaj marĉarbaroj]], en la orienta bordo de la rivero Kongo. * [[Centra-kongaj malaltaĵaj arbaroj]], en la centro de la baseno de la rivero Kongo. * [[Okcident-konga arbara-savana mozaiko]], en la okcidento de la lando. * [[Sud-konga arbara-savana mozaiko]], en la sudo de la baseno de la rivero Kongo. * [[Albert-riftaj montarbaroj]] kaj [[Ruvenzoriaj-virungaj montaraj arbustetaroj]], en la orientaj montaroj. * [[Viktori-basena arbara-savana mozaiko]], ĉe la landlimo kun Ugando. * [[Angolaj mjombaroj]], sudokcidente. * [[Centra-zambezaj mjombaroj]], sudoriente. * [[Itigiaj-sumbuaj densaĵoj]], en malgrandaj enklavoj ĉe la [[lago Tanganiko]], ĉe la landlimo kun Zambio. * [[Zambezaj inunditaj herbejoj]], en malgranda enklavo sudoriente, ĉe la landlimo kun Zambio. Inter la multaj specioj (kelkaj [[Endemio|endemiaj]] kaj multaj aliaj raraj) kiuj loĝas en tiu teritorio oni povas trovi du speciojn de ĉimpanzoj; nome la [[Ĉimpanzo|ordinara ĉimpanzo]] kaj la [[bonobo]] aŭ nana ĉimpanzo, la [[Gorilo|okcidenta gorilo]], la [[okapio]] kaj la [[Konga pavo]]. Kvin el la [[nacia parko|naciaj parkoj]] de la lando estas katalogitaj kiel [[Monda heredaĵo de Unesko]]: nome la naciaj parkoj [[Nacia Parko Garamba|Garamba]], [[Nacia Parko Kahuzi-Biega|Kahuzi-Biega]], [[Nacia Parko Salonga|Salonga]] kaj [[Nacia Parko Virunga|Virunga]] kaj la [[Okapia Naturrezervejo]]. La enlanda milito kaj la malriĉigita ekonomio multe damaĝis la biodiversecon. Multaj parkogvardistoj estis murditaj aŭ ne povis pluigi sian laboron. Tiuj kvin lokoj estas listitaj kiel endanĝerigita Monda Heredaĵo fare de la [[Unesco]]. Laŭ tempopaŝo la DR. Kongo estis centro de kio estas nuntempe konata kiel problemo en [[Centra Afriko]] de la viandotrafiko de naturaj animaloj, kio estas konsiderata de multaj ege terura problemo [[Medio|naturmedia]], kaj tio estas kaŭzata de la soci-ekonomia krizo kiun suferas la lando. La [[viando]] de la naturaj animaloj trafikota estas akirita ĝenerale pere de eldrataj kaĝokaptiloj, kaj foje per pafiloj aŭ armoj origine akiritaj de la nombraj militoj okazantaj en Kongo. == Demografio == [[Dosiero:Democratic_Republic_of_the_Congo_population.svg|eta|250ra|Demografia evoluo de la Demokratia Respubliko Kongo inter 1961 kaj 2017.]] Oni registris kaj katalogis ĉirkaŭ 200 al 250 etnajn grupojn el kiuj majoritato estas [[Bantuoj]]. La plej multnombra popolo estas tiu de la [[Kongoj]], la [[Luboj]] kaj la [[Mongoj]], kiuj kune kun la [[Mangbetuoj]]-[[Azandeoj]] konstituas ĉirkaŭ 45% el la loĝantaro. Oni parolas ĉirkaŭ 700 lokajn lingvojn kaj dialektojn. Krome ĉar nur en [[1960]] la lando sendependiĝis disde [[Belgio]], la oficiala lingvo de la Demokratia Respubliko Kongo estas la [[franca]], kaj nek la [[nederlanda]] nek la [[germana]], kiuj ne havas hegemonion al mondoregiono. Aliflanke, la [[lingala lingvo]] estas uzita kiel [[lingvafrankao]]. Ĉe 2007, la Demokratia Respubliko Kongo enhavis ĉirkaŭ 65.750.000 da loĝantoj (inter ili 17,8 % lubaoj, 16,4 % konganoj, 13,2 % [[mongoj]], 9,9 % ruandanoj). La averaĝa kvanto de gefiloj por virino estas de 6,37, nome unu el plej altaj indicoj de Afriko, kio okazigas loĝantokreskon neniam vidita en la historio de la lando: oni ĉirkaŭkalkulas ke por la jaro 2050 tiu lando havos ĉirkaŭ {{formatnum:177200000}} loĝantoj, kio havus gravajn konsekvencojn kaj ekonomiajn kaj mediajn (totala detruo de arbaroj kaj naturaj rimedoj). Tiele la elmigrado estas konstanta, kaj multaj kongolanoj abandonas la landon serĉe de pli bonaj vivkondiĉoj. La [[Eŭropa Unio]] estas la kutima celo de la elmigrantoj, kiuj eliras el Kongo, ĉefe al [[Belgio]] kaj [[Francio]]. === Ĉefaj urboj === {{Ĉefartikolo|Listo de urboj de la Demokratia Respubliko Kongo}} Ĉefaj urboj krom la ĉefurbo estas [[Mbuji-Mayi]] (1.559.073 en 2010), [[Kisangani]] (682.599 en 2009), [[Kananga]] (597&nbsp;000), [[Goma]] (500&nbsp;000), [[Lubumbaŝo]] (402&nbsp;000), [[Kolwezi]] (451.168 en 2010). [[Dosiero:Kinshasa 2003.jpg|eta|250ra|dekstra|Vido en Kinŝaso]] [[Dosiero:Kinshasa downtown.jpg|eta|250ra|dekstra|Interna urboparto de Kinŝaso]] [[Dosiero:Downtown Lubumbashi, Democratic Republic of the Congo - 20061130.jpg|eta|250ra|Lubumbaŝi, dua urbo en DRK]] [[Dosiero:Fleuve Congo.jpg|eta|280ra|la rivero ĉe Isangi]] {| class="wikitable" |----- |colspan="6" align="center" style="background-color:#FFA500" | '''Ĉefaj urboj en la Demokratia Respubliko Kongo''' |----- |rowspan="2" align="center" style="background-color:#98FB98" | '''Rango''' || rowspan="2" align="center" style="background-color:#98FB98" | '''Urbo''' || colspan="2" align="center" style="background-color:#98FB98" | '''Loĝantaro''' || rowspan="2" align="center" style="background-color:#98FB98" | '''Provinco''' |----- |align="center" style="background-color:#98FB98" | '''Censo de 1984''' || align="center" style="background-color:#98FB98" | '''Ĉirkaŭkalkuloj de 2005''' |----- |align=right | 1. || [[Kinŝaso]] || align=right | {{formatnum:2653558}} || align=right | {{formatnum:7787832}} || [[Kinŝaso]] |----- |align=right | 2. || [[Lubumbashi]] || align=right | {{formatnum:564830}} || align=right | {{formatnum:1374808}} || [[Katanga]] |----- |align=right | 3. || [[Kolwezi]] || align=right | {{formatnum:416122}} || align=right | {{formatnum:910167}} || [[Katanga]] |----- |align=right | 4. || [[Mbuji-Mayi]] || align=right | {{formatnum:486235}} || align=right | {{formatnum:874974}} || [[Orienta Kasai]] |----- |align=right | 5. || [[Kisangani]] || align=right | {{formatnum:317581}} || align=right | {{formatnum:539164}} || [[Orienta Kongo]] |----- |align=right | 6. || [[Kananga]] || align=right | {{formatnum:298693}} || align=right | {{formatnum:463556}} || [[Okcidenta Kasai]] |----- |align=right | 7. || [[Likasi]] || align=right | {{formatnum:213862}} || align=right | {{formatnum:422726}} || [[Katanga]] |----- |align=right | 8. || [[Boma]] || align=right | {{formatnum:197617}} || align=right | {{formatnum:344522}} || [[Malsupra Kongo]] |----- |align=right | 9. || [[Tshikapa]] || align=right | {{formatnum:116016}} || align=right | {{formatnum:267508}} || [[Okcidenta Kasai]] |----- |align=right | 10. || [[Bukavu]] || align=right | {{formatnum:167950}} || align=right | {{formatnum:225431}} || [[Suda Kivuo]] |----- |align=right | 11. || [[Mwene-Ditu]] || align=right | {{formatnum:94560}} || align=right | {{formatnum:189215}} || [[Orienta Kasai]] |----- |align=right | 12. || [[Kikwit]] || align=right | {{formatnum:149296}} || align=right | {{formatnum:186995}} || [[Bandundu]] |----- |align=right | 13. || [[Mbandaka]] || align=right | {{formatnum:137291}} || align=right | {{formatnum:184189}} || [[Ekvatora Kongo]] |----- |align=right | 14. || [[Matadi]] || align=right | {{formatnum:138798}} || align=right | {{formatnum:180115}} || [[Malsupra Kongo]] |----- |align=right | 15. || [[Uvira]] || align=right | {{formatnum:74432}} || align=right | {{formatnum:170422}} || [[Suda Kivuo]] |----- |align=right | 16. || [[Butembo]] || align=right | {{formatnum:73312}} || align=right | {{formatnum:154649}} || [[Norda Kivuo]] |----- |align=right | 17. || [[Gandajika]] || align=right | {{formatnum:64878}} || align=right | {{formatnum:154414}} || [[Orienta Kasai]] |----- |align=right | 18. || [[Kalemie]] || align=right | {{formatnum:73528}} || align=right | {{formatnum:147065}} || [[Katanga]] |----- |align=right | 19. || [[Goma]] || align=right | {{formatnum:77908}} || align=right | {{formatnum:144151}} || [[Norda Kivuo]] |----- |align=right | 20. || [[Kindu]] || align=right | {{formatnum:66812}} || align=right | {{formatnum:135690}} || [[Maniema]] |----- |align=right | 21. || [[Isiro]] || align=right | {{formatnum:78268}} || align=right | {{formatnum:127068}} || [[Orienta Kongo]] |----- |align=right | 22. || [[Bandundu]] || align=right | {{formatnum:63642}} || align=right | {{formatnum:118203}} || [[Bandundu]] |----- |align=right | 23. || [[Gemena]] || align=right | {{formatnum:63052}} || align=right | {{formatnum:117631}} || [[Ekvatora Kongo]] |----- |align=right | 24. || [[Ilebo]] || align=right | {{formatnum:53877}} || align=right | {{formatnum:107086}} || [[Okcidenta Kasai]] |----- |align=right | 25. || [[Bunia]] || align=right | {{formatnum:59598}} || align=right | {{formatnum:96757}} || [[Orienta Kongo]] |----- |align=right | 26. || [[Bumba]] || align=right | {{formatnum:51197}} || align=right | {{formatnum:95514}} || [[Ekvatora Kongo]] |----- |align=right | 27. || [[Beni (Norda Kivuo)|Beni]] || align=right | {{formatnum:44141}} || align=right | {{formatnum:89643}} || [[Norda Kivuo]] |----- |align=right | 28. || [[Mbanza-Ngungu]] || align=right | {{formatnum:44782}} || align=right | {{formatnum:86351}} || [[Malsupra Kongo]] |----- |align=right | 29. || [[Kamina]] || align=right | {{formatnum:62789}} || align=right | {{formatnum:73616}} || [[Katanga]] |----- |align=right | 30. || [[Lisala]] || align=right | {{formatnum:37565}} || align=right | {{formatnum:70082}} || [[Ekvatora Kongo]] |----- |align=right | 31. || [[Lodja]] || align=right | {{formatnum:28671}} || align=right | {{formatnum:68239}} || [[Orienta Kasai]] |----- |align=right | 32. || [[Kipushi]] || align=right | {{formatnum:53207}} || align=right | {{formatnum:62382}} || [[Katanga]] |----- |align=right | 33. || [[Binga (Demokratia Respubliko Kongo)|Binga]] || align=right | {{formatnum:32181}} || align=right | {{formatnum:60037}} || [[Ekvatora Kongo]] |----- |align=right | 34. || [[Kabinda]] || align=right | {{formatnum:24789}} || align=right | {{formatnum:58999}} || [[Orienta Kasai]] |----- |align=right | 35. || [[Kasongo]] || align=right | {{formatnum:27138}} || align=right | {{formatnum:55115}} || [[Maniema]] |----- |align=right | 36. || [[Kalima (Demokratia Respubliko Kongo)|Kalima]] || align=right | {{formatnum:27087}} || align=right | {{formatnum:55012}} || [[Maniema]] |----- |align=right | 37. || [[Mweka]] || align=right | {{formatnum:25494}} || align=right | {{formatnum:50672}} || [[Okcidenta Kasai]] |----- |align=right | 38. || [[Gbadolite]] || align=right | {{formatnum:27063}} || align=right | {{formatnum:50489}} || [[Ekvatora Kongo]] |} == Politiko == [[Prezidanto de Demokratia Respubliko Kongo]] (antaŭe prezidanto de Respubliko Kongo kaj prezidanto de Zaire) estas ŝtatestro de Demokratia Respubliko Kongo. Ĉar Demokratia Respubliko Kongo estas duonprezidanta ŝtato, la ĉefo de ĝia registaro estas [[Ĉefministro de la Demokratia Respubliko Kongo|ĉefministro]] sed la prezidanto havas politikan forton pli ol ĉefministro. La prezidanto elektas la ĉefministron. La prezidanto estas elektata por kvinjara periodo. Oni povas elekti saman prezidanton por du periodoj. La oficloĝejo de la prezidanto estas ''Palais de la Nation'' en Kinŝaso. == Religio == [[Dosiero:Assemblée provinciale du Maniema.jpg|eta|la provinca asembleo de [[Provinco Maniemo|Maniema]]]] [[Dosiero:Nun on a mototrbike in Basankusu.jpg|eta|dekstre|Katolika [[monaĥino]] en la karaktera buntkolora vestaĵaro rajde de Yamaha-motorciklo. ([[Basankusu]], DRK)]] [[Kristanismo]] estas la majoritata religio en la Demokratia Respubliko Kongo, sekvita de proksimume 95% de la populacio laŭ ''[[Pew Research Center]]'',<ref name="religion"/> kaj 80% laŭ [[Monda faktolibro de CIA]].<ref name=CIAfactbook>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |titolo=CIA World Factbook: DR Congo |alirdato=2014-07-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181224211118/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |arkivdato=2018-12-24 }}</ref> Indiĝenaj kredoj kalkuliĝas por proksimume 1.8-10%, kaj [[Islamo]] por 1.5-10%.<ref name=religion>{{Cite web|url=http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php|title=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-07-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131116005320/http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php|arkivdato=2013-11-16|accessdate=2014-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131116005320/http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php|archivedate=2013-11-16}} {{Citaĵo el la reto |url=http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php%23 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-05-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130729120338/http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php |arkivdato=2013-07-29 }}</ref><ref name="CIAfactbook"/> El 75 milionoj de loĝantoj, ekzistas proksimume 35 milionoj da [[katoliko]]j en la lando, reprezentante preskaŭ duonon de la totala loĝantaro.<ref name="cia.gov">Central Intelligence Agency (2014). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html "Democratic Republic of Congo".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211118/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |date=2018-12-24 }} The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. Alirita la 22an de Novembro 2018.</ref> Ekzistas ses [[arkidiocezo]]j kaj 41 [[diocezo]]j.<ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/qview5.html#cd The Hierarchy of the Catholic Church: Structured View of Dioceses in Africa – DRC]. Catholic-hierarchy.org. Konsultita la 2013-02-27.</ref> La efiko de la [[Romkatolika Eklezio]] en la Demokrata Respubliko de Kongo malfacile supertakseblas. Schatzberg nomis ĝin la nur vere nacia institucio de la lando "krom la ŝtato."<ref>Schatzberg, Michael G (February 1980) Politics and Class in Zaire: Bureaucracy, Business and Beer in Lisala, Africana Pub. Co. ISBN 0-8419-0438-3</ref> Ĝiaj lernejoj edukis pli ol 60% de la bazlernejaj studentoj kaj pli ol 40% de la nacio de ĝiaj sekundaraj studentoj. La eklezio posedas kaj administras ampleksan reton de [[hospitalo]]j, [[lernejo]]j, kaj [[malsanulejo]]j, same kiel multajn diocezajn ekonomiajn entreprenojn, inkluzive de bienoj, ranĉoj, vendejoj, kaj la butikojn de metiistoj. [[Kimbangismo]] estis vidita kiel minaco al la kolonia registaro kaj estis malpermesita fare de la belgoj. Kimbangismo, oficiale "la eklezio de Kristo sur la Tero de la profeto Simon Kimbangu", nun havas proksimume tri milionojn da membroj,<ref name=Adherents>[http://adherents.com/adhloc/Wh_365.html "Zaire (Democratic Republic of Congo)", Adherents.com – Religion by Location.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110629051439/http://www.adherents.com/adhloc/Wh_365.html |date=2011-06-29 }} Cititaj fontoj estas ''CIA Factbook'' (1998), 'oficiala registara retejo' de ''Demokratia Respubliko Kongo''; konsultita la 25an de Majo 2007.</ref> ĉefe inter la [[Bakongoj]] de [[Malsupra Kongo]] kaj [[Kinŝaso]]. Sesdek du el la protestantaj konfesioj en la lando estas asociitaj sub la ombrelo de la [[Eklezio de Kristo en Kongo]] aŭ EKK (en la [[franca]], ''Église du Christ au Kongo'', aŭ EC). Ĝi ofte estas simple referita kiel "La Protestanta Eklezio", ĉar ĝi kovras la plej multajn el la 35% de la loĝantaro kiuj estas protestantaj. Laŭ la [[Pew Research Center]], [[Islamo]] estas la kredo de 1.5% de la loĝantaro.<ref name="religion"/> Laŭ la [[Monda faktolibro de CIA]], islamanoj konsistigas 10% de la loĝantaro.<ref name="CIAfactbook"/> Islamo estis enkondukita kaj plejparte disvastigita de vendistoj/komercistoj.<ref>Insoll, Timothy (2003) [http://catdir.loc.gov/catdir/samples/cam033/2002031056.pdf The Archaeology of Islam in Sub-Saharan Africa], Cambridge University Press; ISBN 0-521-65702-4</ref> Kongolanaj islamanoj estas dividitaj en sunaistoj (50%), ŝiistoj (10%), [[Ahmadismo|ahmadistoj]] (6%), sufioj kaj senkonfesiaj islamanoj (14%).<ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9a Aŭgusto 2012. Konsultita la 29an de Oktobro 2013</ref> La unuaj membroj de la [[Bahaa Kredo]] kiuj loĝis en la lando venis de Ugando en 1953. Kvar jarojn poste la unua loka administra konsilio estis elektita. En 1970 la Nacia Spirita Asembleo (nacia administra konsilio) unue estis elektita. Kvankam la religio estis malpermesita en la [[1970-aj jaroj]] kaj [[1980-aj jaroj]], pro misprezentoj de eksterlandaj registaroj, la malpermeso estis ĉesigita antaŭ la fino de la [[1980-aj jaroj]]. En 2012 planoj estis sciigitaj konstrui ŝtatan Bahaan Domon de kultado en la lando.<ref>Ridvan Mesaĝo 2012 paĝo 3,Universal House of Justice; http://bahaiwritings.files.wordpress.com/2012/04/ridvan-message-2012.pdf</ref> Tradiciaj religioj enkarnigas tiajn konceptojn kiaj [[monoteismo]], [[animismo]], [[vitalismo]], spirito kaj mortintadorado, [[sorĉado]], kaj similaj kaj varias vaste inter etnoj. La sinkretaj sektoj ofte kunfandas elementojn de kristanismo kun tradiciaj kredoj kaj ritoj kaj ne estas agnoskitaj fare de ĉefaj eklezioj kiel parto de kristanismo. Novaj variaĵoj de malnovegaj kredoj fariĝis ĝeneraligitaj, kondukitaj de Usono inspiritaj Pentekostalaj Eklezioj kiuj estis en la avangardo de sorĉadakuzoj precipe kontraŭ infanoj kaj maljunuloj.<ref>De Boeck, Filip kaj Plissart, Marie-Frangoise (1899) ''Kinshasa tales of the invisible City'', Ludion, ISBN 90-5544-554-1</ref> Infanoj akuzitaj je sorĉado estas senditaj foren el hejmoj kaj el familio, ofte por vivi sur la strato. La kutima esprimo por tiuj infanoj estas infanosorĉistoj aŭ infanoj akuzitaj je sorĉado, kaj oni povas kaŭzi fizikan perforton kontraŭ tiuj infanoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2010/af/154340.htm|titolo=2010 Human Rights Report: Democratic Republic of the Congo|alirdato=24a Aprilo 2011|aŭtoro=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|jaro=2011|verko=2010 Country Reports on Human Rights Practices|eldoninto=US Department of State}}</ref> Sennomaj ekleziaj organizoj estis formitaj por kapitaligi en tiu kredo farante troajn pagojn (respektive enspezojn) por [[ekzorcismo]]j. Kvankam lastatempe malpermesite, infanoj estis submetitaj ofte al perforta fitraktado ĉe la manoj de mem-deklaritaj profetoj kaj pastroj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.usatoday.com/news/world/2009-05-20-childwitch_N.htm|titolo=Children in Congo forced into exorcisms|alirdato=24a Aprilo 2011|familia nomo=Harris|persona nomo=Dan|dato=21a Majo 2009|eldoninto=USA today|verkaĵo=world news}}</ref> == Kulturo == [[Dosiero:Hemba male figure1.jpg|eta|altdekstre|Statuo de Hemboj.]] La kulturo de la Demokratia Respubliko Kongo respegulas la diversecon de ties centoj da etnaj grupoj kaj iliajn diferencajn vivmanierojn tra la tuta lando — el la elfluejo de la Rivero Kongo en la marbordo, supren laŭ la rivero tra la [[pluvarbaro]] kaj la [[savano]] en ties centron, ĝis la plej dense loĝataj montoj en la malproksima oriento. Ekde la fino de la 19a jarcento, tradiciaj vivmanieroj suferis ŝanĝojn alportitaj de la [[koloniismo]], de la lukto por la sendependeco, la stagnado de la epoko de Mobutu, kaj plej ĵuse de la [[Unua Konga Milito]] kaj de la [[Dua Konga Milito]]. Spite tiujn premojn, la kutimoj kaj kulturoj de Kongo retenis multon de ilia individueco. La 81 milionoj da loĝantoj de la lando (je 2016) estas ĉefe ruraj. La 30% kiu loĝas en urbaj areoj estis pli malfermaj al la influoj de [[Okcidento]]. Grava trajto de la konga kulturo estas muziko. La DRK miksis siajn etnajn muzikajn fontojn kun [[Kubo (lando)|kubaj]] [[rumbo]] kaj [[merengo]] por naski ''soukous''.<ref>Stone, Ruth M. (2010-04-02). [https://books.google.es/books?id=XEeTAgAAQBAJ&pg=PA133&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Garland Handbook of African Music.] p. 133. ISBN 9781135900014. Alirita la 23an de Novembro 2018.</ref> == Lingvoj == [[Dosiero:Map - DR Congo, major languages.svg|eta|Disvastigo de la kvar naciaj lingvoj]] En la Demokratia Respubliko la lingva diverseco estas simila al la varieco de la etnaj grupoj. Entute estas indikataj 214 lingvoj kaj [[dialekto]]j en la lando.<ref name="MGFA">Chiari, Bernhard und Kollmer, Diether H.: ''[http://www.mgfa-potsdam.de/html/einsatzunterstuetzung/downloads/meukongoiiiansicht.pdf?PHPSESSID=ed345abac3fdc6bcd5647a9a0b9013c7 Wegweiser zur Geschichte – Demokratische Republik Kongo]'', Paderborn 2008, ISBN 978-3-506-75745-6, S. 127ff.</ref> Pro la kolonia pasinteco la [[franca lingvo|franca]] estas la unua oficiala lingvo. Cetere ekzistas kvar oficialaj naciaj lingvoj: [[lingala]], [[konga lingvo|konga]], [[luba lingvo|luba]] kaj konga varianto de la [[svahila lingvo|svahila]]. Tiuj lingvoj estis oficialigitaj dum la belga koloniigo por malpliigi la nombron da lingvoj. La konga aŭ ''kikongo'' estis la lingvo de la antaŭa [[Konga reĝlando]]. Ĝi estas parolata ankaŭ en la najbaraj landoj [[Kongo Brazavila]] kaj [[Angolo]]. La luba estas parolata precipe en la orientaj provincoj okcidenta kaj orienta [[Kasai]]. La lingala estis origine la lingvo de la etno de Bangaloj. Ek de la regiono [[Équateur]] ĝi disvastiĝis laŭlonge la riveroj. La disvastigo estis subtenita de la eŭropanoj. Dum sia regado la diktatoro Mobutu uzis ĝin en la [[amaskomunikiloj]] kaj nuntempe ĝi estas uzata en [[popmuziko]]. La svahila estas uzata kiel [[lingvafrankao]] en la tuta orienta Afriko kaj ankaŭ en oriento de la Demokratia Respubliko Kongo, kvankam nur malmultaj homoj parolas ĝin denaske.<ref name="Malu26">Jean-Jacques Arthur Malu-Malu: ''Le Congo Kinshasa.'' Paris (Ed. Khartala) 2002, ISBN 2-84586-233-4, S. 26–31.</ref> Cetere, post la fino de la regado de Mobutu, la svahila iĝis oficiala lingvo de la armeo kaj pro tio disvastiĝis tra la tuta lando. La asocio [[Tradukistoj sen landlimoj|Tradukistoj Sen Landlimoj]] disponigas mapon, kiu montras kie estas parolataj la lingvoj de la lando<ref>[https://data.humdata.org/dataset/drc-languages Language map of DRC](angla)</ref>. == Eduksistemo == [[Dosiero:DRC classroom.jpg|eta|Klasejo en la Demokratia Respubliko Kongo.]] En 2014, la proporcio de legoscipovo por la populacio inter aĝoj de 15 kaj 49 estis ĉirkaŭkalkulita je 75.9% (88.1% ĉe maskloj kaj 63.8% ĉe inoj) laŭ tutlanda esploro fare de DHS.<ref>Ministère du Plan et Suivi de la Mise en oeuvre de la Révolution de la Modernité (MPSMRM), Ministère de la Santé Publique (MSP), and ICF International. [https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR300/FR300.pdf "Enquête Démographique et de Santé en République Démocratique du Congo 2013–2014" (PDF).] pp. 41–43. Alirita la 23an de Novembro 2018.</ref> LA eduksistemo en la Demokratia Respubliko Kongo estas regata de tri registaraj ministerioj: nome la Ministerio de la Baza Meza kaj Profesia Edukadoj (MEPSP), la Ministerio de la Supera kaj Universitata Edukado (MESU) kaj la Ministero de la Socialaj Aferoj (MAS). La baza edukado en la Demokratia Respubliko Kongo estas fakte nek libera nek deviga, kvankam la Konga konstitucio diras, ke ĝi estu tia (Artikolo 43a de la Konga Konstitucio de 2005).<ref>[https://fr.wikisource.org/wiki/Constitution_de_la_R%C3%A9publique_d%C3%A9mocratique_du_Congo#Article_43 Constitution de la République démocratique du Congo] – Wikisource. Fr.wikisource.org. Alirita la 23an de Novembro 2018.</ref> == Ekonomio == Ĉefaj eksportoj estas [[kupro]], [[diamanto]]j, [[kobalto]], [[nafto]], [[kafo]], [[koltano]]. == Administra divido == {{Ĉefartikolo|Provincoj de Demokratia Respubliko Kongo}} La Demokratia Respubliko Kongo estas dividita en [[Provincoj de la Demokratia Respubliko Kongo|25 regionojn]] aŭ provincoj krom la ĉefurbo.<ref>Central Intelligence Agency (2014). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html "Democratic Republic of Congo".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211118/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |date=2018-12-24 }} The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. [https://web.archive.org/web/20160810035132/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html Arkivita] el la originalo la 10an de Aŭgusto 2016. Alirita la 21an de Januaro 2021.</ref> Tiuj provincoj estas subdividitaj en 145 teritorioj kaj 32 urboj. Antaŭ 2015, la lando havis 11 provincojn.<ref>[http://assemblee-nationale.cd/v2/?p=4551 The National Assembly adopts the laws regarding the limits of the provinces in the Democratic Republic of the Congo] [https://web.archive.org/web/20150127065041/http://www.assemblee-nationale.cd/v2/?p=4551 Arkivita] la 27an de Januaro 2015 en Wayback Machine, National Assembly of the Democratic Republic of the Congo, 10a de Januaro 2015.</ref> == Sportoj == Oni praktikas multajn sportojn en la Demokratia Respubliko Kongo, kiel [[futbalo]], [[korbopilko]], kaj [[rugbeo]]. Tiuj sportoj estas luditaj en nombraj stadionoj tra la tuta lando, kiel la Stadiono Frederic Kibassa Maliba.<ref>[http://www.worldstadiums.com/africa/countries/dr_congo.shtml Stadiums in the Democratic Republic Congo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130206213344/http://www.worldstadiums.com/africa/countries/dr_congo.shtml |date=2013-02-06 }}. World Stadiums. Alirita la 27an de Februaro 2013.</ref> Kiel [[Zaire]] la lando partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo]] (Finala stadio) en 1974. Internacie, la lando estas speciale fama pro siaj profesiaj ludistoj de korbopilko [[NBA]] kaj de futbalo. Dikembe Mutombo estas unu el la plej bonkvalitaj afrikaj ludistoj de korbopilko. Mutombo estas bone konata pro siaj humanitaraj projektoj en sia hejmlando. Serge Ibaka, Bismack Biyombo, Christian Eyenga kaj Emmanuel Mudiay estas aliaj kiuj akiris gravan internacian atenton en korbopilko. Kelkaj kongaj kaj kongodevenaj ludistoj kiel Romelu Lukaku, Yannick Bolasie kaj Dieumerci Mbokani akiris elstarecon en monda futbalo. DR Kongo venkis dufoje en la [[Afrika Pokalo de Nacioj]]. Ekde 1968, la DR Kongo partoprenis en la [[Olimpiaj ludoj]]. == Transporto == [[Dosiero:First train in Kindu, DRC.jpg|eta|Trajno el [[Lubumbaŝo]] alvenante al [[Kindu]] per ĵus rekonstruita linio.]] Surgrunda transporto en la Demokratia Respubliko Kongo estis ĉiam malfacila. La tereno kaj klimato de la Konga Baseno montras seriozajn barierojn por konstruado de [[ŝoseo]]j kaj [[fervojo]]j, kaj la distancoj estas enormaj tra tiu ampleksega lando. La DRK havas pli da navigeblaj [[rivero]]j kaj movas pli da pasaĝeroj kaj [[varo]]j per [[ŝipo]] kaj [[pramo]] ol ajna lando en Afriko, sed aera transporto restas la nura efika rimedo por movi varojn kaj personojn inter multaj lokoj ene de la lando, speciale en ruraj areoj. Kronika ekonomia misadministracio, politika korupto kaj internaj konfliktoj kondukis al longdaŭra sub-investado por infrastrukturoj. == Ekstera politiko == La Demokratia Respubliko Kongo apartenas al [[Unuiĝintaj Nacioj]] ekde [[1960]]. [[Dosiero:African, Caribbean and Pacific Group of States member nations map.svg|60ra]] Kongo Kinŝasa apartenas al la [[AKP-ŝtatoj]], internacia organizaĵo de 79 landoj el la regionoj [[Afriko]], [[Karibio]] kaj [[Pacifiko]]. Kongo RDC membras en [[Afrika Unio]]. == Esperantaj asocioj en Demokratia Respubliko Kongo == * [[Demokratia Kongolanda Esperanto-Asocio]] * [[Demokratia Kongolanda Esperantista Junulara Organizo]] * [[Esperantista Grupo Sankta Rita]] * [[Solidareca Bonvolo]], Goma (Nord-Kivuo) == Bibliografio == * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{Citaĵo el libro|titolo=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67|familia nomo=Devlin|persona nomo=Larry|jaro=2007|loko=Nov-Jorko|eldoninto=PublicAffairs|ISBN=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill kaj Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110901165807/http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=2011-09-01 }}, Prezentota artiolo por Ateliero "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3a–4a Decembro 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, tradukita de Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (germane) ISBN 978-3-17-020781-3. * Kingsolver, Barbara. ''The Poisonwood Bible'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni kaj Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * Melvern, Linda, ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Tria Eldono, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', Unua Eldono, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011. * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (germane) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. * Osman, Mohamed Omer Guudle (Novembro, 2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|wikinewscat = Kongo (Kinŝasa)|wikivoyage = Kongo (Kinŝasa)|ReVo=kong.K0oKinsxasa}} == Vidu ankaŭ == * [[Infansoldatoj en la Demokratia Respubliko Kongo]] * [[Koloniismo]] * [[Libera Ŝtato Kongo]] * [[Monto Stanley]] * [[Reĝa Muzeo por Mez-Afriko]] * [[La Imperio de la silento]] * [[Nacia Parko Virungo]]/Virunga == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|Kongo_(Kinŝasa)|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * {{ueavikioniamondokat|Kongo_(Kinŝasa)|{{paĝonomo}}}} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Ŝtatestroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html |date=2009-05-06 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1076399.stm Landoprofilo] el BBC News * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Demokratia Respubliko Kongo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080727023932/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=2008-07-27 }} el ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=cod Humanitarian information coverage on ReliefWeb] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110126123858/http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=cod |date=2011-01-26 }} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo Demokratia Respubliko Kongo el Global Issues] * (france) ''[https://fr.globalvoices.org/special/rdc-pauvre-malgre-sa-richesse/ RDC, pauvre malgré sa richesse]'' (R.D. Kongo, malriĉa malgraŭ sia riĉeco) {{Afrika Unio}} {{Havenda artikolo|Demokratia Respubliko Kongo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Demokratia Respubliko Kongo| ]] [[Kategorio:Centra Afriko]] [[Kategorio:Afrika Unio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1960]] c4v3bu8mc1p2f41y0a7etk163oiil95 1 22970 9456447 9375964 2026-08-18T20:54:36Z Sj1mor 12103 /* konduk aŭ kondukt? */ nova sekcio 9456447 wikitext text/x-wiki Ĉu Yekrats povas klarigi, kial estu "kromo" kaj "titanio" kaj ne "kromio kaj "titano" kiel en PIV2? Kiuj aliaj nomoj de elementoj en PIV2 estas korektindaj? :Nu, mi pardonpetas. Mi ne havas la PIV-on. Mia vortaro de Wells sugestas la vortojn kiel "titanio" kaj "kromo". --[[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 11:28, 12. Aŭg 2004 (UTC) Kial oni ŝanĝis la nomon al kromio? estintus pli bone ŝanĝi al ĥromo. RK :Mi kopiis la formon de la retejo de la [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino]. Vidu ankaŭ [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj]. --[[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 19:16, 28. Okt 2004 (UTC) -- La nomoj nun en la artikolo [[Kemia elemento]] estas samaj kiel en PIV (2002), escepte tri nomojn, kiuj en PIV (2002) estas: [[titano]], [[kromio]], [[galio]]. Verŝajne indas esplori iomete pri tiuj tri antaŭ ol ion ŝanĝi. Tamen, mi mem emus sekvi PIV-on, se mankas forta motivo por ne sekvi ĝin. [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html Pri la etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj] diferencas de PIV (2002) per: kromo, promecio, astateno, [[ejnŝtejnio]]. [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino] diferencas de PIV (2002) per: helio, vanadio, kromo, promecio, astateno, ejnŝtejnio. Se konsideri nur la tri nomojn, per kiuj la artikolo nun diferencas de PIV (2002): La artikolo nun havas: titanio, kromo, galiumo. PIV (2002) havas: titano, kromio, galio. PIV (1970) havas: titano, kromo, galio. PV (1934) havas: [mankas], kromo, galiumo. Reta Vortaro havas: titano, kromo, galiumo. [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html Pri la etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj] havas: titano, kromo, galio. [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino] havas: titano, kromo, galio. -- Mi proponas, ke ni tuj ŝanĝu al "titano", ni pripensu ŝanĝi al "galio", sed ni restu provizore ĉe "kromo". == Anonimaj reform-proponoj == Anonimulo ([[Speciala:Contributions/77.124.25.152]]) ŝanĝis la nomojn "hidrogeno" kaj "oksigeno" al "hidro" resp. "oksio". Laŭ PIV tiuj formoj estas uzeblaj nur prefikse. Estas ja interesa ideo uzi ilin kiel memstarajn vortojn, sed Vikipedio ne estas platformo por reform-proponoj. Se la ŝanĝinto ne donos argumentojn por siaj ŝanĝoj, mi proponas nuligi la modifojn (kiuj koncernas ankaŭ aliajn artikolojn. – [[Vikipediisto:Umberto|Umberto]] 19:10, 13. Jun 2007 (UTC) : Mi akordas kaj ŝanĝas ilin reen al la ĝustaj nomoj.[[Vikipediisto:AlexW|AlexW]] 15:28, 5. Jul 2008 (UTC) == Kial ne fidele sekvi nian Moŝton? == L.L. Zamenhof proponis la sekvajn terminojn por ĥemiaj elementoj: [[boro]], [[heliumo]], [[kromo]], [[taliumo]] (ĉiuj internacie konformaj al aliaj lingvoj), do kial ne sekvi nian Moŝton? Tro ofte mi aǔdis tian aĉan rimarkon: "L.L. Zamanhof estis komencanta Esperantisto, sed nun...". Fakte, pro ne profunda kompreno de la kialojn de Liaj elektoj, eĉ ĉe [[Akademio de Esperanto|esperantaj akademiuloj]], tia rimarko kondukis al finfine malbonaj terminoj. Kelkaj proponis uzi la finaĵon "-io" por ĥemiaj elementoj (borio rekomendita de [[Zdeněk Pluhař]]), kaj ŝanĝi tiele ekzistantajn vortojn, anstataǔ la finaĵoj "-o" aǔ "-iumo". Kelkaj ankaǔ proponis uzi la finaĵon "-io" pri landoj anstataǔ la finaĵo "-ujo". Tio kondukas al anarĥio pri la nomumoj de la ĥemiaj elementoj, kiuj eĉ ne plu estas internaciaj, pro la malbona kialo de ebla konfuzo kun alia esperanta radiko, kvazaǔ ne estis ebla konfuzo kun multaj aliaj vortoj. Mi pensas al tiu ŝerco pri la vorto [[diamanto]]: "Kial episkopoj portas fingroringon kun diamanto? Pro tio, ke li estas Di-amanto!". Kion povas okazi, okazas. Kelkaj proponis, kontraǔ la zamenhofa vorto "boro" ('''B''', angle ''boron''), la terminon "''borio''", sed poste estis malkovrita la elementon "''borio''" ('''Bh''', angle ''bohrium''), sekvas konflikto inter la du terminoj. Por solvi la problemon, kiun li mem kreis, Zdeněk Pluhař eldonis en 2011 duan version de sia "Sistema ĥemia nomenklaturo en Esperanto" (Vd pdf-n [http://www.eventoj.hu/steb/kemio/kemia-nomenklaturo-versio-2011-2.pdf] paĝoj 15 kaj 16) kaj proponis [[boriumo]] por la nuna artikolo [[borio]]. Finfine mi preferas konservi la terminon [[boro]] kaj alinomi la arikolon ''borio'' al [[boriumo]], ĉar prefereblas uzi la finaĵon "-iumo" por la [[transuraniaj elementoj]].--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 19-a de aprilo 2018, 12:50 (UTC) :Ŝerco por ŝerco: ĉu la [[kromnomo]]j de la [[kromo]]nomo estas ne [[ĥromo]] kaj [[kromio]]?--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 19-a de aprilo 2018, 18:30 (UTC) ::Rilatante al mia hieraǔ mesaĝo, kiu pruvas, ke ne-necesas obligi la finaĵon "-io" pri ĥemiaj elementoj (eĉ pri landoj) kaj prefereble restrikti la uzadon de la finaĵon "-io" al sciencaj fakaj terminoj, kiel [[anatomio]], [[biologio]], [[geografio]], [[ĥemio]], [[historio]], [[psiĥologio]], [[zoologio]] ktp.--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 20-a de aprilo 2018, 08:35 (UTC) == Necesoj == Nun estas nur unu referenco en la artikolo. Necesas aldoni pliajn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:57, 24 sep. 2024 (UTC) == konduk aŭ kondukt? == '''kondukt/i''' (<abbr>tr</abbr>) ☐ (<abbr>pp</abbr> materialo) Esti trapasebla per iu formo de energio: ''fero bone konduktas varmon, elektron''. '''kondukilo''' '''1''' Direktilo, stirilo. '''2''' Tubo, dukto. '''3''' Konduktilo. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:54, 18 aŭg. 2026 (UTC) 83te9vuoy3j2xbs7xrhku4n7k11yvzk 9456451 9456447 2026-08-18T20:54:58Z Sj1mor 12103 /* konduk aŭ kondukt? */ 9456451 wikitext text/x-wiki Ĉu Yekrats povas klarigi, kial estu "kromo" kaj "titanio" kaj ne "kromio kaj "titano" kiel en PIV2? Kiuj aliaj nomoj de elementoj en PIV2 estas korektindaj? :Nu, mi pardonpetas. Mi ne havas la PIV-on. Mia vortaro de Wells sugestas la vortojn kiel "titanio" kaj "kromo". --[[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 11:28, 12. Aŭg 2004 (UTC) Kial oni ŝanĝis la nomon al kromio? estintus pli bone ŝanĝi al ĥromo. RK :Mi kopiis la formon de la retejo de la [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino]. Vidu ankaŭ [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj]. --[[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 19:16, 28. Okt 2004 (UTC) -- La nomoj nun en la artikolo [[Kemia elemento]] estas samaj kiel en PIV (2002), escepte tri nomojn, kiuj en PIV (2002) estas: [[titano]], [[kromio]], [[galio]]. Verŝajne indas esplori iomete pri tiuj tri antaŭ ol ion ŝanĝi. Tamen, mi mem emus sekvi PIV-on, se mankas forta motivo por ne sekvi ĝin. [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html Pri la etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj] diferencas de PIV (2002) per: kromo, promecio, astateno, [[ejnŝtejnio]]. [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino] diferencas de PIV (2002) per: helio, vanadio, kromo, promecio, astateno, ejnŝtejnio. Se konsideri nur la tri nomojn, per kiuj la artikolo nun diferencas de PIV (2002): La artikolo nun havas: titanio, kromo, galiumo. PIV (2002) havas: titano, kromio, galio. PIV (1970) havas: titano, kromo, galio. PV (1934) havas: [mankas], kromo, galiumo. Reta Vortaro havas: titano, kromo, galiumo. [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html Pri la etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj] havas: titano, kromo, galio. [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino] havas: titano, kromo, galio. -- Mi proponas, ke ni tuj ŝanĝu al "titano", ni pripensu ŝanĝi al "galio", sed ni restu provizore ĉe "kromo". == Anonimaj reform-proponoj == Anonimulo ([[Speciala:Contributions/77.124.25.152]]) ŝanĝis la nomojn "hidrogeno" kaj "oksigeno" al "hidro" resp. "oksio". Laŭ PIV tiuj formoj estas uzeblaj nur prefikse. Estas ja interesa ideo uzi ilin kiel memstarajn vortojn, sed Vikipedio ne estas platformo por reform-proponoj. Se la ŝanĝinto ne donos argumentojn por siaj ŝanĝoj, mi proponas nuligi la modifojn (kiuj koncernas ankaŭ aliajn artikolojn. – [[Vikipediisto:Umberto|Umberto]] 19:10, 13. Jun 2007 (UTC) : Mi akordas kaj ŝanĝas ilin reen al la ĝustaj nomoj.[[Vikipediisto:AlexW|AlexW]] 15:28, 5. Jul 2008 (UTC) == Kial ne fidele sekvi nian Moŝton? == L.L. Zamenhof proponis la sekvajn terminojn por ĥemiaj elementoj: [[boro]], [[heliumo]], [[kromo]], [[taliumo]] (ĉiuj internacie konformaj al aliaj lingvoj), do kial ne sekvi nian Moŝton? Tro ofte mi aǔdis tian aĉan rimarkon: "L.L. Zamanhof estis komencanta Esperantisto, sed nun...". Fakte, pro ne profunda kompreno de la kialojn de Liaj elektoj, eĉ ĉe [[Akademio de Esperanto|esperantaj akademiuloj]], tia rimarko kondukis al finfine malbonaj terminoj. Kelkaj proponis uzi la finaĵon "-io" por ĥemiaj elementoj (borio rekomendita de [[Zdeněk Pluhař]]), kaj ŝanĝi tiele ekzistantajn vortojn, anstataǔ la finaĵoj "-o" aǔ "-iumo". Kelkaj ankaǔ proponis uzi la finaĵon "-io" pri landoj anstataǔ la finaĵo "-ujo". Tio kondukas al anarĥio pri la nomumoj de la ĥemiaj elementoj, kiuj eĉ ne plu estas internaciaj, pro la malbona kialo de ebla konfuzo kun alia esperanta radiko, kvazaǔ ne estis ebla konfuzo kun multaj aliaj vortoj. Mi pensas al tiu ŝerco pri la vorto [[diamanto]]: "Kial episkopoj portas fingroringon kun diamanto? Pro tio, ke li estas Di-amanto!". Kion povas okazi, okazas. Kelkaj proponis, kontraǔ la zamenhofa vorto "boro" ('''B''', angle ''boron''), la terminon "''borio''", sed poste estis malkovrita la elementon "''borio''" ('''Bh''', angle ''bohrium''), sekvas konflikto inter la du terminoj. Por solvi la problemon, kiun li mem kreis, Zdeněk Pluhař eldonis en 2011 duan version de sia "Sistema ĥemia nomenklaturo en Esperanto" (Vd pdf-n [http://www.eventoj.hu/steb/kemio/kemia-nomenklaturo-versio-2011-2.pdf] paĝoj 15 kaj 16) kaj proponis [[boriumo]] por la nuna artikolo [[borio]]. Finfine mi preferas konservi la terminon [[boro]] kaj alinomi la arikolon ''borio'' al [[boriumo]], ĉar prefereblas uzi la finaĵon "-iumo" por la [[transuraniaj elementoj]].--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 19-a de aprilo 2018, 12:50 (UTC) :Ŝerco por ŝerco: ĉu la [[kromnomo]]j de la [[kromo]]nomo estas ne [[ĥromo]] kaj [[kromio]]?--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 19-a de aprilo 2018, 18:30 (UTC) ::Rilatante al mia hieraǔ mesaĝo, kiu pruvas, ke ne-necesas obligi la finaĵon "-io" pri ĥemiaj elementoj (eĉ pri landoj) kaj prefereble restrikti la uzadon de la finaĵon "-io" al sciencaj fakaj terminoj, kiel [[anatomio]], [[biologio]], [[geografio]], [[ĥemio]], [[historio]], [[psiĥologio]], [[zoologio]] ktp.--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 20-a de aprilo 2018, 08:35 (UTC) == Necesoj == Nun estas nur unu referenco en la artikolo. Necesas aldoni pliajn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:57, 24 sep. 2024 (UTC) == konduk aŭ kondukt? == '''kondukt/i''' (<abbr>tr</abbr>) ☐ (<abbr>pp</abbr> materialo) Esti trapasebla per iu formo de energio: ''fero bone konduktas varmon, elektron''. '''[[kondukilo]]''' '''1''' Direktilo, stirilo. '''2''' Tubo, dukto. '''3''' [[Konduktilo]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:54, 18 aŭg. 2026 (UTC) itwypdexk3h126u5wff4eel9fq6854j 9456454 9456451 2026-08-18T20:56:28Z Sj1mor 12103 /* konduk aŭ kondukt? */ 9456454 wikitext text/x-wiki Ĉu Yekrats povas klarigi, kial estu "kromo" kaj "titanio" kaj ne "kromio kaj "titano" kiel en PIV2? Kiuj aliaj nomoj de elementoj en PIV2 estas korektindaj? :Nu, mi pardonpetas. Mi ne havas la PIV-on. Mia vortaro de Wells sugestas la vortojn kiel "titanio" kaj "kromo". --[[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 11:28, 12. Aŭg 2004 (UTC) Kial oni ŝanĝis la nomon al kromio? estintus pli bone ŝanĝi al ĥromo. RK :Mi kopiis la formon de la retejo de la [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino]. Vidu ankaŭ [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj]. --[[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 19:16, 28. Okt 2004 (UTC) -- La nomoj nun en la artikolo [[Kemia elemento]] estas samaj kiel en PIV (2002), escepte tri nomojn, kiuj en PIV (2002) estas: [[titano]], [[kromio]], [[galio]]. Verŝajne indas esplori iomete pri tiuj tri antaŭ ol ion ŝanĝi. Tamen, mi mem emus sekvi PIV-on, se mankas forta motivo por ne sekvi ĝin. [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html Pri la etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj] diferencas de PIV (2002) per: kromo, promecio, astateno, [[ejnŝtejnio]]. [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino] diferencas de PIV (2002) per: helio, vanadio, kromo, promecio, astateno, ejnŝtejnio. Se konsideri nur la tri nomojn, per kiuj la artikolo nun diferencas de PIV (2002): La artikolo nun havas: titanio, kromo, galiumo. PIV (2002) havas: titano, kromio, galio. PIV (1970) havas: titano, kromo, galio. PV (1934) havas: [mankas], kromo, galiumo. Reta Vortaro havas: titano, kromo, galiumo. [http://www.forst.uni-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html Pri la etimologio de la nomoj de kemiaj elementoj] havas: titano, kromo, galio. [http://www.jergym.hiedu.cz/~canovm/vyhledav/varian13/esperant.html AIS San-Marino] havas: titano, kromo, galio. -- Mi proponas, ke ni tuj ŝanĝu al "titano", ni pripensu ŝanĝi al "galio", sed ni restu provizore ĉe "kromo". == Anonimaj reform-proponoj == Anonimulo ([[Speciala:Contributions/77.124.25.152]]) ŝanĝis la nomojn "hidrogeno" kaj "oksigeno" al "hidro" resp. "oksio". Laŭ PIV tiuj formoj estas uzeblaj nur prefikse. Estas ja interesa ideo uzi ilin kiel memstarajn vortojn, sed Vikipedio ne estas platformo por reform-proponoj. Se la ŝanĝinto ne donos argumentojn por siaj ŝanĝoj, mi proponas nuligi la modifojn (kiuj koncernas ankaŭ aliajn artikolojn. – [[Vikipediisto:Umberto|Umberto]] 19:10, 13. Jun 2007 (UTC) : Mi akordas kaj ŝanĝas ilin reen al la ĝustaj nomoj.[[Vikipediisto:AlexW|AlexW]] 15:28, 5. Jul 2008 (UTC) == Kial ne fidele sekvi nian Moŝton? == L.L. Zamenhof proponis la sekvajn terminojn por ĥemiaj elementoj: [[boro]], [[heliumo]], [[kromo]], [[taliumo]] (ĉiuj internacie konformaj al aliaj lingvoj), do kial ne sekvi nian Moŝton? Tro ofte mi aǔdis tian aĉan rimarkon: "L.L. Zamanhof estis komencanta Esperantisto, sed nun...". Fakte, pro ne profunda kompreno de la kialojn de Liaj elektoj, eĉ ĉe [[Akademio de Esperanto|esperantaj akademiuloj]], tia rimarko kondukis al finfine malbonaj terminoj. Kelkaj proponis uzi la finaĵon "-io" por ĥemiaj elementoj (borio rekomendita de [[Zdeněk Pluhař]]), kaj ŝanĝi tiele ekzistantajn vortojn, anstataǔ la finaĵoj "-o" aǔ "-iumo". Kelkaj ankaǔ proponis uzi la finaĵon "-io" pri landoj anstataǔ la finaĵo "-ujo". Tio kondukas al anarĥio pri la nomumoj de la ĥemiaj elementoj, kiuj eĉ ne plu estas internaciaj, pro la malbona kialo de ebla konfuzo kun alia esperanta radiko, kvazaǔ ne estis ebla konfuzo kun multaj aliaj vortoj. Mi pensas al tiu ŝerco pri la vorto [[diamanto]]: "Kial episkopoj portas fingroringon kun diamanto? Pro tio, ke li estas Di-amanto!". Kion povas okazi, okazas. Kelkaj proponis, kontraǔ la zamenhofa vorto "boro" ('''B''', angle ''boron''), la terminon "''borio''", sed poste estis malkovrita la elementon "''borio''" ('''Bh''', angle ''bohrium''), sekvas konflikto inter la du terminoj. Por solvi la problemon, kiun li mem kreis, Zdeněk Pluhař eldonis en 2011 duan version de sia "Sistema ĥemia nomenklaturo en Esperanto" (Vd pdf-n [http://www.eventoj.hu/steb/kemio/kemia-nomenklaturo-versio-2011-2.pdf] paĝoj 15 kaj 16) kaj proponis [[boriumo]] por la nuna artikolo [[borio]]. Finfine mi preferas konservi la terminon [[boro]] kaj alinomi la arikolon ''borio'' al [[boriumo]], ĉar prefereblas uzi la finaĵon "-iumo" por la [[transuraniaj elementoj]].--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 19-a de aprilo 2018, 12:50 (UTC) :Ŝerco por ŝerco: ĉu la [[kromnomo]]j de la [[kromo]]nomo estas ne [[ĥromo]] kaj [[kromio]]?--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 19-a de aprilo 2018, 18:30 (UTC) ::Rilatante al mia hieraǔ mesaĝo, kiu pruvas, ke ne-necesas obligi la finaĵon "-io" pri ĥemiaj elementoj (eĉ pri landoj) kaj prefereble restrikti la uzadon de la finaĵon "-io" al sciencaj fakaj terminoj, kiel [[anatomio]], [[biologio]], [[geografio]], [[ĥemio]], [[historio]], [[psiĥologio]], [[zoologio]] ktp.--[[Vikipediisto:DidCORN|DidCORN]] la 20-a de aprilo 2018, 08:35 (UTC) == Necesoj == Nun estas nur unu referenco en la artikolo. Necesas aldoni pliajn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:57, 24 sep. 2024 (UTC) == konduk aŭ kondukt? == En la nuna versio de la artikolo estas unu instanco de kondukt kaj sep (7) de konduk. Ĉu konduk estas erara kaj do anstataŭigenda de kondukt? '''kondukt/i''' (<abbr>tr</abbr>) ☐ (<abbr>pp</abbr> materialo) Esti trapasebla per iu formo de energio: ''fero bone konduktas varmon, elektron''. '''[[kondukilo]]''' '''1''' Direktilo, stirilo. '''2''' Tubo, dukto. '''3''' [[Konduktilo]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:54, 18 aŭg. 2026 (UTC) rixrj3ou3726e9cm1fiy5zjgtwd7l6x 0 23303 9456229 9446397 2026-08-18T13:46:38Z Alifono 114488 Ref 34 9456229 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Inglehart Values Map.svg|alternative=Rekreado de la karto pri kulturoj en la mondo de Ronald Inglehart kaj Christian Welzel bazita sur datumoj de la World Values Survey.|eta|400x400px|[[Kultura mondmapo]] (Inglehart-Welzel), bazita sur datumoj de la ''World Values Survey''<ref name=":0">(angla) "WVS Database", ''www.worldvaluessurvey.org''.</ref> en 2004. La klasifikado de landoj povas variadi de jaro al jaro ([https://www.youtube.com/watch?v=ABWYOcru7js video]). Jam distingeblis 9 landgrupoj (markitaj per distingeblaj koloroj laŭ la areo okupata inter la skaloj per ties landoj) : la anglalingvaj, latinamerikaj, katolikeŭropaj, protestanteŭropaj, afrikaj-islamaj, ekskomunismaj (bordita per stretika linio reĝa), sudorientaziaj, slavortodoksaj kaj konfuciaj grupoj<ref name=":0" />. Konsideru la kvadraton ĉe la centro, inter ekde la -0.5 ĝis la 0.5 laŭ ambaŭ skaloj. Ĝi estas preskaŭ malplena. Kio povas esti la signifo ke lando kiu situas en tiu centra areo? aŭ ke ĝia loĝantaro estas ĝenerale tiom mezumaj laŭ iliaj valoroj kaj sintenoj al la vivo aŭ ke male la loĝantaro de la lando estas disŝirita, pli malpli egale fendita, al grupoj kiuj situas en ambaŭ ekstremoj kaj tial la tutlanda rezulto estas ĉe la mezumo.]] '''Interkultura edukado''' estas konscia apliko-orientita perado de scioj kaj lertoj pri kultura diverseco, antaŭjuĝoj por ekkoni la kulturojn de aliaj nacioj kaj popoloj kaj prezenti al ili la sian. Esence ĝi estas edukado celanta la glatan konduton inter homoj el [[kultura diverseco|diversaj kulturoj]]<ref name=":10">Mónika Molnár, Kio estas interkultura edukado?, p. 237, En; (en, eo, pl) Ilona Koutny & Ida Stria & Michael Farris, ''The Role of Languages in Intercultural Communication/Rolo de lingvoj en interkultura komunikado/Rola języków w komunikacji międzykulturowej'', [[Universitato_Adam_Mickiewicz]] (UAM), 2020, ISBN 978-83-66666-28-3 DOI 10.48226/978-83-66666-28-3 .</ref>. Interkultureco kiel valoro serĉas krei sintenojn kaj kapablojn kiuj permesas konstrui pontojn kiuj ebligu veran dialogon, bazitan sur respekto kaj egaleco, inter malsamaj homoj<ref>(es) ''[https://www.servindi.org/nosotros Quiénes somos]'', Servindi</ref>. Kulturo ĉirkaŭvolvas nin kaj estas parto de nia identeco. Ĝi influas kion ni pensas pri ni mem kaj pri aliaj. Kulturo helpas nin kompreni la mondon kaj decidi kiel agi. Ĉar lingvoj kaj kulturoj peras ĉiujn homajn spertojn, ankaŭ interkultura dialogo nepre necesas, por konstrui pacon kaj signifoplenan evoluigon<ref>(eo) [https://uea.org/gk/1037 Mesaĝo de uea okaze de la monda tago por kultura diverseco por dialogo kaj evoluigo, 21 majo 2022: lingvoj – portantoj de kulturo], Gazetara Komuniko de Universala Esperanto-Asocio (UEA), n-ro 1037, la 22-an de majo 2022. </ref>. Por montri aprezon (aŭ toleremon) pri la diferencoj renkontitaj en aliaj kulturaj medioj, necesas esti scivolema pri kial aferoj estas laŭ la maniero kiel ili estas. Homoj, kiuj prosperas en novaj kulturoj, konstante elektas por esti scivolemaj pri diferencoj, anstataŭ juĝi ilin<ref>(en) ''[https://coachingwithoutborders.com/blog/cross-cultural-coaching/ Being curious] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220221174409/https://coachingwithoutborders.com/blog/cross-cultural-coaching/ |date=2022-02-21 }}'', Coaching Without Boders.</ref>. Pri kio kaj kiel ni komunikas pri aferoj estas forte kulture determinitaj. Lingvo estas parto de identeco. La kulturo kaj identeco de parolantoj influas ilian komunikadon. Ĉi tio postulas evoluigi konscion pri komunikado en interkultura kunteksto, ekzemple lerni agordi la manieron laŭ kiu oni interpretu kaj formulu mesaĝojn adaptataj al la socia kaj kultura kunteksto en kiu ili komunikas<ref>(nl) [https://www.taalgewoondoen.nl/onze-visie/ Lingvo malfermas la mondon], Taal gewoon doen,</ref>. Lingvo ankaŭ disponigas aliron al aliaj kulturoj kaj kulturaj esprimoj. Interkultura edukado implicas lerni akiri interkulturajn kompetentojn por aktiva [[tutmonda civitaneco]]. kiu ebligas [[Socia integriĝo|socian integriĝon]] de diversdevena homgrupo pere de lingvaj kapabloj, scio pri kulturaj fonaj kaj perspektivoj ne-okcidentcentraj (vidu [[Eŭropcentrismo]])<ref>(en, fr) Ugur Ümit Üngör, [https://cafebabel.com/en/article/how-integration-should-work-in-european-campuses-5f573443f723b365ba8daa02/ Kiel integriĝo devas funkcii en eŭropaj kampusoj], [[Cafebabel]], la 16-an de septembro 2020</ref>, ne-aziacentraj, ne-afrikacentraj ekzemple, sed el plejeble multdimensiaj perspektivoj. Por ebligi utilan lingvolernado oni konsciiĝu pri [[Interkulturo|interkulturaj]] demandoj kaj pri la graveco de la kultura medio. Interkultura edukado servas al iu ajn ĉar ĝi ĉefe instruas kiel bone rilati al aliaj homoj el diversaj fonoj (kulturaj, religiaj, profesiaj, sociaj ekzemple), ĉu translime ĉu en la propra lando pro la ĉeesto de granda homa diverseco<ref>(en) Darla Dierdorff, fimeto (ekde 9 min 15): "''[https://www.youtube.com/watch?v=_W2PNtoJWHU Exploring intercultural competence, key to succesful global leaders]''<nowiki/>' (Esplori interkulturan kompetenton, ŝlosila faktoro por sukcesplena tutmondaj gvidantoj), [[Universitato Duke]], Usono</ref>. Unu el la celoj de interkultura edukado estas forigi aŭ mildigi [[malamikeco]]jn kaj [[rasismo]]jn, kiuj fontas el timo antaŭ nekonataj kulturoj, religioj, tradicioj. Interkultura edukado celas identigi kio estas tipa en via propra kulturo, sed malsama en aliaj kulturoj por malfermi [[dialogo]]n pri interŝanĝo, lernado kaj komprenado<ref>(angla) [http://www.erinmeyer.com/blog/ Blogo de Erin Meyer]</ref>. Interkultura lernado stimulas al memreflekto. Kompreni sin mem, koni kaj klopodi kompreni la aliulon konsistigas la unuan paŝon al [[toleremo]], [[amikeco]] kaj [[paco]]<ref>[http://www.esperantio.net/index.php?id=3647 Literaturo porjunula kaj literaturo porpaca], HeKo 694 6-B, la 4-an de novembro 2018.</ref>. == Terminologio == ''Multkultura edukado'' celas lernadon pri aliaj kulturoj por produkti akceptemon, aŭ almenaŭ toleremon, de aliaj kulturoj. ''Interkultura edukado'' celas preterpasi pasivan kunvivadon, por klopodi trovi daŭreblan manieron vivi kune en multkultura socio per kreado de komprenemo, respekto kaj dialogo inter la diversaj kulturaj grupoj<ref>(en) [https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED498575.pdf Gvidlinioj por interkultura edukado] (PDF), paĝo 18, Unesko, 2006</ref>. === Interkultura kompetento === "''Kun la [[tutmondiĝo]] de tutmondaj merkatoj, nepras kompreni (...) la diversecon. Homoj kun malsamaj kredoj kaj valoroj povas produkteme vivi kaj labori kune, sed por tio gravas kompreni kaj aprezi kiel ili rigardas la mondon''."<ref>(angla) [[Romano Prodi|Romani Prodi]], en : Inglehart, Ronald; Basanez, Miguel; Diez-Medrano, Jaime; Halman, Loek; Luijkx, Ruud, eds., 2004, ''Human Beliefs and Values: A cross-cultural sourcebook based on the 1999–2002 values surveys'' (homaj kredoj kaj valoroj : transkultura fontlibro bazita sur superrigardoj de valoroj inter 1999-2002). </ref> La [[Interkultura komunikado#Interkultura kompetento|interkultura kompetento]] defineblas per la kapableco povi komuniki sukcese kun homoj el aliaj kulturoj. Eblas ke tiu kapablo jam ĉeestas ekde la [[infanaĝo]] aŭ ke oni akiru ĝin metodike. Estas 5 kapabloj, kiuj pruviĝis gravegaj por bonaj interkulturaj rilatoj: ° ''Kultura empatio'': la kapablo kompreni la agojn, pensojn kaj sentojn de homoj el aliaj kulturoj °''Malferma menso'': malferma kaj senjuĝema sinteno rilate al aliaj kulturoj kaj la normoj kaj valoroj de ĉi tiuj kulturoj °''Socia iniciato'': kapablo preni la iniciaton en alia kulturo °''Emocia stabileco'': kapablo trakti frustriĝon, timon, streĉon, solecon kaj interkulturajn konfliktojn °''Fleksebleco'': grado ĝis kie homo povas ŝanĝi novan konduton. Ankaŭ la socilingvistika kompetento rolas en interkulutraj rilatoj, ĉar laŭ la Eŭropa Referenckadro pri lingvoj, la socilingvistika kompetento:apartenas al la kompetentoj de la Referenckadro kaj per ĝi oni testu kiomgrade ies lingvo-uzo estas socie kaj kulture akceptata<ref>(nl) [https://www.slo.nl/thema/vakspecifieke-thema/mvt/erk/begrippenlijst/ Sociolinguïstische competentie, Begrippenlijst, het ERK]</ref>. === Empatio === Tre gravas la kapablo senti la situacion de la partnero, la t.n. ''[[empatio]]'', la fortostreĉo por tio kaj la malfermiteco por la alia proksimigas la partnerojn<ref>Buda B. (1992): Kommunikáció és kultúra [Komunikado kaj kulturo]. IN: Hidasi J. (red.): Kultúra, viselkedés, kommunikáció. Külkereskedõknek, idegenvezetõknek, diplomatáknak, utazóknak [Kulturo, sinteno, komunikado. Por eksterakomercistoj, fremdulgvidantoj, diplomatoj, vojaĝantoj]. Budapest: Közgazdasági és Jogi Kiadó</ref>. Tial la bazo de sukcesa interkultura komunikado ripozas en la emocia kompetenteco kaj la interkultura sentemo. Interkultura kompetenteco precipe utilas en medioj, kies kulturoj grave diferencas kaj bezonas reciprokan klarigon. Tiucele helpas esplori kiel eksterlandanoj perceptas vian kulturon legante librojn verkitajn de eksteruloj rigardante al via kulturo tra iliaj okuloj. kiel ekzemple "Survoje al [[Vladivostok]] - malantaŭ rusaj [[fasado]]j"<ref>(nederlanda) Herman Vuijsje, "Op weg naar Vladivostok - achter Russische façades", 2012, eld. Bas Lubberhuizen, ISBN 978 90 5937 300 6</ref> de la nederlanda vojaĝverkisto [[Herman Vuiysje]], en kiu legeblas i.a. ke la vorto ''почему'' (poŝemu) ne estas populara en Rusio kaj povus facile alvoki nekomprenemajn rigardojn aŭ evitemajn respondojn, probable pro tradicie fermita kulturo, ankaŭ videbla en la reflekso ekskludi la rigardojn de eksteruloj<ref name=":2"/> kaj preferemon al iom mallumaj renkontiĝejoj<ref name=":1"/><ref>Vuijsje (ref 7) p. 157</ref>, la malo de Nederlando kie kutime eblas eĉ vespere pro manko de kurtenoj kaj lumo en la loĝĉambroj klare vidi la loĝantojn. En okcidento [[okulkontakto]] estas perceptata kiel indikilo por demokratia [[kunvivado]]<ref name=":1">Vuijsje (ref 7) p. 60</ref>, sed male en [[Rusio]]. Tie kaj ankaŭ en aziaj landoj kiel [[Japanio]] homoj emas eviti okulkontakton en la [[publika spaco]] (okulkontakto estas por geamikoj, evitenda kun nekonatoj)<ref name=":1" /><ref>Vuijsje (ref 7) p. 27</ref>. Ekzemple se okcidenta profesoro demandas al studentoj ĉu iuj havas demandojn, la plimulte ne vere faras okulkontakton, nur post kiam oni alparolas iun studenton kiu ja faras okulkontakton vere volas starigi demandon<ref>(angla) [http://theculturemastery.com/2016/03/03/learning-to-read-the-culture-map-with-erin-meyer-the-culture-guy-podcast/ Learning to read The Culture Map with Erin Meyer] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180921230210/http://theculturemastery.com/2016/03/03/learning-to-read-the-culture-map-with-erin-meyer-the-culture-guy-podcast/ |date=2018-09-21 }} [The Culture Guy Podcast]</ref>. Ĉu pro subpremado dum multaj epokoj aŭ pro la mistika ortodoksia kredo plene de sekretaĵoj kaj bariloj por la humiloj animoj ?<ref name=":2">Vuijsje (ref 7) p. 52</ref> La formala reflekso rigide respekti regulojn aŭ ekkonversacii fare de la ofte videblaj avinoj (бабушка - [[babuŝko]]j) kiuj [[Gvatado|gvatas]] kaj kontrolas en [[muzeo]]j ktp, povus fortiki la impreson ke rusoj estas ne interesitaj eĉ malafablaj, [[stereotipo]] ne malofta en rusaj vojaĝimpresoj<ref name=":2" />. Interkultura lernado ne nur limigu la rigardon al la diferencoj, sed precipe al la komunaj homaj valoroj malantaŭ la eksteraj videblaĵoj. Aliaj libroj en la senco de interkultura lernado estas serio de libroj sub la titolo '''ksenofobiaj gvidlibroj''<nowiki/>' (vidu sub 'Literaturo' ĉi sube). Alia ekzemplo estas tiu de somalianino kiu spertis post ŝia alveno en Eŭropo ke ne eblas alparoli pliaĝulojn kiel 'panjo' aŭ 'paĉjo' kiel ŝi faris en sia lando ekzemple proponante sidlokon<ref>(nederlanda) Gevluchte vrouwen aan het woord (rifuĝintaj virinoj parolas), fotoekspozicio en GlobeAroma.be, Vizine; okt-dec 2016.</ref>. === Malfermema menso === Interkultura dialogo celas krei malfermitan kaj respekteman interŝanĝon de opinioj bazita sur reciproka kompreno kaj respekto inter individuoj kaj grupoj kun malsamaj etnaj, kulturaj, religiaj kaj lingvaj fonoj aŭ heredaĵoj <ref>(en) ''[https://rm.coe.int/2021-cn-lisbon-forum-eng/1680a49441 Intercultural Dialogue in the Infodemic era]'', Lisbon Forum, Konsilio de Eŭropo, 2021</ref>. Alparoli homojn en ilia propra lingvo kiam ili ne atendas tion ekzemple kreas fortan interrilaton. Tiurilate gravas ankaŭ la zorgemo rilate al la uzo de iuj vortoj kiel opinias [[Angela Merkel]]: "''Lingvo estas antaŭulo de ago. Post kiam lingvo iris en malĝustan direkton, ago ankaŭ rapidege iras en malĝustan direkton''." Lingvo-uzo en sociaj reteĵoj sed ankaŭ en fizikaj renkontoj foje estas ne tre taktoplena, precipe kun homoj, kiuj estas iel aŭ alia "malsama" laŭ haŭtkoloro, kulturo, religio aŭ orientiĝo estas regule diritaj ofendaj vortoj. En superdiversaj socioj, interkulturaj kontaktoj kaj rilatoj fariĝas la normo. La tutmondiĝado kreskigas la ŝancojn ke ni ĉiuj havos familian membron kun alia kultura fono aŭ vivfilozofio. Ĉi tiu diverseco ene de familioj kaj amikaroj kontribuas al pli da toleremo kaj al la normaligo de diverseco en la socio. Tutmondiĝado bezonas interkulturan kompetentecon en la dialogo de kulturoj. Interkultura kompetenteco bazita sur klerigo pri kulturaj diferencoj, stereotipoj kaj [[interkultura komunikado]], estas hodiaŭ grava en ĉiu sektoro. [[Universitato]]j, dungantoj kaj NROj ĉiam pli serĉas studentojn, dungitojn kaj volontulojn, kiuj havas bonan ideon pri la mondo ĉirkaŭ ili kaj kiuj kapablas interrilate kun homoj tre diversaj<ref>(nederlanda) [https://www.afsvlaanderen.be/educatie/ AFS in de 21e eeuw] (''[[American_Field_Service]] - AFS'' - en la 21a jarcento)</ref>. Precipe en interkultura decido-kunteksto, ofte malfacilaj elektoj farendas inter subtenado de propraj kulturaj konvinkoj kaj valoroj kaj prikonsideri la valorojn de la alia kulturo<ref>(angla) Cheney, George, Steve May kaj Debashish Munshi. "Ĉapitro 20." The Handbook of Communication Ethics. New York: Routledge, 2011. 335 p.</ref>. Ankaŭ temoj kiel tempo kaj dankesprimado estas travivataj alimaniere en ĉiuj kulturoj. Respekto por la kultura diverseco estas pli minacata pro [[tutmondiĝo]], ofte kondukante al kultura [[erozio]] kaj certa kultura [[normigo]]. Por konservi sian propran kulturan [[heredaĵo]]n, identecojn kaj tradiciojn respektante la kutimojn kaj vivstilojn de aliaj en klimato de reciproka respekto kaj dankemo, interkultura dialogo devas fariĝi integra parto de edukado<ref>(angla) Mondialogo In quest of intercultural dialogue!, Iniciato de [[Daimler AG|Daimer]] kaj [[Unesko]], p. 5 ([http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001581/158145e.pdf PDF])</ref>. Lingvo sen interkultura edukado povas konduki al falsa kultura kompreno kaj povas fakte fariĝi malavantaĝo en komunikado<ref>(angla) Vanderbroeck, Paul (2013). ''Leadership Strategies for Women: Lessons from Four Queens on Leadership and Career Development''. Springer Science & Business Media. p. 20. ISBN 3642396232.</ref>. == Naciaj kulturoj == Naciaj kulturoj estas nur lokaj variantoj de tuthoma kulturo kaj komuniki inter tiuj kulturoj eblas dank'al tio kio estas komuna al ĉiuj popoloj en la mondo. Tiele literaturo eblas peri emociojn [[Transnaciismo|trans nacioj]]. La homo estas pli ol la produkto de sia propra kulturo kaj fariĝas eĉ pli homa kiam kreskas la preteco meti en perspektivon hereditajn valorojn el sia propra kultura medio<ref>(nederlanda) Maja Panajotova, Over de noodzaak van een wereldliteratuur (pri la neceso de mondliteraturo), [[Loveno]], ''Letters'', n-ro 4, okt-dec 1994.</ref>. Interkultura praktiko devas rekoni diferencojn kaj aldoni valoron sen fokusigi pri ĉi tiuj diferencoj, ĉar tio riskas meti la similecojn en la ombro<ref>(nederlanda) ''[https://tijdvoorinterculturaliteit.wordpress.com/category/verschil-multi-interculturaliteit/ Verschil multi-interculturaliteit],'' Tijd voor interculturaliteit.</ref>. Ekzemploj de konkretaj temoj rilate al interkultura edukado en Eŭropo temas ekzemple pri datoj kiuj en Eŭropo estas skribataj dato/monato ekzemple 11/9 (11a de novembro) kaj ne 9/11, trinkmono aldone al la pago de menuo en restoracio (en iuj landoj devige inklude en la prezo, en aliaj libervola sed atendata), supozi ke pano kaj akvo ĉiukaze estas senpagaj, supozi ke ĉiuj parolas la anglan, Ĉies pensado kaj agado estas determinata de la pozicio kiun ĉiu okupas rilate al aliaj personoj kaj de ĉies personaj spertoj. Interkultureco ampleksas vastan gamon de ideoj kaj konceptoj. [[Tutmondiĝo]] bezonas interkulturan kompetentecon pri [[kulturo]]j kaj (internaciaj) renkontiĝoj <ref>(germana) [https://kulturshaker.de/kulturkonzepte/interkulturalitaet/ Interkulturalität] (interkultureco), Kulturshaker.</ref>. Nenio fariĝas aŭ konceptiĝas same, pro la tiom abundaj kulturoj kaj valorsistemoj<ref>Noto : valoroj formas la bazon sur kiu homoj decidas kio estas bona, justa kaj dezirinda (aŭ la opozicio) en ilia kulturo.</ref><ref>(eo, fr, pl, en) Guillaume Roussel, ''[http://eo.hades-presse.com/n1.9/kultura-diverseco.shtml Plureco da kulturoj, diverseco da vidpunktoj]'', HADES, multlingva revuo uzante Esperanton kiel pontolingvo.</ref> kaj bezonas interkulturan lernadon. Tial en kunteksto de nesufiĉa kono de iu kultura referenckadro, esplorindas la signifo de konceptoj, tradicioj, tagaj rutinoj, etiketoj, samkiel utilas scioj pri ideoj rilate al akurateco, taŭgaj alparolformoj, rekta aŭ malrekta komunikado, tabuoj aŭ bonkondutaj formoj en diversaj kulturaj medioj ktp, sed same grava povas esti ankaŭ ekzemple la neparola komunikado<ref>[[Kristin Tytgat]], Interkultura lernado kaj Esperanto kiel aldona valoro (jutuba video), ILEI-simpozio, Madrido, 2018</ref>. Eĉ koloroj povas ludi kiel perilon en interkulturaj situacioj, ekzemple la koloro ruĝa estas festa koloro en Ĉinio, sed koloro de perforto en Sud-Afriko; la flava estas simbolo de perfido en Francio, sed koloro de riĉeco en Japanio<ref>(eo) Philippe Planchon, ''Ĉu Esperanto enhavas la necesajn rimedojn por roli kiel interkultura lingvo? – Esploro de la esprim-rimedoj de Esperanto laŭ semantika, pragmatika kaj enunciativa vidpunkto''j, p. 120, en: [https://wydawnictworys.com/the-intercultural-role-of-esperanto-interkultura-rolo-de-esperanto-miedzykulturowa-rola-esperanta-red-ilona-koutny-ida-stria-michael-farris.html The Intercultural Role of Esperanto - La Interkultura rolo de Esperanto - Międzykulturowa rola esperanta], Cross-linguistic and Cross-cultural Studies 2, Poznań 2021, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza (UAM) – Adam Mickiewicz University Instytut Etnolingwistyki – Institute of Ethnolinguistcs, eld. Wydawnictwo Rys, ISBN 978-83-66666-31-3 DOI 10.48226/978-83-66666-31-3</ref>. Ĉiuj konfliktoj inter homoj povas esti solvataj se oni komprenas diversajn aliajn kulturojn, niajn proprajn kaj tiujn kiuj estas fremdaj al ni. Azianoj ekzemple estas edukitaj kiel ekzemple ordige ĉion ene de la regularo, ne tro interrompi aliajn, havi bonajn manierojn, esti ĝentila kaj modesta, fini bonan studadon, aŭ ne tro elstari<ref>(nl) ''Didi Sit laat horen dat muziek universeel is'', NGNews.nl, la 9-an de septembro 2016. Alirdato: la 18-an de aŭgusto 2026.</ref>. [[Paco]] kaj [[prospero]] dependas de kreskanta kapablo de homoj pensi kaj kunlabori je tutmonda kaj interkultura bazo. Ni povas krei pacon, Se ni fariĝas agentoj de kultura interkompreniĝo eblas krei pacon<ref>(angla) [http://theculturemastery.com/about/ Culturemastery] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180922135946/http://theculturemastery.com/about/ |date=2018-09-22 }}</ref>. == Kulturaj stereotipoj kaj maltoleremo == Kulturaj stereotipoj kiuj servas al grupo distingi sin de 'la fremda' portas la riskon en si mem, ke la dialogo stumblas pri la diferencoj kaj ke tiu ĉi diferencoj kaŭzas maltoleremon. Kulturoj kiuj apartenas al malsamajn civilizo-tradiciojn estas speciale vundeblaj por reciprokaj stereotipoj<ref>(nederlanda) [http://www.unesco-vlaanderen.be/media/59806/wrcd%20nederlands.pdf Investeren in culturele diversiteit en interculturele dialoog - samenvatting] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180428093458/http://www.unesco-vlaanderen.be/media/59806/wrcd%20nederlands.pdf|date=2018-04-28}} (investi en kultura diverseco kaj interkultura dialogo-resumo), Unesko-monda dosiero 2. (ISBN 978-92-3-104000-9) disponeblas en la angla, franca, hispana, ĉina, rusa kaj araba kaj tradukoj en aliaj lingvoj estas en preparo.</ref>. La nuntempa kreskanta interŝanĝo inter Oriento kaj Okcidento povas konduki al adaptokonfliktoj pro interkultura lernado. Ne juĝi unu la alian sur ties fonoj aŭ religio, sed pri ies agoj kaj havi [[Interkultura edukado#Bibliografio|respekton por diferencoj]] jam estas grava paŝo al paca vivo inter homoj<ref>(nederlanda) Kirsten Notten, ''[http://zowell.nl/dag-en-nacht-werken-ideaal/ Dag en nacht werken voor een ideaal] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190119233818/http://zowell.nl/dag-en-nacht-werken-ideaal/ |date=2019-01-19 }}'' (tage kaj nokte labori por idealo) tria parto de intervjuo kun [[Said Baluĉi]]), Zowell, la 23-an de novembro 2016, alirite la 18-an de januaro 2019.</ref>. Dum vojaĝoj aŭ kiam alvenas fremdulo, ekzemple ni emas malakcepti tion kion ne apartenas al sia propra kulturo. Tiel aspektoj moralaj (kiel poligamio), religiaj (kiel iuj sinoferoj), sociaj (kiel la maniero saluti unu la alian), aŭ estetikaj (kiel la dekoracio de la korpo) estas facile kritikataj tuj kiam ili ne plu similas al ni mem<ref>(fr) ''[https://www.fun-mooc.fr/asset-v1:LaSagesse+152001+session02+type@asset+block/S2_C1_BARRIERES_INTERCULTURELLES_FR.pdf Barrières interculturelles : stéréotypes, préjugés, ethnocentrisme]'', France Université Numérique (FUN),MOOC 'Interkultura kompetenteco', aŭgusto 2020</ref>. === Kvar kialoj por lerni konduki interkulturan dialogon === ''Kialo 1: interkultura edukado necesas en mondo kie homoj estas tutmonde ĉiam pli interligitaj'' Dank 'al interkultura edukado vi plene konscios pri la ligoj kaj interŝanĝoj ekzistantaj inter diversaj kulturoj, etnaj devenoj aŭ religioj. ''Kialo 2: kompreni kaj prikonsideri diversajn kulturajn apartaĵojn'' Antaŭ agado, necesas kompreni. Interkultura edukado permesas superi socikulturajn barojn kaj malkonstrui eblajn stereotipojn. Interkultura dialogo ebligas kundividi malsamajn viziojn de la mondo kaj kompreni tiujn, kiujn ne havas ĉiutage la saman vivmanieron. ''Kialo 3: trovi solvojn al konfliktoj'' Interkultura dialogo estas utila armilo por preventi [[perforto]]n kaj rimedo por komprenigi al homoj, ke konfliktoj povas esti solvataj krom perforte ankaŭ per faciligo de komunikado inter tiuj, kiuj perceptas diversecon kiel minacon kaj tiuj, kiuj vidas ĝin kiel riĉigo. ''Kialo 4: pli bone kune krei novajn projektojn'' Interkultura edukado pli faciligos kune ekkonstrui projektojn en medio de aktiva toleremo en kiu la koncernatoj komprenas kulturajn diferencojn<ref>(fr) [https://www.fun-mooc.fr/courses/course-v1:LaSagesse+152001+session02/about Les Compétences pour le dialogue interculturel] (La kompetentoj por interkultura dialogo), France Université Numérique (FUN), julio 2020</ref>. == Interkulturaj interpretoj == Laŭ la (ĝisnuna) malnova interkultura koncepto, kulturo estas tro ofte limigita al iu ŝtata spaco (legu 'gravas la kulturo de la devenlando, la etna deveno aŭ la nacia kulturo') kaj individuoj estas ligitaj al tiu spaco, sed en la 21-a jarcento ni vivas en epoko en kiu ne limoj, sed ligiloj kaj retoj organizas la kulturspacon dum kiuj individuoj estas ligitaj al diversaj kulturoj anstataŭ unu kiu kuŝas sub nacia kulturo kaj dum la renkontiĝo iu individuo ne estas reduktita 'nur' al ties devenlando se li kreskis ekster la devenlando (personoj kun migrada fono), sed ankaŭ gravas aliaj sociaj apartenoj por eviti ke iu devige identiĝu kun devenkulturo malhelpante havi pli ol unu identecon. La premiso ke ni diferencas antaŭ ĉio pro nia deveno ne kontribuas al la alproksimiĝo inter homoj. Ĉiu homa socio havas propran kulturon. Homoj apartenas al pluraj kolektivoj (sociaj grupoj kiuj grupigas individuojn havante iun saman karakteristikon, ekzemple surbaze de lingvo, religio, aĝo, profesio, hobio, vivstilo, manĝkutimo, ktp). Individuoj ankaŭ estas parto de malsamaj kolektivoj, kiuj povas intertransiĝi kaj transiri en interkampo kie la fremdeco fariĝas 'konateco kun diferencoj' ([[transkulturismo]]) <ref>(germana) [https://kulturshaker.de/kultur/neuer-kulturbegriff/multikollektivitaet/ Multikolektivität] (multkolektiveco), Kulturshaker.</ref>. === Lingvoj ludas rolon en la maniero rigardi la mondon. === Interesa aspekto de lingva komunikado kiu influas la manieroj en kiuj ni perceptas informojn, estas la tiel nomata [[kadrigo]] per kiu oni provas influi la manieron en kiu aliaj vidas realaĵon pere de vortoj, bildoj kaj sentoj kiujn ili elvokas. La kadrigo fariĝas okulvitroj, per kiuj ni vidas iujn informojn kaj aliajn ne<ref>(nederlanda) Jaap de Jong, "''[http://www.taalcanon.nl/vragen/waarom-maken-politici-graag-use-van-framing/ Waarom maken politici graag gebruik van 'framing’?]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''"(Kial politikistoj ŝatas uzi enkadriĝojn?), en : Boogaard & Jansen (eld.), Alles wat je altijd al had willen weten over taal (ĉio, kion vi ĉiam volis scii pri lingvo), De taalcanon, Meulenhoff 2012.</ref>. Michał Kozicki en la artikolo "Fervojaj paspagoj, fervojaj pordegoj, fervojaj mastoj aŭ fervojaj baroj? Komparo de la lingva bildo de fervoja terminologio en la pola, angla, nederlanda kaj Esperanto", analizas ekzemplojn de fervoja leksiko kiu kondukigis lin konkludi, ke la lingva bildo de tiuj terminoj estas tute malsama en ĉiu lingvo, malgraŭ multaj similecoj, ĉar ĝi estas nedisigeble ligita kun la kulturo, historio kaj realaĵoj de vivo en difinita lando<ref>(eo) Michał Kozicki en la artikolo "Fervojaj paspagoj, fervojaj pordegoj, fervojaj mastoj aŭ fervojaj baroj? Komparo de la lingva bildo de fervoja terminologio en la pola, angla, nederlanda kaj Esperanto", p. 240, en: [https://wydawnictworys.com/the-intercultural-role-of-esperanto-interkultura-rolo-de-esperanto-miedzykulturowa-rola-esperanta-red-ilona-koutny-ida-stria-michael-farris.html The Intercultural Role of Esperanto - La Interkultura rolo de Esperanto - Międzykulturowa rola esperanta], Cross-linguistic and Cross-cultural Studies 2, Poznań 2021, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza (UAM) – [[Universitato_Adam_Mickiewicz]] Instytut Etnolingwistyki – Institute of Ethnolinguistcs, eld. Wydawnictwo Rys, ISBN 978-83-66666-31-3</ref>. Kvankam ĉiuj lingvoj povas esti interkulturaj periloj, tamen pro ĝiaj sennaciecaj, transnaciecaj kaj internaciecaj kondiĉoj ankaŭ Esperanto ne povas esti ioalio ol interkultura perilo<ref name=":7">Fernando Pita, Recenzo en [[Revuo Esperanto]], paĝo 17, n-ro 1342(1) januaro 2020.</ref>. == Lingvoj en interkultura dialogo == Se lernado de lingvoj helpas integriĝi en fremda lando kaj kulturo, tiam unu el la plej grandaj avantaĝoj de [[poligloto]]j eble estas senti sin ĉie hejme, povante integriĝi en iu ajn socio. En videaĵo okaze de la ''Internacia Tago de la gepatra Lingvo'' en 2017, [[Irina Bokova]] substrekis ke "''ne povas okazi aŭtenta dialogo, nek efika kunlaboro internacia, sen respekto al la lingva diverseco, kio permesas al ni la veran komprenon de ĉiu kulturo. La kulturoj, la ideoj, la sentoj, eĉ la deziroj pri pli bona mondo prezentiĝas al ni unue, kaj ĉiam, en iu konkreta lingvo, per specifaj vorto''j"<ref>Internacia Tago de la Gepatra Lingvo 2017 - Mesaĝo de Irina Bokova, Ĝenerala Direktoro de Unesko, United Nations - Esperanto - Unuiĝintaj Nacioj, [[YouTube]]-video, la 18-an de februaro 2017.</ref>. En la prelego "Plurlingveca kapitalo de la socioj kaj ties bildo en Eŭropo kontraste al monopoligaj praktikoj en edukado de fremdaj lingvoj je mezlerneja nivelo" dum la 5-a Interlingvistika seminario pri la rolo de lingvoj en interkultura komunikado, Jerzy Leyk celis atentigi pri la mankoj en interkulture orientitaj edukpolitikoj rilate pli justan, reale pli diversecan lingvoinstruadon de Eŭropanoj. Li esploris la oferton de fremdaj lingvoj en la eŭropaj mezlernejoj kaj montriĝis ke tiu oferto "koncentriĝas je nur 1-2 lingvoj kiel dominaj kaj maksumime 3-4 evidente duarangaj kaj ke tiuj praktikoj draste kontraŭas tuteŭropajn deklarojn, ĉar [tiu situacio] neniel povas plialtigi malaltan plurlingvecan kapitalon de la socioj, nek subteni profunde interkulturan komunikadon en Eŭropo tiom fiera pri sia kultura diverseco"<ref>(eo) Jerzy Leyk, "''Plurlingveca kapitalo de la socioj kaj ties bildo en Eŭropo kontraste al monopoligaj praktikoj en edukado de fremdaj lingvoj je mezlerneja nive''lo", en: [https://wydawnictworys.com/the-role-of-languages-in-intercultural-communication-rolo-de-lingvoj-en-interkultura-komunikado-rola-jezykow-w-komunikacji-miedzykulturowej-red-ilona-koutny-ida-stria-michael-faris.html 5-a Interlingvistika seminario pri la rolo de lingvoj en interkultura komunikado], paĝoj 251-268, 2020, AMU, Poznan, Pollando.</ref>.. En la prelego "''La [[kartvela lingvo]]: minacoj kaj defioj''" Tamar Sukhishvili<ref>Tamar Sukhishvili, "La kartvela lingvo: minacoj kaj defioj" en : Lingvopolitiko, p. 226, JKI-12-2017[1] ([http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf |date=2021-01-09 }}).</ref><ref>(angla) Tamar Sukhishvili, [http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf ''The Georgian Language: Threats and Challenges''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf |date=2021-01-09 }} (la kartvela lingvo : minacoj kaj defioj), Język. Komunikacja. Informacja Ilona Koutny, Ida Stria (red./ed.) 12/2017: 25–37</ref> serĉis respondojn al demandoj kiaj: * Kiuj estas la minacoj kaj defioj kiujn lingvoj alfrontas en la epoko de tutmondiĝo, kiam progreso kaj prospero uzas la dominantan, superregan lingvon? * Kiel malpli grandaj lingvoj povas eviti la influojn de la plej vaste parolataj lingvoj? * Kiel lingvoj povas partopreni en interkultura dialogo kaj konservi samtempe sian identecon? == Interkultura didaktiko en lingvo-instruado == Interkultureco estis ankaŭ enkondukita kiel grava parto de la [[Komuna Eŭropa Referenckadro por Lingvoj]], sub la rubriko "''interkultura konscio''". Interkultureco povas baziĝi sur malsamaj ideologiaj principoj kaj do povas esti aplikata tre malsame ([[Jan Blommaert]], 1998). Blommaert identigas tri malsamajn modelojn, kiuj estas ofte menciitaj en la kampo de [[interkultura komunikado]]. ''La unua modelo'' estas la "''diferenca modelo''", plej konata de la nederlanda antropologo Geert Hofstede, temas pri "kulturaj diferencoj" inter klare difinitaj kulturoj, rezulte de kiuj homoj estas vidataj kiel reprezentantoj de sia kulturo. Plurformeco ne estas malkonfirmita en ĉi tiu modelo, sed kulturaj diferencoj ofte subordiĝas al la okcidenta reganta kulturo kaj identeco. Tia vizio de interkultura edukado povas konfirmi stereotipojn, ĉar esti danĝera en la senco ke la "alia" kulturo estas konsiderata kiel devia kaj la propra kulturo estas vidata kiel la normo. Ĝi akre kontrastas kun aliro al modelo de lingva kaj kultura didaktiko kiu fokusas pri lingva kaj kultura kompleksecoj, [[Transnaciismo|transnacieco]] aŭ [[transkultureco]]. Ĉar tiu modelo pli celas la mondon de komerco kaj ĝi ne tiom multe konis sukceson en la instruado de lingvoj. ''La dua modelo'', kiun Blommaert nomas "''etnografio de komunikado''", iĝis asociita al la socilingvistoj Hymes kaj Gumperz, ne fokusante pri naciaj, sed pri sociaj diferencoj, inkluzive de potencrilatoj, kiuj determinas la kuntekston de komunikado kiel ekzemple la uzon de specifa nacia normlingvo kontraŭ diversaj lingvaj variantoj. Lingvaj variantoj havas ĉiujn socian statuson kaj tial ne estas neŭtralaj<ref>(en) Kramsch, C.,''The privilege of the intercultural speaker,'' en: M. Byram & M. Fleming (red.) ''Language Learning in Intercultural Perspective. Approaches through Drama and Ethnography.'' 1998, Cambridge, Cambridge language teaching library, ISBN 0521623766, ISBN 0521625599 (pbk.), ISBN 9780521623766, ISBN 9780521625593 (pbk.)</ref>. ''La tria modelo'', kiun Blommaert nomas "''crossing ethno-linguistic boundaries''" (transiri etnolingvajn limojn), estas inspirita de la brita lingvisto Ben Rampton (''[[University College London]])'' kiu esploris lingvo-uzon kaj identecon inter grupo de gejunuloj el diversaj {{J|etna malplimulto}} kaj konkludis, ke ili esprimas solidarecon kaj apartenon al la aliaj uzante la lingvajn variantojn de unuj la aliaj. Lingvoinstrua metodo kiu estas interkultura kaj permesas al studentoj pripensi siajn proprajn spertojn, lingvouzon, ideojn kaj sintenojn, ligitaj al interkulturaj situacioj kiujn ili renkontas en realaj kontaktoj aŭ pere de tekstoj, celas kulturan transformiĝon. Tiuj tekstoj* donu kulturan enrigardon se oni kritike, refleksive legas ilin, starigante por si mem demandojn kiel ekzemple: 'Kiujn manierojn por paroli pri ĉi tiu temo vi rekonas en la teksto?', 'Kiuj valoroj speguliĝas en la teksto?' aŭ 'El kies perspektivon la teksto estas verkita?'<ref name=":8">(nl) Gerdi Quist, ''[https://www.dbnl.org/tekst/_nee005201001_01/_nee005201001_01_0030.php#159 Cultuurtekst als middel voor interculturele reflectie]'', en: Internationale Neerlandistiek, jarkolekto 2010, Neerlandica extra muros.</ref>. <nowiki>*</nowiki>''teksto'' komprenita kial 'kultura teksto', kiel dokumento ligita al loko kaj tempo kun speciala atento pri la specoj de ideologie inspiritaj diskursoj en la teksto (ekz. diskursoj pri genroj aŭ kaptuko<ref>Kaptuka arto, parto 1 ([[Kontakto (revuo)|revuo Kontakto]], p. 10-14, n-ro 295, 2020, parto 2 (Kontakto, p. 13-17 n-ro 296, 2020)</ref>) por rekoni la kompleksecon de lingvo kaj kulturo kaj malkovri la diversecon en diskursoj kaj ne interpreti tekston el nur unu el tiuj diskursoj, sekve de kio tekstinterpretadoj estas ĉefe motivataj de personaj ideoj kaj spertoj, anstataŭ de pli serena kaj "akademie" interpreto de la teksto. Interpretadoj kutime rilatas al ideoj, sociaj retoj kaj diskursoj, al kiuj iu estas mem elmetita. La diverseco de interpretadoj provizas pli bonan komprenon de la kompleksa kultura realeco kaj permesas kontesti stereotipajn interpretadojn ĉe kiuj oni ne metas demandosignojn<ref name=":8" />. Laŭ Naira Ramirez-Esparza, profesoro pri socia psikologio en la [[Universitato de Konetikuto]] (Usono), la rezultoj de personecaj testoj varias laŭ la studata lingvo: "Lingvo kaj ĝiaj kulturaj valoroj estas ne-apartigeblaj," ŝi diras, "kaj la kulturaj valoroj de la lingvo kiun vi parolas estas prismo per kiu vi vidas vin mem". Se ĉi tiuj ĝeneralaj trajtoj ne difinas la personecon de ĉiu parolanto de difinita kulturo, ĉi tiuj estas efikaj gvidlinioj por plibonigi komunikadon trans kulturaj limoj. Fakte, adapti vian mesaĝon al via celpubliko permesas ke ĝi pli bone komprenas la signifon kaj celon<ref>(en) ''[http://www.universalistranslation.org/adapt-your-translation-for-a-better-understanding-of-interculture.html Adapt your translation for a better understanding of interculture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210925152045/http://www.universalistranslation.org/adapt-your-translation-for-a-better-understanding-of-interculture.html |date=2021-09-25 }}'', Universalis Translation</ref>. === Komuna Eŭropa Referenckadro por Lingvoj === La [[Komuna Eŭropa Referenckadro por Lingvoj]] donas gravan lokon al kultura enhavo, kiu laŭ la [[Konsilio de Eŭropo]], permesas al lernantoj plene kompreni la vivmanieron kaj la pensmanieron de aliaj popoloj same kiel ilian kulturan heredaĵon. La Konsilio de Eŭropo publikigis ankaŭ komplementan gvidilon al la Komuna Eŭropa Refernckadro por Lingvoj, dediĉitan al la nocioj de [[plurlingveco]] kaj interkultureco<ref>(en) Aurelie Zannier-Wahengo1 University of Namibia,''[https://journals.unam.edu.na/index.php/JULACE/article/view/1939/1414 Visual Culture of Foreign Languages: What to do with cultural stereotypes?]'' (PDF)</ref>. == Unesko, Internacia jardeko por la alproksimiĝo de kulturoj (2013-2022) == En 2018 Unesko disvolvis e-platformon de ciferecaj rimedoj por dokumentumi la diversajn manierojn kiel interkultura dialogo estas alkuraĝata ĉirkaŭ la mondo, precipe ekster la [[Eŭropa Unio]], kadre de la Internacia Jardeko por la Alproksimiĝo de Kulturoj de Unesko<ref>(en) [https://en.unesco.org/interculturaldialogue Internacia Jardeko por la Alproksimiĝo de Kulturo] j, Unesko</ref>. La platformo havas la avantaĝon servi kiel kolektejon, kie ĉiu, kiu kondukas koncernajn projektojn, povas afiŝi siajn proprajn informojn, por ke aliaj povu facile lerni pri ili. Tiel ekestis ekzemple la programon ''International Summer University for Intercultural Leadership'' (interkultura edukado por universitatanoj el diversaj kontinentoj kaj kulturaj fonoj - projekto Aladdin<ref name=":9">ten) [http://www.iuil.org/ iuil.org - enkonduko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210726153611/http://www.iuil.org/ |date=2021-07-26 }}</ref> - vidu ankaŭ [[Universitato Bahçeşehir#Unesko|Unesko sub Universitato Bahçeşehir]] kaj sub la sekcio [[Interkultura edukado#Eksteraj ligiloj|Eksteraj ligiloj]]) preparita kadre de la Internacia Jardeko por Alproksimiĝo de Kulturoj (2013-2022), kiu estis proklamita de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj en sia rezolucio 67/104 de la 17-a de decembro 2012 titolita: "Antaŭenigo de interreligia kaj interkultura dialogo, interkompreniĝo kaj kunlaboro por paco”. La Internacia Jardeko celas ilustri la avantaĝojn kune antaŭenigi respekton al [[homaj rajtoj]] kaj [[kultura diverseco]], samtempe agnoskante la gravecon de interkultura kaj interreligia dialogo por batali kontraŭ novaj formoj de [[rasismo]], [[diskriminacio]], [[maltoleremo]], ekstremismo kaj radikaliĝo, tiel estigante ligojn inter popoloj kaj nacioj. En [[2013]], agnoskante la gravecon plibonigi la kompetentojn, sintenojn kaj kondutojn de individuoj por atingi la ambiciojn de la Jardeko, Unesko ellaboris konceptan kaj funkcian kadron pri interkulturaj kompetentoj. Darla K. Deardorff ([[Universitato Duke]]) verkis manlibron por disvolvi interkulturajn kompetentojn (''Manual for Developing Intercultural Competencies)'' kiu klarigas kernajn konceptojn kaj iliajn funkciajn interrilatojn. Ĝi proponas tutmondan alireblan metodaron por helpi sentivigi diversajn publikojn pri interkulturaj kompetentoj, inkluzive respekton por diferencoj, kultura scivolemo, empatio kaj reflektemo. Pere de la tekniko de rakontado, la manlibro celas faciligi pozitivan pacon kultivante interkulturan dialogon per plifortigo de interagado kaj komprenemo malgraŭ diferencoj. Per edukado pri interkultura komunikado, oni kontribuas al unu de la [[Celoj por Daŭripova Evoluigo|celoj por daŭripova evoluigo]]. Vidu ankaŭ ''Manual for Developing Intercultural Competencies'' sub la sekcio [[Interkultura edukado#Bibliografio|Bibliografio]] por elŝutebla bitlibra eldono en la araba, angla, franca, hispana. === Azio === Tipaj ekzemplo de diferenco en okcidenta kaj azia kulturo estas ke en Okcidento homoj rigardas kun individua mondrigardo al la vivo dum en Azio oni ĝin rigardas kolektive, Iuj kulturoj estas pli fokusitaj al grupa anstataŭ al individua interesoj. En tiaj kazoj laŭdi individuon pro ties penado, anstataŭ rekoni la tutan grupon, povas krei malpacon inter la grupo kaj embarason por la individuo, tiel malpliigante la bonan funkciadon de la kolego anstataŭ plibonigi ĝin. Same, doni al iu negativajn rimarkojn publike, eĉ se ĝi ne estas severa, povas efiki malavantaĝe en iuj kulturoj. Esti sentema kaj konscia pri la unikaj kulturaj diferencoj inter multnacia kolegaro helpas diskuti pri personaj laborstiloj kaj povas esti utila iom interkonsenti pri laborstilo<ref>(en) Chris Smith, ''[https://guides.co/g/the-seven-barriers-of-communication/37697 Overcoming Cultural Barriers] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210115234023/https://guides.co/g/the-seven-barriers-of-communication/37697 |date=2021-01-15 }}'' (venki kulturajn barojn), en: The Seven Barriers of Communication</ref>. En la konformema Japanio oni dediĉas multe da valoro al obeemo. Alia kultura trajto estas ke oni emas malestime rigardi al tiu kiu aŭdacas konduti alimaniere. En Japanio (kaj Hungario) la persona nomo ĉiam venas post la familia nomo: Ekzemplo: 福田康夫 (Fukuda Yasuo). 福田 ("Fukuda") estas la familia nomo. Tamen, por redoni la okcidentan konvencion kiu konsistas en la listigo unue de la persona nomo kaj poste de la familia nomo, iuj japanoj naskitaj post la fondo de la epoko Meiji (1868-09-08 - 明治時代, ''Meiji-jidai'') ) konformas al la "persona nomo, familia nomo" en okcidenta tekstoj. Do 福田康夫 (Fukuda Yasuo) estas listigita kiel "Yasuo Fukuda". En Vikipedio kutime okcidenta ordo estas uzata por homoj naskitaj ekde la unua jaro de Meiji (1868). === Afriko === En afrika socio kutima demando kiam oni vizitas iun estas 'kion vi alportis por mi? Aliflanke en okcidentaj kulturoj oni pagas impostojn por socia sekureco dum en Afriko solidareco inter si pli gravas pro manko de tia 'okcidenta' sistemo. Dankante oni ofte samtempe aldonas en Afriko 'Alportu min pli, ofte kun emfazo de la jam ricevitaj donacoj' kion blankuloj komprenas kiel ne-sinceran dankemon, sed kiu fakte estus maniero esprimi fortegan socian benon al la donacinto por ke li longe vivu kaj povu ankoraŭ longe kundividi<ref>[https://lifeschoolghana.wordpress.com/2018/08/10/op-stap-met-veerle-3/ Op stap met Veerle] (3), Powered by love, Lifeschool Ghana (Buipe).</ref>. Ankaŭ ne regas en ĉiuj kulturoj la opinio ke la lingva uzo devas esti korekta kaj laŭ la reguloj, alie ĝi estus malĝusta<ref>(nederlanda-angla) ''De zin van taal - Language for society'', Taalmuseum, 2018, ([https://taalmuseum.nl/files/2018-09/de-zin-van-taal-language-for-society.pdf?de1d31588c PDF]).</ref>. == "Lingvoj, artoj kaj valoroj en dialogo inter kulturoj" == <blockquote>"''La ŝlosilo por kompreni aliajn kulturojn en nia mondo estas kompreni la homojn malantaŭ la kulturoj kaj ne timi la diferencojn''". </blockquote>Lingva lernado ludas gravan rolon por plibonigi la komprenon de nia kulture diversa mondo<ref>(angla) [[Teresa_Tinsley]], ''[https://www.britishcouncil.org/voices-magazine/why-everyone-should-learn-1000-words-another-language Why everyone should learn 1,000 words in another language] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181026222603/https://www.britishcouncil.org/voices-magazine/why-everyone-should-learn-1000-words-another-language|date=2018-10-26}}'' (Kial ĉiu devus lerni mil vortojn en alia lingvo), [[British_Council]], la 2-an de oktobro 2013.</ref>. Jam dum la unua Universala Kongreso de Esperanto en [[Boulogne-sur-Mer]], Francio, [[L. L. Zamenhof|L.L. Zamenhof]] per sia fama festa alporolo donis ekzemplon de la interkultura, eduka karataktero kiun havas la komuna uzado de Esperanto<ref>[[s:Parolado de Zamenhof en la unua universala kongreso|Parolado de Zamenhof en la unua universala kongreso]] (1905)</ref>. Dum la ILEI-simpozio La kultura heredaĵo de Esperanto (2018) en Hispanio unu el la subtemoj estis "Interkultura lernado kaj edukado per Esperanto"<ref>[http://www.esperanto.es/hef/index.php/31-kongreso/articulo/357-ilei-kongresa-simpozio-la-kultura-heredajo-de-esperanto ILEI-kongresa simpozio: La kultura heredaĵo de Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190129010355/http://www.esperanto.es/hef/index.php/31-kongreso/articulo/357-ilei-kongresa-simpozio-la-kultura-heredajo-de-esperanto|date=2019-01-29}}, ILEI</ref>. === Esperantio kiel interkulturejo === <blockquote>"''La plej grava fundamento de Esperanto estas respekto al aliaj kulturoj''" - [[Christer Kiselman]], prezidinto de la Akademio de Esperanto<ref>(eo) [https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2013/nova-prezidanto-volas-atenti-pri-nehindeuropaj-lingvoj/ Nova prezidanto volas atenti pri nehindeŭropaj lingvoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250614082201/https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2013/nova-prezidanto-volas-atenti-pri-nehindeuropaj-lingvoj/ |date=2025-06-14 }}, [[Libera Folio]], la 13-an de oktobro 2013.</ref>. </blockquote> Esperantistoj estas ankaŭ homoj kun diversaj kulturaj fonoj, apartenantaj al diversaj komunumoj, ĉiuj kun diversaj kutimoj kaj tradicioj. Tial kultura sentemo estas ŝlosila elemento por aliri malsamajn religiojn, kulturojn kaj naciecojn<ref>(en, es, uk, pt,it, fr, ma) [https://globalvoices.org/global-voices-translation-services/ Global Voices Translation Services] - [https://es.globalvoices.org/about/servicios-de-traduccion-de-global-voices/ Servicios de traducción de Global Voices.]</ref>. Nia socio montras al ni kiel agi en nia socio, sed kion tio signifas por aliaj socioj, aliaj kulturoj ni ne nepre komprenas. Tio ekzemple montriĝis dum renkontiĝoj de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]] kie eblas peti konsilon al tn. konfidencpersonoj kaze de ĝenadoj sekve de nekonscia kaj ne adaptita interhoma konduto<ref>(eo) Kial tutmonda organizo kiel TEJO bezonas konfidencpersonojn?, [[La Ondo de Esperanto]], p. 47, n-ro 1, 2024.</ref>. Esperantio povas esti konsiderata bonveniga tero kie regas reciproka respekto de lingvo, religio kaj ĉies kulturo. Esperanto ankaŭ larĝigas la kulturajn horizontojn<ref>(en) Geoffrey Greatrex, University of Ottawa, recenzo de la studo de [[Angela Tellier]] (eld): ''Esperanto as a Starter Language for child Second-Languages Learners in the Primary School'', Stoke-on-Trent, 2012. En: [[Language Problems and Language Planning]], p.97-99, Vol. 37, n-ro 1, 2013, ISSN 0272-2690, John Benjamins Publishing Company.</ref>. La ĉefa celo de Esperanto ne estas disvastigi al la tuta mondo sian propran kulturon, sed pliriĉiĝi per la kulturoj de la aliaj, per pli aŭskultema maniero dialogi, interŝanĝi personajn vivspertojn kaj vidpunktojn<ref>(eo) François Lo Jacomo, Esperanto-kulturo aŭ kulturo pere de Esperanto?, AMO 75</ref>. Ankaŭ pere de literaturaj traduko Esperanto havas kulturperan rolon. === Konsciigi pri kulturaj diferencoj === ==== Kondutnormoj ==== Ĉar lokaj normoj varias tra la mondo, konduto kiu estas akceptebla en unu kunteksto estas ofenda aŭ eĉ kontraŭleĝa en alia. Tial indas klopodi konsciiĝi pri aferoj kiel persona spaco, genra kontakto, mangestoj, ŝercoj kaj rekta komunikstilo, normoj pri mono kaj alkohola konsumo. Ekzemplo de konvesacia kondutstilo inter rusoj kaj usonanoj estas ke rusoj estas tre rektaj (ekz. donu la libron) dum usonanoj ne rekte starigas demanojn (ekz. Ĉu vi bonvolu doni la libron?) kaj tiel rusoj povas aspekti malĝentilaj en la okuloj de anglalingvanoj<ref>(angle) [https://www.youtube.com/watch?v=0Fjnw6c8Lgk&t=2762s La rusa lingvokulturo] laŭ rusa vlogistino [https://filmfreeway.com/ToLiveintheNorth Elia Bakanova] en intervjuo, YouTube 46.00</ref>. ==== Interkultura toleremo ==== En sia artikolo "''Esperanto as a Foundation Course for Foreign Language Teaching'' (PDF) [[Arikapalli Giridhar Rao|A. Giridhar Rao]], atentigas pri la interkultura toleremo kiel eduka aspekto dum la lernado de Esperanto:<blockquote>''Esperanto montriĝis alloga por tiuj, kiuj deziras havi rapidan kaj signifoplenan kontakton kun aliaj kulturoj kaj socioj. Tiaj lingve demokrataj rilatoj antaŭenigas interkulturan toleremon kaj komprenon - pli kaj pli nemalhaveblaj trajtoj en la interdependa mondo en kiu ni loĝas''<ref>(angla) ''[https://www.academia.edu/5044136/Esperanto_as_a_Foundation_Course_for_Foreign_Language_Teaching?email_work_card=view-paper Esperanto and Linguistic Human Rights]'' (PDF), p.5, Academie.edu, en: Rao, A. Giridhar (2009). “Esperanto as a Foundation Course for Foreign Language teaching". En Prabhakara Rao J. (red.). ''Foreign Language Teaching in India: Challenges and Strategies''. Hyderabad, India: Allied Publishers, ISBN 978-81-8424-672-8, paĝoj 108-123.</ref>. </blockquote>Personaj, interkulturaj spertoj estas la plej konvinka pruvo pri la valoro de Esperanto. Necesas serioze esplori, kiel plifaciligi kaj pliprofundigi tiujn spertojn kaj integri ilin en niajn metodojn instrui, informi kaj kunlabori. Tio estis unu el la emfazoj dum strategia forumo dum la 96-a Universala Kongreso en Kopenhago (2011)<ref>Mark Fettes, [http://dvd.ikso.net/revuo/Revuo_Esperanto/2011/09.pdf Fronte al grandaj ŝanĝoj], p. 174, [[revuo Esperanto]], septembro 2011, n-ro 1250 (9), alirite la 26-an de januaro 2019.</ref>. Okazis jam en [[Poznano|Poznan]] interkulturaj diskutoj en kiuj oni traktis ne nur temojn rilate al [[aplikata lingvistiko]], sed ankaŭ al [[pragmatiko]] kiu koncentriĝis al la lingva formo de ĝentileco en diversaj kuntekstoj kaj sociaj rilatoj de la interparolantoj, komparante la influon de kulturo al diversaj lingvoj<ref>Ilona Koutny, [https://edukado.net/novajhoj?id=783 Interkulturaj diskutoj en Poznano], Edukado.net</ref> [[Marcos Malke Cramer]] deklaris en intervjuo kun la [[Esperanto (revuo)|revuo Esperanto]] la jenon: <blockquote>"''Se oni ne inkluzivigas profesiajn kontaktojn kiel la internaciaj kontaktoj de sciencistoj kaj komercistoj, mi ne konas ne-esperantistojn kiuj tiel multe komunikadas kun alilandanoj. Kaj tia daŭra kaj senpera komunikado sur amikeca nivelo certe helpas al oni pli bone kompreni aliajn kulturojn. Pro miaj diversaj interkulturaj spertoj rilate al Esperanto, per kiuj mi lernis kiel kontentige povas esti transpasi la malfacilaĵojn de interkultura amikeco, mi iĝis ankaŭ pli persista en mia provado teni la amikecon kun miaj tanzaniaj amikoj malgraŭ fojaj malfacilaĵoj''"<ref>José Antonio Vergara, [http://dvd.ikso.net/revuo/Revuo_Esperanto/2011/05.pdf La Esperanto-junulo kiel konscia vojaĝanto transsocia] (pdf), [[revuo Esperanto]], majo 2011 1247 (5)</ref>.</blockquote> === Trejnejo === Nederlanda firma donas trejnadon kun teorio kiun ĝi nomas 'Diferenci' menciante sur ilia retejo ke temas pri vorto en Esperanto, lingvo kiu '''celas ponti lingvajn kaj kulturajn diferencojn''<nowiki/>'<ref name=":5" />. ''Stichting Doni''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fF0-7vZo14A Stichtingdoni.nl], YouTube</ref> (Fondumo Doni), ankaŭ el Nederlando elstarigas la rolon de Esperanto kiel ponto inter diversaj kulturoj<ref name=":5">[[Yves Nevelsteen]], Diferenci, en : "''100+ merknamen in het Esperanto''" (100+ markonomoj en Esperanto), eld. FEL, 2019.</ref>. Vidu ankaŭ la artikolon sub '[[rifuĝinto]]'. Esperanto donas la eblecon havi interkulturajn spertojn, vojaĝi kaj trovi amikojn kun kiuj komuniki rekte en lingvo sendepende de specifaj landoj kaj politikaj sistemoj<ref>(angla) Katalin Kováts, Fourth Interlinguistic Symposium (kvara [[Interlingvistiko|interlingvistika]] simpozio), p. 213, JKI-12-2017[1] ([http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf |date=2021-01-09 }}).</ref>. Unu el la gravaj ecoj de Esperanto estas ke ĝi proponas fenestron ankaŭ al malpli konataj landoj kaj kulturoj<ref>[[Don Harlow]], recenzo de Aforismoj de [[Ŝota Rustaveli]].</ref>. En Esperantujo eblas konstati la kompleksecon de internacia kunlaboro en skipo. Esperanto-parolantoj konscie aŭ ne venas al siaj propraj kulturoj kaj portas tiun ĉi kulturan riĉecon en la Esperanto-movadon.<ref name=":4">Kristin Tytgat, Interkultura komunikado dum FESTO 2014, [[Muzaiko]], la 20-an de novembro 2018.</ref> Bona aliro por tiuj kulturaj diferencoj okazis dum interlingvistika sesio kaj kurso pri [[pragmatiko]] dum kiu okazis diskutoj pri kutimoj en lingvouzo (alparoloj, petoj kaj aliaj ĝentilecoformoj) serĉante normojn kaj limojn de komunaj scioj kaj eblaj supozoj en [[Transnaciismo|transnacia]] parolkomunumo kiel [[Esperantujo|Esperantio]]<ref>UAM-studentoj ne volas beletron, Heroldo de Esperanto 2252 (2:2016), p. 4</ref>. Prof. Humphrey Tonkin de la [[Universitato de Hartford]], observis ke Esperanto estas "kulture neŭtrala laŭ dezajno, ĉar ĝi intencis esti ''faciliganto inter kulturoj'', ne esti la portanto de iu ajn nacia kulturo"<ref>[[William Auld|Auld, William]]. ''La Fenomeno Esperanto,'' Roterdamo, Universala Esperanto-Asocio, 1988.</ref>. Li krome opinias ke manko de konscio pri kulturaj diferencoj nur fortigas ilian negativan efikon kiel obstakloj al la komunikado”<ref>[http://esperanto-ondo.ru/Ondo/106-lode.htm Postkongresa Akademia Simpozio] (pri Interkultura Komunikado) en Gotenburgo (2–3 aŭg 2003), La Ondo de Esperanto, n-ro 8-9 (106-107), 2003.</ref>. Gravas aprezi ĉies kulturan identecon kiel sumo de influoj el diversaj originoj, tiel ekzemple iu povas esti samtempe [[Esperantistoj|esperantisto]] eĉ [[Esperanta Civito|esperantiano]]<ref>Noto : esperantistoj kiuj sentas ke ili apartenas al senŝtata [[Diasporo|diaspora]] lingva grupo, en akordo kun la difino trovebla en la [[Universala Deklaracio de la Lingvaj Rajtoj]], [[1996]], artikolo. 1, 5.</ref>, [[Flandroj|flandro]], [[Belgoj|belgo]], [[Eŭropanoj|eŭropano]] kaj [[mondcivitano]], jes aŭ ne influata de usona entrepreno-kulturo, japana [[zeno]], argentina [[tango]], [[orienta danco]] aŭ franca vino. Pro ilia edukado Esperanto-parolantoj ofte pensas ke ili pro komuna lingvo povas senprobleme komuniki. Ili devas konsciiĝi pri la diferenco inter komuna lingvo unuflanke kaj kulturo kaj nelingva komunikado aliflanke por pli efike komuniki poste<ref name=":4" />. Apud komuna lingvo tre gravas ankaŭ la konscio ke samvorta vortigo povas en ĉeesto de homoj el aliaj kulturaj fono tamen havi alian signifonuancon difinita de ilia kulturo, ekzemple la demando 'Kiel vi fartas' en iu kulturo povas samtempe esti salutesprimo de ĝentileco sen atendo de respondo En alia kulturo la sama demando povas esti komprenata kiel vera demando pri vi kaj via bonfarto kiu postulas respondon<ref name=":4" />. Do oni atentu pri la lingvo ĉar ĝi havas plurajn nivelojn, ankaŭ eksterlingvajn<ref name=":4" />. Vidu [[Edmond Privat|Privat, Edmond]], ''Interpopola konduto,'' [[Literatura Mondo]] [[1935]] ==== Nom-ordo en Esperanto ==== Ekzemple de interkultura lernado rilatas al la nomordo en Esperanto. Nomordo estas la ordo uzata de la popolo en internacia medio. Ĉinoj, japanoj, koreoj, hungaroj kaj pluraj afrikaj popoloj uzas unue la familian nomon, dum en la landoj de kristana kaj islama kulturoj estas ĝenerale inverse (unue la persona nomo, poste la familia). Kvankam hungaroj enlande kutime uzas unue la familian nomon, ili sekvas la eŭropan kutimon en internacia medio<ref>[[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]]</ref>. === Projektoj kaj agadoj en la Esperanto-Movado === Dum Esperanto-kongresoj kiuj povas funkcii kiel neformalaj interkulturaj trejnejoj, la temo [[interkulturo]] regule estas pritraktita, ekzemple: *Dum tri tagoj, inter la 9-a kaj 11-a de julio 2021 en la [[Universitato de Ŝirazo]], [[Irano]], okazis Internacia Retseminario kun la titolo “Esperanto kaj Interkultura Komunikado”. En la jutuba kanalo de UEA (UEAViva) troviĝas kompletaj registraĵoj de la 3-taga evento kun 6 ĉefaj prelegoj kaj 7 enkondukaj prelegetoj. Dum la seminario okazis prelegoj de profesoroj-esperantistoj en Esperanto kun realtempa interpretado en la persan. - La 9-a de julio: https://www.youtube.com/watch?v=pE3W4jPxF_I - La 10-a de julio: https://www.youtube.com/watch?v=SYOnXUB6JIY - La 11-an de julio: https://www.youtube.com/watch?v=-c_MqlTxsAs *Dum la 4-a Internacia Konferenco de [[Asocio de Lingvaj Testistoj en Eŭropo|ALTE]] en [[Krakovo]] (2011) [[Giorgio Silfer]] prelegis pri "''La influo de la referenckadro pri lingvoj al la interkulturaj demandoj en lingvotestado: la kazo de Esperanto''" el kiu montriĝis ke la interkulturaj malfacilaĵoj proponas defion en tio ke ili estas pli influaj ol tiuj de leksiko kaj gramatiko, despli ĉar Esperanto ne havas etnan sed transnacian fonon. Tial la interkulturaj kompetentoj rilatu 'ne nur al la riskoj de miskompreno inter parolantoj el tute malsamaj kulturoj, sed ankaŭ rilate al konotacioj akiritaj per la uzado de la Esperantlingva kulturmedio'<ref>Rilatoj kun ALTE, p. 4, [[Heroldo de Esperanto]] 2167 (1:2011).</ref>. *Vojaĝante al Japanio esperantistoj povas sperti ke interŝanĝo de [[nomkarto]]j en Japanio funkcias preskaŭ kiel [[rito]] : oni nepre devas teni la karton per du manoj kaj legi ĝin antaŭ ol formeti en specialan ujon<ref>Ĵenja Amis, Miaj trezoroj, Riverego, p. 4, nro 114, jaro 28, vintro 2013-2014 ([https://docplayer.fr/95382389-Tri-semajnoj-ce-oomoto.html PDF]), alirite la 22-an de oktobro 2018.</ref> *la [[95-a Universala Kongreso]] de Esperanto en [[Havano]], [[Kubo]], en 2010 - la jaro kiun Unuiĝintaj Nacioj deklaris la jaron de interproksimigo de kulturoj<ref>G.Greatrex: Jaro de interproksimigo de kulturoj: Ni spertiĝu pri interkulturaj rilatoj. [en:] La Revuo Esperanto, No 9/2010, p.174</ref>. *la [[100-a Universala Kongreso de Esperanto|100-a Universala Kongreso]] de Esperanto en 2015 en la franca urbo<nowiki/> [[Lillo]], sub la temo "Lingvoj, artoj kaj valoroj en dialogo inter kulturo''<nowiki/>''j", en ties tago de la lernejo prelegis Prof. D-ro. Nina Daniljuk, Ukrainio, pr<nowiki/>i '<nowiki/>''Interkultura edukado kaj komunikado en la universitata Esperanto-Cent<nowiki/>ro'<nowiki/>'' kaj Prof. D-ro. Mark Fettes, Kanado, pri '''Esperanto en la kadro de interkulturaj kaj tutmondecaj studoj'.'' Dum la [[Internacia Kongresa Universitato]] okazis ankaŭ i.a. jena prelego de D-ro Christian Lavarenne, Francio, ''Ĉu nur pala surogato de [[hilelismo]] kaj [[homaranismo]]? La [[interna ideo]] kiel valoro en la dialogo inter la kulturoj''.<nowiki/>''<nowiki/>''<nowiki/><nowiki/>''<nowiki/><nowiki/>'' * la simpozio de [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj|ILEI]] en [[Madrido]] (2018) [[Kristin Tytgat]] prelegis pri '''interkultura lernado"'' * Universala Esperanto-Asocio (UEA) kunlaboras kun [[Unesko]] eldonante ĝian oficialan organon '''"[[Unesko-Kuriero]]"''' en Esperanto, grava komunikilo por konsciigi mondskale pri la celaro de Unesko, nome plifortigi toleremon, reciprokan interkompreniĝon kaj interkulturan dialongon, cele al [[packonstruado]] per diskonigo de diversaj kulturoj kaj kurĝiga infroimprovizo por debatoj. *''Grajnoj en Vento'', programon por parigi klasojn kaj organizi kunlaboron kaj interŝanĝojn, lanĉita de [[Marcel Erbetta]], svisa esperantisto kaj instruisto. *''Ideo'' ([http://www.noos.ch/ideo www.noos.ch/ideo]) estis interkultura projekto gvidita de 4 landoj (ties Landaj Asocioj de UEA): [[Germanio]], [[Francio]], [[Katalunio]], [[Svislando]], inter [[2011]] kaj [[2013]] kadre de la [[Grundtvig]] programo de [[Eŭropa Unio]]. *[[Eŭropa Esperanto-Unio]] helpis organizi en la [[Eŭropa Parlamento]] (Bruselo, januaro 2008) la ekspozicion "''Junularo en interkultura dialogo:per kio povas kontribui esperanton?"''<ref>(eo) ''Ĉu vanaj klopodoj? Eŭropa Unio, Esperanto kaj la esperantistoj'' (2-a parto), [[La Gazeto]], p.12, n-ro 150, majo 2012</ref> *Seminario pri interkulturo en [[Sarajevo]] jam dum marto 2004 al kiu partoprenis 39 personoj el 17 landoj kaj kiu restas aktuala<ref>'El la kelo de RadioZam : Interkultura seminario kiu okazis en Sarajevo (2004)', [https://play.google.com/store/apps/details?id=dk.nordfalk.esperanto.radio Radio Muzaiko], la 3-an de novembro 2018.</ref>. *''[[Interkulturo]]'' estis projekto de [[ILEI]], kiu celas eduki [[Interkultura komunikado|interkulture]]. *''[[Interkultura Centro Herzberg]]'' estas aktiva en la kampo de interkulturaj rilatoj. *[https://www.facebook.com/pg/ceimazara/about/?ref=page_internal ''Centro por Esperanto kaj interkulturo''] en [[Mazara del Vallo]], [[Italio]], organizis kursojn pri interkulturo kaj Esperanto kiu eble povas kaŭzi ŝanĝon de la fokuso pri pli malgrandaj lingvaj kaj kulturaj komunumoj. ==== Tradukado en kunteksto ==== Tradukado estas nemalhavebla en la perado de kulturoj. El interkultura vidpunkto tradukistoj kiuj tradukas al Esperanto klopodu kompreni la kulturan kuntekston kaj eventuale donu [[Kulturologio|kulturologiajn]] (kulturantropologiajn) informojn por adekvate transdoni kulturenhavan [[leksiko]]n. * La [[Serio Oriento-Okcidento]] estas eldonserio kiu celas kontribui al la Programo de [[Unesko]] por Reciproka Studo kaj Aprezado de Kulturoj. En la serio aperas verkoj aparte gravaj kaj reprezentaj de la nacilingvaj [[literaturo]]j de diversaj landoj en la Okcidento kaj Oriento. *''[[La Tradukisto]]'', iama revuo en [[Islando]] kiu volis instigi esperantistojn en diversaj landoj rete partopreni en ''La Tradukisto'' kun la celo konigi al siaj samlandanoj literaturon de aliaj popoloj pere de Esperanto. Ĝi ankaŭ celis instigi la esperantistan mondon fari esperantajn tradukojn el sia denaska lingvo, ne nur por plifortigi komprenojn de alilandaj kulturoj, sed ankaŭ por plifortigi la gravecon de Esperanto kiel pontolingvo<ref>Pri ''[http://tradukisto.esperanto.is/index.php/ La Tradukisto]'', literatura revuo el Islando en Esperanto.</ref>. == Vikipedio kaj kulturdependeco == Iuj artikoloj en [[Vikipedio]] montras la aferojn el la vidpunkto de unu kulturo aŭ nacio aŭ uzas kulturdependan esprimmanieron. En la [[Esperanta Vikipedio]] ni klopodu forigi tiajn [[Kulturdependo|kulturdependismojn]]. Se vi sentas vin kapabla, [[Internaciigo|internaciigu]] la artikolon. Jarfine Vikipedio organizas (nur por iuj specifaj vikipediaj sekcioj) konkurson por antaŭenigi kulturan interŝanĝon inter diversaj regionoj de la mondo. Kvankam Vikipedio estas unika oportuno por pligrandigi la aliron al scioj pri ĉiuj kulturoj de la mondo, tamen ekzistas diferenco en la kvalito de artikoloj kaj koncentrigo pri [[Okcidenta Eŭropo|okcident-eŭropa]] kaj [[Nordameriko|nordamerika]] enhavoj. Tial tiaj konkursoj povas helpi antaŭenigi kunlaboron tra la mondo kaj pligrandigi la aliron al enhavo kun tutmonda perspektivo<ref>(en) ''[[metawiki:Bridges across Cultures|Bridges across Cultures]]'' (pontoj trans kulturoj)</ref>. La artikoloj de la konkurso rilatis al [[literaturo]], [[muziko]], [[vidaj artoj]], [[kinematografio]] kaj [[Televida programo|televido]], [[monumento]]j, [[kuirarto]] kaj tradicioj en tri diversaj mondoregionoj ([[Mezoriento]] kaj [[Nord-Afriko]]-[[MENA]])<ref>(en) [[metawiki:Bridges across Cultures/2018/Articles by topic/MENA/Music|Proponitaj temoj por la MENA-regiono]]</ref><ref name=":6">(en) ''[[metawiki:Bridges across Cultures/Countries|List of proposed articles]]'' (listo de proponitaj artikoloj por MENA, Rusio kaj Latinameriko.</ref>, [[Rusio]]<ref name=":6" />, [[Latinameriko]])<ref name=":6" />. == Interkulturaj fabloj kaj fabeloj == Rakonto kiel tiu de la leporo kaj la testudo (France ''Le lièvre et la tortue'', VI.10, fablo de [[Jean de La Fontaine|La Fontaine]]) skizas en ludema maniero pri kio temas en interkultura edukado. La preteco ŝanĝi la mensokadron por aŭdaci rigardi pli larĝe, por kunlabori en malsama maniero malgraŭ la diferencoj. == Interkultura teatraĵo == Christa Hengsbach, germana teatropedagogino, kreis biografian teatroprojekton "''Begegnungen - many ways to meet different cultures''" (Renkontoj - multaj vojoj por renkonti diversajn kulturojn) montras la renkontiĝon kaj interŝanĝon de homoj el multaj kulturoj. La biografia aliro ne nur rilatas al la lingvo, sed ankaŭ al iliaj diversaj spertoj, esprimformoj, iliaj tradiciaj kutimoj kaj esperoj surscenigitaj pere de kantoj, danco, recitado kaj bildoj<ref>(germana) Faldfolio pri la teatraĵo kun kontaktadreso ([https://www.vielfalt-bewegt-frankfurt.de/sites/default/files/medien/downloads/flyer_interkulturelle_werkstatt_begegnungen.pdf PDF] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181114224248/https://www.vielfalt-bewegt-frankfurt.de/sites/default/files/medien/downloads/flyer_interkulturelle_werkstatt_begegnungen.pdf |date=2018-11-14 }})</ref>. == Interkulturaj filmoj == Kelkaj instancoj kiel ''[[Unesko]]'' kaj ''[[A films ouverts]]'' organizas aŭ prezentas filmojn kiuj fokusas interkulturajn filmojn<ref>[http://www.noos.ch/ideo/filmoj.php?L=eo Filmoj interkulturaj], IDEO, datumbazo.</ref> kiaj "Noces", "''[[Nha fala]]" aŭ'' ''"In between" (araba : Bar Bahar - hebrea : לא פה, לא שם, "Lo po, lo ŝam"'')'','' sed precipe ankaŭ la filmo ''"[[Gran Torino]]"'' de C. Eastwood, kiu montras la povo-ekvilibron inter diversnaciaj homoj kun komunumoj de malsamaj lingvoj kaj kulturoj kiuj ne bone interrilatas<ref>(franca) Jiaxing Zhou, ''[https://arlap.hypotheses.org/7702 Gran Torino (film) : immigration, plurilinguisme, contact des cultures]'' (Gran Torino (filmo) : migrado, plurlingvismo, kontakto de kulturoj), Open Edition, la 23-an de novembro 2016.</ref>. La eldiraĵo de [[Alfonso Cuarón]] okaze de la disdono de la [[Premio Ora Globo|premioj Ora Globo]] en [[2019]] por lia filmo '[[Roma (filmo)|Roma]]' kongruas tute kun la 'interkultura' idealo de Esperanto : "''La plej bona cinematografio malkonstruas murojn kaj konstruas pontojn al aliaj kulturoj''"<ref>(angla) Tara Bitran, ''Alfonso Cuaron's 'Roma' Wins Golden Globe for Best Foreign-Language Film'', ''[[The Hollywood Reporter]]'', la 6-an de januaro 2019.</ref>. Dokumenta filmo ''Unveiling Dubai'' (Malkaŝi de Dubajon), 2005, produktita kaj estrita de [[Nayla Al Khaja]]; tiu filmo volas pruvi al multaj okcidentanoj, kiuj nur legis pri "[[Mezoriento]]" en la gazetaro, kiel kulturaj antaŭjuĝoj povas malaperi simple vizitante alian landon kaj sperti alian kulturon. La du filmoj "''French Bashing''"<ref>Noto: ''French bashing'' rilatas al la denigrado de Francio eksterlande kaj la franca memnigrado lige al certa malprogreso.</ref><ref>(fr) ''[https://www.rtbf.be/auvio/detail_french-bashing?id=2657915 French bashing] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200807211443/https://www.rtbf.be/auvio/detail_french-bashing?id=2657915 |date=2020-08-07 }}'',RTBF.be</ref> kaj "French Loving"<ref>(fr) ''[https://www.canalplus.com/decouverte/french-loving-episode-du-17-avr-2019-20-h-00/h/11404014_50001 French Loving] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200805020302/https://www.canalplus.com/decouverte/french-loving-episode-du-17-avr-2019-20-h-00/h/11404014_50001 |date=2020-08-05 }}'', CanalPlus.cpm</ref> ankaŭ estas interkulturaj en la maniero ke ĝi fokusas la imagon de Francio kaj gefrancoj el la vidpunkto de eksterlandanoj kiuj malŝatas la francan kulturon aŭ ĝuste ŝategas ĝin. == Interkulturaj instrufilmetoj == * Lingvoj kaj fremdaj socioj ofte inicitas al interkulturaj miskomprenoj<ref>(angla) okminuta filmeto [https://www.youtube.com/watch?v=haohj1sVnyk Cultural gaffes beyond your borders] donas 14 ekzemplojn de kulturaj mispaŝoj.</ref> foje en formo de gestoj, malpli neglektinda ol lingva uzo ĉar korpolingvo<ref>(angla) [https://www.youtube.com/watch?v=haohj1sVnyk Gestures around the world]</ref>. Sur la francalingva blogo '''Gestion des risques interculturels''<nowiki/>' (mastrumado de interkulturaj riskoj) ne nur troveblas multegaj artikoloj rilate al la temo, sed ankaŭ filmetoj kiuj humore ilustras la temon de interkultura inteligenteco<ref>(franca) [http://gestion-des-risques-interculturels.com/index-general/ Index Général], 8. Humour : videoj.</ref>. * IET-international estas nederlanda universitata studocentro en [[Groningo (urbo)|Groningen]] por interkultura edukado; kiu ofertas kursojn al internaciaj asocioj bazitaj sur akademiaj esploroj kaj uzante multajn filmfragmentojn (kun anglaj kaj nederlandaj [[Subtekstigo|subtekstoj]]) pri "kritikaj incidentoj": situacioj en kiuj interkulturaj diferencoj ekestas pro tio ke kondutoj, normoj kaj valoroj kolizias. La filmfragmentoj temas pri diversaj sociaj situacioj, kiel renkonti homojn, amikiĝi, komuniki, respekti aliajn kulturojn, problemojn en ĉiutaga vivo, problemojn rilate al laboro kaj kiel trakti neatenditajn eventojn. IET diferencas de aliaj kursoj pri interkultura komunikado, ĉar ĝi koncentriĝas sur kompetentecojn anstataŭ sciojn pri aliaj kulturoj ebligos pli bone komuniki, sendepende ĉu la persono al kiu vi parolas, estas ekzemple el Panamo, Turkio aŭ Ĉinio<ref>(angla) ''[https://www.rug.nl/language-centre/communication-training/intercultural/courses/interculturele-effectiviteit-training/?lang=en#demo Intercultural Effectiveness Training]'', RUG.nl</ref>. * [[Poligloto]] Tim Doner klarigas la rilaton inter lingvo kaj kulturo en sia [[TED (prelegoj)|TED-prelego]] (ekde min. 13:11) "''Breaking the language barrier''<nowiki/>' (Trarompi la lingvan baron) per ekzemploj kiel la irana [[Taarof]]. TED-prelego de Serge Mouangue (fr: ''Le kimono Africain'') invitas al interkulturaj renkontiĝoj por ĉefe kreivaj celoj kaj aliri al universaleco inter kulturoj. Alia TED-prelego de Janesh Rahlan (en: ''Lost in translation'') temas pri la graveco lerni lingvojn por ponti kulturojn. * En sia [https://www.youtube.com/watch?v=d9ZHj4ihTog TED-prelego de Mairead Nic Craith], klarigas kulturajn diferencojn inter Irlando kaj Germanio. Marietta Stepanyants, prezidanto de la UNESKO-programo "[https://www.youtube.com/watch?v=Mr76jiruVIg Filozofio en la Dialogo de Kulturoj]" parolas pri la graveco de edukado al dialogo inter kulturoj. === En Esperanto === * En Esperanto kaj en la franca videblas sur YouTube ankaŭ du filmetoj pri interkulturo de [[Mireille Grosjean]], en kiu ŝi priskribas interalie la problemon de [[metakomunikado]]<ref>[[Mireille Grosjean]], pri metakomunikado en interkultura komunikado.</ref> en interkulturaj rilatoj kaj en alia filmeto la plusojn de la lernado de Esperanto<ref>(videaĵo) [https://www.youtube.com/watch?v=BHOVG9O823w Pri interkultura edukado.] Mireille Grosjean klarigas.</ref>, kiu ebligas aliron al plej diversaj kulturoj.kvardeko da esencaj demandoj<ref>[https://eo-naturamikaro.webnode.nl/products/internacia-ekspozicio-ses-sep-miliardoj-da-aliaj-homoj-/ Videoprojekto] de [[Yann Arthus-Bertrand]] pri vivmanieroj en 78 landoj sur ĉiuj kontinentoj.</ref> por malkovri kion nin disigas kaj kion nin kunigas. [[Mireille Grosjean]] donis ankaŭ franclingvan prelegon en [[La Roche-sur-Yon]], Francio, pri interkulturaj aspektoj en la instruado de lingvoj, sed ne nur kiel ekzemple relativigi sian propran kulturan kodon, havi paciencon, deziron havi kontakton kun aliaj kulturoj ktp (filmita<ref>(franca) [https://www.dailymotion.com/video/x1q6fqv Filmeto] de Mireille Grosjean : "Aspects interculturels dans l'enseignement des langues"</ref>). * [https://www.youtube.com/watch?v=vAB-KDM4j1E Interesa sperto pri kulturaj diferencoj] prezentas ĉina esperantistino Long Yunxia (Nuba) en YouTube. * Scott David Turton faris dulingve parolatan filmeton (angla kaj Esperanto) pri lingva kaj kultura diverseco kaj Esperanto kiel ponto inter kulturoj kies titolo sur jutubo estas "#''EsperantoLives and Helps Make Cultures and Languages Sustainable - English & Esperanto''". == Interkulturaj ludoj kaj kvizoj == === Kukumio - lingvopolitika ludo === "[[Ludo#Lingvopolitika ludo "Kukumio"|Kukumio, lingvopolitika ludo"]]. ''Kukumio'' temis pri elpensita lando, en kiu loĝas diversaj popoloj, kiuj havas diversajn lingvojn, kulturojn kaj historion. Temas pri speciala eduka ludo kreita por faciligi profundajn diskutojn pri delikataj sociaj temoj kiel ekzemple lingvopolitiko. La ludo funkcias kiel pont-konstruilo inter diversaj kulturaj kaj lingvaj fonoj, permesante al partoprenantoj esplori kompleksajn konceptojn pri lingvaj rajtoj kaj socia justeco. Adaptita versio de la ludo estis prezentita de 10 TEJO-delegitoj en la Eŭropa Parlamentejo kadre de Eŭropa Junulara Okazaĵo (EJO), 13-14 de junio, 2025. La ludo estis speciale adaptita por trakti la temojn de lingvaj baroj, malplimultaj rajtoj kaj neegaleco en la sama lando<ref>(eo) [https://www.tejo.org/ejo-2025-tejo/ Dek TEJO-delegitoj sukcese gvidis rolludon, kiu faciligis profundajn konversaciojn pri lingvaj baroj kaj neegaleco], TEJO Tutmonde, la 17-an de junio 2025</ref>. === Barnga - simulada ludo pri kulturaj konflilkoj === [[Edukaj ludiloj|Eduka ludo]] kiu baziĝas sur la (anglalingva) libro „''Barnga: A Simulation Game on Cultural Clashes''“ de S. Thiagarajan kaj B. Steinwachs, Eldonejo ''Intercultural Press'' (Great Yarmouth: 1990). Centrum Informatieve Spelen: Intercultural games, Jeux interculturels, Jugeos interculturels. CIS, Leuven 1998<ref>Grzybowski, ''P., [http://www.academia.edu/12086186/Anka%C5%AD_Vi_estas_Fremdulo._Malgranda_traktato_pri_interkultura_edukado_kaj_pri_Esperanto_kiel_ilo_de_%C4%9Di._Tak%C5%BCe_ty_jeste%C5%9B_Obcym._Ma%C5%82y_traktat_o_edukacji_mi%C4%99dzykulturowej_i_j%C4%99zyku_esperanto_jako_jej_narz%C4%99dziu_ Ankaŭ Vi estas Fremdulo. Malgranda traktato pri interkultura edukado kaj pri Esperanto kiel ilo de ĝi], p. 60, eld. [[Internacia Studumo pri Turismo kaj Kulturo]], Bydgoszcz; 2011''</ref>. === Interkulturigo pere de kvizo pri plurlingveco === Aŭskultante la voĉojn de partoprenantoj al [[Poligloto|poliglota]] kunveno provi, surbaze de la lingvaj sonoj, diveni kiujn lingvojn ili parolas. * Ebla ekzemplo : partoprenantoj el [[Turkio]], [[Eŭskio]], [[Finnlando]], [[Hungario]], [[Litovio]] aŭ [[Katalunio]] ĉirkaŭ tablo, . * Tiaj projektoj povas etendiĝi al [[Arkivo|arkivado]] de sonregistraĵoj en multkulturaj loĝkvartaloj por ekscii ĉu ĝi same sonos post ekzemple 20 jaroj<ref>[https://www.aifoon.org/onze-projecten/phonorama Phonorama], Aifoon vzw, 2017</ref>. La sama eblus per aŭdigo de kantoj en diversaj lingvoj. Muziko el ĉiuj anguloj de la mondo ankaŭ kreas fortan senton de ligiteco kaj interkultura sperto. * ''Muziko Interlingve Interkulture'' estis [[Google+]] kanalo (ĝis aprilo 2019) kiu pere de serio de muzikfilmetoj el la plej diversaj landoj kaj lingvoj invitis al alikultura muziko,kutime ne konataj de eksterlandanoj) kaj al la rekono de la lingvo en kiu oni kantas, samtempe invitante al la ŝato de la sonkoloro de tiu(j) lingvo(j). Ankaŭ atelieroj, dancoj kaj kantoj el ĉiuj eblaj kulturoj interkulturigas, ekzemple * [[IFLC Internacia Festivalo de Lingvo kaj Kulturo]]. === LinguaPolis Esperanto === LinguaPolis Esperanto estas kartludo, konstruita sur la ideo esplori "Esperantopolon". Vizitantoj ekrilatas al parolantoj de aliaj lingvoj, ekkonas diversajn kulturojn kaj tradiciojn, tiel fariĝantaj sennacianoj, kosmopolitoj<ref>(eo) Vita Kogan kaj Stas Kapustin, [https://www.esperantic.org/wp-content/uploads/2022/01/ipi-118.pdf Ludecigo de lingvolernado: LinguaPolis Esperanto], (PDF), paĝoj 6-10, Informilo por Interlingvistoj n-ro 118 (1/2022)</ref><ref>(eo,en) Vita Kogan kaj Stas Kapustin, [https://esfconnected.org/2021/11/22/ludecigo-linguapolis/ Ludecigo de lingvolernado: LinguaPolis Esperanto], ESF Connect, la 22-an de novembro 2021, alirite la 19-an de januaro 2022.</ref>. La ludo en PDF-formato elprinteblas (senpage) [https://linguapolisgame.com/PaP_Esperanto.pdf ĉi tie] ĉe la retejo de LinguaPolis. La cifereca versio ludebla en Google Jamboard kaj la sonregistraĵoj en Esperanto ne disponeblas en la retejo de ''LinguaPolis'', == MOOC pri interkultura edukado == Ĉe [[Coursera]] la [[Universidad de Los Andes|Universitato de la Andoj]] ofertas portugallingvan kurson ([[MOOC]]) pri interkultura edukado: "''Compreender as dimensões interculturais na vida cotidiana''" (Komprenu interkulturajn dimensiojn en ĉiutaga vivo). Fine de ĉi tiu kurso la studento havos ilojn, kiuj permesos al li pli zorge pripensi sian historion, identecon, lingvon, parolon kaj reagon al sociaj situacioj, kiuj implikas la interkulturan komprenon de aliaj.<ref>(pt) MOOC - ''[https://www.coursera.org/lecture/interculturalidade/introducao-ao-modulo-JQTkY Compreender as dimensões interculturais na vida cotidiana]'', Coursera.</ref> Alia interkultura kurso estas tiu pri ''[https://casework.eu/lesson/critical-incidents-intercultural-sensitivity/ Intercultural Sensitivity] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210517173844/https://casework.eu/lesson/critical-incidents-intercultural-sensitivity/ |date=2021-05-17 }}'' (en la angla) kiu ĉefe koncentriĝas sur kritikaj situacioj ofte okazantaj kiam homoj de malsamaj kulturaj fonoj interagas. == Esploristoj pri interkulturo == Plej konkretan aliron al interkultura edukado ebligas verko de la Eŭropa centro por la vivantaj lingvoj de la [[Konsilio de Eŭropo]] (CELV)<ref>(franca, angla) [https://www.ecml.at/Resources/ECMLPublications/tabid/277/PublicationID/36/language/fr-FR/Default.aspx ''Comme c'est bizarre! L'utilisation d'anecdotes dans le développement de la compétence interculturelle''] (Kiel strange! La utiligo de anekdotoj en la disvolviĝo de interkultura kompentento). 2000, CELV (Eŭropa centro por la vivantaj lingvoj de la Konsilio de Eŭropo)</ref> kiu per anekdotoj plej elstarigas la 'ŝokon de ideoj'. En sia libro [[Erin Meyer#La kultura mapo: Trarompi la nevideblajn limojn de tutmonda komerco|''Culture Map'' (kulturo-mapo)]], [[Erin Meyer]], profesoro ĉe [[INSEAD]], franca komerca lernejo, pristudas kiel homoj el diversaj kulturoj konstruas fidon, komunikas, faras decidojn kaj perceptas situaciojn malsame, precipe en la laborejo. Ankaŭ en la komerca kulturo ŝi malkovris [[Erin Meyer#Ok aspektoj|ok aspektojn]]: komunikado, persvado, taksado, gvidado, decidoj, fido, malkonsentoj kaj fine perceptoj de tempo. Tiel ŝi ekzemple malkovris kiel negoci en [[Japanio]], [[Brazilo]] aŭ [[Sauda Arabio]] aŭ kiel efike kunlaborigi teamojn de [[Barato]] kaj [[Usono]]. En Ĉinio ekzemple oni akiras la plej bonan el skipa laboro. La libro ''Cultural DNA, the Psychology of Globalisation'' (Kultura [[DNA]], la psikologio de tutmondiĝo) de Gurnek Bains havas gravecon preter komercon analizante la ligon inter migrado, genetika elekto kaj la sociaj, komercaj kaj politikaj trajtoj kaj mensogoj de la aktuala loĝantaro. En la [[Mezoriento]] li identigas komercan talenton kiel la ĉefa forto de tiu regiono, kune kun ĝia profunda respekto al scio, ilustrita de la nomata [[Islama Orepoko|islama orepoko]], unu el la plej grandaj aĝoj de teknologia novigo, adaptado de ideoj kaj sistema konservado de scio. Por Ĉinio, ekzemple la libro enfokusiĝis la koncepton [[Zhong Yong]] (virtoj de harmonio kaj interdependado) kiu incitis la ĉinojn serĉi la mezan vojon kaj rigardi justecon kiel pli gravan ol la literon de kontrakto<ref name=":3">(angla) Steve Royston, ''[https://59steps.wordpress.com/2015/07/05/cultural-dna-digging-for-gold-among-the-bones-of-our-ancestors/ Cultural DNA: Digging for Gold Among the Bones of Our Ancestors]'', Blogo de Steve Royston, la 5-a de julio 2015</ref>. Aliaj ekspertoj estas [[Fons Trompenaars]] kaj [[Geert Hofstede]]<ref name=":3" />. La nederlanda psikologo Geert Hofstede<ref name=":3" /> efektivigis grandan plurnacian enketon por lia dunginto ([[IBM]]) kies rezulto estis serio de kulturaj dimensioj kiujn li resumis en kadro por komunikado trans tiuj kulturoj. Ekzemple, kiomgrade kulturo aprezas egalecon kaj kiuj kulturoj estas pli virdominataj ol aliaj ? Kiam eblas eksporti varojn, ne eblas samstile eksporti kulturojn. Tion lernis jam la brita imperio el sia kolonia historio : ne asimili sed konservi britajn tradiciojn kaj valorojn, sed samtempe adapti sin al lokaj kulturoj<ref name=":3" />. == Interkulture per literaturo == Hodiaŭ interkultura literaturo rilatas al la literaturo de aŭtoroj, kiuj verkas el vidpunkto de almenaŭ du kulturaj perspektivoj. Multaj verkistoj kiuj verkas interkulture fokusas pri la temo identeco. La termino interkultura literaturo emfazas la fakton, ke la verkoj apartenas al pli vasta literatura diskurso, kiu ne estas limigita al literaturo de migrantoj. [https://ayearofreadingtheworld.com/?s=lingua&submit=Search Ann Morgan], aŭtoro de "''The world between two covers: Reading the globe''" arigis librojn el 196 landoj de la mondo, reprezentitaj per romano, novelo, memoraĵo aŭ verkaĵo kiu prezentas portreton de kultura diverseco. === Interkultura literaturo en Esperanto === * [[Ĉina Esperanto-Ligo]] (ĈEL), ''Ŝlosilaj Vortoj por Kompreni Ĉinion: Kulturaj Interŝanĝoj,'' 2025, La libro estas gvidilo pri interŝanĝoj inter diversaj kulturoj, elektante pli ol 70 ŝlosilajn vortojn por prezenti virtojn aprezatajn de ĉinoj, la longan historion de civilizaciaj interŝanĝoj de Ĉinio, kaj reciprokan lernadon inter la ĉina kaj aliaj civilizacioj en la nuna epoko. Ĝi ankaŭ ĝisdatigas la terminaron pri kulturaj interŝanĝoj<ref name=":10" />. * Profesoro [[Przemysław Paweł Grzybowski]] en la interkultura lernolibro por infanoj kaj gejunuloj ''Ankaŭ Vi estas Fremdulo. Malgranda traktato pri interkultura edukado kaj pri Esperanto kiel ilo de ĝi'' <ref name=":7" /> listigas detalajn celojn por interkultura edukado en la sferoj de sintenoj, kompetencoj kaj de konscio<ref>Grzybowski, ''P., [http://www.academia.edu/12086186/Anka%C5%AD_Vi_estas_Fremdulo._Malgranda_traktato_pri_interkultura_edukado_kaj_pri_Esperanto_kiel_ilo_de_%C4%9Di._Tak%C5%BCe_ty_jeste%C5%9B_Obcym._Ma%C5%82y_traktat_o_edukacji_mi%C4%99dzykulturowej_i_j%C4%99zyku_esperanto_jako_jej_narz%C4%99dziu_ Ankaŭ Vi estas Fremdulo. Malgranda traktato pri interkultura edukado kaj pri Esperanto kiel ilo de ĝi]''[http://www.academia.edu/12086186/Anka%C5%AD_Vi_estas_Fremdulo._Malgranda_traktato_pri_interkultura_edukado_kaj_pri_Esperanto_kiel_ilo_de_%C4%9Di._Tak%C5%BCe_ty_jeste%C5%9B_Obcym._Ma%C5%82y_traktat_o_edukacji_mi%C4%99dzykulturowej_i_j%C4%99zyku_esperanto_jako_jej_narz%C4%99dziu_ .] pp. 63-64, eld. [[Internacia Studumo pri Turismo kaj Kulturo]], Bydgoszcz, 2011.</ref>. Ĝi estas lernolibro kiu prezentas teoriajn fundamentojn kaj historion de interkultura edukado kaj enhavas riĉan gvidilon pri literaturo kaj interretaj paĝoj ligitaj kun ideoj de interkulturo, tolero, civitaneco kaj edukado en plurkulturaj kaj pluretnaj medioj. ⇒ (originala pola versio) Grzybowski, ''P.,'' Także ty jesteś Obcym. Mały traktat o edukacji międzykulturowej i języku esperanto jako jej narzędziu), (PDF-versio, 125 p, Academia.eu), ISBN 978-83-62323-17-3, eld. [[Internacia Studumo pri Turismo kaj Kulturo]], Bydgoszcz; 2011<ref>[https://www.goodreads.com/author/show/7829311.Lucyna_Fic Lucyna Fic] ilustris la libron Renkontoj kun Diferenculoj. Rakontoj por interkultura edukado, en diversaj lingvoj, Goodreads.</ref>, tradukita ĝis nun al la angla, germana, franca, kurda kaj Esperanto. ⇒ (Esperanto-versio) estas senpage alirebla en la retejo edukado.net sub 'klerigejo' ([https://www.researchgate.net/profile/Przemyslaw_Grzybowski2/publication/299854213_Ankau_Vi_estas_Fremdulo_Malgranda_traktato_pri_interkultura_edukado_kaj_pri_Esperanto_kiel_ilo_de_gi_Takze_ty_jestes_Obcym_Maly_traktat_o_edukacji_miedzykulturowej_i_jezyku_esperanto_jako_jej_narzedzi/links/5706558708aecbf68ba9d23c/Ankau-Vi-estas-Fremdulo-Malgranda-traktato-pri-interkultura-edukado-kaj-pri-Esperanto-kiel-ilo-de-gi-Takze-ty-jestes-Obcym-Maly-traktat-o-edukacji-miedzykulturowej-i-jezyku-esperanto-jako-jej-narzedzi.pdf PDF-elŝuto ankaŭ en Researchgate]). * Fians, Guilherme (2018), ''La Kosmopolito kaj la Aliulo: Historiaj konsideroj pri diferenco kaj diverseco laŭ la vidpunkto de esperantistoj.'' En: Gotoo, Kimura and Vergara (Eds). ''En la mondon venis nova lingvo: Festlibro por la 75-jariĝo de Ulrich Lins,'' Novjorko: Mondial (resumeto en la angla kaj esperanto, [https://www.academia.edu/37594489/Fians_Guilherme._2018._La_Kosmopolito_kaj_la_Aliulo_Historiaj_konsideroj_pri_diferenco_kaj_diverseco_la%C5%AD_la_vidpunkto_de_esperantistoj._In_Gotoo_Kimura_and_Vergara_Eds_._En_la_mondon_venis_nova_lingvo_Festlibro_por_la_75-jari%C4%9Do_de_Ulrich_Lins._New_York_Mondial ĉi tie]). * (en, eo, pl) Ilona Koutny & Ida Stria & Michael Farris, ''[https://www.academia.edu/keypass/NFBldmFBMkZldmZYVDZJMGpRWGwzeFZmRnNqbHVOS203UDBuNzNjMkl0TT0tLXprQ0RjWDV0MGdIMmtJVktYNEQ0TEE9PQ==--d452f0cdc57aa329049108a808b754c9b7fb45f0/t/JD4o-SX5foCC-bmkMZe/resource/work/128281681/EW_the_intercultural_role_of_esperanto?auto=download&email_work_card=download-paper The Intercultural Role of Esperanto/ Interkultura rolo de Esperanto/ Międzykulturowa rola esperanta]'' PDF - Academia.edu), Cross-linguistic and Cross-cultural Studies 2, Wydanie I, Poznań, 2021, <nowiki>ISBN 978-83-66666-31-3</nowiki>, DOI 10.48226/978-83-66666-31-3 * Per la libroj en la [[serio Oriento-Okcidento]] eblas konatiĝi kun ĉefverkoj de diversaj naciaj kulturoj. * "''Don Kiĥoto eksterlande''" kaj "''Don Kiĥoto en Adrajlo''" estas du mallongaj rakontoj kiu aperis en la libro "''Karavale''" de [[Abel Montagut]], kiuj pritraktas la ne-komprenemon de aliaj kulturoj kaj aliaj lingvoj, 1997, 65 p., IEM serio "Originala Literaturo" #25., ISBN 3-901752-09-9. * En la Esperanta literaturo troveblas libretoj en kiuj eblas sperti interkulturecon legante ekzemple "''La Papalagoj''" <ref>(itale) ''Un altro punto di vista'' (Alia vidpunkto), en: [https://segretidipulcinella.wordpress.com/wp-content/uploads/2020/03/letture_per_la_quarantena.pdf Letture per la quarantena] (PDF), Firenze, Segreti di Pulcinella, aprilo 2020, paĝoj 307-314</ref> <ref>''Papalagi'' = blankulo, pacifika Eŭropido, eŭropida pacifikano, Eŭropano</ref><ref>'''Noto''' '''pri''' "'''La Papalagoj"''' (1935, unua eldono en Esperanto, sed havebla ankaŭ i.a. en la ĉefaj okcidenteŭropaj lingvoj), atribuita al indiĝeno el Samoo, satiras pri la malvirtoj kaj malfortoj de la blankuloj en moralisma sed humura stilo. Ĝi eĉ "''plej taŭgas por la mondpercepto de la Esperantianoj, se ne ĉiuj Esperantisto''j". Fonto : Post la absurda Beckett, jen humuraĵo, [[Heroldo de Esperanto]], aprilo 2019, p. 2.</ref><ref>La Papalagoj - paroladoj de oceania tribestro, traduko en Esperanto fare de F. Faulhaber, eld. SAT (elĉerptia).</ref> aŭ la libretojn de [[Jean Codjo]] : "''Aventuro en mondo de ŝajnigado''", "''La paŝo senelirejen''" aŭ "''Dialogo inter surduloj''"<ref>[[Heidi Goes]], Recenzo de la tri libretoj, En : [[Esperanto en Afriko]], n-ro 36, 2018, paĝoj 6-7 ([https://www.esperanto-afriko.org/Esperanto%20en%20Afriko%20%20n-ro%2036.pdf PDF] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181114223957/https://www.esperanto-afriko.org/Esperanto%20en%20Afriko%20%20n-ro%2036.pdf |date=2018-11-14 }})</ref><ref>[http://peripateante-trattt.blogspot.com/2019/02/tri-libroj-de-verkisto-esperantista.html Tri libroj de verkisto esperantista afrikano], recenzo, la 10-an de februaro 2019, alirite la 4-an de marto 2019.</ref>. La libreto "[[Nesenditaj leteroj el Japanio]]" de Spomenka Štimec estas bona libro por kompreni facetojn de Japanio<ref>[https://katalogo.uea.org/index.php?inf=3686&id=867&recenzo=montru Nesenditaj leteroj el Japanio]''',''' Spomenka Štimec. Zagreb-Hukuoka: Hukuoka Esperanto-Societo, 1990. 66 p.</ref>. Aliaj ekzemploj troveblas en la revuo [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] junio 2005, paĝo 12; [http://www.esperanto.it/kirek/download/tekstoj/kontakto_6_2005_pagxo12.pdf PDF]; 65,4 kB] post kiam en 2004 projekto Interkulturo kaj la [[Kontakto (revuo)|revuo Kontakto]] lanĉis komunan konkurson pri la plej interesa interkultura situacio<ref>Revuo [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] junio 2005, paĝo 12; [http://www.esperanto.it/kirek/download/tekstoj/kontakto_6_2005_pagxo12.pdf PDF] (65,4 kB)</ref>. * La libreto "''Esperantujismo''" de ''[[Gbeglo Koffi]]'' atestas pri la renkontiĝo de afrikaj kaj okcidentaj mondperceptoj<ref>Andreas J. Penk, [https://beninaorganizajhodejunajesperantistoj.wordpress.com/2018/04/29/dankon-s-ano-gbeglo-koffi/ recenzo pri Esperantujismo], BEJO, la 29-an de aprilo 2018, alirite la 24-an de novembro 2018.</ref>. * La libreto "''La nigra fiŝeto''" de [[Samad Behrangi|Samand Behrangi]] legantoj ekscias ion pri la irana kulturo kiu ne permesas tro rektan, konkretan kaj klaran komunikadon, en kiu oni [[Metaforo|metafore]], ambigue enŝteligas opiniojn en ĉion ajn, en literaturo, arto, vistilo ktp<ref>Said Baluĉi, Irana alegorio, recenzo de la ne tiom infana libro 'La nigra fiŝeto' de Samad Behrangi, eld. Behjat, 2018, p. 221, revuo Esperanto 1329 (11), novembro 2018.</ref>. * La libro "''Bridge of words''", en kiu [[Esther Schor|Esther Shor]] priskribas diversajn kulturajn praktikojn kaj tradiciojn de homoj kiujn ŝi renkontas, ankaŭ helpas nerekte klarigi kiel Esperanto helpas rompi kulturajn barojn<ref>(en) [[Javier Alcalde|Xavier Alcalde]], [https://brill.com/downloadpdf/journals/ejjs/11/2/article-p210_210.xml Librorecenzo de ''Bridge of Words: Esperanto and the Dream of a Universal Language'']. (PDF), New York: Metropolitan Books, 2016), 384 pp., ISBN 0805090797.</ref>. * "''Esprimaro''" de [[Petro De Smedt]] estas libro pri la figura signifo de multaj esprimoj kiel ponto inter kulturoj<ref>Jutuba filmeto: Petro Desmet' prezentas sian verkon Esprimaro</ref>. * La broŝuro "''[http://kulturdiverseco.esperanto-urbo.de/dokumentoj/prezentadoj/kiel_lerni_brosxuro_fina-2.compressed.pdf Kiel lerni pri kultura diverseco kaj multlingvismo en Eŭropo?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181030210007/http://www.kulturdiverseco.esperanto-urbo.de/dokumentoj/prezentadoj/kiel_lerni_brosxuro_fina-2.compressed.pdf |date=2018-10-30 }}''" (PDF) resume montras ekzemplojn, kaj samtempe donas konsilojn, kiel lerni pri multkultureco kaj multlingvismo en Eŭropo. * Maja Tišljar kaj diversaj aŭtoroj, ''Interkultura Dialogo kaj Komunikado'', la referaĵkolekto de la [[Eŭropa Esperanto-Unio|EEU]]-konferenco ''Alieco kiel Valoro'' de 2007 en Maribor (29-31.07.2007). Bruselo, EEU, 2008. 95p. La tekstoj de 10 referaĵoj estas en Esperanto kaj la denaska lingvo de la prezentinto. * (pola) Zbigniew Romaniuk & Tomasz Wiśniewski en la volumo ''Zaczęło się na Zielonej. O Ludwiku Zamenhofie, jego rodzinie i początkach esperanta'' (kun samvoluma kompleta traduko en Esperanton: "''Ĉio komenciĝis ĉe la Verda. Pri Ludoviko Zamenhof, lia familio kaj la komenco de Esperanto"''), Łódż, 2009, eld. Księży Młyn, ISBN 978-83-61253-61-7 * ''[https://kava-pech.cz/book-symposiume-esperanto.html#/eo/b/WBhuniAAAAgWLrrs/simpozio-pri-interkultura-komunikado--symposium-on-communication-across-cultural-boundaries Simpozio pri interkultura komunikado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071027144017/http://www.kava-pech.cz/book-symposiume-esperanto.html#/eo/b/WBhuniAAAAgWLrrs/simpozio-pri-interkultura-komunikado--symposium-on-communication-across-cultural-boundaries |date=2007-10-27 }}'' (2005), red.Christer Kiselman, 160 paĝoj, eld. [[KAVA-PECH|Kava-Pech]], ISBN 8085853825 * Sequoia Edwards, "''How to Translate to Esperanto''" (ekzistas ankaŭ traduko en Esperanto) konsilas noti vort-elekton de aliaj parolantoj de Esperanto, samkiel ilian uzon de gramatiko kaj vort-ordo, por povi kompari kulturajn diferencojn en pensado ktp, serĉante ekzemple la tradukon de vorto en lingvo kiel la islanda aŭ la ĉina, kiuj kutime ne prunteprenas vortojn, por vidi kiel aspektas ĝia vortkonstruo<ref>Eld. [https://www.smashwords.com/ smashwords.com/]</ref>. * [[Aleksandr Melnikov]], ''Rimedoj de la kulture signifa funkcio de Esperanto en la interkultura dialogo : lingvokulturologiaj aspektoj,'' en : [[Tutmondiĝado - lingvoj de malgranda disvasteco - interlingvistiko : situacioj kaj problemoj]], * [[Hans Bakker]], ''Agi en eksterafrikujo, konsiloj kaj sugestoj por partopreni la afrikan agadon'', 20 paĝoj, 1992, eld. [[FAME-fondaĵo]]. * "''Interkultura kompreniĝo kaj internacia kulturo''", labordokumento TEJO-seminario en la [[Eŭropa Junulara Centro]] en Strasburgo (31-8-1986 ĝis 07-09-1986) === Interkulturaj gvidlibroj === ''[http://www.xenophobes.com/see-the-series/ The Xenophobe’s Guides]'' ''[en]'' estas serio de anglalingvaj libroj pri kutimoj, valoroj kaj opinioj de nombro de popoloj kun la celo konsciigi pri kulturaj diferencoj. Ankaŭ en Esperanto ekzistas tiaj gvidiloj kiel tiuj de * Martin Solly. [http://esperanto-ondo.ru/Recenzoj/R-solly.htm Ksenofobia gvidlibro al la italoj], Tradukis [[Anna Löwenstein|A. Löwenstein]]. Geografio, vojaĝoj. Eld. IEF, Milano, 2006, [http://www.ipernity.com/blog/stanislavo-belov/3260462 amuzstila libreto kun faktoj kaj fantazioj pri italoj]. * Rodney Bolt, [https://www.monato.be/2009/009802.php Ksenofobia gvidlibro al la nederlandanoj], Tradukis [[Simon Davies|S. Davies]]. Geografio, vojaĝoj. Eld. Bero, Rotterdam, 2008. Ĉi tie menciindas ke [[Poligloto|poliglotaj]] [[tradukisto]]j kaj [[interpretisto]]j ofte estas fidindaj periloj de kulturaj informoj, ekzemple la hungara [[Kató Lomb]], kiu en sia vojaĝlibro ''Egy tolmács a világ körül'' ("''Interpretisto ĉirkaŭ la mondo''"), publikigita en 1979 priskribas la ĉiutagan vivon de homoj kaj ties kutimoj, kiujn ŝi bone komprenis danke al siaj eksterordinaraj lingvokapabloj. Kiel interpretistino ŝi estis en 40 landoj kaj en ĉiuj kvin kontinentoj de la mondo. Traduko de la libro "فرايبورغ. رقَّة العزلة" (Freiburg..la delikateco de izolado) en la germanan sub la titolo "''Kostbare Einsamkeit - Freiburger Tage''" ankaŭ servis la interkulturan dialogon per kiu oni eksecias ke la [[Sauda Arabio|saudarabia]] dentistino Alhanoof Aldegheishem spertis sian esplorrestadon en germana urbo kiel malfacilan por integriĝi pro la diferencoj inter du kulturoj<ref>(de) Roman "''K [https://www.d-a-g.de/index.php?id=41&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1211&cHash=12842e157022d64ee8b1c176dbef8469 ostbare Einsamkeit" von Alhanoof Aldegheishem - Übersetzung: Hussein Gaafar]"'', Deutsch-Arabische Gesellschaft</ref>. === Gvidlibroj "''Culture Smart!''" (''kulturo mojosa'') === La eldonejo Kuperard (Londono) publikigas serion de gvidlibroj pri kulturoj kaj kutimoj de pli ol 100 landoj sub la ĝenerala titolo "''Culture Smart!'' " (Kulture mojosa!) de la landnomo. Ĉiu gvidilo inkluzivas koncizajn ĉapitrojn pri la lokaj moroj, tradicioj kaj valoroj de la loĝantoj de la lando, kaj la ĉefaj historiaj kaj kulturaj eventoj, kiuj formis ilin. Estas sekcioj pri socia kaj komerca etiketo, konsiloj pri komunikado, kaj parola kaj nevorta, kaj konsiloj pri kiel esti bona gasto. Jen kelkaj ekzemploj de [[kultura ŝoko]] por okcidentanoj kiuj vojaĝas en Filipinoj: * [[Filipinanoj]] konsideras ĝin malbona etiketo publike malfermi donacojn. Malfermi donacojn antaŭ donanto ankaŭ implicas, ke la ricevanto estas avara kaj materiisma, okupiganta pri la enhavo de la donaco anstataŭ pri la ago donaci. * Esti akurate en Filipinoj ne estas konsiderata bonmaniera, ĉar la gasto povas aspekti tro avida je manĝo. Ju pli grava estas la invitita gasto, des pli li povas malfrue alveni. Akurateco por komercaj aŭ oficialaj transakcioj tamen estas observata. La serio de "''Culture Smart!"'' estas utila por vojaĝantoj kiuj uzas ekzemple la gastigan reton "[[Pasporta Servo|Pasporta Sevo"]]: por 66 landoj de la 81 landoj (en 2017) ekzistas "''Culture Smart!''"-gvidilo: [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Barato]], [[Belgio]], [[Belorusio]], [[Birmo]], [[Bosnio kaj Hercegovino]], [[Brazilo]], [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]], [[Bulgario]], [[Ĉeĥio]], [[Ĉilio]], [[Ĉinio]], [[Danio]], [[Ekvadoro]], [[Estonio]], [[Filipinoj]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Gvatemalo]], [[Hispanio]], [[Hungario]], [[Indonezio]], [[Irano]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Kamboĝo]], [[Kanado]], [[Kolombio]], [[Kostariko]], [[Kroatio]], [[Kubo]], [[Litovio]], [[Malajzio]], [[Maroko]]<ref>(en) [[Jillian York]], ''The Essential Guide to Customs & Culture (La esenca gvidilo al kutimoj kaj kulturo de Maroko), Culture Smart, 2006''</ref>, [[Meksiko]], [[Mongolio]], [[Nederlando]]; [[Nepalo]], [[Niĝerio]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Nov-Zelando]], [[Pakistano]], [[Peruo]], [[Pollando]], [[Rumanio]], [[Rusio]], [[Serbio]], [[Singapuro]], [[Slovakio]], [[Slovenio]], [[Sud-Afriko]], [[Sud-Koreio]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajlando]], [[Tanzanio]], [[Ukrainio]], [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj|UAE]], [[Usono]], [[Uzbekio]], [[Venezuelo]], [[Zambio]]. Vidu la retejon de la eldonejo por [https://www.culturesmartbooks.co.uk/news/ koncizaj kulturaj proponoj] kaj [https://www.culturesmartbooks.co.uk/destinations.php aktuala listo de la haveblaj kulturgvidiloj]. === Kulturspecifaj libroj === La germana eldonejo Kursbuch eldonas kulturspecifajn librojn i.a. pri [[Japanio]]<ref>[https://www.konkursbuch-shop.com/japan/ Japan], eldonejo Kursbuch Verlag Claudia Gehrke</ref> kun enhavriĉaj enrigardoj en tiuj du kulturoj. ==== Japanio ==== * (germane) Peter Pörtner, ''Japan. Lesebuch'' estas esearo pri interalie [[zeno]], teknologio, japana glavarto ([[kenĵucuo]]), tutmonda ekonomio, la silento en japana kulturo, [[angura teatro]] (アングラ aŭ subgrunda teatro), ĵazo en Japanio, [[hikikomorio]], [[Rjokano (gastejo)|rjokano]] (gastejo), ''Shinjuku boys'' (transgenruloj), [[J-pop|J-Pop]], [[mangao]], la membildo de modernaj japanoj. ISBN 978-3887692162. Estis eldonita diversaj volumoj: Japan. ''Lesebuch I'', ''Japan. Lesebuch II'', ''Japan. Lesebuch III'', ''Japan, Lesebuch IV'' * (germana) La verkaro de [[Yoko Tawada]] ankaŭ donas interkulturan rigardon inter Japanio kaj Germanio. *(angla) En la romano "''Pachinko''" de [[Min Jin Lee]] la aŭtoro rakontas pri koreaj [[Migrado|migrantoj]] en Japanio, per kiu oni enrigardas orienta(j)n kulturo(j)n, ekzemple ke [[koreoj]] (kaj aziaj homoj ĝenerale) ne estas tre voĉaj aŭ fizikaj pri sentoj<ref>(en) Rincey, [https://www.youtube.com/watch?v=O0OOwvMgPTM librorecenzo de "Pachinko]", la 24-an de februaro 2017</ref>. *(franca) "''Le Japon des Japonais, l'autre guide''", eld. Liana Levi Seuil, 2007, ISBN 978-2-86746-441-6 ===== Lando de gestoj ===== (angla) Nancy Armstrong & Melissa Wagner, "''Hand Rub''". ''Field Guide to Gestures (''Manlavado - praktika gvidilo pri [[gesto]]j''),'' Quirk Books. 2003, ISBN 9781931686204. === Infanlibroj === Por trarompi stereotipojn ĉe infanoj el diversaj mondopartoj (ekzemple blankaj kaj nigraj infanoj en sama klaso) Yvette Umuhire verkis kolorilustritan libron 'Heroinoj kaj herooj de Afriko' (eldonita en tri lingvoj: angla, franca kaj nederlanda) en kiu ŝi rakontas pri famaj afrikanoj por doni al afrikdevenaj infanoj senton ke ili samvaloras kaj same gravas ol blankaj infanoj ĉe la reprezentado en libroj aŭ desegnofilmoj kaj por helpi ke blankaj infanoj ricevu ankaŭ alian bildon pri Afriko kaj afrikanoj ol tiun kiun ili ofte renkontas en sia ĉirkaŭaĵo kiu priskribas Afrikon tro ofte kiel kontinento de militoj kaj malriĉeco<ref>(fr, nl, en) Yvette Umuhire, ''Héroïnes et héros d'Afrique'' (Heroinoj kaj herooj de Afriko), ISBN 978-2-9602837-0-9</ref>. == Konkludo == Per interkultura lernado eblas multe atingi por akcelli komprenemon, akceptemon kaj [[toleremo]]n rilate al aliaj kulturoj survoje al pli bona [[Interkompreno|interkompreniĝo]]. Tamen plia paŝo povus esti [[Transkulturismo|transkultura]] edukado. Interkultura kaj transkultura lernado ne estas kontraŭaj, ili ne ekskludas, sed kompletigas unu la alian. Prefere oni parolu pri universalaj valoroj ol pri ekzemple okcidentaj valoroj, ĉar kulturo celu unuigi kaj ne dividi homojn<ref>(germana) [https://hpd.de/node/15880?nopaging=1 Plädoyer für eine transkulturelle Erziehung] (Pledo por transnacia edukado), Humanistischer Pressedient, la 8-a de majo 2013.</ref>. Dum lernejaj interŝanĝoj kun gelernantoj el tre malsamaj kulturoj, estas interese doni, antaŭ ĉiu interŝanĝo; ampleksan klarigon pri la kulturo de unu la alia, eblaj sentivecoj kaj interpretaĵoj, pri komunaj (antaŭ-)juĝoj kaj konsiloj por taŭgaj sintenoj kaj reagoj. Kelkaj kernaj temoj kiuj povas ludi en interkulturaj rilatoj estas ekzemple riĉeco-malriĉeco, dankemo, preni fotojn, amikeco, malsano kaj solidareco, sed ankaŭ tabuoj kiel fumi en publika loko kontraŭ fingre purigi vian nazon. La mondo fariĝus pli homa kaj paca kiam renkontiĝas homoj kun homoj en respekto kaj dialogo. respekti sin mem kaj la aliajn kiel bunta mikso de kulturoj estas kultivejo por pacas kunekzistado. ==Literaturo== (en, eo, pl) Ilona Koutny & Ida Stria & Michael Farris (2021), ''[https://www.academia.edu/keypass/NFBldmFBMkZldmZYVDZJMGpRWGwzeFZmRnNqbHVOS203UDBuNzNjMkl0TT0tLXprQ0RjWDV0MGdIMmtJVktYNEQ0TEE9PQ==--d452f0cdc57aa329049108a808b754c9b7fb45f0/t/JD4o-SX5foCC-bmkMZe/resource/work/128281681/EW_the_intercultural_role_of_esperanto?auto=download&email_work_card=download-paper The Intercultural Role of Esperanto/ Interkultura rolo de Esperanto/ Międzykulturowa rola esperanta]'' PDF - Academia.edu), Cross-linguistic and Cross-cultural Studies 2, Wydanie I, Poznań, <nowiki>ISBN 978-83-66666-31-3</nowiki>, DOI 10.48226/978-83-66666-31-3. Specialan atenton en la kajero formas la prelego de Gong Xiaofeng pri "Diferencoj inter orientaj kaj okcidentaj kulturoj en Esperanta Instruado". (angla) Federico Gobbo (2021) ''[https://wydawnictworys.com/media/products/44c39353b484ecf83ef3da573646e908/attachments/pl_PL/the-intercultural-role-of-esperanto.pdf The-intercultural-role-of-esperanto]'' (PDF), en: Ilona Koutny, Ida Stria, Michael Farris: ''The Intercultural Role of Esperanto / Interkultura rolo de Esperanto/Międzykulturowa rola esperanta,'' Wydanie'','' ISBN 978-83-66666-31-3, DOI10.48226/978-83-66666-31-3 (angla) Koutny, I., Stria, I., Farris, M. (Red.). (2020). ''The role of languages in intercultural communication''. Cross-linguistic and cross-cultural Studies 1. Poznań: Wydawnictwo Rys. (angla) ''[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000370336 Manual for Developing Intercultural Competencies]'' (Manlibro por disvolvi interkulturajn kompetentojn), (2020), Unesko, senpage elŝutebla krom en la angla, ankaŭ en la [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373135 araba], la [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000372192 franca] kaj la [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373828 hispana], eble sekvos traduko al Esperanto). (angla) [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000147878 ''Unesco Guidelines on intercultural education''],(20026) UNESDOC Digital Library, 46 paĝoj, ekzistas ankaŭ versio en la franca kaj hispana lingvoj. (angla) Beacco, J., Byram, M., Cavalli, M., Coste, D., Cuenta, M. E., Goullier, F., & Panthier, J. (2010). ''Guide for the development and implementation of curricula for plurilingual and intercultural education''. Council of Europe/Konsilio de Eŭropo. (germana) ''Interkulturelle Kompetenz – Schlüsselkompetenz des 21. Jahrhunderts? Thesenpapier der Bertelsmann Stiftung auf Basis der Interkulturellen-Kompetenz-Modelle von Dr. Darla K. Deardorff'', [https://www.ihk-krefeld.de/de/media/pdf/international/interkulturelle_kompetenz/interkulturelle_kompetenz/interkulturelle_kompetenz_schluesselkompetenz21jh.pdf senpage elŝutebla ĉi tie] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210726082656/https://www.ihk-krefeld.de/de/media/pdf/international/interkulturelle_kompetenz/interkulturelle_kompetenz/interkulturelle_kompetenz_schluesselkompetenz21jh.pdf |date=2021-07-26 }} (PDF) (angla) Jane Jackson (2019), ''[https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781351059275/introducing-language-intercultural-communication-jane-jackson Introducing Language and Intercultural Communication]'', Routlegde, 2-a eldono, ISBN 9781351059251 (franca) ''[https://fr.wikiversity.org/wiki/Sociologie_des_migrations_et_des_relations_interculturelles Sociologie des migrations et des relations interculturelles]'' ([[Sociologio]] pri [[migrado]] kaj interkulturaj rilatoj, Wikiversité. (angla) Warshel, Y., (2018). ''[https://centerforinterculturaldialogue.files.wordpress.com/2018/09/kc91-peace-communication.pdf Peace communication. Key Concepts in Intercultural Dialogue]''. (angla) Alvino E. Fantini (2018). [https://www.routledge.com/Intercultural-Communicative-Competence-in-Educational-Exchange-A-Multinational/Fantini/p/book/9780815369677 ''Intercultural Communicative Competence in Educational Exchange. A Multinational Perspective'']. Routledge, 338 paĝoj, Illus. (nederlanda) Patrick T.H.M. Janssen (2018), [https://view.publitas.com/noordhoff-hoger-onderwijs/interculturele-competenties/page/2-3 ''Interculturele competenties''], Groningen/Utrecht, eld. Noordhoff, ISBN 978-90-01-86885-7 (angla) Ingrid Piller<ref>Noto : Ingrid Piller el [[Sidnejo|Sydney]], Aŭstralio, estas ĉefredaktoro de la internacia socilingvistika revuo ''Multilingua'' kaj prizorgas la socilingvistikan portalon ''Language on the Move''. Ŝi amplekse verkis pri lingva diverseco, lingva kaj socia justecoj, fokusante sur la lingvaj dimensioj de ekonomia malegaleco, kultura dominado kaj diferencoj de politika partoprenado.</ref> (2017), [https://play.google.com/books/reader?id=9jVYDwAAQBAJ&hl=nl&pg=GBS.PP1 ''Intercultural Communication - A critical introduction''] (Interkultura komunikado-kritika enkonduko), [[Edinburgh University|Edinburgh University Press]], ISBN 978 1 4744 1293 3 (angla) Janet M. Bennett (2015), ''[https://books.google.be/books?id=n_sOCgAAQBAJ&dq=Localization+Guide:getting+started+%2B+magazine+multilingual&hl=nl&source=gbs_navlinks_s The SAGE Encyclopedia of Intercultural Competence],'' ''1024 paĝoj,'' SAGE Publications, Inc. (germana) Rathje, Stefanie (2014) ''Multikollektivität. Schlüsselbegriff der modernen Kulturwissenschaften'', in: Stephan Wolting: Kultur und Kollektiv. Festschrift für Klaus P. Hansen. S. 39-60, Berlin. (angla) Martyn Barrett, Michael Byram, Julia Ipgrave, Aude Seurrat (2013), ''[https://www.coe.int/en/web/autobiography-intercultural-encounters Aŭtobiografio de Interkulturaj Renkontoj]'', Konsilio de Eŭropo. Rimedo dezajnita por instigi homojn pripensi kaj lerni de interkulturaj renkontoj, kiujn ili havis aŭ vizaĝo al vizaĝo aŭ per vidaj rimedoj kiel televido, revuoj, filmoj, interreto, ktp. (angla) Sorrells, Kathryn. Jackson, Jane (2012), ''[https://books.google.com/books?id=9H6pAgAAQBAJ&pg=PA374 The Routledge Handbook of Language and Intercultural Communication]''. Routledge, 374 paĝoj. ISBN 9781136649530. (franca) Martine Abdallah-Pretceille (2011), ''[https://www.cairn.info/l-education-interculturelle--9782130585152.htm L'éducation interculturelle]'', PUF, Collection: «[[Que sais-je?]]» n° 3487, ISBN 978-2-13-054402-9 (germana) Arne Weidemann, Jürgen Straub, Steffi Nothnagel (2010): ''Wie lehrt man interkulturelle Kompetenz? Theorie, Methoden und Praxis in der Hochschulausbildung (Kiel oni lernas interkulturan kompetenton? Teorio, metodoj kaj praktiko en la germana supera edukado),'' transskribo, Bielefeld, ISBN 978-3-8376-1150-2. (angla) Henrike Paepcke, Anja Drame & Gina Zerbe (2010), ''“[http://journal-iostudies.org/sites/journal-iostudies.org/files/JIOS10111.pdf Workshops on Diversity and Global Understanding] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191113091701/http://journal-iostudies.org/sites/journal-iostudies.org/files/JIOS10111.pdf|date=2019-11-13}}''”, UN Studies Association (UNSA), TermNet, [[Universitato de Heidelberg]] kaj la [[Universitato de Vieno]]. (germana) Rathje, Stefanie (2009), ''Konzepte kultureller Differenz – Münchener Beiträge zur interkulturellen Kommunikation (Konceptoj de kultura diferenco'' - Munkenaj kontribuoj al [[interkultura komunikado]]), Münche, Moosmüller, Alois (eld.) (franca) François-Xavier D'Aligny, Astrid Guillaume, Babette Nieder, François Rastier, Christian Tremblay, Heinz Wismann (2009), ''Plurilinguisme, Interculturalité et emploi: défis pour l’Europe'', p.&nbsp;329-334, Paris, L’Harmattan. (angla) Christoph Marcinkowski (2009), ''The Islamic World and the West: Managing Religious and Cultural Identities in the Age of Globalisation (la islama mondo kaj la okcidento : mastrumi religiajn kaj kulturajn identecojn),'' eld. LIT Münster, ISBN 978-3-643-80001-5, p.&nbsp;312 ([https://books.google.be/books?id=FvAcKe6OB_gC&pg=PA312&redir_esc=y&hl=fr#v=onepage&q&f=false parte] rete elirebla). (pola) Przemysław Paweł Grzybowski (2008), ''[https://polskaksiegarniainternetowa.eu/pl/p/198780/edukacja-miedzykulturowa-przewodnik-pojecia-literatura-adresy Edukacja miêdzykulturowa–przewodnik. Pojêcia, literatura, adresy]'' (Interkultura edukado–gvidlibro. Nocioj, literaturo, adresoj), Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków. (angla) Gudykunst, William B.. (2003) ''Communicating with Strangers: An Approach to Intercultural Communication'', 4‑a eldono, New York: McGraw-Hill Education. ISBN 9780071195379. (franca, angla) [https://www.ecml.at/Resources/ECMLPublications/tabid/277/PublicationID/36/language/fr-FR/Default.aspx ''Comme c'est bizarre! L'utilisation d'anecdotes dans le développement de la compétence interculturelle''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181016082849/https://www.ecml.at/Resources/ECMLPublications/tabid/277/PublicationID/36/language/fr-FR/Default.aspx |date=2018-10-16 }} (Kiel strange! La utiligo de anekdotoj en la disvolviĝo de interkultura kompentento). 2000, CELV (Eŭropa centro por la vivantaj lingvoj de la [[Konsilio de Eŭropo]]) (angla) Katan, David (1999), ''Translating Cultures, An Introduction for Translators, Interpreters and Mediators'', Manchester, St. Jerome Publishing, 271 p. (angla) Lo Bianco, J., Liddicoat, A. J., & Crozet, C. (1999), ''Striving for the Third Place: Intercultural Competence through Language Education'' (Strebado al la tria loko : interkultura kompetenteco pere de lingva edukado), Language Australia. (germana) M. Borrelli (1998), ''Interkulturelle Pädagogik im internationalen Vergleich'' (interkultura pedagogio internacie komparata), eld. G. R. Hoff, ISBN 3-87116-606-5 (en, fr, es) ''[https://shop.aanstokerij.be/326-intercultural-games-jeux-interculturels-juegos-interculturales.html Intercultural games, Jeux interculturels, Jugeos interculturels] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220125213440/https://shop.aanstokerij.be/326-intercultural-games-jeux-interculturels-juegos-interculturales.html |date=2022-01-25 }}'' (interkulturaj ludoj), Centrum voor Informatieve Spelen (CIS), Leuven/Loveno, Belgio, (1998). (germana) Welsch, Wolfgang (1998): ''Transkulturalität. Zwischen Globalisierung und Partikularisierung (Transkulturismo. Inter [[tutmondiĝo]] kaj [[Individuigo]]), en: Interkulturalität. Grundprobleme der Kulturbegegnung'' (Interkultureco. Bazaj problemoj de kultura renkontiĝo), Mainzer Universitätsgespräche, Mainz. (angla) Penelope Brown, Stephen C. Levinson (1987), ''[https://books.google.rs/books?id=db6tAQAAQBAJ&source=gbs_navlinks_s Politeness: Some Universals in Language Usage]'', [[Cambridge University Press]]. == Vidu ankaŭ == * [[Interkultura Novelo-Konkurso]] * [[Interkultura komunikado]] * [[Interkultura dulingva edukado]] * [[Kultura kompetento#Evoluigo de interkultura kompetento|Evoluigo de interkultura kompetento]] * [[Interkultura Centro Herzberg]] * [[Centro por Esperanto kaj Interkulturo]] * [[Małgorzata Komarnicka|Eŭropa Centro de Interkultura Edukado]] * [[Interkulturo]] (projekto) * [[Veijo Baltzar#Interkultura Eksperimenta Edukado|Interkultura Eksperimenta Edukado]] * [[Etiketo (reguloj)]] * [[IFLC Internacia Festivalo de Lingvo kaj Kulturo]] * [[Unesko-Kuriero|Unesko Kuriero]] * [[Studplano#Humanisma studplano|Humanisma studplano]] * [[Translingvado#Vikipedio kaj translingvado|Vikipedio kaj translingvado]] * [[Kultura antropologio]] * [[Senperforta komunikado]] * [[Alkulturigo]] * [[Enkulturigo]] * [[Lokaĵigado (lingva)|Lokaĵigado]] * [[Scanlation#Traduka procezo|Skantraduko]] (traduka procezo) * [[Eŭropcentrismo]] * [[Multkulturismo]] * ''[[Madagaskaro#Kabary|Kabary]]'' (malagasa retoriko) * [[Hamdan bin Raŝid Al Maktum#Fondumo Al Maktoum|Fondumo Al Maktoum]] * [[Jaldao]] ([[Irano]], [[Afganio]], [[kurdoj]], [[araboj]]) * [[Taarof]] (pri iranaj kondutmanieroj) * [[Purdaho]] * [[Vasitaho]] (i.a. Guanxi (ĉina : 關係 / 关系) * [[Japana lingvo#Tokidoki|Japana kulturo pere de japanaj vortoj]] * [[Hanami (ĉerizflora festo)]] * [[Kultura ŝoko]] * [[Mashrou' Leila]] * [[Kulturo kaj pozitiva psikologio]] * [[Blat (favoro)]] * Guanxi == Rilataj artikoloj == * [[Interkultura komunikado]] * [[Interkultura komunikado#Interkultura kompetento|Interkultura kompetenco]] * [[Interkultura dialogo]] * [[Kultura lingvistiko]] * [[Translingvado]] (uzi plurajn lingvojn kiel ili estus kvazaŭ unu lingvo kiel proponita solvo de la kultura problemaro) * [[Internacia Asocio por Tradukado kaj Interkulturaj Studoj]] * [[Interkultura dulingva edukado]] * [[Komuna lernolibro pri Historio]] * [[Faiza Bouguessa#Interkultura modo|Faiza Bourguessa pri interkultura modo]] * [[Fratelli tutti|Fratellli tutti]] (encikliko) * [[Qantara.de]] * [[Kübra Gümüsay#Sprache und Sein (Lingvo kaj Esti)|Kübra Gümüsay]] (Libro 'Lingvo kaj esti') * [[Rafik Schami]] * [[Alkulturigo]] * [[Aplikata lingvistiko]] * [[Alfonso Cuarón#Alfonso Cuarón kaj Esperanto|Alfonso Cuarón kaj Esperanto]] * [[Multkulturismo]] * [[Identeco kaj lingvolernado]] * [[Interpopola Kompreniĝo|Interpopola kompreniĝo]] * (germana) [[:de:Transkulturelle Gesellschaft#Pädagogische Zugänge: Transkulturelle Erziehung|Transkulturelle Erziehung]] ([[Transkultura edukado]]) * [[Transkulturismo]] * [[Kultura relativismo]] * [[Etnocentrismo]] * [[Enkulturigo]] * [[Pacedukado]] * [[Senkulturigo]] * [[Senperforta komunikado]] * [[Dialogue of Civilizations Research Institute|Esplora Instituto Dialogo]] de Civilizoj * [[Leila Aboulela]] == Eksteraj ligiloj == (angla) [https://www.coe.int/en/web/autobiography-intercultural-encounters/online-self-study-course-for-educators Reta memstuda kurso pri interkultura edukado de la Konsilio de Eŭropo] [https://www.youtube.com/watch?v=5uMmbQQ3uYY (eo) Duncan Charters - Lingvouzo kaj interkultura komunikado: kiel ili rilatas?, YouTube] (eo) [http://www.interkulturo.net/formularo/ Formularo ĉe Interkulturo.net por priskribi eventojn de kultura ŝoko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210223203121/http://www.interkulturo.net/formularo/ |date=2021-02-23 }} (eo) [https://edukado.net/klerigejo/10?m=superrigardo&id=52 Kurso en Esperanto pri interkultura edukado por infanoj], [https://edukado.net/novajhoj?id=500 enkonduko al la kurso] en Klerigejo de [[Edukado.net]]. ''Rimarko'': La kursomaterialo celas infanojn, gejunulojn, sed nepras plenkreskulra helpo, gvidado. (eo) [http://kontakto.tejo.org/2018/01/europo-kaj-afriko-ligitaj-per.html Eŭropo kaj Afriko - Ligitaj per eksterordinaj paŝoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190129122719/http://kontakto.tejo.org/2018/01/europo-kaj-afriko-ligitaj-per.html |date=2019-01-29 }}, [[Kontakto (revuo)|Kontakto]], 2017:6 (eo) [http://www.ilei.info/dok/klasointershanghoj_eduko_al_interkulturaj_rilatoj_harmoniaj.pdf Klasointerŝanĝoj: eduko al interkulturaj rilatoj harmoniaj], (pdf), [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj|ILEI]], [[Mireille Grosjean]] (eo,en) [https://esfconnected.org/2021/12/13/intercultural/ Efiko de interkulturaj edukaj interŝanĝoj], [[Esperantic Studies Foundation|ESF]] Connected (eo) [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]]-Akademio : [https://akademio.tejo.org/grupaj-kulturintersangoj/ Grupaj kultur-interŝanĝoj] (en,eo) [https://linguapolisgame.com/PaP_Esperanto.pdf LinguaPolis Esperanto] (senpaga tabulludo, PDF) - la aldonaj ludelementoj en la retejo de [https://linguapolisgame.com/Esperanto.shtml LinguaPolis Esperanto]. (eo, en, ca, de, fr) [http://www.noos.ch/ideo/bonvenon.php?L=eo IDEO], Interkultura Edukado, defio por Eŭropo, Grundtvig projekto listigis librojn en diversaj lingvoj iel en rilato al la temo ([http://www.noos.ch/ideo/docs/Libroj_Livres_Llibres_Buecher_Books.pdf PDF-dosiero]). (eo, fa) [https://dl.espero.ir/revuo/IE-35.pdf Esperanto kiel transpontilo de kulturoj / اسپرانتو، پلی بین فرهنگ‌ها], H. Tonkin, paĝoj 6-10, Irana Esperantisto (pl, eo) [http://ecem.com.pl Eŭropa Centro de Interkultura Edukado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181217202331/http://ecem.com.pl/ |date=2018-12-17 }} en [[Vroclavo]], [[Pollando]] (plurlingva + tekstoj en Esperanto) [https://www.youtube.com/watch?v=v4LKqtKELfQ Monda Tago por Kultura Diverseco, por Dialogo kaj Evoluo], jutuba filmeto [https://www.afilmsouverts.be/ A films ouverts] (franca) ''[https://rm.coe.int/l-education-plurilingue-et-interculturelle-comme-projet-ce-texte-a-ete/16805a21a0 Education plurilingue et langues de l’éducation] (PDF)'' (Edukado plurlingva kaj lingvoj de la edukado) (en) [https://en.unesco.org/themes/intercultural-dialogue/competencies Building Resilience through the Development of Intercultural Competencies: Story Circles] (en) Etna kaj interkultura komunikado ([http://files.eo-naturamikaro.webnode.nl/200004145-d45d6d5576/Etna%20interkultura%20komunikado.pdf PDF]{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). (franca vikipedio) [[:fr:Médiation interculturelle#Exemples typiques de différences culturelles|Tipaj ekzemploj de kulturaj diferencoj]] (en) [https://eric.ed.gov/?id=ED498575 UNESCO guidelines on intercultural education], ERIC, (en) Blogo/retejo de [https://www.erinmeyer.com/blog/ Erin Meyer], aŭtoro de la libro ''<nowiki/>'Culture Map''' (havebla en la korea, japana, ĉina, indonesian, turkan, germanan kaj francan) (en) International Association for Translation and Intercultural Studies (Internacia Asocio por Tradukado kaj Interkulturaj Studoj) : www.iatis.org (en) [http://vg02.met.vgwort.de/na/a75fd64ee9974e8caa2f0a29fb47aba0?l=http://www.interculture-journal.com/index.php/icj/article/download/261/357 Scienca raporto pri interkultura kompententeco post kunlaborprojekto inter germanaj kaj svisaj studentoj.] (PDF) (de) [https://kulturshaker.de/ueber-kulturshaker/ Kulturshaker] (en) [http://timrettig.net/ Tim Rettig], blogisto pri interkulturaj temoj (en) [https://www.culturesmartbooks.co.uk/whatiscs.php About Culture Smart!] (Pri Kulturo Mojosa!) (en) ''[http://www.iuil.org/ International Summer University for Intercultural Leadership] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210726153611/http://www.iuil.org/ |date=2021-07-26 }}'' (Internacia Somera Universitato pri interkulturaj gvidado - kadre de Erasmus+), Projekto ALADDIN - sub aŭspicio de Unesko<ref name=":9" />. (en) [https://www.google.com/maps/d/u/0/embed?w=640&h=480%5D&mid=1yUoPsq-JjSpAIqcD8AgunYbUXxc&ll=25.393328254107114%2C82.40294915000005&z=3 Mapo kun ligiloj kaj informoj al literaturaj verkoj el la tuta mondo] (Ann Morgan) === Jutubaj filmetoj === * (Esperanto kun samtempa traduko al la persa) [https://www.youtube.com/watch?v=pE3W4jPxF_I Internacia retseminario pri “Esperanto kaj Interkultura Komunikado]”, parto 1, la 9-an de julio 2021. * (Esperanto kun samtempa traduko al la persa) [https://www.youtube.com/watch?v=pE3W4jPxF_I Internacia retseminario pri “Esperanto kaj Interkultura Komunikado]”, parto 2 - 9-a ĝis la 11-an de julio 2021. * (eo) [https://www.youtube.com/watch?time_continue=25&v=qoO2JMPqgRM Interkultura lernado kaj la aldona valoro de Esperanto], Kristin Tytgat * (Esperanto) [https://www.youtube.com/watch?v=zofi_TO7aLA Pri interkultura edukado] (Mireille Grosjean) * (angla) [https://www.youtube.com/watch?v=QUQcA-FKWqg Disvolvi interkulturajn kompentencojn], Unesko, (ĉu Unesko helpus eldoni ĝin ankaŭ en Esperanto?) * (japana, anglalingvaj subtekstoj) [https://www.youtube.com/watch?v=E4dIOh56tr0 Kion oni konsideras malbonajn kondutojn en Japanio?] * (ĉina, angla) [https://www.youtube.com/watch?v=YsJWGTmJU94&feature=youtu.be&t=453 Kiel ĉinoj kaj afrikdevenaj personoj perceptas unuj la aliajn?] * (korea, anglaj subtekstoj) [https://www.youtube.com/watch?v=2aNcDma0ISk Kion koreoj opinias pri publika montrado de afekcio?] * (angla) [http://www.xenophobes.com/ retejo de xenophobes.com] kun dekoj da libroj pri aliaj popoloj kaj kelkaj libroj pri lingvoj. * (angla) [http://www.masafumiotsuka.com/english/category/communication-stlye/ Masafumi Otsuka], japana interkultura faciliganto, [https://www.youtube.com/watch?v=vBE2sG9J1A4 pri la graveco de aktiva aŭskultado respektante la kulturan fonon de la interparolantoj], TED-prelego * (en) Claire Kramsch, ''[https://www.youtube.com/watch?v=ZC_2kJd6hoI Trans-lating culture in the language classroom: An historical challenge]'' (pri traduki kulturojn en la lingvoklaso: historia defio). * (ru kun plurlingva subtekstaro) Elvira Bary, [https://www.youtube.com/watch?v=UorpB3A2x-8 Rusio kontraŭ Okcidento - Klarigo de la plej grandaj kulturaj diferencoj], YouTube: pri kutimoj, kiuj ŝokas usonanojn, reguloj de interagado, patriotismo kaj mondkoncepto, mono, familio kaj hejma vivo aŭ amikeco. * (angla) [https://www.youtube.com/watch?v=2pVu9PDhm2Y Elina Bakunova rakontas pri 9 rusaj kutimoj] komunaj al [[rusoj]]. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Interkulturismo]] [[Kategorio:Unesko]] [[Kategorio:Multkulturismo]] digttb1bp6cj5z3907u2i9otchfak12 0 23681 9456640 9446365 2026-08-19T09:13:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456640 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kemia elemento |simbolo=In |numero=49 |nukleona=115 |nomo=Indio |latine=indium |super=[[Galiumo|Ga]] |sub=[[Talio|Tl]] |maldekstre=[[Kadmiumo|Cd]] |dekstre=[[Stano|Sn]] |suba tabelo=jes |kemia grupo=Post-transiraj metaloj |RN-CAS=7440-74-6 |grupo=[[Elemento de grupo 13|13]] |periodo=[[Elemento de periodo 5|5]] |bloko=[[Bloko p|p]] |pezono en terkrusto=0,000025 |koncentriteco en marakvo= |nombro de naturaj izotopoj=2 |dosiero=Indium wetting glass.jpg |aspekto=argenta-blanka solido |relativa atompezo=114.818 |atomradiuso=155 |kovalenta radiuso=142 |radiuso de van der waals=193 |elektrona konfiguracio=[[Kriptono|Kr]] 4d10 5s2 5p1 |elektronoj en surfacoj=2; 8; 18; 18; 3 |oksidiĝa nombro=+1, +3 |materia stato=[[Solido|solida]] |kristala strukturo=tetragona |denseco=7,31 |malmoleco=1,2 |magneta konduto=[[Diamagnetismo|diamagneta]] |degelpunkto c=156,6 |degelpunkto k=429,75 |bolpunkto c=2072 |bolpunkto k=2345,15 |molarvolumeno=15,76 |premo de satura vaporo= |rapido de sono= |specifa varmokapacito=233 J/(kg·K) |elektra konduktivo=1,2 · 107 S/m |elektra rezistivo= |termika konduktivo=81,8 W/(m·K) |diversaj=jes |elektroda potencialo= |elektronegativeco=1,78 |brulvarmo je m3= |brulvarmo je kg= |ioniga energio=558,3 kJ/mol |ionta radiuso= |izotopoj= {{Informkesto kemia elemento/Stabila izotopo | A=113 | simbolo=In | apero=4,29 % | n=64 }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo | A=115 | simbolo=In | apero=95,71 % | duoniĝa tempo=4,41 · 1014 a | speco=[[beta disfalo|β−]] | MeV=0,495 | A de produkto=115 | simbolo de produkto=[[Stano|Sn]] }} }} '''Indio'''<ref>Indio rekomendita de [[L.L. Zamenhof]] en [[PIV]] [http://vortaro.net/#boro]</ref> aŭ '''Indiumo'''<ref>Indiumo rekomendita de [[Zdeněk Pluhař]]: Sistema ĥemia nomenklaturo en Esperanto (2011, 2-a versio) [https://www.eventoj.hu/steb/kemio/kemia-nomenklaturo-versio-2011-2.pdf] paĝo 15.</ref> estas [[kemia elemento]] en la [[perioda tabelo]], kiu havas la simbolon '''In''' kaj la [[atomnumero]]n 49. Ĝi estas malabunda, mola [[posttransira metalo]]. Koloro estas arĝento-koloro. [[Degelpunkto]] estas 164℃. Izotopo el naturo ekzistas Indio-113 kaj Indio-115. Indio-115 estas radioakitiva [[izotopo]], ĝia [[duoniĝa tempo]] estas 441 [[biliono]]j da jaroj; ĉi tiu izotopo estas la plej daŭro en naturo. Kemie, indio similas al galiumo kaj taliumo, kaj ĝiaj ecoj estas plejparte interaj inter la du. Ĝi estis malkovrita en 1863 de Ferdinand Reich kaj Hieronymous Theodor Richter per spektroskopaj metodoj kaj nomita laŭ la indigoblua linio en ĝia spektro.<ref>"[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/element/Indium Indio | En (Elemento) - PubChem]". pubchem.ncbi.nlm.nih.gov. Prenite 2025-09-12.</ref> Indio estas uzata ĉefe en la produktado de plataj ekranoj kiel india stana oksido (ITO), travidebla kaj konduktiva tegaĵo aplikata al vitro.<ref>"[https://www.samaterials.de/blog/indium-tin-oxide-targets-for-mobile-phone-and-tablet-display-screens.html Celoj el india stana oksido por ekranoj de poŝtelefonoj kaj tabulkomputiloj]". www.samaterials.de. Prenite 2025-09-12.</ref> Ĝi ankaŭ estas uzata en la duonkonduktaĵa industrio, en malalt-fandopunktaj metalalojoj kiel ekzemple lutaĵoj kaj mol-metalaj alt-vakuaj sigeloj.<ref>“[https://www.samaterials.com/blog/types-of-indium-alloys-and-their-applications.html Tipoj de Indiaj Alojoj kaj Iliaj Aplikoj]”. www.samaterials.com. Prenite 2025-09-12.</ref> Ĝi estas uzata en la fabrikado de bluaj kaj blankaj LED-cirkvitoj, ĉefe por produkti indiajn galiumnitridajn p-tipajn duonkonduktaĵajn substratojn.<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=AF8d72mA41M&t=1430s Kial Estis Preskaŭ Neeble Fari la Bluan LED-on]". YouTube. 2024-03-06. Prenite 2025-08-15.</ref> Ĝi estas produktita ekskluzive kiel kromprodukto dum la prilaborado de la ercoj de aliaj metaloj, ĉefe de sfalerito kaj aliaj zinksulfidaj ercoj.<ref>Frenzel, Max; Mikolajczak, Claire; Reuter, Markus A.; Gutzmer, Jens (junio 2017). "[[doi:10.1016/j.resourpol.2017.04.008|Kvantigante la relativan haveblecon de altteknologiaj kromproduktaj metaloj - La kazoj de galiumo, germaniumo kaj indio]]". Resources Policy. 52: 327–335. Bibcode:2017RePol..52..327F. [[doi:10.1016/j.resourpol.2017.04.008]].</ref> Indio havas neniun biologian rolon kaj ĝiaj kombinaĵoj estas toksaj kiam enspiritaj aŭ injektitaj en la sangocirkuladon, kvankam ili estas malbone sorbitaj post konsumado.<ref>Bomhard, Ernst. (2018). [https://www.researchgate.net/publication/323007985_The_toxicology_of_indium_oxide La toksikologio de india oksido]. Media Toksologio kaj Farmakologio. 58. 10.1016/j.etap.2018.02.003.</ref><gallery> Dosiero:In-TableImage.svg| Dosiero:In,49.jpg| Dosiero:IndiumMetalUSGOV.jpg|<center>ingoto Dosiero:Indium wire.jpg|<center>drato </gallery> {{-}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|kemio}} == Vidu ankaŭ == * [[Kemio]] * [[Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo]] * [[Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo]] * [[Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=indi}} * http://www.webelements.com/webelements/elements/text/In/index.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080516060406/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/In/index.html |date=2008-05-16 }} * http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/In.html * http://periodic.lanl.gov/elements/49.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100819225629/http://periodic.lanl.gov/elements/49.html |date=2010-08-19 }} * http://www.smart-elements.com?arg=zoom&art=27&element=in&linkid=ewiki-in {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120621001210/http://www.smart-elements.com/?arg=zoom&art=27&element=In&linkid=ewiki-In |date=2012-06-21 }} {{PeriodaTabelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kemiaj elementoj]] gcgsmyo7dut75ofpsa58ql1lflsq9o2 0 24028 9456301 9127403 2026-08-18T19:14:49Z Sj1mor 12103 9456301 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Kotonujo |koloro = lightgreen |dosiero = Gossypium_barbadense_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-068.jpg |dosiero larĝo = 250px |priskribo de dosiero = ''Gossypium barbadense'' |regno = [[Plantoj]] ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonoj]] ''Magnoliopsida'' |ordo = [[Malvaloj]] ''Malvales'' |familio = [[Malvacoj]] ''Malvaceae'' |subfamilio = [[Malvoideoj]] ''Malvoideae'' |genro = '''Kotonujo''' ''Gossypium'' |genro aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} La '''kotonujo''' aŭ '''gosipio''' (''Gossypium'') estas [[genro]] de unu aŭ plurjaraj herboj, arbustoj kaj arbedoj kun mane ripaj, 3-7-lobaj folioj, grandaj unuopaj [[floro]]j. La [[kapsulo]]j estas juglandgrandaj, 3-5 ĉambraj enhavantaj brunanigrajn [[grajno]]jn, kiuj ĉe la teknike ekspluatataj specioj estas dense havkovritaj. El tio oni eltiras [[kotono]]n. La planto estas unu el la plej praaj homaj agrikulturaj plantoj. Oni jam ekkultivis ĝin antaŭ 15-30.000 jaroj. La origina centro estas [[Meksiko]]. La plej valora specio estas la unujara vario. La plej grava produkto de la planto estas la kotonfadeno (bazmaterialo de la teksa industrio) kaj la olea [[rekremento]]. La lum- kaj varmobezono de la planto estas granda. En [[Sovetio|Sovetunio]] oni, cele provizi la tutan landon per kotono, grandskale kultivis la planton per irigacio el la [[Arala maro|Aral-lago]] kaj la riveroj en ĝi alfluantaj [[Amu-Darjo]] kaj [[Sir-Darjo]], kio rezultis (kaj la akvouzado de la paperindustrio) la sekiĝon, ŝrumpiĝon de la [[lago]], krome [[Uzbekio]] suferas pri serioza [[poluo]] pro la [[agrotoksaĵoj]]. [[Dosiero:CottonBolls.jpg|eta|maldekstra|Kotonujo]] == Tipoj == {{Ĉefartikolo|Tipoj de kotono}} Estas kvar komerce kultivataj specioj de kotono, ĉiuj aldomigitaj en antikveco: * ''[[Gossypium hirsutum]]''&nbsp;– kotono de altaj teroj, indiĝena de [[Centrameriko]], Meksiko, Karibio kaj suda Florido (90% el la tutmonda produktado) * ''[[Gossypium barbadense]]''&nbsp;– konata kiel ekstra-longa kotonkultivaĵo, indiĝena de tropika Sudameriko (8% el la tutmonda produktado) * ''[[Gossypium arboreum]]''&nbsp;– arba kotono, indiĝena de Barato kaj Pakistano (malpli ol 2% el la tutmonda produktado) * ''[[Gossypium herbaceum]]''&nbsp;– Levantenia kotono, indiĝena de suda Afriko kaj de la Arabia Duoninsulo (malpli ol 2% el la tutmonda produktado) La dua amerikaj kotonspecioj responsas por la plej ampleksa majoritato de moderna kotonproduktado, sed la du malnovmondaj specioj estis amplekse uzataj antaŭ la 1900-aj jaroj. Kvankam la kotonaj fibroj aperas nature en koloroj de blanka, bruna, roza kaj verda, timoj el ebla poluado de la genetiko de blanka kotono kondukis al malpermeso en multaj koton-kultivaj lokoj de koloraj kotonvariaĵoj, kiuj restas nun kiel specialaĵa produkto. == Historio de kotonuja kultivado en Hungario == Kvankam la geografia situo de Hungario ne estas konvena por kultivado de kotonujo, oni ofte provis ties kultivadon pro politikaj ideoj. La idela kultiva norda limo estas la latitudo de 45-46 gradoj, de kiuj Hungario situas pli norde. De la semado ĝis la rikolto, la kotonujo bezonas 6-8 monatojn (ĉe moder-klimataj specioj), tiel oni plurfoje provis la kultivadon en suda parto de la [[Granda Hungara Ebenaĵo]]. Tio signifis gravan riskon. Laŭ fontoj, la la unuaj eksperimentoj okazis dum regado de Jozefo la 2-a (1780-90), imperiestro de Aŭstrio-Hungario. Tiam la kultivadaj provoj okazis en [[Banato]] (nun en [[Serbio]] kaj [[Rumanio]]) kaj oni alportis kamparanojn el Turkio, kiuj konis la kultivadon. La eksperimento fiaskis en 1782 kaj 1783 pro la aŭtunaj frostoj. Same okazis en 1785 ĉe Varsad kaj en 1795 denove en Banato. La postaj eksperimentoj okazis en kadro de la armeo (pro la kontinenta blokado kaj militoj altiĝis prezo de la kotono) kaj alportis bonajn rezultojn en 1807-08 en regiono de Temesvár, Versec, Jankovác kaj Pancsova. La ekfolarantan kotonujan kultivadon sufokis la ĉesigita kontinenta blokado (falis la prezo de la kotono). Pluajn provojn faris la hungara inĝeniero [[István Vedres]] ĉe Szeged en 1812, 1815 kaj 1818, sed tiujn neniigis la fruaj frostoj. Oni importis en 1846 kotonujajn semerojn el Sud-Kalifornio. Oni sukcese eksperimentis ĉe Káposztásmegyer (nun parto de Budapeŝto) per en [[forcejo]] antaŭĝermitaj kotonujidoj. La postaj provoj ĉiam fiaskis pro la nekonvena temperaturo. Danke al la pli konvena vetero en jaroj de la 20-a jarcento (foresto de malfruaj kaj fruaj frostoj), oni sukcese kultivis la planton ĉe Irig, Kaplony (1900), Pincehely (1902), Tárnokhát (1904). Sed en 1904-1905 alvenis denove pli malvarma vetero, kiu fiaskigis la projektojn. La postaj provoj alportis ĉiam provizorajn sukcesojn nur tiam kiam la vetero estis konvena. La vegeta periodo de la planto estis 6-8 monatoj, dum la senfrosta vegetativa period en Hungario estis certa nur de majo ĝis septembro, kiu periodo (5 monatoj) ne sufiĉis por daŭra sukceso enkonduko de la kultivado. La lastaj plej fifamaj eksperimentoj okazis en 1949-54 dum la plej akra stalinisma diktaturo. Tiam regis en la komunistaj landoj la ekonomia politiko de la [[aŭtarĥio]] kaj ili volois en ĉiu lando produkti ĉion. Kvankam la temperaturo same ebligis provizorajn sukcesojn, la naturon ne sukcesis venki. (Oni kultivis en 1951 sur 50.000 [[arpento]]j kun rikolto de 303&nbsp;kg je arpento.) {{Projektoj|ReVo=koton.0arbo0ujo}} [[Kategorio:Agrikulturo]] [[Kategorio:Malvoideoj]] c7aquwxxxhgxnsct8m7iemwczdgbgig 0 24061 9456510 9205528 2026-08-19T00:43:46Z Oursana 80009 /* Bildaro */ -+Berckheyde, Gerrit - Grote Markt in Haarlem with the Grote or St Bavokerk - Frans Hals Museum.jpeg 9456510 wikitext text/x-wiki {{Informkesto nederlanda municipo | nomo = Haarlem | situo = LocatieHaarlem | provinco = {{Norda Holando}} ''(Noord-Holland)'' | ĉefloko = Haarlem | areo = 32,12 | areo tero = 29,32 | areo akvo = 2,8 | loĝantaro = {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} | dato loĝantaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | denso = 5.226 | latitudo = 52/23/0/N | longitudo = 4/38/0/E | regiono-ISO = NL-NH | Mapo en angulo = | situo sur mapo2 = Harlemo | zomo = 10 | trafika arterio = A9, A200, [[Provinciale weg|N200]], [[Provinciale weg|N208]], [[Provinciale weg|N205]], [[Provinciale weg|N232]]. }} '''Harlemo''' ({{Nl}} '''Haarlem''') estas urbo kaj [[municipo]] en [[Nederlando]] kaj la ĉefurbo de la [[Provincoj de Nederlando|provinco]] [[Nord-Holando]] ''(Noord-Holland)'', en la okcidenta parto de la lando. Komence de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Harlemo situas ĉe rivero ''Spaarne'' ({{Eo}} Sparno) kaj pro tio havas la kromnomon ''Spaarnestad'' ({{Eo}} Sparno-Urbo). Ekde [[1853]] ĝi estas sidejo de samnoma [[Katolika Eklezio|romkatolika]] episkopejo. La urbo estas membro de eŭropa ligo de mezgrandaj urboj, nomata ''[[Eurotowns]]''. == Nomo == La urbo donis sian nomon al la [[kolonio|kolonia]] setlejo ''Nieuw Haarlem'' ({{Eo}} Nova Harlemo) en [[Norda Ameriko]], kiun en [[1658]] fondis la nederlandano [[Peter Stuyvesant]]. Ĝi nun estas la subkvartalo [[Harlemo (Novjorko)|Harlemo]] de [[Novjorko]] en [[Manhatano]]. == Historio == La ''[[Haarlems Dagblad]]'' estas regiona gazeto en Haarlem. Ĝi postulas esti la [[gazeto]] kun la plej antikva publikiga historio en la mondo, kvankam tiu postulo estas bazita sur ties (deviga) kunigo kun alia titolo. Fakte ''Opregte Haarlemsche Courant'' estis devigita kuniĝi kun la gazeto ''Haarlems Dagblad'' en 1942 kiam [[Nazia Germanio]] okupaciis Nederlandon. Ekde tiam la ''Haarlems Dagblad'' estis aperinta kun la subtitolo ''Oprechte Haerlemse Courant 1656''. == Vidindaĵoj == * [[Muzeo de la Menso Dolhuys]] == Esperanto == En [[1954]] okazis la [[UK 1954|39-a Universala Kongreso de Esperanto]] en Harlemo. == Konataj lokanoj == * [[Frans de Grebber]], pentristo. * [[Judith Leyster]], pentristino. * [[Dirck Volkertszoon Coornhert]], verkisto, politikisto kaj klerulo. * [[Jacob van Campen]], arkitekto kaj artisto. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{nl}}) * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?country=NL&city=haarlem mapo de Harlemo kaj ĉirkaŭaĵo] == Bildaro == <gallery> Dosiero:Grote-Kerk-Haarlem.jpg|<center>la "granda merkatejo" de la urbo kun la ĉefa preĝejo nuntempe Dosiero:Berckheyde, Gerrit - Grote Markt in Haarlem with the Grote or St Bavokerk - Frans Hals Museum.jpeg|<center>...kaj en 1696 Dosiero:00 1616 Stadhuis Haarlem.jpg|<center>la urbodomo, konstruita en la 14-a jarcento, anstataŭiganta antaŭan kastelon parte forbrulita </gallery> {{Projektoj|ReVo=harlem|ReVo titolo=Harlemo}} {{Municipoj de Nord-Holando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Nederlando]] [[Kategorio:Loĝlokoj en Norda Holando]] [[Kategorio:Municipoj de Nord-Holando]] rk5jlsmgtqa5gtsnvbuet4rvsnvqqu1 0 25023 9456513 9412818 2026-08-19T00:52:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456513 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Galileo before the Holy Office.jpg|eta|260ra|Galileo Galilei kondamnita pro herezo.]] '''Herezo''' estas [[Religio|religia]] kaj [[Teologio|teologia]] termino kiu indikas, en la historio, religian movadon, aŭ ties doktrinojn, taksatan devojiĝa el alia religia movado apartenanta al la sama religia tradicio <ref>Rimarkindas ke, kutime,en la tradicio [[Leksikografio|leksikografia]] eŭropa, herezo aludas precipe al doktrinoj kontraŭaj al [[dogmo]]j de la [[Katolika Eklezio]] aŭ ĝenerale al tiuj de la kristanaj oficialaj (foje ŝtataj) eklezioj.</ref>. Por difini "herezon" estas necese difini ankaŭ la "ortodoksion" aŭ "[[Dogmo|dogmon]]". La [[Romkatolika Eklezio|Katolika Eklezio]] havas ordinaran organon por juĝi pri la ortodokseco aŭ neortodokseco, nome la "[[Kongregacio por la Doktrino de la Kredo]]". Tamen ankaŭ aliaj kristanaj eklezioj povas deklari ion "herezo", foje per eksterordinaraj peroj, ekzemple [[Anglikanismo|Anglikana Eklezio]] povas peti al [[Angla Parlamento|Angla parlamento]] deklari ion kiel herezan. Foje, herezo povas vigliĝi kaj iĝi nova [[religio]], kiel okazis al [[protestantismo]]. == Etimologio, origino kaj signifevoluo de la termino == "Herezo" devenas el la en la [[antikva greka lingvo|antikva greka]] ''haìresis'' [[wikt:αἵρεσις|αἵρεσις]] [http://it.wiktionary.org/wiki/%CE%B1%E1%BC%B5%CF%81%CE%B5%CF%83%CE%B9%CF%82], reiriganta siavice al la verbo ''hairèō'' [[αἱρέω]] (= kapti, preni, sed ankaŭ selekti aŭ elekti) [http://it.wiktionary.org/wiki/%CE%B1%E1%BC%B1%CF%81%CE%AD%CF%89] Origine, do, herezulo estis kiu elektis, kiu scipovas ekzameni plurajn eblecojn antaŭ ol halti sur unu el ili. Ene de tiu senco herezulo indikis ankaŭ la skolojn kiel tiun de la [[Pitagoro|pitagoranoj]] kaj tiun de [[Stoikismo|stoikistoj]] Ene de kristana medio, la termino, neĉeesta en la kanonaj [[evangelio]]j.<ref>Tamen ĉeestas invito foriĝi el personoj devojiĝantaj.</ref>, aperas en la [[Agoj de la apostoloj]] (5,17; 24,5;; 24,14; 26,5; 28,22) por indiki diversajn skolojn aŭ sektojn, tiun, ekzemple, de [[Sadukeoj]], [[Kristanismo|Kristanoj]] kaj [[Fariseoj]]. Kaj en la antikva helena kaj en la helenigita [[hebrea lingvo]] tiu termino ne posedis iun ajn kondamnan aŭ repuŝan karakterizon. Sed kun la Leteroj de la [[Nova Testamento]] tiu neŭtraleco de la vorto ĉesas: en la 1 Kor 11,19; Gal 5,20; 2 Petro 2,1 ''haìresis'' komencas ricevi malaprezan nuancon kaj substreki la «disecon», la «dividon» kun la respektiva kondamno.<ref> Laŭ leksikologoj, ekzemple Schlier. Laŭ Heinrich Schlier la evolvo al negativo de ''hairesis'' procedis laŭ la analoga avolvo de la termino ''ekklesia'' (eklezio): ''haìresis'' kaj ''ekklesia'' fariĝis du kontraŭoj.</ref>. Laŭ [[Alain Le Boulluec]] estis [[Justino Martiro|Justino el]] [[Nablus]] (100-162) la unua [[Apologetiko|apologiulo]] kiu utiligis la terminon "herezo" por defendi la kristanan komunumon el la herezaj partioj konsideritaj devojiĝaj <ref>Le Boulluec|pp. 434-5</ref>. En la samtempa [[Judismo|hebrea]] evidentiĝis analoga fenomeno: ĉiam en la unua jarcento pK, kun la elstariĝo de rabena ortodoksa hebreismo, la hebrea termino ''min'' (מִין, pl. מִינִים , ''minim'', egalsenca kiel la greka ''haìresis'') surprenis malŝatajn notojn kaj estis uzata por montri kaj la kristanojn kaj [[gnostikismo|gnostikulojn]]. La termino el neŭtra signifo ricevis en la dua momento negativan sencon kaj poste pasis indiki doktrinon aŭ aserton kontraŭan al la dogmoj kaj principoj de iu determinita religio, ofte objekto de kondamno aŭ [[ekskomuniko]] fare de la reprezentantoj de la sama. En la kazo de la [[Katolika Eklezio]],ekzemple, estas nuntempe antaŭviditaj, krom la zorgo de la episkopoj, konciloj, por averti la fidelulojn pri la devojiĝoj el la [[Ortodoksio]] dum la [[Kongregacio por la doktrino de la kredo]] havas la taskon konservi la tradiciaan kredon kaj sekve indiki al la fidelularon la devojiĝojn, kiuj karakterizigas herezon kaj herezulojn. En ortodoksismo kaj protestantismo la koncepto kaj aplikado de cenzuroj okaze de herezulo ŝanĝas preskaŭ nur laŭ la nomo kaj el la specifa objekto neata de herezulo. == Herezoj en diversaj religioj == === Islamimo, Budhismo, Hinduismo === == Metafora uzo de herezulo == Fine, metafore, oni povas uzi "herezon" por nomi ne religian opinion pri nereligia "ortodoksa" afero. Ekzemple, Idismo estas herezo por Esperantistoj. Sammetafore tiu cenzuro estas aplikata ankaŭ rilate scienculojn, filozofojn, artistojn, opinionistojn ktp kiam ili malkonsentas kun la teorioj ĝenerale akceptitaj kiel aŭtoritataj. == Herezo laŭ katolikaj leĝoj == Sub la jura-eklezia vidpunkto, hereza estas difinita tiu kiu, post la bapto, kaj konservanta la profilon de kristano, obstine rifuzas aŭ dubas pri pluraj aŭ unu el la veroj kiuj laŭ la dia revelacio kaj la katolika fido devas esti kreditaj <ref> [[Karl Rahner]], «Che cos'è l'eresia?» (Kio estas herezo?, p 29.</ref> Notindas, tamen, diversaj gradoj de herezeco, kaj do de cenzura deklaro: fakte, kiam temas pri rekta kaj senpera opono al dogmo eksplicite proponita de la Eklezio oni parolas pri «Hereza Doktrino», dum kiam oni oponas la teologian aŭ aliajn elementojn devenantajn de vero revelaciita aŭ difinebla doktrinon, sed ne ankoraŭ difunitajn, oni parolas pri «Propozicioj eraraj, aŭ odoraj je herezo, aŭ proksimaj al herezo". Rimarkindas, tamen, ke la tuta proceduro kaj la fina deklaro de herezeco de iu doktrino celas nur informi la fidelulojn pri la eraro kaj inviti la enketiton sin korekti: foje, precipe okaze de skismo, povas esti aljuĝita ekskomuniko. [[Prisciliano]] (m. 385) estis [[episkopo]] de [[Ávila]] kaj [[teologio|teologo]] el [[Antikva Romio|romia]] de [[Galegio]] (en [[Iberio]]), kaj la unua persono en historio de [[Kristanismo]] kiu estis ekzekutata pro herezo (kvankam fakte la civilaj akuzoj temis pri praktiko de [[magio]]). === Herezuloj === * [[Beatriz Kimpa Vita]] == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Ekskomuniko]] * [[Skismo]] * [[Historio de kristanismo]] * [[Inkvizicio]] * [[Begardi]] * [[Ortodoksismo]] * [[Liberpensuloj]] * [[Raoul Vaneigem]] * [[Aŭtodafeo]] * [[Apostateco]] * [[sinkretismo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=herez}} * [http://www.imperobizantino.it/documenti/MIacopi-EresiaEortodossia.pdf] * [http://www.imperobizantino.it/documenti/MIacopi-EresiaEortodossia.pdf] * [http://www.eresie.it/ Eresie.it] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070429063521/http://www.eresie.it/ |date=2007-04-29 }}, "Dizionario di eresie, eretici, dissidenti religiosi" == Ismoj kondamnitaj kiel herezoj en kristanismo == Jen kelkaj opinioj rifuzitaj de la katolika eklezio kiel herezoj: * [[Simon Magus]] * [[Arianismo]] * [[Gnostikismo]] * [[Albiganismo]] * [[Modernismo]] * [[Jansenismo]] * [[Nestorianismo]] * [[Apolinarismo]] * [[Modalismo]] La list de la historie persekutataj kred-ismoj estas multe pli longa. == Eksteraj ligiloj == * http://www.sprcha.com/story/2004/9/13/161713/493 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060626080033/http://www.sprcha.com/story/2004/9/13/161713/493 |date=2006-06-26 }} <!-- _Východná_ herezo _pred_ _Fótiom_ --> * http://www.newadvent.org/cathen/07256b.htm <!-- Katolika Enciklopedio --> * http://www.cogsci.princeton.edu/cgi-bin/webwn2.0?stage=1&word=heresy {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050426073745/http://www.cogsci.princeton.edu/cgi-bin/webwn2.0?stage=1&word=heresy |date=2005-04-26 }} * http://www.spirithome.com/definic.html#heresy {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060323161440/http://www.spirithome.com/definic.html#heresy |date=2006-03-23 }} <!-- Unu Kristana difino de 'herezo' --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Herezo| ]] [[Kategorio:Religioj]] [[Kategorio:Dogmo]] ot5y1n20ztywdno53tz7uryrcsoy0ub 0 27031 9456325 9447971 2026-08-18T19:38:37Z Sj1mor 12103 9456325 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{TemasPri|revuo|Kontakto}} {{Informkesto gazeto |Nomo = Kontakto |Bildo = Revuo Kontakto kovrilpaĝo 2015.1.jpg |Titolo = Kovrilpaĝo de la 2015-01a numero |Speco = socikultura revuo |Ĝenro = |Formato = |Periodeco = dumonata |Establodato = [[1963]] |Ĉesigita publikado = |Lando = [[Nederlando]] |Urbo = [[Rotterdam]] |Posedanto = |Publikigisto = |Politiko = |Stabo = |Eldonkvanto = 710 abonantoj (2015)<ref>“La membraro de UEA en 2015”, en ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' 1301, aprilo 2016, p. 94</ref> |Redaktisto = Karina Oliveira |Ĉefredaktisto = |Kunredaktisto = |Etataj aŭtoroj = |Adreso = |Retejo = [https://www.tejo.org/agadoj/revuo-kontakto/ https://www.tejo.org/agadoj/revuo-kontakto/] |Lingvo = [[Esperanto]] |Prezo = 2 EUR ĝis 4,17 EUR laŭ lando |ISSN = 0023-3692 |Redaktoro=Thiago B Assumpção}} '''''Kontakto''''' estas dumonata, ĉefe porjunulara [[Esperanto-gazeto|revuo]] pri landoj, popoloj, kulturoj, socio kaj politiko. Ĝi estas revuo de [[TEJO]] (sed posedata kaj eldonata de [[UEA]]), legata en ĉirkaŭ 90 landoj. ''Kontakto'' estis fondita en [[1963]], kaj ĝia unua redaktoro estis [[Humphrey R. Tonkin]]. Ekde 2010 ĝis 2021 la redaktoro de ''Kontakto'' estis [[Rogener Pavinski]]. Nuntempe, la redaktoro estas Thiago B Assumpção. ''Kontakto'' estas aparte celata por instruistoj kaj komencantoj: parto de la artikoloj aperas en la lingvaĵoj "facila" kaj "tre facila" – kun limigita kvanto de radikoj. Individuaj membroj kaj patronoj de TEJO ricevas ''Kontakto'' aŭtomate, sed eblas ankaŭ aboni. Blinduloj povas ricevi voĉlegitan [[kasedo|kasedan]] eldonon senpage. Post la eldono de papera numero, pere de la [[Oficiala Jarlibro de la Esperanto-movado|reta Jarlibro]] de [[UEA]] en la reto ekhaveblas ankaŭ la reta versio de la revuo por TEJO-membroj kaj ĉiuj ''Kontakto''-abonantoj: [http://reto.uea.org/] (bv. enmeti vian salutvorton kaj pasvorton, kaj tiam ĉe la dekstra flanko elektu TEKO-n). == Temaro de la revuo == Ĝenerale la revuo traktas plej diversajn temojn, rilatajn al la socia vivo en la plej larĝa senco de tiuj vortoj: politiko, historio, hobioj, vojaĝoj, ktp. Kutime ĉiu numero de ''Kontakto'' havas sian apartan temon aŭ emfazon, sed en ĉiu numero aperas ankaŭ alitemaj materialoj. Regule aperas recenzoj pri la libroj kaj diskoj. Oni notu tamen, ke ''Kontakto'' ne estas primovada revuo, tial la raportoj pri diversaj E-aranĝoj kaj similaj aferoj kutime ne estas publikigataj (nur se tiaj kontribuoj havas interesan aliteman enhav-parton). Tamen oni ofte publikigas diversajn materialojn, rilatajn al E-kulturo (ekz., E-literaturo, denaskismo ktp). Post la decido de la [[estraro de TEJO|TEJO-estraro]] nuligi la revuon [[TEJO Tutmonde]] oni decidis (kadre de reformo de ''Kontakto'') ekde la jaro 2011 aperigi en ''Kontakto'' [[esperanto-movado|movadan]] rubrikon "Kontakto-Movade"<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://tejo.org/eo/node/1181 |titolo=Aŭtuna kunveno de la Estraro de TEJO, novaj projektoj kaj novaj decidoj |alirdato=2019-06-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140228170339/http://tejo.org/eo/node/1181 |arkivdato=2014-02-28 }}</ref>. <!-- === Temoj de ''Kontakto'' en 2006 === * 2006:1. Kie mitoj kaj realeco interplektiĝas * 2006:2. Vegetarismo/bestaj rajtoj * 2006:3. Lingvoj * 2006:4. Egalaj rajtoj/feminismo, kunlabore kun [[Konsilio de Eŭropo]] * 2006:5-6 Tutmondiĝo/Amo === Temoj de ''Kontakto'' en 2007 === * 2007:1. Mitoj (estis planata kiel ĉefa temo, tamen la numero estis tre bunta enhave). * 2007:2. Libero. * 2007:3. Paranormalaĵoj/Misteroj de la Mondo. * 2007:4. Kune – por pli bona mondo! * 2007:5. Ekologio. * 2007:6. Literaturo. === Temoj de ''Kontakto'' en 2008 === * 2008:1. (Ne)ordinaraj hobioj. * 2008:2. Teknologioj kaj scienco * 2008:3. Edukado tra la mondo * 2008:4-5. TEJO 70-jara! Ĉu maljuna? * 2008:6. Ĉu Mikelanĝelo estis la unua surrealisto? --> == Kunlaborado == Aŭtoroj kaj kunlaborantoj de ''Kontakto'' venas el la tuta mondo, kaj oni ĉiam estas bonvenaj kontribui sian (prefere originalan) artikolon al la revuo. La aŭtoroj ricevas senpagan ekzempleron de la revuo. == ''Kontakto'' por blinduloj == Blinduloj kaj malfortvidantoj povas ricevi voĉlegitan eldonon senpage. Necesas sendi du 60-minutajn kasedojn al [[Elise Lauwen]], Fort Alexanderstraat 16, NL-5241 XG Rosmalen, Nederlando. == Historio == [[Dosiero:Kontakto 50-jariĝo.jpg|eta|300px|Torto omaĝe al la 50-jariĝo de Kontakto dum la [[IJK 2013|69-a IJK]] en aŭgusto 2013.]] La unua ''Kontakto'' aperis en 1963, sed la ideo krei “liberan forumon” kaj “aŭtentikan revuon pri interesaj temoj por junaj esperantistoj” naskiĝis en 1962. Sociologio kaj humuro estis la preferataj kampoj de [[Humphrey R. Tonkin]], la unua ''Kontakto''-redaktoro. [[Stefan Maul]] (Germanio) transprenis ''Kontakto'' en 1966 (post 14 jaroj, en 1980, li kreis la revuon [[Monato]]). En 1968 la redaktorecon transprenis [[Roman Dobrzyński]] (Pollando). Roman preferis kulturajn temojn (literaturo, fotografio, historio, arto). De 1970 ĝis 1974 ''Kontakto'' estis redaktata de [[Ulrich Lins]] (Germanio), [[Simo Milojević]] (Jugoslavio/ Nederlando) kaj [[Hans Zeilinger]] (Germanio). Ĉi-lastan en 1973 anstataŭis [[Wim Jansen]] (Nederlando). En 1976 ''Kontakto'' translokiĝis al Finnlando. La redaktadon transprenis italo [[Giorgio Silfer]] (tiutempe li redaktis ankaŭ la revuon [[Literatura Foiro]]) kaj finno [[Jouko Lindstedt]]. De 1978 la redaktoran torĉon prenis nov-zelandano [[Stefan MacGill]], kaj la redakcio translokiĝis al la Centra Oficejo de UEA. Stefan ne restis sola: [[Giulio Cappa]] (Italio) akompanis lin ĝis la fino de 1979, ekde kiam alia italo, [[Dario Besseghini]], kunredaktis ''Kontakto''. Stefan ĉesis esti ĉef-redaktoro en 1980, sed li restis malantaŭ la kulisoj kiel teknika redaktoro ĝis 1986. Tiam al Dario aliĝis Karl Pov (aŭ Charles Power). Ekde januaro [[1983]] ''Kontakto'' aperas sesfoje jare anstataŭ kvar. En la unuaj jaroj de la 1980-aj jaroj ''Kontakto'' perdis sian nur socipolitikan engaĝiĝon. Apero de Monato kiel politika magazino kaj malgranda abonantaro devigis ''Kontakto'' redifini sian rolon kaj ekkonsideri komencantojn. Ankaŭ movadaj artikoloj estis ekster ''Kontakto'' – ili trovis sian lokon en la naskiĝinta en 1983 [[TEJO Tutmonde]]. Ekde tiam konsiderinda parto de la artikoloj aperas en facila lingvaĵo. Facilan parton en somero 1982 ekredaktis [[Anna Brennan]]. Anna kreis la "facilan liston" de la plej oftaj radikoj, uzataj por la artikoloj en "facila" lingvaĵo. Ekde aŭtuno 1982 Anna estis akompanata de [[Leif Nordenstorm]] (Svedio), kiu ekde la fino de 1986 fariĝis la sola redaktoro, kaj plu diferencigis la kategoriojn de artikola facileco eĉ al kvar.<ref name="kvar kategorioj de facileco ekde 1987"/> Leif foriris fine de 1989. Tamen socipolitike engaĝitaj artikoloj daŭre multis en la revuo ankaŭ post la ekkonsidero ankaŭ de komencantaj legantoj. La jaron 1990 inaŭguris la numero redaktita en la CO de [[Francisco Javier Moleón]]. La dua numero 1990 estis jam redaktita de [[István Ertl]] (Hungario). En 1992 li estis elektita kiel redaktoro de revuo Esperanto. Ekde tiam ''Kontakto'' eniras la novan eraon, kun nova redaktoro – [[Francisco Veuthey]], nova stilo, nova logsimbolo kaj novaj ideoj. La nombro de abonantoj multe kreskis kaj atingis en la lasta jaro de Veuthey historian rekordon de 2050. [[Sabira Shun|Sabira Ståhlberg]] akurate kaj diligente laboris por ''Kontakto'' kvar jarojn – de 1998 ĝis 2001. Ekde 2002 ''Kontakto'' estis redaktata de [[Eugenia Amis|Ĵenja Amis]] (ĝis 2005 - Zvereva) kun helpo de Joel Amis. La ĉef-korektisto ekde la numero 197 (2003:4) estis [[Paŭlo Moĵajev]]. Estis li, kiu transprenis la redaktoradon ekde somero 2007. Ekde aŭtuno 2010 la ĉefredaktoro estas [[Rogener Pavinski]]. En 2021 [[TEJO]] faris alvokon por nova redaktoro de la revuo Kontakto, ĉar post dek jaroj la redaktoro Rogener Pavinski mem decidis fini sian longan deĵoradon en la posteno. De la alvoko venis tri kandidatiĝoj, de tri sufiĉe interesaj kandidatoj, kaj post tri intervjuoj kaj diskutado la Estraro de TEJO decidis akcepti [[Paweł Fischer-Kotowski]] kiel la novan redaktoron de Kontakto. ''Kontakto'' organizas Muzikan Konkurson. Unuafoje en 2014, duafoje en 2015.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://kontakto.tejo.org/2015/07/vocdonu-por-la-2-muzika-konkurso-de.html |titolo=Voĉdonu por la 2ª Muzika Konkurso de Kontakto! |alirdato=2015-07-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150721123027/http://kontakto.tejo.org/2015/07/vocdonu-por-la-2-muzika-konkurso-de.html |arkivdato=2015-07-21 }}</ref> == Enhavo je Markanumero == En 2020, la 300-a numero estis eldonita. Jen kion la redaktoro skribis en sia enkonduko al la 300-a numero: ”Alveninte al tiu ronda kaj bela kaj esprimpova cifero ’300’, mi petas permeson starigi paralelan komparon kun la historio de la 300 [[Sparto|spartanaj soldatoj]] kiuj brave [[Delosa Ligo|batalis kontraŭ la invado]] fare de la [[Persa Imperio|persa imperio]] en la jaro 480 a.K.. Imagu ĉiujn numerojn de nia revuo kvazaŭ simbolajn soldatojn de batalantaro, kiuj defendas - ne sian [[Patrujo|patrujon]], kiel la spartanoj - sed la Esperantan idealon, kiu ekde sia naskiĝo kaj ĝis nun estas [[Mortinta lingvo|mortminacata]].“ La strukturo kaj enhavo de la revuo je ĝia 300-a numero estas jene: Ĝi komenciĝas per artikolo ”Enkonduko al Kulturo“, de la usonano [[Hans Becklin|Hanso Becklin]]. Sekvas (de Cyril Vergnaud) ”La telefono de la vento“, pri japano kiu starigis en ĝardeno telefonbudon, kie homoj povas imagi interparolon kun kara mortinto. Poste, oni legas de Xavi Alcaide viglan recenzon pri la filmo ”La nekredebla historio de la [[Insulo de la Rozoj]]“. Kompletigas la tuton la brazilano [[Raoni Sousa]] (pri Esperanto-instruado), [[Hori Jasuo]] (“Pandemio kaj virinoj en Japanio”) kaj Michael Vrazitulis (pri [[Esperantismo]]). Kompletiĝas la afero per la ĉiam [[Bonhumoro|bonhumoraj]] konstantaj rubrikoj “La Blaga Blogo”, de Viktoro Solé kaj “Tiel la mondo... ŝrumpas” de [[István Ertl]]. == Listo de redaktoroj == * [[Humphrey R. Tonkin]] (ekde 1963) * [[Stefan Maul]] (ekde 1966 ĝis 1968) * [[Roman Dobrzyński]] (ekde 1968 ĝis 1969) * [[Ulrich Lins]] kaj [[Simo Milojević]] (ekde 1970 ĝis 1974) * [[Hans Zeilinger]] (ekde 1970 ĝis 1973) * [[Wim Jansen]] (ekde 1973 ĝis fino de 1974) * [[Giorgio Silfer]] (ekde 1975 ĝis 1977) * [[Jouko Lindstedt]] (kunredaktoro en 1977, redaktoro en 1978 por la unua numero) * [[Stefan MacGill]] (ekde 1978 ĝis 1986) * [[Giulio Cappa]] (ekde 1978 ĝis 1979) * [[Dario Besseghini]] (ekde 1980 ĝis 2 1982) * [[Anna Löwenstein]] (en 3 1982 sole kun iuj helpantoj, ekde 4 1982 ĝis 1986 kun Leif Nordenstorm)<ref>En somero 1982 enkondukiĝis tute nova didaktika koncepto: De tiam la artikoloj dividiĝis al aparte "facila parto" kaj normalaj artikoloj. Ekde 3 1982 ĝis 1986 [[Anna Löwenstein]] respondecis pri la artikoloj de la "facila parto", kaj [[Leif Nordenstorm]], formale ekde la vintra numero 4 1982 ĝis la jarkolekto 1986 pri la normala parto.</ref> * [[Leif Nordenstorm]] (ekde 4 1982 ĝis 1986 kun Anna Löwenstein, ekde 1987 ĝis 1989 sole)<ref name="kvar kategorioj de facileco ekde 1987">Kiam Leif pluestis sola ĉefredaktoro en 1987 ĝis 1989, li eĉ pliperfektigis la dividon de facilaj kaj normalaj artikoloj: ekde tiam ĉiuj tekstoj estis ordigitaj en unu el kvar kategorioj: 1. plej facila (limigo al nur 500 vortoj), 2. iom malpli facila (limigo al 1000 vortoj), 3. iom malpli facila (sen vort-uza limigo) kaj 4. Ne aparte facila. ([[:dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|jen referenca pruvo el la eldono 4 1987.]])</ref> * [[Francisco Javier Moleón]] (n-ro 1 1990) * [[István Ertl]] (ekde n-ro 2 1990 ĝis 1991) * [[Francisco Veuthey]] (ekde 1992 ĝis 1997) * [[Sabira Shun|Sabira St&#229;hlberg]] (ekde 1998 ĝis 2001) * [[Eugenia Amis|Ĵenja Amis]] (ekde 2002 ĝis somero 2007) * [[Paŭlo Moĵajev]] (ekde somero 2007 ĝis somero 2010) * [[Rogener Pavinski]] (ekde somero 2010 ĝis somero 2021) * [[Paweł Fischer-Kotowski]] (ekde somero 2021 ĝis somero 2023)<ref>[https://sezonoj.ru/2021/07/kontakto-2/ ''La Ondo de Esperanto'' en julio 2021]</ref><ref>[https://uea.org/gk/968a1 gazetara komuniko de UEA en julio 2021]</ref> * [[Karina Oliveira]] (ekde somero 2023 ĝis somero 2025)<ref>https://www.tejo.org/nova-redaktoro-kontakto/ {{Webarchiv| url=https://web.archive.org/web/20230901074053/https://www.tejo.org/en/nova-redaktoro-kontakto/ }}</ref> * Thiago B Assumpção (ekde somero 2025) == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * "Kelkaj demandoj al [[Rogener Pavinski]]", ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'', n-ro 1356 (4) aprilo 2021, pp. 75-76. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} * [https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2025/12/Kontakto3_2025.pdf elŝutebla provekzemplero 3 2025 en la retejo de TEJO] [https://web.archive.org/web/20260228104431/https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2025/12/Kontakto3_2025.pdf arkive en la] [[interreta arkivo]] * {{Youtube|video=RRjK5cFUwg0|nomo=“Esperanto-gazetoj tra la tuta mondo: internaciaj gazetoj pri diversaj temoj„}} * [http://www.edukado.net/katalogo/9394 Recenzo pri la revuo ĉe Edukado.net] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070915073100/http://www.edukado.net/katalogo/9394 |date=2007-09-15 }} * [https://www.liberafolio.org/2021/07/24/pawel-fischer-kotowski-redaktos-kontakton/ Paweł Fischer-Kotowski redaktos Kontakton] - [[Libera Folio]] 20210724 * {{BitArkivo}} [[Kategorio:Esperanto-gazetoj]] [[Kategorio:Internaciaj gazetoj]] [[Kategorio:Junularaj gazetoj]] [[Kategorio:TEJO]] tpdvr6oklhfqfyz079um37zq8j9an2x 0 27375 9456459 9423544 2026-08-18T21:04:01Z Sj1mor 12103 9456459 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Plasma globe 60th.jpg|thumb|300x300px|Elektromagnetaj interagadoj respondecas pri la ardaj filamentoj en ĉi tiu plasmolampo.]] La '''elektromagneta forto''' estas [[forto]], kiu okazas inter [[elektra ŝargo|elektre ŝargitaj]] (pozitivaj aŭ negativaj) eroj. Ĝi estas unu el la [[fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. Ĝi estas priskribata per la formulo de la [[lorenca forto]]. El makroskopa vidpunkto kaj en akordo kun ĉiutaga observanto , ĝi kutime apartigitas en du tipoj de interago, la [[elektrostatika leĝo|elektrostatika forto]], kiu agas sur [[elektra ŝargo|ŝargitaj]] korpoj senmovaj relative al observanto, kaj la [[lorenca forto|magneta forto]], nur agante sur ŝargoj moviĝantaj relative al observanto. La [[partikla fiziko|fundamentaj partikloj]] interagas elektromagnete tra la interŝanĝo de [[fotono]]j inter ŝargitaj partikloj. La [[kvantuma elektrodinamiko]] havigas la kvantuman priskribon de ĉi tiu interago, kiu povas esti unuigita kun la [[malforta nuklea forto]] laŭ la [[elektromalforta forto|elektromalforta modelo]]. ==Historio== ===Antikveco=== [[Dosiero:thales.jpg|eta|170ra|maldekstra|Taleso el Mileto jam esploris elektromagnetan forton ĉe sukceno kaj magnetaj mineraloj.]] Esploro pri elektromagnetaj fenomenoj komenciĝis antaŭ proksimume 5 000 jaroj. Ekzistas indicoj, ke la [[Historio de Ĉinio|antikvaj ĉinoj]],<ref>{{Cite book |last=Meyer |first=Herbert |title=A History of Electricity and Magnetism |year=1972 |page=2 |language=en}}</ref> [[majaoj]],<ref>{{Cite web |last=Learn |first=Joshua Rapp |title=Mesoamerican Sculptures Reveal Early Knowledge of Magnetism |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/mesoamerican-sculptures-reveal-early-knowledge-magnetism-180972820/ |access-date=2022-12-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en |archive-date=2022-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207191246/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/mesoamerican-sculptures-reveal-early-knowledge-magnetism-180972820/ |url-status=live }} Resumo de artikolo fare de Fu et al.</ref><ref name="Fu-2019">{{Cite journal |last1=Fu |first1=Roger R. |last2=Kirschvink |first2=Joseph L. |last3=Carter |first3=Nicholas |last4=Mazariegos |first4=Oswaldo Chinchilla |last5=Chigna |first5=Gustavo |last6=Gupta |first6=Garima |last7=Grappone |first7=Michael |date=2019-06-01 |title=Knowledge of magnetism in ancient Mesoamerica: Precision measurements of the potbelly sculptures from Monte Alto, Guatemala |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440318305776 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=106 |pages=29–36 |doi=10.1016/j.jas.2019.03.001 |bibcode=2019JArSc.106...29F |issn=0305-4403}}</ref> kaj eble eĉ [[Antikva Egiptio|egiptaj civilizoj]] sciis, ke la nature magneta minerala [[magnetito]] havas allogajn ecojn, kaj multaj integrigis ĝin en sia arto kaj arkitekturo.<ref>{{Citation |last1=du Trémolet de Lacheisserie |first1=É. |title=Magnetism, from the Dawn of Civilization to Today |date=2002 |url=https://doi.org/10.1007/978-0-387-23062-7_1 |work=Magnetism |pages=3–18 |editor-last=du Trémolet de Lacheisserie |editor-first=É. |place=New York, NY |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-0-387-23062-7_1 |isbn=978-0-387-23062-7 |access-date=2022-12-07 |last2=Gignoux |first2=D. |last3=Schlenker |first3=M. |editor2-last=Gignoux |editor2-first=D. |editor3-last=Schlenker |editor3-first=M. |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003193840/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-23062-7_1 |url-status=live }}</ref> Antikvaj popoloj konsciis ankaŭ pri [[fulmo]] kaj [[statika elektro]], kvankam ili ne havis ideon pri la mekanismoj malantaŭ ĉi tiuj fenomenoj. La [[Antikva Grekio|greka]] filozofo [[Taleso de Mileto]] malkovris ĉirkaŭ 600 a.n.e., ke [[sukceno]] povas akiri elektran ŝargon kiam ĝi estas frotita per [[ŝtofo]], kio permesis al ĝi eĉ preni malpezajn objektojn kiel ekzemple pecoj de pajlo. Taleso ankaŭ eksperimentis kun la kapablo de magnetaj ŝtonoj altiri unu la alian, kaj hipotezis, ke tiu fenomeno eble estas ligita al la alloga potenco de sukceno, antaŭsignante la profundajn ligojn inter elektro kaj magnetismo kiuj estos malkovritaj ĉirkaŭ 2 000 jarojn poste. Malgraŭ ĉiuj tiuj esploroj, antikvaj civilizoj havis neniun komprenon pri la matematika bazo de elektromagnetismo, kaj ofte analizis ĝiajn efikojn tra la lenso de [[religio]] prefere ol scienco (fulmo, ekzemple, estis konsiderita kiel kreaĵo de la dioj en multaj kulturoj).<ref>{{Cite book |last=Meyer |first=Herbert |title=A History of Electricity and Magnetism |year=1972 |pages=3–4 |language=en}}</ref> ===19-a jarcento=== [[File:A Treatise on Electricity and Magnetism Volume 2 003.jpg|thumb|Kovrilpaĝo de ''A Treatise on Electricity and Magnetism'' de James Clerk Maxwell.]] [[Elektro]] kaj [[magnetismo]] estis dekomence konsiderataj du apartaj fortoj. Tiu konsidero ŝanĝiĝis je la publikigo de la verko de [[James Clerk Maxwell]] de 1873 ''A Treatise on Electricity and Magnetism'' (Traktaĵo pri elektro kaj magnetismo)<ref>{{Cite journal|date=24a de Aprilo 1873|title=A Treatise on Electricity and Magnetism|url=https://www.nature.com/articles/007478a0|journal=Nature|language=en|volume=7|issue=182|pages=478–480|doi=10.1038/007478a0|bibcode=1873Natur...7..478.|s2cid=10178476|issn=0028-0836|access-date=8 February 2022|archive-date=23 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023150511/https://www.nature.com/articles/007478a0|url-status=live}}</ref> en kiu la interagoj de pozitivaj kaj negativaj ŝargoj estis montritaj kiel mediaciitaj de unu forto. Estas kvar ĉefaj efikoj rezultiĝantaj el tiuj interagoj, ĉiuj el kiuj estis klare montritaj per eksperimentoj: # Elektraj ŝargoj ''altiras'' aŭ ''forpuŝas'' unu la alian per forto inverse proporcia al la kvadrato de la distanco inter ili: kontraŭaj ŝargoj altiras, kiel ŝargoj forpuŝas.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06 |title=Why Do Like Charges Repel And Opposite Charges Attract? |url=https://www.scienceabc.com/eyeopeners/like-charges-repel-opposite-charges-attract.html |access-date=2022-08-22 |website=Science ABC |language=en-US |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822120352/https://www.scienceabc.com/eyeopeners/like-charges-repel-opposite-charges-attract.html |url-status=live }}</ref> # Magnetaj polusoj (aŭ statoj de polusiĝo ĉe individuaj punktoj) altiras aŭ forpuŝas unu la alian en maniero simila al pozitivaj kaj negativaj ŝargoj kaj ĉiam ekzistas kiel paroj: ĉiu norda poluso estas jugita al suda poluso.<ref>{{Cite web |title=What Makes Magnets Repel? |url=https://sciencing.com/magnets-repel-7754550.html |access-date=2022-08-22 |website=Sciencing |date=27a de Decembro 2020 |language=en |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926214826/https://sciencing.com/magnets-repel-7754550.html |url-status=live }}</ref> # Elektra kurento ene de drato kreas ekvivalentan cirkonferencan magnetan kampon ekster la drato. Ĝia direkto (dekstrume aŭ kontraŭhorloĝe) dependas de la direkto de la kurento en la drato.<ref name=lscience >{{Cite web |author1=Jim Lucas Contributions from Ashley Hamer |date=2022-02-18 |title=What Is Faraday's Law of Induction? |url=https://www.livescience.com/53509-faradays-law-induction.html |access-date=2022-08-22 |website=livescience.com |language=en |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822120351/https://www.livescience.com/53509-faradays-law-induction.html |url-status=live }}</ref> # Kurento estas induktita en buklo de drato kiam ĝi estas movita al aŭ for de magneta kampo, aŭ magneto estas movita al aŭ for de ĝi; la direkto de kurento dependas de tiu de la movo.<ref name=lscience /> En Aprilo 1820, [[Hans Christian Ørsted]] observis, ke elektra kurento en drato igis proksiman kompaspinglon moviĝi. En la epoko de la malkovro, Ørsted ne proponis ajnan kontentigan klarigon de la fenomeno, nek li provis reprezenti la fenomenon en matematika kadro. Tamen, tri monatojn poste li komencis pli intensajn esplorojn.<ref>{{Cite journal|date=1884-02-23|title=History of the Electric Telegraph|url=http://dx.doi.org/10.1038/scientificamerican02231884-6784supp|journal=[[Scientific American]]|volume=17|issue=425supp|pages=6784–6786|doi=10.1038/scientificamerican02231884-6784supp|issn=0036-8733|access-date=2022-02-08|archive-date=2024-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003193822/https://www.scientificamerican.com/article/history-of-the-electric-telegraph1/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1261807533|title=Volta and the history of electricity|date=2003|publisher=U. Hoepli|editor-first1=Fabio|editor-last1=Bevilacqua|editor-first2=Enrico A.|editor-last2=Giannetto|isbn=88-203-3284-1|location=Milano|oclc=1261807533|access-date=2022-02-08|archive-date=2024-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003193744/https://search.worldcat.org/title/1261807533|url-status=live}}</ref> Baldaŭ poste li publikigis siajn rezultojn, pruvante, ke elektra kurento produktas magnetan kampon kiam ĝi fluas tra drato. La [[CGS]]-unuo de [[Elektromagneta indukto|magneta indukto]] (nome [[Orstedo (mezurunuo)|orstedo]]) estas nomita en honoro de liaj kontribuoj al la kampo de elektromagnetismo.<ref>{{Cite book|last=Roche|first=John J.|url=https://www.worldcat.org/oclc/40499222|title=The mathematics of measurement : a critical history|date=1998|publisher=Athlone Press|isbn=0-485-11473-9|location=London|oclc=40499222|access-date=2022-02-08|archive-date=2024-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003193840/https://search.worldcat.org/title/40499222|url-status=live}}</ref> Liaj trovoj rezultigis intensan esploradon ĉie en la scienca komunumo en elektrodinamiko. Ili influis la disvolvojn de franca fizikisto [[André-Marie Ampère]] de ununura matematika formo por reprezenti la magnetajn fortojn inter kurentportantaj konduktiloj. La eltrovaĵo de Ørsted reprezentis gravan paŝon ankaŭ direkte al unuigita koncepto de [[energio]]. [[Dosiero:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|eta|maldekstre|190px|Michael Faraday (ĉ. 1861) estis pioniro en esplorado pri elektromagneta forto.]] Tiu unuiĝo, kiu estis observita fare de [[Michael Faraday]], etendita fare de [[James Clerk Maxwell]], kaj parte reformulita fare de [[Oliver Heaviside]] kaj [[Heinrich Hertz]], estas unu el la ŝlosilaj atingoj de la [[matematika fiziko]] de la [[19-a jarcento]].<ref>{{cite book |last1=Darrigol |first1=Olivier |title=Electrodynamics from Ampère to Einstein |date=2000 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=0198505949 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr }}</ref> Ĝi havis ampleksajn sekvojn, unu el kiuj estis la kompreno de la naturo de [[lumo]]. Male al tio kio estis proponita fare de la elektromagneta teorio de tiu tempo, lumo kaj aliaj [[Elektromagneta radiado|elektromagnetaj ondoj]] estas nuntempe viditaj kiel prenantaj la formon de [[Kvantumo|kvantumigitaj]], mem-disvastiĝantaj [[Oscilado|oscilaj]] perturboj de elektromagnetaj kampoj nomitaj [[fotono]]j. Malsamaj [[frekvenco]]j de oscilado estigas la malsamajn formojn de [[elektromagneta radiado]], de radiondoj ĉe la plej malaltaj frekvencoj, ĝis videbla lumo ĉe mezaj frekvencoj, ĝis [[Gama-radiado|gamaradioj]] ĉe la plej altaj frekvencoj. Ørsted ne estis la nura persono kiu ekzamenis la rilaton inter elektro kaj magnetismo. En 1802, Gian Domenico Romagnosi, itala filozofo kaj juristo, deviis magnetan nadlon uzante Voltaikan pilon. La fakta aranĝo de la eksperimento ne estas tute klara, nek se vere kurento fluis trans la nadlon aŭ ne. Raporto pri la malkovro estis publikigita en 1802 en itala gazeto, sed ĝi estis plejparte preteratentita fare de la nuntempa scienca komunumo, ĉar Romagnosi ŝajne ne apartenis al tiu komunumo.<ref>{{cite book|last1=Martins |first1=Roberto de Andrade |title=Nuova Voltiana: Studies on Volta and his Times |chapter=Romagnosi and Volta's Pile: Early Difficulties in the Interpretation of Voltaic Electricity |volume=3 |editor=Fabio Bevilacqua |editor2=Lucio Fregonese |publisher=Università degli Studi di Pavia |pages=81–102 |chapter-url=http://ppp.unipv.it/collana/pages/libri/saggi/nuova%20voltiana3_pdf/cap4/4.pdf |access-date=2010-12-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530200951/http://ppp.unipv.it/Collana/Pages/Libri/Saggi/Nuova%20Voltiana3_PDF/cap4/4.pdf |archive-date=2013-05-30 }}</ref> Pli frua (1735), kaj ofte neglektita, rilato inter elektro kaj magnetismo estis raportita fare de D-ro Cookson.<ref>VIII. An account of an extraordinary effect of lightning in communicating magnetism. Communicated by Pierce Dod, M.D. F.R.S. from Dr. Cookson of Wakefield in Yorkshire. Phil. Trans. 1735 39, 74-75, publikigita en la 1a de Januaro 1735</ref> La rakonto asertis jene: {{Citaĵo|Komercisto ĉe Wakefield en Yorkshire, metinte grandan nombron da tranĉiloj kaj forkoj en granda skatolo [...] kaj metinte la skatolon en la angulon de granda ĉambro, kie okazis subita ŝtormo de tondro, fulmo, ktp. [...] La posedanto malplenigante la skatolon sur vendotablo kie kuŝis kelkaj najloj, la personoj kiuj prenis la tranĉilojn, kiuj kuŝis sur la najloj, observis ke la tranĉiloj prenis la najlojn. Sur tio oni pruvis kaj trovis, ke la tuta nombro faris la samon, kaj ke, ĝis tia grado prenis grandajn najlojn, pakis pinglojn, kaj aliajn feraĵojn de konsiderinda pezo...}} E. T. Whittaker sugestis en 1910, ke tiu speciala okazaĵo estis respondeca pri fulmo kiel "kreditita kun la potenco de magnetigado de [[ŝtalo]]; kaj estis sendube tio kiu igis Franklin en 1751 provi magnetigi kudrilon per la senŝargiĝo de Lejdenaj vazoj."<ref>Whittaker, E.T. (1910). ''A History of the Theories of Aether and Electricity from the Age of Descartes to the Close of the Nineteenth Century''. Longmans, Green and Company.</ref> == Fundamenta forto == [[Dosiero:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Right.Handed.Animation.305x190.255Colors.gif|thumb|dekstre|220px|Reprezento de la vektoro de elektra kampo de ondo de cirkonference polusigita elektromagneta radiado.]] La elektromagneta forto estas la dua plej forta el la kvar konataj [[Fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] kaj havas senliman intervalon.<ref name="Rehm-2021" >{{Cite web |last1=Rehm |first1=Jeremy |last2=published |first2=Ben Biggs |date=2021-12-23 |title=The four fundamental forces of nature |url=https://www.space.com/four-fundamental-forces.html |access-date=2022-08-22 |website=Space.com |language=en |archive-date=2022-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822113552/https://www.space.com/four-fundamental-forces.html |url-status=live }}</ref> Ĉiuj aliaj fortoj, konataj kiel [[Forto#Specoj de fortoj|ne-fundamentaj fortoj]].<ref>Browne, "Physics for Engineering and Science", p. 160: "Gravity is one of the fundamental forces of nature. The other forces such as friction, tension, and the normal force are derived from the electric force, another of the fundamental forces. Gravity is a rather weak force... The electric force between two protons is much stronger than the gravitational force between them."</ref> (ekz., [[froto|frotado]], kontaktofortoj) estas derivitaj de la kvar fundamentaj fortoj. Ĉe alta energio, la [[Malforta nuklea forto|malforta forto]] kaj elektromagneta forto estas unuigitaj kiel ununura interago nomita la elektromalforta interago.<ref>{{Cite journal |last1=Salam |first1=A. |last2=Ward |first2=J.C. |date=November 1964 |title=Electromagnetic and weak interactions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0031916364907115 |journal=Physics Letters |language=en |volume=13 |issue=2 |pages=168–171 |doi=10.1016/0031-9163(64)90711-5 |bibcode=1964PhL....13..168S |access-date=2024-02-02 |archive-date=2024-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416150859/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0031916364907115 |url-status=live }}</ref> La plej multaj el la fortoj implikitaj en interagoj inter [[atomo]]j estas klarigitaj per elektromagnetaj fortoj inter elektre ŝargitaj [[atomkerno]]j kaj [[elektrono]]j. La elektromagneta forto ankaŭ estas implikita en ĉiuj formoj de [[kemio|kemiaj fenomenoj]]. Elektromagnetismo klarigas kiel materialoj portas impeton malgraŭ esti kunmetitaj de individuaj partikloj kaj malplena spaco. La fortoj, kiujn oni spertas kiam "puŝas" aŭ "tiras" ordinarajn materialajn objektojn, rezultas el intermolekulaj fortoj inter individuaj [[molekulo]]j en niaj korpoj kaj en la objektoj. La efikaj fortoj generitaj per la impeto de la movado de elektronoj estas necesa parto de komprenado de atomaj kaj intermolekulaj interagoj. Ĉar elektronoj moviĝas inter interrilatantaj atomoj, ili portas impeton kun ili. Ĉar kolekto de elektronoj iĝas pli limigita, ilia minimuma impeto nepre pliiĝas pro la [[principo de ekskludo]]. La konduto de materio ĉe la molekula skalo, inkluzive de ĝia denseco, estas determinita per la ekvilibro inter la elektromagneta forto kaj la forto generita per la interŝanĝo de impeto portita per la elektronoj mem.<ref>Purcell, "Electricity and Magnetism, 3rd Edition", p. 546: Ch 11 Section 6, "Electron Spin and Magnetic Moment."</ref> == Klasika elektromagnetismo == {{ĉefartikolo|Klasika elektromagnetismo}} En la priskribo de [[elektromagnetismo]] antaŭ [[relativeco|relativeca]] formulado, la [[elektromagneta kampo]] estis priskribita kiel interago, laŭ kiu ŝargitaj partikloj, dependante de ilia stato de ŝargo kaj de ilia movo, kreas [[elektra kampo|elektran kampon]] ( <math>\vec E</math> ) kaj [[magneta indukdenso|magnetan indukdenson]] ( <math>\vec B</math> ), kiuj kune responsas pri la [[Lorenca forto]] . [[James Clerk Maxwell|Maxwell]] pruvis, ke tiuj kampoj povas esti derivitaj de elektra [[skalaro|skalara]] [[potencialo]], la [[elektra potencialo]] (<math>\phi </math>), kaj [[vektoro|vektora]] potencialo, la [[magneta vektora potencialo]] (<math>\vec A</math>) kaj publikigis la ekvaciojn: :<math>\vec{E} = -\frac{\partial \vec{A}}{\partial t} - \nabla \phi \, \, \, \, \, \, \, (1)</math> :<math>\vec{B} = \nabla \times \vec{A} \, , \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, (2)</math> kie <math>\frac{\partial }{\partial }</math> estas [[parta derivaĵo|parta diferencialo]], <math> \nabla </math> estas [[gradiento]] kaj <math> \nabla \times </math> estas [[kirlo (matematiko)|kirlo]]. Tamen, ĉi tiu formulado ne eksplicite kongruas kun la formulado laŭ la [[teorio de relativeco]]. Laŭ la eksplicite kongruanta formulado, la elektromagneta kampo estas klasike traktata kiel [[teorio de Yang-Mills|kampo de Yang-Mills]] sen maso kaj derivaĵo el kvar-vektora potencialo . Pli specife, la elektromagneta kampo estas difinita per ekzakta parta diferencialo per aro de du ekvacioj en la [[spactempo]] . La ĉisuba kvar-vektora potencialo permesas difini la elektromagnetan kampon per unu [[diferenciala ekvacio]]. ==Etendo al neliniaj fenomenoj== La Maxwell-ekvacioj estas ''liniaj'', en tio ke ŝanĝo en la fontoj (la ŝargoj kaj kurentoj) rezultigas proporcian ŝanĝon de la kampoj. Nelinia dinamiko povas okazi kiam elektromagnetaj kampoj kuniĝas al materio kiu sekvas neliniajn dinamikajn leĝojn.<ref>{{Cite journal |last1=Jufriansah |first1=Adi |last2=Hermanto |first2=Arief |last3=Toifur |first3=Moh. |last4=Prasetyo |first4=Erwin |date=2020-05-18 |title=Theoretical study of Maxwell's equations in nonlinear optics |journal=AIP Conference Proceedings |volume=2234 |issue=1 |pages=040013 |doi=10.1063/5.0008179 |bibcode=2020AIPC.2234d0013J |s2cid=219451710 |issn=0094-243X|doi-access=free }}</ref> Ĉi tio estas studita, ekzemple, en la kadro de [[magnetofluidodinamiko|magnetohidrodinamiko]], kiu kombinas Maxwell-teorion kun la ekvacioj de Navier-Stokes.<ref> Hunt, Julian C. R. (1967-07-27). [https://www.repository.cam.ac.uk/items/04248381-9942-49d3-b0e1-fffbdcf89c87 Some aspects of magnetohydrodynamics] (doktoriga disertacio). Universitato de Kembriĝo. doi:10.17863/cam.14141. Arkivita el la originalo en 2022-08-22. Alirita en 2022-08-22. </ref> Alia branĉo de elektromagnetismo traktanta nelinearecon estas nelinia optiko. == Elektromagnetismo sub relativeca formulado == En la [[Neŭtono|neŭtona]] tri-dimensia spaco, partiklo kun [[elektra ŝargo|ŝargo]] ''q'' ĉirkaŭita de elektra kampo<math>\vec E</math> kaj magneta indukdenso <math>\vec B</math> estas submetita al la [[lorenca forto]] kaj la ekvacio, kiu regas ĝia movo, estas:<ref name="hyperphysics.phy-astr.gsu.edu">[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/electric/elefie.html Elektra kamponen "Elektro kaj Magnetismo", R Nave] el Hyperphysics ({{en}})</ref> :<math> d\vec{p}/dt = \,q \, (\vec E \ + \vec{v} \wedge \vec{B}) \,. \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, (3)</math> Por transskribi ĉi tiun formulon laŭ [[kvantuma mekaniko|relativeca mekaniko]], oni devas konsideri la [[energio]]-[[movokvanto|movokvantan]] kvar-vektoron <math> \mathbf {p} </math> anstataŭ la vektoro <math> \vec {p} </math> kaj taksi la variadon de tiu kvar-vektoro ne en referenc-sistemo de ajna senmova observanto sed al la propra referenc-sistemo de la partiklo. Oni difinas la kvar-{{N|vektora rapido}}: :<math>\mathbf{u} = \left(c \frac{dt}{d\tau}, \frac{dx}{d\tau}, \frac{dy}{d\tau}, \frac{dz}{d\tau}\right)\,,</math> kaj la energi-movokvantan kvar-vektoron: :<math>\mathbf{p}=m\mathbf{u} \,=\, (E/c, p_x, p_y, p_z)</math>&nbsp;&nbsp; ; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;avec : <math>E/c = mc \frac{dt}{d\tau}\,;\qquad p_x = m\frac{dx}{d\tau}\,;\qquad p_y =m\frac{dy}{d\tau}\,;\qquad p_z=m\frac{dz}{d\tau}\, ,</math> kie ''E'' estas la tuta [[energio]] kaj ''c'' estas la [[lumrapido]] en vakuo. Notinde, ke la diferenco de la kvadrato de la tempo-nedependa termo kaj de la kvadrato de la tempo-dependa termo egalas la kvadraton de la energio de la ripoz-maso, en iu ajn referenc-sistemo: :<math>\left( E/c \right)^2 - \left( \vec p \right)^2 = m^2 \, c^4 \, .</math> La maldekstra termo de la formulo (3) estos de la formo <math> d \mathbf {p} / d \tau </math>, kie <math> \tau </math> estas la propra tempo (en spactempo domajno, <math> \gamma d\tau = d t</math> kie <math> \gamma </math> estas la [[lorenca transformo|lorenca faktoro]]) de la ŝargita partiklo. En la dekstra parto de la ekvacio oni trovos elementon sendependan de la elektita referenc-sistemo kaj krome dependan de lineara funkcio de la partiklo-rapido <math> \vec {v} </math>. Efektive tiu spaca parto de la ekvacio pri la dinamiko estas lineara funkcio de <math> \, \vec {v} \, </math>, ĉar ĝi skribiĝas: :<math>d\vec{p}/d\tau = \gamma d\vec{p}/dt= \gamma q (\vec E \ + \vec{v} \wedge \vec{B}) = q (u_0 \vec{E}/c + \vec{u} \wedge \vec{B})\, , \, (4)</math> En tiu esprimo, <math>\,u_0\,</math> kaj <math>\vec{u}</math> estas la komponantoj en lorenca referenca sistemo de kvar-vektora rapido <math>\mathbf{u}\,</math>, kiun oni povas skribi tiele: :<math>\mathbf{u} = (u_0, \vec{u}) = \left(\frac{c}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}, \frac{\vec{v}}{\sqrt{1 - (v^2/c^2)}}\right)\equiv (\gamma c, \gamma\vec{v})\,.</math> Eksplicite la ĉisupra ekvacio (4) disiĝas laŭ la tri-aksoj tielmaniere: :<math> \begin{cases} dp_x/d\tau = q (u_0 E_x/c +u_y B_z -u_zB_y)\\ dp_y/d\tau = q (u_0 E_y/c +u_z B_x -u_xB_z)\\ dp_z/d\tau = q (u_0 E_z/c +u_x B_y -u_yB_x) \end{cases} </math> Aliflanke la tempa komponanto de la ekvacio priskribanta la dinamikon (rilatante al leĝo traktanta la energi-variadon) skribiĝas: :<math>dp_0/d\tau = \gamma d(W/c)/dt = \gamma q (\vec{E}/c)\cdot\vec{v}\equiv q (\vec{E}/c)\cdot\vec{u}\,, </math> kie ''W'' estas la [[laboro (fiziko)|laboro]] de la elektra forto <math>q\vec{E}\,.</math> Kungrupante la ĉisupre skribitajn ekvaciojn al en la kvar-dimensia spactempa kadro, la taksado de la variado de la energi-movokvanta kvar-vektoro estas donata per: :<math> \begin{pmatrix} dp_0/d\tau\\dp_x/d\tau\\dp_y/d\tau\\dp_z/d\tau \end{pmatrix} = q \begin{pmatrix} 0 & E_x/c & E_y/c & E_z/c\\ E_x/c & 0 & B_z & -B_y\\ E_y/c & -B_z & 0 & B_x\\ E_z/c & B_y & -B_x & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} u_0\\u_x\\u_y\\u_z \end{pmatrix} </math> La ĉisupra matrica ekvacio montras, ke laŭ la [[Speciala teorio de relativeco|speciala relativeco]] la magneta kampo kaj elektra kampo konsistas en unika ento. Tamen la antaŭa prezento estas iom malĝusta pro tio, ke por utiligi la potencon de la relativeca teorio necesas konsideri la nocion de [[tensoro]]. La matrica ekvacio supre estas la traduko en terminoj de komponantoj de la tensora ekvacio, sendependa de ĉiu ajn [[koordinatsistemo]] :<math>d\mathbf{p}/d\tau = q \mathbf{F} \, \mathbf{u} \,, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, \, (5)</math> <math>\mathbf{F}</math> estas la [[elektromagneta tensoro|tensoro de la elektromagneta kampo]] (aŭ ''tensoro de Maxwell'' kaj ''tensoro de Faraday''). Ĝi estas tiu objekto, kiu fizike permesas reprezenti la strukturon de la [[elektromagneta kampo]]. Ĝiaj komponantoj en koordinata sistemo estas donitaj per la matrico skribita supre. Notinde, ke la ekvacio (5) nur havas unu termon maldekstren anstataŭ du per la ekvacio (1). Ankaŭ estas difinita la kvar-vektora [[magneta potencialo]] :<math> \mathbf {A} = (A_0, A_x, A_y, A_z) = (\frac{\phi}{c}, \vec {A}) \, ,</math> el kiu oni konsideras ke la elektromagneta tensoro derivas, kaj sekve deduktiĝas la supraj ekvacioj (1) kaj (2). Laŭ la [[Ĝenerala teorio de relativeco|ĝenerala relativeco]] estas la traktado de la elektromagneta kampo en kurba [[spactempo]] estas simila al tiu prezentita tie por [[spaco de Minkowski]] , nur la partaj derivaĵoj kun respekto al la koordinatoj devas esti anstataŭigita per [[kunvariantaj derivaĵoj]] (ĝeneraligo de partaj derivaĵoj en tia spaco) . == Impulso == {{ĉefartikolo|Impulso (elektromagnetismo)}} '''Elektromagneta impulso''' ('''EMI'''), ofte konata kiel '''''EMP''''' (el la angla ''ElectroMagnetic Pulse''), estas maldaŭra kaj fortega amplituda [[elektromagneta ondo]]-[[emisio]], kiu povas difekti multajn elektrajn kaj elektronikajn aparatojn (ligatajn al [[elektriza sistemo|elektra reto]] kaj neprotektajn) kaj [[telekomunikado|telekomunikaj]] ligoj. Ĉi tia impulso povas esti artefarite generita per atomeksplodo aŭ mikroondgeneratoro, sed ankaŭ povas esti de natura origino, kiel ekzemple [[fulmo]], suna [[erupcio]] aŭ [[elektrostatika malŝargo]]. La aplikoj de EMI povas esti armeaj, industriaj aŭ medicinaj. == Kvantuma elektrodinamiko == {{ĉefartikolo|Kvantuma elektrodinamiko}} La [[kvantuma fiziko]] igas elektromagnetismon esti konata kiel [[kvantuma elektrodinamiko]] aŭ QED (angle ''Quantum electrodynamics''). En tiu teorio la kampo estas asociita kun senmasaj eroj nomataj ''fotonoj'', kies interagoj kun ŝargitaj partikloj estas la kaŭzo de ĉiuj fenomenoj de elektromagnetismo. Kiam tiu teoria interpretado de partikloj estas enkondukita, la materio estas interpretita kiel aro da [[fermiono|fermionaj]] statoj, dum la elektromagneta kampo mem estas priskribita per [[gaŭĝa bosono|gaŭĝaj bosonoj]] "portantoj de la interago", t.e. la fotonoj. == Referencoj == {{Referencoj|2}} ==Literaturo== * G.A.G. Bennet (1974). ''Electricity and Modern Physics'' (2a eld.). Edward Arnold (UK). ISBN 978-0-7131-2459-0. * Klaus Bethge, Ulrich E. Schröder: ''Elementarteilchen und ihre Wechselwirkungen''. John Wiley & Sons, 2012, ISBN 978-3-527-66216-6 (eingeschränkte Vorschau in der Google-Buchsuche). * Browne, Michael (2008). ''Physics for Engineering and Science'' (2a eld.). McGraw-Hill/Schaum. ISBN 978-0-07-161399-6. * Dibner, Bern (2012). ''Oersted and the discovery of electromagnetism''. Literary Licensing, LLC. ISBN 978-1-258-33555-7. * Durney, Carl H.; Johnson, Curtis C. (1969). ''Introduction to modern electromagnetics''. McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-018388-9. * Feynman, Richard P. (1970). [https://www.feynmanlectures.caltech.edu/II_toc.html ''The Feynman Lectures on Physics''] Vol II. Addison Wesley Longman. ISBN 978-0-201-02115-8. * Fleisch, Daniel (2008). ''A Student's Guide to Maxwell's Equations''. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-70147-1. * I.S. Grant; W.R. Phillips; Manchester Physics (2008). [https://archive.org/details/electromagnetism0000gran ''Electromagnetism''] (2a eld.). John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-92712-9. * Griffiths, David J. (1998). [https://archive.org/details/introductiontoel00grif_0 ''Introduction to Electrodynamics''] (3a eld.). Prentice Hall. ISBN 978-0-13-805326-0. * Jackson, John D. (1998). [https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9 ''Classical Electrodynamics''] (3a eld.). Wiley. ISBN 978-0-471-30932-1. * Landau, LD & Lifshitz (1992). ''La klasika teorio de kampoj'' (Kurso de Teoria Fiziko: Volumo 2). Mi Reverte. ISBN 84-291-4082-4 . * Moliton, André (2007). [https://books.google.es/books?id=2kPAIlxjDJwC&q=fundamental&redir_esc=y#v=snippet&q=fundamental&f=false ''Basic electromagnetism and materials''.] New York: Springer-Verlag New York. ISBN 978-0-387-30284-3. * Wolfgang Nolting: ''Grundkurs Theoretische Physik 3: Elektrodynamik''. Springer, 2011, ISBN 978-3-642-13448-7 (eingeschränkte Vorschau in der Google-Buchsuche). * Purcell, Edward M. (1985). ''Electricity and Magnetism Berkeley, Physics Course'' Volume 2 (2a eld.). McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-004908-6. * Purcell, Edward M kaj Morin, David. (2013). ''Electricity and Magnetism'' (3a eld.). Cambridge University Press, New York. ISBN 978-1-107-01402-2. * Rao, Nannapaneni N. (1994). ''Elements of engineering electromagnetics'' (4a eld.). Prentice Hall. ISBN 978-0-13-948746-0. * Rothwell, Edward J.; Cloud, Michael J. (2001). ''Electromagnetics''. CRC Press. ISBN 978-0-8493-1397-4. * Simonyi Károly. ''A fizika kultúrtörténete, 2''. bővített kiadás, Gondolat Kiadó (1981). ISBN 963 281 172 0 * Tipler, Paul (1998). ''Physics for Scientists and Engineers'': Vol. 2: Light, Electricity and Magnetism (4a eld.). W.H. Freeman. ISBN 978-1-57259-492-0. * Wangsness, Roald K.; Cloud, Michael J. (1986). ''Electromagnetic Fields'' (2a eld.). Wiley. ISBN 978-0-471-81186-2. == Vidu ankaŭ == * [[Elektra kampo]] * [[Elektra ŝargo]] * [[Elektromagneta ondo]] * [[Elektrostatiko]] * [[Ekvacioj de Maxwell]] * [[Fundamentaj fortoj]] * [[Gaŭĝa teorio]] * [[Lorenca forto]] * [[Lorenca transformo]] * [[Magneta kampo]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Norma modelo]] == Eksteraj ligiloj == {{wikiquote}} * [http://www.unitconversion.org/unit_converter/magnetic-field-strength.html Konvertilo de Elektromagneta forto] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ElectromagneticForce.html Elektromagneta forto] – el verko de Eric Weisstein nome ''World of Physics'' {{Tradukita| lingvo = es| artikolo = interacción electromagnética| revizio = 991}} {{Tradukita| lingvo = en| artikolo = Electromagnetism| revizio = 1281200556}} {{Havenda artikolo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Elektromagnetaj fenomenoj]] [[Kategorio:Elektromagnetismo]] [[Kategorio:Forto]] 25wxj57nqc9h20lbg7wy15gxg7356nx 0 28239 9456617 9334552 2026-08-19T08:11:00Z Sj1mor 12103 9456617 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Saltego trans Jarmiloj | aŭtoro = Jean Forge | eldonjaro = 1924 | eldonurbo = [[Lepsiko]] | eldoninto = Ferdinand Hirt & Sohn | paĝoj = 192 | isbn = 095 9005 27 7 | bildo = 1924 Saltego trans Jarmiloj.jpeg }} '''''Saltego trans Jarmiloj''''' <ref> tiele literumita ĉe [[Geoffrey Sutton|Sutton, Geoffrey]] 2008 : ''[[Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto 1887-2007|Original Literature of Esperanto]]'', [[Mondial (eldonejo)|Mondial]], New York, paĝo 116, ISBN 978 1 59569 090 6 </ref> estas la dua romano verkita de [[Jean Forge]]. Ĝi aperis originale en 1924 <ref> ''[[Historio de Esperanto (Courtinat)|Historio de Esperanto]]'' II paĝo 564 </ref> kaj havas 192 paĝojn. Ĝi estas [[fantasto|fantasta]] [[romano]], kies personoj estas transportitaj el nia tempo en pasintan epokon. Skribita en simpla, vigla stilo, ĝi malgraŭ siaj speciala humoro kaj aliaj allogaĵoj ne atingas la nivelon de la unua romano, ''[[Abismoj]].'' == Enhavo == Viro, verkisto, veturas aŭte. Pro la rapideco li perdas sian konscion kaj suferas akcidenton. Malsane li troviĝas en la domo de la inventisto kaj eksperimentisto Mateo Fromaĝi. Post komenca timo pri malklaraj aferoj li ŝatas vivi tie, malproksime de iu urbo. Baldaŭ li ekamiĝas al la filino de Fromaĝi. Fromaĝi malkovras la Co. La Co estas, laŭ la inventisto, faroj, agoj, okazintaĵoj fotografataj de la vivo. Li intencas vojaĝi en la Co kun siaj domanoj. Sed kien? La decido estas vojaĝi al [[Romio|antikva]] [[Romo]], al la epoko de [[Nerono]]. Okazas ekscitaj aventuroj, ekzemple la rakontanto trovas novan amatinon, unu vojaĝanto devas batali kontraŭ sovaĝaj bestoj kaj finfine ĉiuj vivas en danĝero de morto. Sed ili ankaŭ solvas la enigmon de la ĝusta prononco de la vorto 'cezaro'. Nek cezaro nek kesaro sed ĉezaro. Ree en la vera vivo la verkisto sekure forlasas la domon de Fromaĝi... Amikoj de [[sciencfikcio]] kaj vojaĝoj en pasintecon ŝatos legi la romanon verkitan en [[1924]]. == Recenzoj == {{citaĵo|Tiu romano estas certe unu el la plej interesaj kaj atentokaptaj produktaĵoj de nia originala literaturo. Tem as pri la «Co-radioj« malkovritaj de la scienculo Fromaĝi dankal'al kiuj la malkovrinto, lia familio, la edukistino, fraŭlino Snob, la geservistaro kaj du amikoj kapablas vojaĝi en la pasintaĵo kaj vizitas dum kelka tempo la antikvan Romon je la epoko de imperiestro Nerono. Oni facile imagas la sennombrajn, strangajn kaj am uzajn aventurojn okazantajn al la gevojaĝantoj! La fantazia imagpovo de la aŭtoro riĉe disvolviĝas, en tiuj ducentoj da paĝoj, tra rakontado ĉiam alloga, interesa, flua, tre belstila kaj la leganto ĉeestas, kunvivas la okazartaĵo jn ! La aŭtoro uzas senŝpare novajn vortojn, plej ofte tuj kompreneblajn; li faras ja foje trafajn kunmetaĵojn; alifoje la kummetaĵoj ŝajnas malpli sukcesintaj; iafoje ankaŭ nekorektaj. Ĝenerale tamen la verko estas ege rekomendinda kaj la nomo de l'aŭtoro estas memorinda ĉar, posedante en si la veran «ŝtofon» de talenta romanverkisto, li certe fariĝos, se li daŭrigas, unu el la plej famaj literaturistoj mondlingvaj.|[[Belga esperantisto]] n124 (jun 1925)}} {{Citaĵo|Bedaŭrinde la norda somero estas jam for. Ĉar ĉi tiu libro estas precize unu el tiuj, kiujn oni tiel volonte legas dum ĉe-mara sunumado, aŭ sur kuŝ-seĝo en montara ripozloko. <br> Temas pri fantazia romano : sen literaturaj pretendoj, sed kun enhavo amuza kaj pluringredienca. Junulo, Kovalo, akcidentiĝas aŭtomobile en la mezo de dezerta [[Erikejo (vegetaĵaro)|erikejo]] kaj estas flegata en izolita domo, apartenanta al la genia sed iom freneza inventisto Fromaĝi. La domestron ĉirkaŭas kohorto el diversaj homoj : la edzino, la ĉarma filino, la seka kaj aroganta hejm-instruistino, profesoro Sovaĝi, orgojla kaj malklera, la aŭtisto Karolo kaj la neniofaristo Tabakaĉ. <br> La inventisto fine malkovras sistemon por vojaĝi returne en la tempo, kaj la tuta domo tiel retro-vojaĝas al [[antikva Romo]], en la reg-tempo de la [[imperiestro]] [[Nerono]]. <br> Ili tiel arogante kondutas, kiel malbonedukitaj turistoj, tiel nenion komprenas pri la romia [[kulturo]] kaj [[civilizo]], kaj tiel metas la nazon en aferojn, kiuj ne koncernas ilin, ke la leganto estas vere kontenta, ke la romianoj fine devigas ilin reveturi al la 20a jarcento. <br> La rakonto estas plena de neverŝajnaĵoj; la [[Psikologio|psikologia]] pritrakto de la rolantoj estas tro simpla, preskaŭ simpleca, tiel ke kelkaj karakteroj aspektas palaj, senvivaj. Ankaŭ la priskribo de la romianoj estas manka : ili aspektas kvazaŭ barbaraj sovaĝuloj, superstiĉaj, sensciaj, avidaj, drinkemaj, emaj al la uzo de perforto, naivaj. Sed en fantazia romano, ja,... fantaziaj romianoj! <br> Fine, ne mankas [[Romantikismo|romantika]] amo al la filino de la inventisto, Maria, kaj mal[[platona amo]] al la (sambela?) romianino, Lydia. He, tiu Kovalo! |decembro 1973, [[Tazio Carlevaro]], [[Esperanto (revuo)|Esperanto]] 816 (12), p. 209}} == Angla traduko == * titolo: '''''A Leap across Millennia''''' * tradukisto: ne ĉiam klare indikita en modernaj reeldonoj * eldonisto: Heroldo / aliaj eldonoj * jaro: 1973 * ISBN: 0-9590052-7-7 == Referencoj == {{referencoj}} <Gallery> Dosiero:1973 Saltego trans Jarmiloj.jpg|{{centre|eldono de 1973}} </Gallery> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.gutenberg.org/ebooks/69123 Plena teksto de la libro] ĉe [[Project Gutenberg]] *[http://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2413&id=165&recenzo=montru#ek Recenzo de Kopar (K. Kalocsay)] kiu originale aperis en ''[[Literatura Mondo]]'', 1924, paĝo 200. * [http://anet.ua.ac.be/desktop/ehc/core/index.phtml?language=&euser=&session=&service=opacehc&robot=&deskservice=desktop&desktop=ehc&workstation=EHC-LZ&extra= Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] : entajpu la vortojn "saltego trans". [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Esperantlingvaj romanoj]] [[Kategorio:Tempovojaĝado en fikcio]] [[Kategorio:Sciencfikcio]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] hj6894lwd6ln2j6hoghsvef6g68xuoe 0 31112 9456655 9220354 2026-08-19T10:39:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456655 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:La insulo Texel screenshot.jpg|eta|dekstra|600px|La insulo Texel je [[Aventuro (tekstaventuro)|Aventuro 2.1]]]] '''Interaga fikcio''' (mallongigata '''IF''') estas [[komputila programo]] kaj [[verko]] de fikcio legenda per komputilo, en kiu oni povas regi parton de la [[rakonto]]. Tiel, ĝi estas arto, kiu kunigas [[verko|verkado]]n kaj [[komputila ludo|komputilan ludon]]. Ĉar ofte oni rolas kiel rolulo de la rakonto, ĝi estas speco de [[rolludo]]. Kelkaj IF-ludoj ankaŭ prezentas [[ilustraĵo]]jn aŭ [[grafikaĵo]]jn, tamen norme la fokuso de IF estas skribita (teksta) rakonto. IF-verkisto [[Graham Nelson]] priskribas interagan fikcion kiel "[[krucvortenigmo]]n kiu militas kun rakonto."<ref>[http://mirrors.ibiblio.org/interactive-fiction/info/Craft.Of.Adventure.pdf The Craft of Adventure], page 3.</ref> Oni norme komunikas kun la komputilo per tajpado de simplaj komandoj por la ĉefrolulo. La programo uzas [[interpretilo]]n por prezenti la rezultojn de la komando. La celo ofte estas gvidi la rakonton al kontentiga fino. La termino ankaŭ povas signifi tipon de nelinia rakonto en kiu la leganto povas elekti inter pluraj elektoj por ŝanĝi ĝian direkton. Tiun tipon de ludo popularigis la programo [[Twine]]. Ĝi ebligas krei tian ludon per facila interfaco sen multe da sperto de programado. == Specimena ludoskribo == Tiu ĉi estas unu el la multe da manieroj, ne venki La insulo Texel, de Wim Koolhoven. La ludanto enigis instruojn je linioj, kiu komencas kun '>', la cetera teksto estas de la komputilo. La komputilo komencas kun teksto pri la kunteksto de la ludo. <blockquote> '''La insulo Texel'''<br /> Avent-programo de Wim Koolhoven Aŭtorrajto (c) 1987<br /> <br /> AVENTURO estas esperantlingva programo de Wim Koolhoven, Aŭtorrajto (c) 1988<br /> <br /> '''Dunvojo'''<br /> <br /> Vi ferias je la insulo Texel. Hieraŭ vi aŭdis en la trinkejo strangan historion. Du infanoj perdiĝis sur la norda strando, kvankam en la ĉirkaŭaĵo estis multaj plenkreskuloj neniu vidis ilin foriri. Ankaŭ certas ke ili ne naĝis, kelkaj diris ke ili simple fosis kavon. Ĝis nun neniu revidis la infanojn kaj ĉiu timas al la marbordo. Vi estas sur la vojo de la urbo al la dunoj.<br /> <br /> ''>Kiun mi portas ''<br /> <br /> Vi kunportas buteritan panon.<br /> <br /> ''>Vidu panon''<br /> <br /> Vi planis ke via lunĉo ekzistus el ĉi tiu buterpano.<br /> <br /> ''>Iru suden''<br /> <br /> Bone. Ho timemulo, ĉu vi ankaŭ timas tiujn historietojn? Vi reiris al la urbo, ĉiu mokridas pri vi, ĉar hieraŭvespere vi fanfaronis vian kuraĝon kaj nun evidentiĝas ke vi ankaŭ timas la maron.<br /> <br /> Vi kunportis buteritan panon kaj vi havis neniom da poentoj.<br /> <br /> Fino: Presu Klavon. </blockquote> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Aventuro (tekstaventuro)]] * [[Aŭda komputilludo]] * [[Tipoj de videoludoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://ifdb.org/search?searchfor=language%3Aeo Listo de interagaj fikciaĵoj en Esperanto ĉe IFDB] * [http://www.plover.net/~davidw/eo/bgtif-eo.html Komencanta Gvidilo al Interreagema Fikcio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210812095225/http://www.plover.net/~davidw/eo/bgtif-eo.html |date=2021-08-12 }} * [http://webhome.idirect.com/~dswxyz/ifindex.html#if1_eo Esperanta Ludo je Z-kodo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509201345/http://webhome.idirect.com/~dswxyz/ifindex.html#if1_eo |date=2008-05-09 }} * [http://ifarchive.org/if-archive/interpreters-other/aventuro/ Aventuro] - ''KreuAVT'' kaj ''Aventuro'' eldono 2.1, fare de Wim Koolhoven. Tradukilo kaj interpretilo por tekstaventuroj en Esperanto (plenumeblaj dosieroj por DOS), kaj ''La insulo [[Texel]]'', tradukita ludo. [[Kategorio:Enigmoj]] [[Kategorio:Videoludaj ĝenroj]] [[Kategorio:Interaga fikcio]] l3p6qdqedqyc8bdieouphvzksbfmukf 0 32410 9456246 9369796 2026-08-18T14:45:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456246 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Gufo |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero2 = |dosiero=Bubo bubo 3 (Martin Mecnarowski).jpg |dosiero larĝo=250px |priskribo de dosiero =''Bubo bubo sibiricus'' | dosiero2 larĝo= |regno = [[Bestoj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Strigoformaj]], ''Strigiformes'' |familio = [[Strigedoj]], ''Strigidae'' |genro = ''[[Bubo (genro)|Bubo]]'' |specio = '''Gufo''', ''Bubo bubo'' |statuso = LC |dunomo = ''Bubo bubo'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) |mapo de vivoteritorioj = BuboBuboIUCN.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Vivareo de Gufo <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujara ĉeesto}} </div> }} '''Gufo'''<ref>[http://vortaro.net/#gufo gufo en vortaro.net]</ref> (science ''Bubo bubo'') estas specio de granda [[birdoj|birdo]] el la [[ordo]] de [[strigoformaj]], familio de [[strigedoj]], kun granda plumtufo super ĉiu [[okulo]]. Temas pri nokta rabobirdo, disvastigitaj tra [[Eŭropo]], [[Azio]] kaj norda [[Afriko]]. Ĝi estas pli ofta en nordoriento de [[Eŭropo]], sed ankaŭ en la zono kiu ĉirkaŭas la [[Mediteraneo]]n, inkludante [[Iberio]]n. En Azio la specio ĉeestas la plejparton de la kontinento, escepte la plej nordan Siberion kaj la sudan Azion (la tri duoninsuloj). Ties latinlingva scienca specifa nomo baziĝas sur la [[onomatopeo]] de la sonoj de la specio, kaj jam ekde la [[Mezepoko]] oni konis ĝin kiel ''Bubo'' en la bestolibroj. Pro sia majesto kaj facila bredado en [[kaptiteco]] ĝi estas uzata relative ofte en la arto de la [[falkado]]. == Trajtoj == [[Dosiero:Uhu-muc.jpg|250ra|eta|maldekstre]] [[Dosiero:Bubo September 2014-4a.jpg|250ra|eta|maldekstre]] [[Dosiero:Eagle Owl IMG 9203.JPG|250ra|eta]] Temas pri granda birdo 29 ĝis 73 cm longa, kaj ĝia enverguro estas inter 1,38 kaj 1,7 m, iome pli malgranda ol tiu de la [[reĝa aglo]]. La pezo estas de 1,5 ĝis 4 kg ĉe la plej grandaj inoj, kio kontrastas ekzemple kompare kun la [[turstrigo]], kiu pezas nur 500 g. La enverguro de la flugiloj povas esti ĝis 2 m, kaj pro tio estas la plej granda gufo el la genro [[Bubo (genro)|''Bubo'']]. Ĝi karakteriziĝas per du plumtufoj ambaŭangule de la kapo, kiuj sekvas sube kiel malhela linio kun formo de V inter la grandaj okuloj (kiuj estas de briloranĝegaj [[iriso]]j) kun angulo en la nigra beko, la ventro estas pli hela kaj strieca kaj la dorso estas pli malhela kaj makuleca hele. La masklo havas plumtufojn de la oreloj pli hirtajn ol la ino. La flugo estas rekta, povega kaj kun oftaj ŝveboj. La voĉo estas profunda hurlado, kiel ŭŭ-oo, kaj estas aŭdebla ĝis je 2 km. La masklo faras emfazon en la unua silabo kaj la ino pli laŭtas ĉe la dua. Ĉiu individuo havas apartan hurladmanieron kaj povas esti identigita laŭ ĝi. La specio produktas ankaŭ povegan alarman bojadon kiel [[vulpo]]. Gufoj vivas ĉirkaŭ 20 jarojn, longa vivo, ĉar ili ne havas naturajn predantojn. En kaptiteco okazis kazoj de individuoj, kiuj atingis 60 jarojn. ==Taksonomio== La Gufo estis [[Specipriskribo|formale priskribita]] de la sveda natursciencisto [[Carl Linnaeus]] en 1758 en la deka eldono de lia verko ''[[Systema Naturae]]'' laŭ la [[dunoma nomo]] ''Strix bulbo''.<ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=92 | publisher=Laurentii Salvii | place=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/764490 }}</ref> Kvankam Linnaeus specifis la "habitaton" kiel "Eŭropo" la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] estas limigita al Svedio.<ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1940 | title=Check-List of Birds of the World | volume=4 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=113 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14476584 }}</ref> La gufo estas nun metita en la [[genro]]n ''Bubo'', kiun enkondukis [[André Duméril]] en 1805.<ref>{{ cite book | last=Duméril | first=A. M. Constant | author-link=André Marie Constant Duméril | date=1805 | title=Zoologie analytique: ou, Méthode naturelle de classification des animaux; endue plus facile a l'aide de tableaux synoptiques | language=French | location=Paris | publisher=Allais | page=34 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12052585 }} The book bears the date of 1806 on the title page but was actually published in 1805. See: {{cite journal| last=Gregory | first=Steven M.S. | year=2010 | title=The two 'editions' of Duméril's ''Zoologie analytique'', and the potential confusion caused by Froriep's translation ''Analytische Zoologie'' | journal=Zoological Bibliography | volume=1 | issue=1 | pages=6–8 | url=https://iucn-tftsg.org/wp-content/uploads/file/Articles/Gregory_2010.pdf }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2021 | title=Owls | work=IOC World Bird List Version 11.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/owls/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25a de Majo 2021 }}</ref> === Subspecioj === Pro la ampleksa teritorio de la gufo, diversaj fakuloj distingis ĝis 12 [[subspecio]]jn, kun bazo en la plumarkoloro kaj la grando. En [[Eŭropo]] oni priserĉis la sonalvokojn kaj la [[DNA]] por distingi la subspeciojn, dum en [[Azio]] oni ne faras ankoraŭ sufiĉan komparan priserĉadon. Ĵuse oni apartigis la subspecion ''Bubo bubo ascalaphus'' en propra specio, ''[[Bubo ascalaphus]]''. La subspecio pli malgranda estas ''Bubo bubo hispanus'', de la [[Iberia Duoninsulo]]. ==== Listo de subspecioj ==== [[File:Bubo bubo sibiricus - 01.JPG|thumb|upright|Kaptiteca plenkreskulo, kvankam identigita kiel parto de la subspecio ''B. b. sibiricus'', ĝia aspekto estas pli kongrua kun ''B. b. ruthenus'']] [[File:White horned owl portrait.jpg|thumb|upright|Kaptiteca plenkreskulo kun pala aspekto, verŝajne parto de ''B. b. sibiricus'']] [[File:Western Siberian eagle-owl in flight.jpg|thumb|Kaptiteca okcidenta Siberia gufo (''B. b. sibiricus'') dumfluge, Naturparko Poing, Germanio]] [[File: Eurasian Eagle-Owl - Kazakistan S4E1976 (16099271769).jpg|thumb|Gufo en naturo en [[Kazaĥio]], ''B. b. turcomanus'']] [[File:Tierpark Berlin, Bubo bubo omissus, 252-357.JPG|thumb|upright|''B. b. omissus'' en [[Tierpark Berlin]], Germanio]] [[File:Eurasian Eagle-owl (Bubo bubo) (50024089456).jpg|thumb|Gufo en [[Pakistano]], ''B. b. hemachalana'']] [[File:Bubo bubo 4.jpg|thumb|upright|Kaptiteca gufo en Koreio, eble parto de la raso ''B. b. kiatschensis'']] * ''B. b. hispanus'' (Rothschild kaj Hartert, 1910) – Konata ankaŭ kiel '''Hispana gufo''' aŭ '''Iberia gufo'''.<ref>{{cite web |url= http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3202C141C7E28E8A |title=''Bubo bubo hispanus'' |publisher=Avibase- The World Bird Database |access-date=6a de Marto 2015}}</ref> Tiu subspecio ĉefe vivas en la [[Iberia Duoninsulo]], kie ĝi okupas plimulton de Hispanio kaj disajn areojn en Portugalio.<ref name= Vaurie/><ref name= Vaurie2/> ''B. b. hispanus'' vivis ankaŭ, almenaŭ historie, en arbaraj areoj de [[Atlasaj Montoj]] en Nordafriko, kio faras ĝin la nura subspecio de gufo konata kiel reproduktulo en Afriko, sed oni supozas, ke tiu populacio estas formortinta.<ref name="iucn status 19 November 2021" > BirdLife International (2017). [https://www.iucnredlist.org/species/22688927/113569670 "Bubo bubo".] IUCN Red List of Threatened Species. 2017 e.T22688927A113569670. doi:10.2305/IUCN.UK.2017-1.RLTS.T22688927A113569670.en. Alirita la 19an de Novembro 2021. </ref><ref name= Konig> König, Claus; Weick, Friedhelm (2008). ''Owls of the World'' (2a eld.). London: Christopher Helm. ISBN 978-1-4081-0884-0. </ref> Pri vivohistorio, tiu ĉi estas eble la plej multe studita subspecio de gufo.<ref name= Penteriani2>Penteriani, V., Delgado, M. M. (2010) "Búho real – ''Bubo bubo''". En: ''Enciclopedia Virtual de los Vertebrados Españoles''. Salvador, A., Bautista, L. M. (Eds.). Museo Nacional de Ciencias Naturales, Madrid.</ref> La hispana gufo estas la plej simila laŭ plumaro al la [[nomiga subspecio]] inter aliaj subspecioj, sed tendencas esti iom pli hela, pli grizeca, kun ĝenerale pli hela strieco kaj pli pala ventro. Ĉe maskloj, la longo de flugilkordoj povas varii de 40 ĝis 45 cm kaj ĉe inoj de 445 ĝis 485 mm. La enverguroj de ĉi tiu subspecio povas varii de 131 ĝis 168 cm, averaĝe ĉirkaŭ 154.1 cm. Inter la normaj mezuroj de ''B. b. hispanus'', la vosto estas 23 ĝis 31 cm, la tuta beklongo estas 38.9 ĝis 54.3 mm kaj la tarso estas 64.5 ĝis 81 mm. Plenkreska masklo de ''B. b. hispanus'' el Hispanio pezas 1,22 ĝis 1,9 kg, averaĝe 1,63 kg, dum inoj pezas de 1,75 ĝis 2,49 kg, averaĝe 2,11 kg.<ref name= Vaurie/><ref name= Penteriani2/> * ''B. b. bubo'' (Linnaeus, 1758) – Konata ankaŭ kiel '''Eŭropa gufo''',<ref>{{cite news |url= https://www.theguardian.com/environment/2013/jun/23/specieswatch-european-eagle-owl-foxhunting |title= Specieswatch: European eagle owl |newspaper=The Guardian |access-date=6a de Marto 2015|date= 2013-06-23 |last1= Brown |first1= Paul }}</ref> la nomiga subspecio vivas en kontinenta Eŭropo el preskaŭ la [[Arkta Cirklo]] en Norvegio, Svedio, Finlando, sudo de la [[Kola duoninsulo]], kaj [[Arĥangelsko]] kie ĝi havas teritorion norde de ĉirkaŭ latitudo 64° 30' N., suden ĝis la [[Balta Maro]], centra Germanio, ĝis sudorienta Belgio, orienta, centra, kaj suda Francio ĝis Norda Hispanio kaj partoj de Italio inklude [[Sicilio]]n, kaj tra Centra kaj [[Sudorienta Eŭropo]] ĝis [[Grekio]]. Ĝi interreproduktiĝas kun ''B. b. ruthenus'' en norda Rusio ĉirkaŭ la baseno de supra rivero Mezen kaj en orienta apudaĵo de [[Gorki Leninskije]], [[Tambovo]] kaj [[Voroneĵo]], kaj interreproduktiĝas kun ''B. b. interpositus'' en norda Ukrainio.<ref name= Vaurie>{{cite journal|hdl=2246/5372|author=Vaurie, C. |year=1960|title=Systematic notes on Palearctic birds. No. 41, Strigidae, the genus ''Bubo''|journal= American Museum Novitates|issue= 2000}}</ref><ref name= Rothschild>{{cite journal | author = Rothschild W. | author2 = Hartert E. | year = 1910 | title = Notes on eagle-owls | journal = Novitates Zoologicae | volume = 17 | pages = 110–112 }}</ref><ref name= Vaurie2>{{cite journal|author=Vaurie, C. |year=1963|title=Systematic notes on Palearctic birds. No. 52, Supplementary notes on ''Bubo bubo''|journal= American Museum Novitates|issue= 2132|page=1|hdl=2246/3388}}</ref> Ĉi tiu estas mezgranda raso, kies flugilkorda longo estas 435–480 mm ĉe maskloj kaj 455–500 mm.<ref name= Weick> Weick, Friedhelm (2007). [https://books.google.es/books?id=PLhOcUhUR20C&pg=PA104&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Owls (Strigiformes): Annotated and Illustrated Checklist.] Springer. pp. 104–107. ISBN 978-3-540-39567-6. </ref><ref name= Vaurie2/> Ĉe kaptitaj gufoj de ĉi tiu subspecio, la averaĝa enverguro estis 157 cm por maskloj kaj 167,5 cm por inoj.<ref name= OwlBreederWings>{{cite web |url=http://www.owlbreederwings.com/pagina1.html |title=Our big breeding owls |publisher=Owl Breeder Wings |access-date=6a de Marto 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150827180452/http://www.owlbreederwings.com/pagina1.html |archivedate=2015-08-27 }}</ref> La tuta beklongo estas 45 ĝis 56 mm.<ref name= Konig/> Plenkreskaj masklaj eŭropaj gufoj el Norvegio pezas 1,63 ĝis 2,81 kg, averaĝe 2,38 kg, dum inoj tie pezas de 2,28 ĝis 4,2 kg, averaĝe 2,95 kg.<ref name = "CRC"> Dunning, John B. Jr. (Eld.) (1992). ''CRC Handbook of Avian Body Masses''. CRC Press, ISBN 978-0-8493-4258-5. </ref> Ne surprize, plenkreskaj strigoj el okcidenta Finnlando estis proksimume samgrandaj, averaĝe pezantaj 2,65 kg.<ref name= Mikkola2>{{cite journal|author=Mikkola, H.|author2=Tornberg, R. |name-list-style=amp |url=https://www.researchgate.net/publication/287478649 |year=2014|title=Sex-specific diet analysis of the Eurasian Eagle Owl in Finland|journal= Ornis Fennica|volume= 91|issue=3 |pages= 195–200|doi=10.51812/of.133856 |doi-access=free}}</ref> Alia aro de finnaj gufoj averaĝis iom eĉ pli grandajn, kaj maskloj averaĝe pezas 2,64 kg kaj inoj averaĝe pezas 3,16 kg.<ref name= Largest> Mikkola, H. (2017). ''The Eurasian Eagle Owl is the largest living owl species!'', Tyto, 12(1): 15–18. </ref><ref name= Mikkola3>Mikkola, H., & Willis, I. (1983). ''Owls of Europe''. T & AD Poyser. Calton, England.</ref> La subspecio ŝajnas sekvi la kriterion de la [[Regulo de Bergmann]] rilate al malpliiĝo de korpgrandeco pli proksime al la Ekvatoro, ĉar specimenoj el centra Eŭropo averaĝe pezas 2,14 aŭ 2,3 kg en korpomaso kaj tiuj el Italio averaĝe ĉirkaŭ 2,01 kg.<ref>{{cite journal|author=Scherzinger, W. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/44717567#page/137/mode/1up|year=1974|title=Die Jugendentwicklung des Uhus (''Bubo bubo'') mit Vergleichen zu der von Schneeule (''Nyctea scandiaca'') und Sumpfohreule (''Asio flammeus'')|journal=Bonner zoologische Beiträge|volume= 25|pages= 123–147}}</ref> La pezgamo por gufoj en Italio estas 1,5 ĝis 3 kg.<ref>Penteriani, V. (1996). ''Il Gufo Reale''. Calderini Edagricole, Bolonjo.</ref> La ​​nomiga subspecio estas eble la plej malhela el la subspecioj de gufoj. Multaj nomigaj birdoj estas forte kovritaj per larĝaj nigraj strioj super la supraj partoj, kapo kaj brusto. Kvankam ĝenerale bruneca baza koloro, multaj nomigaj gufoj povas aspekti tre ruĝecaj, precipe ĉirkaŭ la kapo, supra dorso kaj flugilaj antaŭpartoj. La malsupra ventro estas kutime flavecbruna, kontraste al blankeca aŭ flaveca ĉe pluraj aliaj subspecioj.<ref name= Vaurie/> Birdoj viditaj el Italio povas montri tendencon esti pli malgrandaj ol pli nordaj birdoj kaj laŭdire estas pli senkoloraj, posedante pli palan grundkoloron kaj pli mallarĝajn striojn.<ref name= Vaurie/><ref name= Vaurie2/> En Skandinavio, kelkaj birdoj havas tiel malhelan plumaron, ke ili donas nigrecbrunan impreson kun preskaŭ neniu pli pala koloro videbla.<ref name= Hume> Hume, R. (1991). ''Owls of the world''. Running Press, Philadelphia. </ref> * ''B. b. ruthenus'' (Buturlin kaj Zhitkov, 1906) – Foje konata ankaŭ kiel '''orienta gufo'''.<ref>{{cite web |url= http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3523489332BF20CE |title=''Bubo bubo ruthenus'' |publisher=Avibase- The World Bird Database |access-date=6a de Marto 2015}}</ref> Tiu subspecio anstataŭas la nomigan en orienta Rusio el ĉirkaŭ latitudo 660 N. en la [[Timano-Peĉora naftogasa provinco|Timan-Peĉora Baseno]] suden ĝis okcidenta [[Uralo]] kaj supra [[Don (rivero)|Don]] kaj malsupra [[Volgo]].<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/><ref name= Vaurie2/> Ĉi tiu estas sufiĉe granda subspecio laŭ flugillongo, kiu estas 430–468 mm ĉe maskloj kaj 470–515 mm ĉe inoj.<ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> La subspecio estas meza laŭ koloro inter la nomiga subspecio kaj ''B. b. sibiricus''. ''B. b. ruthenus'' povas esti konfuzita kun ''B. b. interpositus'', eĉ fare de aŭtoritataj ornitologoj. ''B. b. interpositus'' estas pli malhela ol ''B. b. ruthenus'', klare pli flaveca, malpli griza, kaj ĝia bruna padrono estas pli malhela, pli peza kaj pli regula. La tuta kolorpadrono de ''B. b. interpositus'' estas pli hela, pli riĉa kaj pli kontrasta ol tiu de ''B. b. ruthenus'', sed ''B. b. interpositus'', kvankam tre bone karakterizita, estas meza subspecio.<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/> * ''B. b. interpositus'' (Rothschild and Hartert, 1910) – Foje konata kiel '''Aharonia gufo''' aŭ '''Bizanca gufo'''.<ref>{{cite web |url=http://www.globalspecies.org/ntaxa/974254 |title=Bubob bubo interpositus (Aharoni's eagle owl) |publisher=Global Species |access-date=6a de Marto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306032230/http://www.globalspecies.org/ntaxa/974254 |archive-date=6a de Marto 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.owlpages.info/forum/viewtopic.php?p=9818&sid=acaca12db46812095f30b093d53f0f2e |title=View topic – Byzantine Aharonui Eagle Owl ''Bubo bubo interpositus'' |publisher=OwlPages.com |access-date=6a de Marto 2015 |archive-date=2a de Aprilo 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402090032/http://www.owlpages.info/forum/viewtopic.php?p=9818&sid=acaca12db46812095f30b093d53f0f2e }}</ref> La teritorio de ''B. b. interpositus'' etendiĝas el suda Rusip, sude de la nomiga, kun kiu ĝi interreproduktiĝas en norda [[Ukrainio]], el [[Besarabio]] kaj la stepoj de [[Ukrainio]] norden ĝis [[Kievo]] kaj [[Ĥarkovo]] poste orienten ĝis [[Krimeo]], [[Kaŭkazo]] kaj [[Suda Kaŭkazio|Trans-Kaŭkazio]] ĝis nordokcidenta kaj norda Irano (regiono [[Elburzo]], de [[Teherano]], kaj probable sudo de [[Kaspia Maro|Kaspiaj]] distriktoj), kaj tra [[Malgranda Azio]] suden ĝis [[Sirio]] kaj [[Irako]] sed ne ĝis la [[Siria Dezerto]] kie ĝi estas anstataŭata de la [[Araba gufo]]. Tiu lasta kaj ''B. b. interpositus'' laŭinforme hibridiĝas el okcidenta [[Sirio]] suden ĝis suda [[Palestino]].<ref name= Vaurie/><ref name= Vaurie2/> ''B. b. interpositus'' povus esti eĉ diferenca specio el la eŭrazio gufo baze sur genetikaj studoj.<ref name= Weick/><ref name= Konig/> Tiu mezgranda subspecio estas ĉirkaŭ samgranda kiel la nomiga subspecio ''B. b. bubo'', kun longoj de masklaj flugilkordoj de 425 ĝis 475 mm kaj longoj de inaj de 440 ĝis 503 mm.<ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> Ĝi diferencas de la nomiga subspecio ĉar estas pli pala kaj pli flava, malpli fereca, kaj per pli akra bruna padrono; de ''B. b. turcomanus'' ĉar estas multe pli malhela kaj malpli flava, kaj ankaŭ ĉar estas multe pli akra kaj forte bruna padrono. La Aharonia gufo estas pli malhela kaj pli rusta ol ''B. b. ruthenus''.<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/> * ''B. b. sibiricus'' (Gloger, 1833) – Konata ankaŭ kiel '''okcidentsiberia gufo'''.<ref>{{cite web |url=http://www.zootierliste.de/en/?klasse=2&ordnung=220&familie=22007&art=2150226 |title=Western Siberian Eagle-owl ''Bubo bubo sibiricus'' |publisher=Zootierliste |access-date=6a de Marto 2015}}</ref> Tiu subspecio estas distribuata el [[Uralo]] de okcidenta [[Siberio]] kaj [[Baŝkirio]] ĝis mezo de [[Obo]] kaj okcidenta [[Altajo]], norde de limoj de [[tajgo]], la plej norda distribuado konata en la specio ĝenerale.<ref name= Vaurie/> ''B. b. sibiricus'' estas granda subspecio, kie la maskloj estas 435–480 mm en flugillongo, dum la inoj estas 472–515 mm.<ref name= Voous> Voous, K.H. (1988). ''Owls of the Northern Hemisphere''. The MIT Press, ISBN 0262220350. </ref><ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> Kaptitaj maskloj estis 155 ĝis 170 cm en flugillongo kaj pezas 1,62 ĝis 3,2 kg; dum la inoj estas 165 ĝis 190 cm en flugillongo kaj pezas 2,28 ĝis 4,5 kg.<ref name="OwlBreederWings"/> Maskloj estis cititaj kun averaĝa korpomaso de proksimume 2,5 kg.<ref>Fritzsche, C., Sarradj, E., & Geyer, T. (2009). [https://www-docs.b-tu.de/fg-akustik/public/veroeffentlichungen/fritzsche_ueberflug_daga2009.pdf Silent owl flight: setup for flyover noise measurements]. NAG/DAGA – Rottendam.</ref> Tiu ĉi subspecio estas fizike la plej distinga el ĉiuj eŭraziaj gufoj, kaj estas foje konsiderata la plej "bela kaj impresa".<ref name= Vaurie/> Ĝi estas la plej pala el la gufaj subspecioj; la ĝenerala koloro estas flavecbruna, tute blanka kovrita per malhelaj markoj. La krono, malantaŭa kolo kaj subaj partoj estas striecaj nigrece sed iom malforte, kun la malsupra brusto kaj ventro malklare striecaj, la primaraj kovriloj malhelaj, kontrastante kun la cetero de la flugilo. La kapo, dorso kaj ŝultroj estas nur iom malhelaj male al plej multaj aliaj subspecioj. En la orientaj limoj de sia teritorio, ''B. b. sibiricus'' povas interreproduktiĝi kun ''B. b. yenisseensis''.<ref name= Konig/><ref name= Vaurie/> * ''B. b. yenisseensis'' (Buturlin, 1911) – Konata kiel '''orientsiberia gufo'''.<ref>{{cite web |url=http://www.gautonphotography.com/keyword/eastern%20siberian%20eagle%20owl-conservancy#!i=1800688643&k=pn5cpVZ |title=eastern siberian eagle owl |publisher=Grant Auton Photography |access-date=6a de Marto 2015 |archive-date=6a de Oktobro 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006151254/http://www.gautonphotography.com/keyword/eastern%20siberian%20eagle%20owl-conservancy#!i=1800688643&k=pn5cpVZ }}</ref> Tiu subspecio troviĝas en centra Siberio el ĉirkaŭ [[Obo]] orienten ĝis la lago [[Bajkalo]], norde ĝis ĉirkaŭ latitudoj 580 ĝis 590 N ĉe [[Jenisejo]], suden ĝis montaroj [[Altajo]], Tarbagatajo kaj Saur kaj en Tannu Tuva kaj [[Ĥangaj]] en nordokcidenta [[Mongolio]], gradante al ''B. b. sibiricus'' apud [[Tomsk]] okcidente kaj al ''B. b. ussuriensis'' oriente de norda Mongolio. La zono de interreproduktado kun tiu lasta en Mongolio ŝajne estas tre vasta, kaj estas intermezaj gufoj hegemonie ĉefe ĉirkaŭ la rivero [[Tuul]], rezulte en gufoj intermezaj laŭkolore inter ''B. b. yenisseensis'' kaj ''B. b. ussuriensis''.<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/> ''B. b. yenisseensis'' estas granda subspecio, kun flugilenverguroj de 435–470 mm ĉe maskloj kaj 473–518 mm ĉe inoj.<ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> ''B. b. yenisseensis'' estas tipe multe pli malhela kun pli flaveca terkoloro ol ''B. b. sibiricus''. Ĝi havas similan kvanton da brilega blanko sur siaj subflugiloj kiel ''sibiricus''.<ref name= Mikkola> ''Owls of the World: A Photographic Guide'' de Mikkola, H. Firefly Books (2012), ISBN 9781770851368 </ref> Ĝi estas ĝenerale flavecbrun-grizeca kun bone esprimita malhela padrono sur la supraj partoj kaj ĉirkaŭ la kapo. La malsupra flanko estas ĝenerale palgrizeca kun nigra strieco.<ref name= Vaurie/> * ''B. b. jakutensis'' (Buturlin, 1908) – Foje konata ankaŭ kiel '''Jakutia gufo'''. Tiu subspecio vivas en nordorienta Siberio, el suda [[Jakutio]] norden ĝis ĉirkaŭ latitudo 640 N., okcidenten en la baseno de la rivero [[Viljuj]] ĝis supra Niĵnjaja Tunguska, kaj orienten ĝis la marbordo de la [[Oĥotska Maro]] el [[Magadan]] suden ĝis [[Ĥabarovska regiono]]. Oni registris ĝin pli norde, el la regionoj de supra [[Kolima (rivero)|Kolima]] kaj de supra [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto|Anadir]]. Tiu gufo forestas en [[Kamĉatko]] kaj norde de la [[Montaro Verĥojanska]].<ref name= Vaurie/> Ĉi tiu estas granda subspecio, rivalante la antaŭajn du subspeciojn kiel la plej granda el ĉiuj gufoj. Laŭ la longo de enverguroj, kiu subspecio estas la plej granda estas neklare, konsiderante la ampleksan interkovron de flugilgrandeco. La flugilkordo estas 455 ĝis 490 mm ĉe maskloj kaj 480 ĝis 503 mm ĉe inoj.<ref name= Weick/><ref name= Konig/><ref name= Vaurie2/> ''B. b. jakutensis'' estas multe pli malhela kaj pli bruna supre ol kaj ''B. b. sibiricus'' kaj ''B. b. yenisseensis'', kvankam ĝia koloraro estas pli difuza, malpli akra ol ĉi-lasta. Ĝi estas pli klare strieca kaj makuleca sube ol ''B. b. sibiricus'', dum ĝi estas pli blanka kaj pli forte vermikulata sube ol ''B. b. yenisseensis''.<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/> Ĉi tiu subspecio montras preskaŭ malordan, sovaĝan aspekton, sugestante pli ol aliaj rasoj la grupon de fiŝgufoj. ''B. b. jakutensis'' havas pli malbrilajn brunajn kaj okulfrape longformajn plumojn, iom pli lozajn pendantajn oreltufojn kaj volumenan, grandkapan kaj preskaŭ senkolan aspekton eĉ por gufo.<ref>Piechocki, R., Stubbe, M., & Uhlenhaut, K. N. Dawka (1977). ''Die Ernährungsökologie des Uhus Bubo bubo yenisseensis Buturlin in der Mongolischen Volksrepublik''. Zool. Jb. Syst, 104, 539–559.</ref><ref>Buturlin, S. A. (1908). ''Bemerkungen über die geographische Verbreitung der Vögel im nordöstlichen Sibirien''. Journal für ornithologie, 56(2), 282–294.</ref> * ''B. b. ussuriensis'' (Poljakov, 1915) – Eble konata ankaŭ kiel '''Usuria gufo'''. La teritorio de tiu subspecio etendiĝas el sudorienta Siberio, ĝis la sudo de la teritorio de ''B. b. jakutensis'', suden tra orienta [[Transbajkalo]], [[Amura provinco|Amurio]], [[Saĥaleno]], [[Verda Kojno|Usurilando]] kaj la [[Manĉurio|Manĉuria]] parto de la [[Ĉinio|ĉinaj provincoj]] [[Ŝenŝjio]], [[Ŝanŝio]] kaj [[Hebejo]].<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/> Tiu subspecio estas laŭ registroj troviĝantaj en sudaj [[Kuriloj]] kun teritorio tiom for kiel ĝis norda [[Hokkaido]], la nura japana reprezento en la eŭrazia gufospecio, kvankam tiu ŝajne ne estas stabila, reproduktebla populacio.<ref name= Yuko>{{cite journal|author=Yuko, N. |year=1997|title=Morphological Characters and the Source of Eagle Owl ''Bubo bubo'' Specimens in the Far East|journal= Journal of the Yamashina Institute for Ornithology |volume=29|issue=1|pages= 73–79|doi=10.3312/jyio1952.29.73|doi-access=free}}</ref> Laŭ la longo de flugiloj, ''B. b. ussuriensis'' estas iomete pli malgranda ol la diversaj subspecioj el pli norda Siberio. Maskloj havas longon de flugiloj de 430–475 mm kaj inoj estas 460–502 mm.<ref name= Weick/><ref name= Vaurie/><ref name= Vaurie2/> Ĉi tiu subspecio diferencas de ''B. b. jakutensis'' per tio, ke ĝi estas multe pli malhela tra la tuta korpo. Ĝi ankaŭ estas pli malhela ol ''B. b. yenisseensis''. La brunaj markoj sur la supraj partoj de ''B. b. ussuriensis'' estas multe pli ampleksaj kaj difuzaj ol ĉe ''B. b. jakutensis'' aŭ ''B. b. yenisseensis'', rezulte ke la blankaj markoj estas multe malpli okulfrapaj ĉe ''B. b. ussuriensis'' ol ĉe la aliaj du subspecioj. La subaj partoj estas ankaŭ pli flavecbrunaj, multe malpli blankaj, kaj pli forte striecaj kaj vermikulataj ĉe ''B. b. ussuriensis'' ol ĉe la du pli nordaj, pli grandaj subspecioj.<ref name= Vaurie/> Ĝi konsiderinde koincidas kun ''jakutensis'' kaj kelkaj birdoj havas mezan aspekton.<ref name= Yuko/> [[Dosiero:Bubo bubo winter 1.jpg|eta]] [[Dosiero:Bubo bubo portrait.jpg|eta|Kaptita gufo uzata en [[falkado]]]] * ''B. b. turcomanus'' (Eversmann, 1835) – Konata ankaŭ kiel '''stepea gufo'''.<ref>{{cite web |url= http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=1371BC822C5E398F |title=''Bubo bubo'' [''turcomanus'' or ''omissus''] |publisher=Avibase- The World Bird Database |access-date=6a de Marto 2015}}</ref> Ĝi estas distribuata el [[Kazaĥio]] inter la riveroj [[Volgo]] kaj [[Uralo (rivero)|Uralo]], la bordo de la [[Kaspia Maro]] kaj la iama [[Arala Maro]], sed anstataŭata en tiu lando de ''B. b. omissus'' en la montara sudo kaj en la marborda regiono de la Mangiŝlaka Duoninsulo fare de ''B. b. gladkovi''. Ekster Kazaĥio, la teritorio de ''B. b. turcomanus'' pluas tra [[Transbajkalo]] kaj [[Tarim-baseno]] ĝis okcidenta [[Mongolio]].<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/> Tiu subspecio ŝajne estas varia laŭ grando, sed estas ĝenerale mezgranda. Maskloj povas havi flugillongon de 418–468 mm kaj inoj de 440 ĝis 512 mm.<ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> Laŭ normaj mezuroj, la vosto estas 260–310 mm longa, la tarso estas 77–81 mm kaj la beko estas 45–47 mm.<ref name= Weick/> Ĉi tiu subspecio laŭdire povas pezi de 1,5 ĝis 3,8 kg.<ref>{{cite web |url=http://owl-magic.com/html/bailley.html |title=Bailley |publisher=Owl-Magic |access-date=6a de Marto 2015 |archive-date=2a de Aprilo 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402110904/http://owl-magic.com/html/bailley.html }}</ref> La fonkoloro de la plumaro estas pala, flaveca. La malhelaj padronoj sur la supraj kaj subaj partoj estas pli palaj, malpli klare difinitaj kaj pli rompitaj ol ĉe ''B. b. interpositus''. Malhelaj longitudaj padronoj sur la subaj partoj ĉesas super la ventro. ''B. b. turcomanus'' estas pli griza ol ''B. b. hemalachanus'', sed alie iom similaspektas. Ĉi tiu subspecio estas unika ĉar ĝi ŝajnas eviti montajn kaj evidentajn rokajn vivejojn favore al malaltaj montetoj, altebenaĵoj, malaltebenaĵoj, stepoj kaj duondezertoj ĉe aŭ proksime de marnivelo.<ref name= Vaurie/> * ''B. b. omissus'' (Dementiev, 1932) – Eble konata ankaŭ kiel '''Turkomana gufo''' aŭ '''Turkmenia gufo'''.<ref>{{cite web |url= http://www.projectnoah.org/spottings/19243297/fullscreen |title=Turkoman Eagle owl |publisher=Project Noah |access-date=6a de Marto 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.woburnsafari.co.uk/discover/meet-the-animals/birds/turkmenian-eagle-owl/ |title=Turkmenian Eagle Owl |publisher=Woburn Safari Park |access-date=6a de Marto 2015 }}{{404|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''B. b. omissus'' estas indiĝena de [[Turkmenio]] kaj apudaj regionoj de nordorienta Irano kaj okcidenta [[Ujgura Aŭtonoma Regiono Ŝinĝango|Ŝinĝango]].<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/> Ĉi tiu estas malgranda subspecio (nur ''nikolskii'' averaĝe estas pli malgranda inter la nuntempe akceptitaj rasoj), kaj maskloj posedas flugillongon de 404–450 mm kaj inoj de 425 ĝis 460 mm.<ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> ''B. b. omissus'' povas esti konsiderata tipa subdezerta formo. La ĝenerala koloraro estas okro ĝis flavecbruna; la malhela padrono sur la supraj kaj subaj partoj estas relative nedifinita. La malhelaj ŝaftostrioj sur la nuko estas tre mallarĝaj, dum la malhela longituda padrono sur la subaj partoj ne kovras la ventron. Malhela kruc-padrono sur la ventro kaj flankoj estas pli maldika kaj pala ol ĉe ''B. b. turcomanus'' kaj kelkaj individuoj povas aspekti preskaŭ ĉiuj palaj sube. Kompare kun ''B. b. nikolskii'', kiu povas okupi la pli sudajn partojn de la samaj altmontaraj intervaloj, ĝi estas iom pli granda kaj ankaŭ pli malhela, malpli klare flaveca kaj pli forte strieca.<ref name= Vaurie/> * ''B. b. nikolskii'' (Zarudny, 1905) – Konata ankaŭ kiel '''Afgana gufo''' aŭ '''Irana gufo'''.<ref>{{cite web |url= http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=969D120A571C791C |title=''Bubo bubo nikolskii'' |publisher=Avibase- The World Bird Database |access-date=6a de Marto 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gettyimages.com/detail/photo/three-chicks-iranian-eagle-owl-bubo-high-res-stock-photography/dor55004886 |title=Three Chicks Iranian Eagle Owl Bubo Nikolskii Fluffy Beige Looking In The Same Direction |work=Getty Images |access-date=6a de Marto 2015 |archive-date=2a de Aprilo 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402131225/http://www.gettyimages.com/detail/photo/three-chicks-iranian-eagle-owl-bubo-high-res-stock-photography/dor55004886 }}</ref> La teritorio de ''B. b. nikolskii'' ŝajne etendiĝas el la [[Balkanaj Montoj]] kaj [[Kopetdago]] en suda Transkaspio orienten ĝis sudorienta [[Uzbekio]] aŭ eble ĝis sudokcidenta [[Taĝikio]], poste sude de 290 N. Ĝi povas vivi norden ĝis [[Irano]], [[Afganio]] kaj [[Baluĉio]] suden ĝis la regiono Kalat, aŭ ĉirkaŭ latitudo de [[Hindukuŝo]]. En Irano, ''B. b. nikolskii'' estas anstataŭata de ''B. b. interpositus'' norde, kaj probable ankaŭ nordokcidente, kaj probable de ''B. b. hemalachana'' en [[Badaĥŝan]], parto de nordorienta Afganio. La birdoj de suda [[Taĝikio]] troviĝintaj okcidente de [[Pamiro]] estas pli malpli intermeza inter ''B. b. omissus'' kaj ''B. b. hemachalana''.<ref name= Vaurie/> Ĉi tiu estas la plej malgranda konata subspecio de gufo, kvankam la solaj konataj mezuroj estis pri la longo de la flugilo. Maskloj povas mezuri 378 ĝis 430 mm kaj inoj povas esti 410 ĝis 465 mm longaj en flugiloj.<ref name= Voous/><ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> Krom ĝia pli malgranda grandeco, ''B. b. nikolskii'' distingiĝas de la iom simila ''B. b. omissus'' per sia rusteca koloro kaj kiel malpli malhela supre.<ref name= Vaurie/><ref name= Rothschild/> * ''B. b. hemachalana'' (Hume, 1873) – Konata ankaŭ kiel '''Himalaja gufo'''.<ref>{{cite web |url= http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=D4B6A14CB4015875 |title=''Bubo bubo hemachalanus'' (''hemachalanus'') |publisher=Avibase- The World Bird Database |access-date=6a de Marto 2015}}</ref> La teritorio de ''B. b. hemachalana'' etendiĝas en [[Himalajo]], el [[Pakistano]] tra [[Ĝamuo kaj Kaŝmiro]] kaj [[Ladako]] ĝis almenaŭ [[Butano]], vivanta ankaŭ en [[Tibeto]]. Ilia teritorio pluas ankaŭ okcidenten ĝis la montaro [[Tjanŝano]] en Okcidenta Turkmenio, okcidente ĝis Karatau, norden ĝis Ĵungaria Alatau, orienten ĝis almenaŭ la valo Teke en [[Ujgura Aŭtonoma Regiono Ŝinĝango|Ŝinĝango]], kaj suden ĝis la regionoj [[Kaŝgar]], Jarkant kaj probable okcidenta [[Kunlun]]. Tiu birdo estas parte migranta, descendante al ebenaĵoj de [[Turkmenio]] dum malvarma vintro, kaj ŝajne atingas nordan [[Baluĉio]]n.<ref name= Vaurie/> Ĉi tiu estas mezgranda subspecio, kvankam ĝi estas pli granda ol aliaj eble apudaj aridaj aziaj gufoj, kiuj havas iom similan flavecan fonkoloron. La masklo atingas flugillongon de 420–485 mm, dum la flugillongo de la femalo estas 450–505 mm.<ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> La beko estas 4,2–4,5 cm longa. 11 plenkreskaj aglostrigoj de la subspecio de la Tibeta Altebenaĵo averaĝis 301 mm de vostlongo, 78 mm de tarslongo kaj ĉirkaŭis averaĝe 2,16 kg de pezo.<ref name= Qinghu>{{cite journal|author=Qinghu C.|author2=Jianping S.|author3=Zhigang J.|name-list-style=amp |year=2008|title=Summer diet of two sympatric species of raptors upland buzzard (''Buteo hemilasius'') and Eurasian eagle owl (''Bubo bubo'') in Alpine meadow: Problem of coexistence|journal= Pol. J. Ecol|volume= 56|issue=1|pages=173–179|url=http://yadda.icm.edu.pl/yadda/element/bwmeta1.element.baztech-article-BGPK-2016-7617}}</ref> Ĉi tiu subspecio estas fizike simila al ''B. b. turcomanus'', sed la fonkoloro estas pli helflavecbruna kaj malpli flavecbruna. La malhelaj padronoj sur la supraj kaj subaj partoj estas pli markitaj kaj malpli regulaj ol ĉe ''B. b. turcomanus'' kaj ''B. b. omissus'', kaj la ĝenerala koloro de la mantelo ĝis la oreltufoj estas de pli kohera bruneta koloro ol ĉe plej multaj aliaj apudaj rasoj. ''B. b. hemachalana'' diferencas de ''B. b. yenisseensis'' per tio, ke ĝi estas multe pli flava sur la pugo, subvostaj kovriloj kaj eksteraj vostoplumoj, anstataŭ grizeca aŭ blankeca, kaj la grunda koloro de ĝia korpo estas pli flaveca supre kaj malpli blankeca sube. Malhelaj longitudaj padronoj sur la subaj partoj kovras la antaŭan ventron.<ref name= Vaurie2/> * ''B. b. kiautschensis'' (Reichenow, 1903) – Tiu subspecio eble estas konata kiel '''Nordĉina gufo'''. Ĝia teritorio estas de [[Suda Koreio]] kaj Ĉinio, sude de la teritorio de ''B. b. ussuriensis'', suden ĝis [[Guangdong]] kaj [[Junano]], kaj internen ĝis [[Siĉuano]] kaj suda [[Gansuo]].<ref name= Vaurie/> Ĉi tiu estas iom malgranda subspecio, kun la flugillo de la masklo estanta 410–448 mm longa kaj tiu de la ino 440–485 mm.<ref name= Weick/><ref name= Vaurie2/> En [[Koreio]], oni trovis, ke ĉi tiu subspecio averaĝe pezas 2,26 kg, kun gamo de 1,8 ĝis 2,9 kg.<ref>{{cite journal|author=Jung, B.-D.|author2=Park, I.-C.|author3=Kim, J.-N.|author4=Kim, H.-C.|author5=Cheong, K.-S.|author6=Kim, J.-T.|name-list-style=amp |year=2009|title=Morphological and hematological analysis of endangered Eurasian eagle owl (''Bubo bubo kiautschensis'')|journal=Korean Journal of Veterinary Service|volume= 32|issue=4}}</ref> ''B. b. kiautschensis'' estas multe pli malhela, pli brunbruna kaj ruĝbruna, kaj iomete pli malgranda ol ''B. b. ussuriensis''. Laŭ muzeoraportoj, ĝi similas al la nomiga subspecio el Eŭropo (kvankam evidente konsiderinde malsama laŭ distribuo) sufiĉe proksime laŭ koloraro, sed diferencas de ĝi ĉar estas pli pala, pli makuleca, kaj malpli forte markita per bruno sur la supraj partoj, ĉar havas pli mallarĝajn malhelajn striojn sur la subaj partoj, kiuj averaĝe ankaŭ estas pli obtuzaj kaj pli okraj, kaj per averaĝe plia malgrando.<ref name= Vaurie/> Bildoj el Sud-Koreio de kaptitaj kaj naturaj gufoj montras, male, ke ĉi tiu raso povas esti facile tiel malhele markita kiel plej multaj nomigaj gufoj kun pli ruĝecbruna bazkoloro entute sugestante pli riĉan kaj pli malhelkoloran gufon ol de preskaŭ iu ajn alia populacio.<ref>Shin, D. M., Yoo, J. C., & Jeong, D. M. (2013). "Spatial variation of Eurasian eagle-owl diets in wetland and non-wetland habitats in west-central Korea." ''Journal of Raptor Research'', 47(4), 400–409.</ref> * ''B. b. swinhoei'' (Hartert, 1913) – Tiu subspecio povus esti konata kiel '''Sudĉina gufo'''. Ĝi estas endemio de sudorienta Ĉinio. Tre ruĝeca formo, ĝi estas iom simila al ''B. b. kiautschensis''. Ĉe tiu ĉi malgranda subspecio, la flugilo estas 41–46,5 cm longa ĉe ambaŭ seksoj. Ĉi tiu estas sufiĉe malbone konata kaj priskribita subspecio kaj estas konsiderata malvalida de iuj aŭtoritatoj.<ref name= Voous/><ref name= Weick/><ref name= Vaurie/> == Vivejo == [[Dosiero:Bubo bubo distribution map.png|eta|maldekstre|220ra|]] La gufo loĝas en arbaroj kaj klifoj kutime malproksime de la homo evitante ties ĉeeston kaj preferante kutime la rokajn surfacojn por nestumi. En kelkaj lokoj tiu ĉi [[Palearktiso|palearktisa]] specio ekanstataŭas alian rabobirdon, nome la [[migra falko|migran falkon]], kvankam ankoraŭ oni ne konas la influon de la homo sur la konkurencon inter tiuj du [[specio]]j, kiuj antaŭe kunvivis milionojn da jaroj en la sama habitato. Spite la malemon pri homoj, la gufoj povas ĉasi en terkultivejoj, kie riskas manĝi venenitajn predojn. Krome en kelkaj urboj ekloĝis en ĝardenoj: en [[Helsinko]] nestumas almenaŭ kvin paroj ekde [[2005]] profitante la pliiĝon de urbaj sovaĝaj kunikloj kaj en [[2007]] unu el tiuj individuoj famiĝis pro interrompo de internacia futbalmaĉo. Ili estas solecaj animaloj, escepte en la [[reprodukta sezono]]. Ilia [[teritorio]] povas okupi ĝis 80 km², se la manĝo malabundas, kaj ili defendas ĝin perforte kontraŭ aliaj gufoj. Normale ili ne ŝanĝas la teritorion krom pro esceptaj kialoj, kiel manko de nutraĵo aŭ se ili estas forpelitaj de alia gufo. Dumtage ili pasigas la pliparton de la tempo senmovaj en la arboj, kaj krepuske kaj nokte ili foriras ĉasi. Se la nutraĵo malabundas, ili povas ĉasi ankaŭ dumtage. [[Dosiero:Gufo.jpg|eta|Gufo en [[Luiza Parko Mannheim|parko]] de [[Mannheim]] ([[Germanio]])]] En la plej sudokcidenta areo de ilia vivejo instalado de respektivaj reproduktaj paroj en turoj de preĝejoj de [[Fuente de Cantos]] kaj [[Fregenal de la Sierra]], [[Provinco Badajoz]], [[Ekstremaduro]], [[Hispanio]], okazigis abandonon de ĉiuj nestoj de [[blanka cikonio]] kiuj estis oftaj kiel ĉe plimulto de la preĝejoj de tiu regiono. <ref>J. C. Delgado, I. Sánchez y J. C. Adame; ''Quercus'', 477: 57.</ref> Same okazis en alia nesto de [[Alcobendas]] en [[regiono Madrido|Madrido]].<ref>J. Crespo. Kaj por la tuto Blas Molina, Juan Antonio Lorenzo kaj Eduardo de Juana “Aves de España“, en Aves y naturaleza, 47, 1º/2026, p. 11.</ref> == Reproduktado == [[Dosiero:Bubo bubo bubo MHNT.ZOO.2010.11.157.1.jpg|eta|maldekstre|220ra|ovo de ''Bubo bubo bubo'' - [[Muzeo de Tuluzo]]]] Ambaŭ seksoj vivas normale solaj kaj ne kuniĝas ĝis la alveno de la epoko de [[pariĝado]]. Kiam ili trovas taŭgan lokon por reproduktado, ili indikas ĝin per foso de eta truo engrunde kaj produktante serion da karakteraj alvokoj. Tiuj sonoj estas utilaj ankaŭ por trovi la partneron, kiun ili havos porvive. La nesto estas truo sen kovroprotektado en arbotrunko aŭ klifo. La ino demetas du aŭ tri ovojn, nur unufoje ĉiujare, normale vintre aŭ komence de printempo. Gufoj estas tre sensivaj al la medio kaj, se ili ne havas sufiĉan spacon aŭ manĝon, la ovodemetado povas prokrastiĝi kaj malpliiĝi draste. La ino kovas la ovojn, dum la masklo havigas la nutraĵon. Post 2 aŭ 3 monatoj okazas eloviĝo kaj naskiĝas la idoj. La patrino respondecas pri manĝigado, manĝinstruado kaj protektado. Tri semajnojn post eloviĝo, la idoj kapablas nutri sin kaj engluti per si mem. Post du monatoj ili ekflugas, kvankam nur kelkajn metrojn, kaj post ses monatoj ili jam estas plumokovritaj. Dum tiu epoko ili estas tre vundeblaj antaŭ eventualaj predantoj, sed la plumaro helpas ilin kamufli sin inter la branĉaro. Ili estos forpelitaj el la nesto de la gepatroj, se ili ne foriras antaŭe, post unu jaro de vivo, kaj atingas la seksan maturecon post du jaroj. == Manĝado == [[Dosiero:Uhukopet.jpg|thumb|240ra|maldekstre|[[Vomaĵo (ornitologio)|Vomaĵo]] de Gufo (''[[Bubo bubo]]'').]] Temas pri [[superpredanto]], kiu troviĝas en unu el la plej altaj lokoj de la [[nutroĉeno]]. Ĝi povas mortigi eĉ aliajn gufojn kaj [[rabobirdo]]jn. Ĝiaj predokaptoj povas okazi kaj surgrunde kaj dumfluge. Ili ĉasas kutime dumnokte, prefere ĉe [[Senarbejo (ekologio)|malfermaj spacoj]] en [[arbaro]]j. La flugilmovo estas tre silenta kaj tio, kune kun la nokta vidkapablo kaj la eksterordinara aŭdkapablo, havigas al ili elstarajn kvalitojn por la ĉaso. Ili ĉasas etajn [[ronĝulo]]jn, [[kuniklo]]jn, [[leporo]]jn, [[sciuro]]jn, [[rato]]jn, [[kolombo]]jn, [[merlo]]jn kaj [[erinaco]]jn. Ili kapablas mortigi eĉ [[vulpo]]jn kaj [[cervo|cervidojn]] ĝis 10 kg pezajn. Ilia prefero manĝi ronĝulojn estas tre profitiga por terkulturistoj. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Gufujo]] == Fotaro == <gallery mode="packed" heights="150"> Dosiero:Eagle.owl.arp.750pix.jpg|Gufo Dosiero:Eurasian eagle-owl (Bubo bubo).jpg|Junulo Dosiero:Uhu-3.jpg|Gufo sur la mano de falkisto Dosiero:Hamburg DuvenstedterBrook owl nestling 3.jpg|Junulo </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=guf}}{{Portalo Birdoj}} {{Artikolo voĉlegita}} * [http://www.ibercajalav.net/img/268_Bubo_bubo.pdf Slipo de la specio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140225172158/http://www.ibercajalav.net/img/268_Bubo_bubo.pdf |date=2014-02-25 }}, de Javier Blasco-Zumeta (PDF) * [http://www.owlpages.com/species/bubo/bubo/Default.htm Gufo] * [http://www.nabu.de/audio/uhu.mp3 Nabupaĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930024504/http://www.nabu.de/audio/uhu.mp3 |date=2007-09-30 }} gufokrioj * [http://www.rozhlas.cz/hlas/sovy/_zprava/18771 Gufokrioj] * [http://images.google.com/images?q=Bubo+bubo Bildoj] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Strigedoj]] [[Kategorio:Palearktisa faŭno]] ar720689eubcepf11kyi23x2241r2hm 0 32640 9456353 9318215 2026-08-18T19:47:56Z Sj1mor 12103 9456353 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=tradicia rapidbrula substanco uzata en pafarmiloj|partikloj kiuj povas ŝvebi en aero|Polvo|(utila) solida substanco (intence) dispecigita en subtilajn erojn|Pulvoro}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Gunpowder1.png|eta|dekstra|Diferencaj aspektoj de pulveroj, ĉiu kun propra celo.]] '''Pulvo''' aŭ '''nigra pulvo''' estas eksplodema pulvoro el [[Miksaĵo|miksitaj]] [[salpetro]], [[karbo]] kaj [[sulfuro]], kiu estas uzata ĉefe kiel pelilo de [[pafaĵo]]j lanĉitaj per [[pafilo]]j kaj por akustikaj celoj en [[pirotekniko]]. La vorto ''pulvo'' referencas striktasence tion, kio pli precize nomiĝas ankaŭ ''nigra pulvo''. Ĝi estas komponita de determinitaj proporcioj da karbo, sulfuro kaj [[kalia nitrato]], sed post la apero de la modernaj nitrocelulozaj peliloj, tiu nomo etendiĝis ankaŭ al tiuj, spite la fakton, ke ili estas produktoj kemie diferencaj. Ĝi estas malalta [[eksplodaĵo]], kiu eksplodas malpli rapide ol [[rapido de sono]]. La pulvo plej populara enhavas 75% da [[kalia nitrato]], 15% da karbono kaj 10% da sulfuro (procentoj en maso). Nuntempe oni uzas tian pulvon ĉefe en pirotekniko kaj kiel pafopelilon por antikvaj [[armilo]]j. La modernaj senfumaj pulvoj estas bazitaj sur energiaj materialoj, precipe celuloza nitrato (unubazaj) kaj nitrocelulozo plus [[nitroglicerino]] (dubazaj). La avantaĝoj de la modernaj pulvoj estas ilia malalta fumonivelo, malalta nivelo de stokado de brulproduktoj en la armilo kaj homogeneco, kio garantias stabilajn rezultojn kaj pliigas la precizecon de la pafoj. == Historio == Estas ĝenerala interkonsento inter la diversaj historiografiaj skoloj pri tio ke la pulvo estis inventita en [[Ĉinio]], disvastiĝis tra [[Mezoriento]] kaj araboj kaj turkoj enkondukis ĝin en [[Eŭropo]]n;<ref> Buchanan, 2006, p. 2 "With its ninth century AD origins in China, the knowledge of gunpowder emerged from the search by alchemists for the secrets of life, to filter through the channels of Middle Eastern culture, and take root in Europe with consequences that form the context of the studies in this volume." </ref> tamen estas sama interkonsento pri la determino pri kiel tiu ĉina milit-invento influis en la teknologia progreso pri pulvo en Mezoriento kaj Eŭropo.<ref> Jack Kelly Gunpowder: Alchemy, Bombards, and Pyrotechnics: The History of the Explosive that Changed the World, Perseus Books Group: 2005, ISBN 0-465-03722-4, ISBN 978-0-465-03722-3: 272 pp. </ref><ref> St. C. Easton: Roger Bacon and his Search for a Universal Science, Oxford (1962). </ref> La disvastigo de la pulvo tra Azio el Ĉinio estas atribuita grandparte al [[mongoloj]]. Unu de la plej fruaj ekzemploj de eŭropanoj kontraŭ armiloj kiuj disponas de pafiloj estis la batalo de [[Muhi]] en [[Hungario]], en [[1241]]. En tiu batalo la mongoloj uzis pulvojn kaj per pafiloj kaj per [[grenato]]j. Alia tuje posta ekzemplo estis en [[1262]] sieĝo naŭmonata fare de la kastilia reĝo [[Alfonso la 10-a]] kontraŭ la tiam araba urbo [[Niebla]]. En tiu sieĝo la araboj uzis unuafoje en [[Okcidento]] la pulvon por militaj celoj pere de pra[[kanono]]j. === Ĉinio === La pulvo estis inventita en Ĉinio kiam la [[taoismo|taoistoj]] intencis krei [[kuracilo]]n por atingi la [[senmorteco]]n. La ĉinaj militfortoj poste uzis armilojn kun bazo sur pulvo (raketoj, [[musketo]]j kaj kanonoj) kaj eksplodaĵoj ([[grenato]]j kaj diversaj tipoj de bomboj) kontraŭ la [[mongoloj]] kiam tiuj klopodis eniri en la ĉinaj teritorioj tre la norda landlimo. Post la mongoloj konkeris Ĉinion kaj fondis la [[Dinastio Yuan|Dinastion Yuan]] uzis la ĉinan militan teknologion por sia klopodo invadi [[Japanio]]n, kie ili uzis pulvon ankaŭ por peli siajn raketojn. <gallery mode="packed"> File:Chinese rocket.png|Unuaj ĉinaj [[raketo]]j. File:Ming matchlocks.jpg|Pafiloj uzantaj meĉoŝaltilojn originaj el Eŭropo uzitaj dum la [[Dinastio Ming]]. File:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|Bombo de mongoloj lanĉita kontraŭ [[samurajo]] en batalo dum la [[Mongolaj invadoj al Japanio]] post la fondo de la [[Dinastio Yuan]], 1281. File:Bronze cannon of 1332.jpg|Mankanono el bronzo de la [[Dinastio Yuan]] 1332; oni uzis miksaĵon de ses partoj de sulfuro kaj ses partoj de salpetro kaj unu parto de [[aristolokio]] (el kio oni akiris la karbon).<ref> Lorge, Peter A. (2008). ''The Asian military revolution, 1300-2000: from gunpowder to the bomb'' (1a. publ. eldono). Cambridge: Cambridge University Press. p. 32. ISBN 978052160954-8. </ref> </gallery> ==== Medicina origino ==== La [[salpetro]] estis konata de ĉinoj ekde antaŭ la 1-a jarcento a.n.e. kaj estas klara pruvaro de la uzado de salpetro kaj [[sulfuro]] en multaj kombinaĵoj [[medicina|kuracilaj]].<ref>Buchanan. "Editor's Introduction: Setting the Context", en {{Harvnb|Buchanan|2006}}.</ref> Ĉina teksto de [[alkemio]], datita en la jaro 492 d.n.e., mencias salpetron bruliĝante elsendante purpurkoloran flamon, mostrante ĝin kiel praktika kaj fidindan formon distingi ĝin disde aliaj neorganikaj saloj, kio permesis tiel al la alkemiistoj pritaksi kaj kompari teknikojn de purigo. La plej antikvaj registroj de purigo de salpetro estas datitaj de antaŭ la 1200 d.n.e.<ref name=chase> Chase (2003, pp. 31–32) </ref> La unua referenco de la brulproprecoj de tiaj miksaĵoj estas fragmento de ''Zhenyuan miaodao yaolüe'', taoisma teksto datita de mezo de la [[9-a jarcento]].<ref name="chase" /> {{Citaĵo|''Kelkaj varmigis kune sulfuron, realgaron kaj salpetron kun [[mielo]]; oni akiris fumon kaj flamojn, oni brulis siajn manojn kaj vizaĝojn, kaj eĉ la tuta domo en kiu ili estis laborante bruliĝis.''<ref> Kelly (2004, p. 4) </ref>}} La ĉina vorto por "pulvo" estas en ĉina, 火药/火藥; en pinĝino, huŏ yào {{IPA|/xuou yɑʊ/}}, kiu signifas laŭvorte "fajrkuracilo".<ref> The Big Book of Trivia Fun, Kidsbooks, 2004 </ref> Tamen, tiu nomo estis ekuzita nur kelkajn jarcentojn post la malkovro de la miksaĵo.<ref> Peter Allan Lorge (2008), The Asian military revolution: from gunpowder to the bomb, Cambridge University Press, p. 18, ISBN 978-0-521-60954-8 </ref> Dum la [[9-a jarcento]] ĉinaj taoismaj monaĥoj aŭ alkemiistoj kiuj estis serĉintaj la [[Eliksiro|eliksiron de la senmorteco]] trafis hazarde la pulvon.<ref name=Buchanan2>{{Harvnb|Buchanan|2006|p=2}} "With its ninth century AD origins in China, the knowledge of gunpowder emerged from the search by alchemists for the secrets of life, to filter through the channels of Middle Eastern culture, and take root in Europe with consequences that form the context of the studies in this volume."</ref><ref>{{Harvnb|Needham|1986|p=7}} "Without doubt it was in the previous century, around +850, that the early alchemical experiments on the constituents of gunpowder, with its self-contained oxygen, reached their climax in the appearance of the mixture itself."</ref> ==== Milituzo ==== La ĉinoj malmulte malfruis por uzi la pulvon por milituzado kaj en la venontaj jarcentoj ili produktis grandan varion de pafarmilojn, kiel [[flamĵetilo]]j, raketoj, bomboj kaj terminoj antaŭ inventi la modernan pafilon, kiu uzas metalan kuglon.<ref>Chase (2003, p. 1) "The earliest known formula for gunpowder can be found in a Chinese work dating probably from the 800s. The Chinese wasted little time in applying it to warfare, and they produced a variety of gunpowder weapons, including flamethrowers, rockets, bombs, and land mines, before inventing firearms."</ref> Arkeologia pruvaro de mankanono datita de fino de la [[13a jarcento]] estis trovita en [[Manĉurio]]<ref>Chase (2003, p. 1)</ref> kaj eksplodbomboj estis trovitaj en restaĵoj de [[vrako]] ĉe la marbordo de [[Japanio]], datitaj en 1281, nome en epoko de la invadoj de mongoloj al Japanio<ref> Delgado, James (februaro 2003). [https://archive.archaeology.org/0301/etc/kamikaze.html «Relics of the Kamikaze».] Archaeology (Archaeological Institute of America) 56 (1). Alirita la 9an de junio 2020. </ref> La ĉina verko "Vuĝing Cung Ĝao" (''Esencaj fundamentoj de la klasika militarto''), verkita de Ceng Kung-Liang inter 1040 kaj 1044, havigas enciklopediajn referencojn de ampleksa vario de miksaĵoj kiu inkludis naftokemiaĵojn — same kiel mielon kaj [[ajlo]]n. En tiu verko aperas menciita ankaŭ [[meĉo]] de malrapida efiko por mekanismoj de flamĵetiloj uzanta la principon de sifono por raketoj kaj pirotekniko. Tamen, la formuloj por la miksaĵoj en tiu verko ne enhavas sufiĉan salpetron por krei eksplodaĵon, ĉar ili enhavas tiujn limigitajn al maksimumo de 50 % de salpetro kio produktus nur bruligan efikon sed ne eksplodan.<ref> Chase (2003, p. 31) </ref> Tiu verko estis verkita de burokrato de la kortego de la [[dinastio Song]], kaj estas malmultaj pruvoj pri tuja efiko de la verko sur la armitaj konfliktoj. Ne estas mencio de la uzado de pulvo ekzemple en la kronikoj de la militoj kontraŭ la [[tangutoj]] en la [[9-a jarcento]], kaj krome Ĉinio en tiu epoko estis ĝuanta situacion de paco. La unua kroniko de la uzado de "flamĵetiloj" aludas al la sieĝo de De'an en 1132.<ref> Peter Allan Lorge (2008), The Asian military revolution: from gunpowder to the bomb, Cambridge University Press, pp. 33-34, ISBN 978-0-521-60954-8 </ref> <gallery heights="200px" mode="packed" class="center"> File:武经总要全前集卷十二 火药制法.jpg|Formulo por pulvo en la verko de 1044 ''Vuĝing Cung Ĝao'' parto I vol 12. File:武经总要前集卷十二 霹雳火球制法.jpg|Instrukcioj por fajrbombo en ''Vuĝing Cung Ĝao''. File:武经总要全前集卷十二 霹雳火球图.jpg|Fajrbombo. File:武经总要 竹火鷂 鐵嘴火鷂.jpg|fajrgrenato. File:Ming Dynasty eruptor proto-cannon.jpg|Pra-kanono de la teksto de la dinastio Ming ''Huolongjing''. File:Self-tripped trespass land mine, Huolongjing.jpg|Termino de la teksto de la dinastio Ming ''Huolongĝing''. File:11th century long serpent fire arrow rocket launcher.jpg|Flamĵetilo "fajrsago" de ''Vuĝing Cung Ĝao''. </gallery> === Mezoriento === [[Dosiero:Dardanelles Gun Turkish Bronze 15c.png|eta|La [[kanono]] de la [[Dardaneloj]] (en [[turka]] Şahi topu), granda kanono el [[bronzo]] uzita de la [[Otomana Imperio]] por la [[Sieĝo de Konstantinopolo]] en 1453.]] [[Dosiero:Ibn Ghanims gun.jpg|eta|Bildo de la [[15-a jarcento]] de kanono [[Nazaria Granada Reĝlando|granada]] de la libro ''Al-izz wal rifa'a''.]] La [[islamano]]j akiris la regadon de la pulvo inter 1240-1280, kiam la siriano Hasan al-Rammah estis verkinta en araba, formulojn por produkti pulvon, instrukciojn por la purigo de salpetro kaj priskribojn de bruligaj armiloj. La pulvo alvenis al [[Mezoriento]] eble tra Barato kaj el tiu al Ĉinio. Tio estas deduktebla el la maniero nomi la pulvon kiun al-Rammah uzis, en kiu la salpetro estis nomata "ĉina neĝo" ({{lang-ar|ثلج الصين}} ''{{transl|ar|DIN|thalj al-ṣīn}}''), la pirotekniko kiel "ĉinaj floroj" kaj la raketoj kiel "ĉinaj sagoj".<ref> Kelly (2004, p. 22) 'Around year 1240, Arabs acquired knowledge of saltpeter ("Chinese snow") from the East, perhaps through India. They knew of gunpowder soon afterward. They also learned about fireworks ("Chinese flowers") and rockets ("Chinese arrows"). Arab warriors had acquired fire lances before year 1280. Around that same year, a Syrian named Hasan al-Rammah wrote a book that, as he put it, "treats of machines of fire to be used for amusement or for useful purposes." He talked of rockets, fireworks, fire lances, and other incendiaries, using terms that suggested he derived his knowledge from Chinese sources. He gave instructions for the purification of saltpeter and recipes for making different types of gunpowder.' </ref> La persianoj nomis la salpetron "ĉina salo"<ref> Peter Watson (2006). [https://books.google.es/books?id=CVNoJydnGAoC&pg=PA304&redir_esc=y ''Ideas: A History of Thought and Invention, from Fire to Freud''.] HarperCollins. p. 304. ISBN 978-0-06-093564-1. «The first use of a metal tube in this context was made around 1280 in the wars between the Song and the Mongols, where a new term, chong, was invented to describe the new horror...Like paper, it reached the West via the Muslims, in this case the writings of the Andalusian botanist Ibn al-Baytar, who died in Damascus in 1248. The Arabic term for saltpetre is 'Chinese snow' while the Persian usage is 'Chinese salt'.28». </ref><ref> Cathal J. Nolan (2006). [https://books.google.es/books?id=1h9zzSH-NmwC&pg=PA365&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The age of wars of religion, 1000-1650: an encyclopedia of global warfare and civilization.] Volume 1 of Greenwood encyclopedias of modern world wars. Greenwood Publishing Group. p. 365. ISBN 0-313-33733-0. Konsultita la 9an de junio 2020. «In either case, there is linguistic evidence of Chinese origins of the technology: in Damascus, Arabs called the saltpeter used in making gunpowder "Chinese snow," while in Iran it was called "Chinese salt." Whatever the migratory route». </ref><ref> Oliver Frederick Gillilan Hogg (1970). [https://books.google.es/books?id=uY_fAAAAMAAJ&redir_esc=y Artillery: its origin, heyday, and decline.] Archon Books. p. 123. «The Chinese were certainly acquainted with saltpetre, the essential ingredient of gunpowder. They called it Chinese Snow and employed it early in the Christian era in the manufacture of fireworks and rockets.» </ref><ref> Oliver Frederick Gillilan Hogg (1963). [https://books.google.es/books?id=aG0gAAAAMAAJ&redir_esc=y&hl=es English artillery, 1326-1716: being the history of artillery in this country prior to the formation of the Royal Regiment of Artillery.] Royal Artillery Institution. p. 42. «The Chinese were certainly acquainted with saltpetre, the essential ingredient of gunpowder. They called it Chinese Snow and employed it early in the Christian era in the manufacture of fireworks and rockets.» </ref><ref> Oliver Frederick Gillilan Hogg (1993). [https://books.google.es/books?id=6DfRYDE0ViwC&redir_esc=y&hl=es Clubs to cannon: warfare and weapons before the introduction of gunpowder (represeldono).] Barnes & Noble Books. p. 216. ISBN 1-56619-364-8. Konsultita la 9an de junio 2020. «The Chinese were certainly acquainted with saltpetre, the essential ingredient of gunpowder. They called it Chinese snow and used it early in the Christian era in the manufacture of fireworks and rockets.» </ref> aŭ "salo de la ĉinaj salmarĉoj" ({{lang-fa|نمک شوره چيني}} ''{{transl|fa|DIN|namak shūra chīnī}}'').<ref> Partington, J. R. (1960). [https://books.google.es/books?id=fNZBSqd2cToC&pg=PA335&lpg=PA335&dq=namak+shura&source=bl&ots=VoHbU4wl6E&sig=G6u7xS39qm3Ed42o_LxdaS51zwg&hl=en&sa=X&ei=DHp3VOSJNLffsASos4GQCA&redir_esc=y#v=onepage&q=namak%20shura&f=false A History of Greek Fire and Gunpowder (ilustrita, represeldono).] [[JHU Press]]. p. 335. ISBN 0801859549. Konsultita la 9an de junio 2020. </ref><ref> Needham, Joseph; Yu, Ping-Yu (1980). Needham, Joseph, eld. [https://books.google.es/books?id=xrNDwP0pS8sC&pg=PA194&lpg=PA194&dq=namak+shura&source=bl&ots=NQP9OK22v3&sig=sFzi1T3I1lgt_DehYjeoNFYxvbA&hl=en&sa=X&ei=DHp3VOSJNLffsASos4GQCA&redir_esc=y#v=onepage&q=namak%20shura&f=false Science and Civilisation in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 4, Spagyrical Discovery and Invention: Apparatus, Theories and Gifts. Volume 5 (Issue 4 of Science and Civilisation in China).] Kontribuantoj Joseph Needham, Lu Gwei-Djen, Nathan Sivin (ilustrita, represeldono). Cambridge University Press. p. 194. ISBN 052108573X. Konsultita la 9an de junio 2020. </ref> Al-Hassan asertis en la [[Batalo de Ajn Ĝalut]] en 1260, ke la [[mamlukoj]] uzis en "la unua kanono de la historio" kontraŭ la mongoloj miksaĵon de pulvo kun komponaĵo preskaŭ identa al la eksplodema pulvo.<ref name="AhmedY">Hassan, Ahmad Y. [https://web.archive.org/web/20070427025528/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%2072.htm «Transfer of Islamic Technology to the West: Part III».] History of Science and Technology in Islam. Arkivita el la originalo la 27an de aprilo 2007. Konsultita la 9an de junio 2020.</ref> La dokumenta pruvaro survivanta plej antikva konata pri la uzado de la mankanono, konsiderata la tipo plej antikva de pafarmilo, devenas el variaj arabaj manuskriptoj de la 14-a jarcento.<ref name=History-Channel> Ancient Discoveries, Episode 12: Machines of the East, History Channel, 2007 ([http://www.youtube.com/watch?v=PwGfw1YW9Js Parto 4a] kaj [http://www.youtube.com/watch?v=0R3ZbzhRp_k Parto 5a])</ref> Al-Hassan argumentas, ke ili estas bazataj sur originaloj plej antikvaj kaj ke ili havigas informas, ke la mamlukoj uzis mankanonon en la batalo de Ajn Ĝalut en 1260.<ref name="AhmedY"/>Hasan al-Rammah inkludis 107 formulojn por pulvo en sia verko ''al-Furusijjah ŭa al-Manasib al-Harbijja'' (''La libro de la milita kavalerio kaj ingeniaj militaparatoj'') kaj 22 formulojn por raketoj, formuloj kiuj havis komponon preskaŭ identan al la moderna kompono de la pulvo.<ref name=AhmedY/> === Eŭropo === La pulvo estis inventita en Ĉinio kaj por pirotekniko kaj por armiloj, proksimume en la [[9-a jarcento]] de nia erao, sed la ĉinoj ne imagis la pafarmilojn kiel oni konas ilin nuntempe. La bizancanoj kaj la araboj enkondukis ĝin en Eŭropo ĉirkaŭ 1200. Estas probable ke la pulvo estis enmetita en Eŭropo devena de Mezoriento. La unua referenco al ties fabrikado en Eŭropo estas en dokumento de [[Roger Bacon]], nome la ''Epistola de secretis operibus Artis et Naturae, et de nullitate Magiae'' (ĉirkaŭ 1250), kie oni diras jenon: [[Dosiero:Chinese Gunpowder Formula.JPG|eta|200ra|maldekstra|Ĉina formulo de la pulvo, ĉirkaŭ 1044.]] {{Citaĵo|''Accipiatur igitur de ossibus Adae, et de calce sub eodem pondere; et sint sex ad lapidem Tagi, et quinque ad lapidem unionis; et terantur simul cum aqua vitae, cujus proprium est dissolvere omnes res alias, ita quod in ea dissolvantur et assentur. Et iteretur multotiens contrition et assatio, donecin cerentur; hoc est ut uniantur partes, sicut in cera. Et signum incerationis est, quod medicina liquescit super ferrum valde ignitum; deinde ponatur in eadem aqua in loco cálido et humido, aut supendatur in vapore aquarum valde calidarum; deinde dissolvantur, et congelentur ad solem. Dein accipies sal petrae, et argentums vivum convertes in plumbum, et iterum plumbum eo lavabis et mundificabis, ut sit próxima argento, et tunc operare ut prius. Item pondus totum sit 30. Sed tamen sal petrae LURU VOPO VIR CAN VTRIET sulphuris; et sic facies tonitruum et coruscationem, si sias artificium - Cap. XI''}} [[Dosiero:Canon Gribeauval 1780 front.jpg|eta|Franca kanono de la [[18a jarcento]].]] Berthold Schwarz, nome germana monaĥo, komence de la 14a jarcento, eble estis la unua, kiu uzis pulvon por propeli ĵetaĵon, kvankam ŝajne en tiu epoko la araboj jam estis uzintaj ĝin samcele en la [[Iberia Duoninsulo]], kiel oni deduktas el la kronikoj de la reĝo [[Alfonso la 10-a (Kastilio)|Alfonso la 11-a de Kastilio]]. La suba alineo, transskribita kaj adaptita, korespondas al la kroniko de la reĝo [[Alfonso la 11-a|Alfonso la 10-a de Kastilio]] pri la sieĝo de [[Algeciras]] (1343), kaj estas la unua referenco skribita pri la uzado de la pulvo kun militaj celoj, sed kelkaj subtenas, ke tiu sama substanco jam estis uzita, ankaŭ de araboj, en la defendo de la urbo [[Niebla]] ([[Provinco Onubo]]) kiam ĝi estis sieĝita de [[Alfonso la 10-a (Kastilio)|Alfonso la 10-a de Kastilio]], preskaŭ unu jarcenton antaŭe.<ref>[https://books.google.es/books?id=AiEQAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q=pella&f=false Colección de las crónicas y memórias de los reyes de Castilla: Crónica de D. Alfonso el Onceno. En la imprenta de A. de Sancha. 1787.] Konsultita la 28an de junio 2017. </ref> {{Citaĵo|''...ĵetis [la araboj] multajn ferajn kuglojn kun fulmotondroj, el kio la kristanoj ege panikis, ĉar ajna korpomembro de la homo atingita, estis fortranĉita kvazaŭ tranĉita per tranĉilo; kaj eĉ se la homo nur falis vundita mortiĝis poste, ĉar estis neniu kirurgio kiu povis kuraci tiun, unuflanke ĉar venis [la kugloj] arde kvazaŭ fajro, kaj aliflanke, ĉar la polvo per kiu ili estis lanĉitaj estas tia ke ajna vundo farita okazigis la morton de la homo.'' ''... kaj frapis lin per kuglo de fulmotondro en la brako, kaj oni fortranĉis ĝin al li, kaj mortis poste alian tagon: kaj tio sama okazis al tiuj kiuj de la fulmotondro estis vunditaj. Kaj la historio estas rakontata de la agado de la armeo.''}} Ajnaj estis la precizaj informoj kaj la identecoj de ties malkovrintoj kaj unuaj uzantoj, estas certa ke la pulvo estis fabrikita en [[Italio]] en 1326<ref> Fabio Bargigia- Fabio Romanoni. [https://www.academia.edu/33931785/The_Spread_of_Firearms_in_the_Viscontis_Lordship_14th_Century_-_La_diffusione_delle_armi_da_fuoco_nel_dominio_visconteo_secolo_XIV_ «The Spread of Firearms in the Visconti's Lordship (14th Century) - La diffusione delle armi da fuoco nel dominio visconteo (secolo XIV)» (en itala).] Revista Universitaria de Historia Militar, 2017. Konsultita la 10an de junio 2020. </ref>, en [[Anglio]] en 1334 kaj ke en 1340, en teritorioj nuntempe apartenantaj al [[Germanio]] oni disponis de instalaĵoj por produkti ĝin. La unua klopodo uzi pulvon por minigi la murojn de la fortikaĵoj okazis dum la sieĝo de [[Pisa]] ([[Italio]]) en 1403. En la dua duono de la 16a jarcento, la fabrikado de pulvo estis [[ŝtata monopolo]] en la majoritato de la landoj. Temas pri la nura eksplodaĵo konata ĝis la malkovro de la nomita "fulma oro", forta eksplodaĵo uzita por la unua fojo en 1628 dum la militoj kiuj okazis tiam en la eŭropa kontinento. === Hindio === [[Dosiero:Meister der Shâh-Jahân-Nâma-Memoiren 001.jpg|eta|La mogola imperiestro Ŝah Ĝahan uzante musketon de fermilo.]] La pulvo kaj la pafarmiloj estis alportitaj al Hindio pere de la invadoj fare de mongoloj en Hindion.<ref name="Kn"> Iqtidar Alam Khan (2004). Gunpowder And Firearms: Warfare In Medieval India. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-566526-0. </ref> La otomana admiralo Sejdi Ali Reis enkondukis la unuajn versiojn de pafarmiloj kun meĉa fermilo, kion la otomanoj uzis kontraŭ la portugaloj en la Sieĝo de Diu (1531). Post tio aperis multaj varioj de pafarmiloj en Tanĝore, [[Dako]], Biĝaour kaj [[Murŝidabado]].<ref name=GF3>Partington (eldono de Johns Hopkins University Press, 1999), p. 225</ref> [[Dosiero:Rocket warfare.jpg|eta|maldekstra|Brita bataliono venkita dum la batalo de Guntur.]] La [[Mongola Imperio]] produktis amase pafarmilojn de meĉa fermilo por sia armeo. La Mogola Imperio estis la unua, kiu disvolvigis raketojn el [[bambuo]], dekomence ĉefe por signaloj kaj por la uzado de sapeistoj. La mogola imperiestro batalis kontraŭ la [[Brita Orienthinda Kompanio|okupaciantaj britoj]] kaj kontraŭ aliaj eŭropanoj en la provinco Guĝarato, de kie la eŭropanoj elfosis salpetron por la fabrikado de sia pulvo dum la 17a jarcento.<ref name=IndiaBritannica>"India." [[Encyclopædia Britannica]]. Encyclopedia Britannica 2008 Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopedia Britannica, 2008.</ref> En 1780 la invadantaj britoj ekaneksigis al si la teritoriojn de la sultanlando de [[Majsuro]], dum la Dua milito brit-majsura. La brita bataliono estis venkita dum la batalo de [[Guntur]], fare de la trupoj de Hajder Ali, kiuj uzis tre efike la majsurajn raketojn kaj artilerion de raketoj kontraŭ la britaj trupoj kies vicoj estis tre kunaj. Tiu teknologio estis poste kopiita kaj uzita en la [[napoleonaj militoj]] en Eŭropo.<ref name=r&ms>"rocket and missile system." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica 2008 Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.</ref> === Indonezio === Dokumenta kaj arkeologia pruvaro indikas, ke arabaj aŭ hindiaj komercistoj enkondukis la pulvon, musketojn kaj kanonojn en Indonezion ĉirkaŭ la [[14a jarcento]].<ref name="Dipanegara, P. B. R 1981">Dipanegara, P. B. R. Carey, ''Babad Dipanagara: an account of the outbreak of the Java war, 1825-30: the Surakarta court version of the Babad Dipanagara with translations into English and Indonesian'' volume 9: Council of the M.B.R.A.S. by Art Printing Works: 1981.</ref> La portugaloj kaj hispanoj batalis kontraŭ tiuj pafarmiloj kaj ĝenerale estis venkitaj.<ref> Atsushi, Ota (2006). Changes of regime and social dynamics in West Java : society, state, and the outer world of Banten, 1750-1830. Leiden: Brill. ISBN 90-04-15091-9. </ref> La imperio Singhasari disponis de pafarmiloj kaj canonoj.<ref name="Thomas Stamford Raffles 1965">Thomas Stamford Raffles, ''The History of Java'', Oxford University Press, 1965 (origine publikigita en 1817), ISBN 0-19-580347-7</ref> La loĝantoj de [[Javo (insulo)|Javo]] disponis de kanonoj el bronzo, uzitaj amplekse de la armeo de la imperio Majapahit same kiel de [[pirato]]j. === Ameriko === [[Dosiero:Codex Mendoza folio 67r bottom.jpg|eta|dekstra|300ra|Aztekaj militistoj uzis antaŭpulvajn armilojn kontraŭ la hispanoj kiuj uzis foje pafilojn, kvankam ne tiom efike kiom oni supozas populare; [[kodekso Mendoza]], [[1541]].]] La pulvo estis enkondukita en Ameriko fare de la [[hispanoj|hispanaj]] kaj [[portugaloj|portugalaj]] konkerantoj kiuj uzis ĝin kontraŭ la [[aztekoj]], [[majaoj]], [[inkaoj]] kaj aliaj indiĝenaj popoloj. En kelkaj regionoj de [[Meksiko]] eblis trovi facile kuŝejojn da [[salpetro]] kaj sulfuro, pro kio la fortoj de la konkeristoj povis rehavi la pulvon kiun ili uzis per siaj pafarmiloj. {{Citaĵo|''Kaj por municio Dio havigis tion, ĉar ni trovis tiom da salpetro kaj tiom bonkvalita ke ni povus ekhavi eĉ por aliaj necesoj, se oni havas kaldronojn por boligi tion, kvankam oni uzas ĉi tie tro multe en la multaj bataloj kiujn oni faradas. Kaj pri sulfuro jam al Via Sankta Mosto mi menciis pri monto kiu en tiu provinco el kiu eliras multe da fumo, kaj de tie, enirante hispano sepdek aŭ okdek brakunuojn ligita el la pinto suben oni elprenas ĝin, kaj el tio ni ĝis nun havis sufiĉe.''| [[Hernán Cortés]], ''Cartas de Relación''<ref> Cortés, Hernán. Cartas de Relación: Cuarta Relación. España. </ref>}} Populare oni kredas, ke la pafarmiloj estis definitiva faktoro por la venko super la lokaj civilizacioj, sed la arkeologia kaj dokumenta pruvaro montras, ke la pafarmiloj kiuj havis la hispanoj ne estis ankoraŭ tiom efikaj kaj ne pro tio ili havis taktikajn avantaĝojn; ankaŭ ne okazigis tiom da paniko en la lokanoj kiom populare oni kredas, ĉar tiuj tuj alkutimiĝis rapide al la pafiloj kaj al la aliaj eŭropanaj armiloj. Kelkaj eĉ lernis tuj kiel funkciis la musketoj kaj kanonoj, kaj evitis esti atingitaj per ili. {{Citaĵo| ''La hispanoj kiuj iris surŝipe direktis la artilerion tien kie estis pli dense la kanuaro... Vidinte tion, la meksikanoj ekapartiĝis kaj evitis la artilerion, serpentumante per la kanuoj; kaj kiam ili vidis pafon, kaŭris sur la kanufundoj.''| Bernardino de Sahagún ''Historia General de las cosas de Nueva España'' Capítulo XXX: De cómo los bergantines que hicieron los españoles en Tetzcuco vinieron sobre México.<ref> Sahagún, Bernardino de. «XXX: De cómo los bergantines que hicieron los españoles en Tetzcuco vinieron sobre México. Estos bergantines se labraron en Tlaxcala, y los indios los trajeron en piezas a cuestas hasta la laguna donde se armaron». Historia General de las cosas de Nueva España. México. pp. 52-53. </ref>}} {{Citaĵo|''Sed kiam la meksikanoj vidis kaj rimarkis, ke la kanon- aŭ musket-pafoj venis rekte, jam ne plu iris rekte, sed de unu direkto al alia zigzage; venis unuflanken kaj aliflanken, evitis la fronton. Kaj kiam ili vidis pafotan kanonon, ĵetis sin surteren, kuŝis, premiĝis surteren.''| Miguel León Portilla, '' La visión de los vencidos'' Capítulo 11: La reacción defensiva de los mexicas|<ref> León-Portilla, Miguel de (2008). «11: La reacción defensiva de los mexicas». La visión de los vencidos. México: UNAM. ISBN 978-970-32-4469-0. </ref>}} [[Dosiero:Charles Marion Russell - The Custer Fight (1903).jpg|eta|''La lukto de Custer'' (La batalo de Little Big Horn), de [[Charles Marion Russell]].]] La pafarmiloj bazitaj sur pulvo ekuziĝis ĉu fare de lokanoj ĉu fare de la ekspedicioj de eŭropanoj, por bataloj ekde la 15a jarcento ĝis komenco de la 20a jarcento, ĉar kaj pulvo kaj pafarmiloj estis komercigitaj al la amerikaj indiĝenoj,<ref>[https://web.archive.org/web/20150715214410/http://www.nebraskastudies.org/0300/frameset_reset.html?http%3A%2F%2Fwww.nebraskastudies.org%2F0300%2Fstories%2F0301_0118.html «Trade Goods, Guns & Firewater».] Arkivita el [http://www.nebraskastudies.org/0300/frameset_reset.html?http://www.nebraskastudies.org/0300/stories/0301_0118.html la originalo] la 15an de julio 2015. Konsultita la 15an de julio 2015. </ref> ĉefe fare de francoj kaj portugaloj, intence al malfortigo de la influo de siaj rivaloj eŭropaj (respektive britoj kaj hispanoj). Fine de la 19a jarcento en bataloj de amerikaj indiĝenoj kontraŭ fortoj de [[Usono]] la pafarmiloj ne havigis grandan strategian profiton spite ties mortigan povon, permesante al lokanoj venki en bataloj kiel tiu de [[Batalo de Little Big Horn|Little Big Horn]], en kiu [[lakotoj]], [[ĉejenoj]] kaj [[Arapahoj|arapahoj]] venkis super la 7-a regimento de kavalerio. Tiu malvenko estis foje atribuita grandparte al la malakcepto uzi [[maŝinpafilo]]jn Gatling.<ref>Donovan, 2008, p. 175: “Custer refused Terry’s offer of the Gatling gun battery.”</ref> La pafarmiloj bazitaj sur pulvo ekhavis konsiderindan militan avantaĝon nur pro la enkonduko de la [[maŝinpafilo|ripet-maŝinpafiloj]], disvolvigitaj fine de la 19a jarcento, kiuj ja estis determinanta faktoro en la kulminigo de la longdaŭraj militoj kontraŭ la amerikaj indiĝenoj. Tiuj armiloj estis uzitaj kontraŭ tiuj lokanoj ĉefe en Usono, Meksiko<ref> TRONCOSO, Francisco del Paso (1903). «tomo I». Las guerras con los pueblos Yaqui y Mayo del Estado de Sonora. México.: (Secretaría de Estado - Despacho de Guerra y Marina edición). </ref> kaj Argentino inter aliaj landoj. == Kemia kompono == <gallery caption="Ĉefaj ingrediencoj de la pulvo" heights="150px" mode="packed" class="center"> File:Sulfur.jpg|Sulfuro File:Potassium nitrate.jpg|Salpetro File:Charcoal.jpg|Vegetala karbo </gallery> Plej ofte skribita sed malpreciza [[kemia reakcio]] de eksplodado de la nigra pulvo estas :2 KNO₃ + [[sulfuro|S]] + 3 [[karbono|C]] → K₂S + [[Nitrogeno|N₂]] + 3 CO₂ Pli preciza, kvankam ne tute, estas jena reakcio: :10 KNO₃ + 3 [[sulfuro|S]] + 8 [[karbono|C]] → 2 K₂CO₃ + 3 K₂SO₄ + 6 CO₂ + 5 [[nitrogeno|N₂]] Reale, la procezo ne havas unu precizan formulon kaj povas agi diverse. Ĉiu lando fakte disvolvigis sian propran pulvon kun variado de la proporcioj de la mikso; la suba tabelo indikas kelkajn el la proporcioj adoptitaj de diversaj landoj: {| class="wikitable" | colspan="4" |Tabelo de proporcioj de komponantoj de la pulvo de diversaj produktantaj landoj |- |Landoj |Salpetro (KNO₃) |Sulfuro (S) |Karbo (C) |- |[[Hispanio]] |75% |12.5% |12.5% |- |[[Francio]] |75% |10% |15% |- |[[Prusio]] |71% |11% |16% |- |[[Saksio]] |71% |10% |16% |- |[[Anglio]] |75% |10% |15% |- |[[Rusio]] |75% |10% |15% |- |[[Svedio]] |75% |10% |15% |- |[[Aŭstrio]] |75.5% |10% |11.5% |- |[[Belgio]] |75% |12.5% |12.5% |- |[[Nederlando]] |70% |11% |16% |- |[[Svislando]] |76% |10% |11% |- |[[Portugalio]] |75.7% |10.7% |13.6% |- |[[Italio]] |75% |10% |15% |- |[[Turkio]] |75% |10% |15% |- |[[Usono]] |76% |10% |14% |- |[[Persio]] |75% |12.5% |12.5% |- |[[Ĉinio]] |61.5% |15.5% |23% |} <ref name=":0">Gobantes, Loriga, Tratado de Balistica de la Artilleria Rayada, ONDERO (1881)</ref> == Ankaŭ vidu == * [[Artfajraĵo]] * [[Dinamito]] * [[Eksplodaĵo]] * [[Pirotekniko]] == Proverbo == Ekzistas [[proverbo]]j pri pulvo en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-09-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Eksplodema kiel pulvo.''}} * {{citaĵo|''Li pulvon ne elpensis.''}} * {{citaĵo|''Eksplodis kiel pulvo.''}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Chase, Kenneth (2003), Firearms: A Global History to 1700, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-82274-9. * Kelly, Jack (2004), [https://archive.org/details/gunpowderalchemy00jack Gunpowder: Alchemy, Bombards, & Pyrotechnics: The History of the Explosive that Changed the World,] Basic Books, ISBN 978-0-465-03718-6. * Needham, Joseph (1986), Science & Civilisation in China, V:7: The Gunpowder Epic, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-30358-3. {{Projektoj|q=Pulvo|ReVo=pulv}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Pólvora |revizio=126800395 }} {{Havenda artikolo|Nigra pulvo}} [[Kategorio:Eksplodaĵoj]] qhz4ex2srx33pqmr92uuzdmmdhkzsel 0 35303 9456506 8869653 2026-08-19T00:17:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456506 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Henry Louis Vivian DEROZIO''', nask. en [[1809]], mort. en decembro [[1831]], kies patro estis duon-portugala (el kio la familinomo) duon-bangla kaj lia patrino angla, estis eŭro-hinda poeto en la [[anglalingva literaturo|angla lingvo]], malreligia pensisto kaj profesoro, kiu multe kontribuis doni unuan ekigon al la bengala modernismo kaj socia kritiko. Nur 17-jara li estis nomumita kiel instruisto en la ''calcutta Hindu College'', kie li instruis anglan literaturon kaj historion. Li gajnis fervoron el siaj studentoj, kaj vigligis ilin krei diskutorondojn , esti malkontenta pri la estanta socia ordo, eniri en gazetado, li ankaŭ malkaŝe kritikis la hunduisman religion. Pluraj el inter ili iĝis la unuaj modernaj bangalaj intelektuloj kaj gazetistoj: [[Kriŝnamohan Banerĝi]], [[Dakŝinaranĝan Muĥerĝi]] kaj [[Rasik Kriŝna Malilik]]. Lia frua morto estis abrupta, laŭ kelkaj li mortis pro [[ĥolero]], laŭ aliaj li estis venenigita. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://eir.library.utoronto.ca/rpo/display/poet392.html tri poemoj rete legeblaj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050116051735/http://eir.library.utoronto.ca/rpo/display/poet392.html |date=2005-01-16 }} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Derozio, Henry Louis Vivian}} [[Kategorio:Barataj poetoj]] [[Kategorio:Anglalingvaj poetoj]] 0q80xte3kkr3a2bkuyo9zlh2p6jwgzn 0 35738 9456352 9450532 2026-08-18T19:46:33Z Sj1mor 12103 9456352 wikitext text/x-wiki '''Tradukscienco''' aŭ foje '''traduktologio'''<ref name=":1">Hurtado Albir, Amparo (2001). ''Traducción y Traductología: Introducción a la traductología''. Madrid: Cátedra. <small>ISBN 84-376-1941-6</small>.</ref> aŭ '''tradukaj studoj''', estas branĉo de [[lingvistiko]], kiu studas la [[traduko|tradukado]]n (skriba aktiveco) aŭ interpretadon (buŝa aktiveco) inter lingvoj (precipe fare de homoj). Pri [[komputila tradukado]] (ankaŭ "[[Maŝintradukado|maŝtradukado]]") okupiĝas precipe [[komputila lingvistiko]] kaj [[korpusa lingvistiko]]. Kiel kirurgio, tradukado postulas juĝon, precizecon kaj sperton<ref>(en) Luis Magrinyà, ''[https://wordswithoutborders.org/read/article/2014-02/viva-translation/ Vivu Translation!]'', [[Words Without Borders]], la 1-an de februaro 2014.</ref>. Tradukado estas konvertiĝo de fontlingvo (L1) al cellingvo (L2). Fontoteksto estas la teksto kiun oni tradukas. Lingvo de la fontoteksto nomiĝas fontlingvo (L1). La lingvo en kiun la teksto estas tradukata nomiĝas cellingvo (L2). Tradukscienco rilatas al diversaj tradukaj kampoj: * [[Interpretado (tradukado)|interpretado]], * [[dublado]] * [[lokaĵigo (lingva)]] * [[Literatura tradukisto|literatura tradukado]] * tradukado de [[Kanto|kantoj]] * [[specialigita tradukado]] (tradukoj de scienca kaj teknika tekstoj) * [[Subtekstoj|subtekstigo]]. Estas tri manieroj traduki: * proksima tradukado, * libera tradukado * maŝinhelpata tradukado. [[Traduko|Tradukoj]] konstruas pontojn inter kulturoj, transdonas literaturajn trezorojn kaj donas novan vivon al pensoj naskiĝintaj en aliaj lingvoj. Ĉar tradukscienco estas formo de lingvo-kontakto, ĝi ankaŭ traktas aspekton de la [[interkultura komunikado]], ĉar la plej malfacila tasko dum tradukado situas en la semantika parto de la lingvo kaj sekve ĝiaj frazeologioj kaj ĉiuj eblaj kulturaj aludoj. Ekzemploj estas la terminoj kiuj varias laŭ la sociaj reguloj (ĉefe terminoj pri la socia kaj politika organizo en diversaj civilizacioj, nekompreneblaj sen la kulturhistoriaj scioj) aŭ kiuj ne ekzistas en iuj lingvokomunumoj<ref name=":0">Michel Duc Goninaz, Kelkaj rimarkoj pri la problemoj de tradukado, en : Detlev Blanke, Ulrich Lins, La arto labori kune, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdamo, 2010, p. 395-397.</ref>. Specifaj vortumoj kaj tekstoj pri la vivo de la [[esperanto-komunumo]] ankaŭ estas malfacile aŭ tute ne tradukeblaj<ref name=":0" />. Pro ĝia multidisciplina naturo, la tradukologio pruntas multajn [[Koncepto|konceptojn]] kaj [[Procedo|procedojn]] de aliaj studkampoj inter aliaj : [[kompara literaturscienco]], [[informatiko]], [[historio]], [[lingvistiko]], [[filologio]], [[filozofio]], [[socia psikologio]], [[semiotiko]] aŭ [[terminologio]]<ref name=":1" />. La rusa teoriisto de la tradukarto, [[Kornej Ĉukovskij|Kornej Ĉukovski]], skribas jenon en sia libro "''Supera Arto''" (Moskvo, 1963): "''Ĉiu epoko indas la tradukon, kiun ĝi daŭre toleras, kaj ankaŭ la tradukon, kiun ĝi admiras." Post longaj historiaj kaj teoriaj ekskursoj, post multaj konkretaj observoj li konkludas, ke la nocio "ĝusteco" estas ŝanĝebla kaj ke "ĉiu epoko kreas propran imagon pri tio, kion signifas ĝusta traduko.''" == Organizaĵoj == La ĉefaj internaciaj asocioj de tradukistoj kaj interpretistoj estas AIIC, FIT, IAPTI, ATA, WASLI kaj la akademiaj estas CIUTI kaj IATIS. == Traduktrejnado == [[Tradukistoj sen landlimoj]] organizas traduktrejnajn kursojn kiel enkonduko al traduklaboro ene de la platformo: ''Basic Translator Training'' (Baza traduktrejnado) aŭ ''Introduction to Machine Translation and Post Editing'' (Maŝintradukado kaj posta prilaborado) Brazila Muziko organizas traduktrejnajn kursojn kiel enkonduko al tradukado de kantoj kaj helpas trovi la konsilojn tiurilatajn. == Bibliografio == === En Esperanto === En daŭro de jardekoj aperis multaj artikoloj, eseoj, studoj, libroj pri la tradukarto. Pri tiu ĉi grava parto de la Esperanta kulturo verkis plej elstaraj esperantistaj tradukistoj, poetoj, eseistoj: * [[b:Manlibro_pri_tradukado|Manibro pri tradukado]] - Vikilibroj * ''[[Laŭlum]] (Li Shijun), Kurso pri la Traduka Arto de Esperanto'', eldonejo Sinolingua<ref>(eo) Xie Ruifeng, [http://espero.chinareports.org.cn/2023-06/10/content_86956493.htm Okazis memorkunveno por 100-a datreveno de naskiĝo de Laŭlum]{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, El Popola Ĉinio, la 10-an de junio 2023.</ref> <ref>(zh) [http://www.chinatoday.com.cn/zw2018/ss/202306/t20230611_800333968.html La 100-a Datreveno de la Naskiĝo de S-ro Li Shijun Okazis en Pekino], China Today, la 11-an de junio 2023.</ref>. * [[Edmond Privat]]: ''[[Esprimo de Sentoj en Esperanto]]'' (1957), * [[Kálmán Kalocsay|Kalman Kalocsay]]: ''[[Kiel Verki kaj Traduki Poemojn]]''(976), * [[Fernando de Diego]]: ''Pri Esperanta Tradukarto''(1979), * K. Kalocsay, G. Waringhien, R. Bernard: ''[[Parnasa Gvidlibro]]'' (1984, tria eldono), * [[Gaston Waringhien]]: ''Ankoraŭ pri la Traduk-arto'' (1983), * [[William Auld]]: ''La Internacia Lingvo kiel Belarta Tradukilo'' (1978), * William Auld: ''Pri la Traduko de Poezio'' (1965), * [[Atanas Atanasov]] - Ada: ''La Arto Traduki'' (1983) * [[Venelin Mitev]] en sia "Tradukarto", gvidlibro pri tradukado (1999), dediĉas krom tekston pri la historio de la tradukarto, ankaŭ ĉapitrojn al la tradukado de [https://docplayer.es/48032402-Praktika-uzado-de-la-internacia-lingvo-por-teknikistoj-ingenieroj-kaj-diversaj-fakuloj.html sciencaj kaj teknikaj tekstoj]<ref>(eo) Tradukado de sciencaj kaj teknikaj tekstoj, [https://web.archive.org/web/20060221170533/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tradukarto/15.htm arkivita] de la originalo per [[Wayback Maŝino|Wayback maŝino]], la 5-an de aprilo 2012.</ref>, poezio, prozo, teatraĵoj, al demandoj pri [https://web.archive.org/web/20060221170114/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tradukarto/09.htm stilo], [https://web.archive.org/web/20060221170320/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tradukarto/11.htm neologismoj], [https://web.archive.org/web/20060221170052/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tradukarto/08.htm helpiloj] ktp, sed ankaŭ al la [https://web.archive.org/web/20060221170557/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tradukarto/16.htm devoj kaj rajtoj de tradukistoj].,1991, eld. [[Bulgara Esperanto-Asocio|Bulgara Esperanto-Aoscio]]. *Nina Danylyuk, [https://mail.google.com/mail/u/0/#inbox/WhctKKXHDWpTXxMhjRzbrtNKdMXLclLmwJkhqzWZxnrTZPfQVrmwZHHNPMdXtVWQdswDgXG?projector=1&messagePartId=0.1 La problemo de traduko de la etnaj realaĵoj en la beletraj tekstoj], Informilo [http://aktivulo.net/eo/content/komunikoj-pri-agado. EKO]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (novembro 2021) de ILEI kaj UEA *[[André Albault]], ''Pripenso okaze de tradukado'', eseo p. 18, [[La Gazeto]], n-ro 129, 2007. *[[Detlev Blanke|Blanke, Detlev]], ''Tradukscienco kaj Esperanto - kelkaj aspektoj''", en : C. Kiselman, red., Symposium on Communication across Cultural Boundaries/[[Simpozio]] pri [[interkultura komunikado]], [[Dobřichovice|Dobrichovice]]: [[KAVA-PECH|Kava-Pech]], 2005.<ref>[[Venelin Mitev|Mitev, Venelin]], [https://web.archive.org/web/20060221165810/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tradukarto/06.htm Kiel traduki - ĝuste aŭ libere?] en: [https://web.archive.org/web/20051107214543/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tradukarto.htm Tradukarto]1991, [[Bulgara Esperanto-Asocio]].</ref> *[[André Cherpillod]], ''La Tradukarto kaj Ties Problemoj'', (2003), eld. La Blanchetière. *''Matura tradukarto por matura lingvo''. Recenzo de "La tradukarto kaj ties problemoj" de [[André Cherpillod]] fare de [[Claus J. Günkel|Claus “Nikolao” Günkel]], p. 28, "[[La Gazeto]]", n-ro 114, 2004. *[[Fernando de Diego]] (1979), Pri Esperanta tradukarto === En la angla lingvo === *(en) [[Humphrey Tonkin]] (2010), ''The Translator as Mediator of Cultures'' (La tradukisto kiel peranto de kulturoj)<ref>(en) ''[https://www.goodreads.com/book/show/8906240-the-translator-as-mediator-of-cultures The Translator as Mediator of Cultures]'',Studies in World Language Problems #3, Goodreads, </ref> *(en) Anthony Pym (2010). ''Exploring Translation Theories''. [[Londono]]: eldonejo ''[[Routledge]]''. *(en) Jeremy Munday (2008). ''Introducing Translation Studies''. [[Londono]]: eldonejo ''[[Routledge]]''. *(en) K. Kaindl, W. Kolb, D.Schlager, ''Literary Translator Studies'' (2021), Benjamins publications *George Steiner (1975). ''After Babel''. Oxford and New York: Oxford University Press. == Vidu ankaŭ == * [[Korpusa lingvistiko]] * [[Korpuso]] * [[Internacia federacio de tradukistoj (FIT)]] * [[Internacia tago pri tradukado]] * [[Juvenes Translatores]] * [[Tradukistoj sen landlimoj]] * [[Eŭropa Societo por Tradukaj Studoj (EST)]] * [[Tradukisto]] * [[Literatura tradukisto]] * [[Traduko]] * [[Terminologio]] * [[TED (prelegoj)#Tradukistoj de TED (antaŭe Malfermita Traduka Projekto - OTP)|TED-tradukistoj]] * [[Korpusa lingvistiko#Tradukstudoj|Kvalito de tradukoj]] * [[Montserrat Franquesa]], profesoro pri tradukologio, [[literatura tradukisto|literatura tradukistino]] kaj esperantistino. * [[Tobiasz Kubisiowski]], esperantisto kiu magistris pri tradukscienco<ref>(eo) [https://www.liberafolio.org/2023/08/11/esperantistaj-recenzantoj-atentas-la-tradukon/ Esperantistaj recenzantoj atentas la tradukon], Libera Folio, 2023-08-11</ref> * [[Komputilizita tradukado]] * ''[[Index Translationum]]'' * [[Traduka Movado|Traduka movado]] * [[Souleymane Bachir Diagne#Tradukarto|Souleymane Bachir Diagne]] * [[Paul Ricoeur#Lingva gastamo|Paul Ricoeur]] * [[Crowdin]] (multlingva tradukado per nuba komputado) * {{iwiki|Netradukeblo|Netradukeblo|ru| Непереводимость}} == Rilataj artikoloj == * [[Interpretado (tradukado)]] * [[Sinkronigo]] (lingva) * [[Supratekstigo]] * [[Subtekstoj]] * [[Maŝintradukado#Tradukiloj al aŭ el esperanto|Maŝintradukado]] * [[Lokaĵigo (lingva)]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|ReVo=tradukologi|ReVo titolo=Tradukologio}} * (en, fr) [http://www.ceatl.eu/ CEATL] : retejo de la Konsilio de la eŭropaj asocioj de literaturaj tradukistoj * (eo) [https://uea.org/aktuale/komunikoj/2021/Mesagxo-de-UEA-okaze-de-Internacia-Tradukada-Tago-2021 Mesaĝo de UEA okaze de Internacia Tradukada Tago 2021], Gazetara Komuniko de UEA, N-ro 986 (2021-09-30) * (angla) ''[https://elearn.translatorswb.org/course/view.php?id=16 Basic Translator Training]'' (Baza traduktrejnado) aŭ ''[https://elearn.translatorswb.org/course/view.php?id=12 Introduction to Machine Translation and Post Editing]'' (Maŝintradukado kaj posta prilaborado) * (angla) [https://www.slideshare.net/slideshow/some-strategies-of-translating-culturally-bound-expressions-and-words/31661031 Pri strategioj traduki kulturligitajn esprimojn] * (eo) [https://www.liberafolio.org/2023/08/11/esperantistaj-recenzantoj-atentas-la-tradukon/ Esperantistaj recenzantoj atentas la tradukon], Libera Folio, 2023-08-11 * (eo) [https://www.brazilamuziko.com/p/kurso-de-tradukado.html Brazila Muziko kun ligiloj al retejoj kun konsiloj por kantotradukado] * (eo) [http://www.tekstoj.nl/esperanto/artikoloj/terminaro.htm Terminareto pri tradukado] == Referencoj== {{Referencoj}} [[Kategorio:Tradukoscienco| ]] 0et74bbuvyuemmg1t7b1zdut66jltbe 0 35751 9456312 9430546 2026-08-18T19:27:41Z Sj1mor 12103 9456312 wikitext text/x-wiki {{Jama ADLS}} {{Informkesto gravulo | nomo = Samuel Hahnemann | dosiero = Hahnemann.jpg | priskribo = La iniciatinto de [[homeopatio]] | grandeco de dosiero = 230 | dato de naskiĝo = [[10-a de aprilo]] [[1755]] | loko de naskiĝo = [[Meißen]], [[Saksio]], [[Germanio]] | dato de morto = [[2-a de julio]] [[1843]] | loko de morto = [[Parizo]], [[Francio]]) }} '''Christian Frederick Samuel HAHNEMANN''' (naskiĝis la {{daton|10|aprilo|1755}} en [[Meißen]], [[Saksio]], [[Germanio]]; mortis la {{daton|2|julio|1843}} en [[Parizo]], [[Francio]]) estis germana [[kuracisto]] kaj la iniciatinto de [[homeopatio]]. == Vivo == === Junaĝo === Filo de Christian Gottfried Hahnemann, [[pentristo]] en [[porcelano|porcelana]] fabriko, kaj lia dua edzino Johanna Christiana Spiess, Samuel, knabo de introspekta karaktero, ekde la infanaĝo interesiĝis pri lernado de la klasikaj [[lingvo]]j. Dekdujaraĝa li scipovis la [[helena lingvo|grekan]] kaj la [[latina lingvo|latinan]] lingvojn kaj jam instruis la rudimentojn de la greka al siaj gimnaziaj kolegoj laŭ indiko de sia instruisto. [[Dosiero:Hahnemanndenkmal leipzig.jpg|eta|maldekstra|Monumento al Hahnemann de [[1851]] en [[Leipzig]]]] En [[1775]], dudekjaraĝa Samuel Hahnemann forlasis la [[gimnazio]]n post prezento de disertaĵo en la latina lingvo kun la titolo: ''La mirinda konstruaĵo de la homa mano''. Tuj poste li vojaĝis al [[Leipzig]] <ref>Laŭ [[Zamenhof]], ''"Lepsiko"'', laŭ alia propono, ''"Lejpsigo"''</ref> por studi [[medicino]]n. Dume li perlaboris vivrimedojn instruante la [[franca lingvo|francan]] kaj [[germana lingvo|germanan]] lingvojn kaj farante tradukaĵojn el la [[angla]]. Tamen la lepsikaj instruistoj ne havis praktikan sperton pri medicino, nur instruante al la lernantoj libreskajn teoriojn, ĉar la tiama universitato havis nek hospitalon nek klinikon je dispono de siaj lernantoj. Hahnemann provis kompensi la mankon de praktiko tradukante kaj studante medicinajn librojn. Li havis kritikan vidpunkton pri la medicinkono de siaj instruistoj, kiu konsistis el nubaj erudiciaĵoj tradicie transdonitaj de [[mezepoko|mezepokaj]] skoloj, sen ia ajn kritiko kaj sen eksperimentaj fundamentoj. Tiel li diras en la tradukado de la verko de Cullen: ''Flebotomioj, kontraŭfebraj kuraciloj, duonvarmaj banoj, senbridaj priskriboj de aperitivoj, konsumivaj dietoj, sangpurigado, oftaj laksigoj kaj klisteroj, konsistiĝas la rondo en kiu la germana kuracisto ĉirkaŭiras senĉese''. Tamen lia plej akra riproĉo al la kuracista metodo okazis en [[1792]] kiam tragike mortis [[Leopoldo la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Leopoldo la 2-a]]. Hahnemann publike skribis artikolon kritikante la konduton de la kuracistoj, kiuj asistis la imperiestron. Li bombaste riproĉis la aplikadon de flebotomioj, kiuj malvigligis kaj mortigis la malsanulon. Por li tia konduto estis absurdaĵo. Tiel li diris: ''Eltiri la viv-fluidon el homo, trifoje dum kvardek kvar horoj, kiam la malsanulo estis konsumita de mens-streĉo kaj longdaŭra [[lakso]] ... La scienco paliĝas pro tio!''. Pro manko de praktika medicino, Hahnemann vojaĝis al [[Vieno]], kie li instruiĝis dum 9 monatoj ĉe la kuracisto de la princa familio, Doktoro Jozefo von Quarin, kiu administraciis grandan hospitalon kaj havis vastan klientaron. Pri tiu instruisto li diris poste: ''Al tiu eminenta praktikulo mi ŝuldas ĉion, kio estas en mi nomita kuracisto''. Oktobre [[1777]] [[Samuel von Brukenthal]], nomumita reganto de [[Transilvanio|Siebenbürgen]] de la imperiestrino [[Maria_Tereza_de_Aŭstrio|Maria Theresia]], proponis al li postenon de bibliotekisto kaj persona kuracisto. Hahnemann sekvis lin al [[Sibiu|Hermannstadt]] kaj vivis tie dum du jaroj. Ŝajne li vidis tie multajn homojn suferantajn pro marĉa febro ([[malario]]) kaj ekzistas ankaŭ indicoj, ke li mem suferis pro ĝi. Dum sia restado en Hermannstadt, li estis akceptita en la [[framasono|framasona]] [[loĝio]] ''Zu den drei Seeblättern'' (ĉe la tri marfolioj). Fine la [[10-an de aŭgusto]] [[1779]] Hahnemann finis sian medicinan studon ĉe la universitato en Erlangen, prezentis sian doktorecan disertaĵon kaj ricevis la titolon de ''doktoro pri medicino''. === Kuracisto === [[Dosiero:Samuel Hahnemann (1755-1843).png|eta|maldekstre|400px|<center>Samuel Hahnemann (1755 - 1843), malkovrinto de la homeopatio. Kuprogravuro laŭ desegnaĵo de [[:en:Hippolyte and Polydore Pauquet|Pauquet]].</center>]] Dum la sekvaj jaroj Hahnemann laboris kiel kuracisto, kemiisto, tradukisto kaj verkisto en multaj germanaj urboj - kun malsamaj sukcesoj. Portempe li tute forlasis sian kuracejon, ''"ĉar ĝi kostis pli da penoj ol gajnoj, kaj kutime rekompencis min per maldanko"'',<ref>Letero de la 29-a de aŭgusto, citita laŭ Jütte, p.48.</ref> kaj dediĉiĝis tute al kemiaj esploroj, tradukoj kaj publikigoj. Alimomente li havis tiom da pacientoj, ke li apenaŭ sukcesis elturniĝi: ''"Mi preskaŭ ne povintus skribi, ĉar dum la kelkaj semajnoj, ke mi vivas en Eilenburg, mi jam havas tiom da klientoj, ke ofte mankas al mi tempo por manĝi."'' <ref>Letero de la 18-a de septembro 1801, citita laŭ Jütte, p. 74</ref> Ankaŭ liaj psikoterapeŭtaj, kemiaj kaj verkistaj agadoj havis tre ŝanĝemajn rezultojn. Lia malkontento pri la medicino igis lin vojaĝi al diversaj urboj por kompletigi siajn sciojn. Por perlabori sian vivon li ne nur klinikadis, sed intense tradukis librojn pri [[kemio]] kaj [[medicino]]. Li praktikis la medicinon de sia tempo, sed kelkfoje rifuzis rimedkuracojn, kiuj ne havis por li raciecon. Li vigle oponis al la uzado de [[alkoholaĵo]]j kaj [[kafo]], kiel ankaŭ al la interna uzado de [[hidrargo]] kaj loka aplikado de [[plumbo]], kiel estis la tiama kutimo. Hahnemann unue laboris en [[Hettstedt]], poste en [[Dessau]], kie li edziĝis en [[1782]] al la apotekista filino Johanna Leopoldina Henriette Küchler. Sekve ili translokiĝis al [[Gommern]] ĉe [[Magdeburg]]. En [[1785]] Hahnemann eklaboris en [[Dresdeno]] kiel kuracisto. Sed krome li tradukis el la angla kaj la franca, ĉefe medicinajn aŭ kemiajn faklibrojn, sed ankaŭ belletrajn verkojn, kaj regule publikigis sciencajn artikolojn, kiel la verkon ''Pri la vintesto je fero kaj plumbo'' ([[germane]]: ''„Über die Weinprobe auf Eisen und Blei“'') en [[1788]], kiu ebligis pruvi la aldonon de venena [[:en:Lead(IV) acetate|plumbacetato]] al vino. La ''vintesto de Hahnemann'' konatigis lian nomon; ĝi iĝis deviga por la vinkomercistoj de [[Berlino]]. En Dresdeno Hahnemann de portempe laboris kiel anstataŭulo de la oficiala urba kuracisto kaj tiel ekspertis leĝan medicinon, kio videblis en lia artikolo pri [[arseniko|arsenikvenenigo]]. Entute dum la periodo de [[1785]] ĝis [[1789]] li publikigis pli ol 2.200 presitajn paĝojn inkluzive de tradukaĵoj, originalaĵoj kaj eseoj. Dum tiu dresdena periodo li profunde pripensis pri la nesufiĉeco de la siatempa medicino. Pro tiu malkontento li dediĉis sin al la nuraj higienaj konsiloj kaj dietoj. Li preskaŭ ne preskribis medikamentojn, ĉar laŭ li, tio estis la nura maniero helpi pacientojn, kiuj fakte estis viktimoj de tre malklara medicino. Li ankaŭ multe konsilis pri modera vivmaniero. Kiel higienisto, li estis avangardisto de sia epoko. Li multe skribis ne nur pri individua higieno, sed ankaŭ pri socia higieno preterirante siajn samtempulojn. Li ankaŭ estis [[psikiatro]] kaj kritikis la tiaman kuracadon de mensmalsanuloj. [[Dosiero:2007-08 Köthen (Anhalt) 30.jpg|eta|240ra|Hahnemann-[[Arthur Lutze|Lutze]]-monumento de [[1897]] en [[Köthen]]]] Dum li tradukis kaj verkis pri kemiaj kaj medicinaj aferoj, lia malkontento pro kuracistaj metodoj kreskadis. Por li la medicina praktiko fariĝis pli kaj pli neebla. En la eseo ''Eskulapo sur Pesiltaso'' ([[1805]]), li asertis: ''Post eltrovo de la malperfektaĵoj kaj eraraj konceptoj de miaj instruistoj kaj libroj, mi enfalis en profundan staton de malsana indignado, ke mi preskaŭ malkredis je la studo de la medicina sciaro. Mi preskaŭ kredis, ke la tuto de la scienco nenion valoras kaj ke ĝi ne povos progresi. Mi forlasis min mem al miaj propraj individuaj konjektoj kaj mi decidis fiksi min en nenian vojon de konsideroj, ĝis kiam mi alvenos al decida konkludo''. En eseo publikigita de li en ĵurnalo li diris: ''Estas nevenkeblaj la obstakloj por alpreno de simpleco kaj certeco en la praktika medicino ... Laŭ mia opinio, la eksteraj baroj de la arto estis pli bone konataj ol mi deziris. Ili ĉiam stariĝis ĉirkaŭ mia laborrondo. Dum longa tempo mi pensis pri ili kiel nevenkeblaj aferoj kaj mi preskaŭ alvenis al malespero konsideranta mian kuracistan praktikon, viktimon de neeviteblaj cirkonstancoj kaj netrapaseblaj obstakloj, kiam trafis min la penso, ĉu ne estus ni mem, la kuracistoj, laŭparte, la respondantoj por tiu manko de simpleco kaj certeco en nia scienco''. Tiu serĉo de simpleco en la medicino signis la tutan esploron de la majstro de Meissen kaj kulminis en la teorio pri kronikaj malsanoj kaj en la minimumaj dozoj de liaj preskriboj. [[Dosiero:Friedrich Arnold Klockenbring.JPG|eta|La prominenta paciento Friedrich Arnold Klockenbring en la kuracista praktikejo de Hahnemann en Georgenthal.]] === Unuaj paŝoj pri homeopatio === En [[1789]] la familio Hahnemann, kiu intertempe havis tri gefilojn translokiĝis al [[:de:Lockwitz|Lockwitz]], poste al [[Leipzig]] kaj al la [[:de:Stötteritz|Stötteritz]] en la ĉirkaŭo de Leipzig. Tie li tradukis en [[1790]] la duvoluman ''Kuracilinstruadon'' de la skoto [[:en:William Cullen|William Cullen]], tiam tre konata kuracisto, instruisto de John Brown, la fondinto de la populara [[:en:Brunonian system of medicine|Brownianismo]]. Tiu traduko enhavas piednoton, kiun oni povas kompreni kiel la unuan spuron de la homeopatio. Hahnemann kritikis, ke Cullen klarigis la konatan efikon de [[kinkono]] ĉe [[malario]] per ĝiaj stomakfortigaj ecoj. Kaj li raportis pri ripeta memprovo kun kinkono, kiu ĉe li kaŭzis ''"ĉiajn kutimajn simptomojn de malario, krom la febro"''. Li skribis, unue tre zorgeme, pri la supozo, ke tiu eco, estigi similajn simptomojn, eble estis la kaŭzo de la saniga efiko de kinkono ĉe malario. En [[1791]] Hahnemann estis akceptita en la fama ''[[Akademie gemeinnütziger Wissenschaften]]'' en [[Erfurt]]. En [[Gotha]], kien translokiĝis Hahnemann en [[1792]], [[Rudolph Zacharias Becker]], amiko kaj eldonisto, anoncis fondon de ''"Sanigejo por 4 frenezaj homoj el riĉaj hejmoj"'', kiun gvidos ''homama kuracisto'', t.e. Hahnemann. Ne ekzistis tie batado, fiksigo kaj aliaj disciplinigaj agadoj; la terapio konsistis ĉefe el interparoloj, eble <ref>Tion supozis almenaŭ Hanspeter Seiler en: ''Die Entwicklung von Samuel Hahnemanns ärztlicher Praxis anhand ausgewählter Krankengeschichten.'' Heidelberg: Haug, 1988, p. 29-37.</ref> ankaŭ jam disdono de homeopataj kuraciloj. Ekzistis tamen nur unu paciento, kiu povis pagi la altajn kostojn, la aŭtoro kaj oficisto, Friedrich Arnold Klockenbring el [[Hanovro]], kiu ŝajne suferis pro deprima mensmalsano. En sia artikolo ''„Striche zur Schilderung Klockenbrings während seines Trübsinns“'', Hahnemann raportis pri sia psikoterapeŭta provo en la ''„Deutschen Monatsschrift“'' ([[1796]]). Poste Hahnemann translokiĝis al [[Molschleben]], [[Göttingen]], [[Bad Pyrmont]] ([[1794]]), [[Wolfenbüttel]], [[Braunschweig]] ([[1795]]) kaj al [[Königslutter]], kie li vivis de [[1796]] ĝis [[1799]]. Li daŭre publikigadis, ĉefe kemiajn kaj [[farmakologio|farmakologajn]] tradukojn aŭ proprajn tekstojn, interalie por produkti solveblan [[hidrargo|hidrargan]] oksidon kaj pri malkovro de kuracilo kontraŭ surkapa ekzemo ĉe suĉinfanoj (kiun oni uzas ankoraŭ nuntempe kiel homeopata kuracilo ''Hepar sulphuris''), sed ankaŭ duvoluman, multe legitan ''Apotekistoleksikonon''. Dum tiu epoko Hahnemann daŭrigis eksperimentojn pri kuraciloj ĉe si mem kaj ĉe aliaj.<ref>Jütte 2005, p. 74.</ref> Ili troveblas en la unua teksto pri la kuracprincipo, kiu nomiĝis poste la homeopata. Tiu teksto aperis en [[1796]] en la ''Ĵurnalo de praktika kuracarto kaj vundkuracarto'' <ref>''Journal der practischen Arzneykunde und Wundarzneykunst''</ref> de [[Christoph Wilhelm Hufeland]] sub la titolo ''Provo pri nova principo por trovi la kuraceblon de drogoj, kaj rigardo al la ĝisnunaj''.<ref>''Versuch über ein neues Princip zur Auffindung der Heilkräfte der Arzneysubstanzen, nebst einigen Blicken auf die bisherigen''</ref> En ĝi Hahnemann priskribas la principon kuraci ''Similan per simila'' (similia similibus) kaj provis pruvi ĝin per vico de [[empirio|empiriaj]] observadoj, interalie memprovoj, venenigraportoj, referencoj al propraj kaj aliaj kuracraportoj, kiuj klarigeblas per la similecprincipo. En [[1799]] Hahnemann kaj lia familio, kiu nombris intertempe ok gefilojn, translokiĝis al [[Hamburgo]]. Liaj provoj gajni sian vivon tie, ne estis tre sukcesaj. Tial li translokiĝis en la jaro [[1800]] al [[Mölln]]. En tiu epoko li vendis memproduktitan ''novan bazan salon'', kiu evidentiĝis esti la delonge konata [[borakso]]. Li konfesis sian eraron kaj redonis la ricevitan monon. Hahnemann denove translokiĝis, unue al [[Machern]], poste al [[Eilenburg]] ([[1801]]-[[1803]]) kaj fine al [[Schildau]]. Tiuepoko klare evidentiĝas en la malsanulraportoj de Hahnemann, kuracado laŭ la similecprincipo. Hahnemann nun uzis pli kaj pli malgrandajn kvantojn, kion li klarigis en la teksto ''Pri la forto de malgrandaj kvantoj de kuraciloj ĝenerale kaj de [[beladono]] aparte'' <ref>''Ueber die Kraft kleiner Gaben der Arzneien überhaupt und der Belladonna insbesondere''</ref> en la ''Ĵurnalo de praktika kuracarto'' de Hufeland. En [[1805]] li translokiĝis por kelkaj jaroj al [[Torgau]]. En tiu epoko li verkis tekston publikigitan denove en la ĵurnalo de Hufeland, kiu unuan fojon uzas la terminon ''homeopatio'': ''"Montrado al la homeopata uzo de kuraciloj en la ĝisnuna praktiko''.<ref>''Fingerzeige auf den homöopathischen Gebrauch der Arzneien in der bisherigen Praxis''</ref> Sed tie aperis ankaŭ du tekstoj, kiuj evidentiĝis, ke li konsekvence daŭrigis siajn memprovojn kaj verŝajne ankaŭ provojn ĉe pacientoj dum la pasintaj jaroj: la latina verko pri kuraciloj ''„Fragmenta de viribus medicamentorum positivis sive in sano corpore observatis“'' (Fragmentoj pri sekuritaj kuracfortoj aŭ ankaŭ tiuj, kiuj estas observitaj ĉe la sana korpo) kaj la libro ''Kuracarto laŭ sperto''<ref>''Heilkunde der Erfahrung''</ref>, la unua kompleta prezentado de la nova kuracprincipo. Fine en [[1810]] Hahnemann publikigis la unuan eldonon de sia baza verko pri homeopatio, tiam sub la titolo ''Ilaro de la racia kuracarto'' <ref>''Organon der rationellen Heilkunde''</ref> (sekvaj eldonoj portis la titolon [[Organon der Heilkunst]] (Ilaro de kuracarto). Tiu verko jam enhavis ĉiujn ecojn de la homeopatio, sed estis dum la sekvaj jaroj tute prilaborita kaj kompletigita. Ĝi restis ĝis hodiaŭ la teoria verko pri homeopatio. Pro la ''Organon'', Hahnemann estis konsiderata ĉefo de nova skolo. En [[1811]] sekvis la unua granda verko, lia programo por testi kuracilojn ĉe sanuloj, t.e. la unua volumo de la ''Pura kuracilarto'',<ref>''Reine Arzneimittellehre''</ref>“ kiu entute havos ses volumojn, kun eksperimentoj ĉe sanuloj (ĉefe ĉe li mem, liaj familianoj kaj disĉiploj. Tia verko, fondita je eksperimentoj, estis en la tiama epoko ununura aldono al la [[farmakologio]], nenio komparinda estis farita ĝis tiam, kiel diris Anthony Campbell.<ref>Campbell 2008, p. 24.</ref> === La jaroj en Leipzig === En [[1811]] Hahnemann translokiĝis al [[Leipzig]]. Tie li sukcesis ricevi en [[1812]] per alia scienca verko, ''De Helleborismo veterum'', t.e. pri la uzo de la neĝrozo (Helleborus niger) ĉe la prauloj, t.e. la antikvaj aŭtoroj, la permeson instrui ĉe la universitato. Nun Hahnemann vere iĝis iniciatinto de nova kuracarta skolo, kolektis disĉiplojn ĉirkaŭ si, kapablis daŭrigi sian kuraciltestprogramon kun novaj fortoj kaj prelegis pri homeopatio. Aldone li implikiĝis en akademiajn disputojn, ĉar inter la medicinprofesoroj ekzistis ankaŭ malamikoj. Tiel okazis disputo kun [[:de:Karl Heinrich Dzondi|Karl Heinrich Dzondi]] de la universitato en [[Halle]] pri la demando, ĉu oni uzu kaze de brulvundoj kiel eble plej malvarman aŭ prefere varmetan akvon. En [[1816]] eldoniĝis la dua volumo de la ''Pura kuracilarto'', en [[1819]] la dua eldono de la ''Ilaro de kuracarto'' kun la aldonita frapfrazo ''"Sapere aude"'' (aŭdacu scii) de [[Horacio]], kiu famiĝis pro la difino de [[klerismo]] de [[Immanuel Kant]]. Dum la periodo en Leipzig Hahnemann havis vastan klientaron. Lia plej fama paciento estis ne nur [[Friedrich Wieck]], la patro de [[Clara Wieck]] (poste Clara Schumann), sed ankaŭ [[Karl Philipp zu Schwarzenberg|Karlo Filipo de Schwarzenberg]], aŭstra marŝalo, kiu famiĝis pro la venko en la [[batalo de Leipzig]]. Malgraŭ ĉiaj penoj la princo fine mortis oktobre [[1820]]. Estiĝis dum tiu epoko ankaŭ la Leipzig-a disputo, ĉar Hahnemann, kiu havis kemiajn kaj farmakologajn sciojn, volis mem prepari siajn homeopatajn kuracilojn, al kio kontraŭstaris tri apotekistoj, ĉar nur apotikistoj havis la privilegion prepari kuracilojn. La disputon finis en [[1820]] kompromiso: la apotekistoj konservis sian hereditan rajton, sed kaze de ekstremo, ĉefe en la kamparo, Hahnemann rajtis mem prepari kuracilojn. Alia okazaĵo dum tiu epoko estis la aliĝo de Hahnemann al [[framasono|framasona]] [[loĝio]] ''Minerva zu den drei Palmen'' (Minerva ĉe la tri palmoj) en la jaro [[1817]]. === La jaroj en Köthen === [[Dosiero:2007-08 Köthen (Anhalt) 47.jpg|dekstra|240ra|eta|Loĝejo de Hahnemann en [[Köthen]]]] Hahnemann fine translokiĝis denove kaj en [[1821]] laboris kiel duka ĉefkuracisto en [[Köthen]], kie la duko [[:de:Heinrich (Anhalt-Köthen)|Henriko de Anhalt-Köthen]] garantiis al li skribe la rajton prepari siajn proprajn kuracilojn. En [[1822]] li estis nomumita korta konsiliisto kaj en [[1829]] li festis la 50-an jubileon de sia promociiĝo en Erlangen. Eldoniĝis de [[1828]] ĝis [[1830]] la unua eldono de ''Kronikaj malsanoj'' <ref>''„Chronische Krankheiten“''</ref>, kiu prezentis gravan ŝanĝon en la doktrino de homeopatio kaj ne estis akceptitaj eĉ de ĉiuj disĉiploj de Hahnemann. Kvankam li daŭre konservis la principon de simileco, Hahnemann konstatis, ke dum apartaj kronikaj malsanoj, simpla homeopata kuracado ne sufiĉis. Li disigis ilin en tri tipojn: la [[venereaj malsanoj|venereajn malsanojn]] [[sifiliso]] kaj [[gonoreo]] kaj la malsano pro manko ''psora''. En tiuj kazoj la similecprincipo estu uzata rilate al la pra-malsano, kiu kreis la kronikan malsanon. Alia pli posta problemo estis la nova instruo pri la potenciigo de kuraciloj: Hahnemann anoncis, ke la metodo de maldensiigo kun aldona mekanika prilaboro (skuigo, frotado) necesis por krei efikajn kuracilojn. Ne ĉiuj disĉiploj sekvis tiajn anoncojn senkondiĉe. Samtempe Hahnemann, kiu antaŭe ne provis trovi teorian kialon al sia similecprincipo kaj komprenis ĝin tute empirie, alproksimiĝis al [[vitalismo]], kiun jesis Hufeland. En la 4-a ([[1829]]) kaj ĉefe la 5-a ([[1833]]) eldono de la ''Ilaro'', li argumentis pri la similecprincipo per ne-materiala [[vivoforto]] de la organismo, kiu tute ne estis menciita en la unua eldono, sed tamen nur kiel [[hipotezo]]: {{Citaĵo|Ĉar tiu naturkuracleĝo (la similecprincipo) montriĝas en ĉiuj puraj provoj kaj ĉiuj veraj spertoj de la mondo, la fakto do ekzistas, tial malgravas la scienca klarigo, kiel tio okazu, kaj ne indas laŭ mi, provi tion. Tamen jena opinio estas la plej verŝajna, ĉar ĝi baziĝas je spertoj.|Samuel Hahnemann, ''Ilaro'', § 20 <ref>''Da dieses Naturheilgesetz (das Ähnlichkeitsprinzip) sich in allen reinen Versuchen und allen ächten Erfahrungen der Welt beurkundet, die Thatsache also besteht, so kommt auf die scientifische Erklärung, wie dieß zugehe, wenig an und ich setze wenig Werth darauf, dergleichen zu versuchen. Doch bewährt sich folgende Ansicht als die wahrscheinlichste, da sie sich auf lauter Erfahrungs-Prämissen gründet.''</ref>}} La [[31-an de marto]] [[1830]] mortis la unua edzino de Hahnemann en Köthen post 48-jara edzeco. Kvar el liaj filinoj nun helpis en la kuracejo. Grave por la sekva firmiĝo de la homeopatio estis liaj opiniesprimoj rilate al la grandaj [[ĥolero]]-[[epidemio]]j de la jaroj [[1830]] kaj [[1831]]. Hahnemann mem neniam renkontis ĥolermalsanulon, sed publikigis en Köthen kvar influriĉajn tekstojn pri la eco de ĥolero kaj ties kuracado, pri kiuj interesiĝis kuracistoj, kaj kiuj montris sufiĉe bonan efikon (almenaŭ kompare al la tiama medicino). Rimarkinde estas, ke Hahnemann opiniis ĥoleron ĝuste [[infekta malsano]] transdonita de ''malgrandetaj bestetoj de malalta ordo'' <ref>''Feinste Thiere niederer Ordnung'', citita laŭ Jütte 2005, p. 180.</ref>. Tial li rekomendis, almenaŭ en la komenca fazo, [[antisepso|antisepsan]] terapion en formo de [[kamforo|kamforaplikado]]. Certe helpis la sukceson de la homeoptio la fakto, ke Hahnemann kontraŭstaris al ĉiuj malfortigaj agadoj kaj ĉefe deklaris kontraŭsenca la trinkmalpermeson rekomenditan de aliaj kuracistoj.<ref>Pri la kuracado de ĥolero, le relativaj sukcesoj de homeopatio kaj rilatan klarigon, vidu Jütte 2005, p. 178-184.</ref> En la [[1830-aj jaroj]] okazis ankaŭ fortaj luktoj pri la pureco de la nova skolo, kiu evidentiĝis ĉefe dum la disputoj pri la unua homeopata malsanulejo, kiu fondiĝis en [[1833]] en Leipzig. Hahnemann tre vigle kontraŭstaris ĉiun provon ligi homeopation al kutimaj, malfortigaj metodoj, kiel [[sangigo]], [[laksigo]], ktp. Aparte celis tia kontraŭstaro la estron de la malsanulejo, Moritz Müller, kiu preferis [[eklektikismo|eklektikan]] procedon. De tiam konfliktoj kun ''duonhomeopatoj'' ne ĉesis. Fine de [[1834]] Mélanie d'Hervilly, 35-jaraĝa franca pentristino, vizitis la kuracejon de Hahnemann. Ŝi tuj enamiĝegis en la intertempe 80-jaran kuraciston, kaj la civila geedziĝo okazis la [[18-an de januaro]] [[1835]] en Köthen. Tre baldaŭ la geedzoj translokiĝis al Parizo. === Lastaj jaroj en Parizo === [[Dosiero:Samuel Hahnemann 1841.jpg|eta|maldekstra|Samuel Hahnemann, [[1841]]]] [[Dosiero:Père-Lachaise - Division 19 - Hahnemann 01.jpg|eta|dekstra|240ra|La tombo de Hahnemann en [[Parizo]]]] Siajn ok lastajn vivojarojn Hahnemann pasigis kiel konata kaj okupita kuracisto. Lia plej fama paciento estis verŝajne en [[1837]] la violonisto [[Niccolò Paganini]], kiu suferis pro [[priapismo]], malurinado kaj tusado. Li ĉesis la kuracadon, kiam alproksimiĝo al la edzino de Hahnemann estis kategorie rifuzita de tiu ĉi. Dum la lastaj jaroj Hahnemann laboris pri la 6-a eldono de ''Organon'', kiu enhavis novajn preskribojn pri produktado de kuraciloj (''potenciigo''), ĉefe pri la poste nomataj Q-potencoj (kun aparte grandaj maldensetapoj de 1:50.000), pri kiuj cirkulis dum preskaŭ jarcento onidiraĉoj. Pro disputoj inter Mélanie Hahnemann kaj diversaj disĉiploj de Hahnemann, ĝi estis publikigita nur en [[1921]] de [[Richard Haehl]]. Versio publikigita post la morto de Hahnemann fare de [[Arthur Lutze]] estas supozita neaŭtenta. Hahnemann mortis la [[2-an de julio]] [[1843]] en [[Parizo]], verŝajne pro [[pneŭmonio]]. Li estis entombigita unue en la [[Tombejo de Montmartre]], poste en [[1898]] kun lia dua edzino en la [[Tombejo de Père-Lachaise]]. Sur lia tomboŝtono estas skribite, kiel li deziris: ''"Non inutilis vixi"'' (mi ne vivis senutile). Pro sia merito li estis nomumita ''honora civitano de Meissen''. == Naskiĝo de la homeopatio == Tradukante la farmokologian verkon de Cullen (medicina materialo aŭ farmakopeo de Cullen) li malkonsentis kun la aŭtoro, kiam ĉi tiu asertis, ke la [[kinkono]] (''Chinchona L.'' el rubiacoj) kuracas la marĉan febron (malarion) pro siaj tonikaj efikoj en la [[stomako]]. Hahnemann vigle argumentis kontraŭ tiu ĉi asertaĵo kaj alvenis al li la ideo eksperimenti la kinkonan ŝelon en si mem. Farante tion li spertis en sia organismo simptomojn similajn al tiuj de la marĉa febro, konkludante ekde tiu ĉi eksperimento ke la kinkono kuracas la febron de la marĉoj pro tio ke ĝi produktas malsanan staton similan al tiu de la febro. Li alvenis do al la [[hipokrato|hipokrata]] aserto pri la [[leĝo de simileco]] (''similia similibus''), proklamita kvincent jarojn a.K kaj neniam sisteme eksperimentita. Ekde tiam li komencis apliki tiun kuracmetodon kaj en [[1796]] li publikigis la verkon ''"Eseo pri la nova principo determini la kuracajn efikojn de drogoj"''. Tiu ĉi publikaĵo estis la signo de la apero de [[homeopatio]] en la mondo. Oni konsideras ĉi tiun jaron, la jaro de naskiĝo de homeopatio. Li kunmetis la grekan radikon ''"homoios"'' (simila) al la alia greka radiko ''"pathos"'' (malsano) kaj kreis la terminon ''"homeopatio"''. Samtempe, por diferencigi la malnovan skolon de la nova, [[homeopatio]], li kreis la terminon [[alopatio]] (''"alos"'' = diferenca + ''"pathos"'' = malsano) por nomi la unuan. Hahnemann anoncis tiam la faman [[aksiomo]]n ''"similia similibus curentur"'' oponante ĝin al la ''"contraria contrariis"'' de la malnova skolo, kiu estis la nura kuracmetodo en tiu epoko. Li ĉiam preferis la modalon ''"curentur"'' (kuracendas) anstataŭ ''"curantur"'' (kuracatas) eble pro la imperativa formo de la unua. Hahnemann en sia epoko estis la unua praktiki eksperimentadon de medikamentoj, forlasante la empiriismon de siaj kolegoj. Laŭ D-ro Dudgeon el Londono li eksperimentis 90 diferencajn medikamentojn en si mem. == Verko == * ''Conspectus adfectuum spasmodicorum aetiologicus et therapeuticus'' (Diss.). Erlangen [[1779]]. * ''Anleitung, alte Schäden und faule Geschwüre gründlich zu heilen'' (Metodo por funde kuraci malnovajn damaĝojn kaj putrajn ulcerojn). Leipzig [[1784]], Crusius. * ''Ueber die Arsenikvergiftung, ihre Hülfe und gerichtliche Ausmittelung'' (Pri la venenigo per arseniko, helpo kaj justica esploro. Leipzig [[1786]], Crusius. * ''Abhandlung über die Vorurteile gegen die Steinkohlenfeuerung'' (Traktado pri la antaŭjuĝoj kontraŭ terkarba brulaĵo). Dresden [[1787]], Waltherische Hofbuchhaltung. * ''Unterricht für Wundärzte über die venerischen Krankheiten, nebst einem neuen Quecksilberpräparate'' (Instruado por vundkuracistoj pri venereaj malsanoj kaj hidrargopreparaĵoj). Leipzig [[1787]]. Crusius. (Teksto legeblas ĉe [http://books.google.de/books?id=OSEPAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Hahnemann++Samuel&lr=&as_brr=1&client=firefox-a#PPP5,M1 Google]) * ''Ueber die Weinprobe auf Eisen und Blei'' (Pri vintesto rilate al fero kaj plumbo). Leipzig 1788. * ''Freund der Gesundheit'' (Sanamiko). Frankfurt 1792. * ''Apothekerlexikon'' (Apotekista leksikono). 4 Theile in 2 Bänden, Leipzig 1793-1798. (Teksto legeblas ĉe [http://www.zeno.org/Kulturgeschichte/M/Hahnemann,+Samuel/Apothekerlexikon zeno.org]) * ''Striche zur Schilderung Klockenbrings während seines Trübsinns'' (Trajtoj por priskribi Klockenbring dum lia deprimo). En: Deutsche Monatsschrift, 1. Jg. (1796), p.&nbsp;147-159. * ''Versuch über ein neues Princip zur Auffindung der Heilkräfte der Arzneisubstanzen, nebst einigen Blicken auf die bisherigen'' (Provo pri novo principo por eltrovi la kuracfortojn de drogoj, aldone kelkaj vidoj al ekzistantaj). En: Hufelands Journal der practischen Arzneykunde, Bd. 2 (1796), 3. Stück, S. 391-439 (Teksto legeblas ĉe [http://books.google.de/books?id=M7CcyH5NURsC&printsec=frontcover&dq=editions:0kt-l0hr48UAof1yYU#PRA2-PA391,M1 Google]) sowie 4. Stück, p.&nbsp;465-561 (Teksto legeblas ĉe [http://books.google.de/books?id=M7CcyH5NURsC&printsec=frontcover&dq=editions:0kt-l0hr48UAof1yYU#PRA2-PA465,M1 Google]) * ''Heilung und Verhütung des Scharlach-Fiebers'' (Kuracado kaj preventado de skarlata febro). Gotha 1801. * ''Ueber die Kraft kleiner Gaben der Arzneien und der Belladonna insbesondere'' (Pri la forto de malgrandaj kvantoj de kuraciloj kaj aparte beladono). En: Hufelands Journal der practischen Arzneykunde, Band 13 (1801), 2. Stück, S. 152-159. * ''Der Kaffee in seinen Wirkungen'' (Kafo kaj ties efikoj). Leipzig 1803. * ''Fragmenta de viribus medicamentorum positivis sive in sano corpore humano observatis''. Leipzig 1805, Barthius. * ''Heilkunde der Erfahrung'' (Kuracarto laŭ sperto). En: Hufelands Journal der practischen Arzneykunde, Band 22 (1805), 3. Stück, S. 5-99 (Teksto legeblas ĉe [http://books.google.de/books?id=x9x7jRUR32IC&printsec=frontcover&dq=editions:0IahriZJs2Jp-RQ3bk&lr=#PRA2-PA5,M1 Google]) * ''Fingerzeige auf den homöopathischen Gebrauch der Arzneien in der bisherigen Praxis''. En: Hufelands Journal der practischen Arzneykunde, Bd. 16 (1807), S. 5-43. * ''Ueber den Werth der speculativen Arzneisysteme, besonders im Gegenhalt der mit ihnen gepaarten, gewöhnlichen Praxis''. In: Allgemeiner Anzeiger der Deutschen (1808). * ''Auszug eines Briefes an einen Arzt von hohem Range über die höchst nöthige Wiedergeburt der Heilkunde''. In: Allgemeiner Anzeiger der Deutschen (1808). * ''Organon der rationellen Heilkunde'' (Ilaro de racia kuracarto). Dresden 1810, Arnoldische Buchhandlung. Spätere, jeweils vermehrte und veränderte Auflagen unter dem Titel: ''[[Organon der Heilkunst]]'' (Ilaro de kuracarto). 2. Auflage: Dresden 1818. 3. Auflage: Dresden 1824. 4. Auflage: Dresden und Leipzig 1829. 5. Auflage: Dresden und Leipzig 1833 (Volltext bei Google [http://books.google.de/books?id=eSM4AAAAMAAJ&printsec=titlepage]). 6. Auflage (posthum): Leipzig 1921 (hrsg. von Richard Haehl; (Online unter zeno.org [http://www.zeno.org/Kulturgeschichte/M/Hahnemann,+Samuel/Organon+der+Heilkunst+(6.+Auflage)]). * ''Reine Arzneimittellehre''. Theil 1-6. Leipzig, 1811-1821. Zweite, vermehrte Auflage: Leipzig 1822-1827. (Online unter zeno.org [http://www.zeno.org/Kulturgeschichte/M/Hahnemann,+Samuel/Reine+Arzneimittellehre]) * ''De helleborismo veterum''. Leipzig 1812. * ''Die chronischen Krankheiten. Ihre eigenthümliche Natur und homöopathische Heilung'', Theil 1-5. Erste Auflage: Leipzig 1828-1830. Zweite, veränderte und vermehrte Auflage: Leipzig und Dresden 1835-1839. (Teksto legeblas ĉe [http://www.zeno.org/Kulturgeschichte/M/Hahnemann,+Samuel/Die+chronischen+Krankheiten zeno.org]) * ''Allöopathie. Ein Wort der Warnung an Kranke jeder Art''. Leipzig 1831. (Teksto legeblas ĉe [http://books.google.de/books?id=ORk4AAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Hahnemann++Samuel&lr=&as_brr=1&client=firefox-a#PPA33,M1 Google]) * ''Heilung der asiatischen Cholera und Schützung vor derselben''. Nürnberg 1831. * ''Sicherste Ausrottung und Heilung der asiatischen Cholera''. Leipzig 1831, Glück. * ''Sendschreiben über die Heilung der Cholera und die Sicherung vor Ansteckung am Krankenbette.'' Berlin 1831, Hirschwald. (Volltext bei Google [http://books.google.de/books?id=axE4AAAAMAAJ&pg=PA1&dq=hahnemann&lr=]) == Monumentoj == [[Dosiero:Hahnemann Memorial at Scott Circle.jpg|eta|dekstra|Hahnemann-memorejo de [[1900]] en [[Vaŝingtono]]]] La [[10-an de aŭgusto]] [[1851]] estis starigita kadre de kunveno de la homeopata centra asocio, monumento por Hahnemann en Leipzig. La surskribo estas jena: ''"Al la fondinto de homeopatio, Sam. Hahnemann, naskiĝinta en Meissen la [[10-an de aprilo]] [[1755]], mortinta en [[Parizo]] la [[2-an de julio]] [[1843]], de liaj dankemaj disĉiploj kaj admirantoj"''.<ref>"DEM // GRÜNDER DER HOMÖOPATHIE // SAM. HAHNEMANN // GEB. ZU MEISSEN D. 10. APRIL 1755 //GEST. ZU PARIS D. 2. JULI 1843 // VON // SEINEN DANKBAREN SCHÜLERN // UND VEREHRERN"</ref> En la jaro [[1900]] estis starigita granda monumento al Hahnemann en [[Vaŝingtono]] kaj oficiale montrita la 21-an de junio. En la tiama [[Usono]] homeopatio ege disvastiĝis kaj usonaj homeopatoj kolektis pli ol 75.000 dolaroj por la monumento. Ĝi havas la surskribon: ''Similia similibus curentur'', la plej mallonga resumo de la homeopata principo: ''Simila estu kuracita de simila''. En la urbo en kiu Hahnemann verkis plej longe, en [[Köthen]] estis starigita monumento en [[1897]], kiu estas dediĉita samtempe al la fondinto de la loka homeopata malsanulejo, [[Arthur Lutze]] ([[1813]]-[[1870]]). Ĝi estas verko de la skulptisto [[Heinrich Pohlmann]]. La Hahnemann-Lutze-monumento staras kontraŭ la novgotika konstruaĵo de la Lutze-malsanulejo, kiu nuntempe viziteblas, kiel ankaŭ la loĝejo kaj la laborejo de Hahnemann. Ekde [[1906]] strato en [[Leipzig]] havas la nomon ''Hahnemannstraße'' (Hahnemann-strato). == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * [[Robert Jütte]]: ''Samuel Hahnemann, Begründer der Homöopathie.'' (Samuel Hahnemann, fondinto de homeopatio), München 2005, dtv premium. ISBN 3-423-24447-X * Rima Handley: ''Eine homöopathische Liebesgeschichte. Das Leben von Samuel und Melanie Hahnemann.'' (Homeopata amrakonto. La vivo de Samuel kaj Melanie Hahnemann.), München 2002, C.H. Beck. ISBN 3-406-45991-9 * Anthony Campbell: ''Homeopathy in Perspective. A critical appraisal.'' 2008, ISBN 978-1-84753-737-9 * Richard Haehl: ''Samuel Hahnemann. Sein Leben und Schaffen.'' (Samuel Hahnemann. Liaj vivo kaj verko.), 2 volumoj, Leipzig 1922, Willmar Schwabe (Ndr. Dreieich 1988) * Samuel Hahnemann: ''Die Krankenjournale.'' Eld. de Robert Jütte. Heidelberg 1992-2005, Haug. * Georg Bayr: ''Hahnemanns Selbstversuch mit der Chinarinde 1790. Die Konzipierung der Homöopathie.'' Heidelberg 1989, Haug, ISBN 3-8304-0210-4 * William E. Thomas, "Hahnemann's Homeopathy" [http://www.angelfire.com/mb2/quinine/] * Oliver Wendell Holmes, "Homeopathy and Its Kindred Delusions" [http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/holmes.html] * Guido Dieckmann: ''Die Gewölbe des Doktor Hahnemann'' (romano). Berlin 2002 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Samuel Hahnemann}} * http://www.homeoint.org/books4/organon <!-- Germana originala --> * http://www.homeopathyhome.com/reference/organon/organon.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140713184926/http://www.homeopathyhome.com/reference/organon/organon.html |date=2014-07-13 }} <!-- Angla translacio --> * http://www.mickler.de/journal/versuch-prinzip-1.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140425120227/http://www.mickler.de/journal/versuch-prinzip-1.htm |date=2014-04-25 }} <!-- _Online_ _etext_ de ''_Versuch_ _über_ _ein_ _neues_ _Prinzip_ _zur_ _Auffindung_ _der_ _Heilkräfte_ _der_ _Arzneisubstanzen_, _nebst_ _einigen_ _Blicken_ _auf_ morti _bisherigen_'' (Germana nur) --> * http://www.homeoint.org/english/index.htm <!-- _אתר_ _המציג_ _את_ _כל_ _ספרות_ _הבסיס_ _של_ _ההומאופתיה_ _ומידע_ _על_ _התרופות_ _כולל_ "_האורגנון_" _של_ _האנמן_ --> {{-}} {{Leginda}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hahnemann, Samuel}} [[Kategorio:Germanaj kuracistoj]] [[Kategorio:Homeopatoj]] ci8a3uijxhkzaehwkptumrwj4ys99az 0 36417 9456581 9442849 2026-08-19T07:35:26Z Sj1mor 12103 9456581 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Sproeck.jpg|eta|344ra]] [[Dosiero:Sproeck1977.jpg|eta|344ra]] '''Adolf SPROECK''' (naskiĝis [[5-a de marto|5-an de marto]] [[1890]] en [[Berlino]] - mortis la [[25-a de marto|25-an de marto]] [[1978]] samurbe) estis [[germana esperantisto]], aktiva pli ol 70 jarojn en la Esperanto-movado. Li estis [[Socialdemokratia Partio de Germanio|socialdemokrata]] laborista esperantisto, redaktoro de la asocia gazeto de [[GLEA|Germana Laborista Esperanto-Asocio]] (GLEA), fondinto de la unuaj laboristaj Esperanto-grupoj en Berlino en [[1911]] kaj kunfondinto de [[Socialista Esperanto-Asocio|Socialista Esperanto-Asocio]] (SEA) en [[1930]]. Li tradukis [[Germana lingvo|germanlingvajn]] kantotekstojn, poemojn kaj aliajn literaturajn verkojn al Esperanto kaj publikigis mem verkitajn humurajn tekstojn en Esperanto. Sub la mallongigo ''ASO'' aŭ la pseŭdonimo EZOKO aperis liaj recenzoj pri la [[Esperanta literaturo|Esperanto-literaturo]]. De 1946 ĝis 1948 li estis distrikta deputito de SPD (Socialdemokrata Partio de Germanio) en [[Prenzlauer Berg|Berlino-Prenzlauer Berg.]] == Familio kaj profesio == Adolf Sproeck estis filo de la tajlormajstro Johann Sproeck kaj ties edzino Johanna. Li vizitis la [[Elementa lernejo|elementan lernejon]] (Volksschule). Kelkan tempon li sukcesis eviti militservon dum la [[Unua Mondmilito]], kiun li abomenis, sed ekde 1917 li devis militservi kiel radiotelegrafisto kaj skribis nun kiel „Sproeck, nuntempe sur militkampo“ en la gazeto de la laboristaj esperantistoj ''Cirkulero anstataŭ Antaŭen''.<ref>Adolf Sproeck: ''Pri la demando de la laborunuiĝo''. En: Cirkulero anstataŭ Antaŭen, sept./ okt. 1918.</ref> Se oni kredas je lia humura aŭtobiografio, li unue elprovis la metion de tajloro, poste la profesion de dentisto kaj laste finlernis la metion de tapetisto (remburisto).<ref>Adolf Sproeck: ''El mia vivo''. En: Adolf Sproeck: La skurila libro. Torben Kehlet, Kopenhago 1968.</ref> Fakte Sproeck en 1925 faris sian majstran ekzamenon. Tion pruvas la diplomo pri la majstra ekzameno en la postlasaĵo. Propran metiejon-vendejon li kune kun negoca partnero ekde 1938 posedis en Berlin-Prenzlauer Berg, Gaudystraße 6. Ĉi-tiu vendejo funkciis dum la tuta milito. „La Duan Mondmiliton mi ne devis partopreni kiel filo de juda patrino“, li skribis en konciza biografieto en 1965.<ref>Adolf Sproeck: Mein Lebenslauf. 5.10.1965 (Mia membiografio). Postlasaĵo</ref> Tio kaŭzis insultojn kaj konfliktojn kun la negoca partnero. Sproeck translokiĝis en 1949 al la distrikto Wilmersdorf en [[Okcidenta Berlino]]. Lia vendejo en [[Orienta Berlino]] en 1952 estis fermita, transdonita al rajtigita administranto kaj vendita. Li malfermis novan metiejon-vendejon por [[remburado]] en la urboparto [[Charlottenburg]], Gervinusstraße 8. Ekde 1965 li agadis honorofice kiel [[Arbitracio|arbitracianto]]. Adolf Sproeck estis edzo de Elfriede Sproeck (1873–1973) kaj havis unu filon. == Laborista esperantisto == === 1907–1914 Esperanto-kursestro, fondanto kaj prezidanto de LEUB === En 1907 Sproeck lernis Esperanton kaj gvidis en [[Saksio]] en 1910 sian unuan Esperanto-kurson, El liaj Esperanto-kursoj en Berlino en 1911 estiĝis la unuaj laboristaj Esperanto-grupoj en la urbo (Centro, Moabit kaj [[Neukölln|Rxdorf]]). Ili fondis la 11an de aŭgusto en 1911 la ''Laboristan Esperanto-Unuiĝon Berlino'' (LEUB), kies prezidanto fari''ĝis'' Sproeck. LEUB nemultan tempon poste ali''ĝi''s al GLEA, kultura organizaĵo en ĉirkaŭo de SPD. En 1912 Sproeck membriĝis en SPD. Sproeck rilate al aliĝo de LEUB al Esperanto-Gruparo Grand-Berlino en 1912 notis: „Ni provu, ĉu estas eble kune kun la burĝaj grupoj labori por nia komuna celo.“ Adolf Sproeck motivigis tion en la asocia revuo per la argumento, ke la laboristaj grupoj bezonas la kursgvidantojn. Li menciis ankaŭ la kondiĉojn por la komuna asocio: 1e La propagando de la unuopaj grupoj de la gruparo estas vere memstara. 2e Por la gruparaj kunvenoj ĉiam devas esti elektataj kunvenejoj, kiuj estas alireblaj por la laboristoj. 3e Preterlaso de ĉiaj monarkiaj manifestacioj (kiel imperiestraj telegramoj, oficiala partopreno en patriotaj festoj k. a.).<ref>Adolf Sproeck: ''Pri kritika ĉirkaŭrigardo okaze de la jarfino''. En: ''Antaŭen 1/1914,'' p. 6.</ref> === 1914–1918 Subtenanto de „pura laborista organizaĵo", redaktoro de la revuo ''La Rondiranto'' === Sproeck pensis ekde [[1914]] pli kritike pri laborunuiĝo de GLEA (Germana Laborista Esperanto-Asocio) kaj GEA ([[Germana Esperanto-Asocio]]). Li skribis: „Mi ne volas aserti, ke ĉiuj burĝaj esperantistoj havas la opinion de s-ro [[Albert Steche|d-ro Steche]], sed tre multaj el ili pruvis dum la milito, ke por ili estas tre simpatia la utiligado de Esperanto en „popolisma senco“. Kaj tio nin dividas.”<ref>Adolf Sproeck: ''Pri la demando de la laborunuiĝo''. En: Cirkulero anstataŭ Antaŭen, sept./ okt. 1918.</ref> <ref>Fritz Wollenberg: ''El la historio de la Esperanto-movado en Berlin, Unua parto 1903-1918.'' Esperanto-Liga Berlin 1993, paĝoj 48-53.</ref> En la revuo ''La Rondiranto'' li respondis en 1917 al artikola serio de Theodor Richter, kiu defendis kiel laborista esperantisto la asocion kun la burĝaj esperantistoj kaj pledis por daŭrigo post la milito. Sproeck akcentis en sia repliko pri „la emo de la burĝoj al naciismo" kaj admonis ne forgesi, ke „ni estas socialdmokratoj“ kaj „Nia celo estas disvastigi Esperanton inter laboristaro. Tion ni povas fari plej bone, se ni estas kaj restas pure laborista organizaĵo sen iu karteliĝo kun la burĝoj."<ref>Adolf Sproeck: ''Ni kaj la Burĝoj, Respondo al kdo Richter''. En: La Rondiranto. 6/1917.</ref> En plua kontribuo Sproeck priskribas travivaĵon de la 30-a de julio 1914 dum esperantista renkontiĝo sur la teraso de la ĝardena restoracio ''In den Zelten'' kiel instigo de lia opiniŝanĝo. Eksterlandaj partoprenantoj de la renkontiĝo estis en Berlino por pluvojaĝo al la UK en Parizo, sed nun eksciis, ke ili devas tre rapide forlasi Germanion pro milita stato. En la ĝardeno ludadis muzikistoj kaj Sproeck ne volis „fidi siajn orelojn“. Esperantistoj kantis ''Lieb Vaterland magst ruhig sein''. (Kara patrolando, trankviliĝu). Sproeck skribis indigne: „Ilin ne ĝenis la ĉeesto de la eksterlandanoj. Ilin ne ĝenis la rusoj, la supozeblaj malamikoj je la morgaŭa tago.Ili kantis, kantis. Adiaŭ Esperantismo! Sproeck plue skribis: La ĉeestantaj membroj de nia Unuiĝo tuj komprenis sian devon. Protestante kontraŭ tiaj ŝovinistaj agoj ili forlasis la restoracion. Je tiu tago niaj kamaradoj unue dubis pri la eblo de plua komuna laboro kun la burĝaj grupoj."<ref>Adolf Sproeck: ''El la historio de nia Unuiĝo. Malgranda epizodo''. (Aus der Geschichte unserer Vereinigung. Eine kleine Episode.) In: La Rondiranto. Nr. 7/1917.</ref> Fakte tia organiza kuniĝo de laboristaj kaj burĝaj esperantistoj kiel antaŭ la milito ne plu okazis post 1918. La revuo ''La Rondiranto'', kies redaktoro estis Sproeck, aperis dum la Unua Mondmilito en Berlino kun originalaj kaj tradukitaj Esperanto-kontribuoj de laboristaj esperantistoj. 6 kajeroj el la jaroj 1916 kaj 1917 kaj artikoloj por kajero en 1919 troviĝis en la postlasaĵo de Sproeck.. La revuo estis manskribita, ilustrita mane per inko, la paĝoj tonditaj kaj kungluitaj. Laŭnome la revuo ne estis multobligita, sed rondiris de mano al mano. Adolf Sproeck, Theodor Richter, Willy Nötzold, Reinhold Grabsch. Joh. Burda, F. Wiesender. Robert Schäfer kaj Theodor Müller verkis aŭ tradukis artikolojn, raportojn, poemojn, satirojn, rakontojn ŝercojn kaj enigmojn. Willy Nötzold desegnis la ilustraĵojn. La revuo montras aŭtentike, kiamaniere ĉi-tiuj laboristaj esperantistoj rigardis la vivon kaj la eventojn dum la milito. Komuna trajto estas la abomeno pri la milito, la sopiro al paco kaj al pli justa mondo. Sproeck publikigis en la revuo serion de artikoloj pri la historio de LEUB kun memoroj pri la pridisputita fondinto de laboristaj grupoj Leopold Schlaf, pri unuaj Esperanto-kursoj por laboristoj en Berlino, la fondo de LEUB kaj de la Esperanto-Gruparo Grand-Berlino, krome pri la rilato al la burĝaj grupoj, plue sian replikon al la artikoloj de Theodor Richter pri la rilato al la burĝaj esperantistoj. Li publikigis la Esperanto-tradukon de la poemoj ''Lotuso'' kaj ''Belzacar'' de [[Heinrich Heine]] kaj la mem verkitan poemon en Esperanto ''Revo'', en kiu li sopiras la finon de la sangoverŝado kaj kulturdetruo, pacon kaj fratan kunvivadon de la nacioj. En la kajero VII (Majo 1917) li anoncis, ke li ne plu povas eldoni la "Rondiranton" pro soldatiĝo. Por postmilita kajero li skribis la kontribuon ''Estu ni fratoj''. Kun patoso li skribis: <blockquote>„Ni volas propagandi kaj efektivigi la fratecon inter la popoloj…Kiu venas al ni laboristaj esperantistoj, devas ekkoni, ke la interna ideo de Esperanto estas la amo al ĉiu homa estaĵo.“<ref>Fritz Wollenberg: ''La Rondiranto (Der Rundgänger) – eine Berliner Esperanto-Zeitschrift aus dem 1. Weltkrieg spiegelt Meinungen zu Krieg und Frieden'' (Berlina Esperanto-revuo el la [[Unua Mondmilito|1a Mondmilito]] spegulas opiniojn pri milito kaj paco). En Fritz Wollenberg (Red.): ''Esperanto. Lingvo kaj Kulturo en Berlino kaj Brandenburgio 111 jaroj, [[Jubilea Libro 1903 - 2014 (Berlino-Brandenburgio)|Jubilea Libro 1903–2014]]'', [[Esperanto-Asocio Berlin-Brandenburgio|Esperanto-Asocio Berlino-Brandenburgio]] (eld.), Mondial, Novjorko – Berlino 2017 (Konbtribuoj en germana lingvo kaj en Esperanto), ISBN 978-1-59569-340-2, p. 182''–''211.</ref></blockquote>Estas interese, ke la interna ideo de [[L. L. Zamenhof|Zamenhof]] kaj lia teksto de la [[La Espero|Esperanto-himno]] kun pensoj pri homa fratigo ludas gravan rolon en ĉi-tiu revuo. === 1922–1927 Redaktoro de la asocia revuo de GLEA, eldonanto de LEA-kantaro === De 1924 ĝis 1927 Spreock estis redaktoro de ''[[Der Arbeiter-Esperantist]]'' (La Laborista Esperantisto), la asocia gazeto de G[[LEA]]. En la eldono 7/1922 li skribis ''Por orientiĝo'' „Nova nomo – nova enhavo.“ Kaj anoncas, ke la gazeto „alportos tri aĵojn“: „Sciigojn de la asociaj instancoj kaj de la grupoj… artikolojn kun propaganda valoro, ankaŭ instigojn por la grupoj… ekzercojn por komencantoj kaj traktaĵojn pri lingvaj demandoj. Por la lasta parto estas konsiderataj ankaŭ mallongaj artikoloj aŭ tradukoj en Esperanto.“<ref>Adolf Sproeck: ''Zum Geleit''. ''Der Arbeiter-Esperantist.'' 7/1922, p. 1.</ref> Tio estis lia ambicia programo, kaj li postulis, kio liaopinie ĝis nun mankis, la kunlaboron de aliaj. En la sekvaj asociaj kunvenoj li estis reelektita redaktoro pro ĉi-tiu programo. Kelkajn ĉefartikolojn pri bazaj demandoj Sproeck mem verkis. El lia plumo aperis artikoloj pri memkompreno de laborista esperantistaro, kaj li publikigis unu tre gravan en 1924 pri la disvastigo de Esperanto ekstere de la movado. Hans Breitenbach elstarigis en sia nekrologo en 1978 „multe atentatan artikolon” de Sproeck el 1924 „kun bazaj ideoj pri disvastigado de lingvo ne tiel multe en aparta movado sed en diversaj kadroj de kultura kaj kleriga agado kun internacia impeto“.<ref>Hans Breitenbach: ''in memoriam Adolf Sproeck'' En: Berlina Informilo 5/1978.</ref> En 1924 li skribis pri la „tielnomata“ interna ideo de Esperanto. Li klarigis, ke la interna ideo de Esperanto, do la konvinko, ke per disvastigo de Esperanto senpere oni subtenas pacon kaj interkompreniĝon, estis grava motivigo por Zamenhof kaj la fruaj esperantistoj, sed pli kaj pli disvastiĝas la ekkono, ke Esperanto estas rimedo, kiu estas uzbebla por multaj celoj, eĉ por naciismo. Sekve „ ankaŭ la laboristoj, la internaciaj socialistoj, komunistoj kaj anarkistoj volas uzi Esperanto por siaj celoj kaj laŭ tiuj fondi proprajn organizaĵojn kaj proprajn gazetojn.“<ref>Adolf Sproeck: ''Über die sogenannte „innere Idee“ des Esperanto''. En: Der Arbeiter-Esperantist, 7/1924, p. 1–2.</ref> Sub la titolo „Neniam denove popola murdado" li memorigis pri la eksplodo de la Unua Mondmilito kaj konsideris respondecan la avidon de la kapitalismo je profito kaj la „ĉie edukitan militistan kaston“, antaŭtimante novan pli kruelan militon, favoritan per la lingvaj baroj. Komunan lingvon de la proletaro li konsideras grava, por ke la Internacio ne restu nur „ligo de gvidantoj“.<ref>Adolf Spproeck: ''Nie wieder Völkermorden!'' En: Der Arbeiter-Esperantist, 8/1924, p. 1.</ref> En 1926 li skribis pri la rilatoj inter la laborista Esperanto-movado kaj la politika laborista movado. Li konstatas bedaŭron, ke la politikaj organizaĵoj ne nur la Esperanto-movadon, sed ankaŭ aliajn kulturajn movadojn „nur pro neceso agnoskas“, sed lasas manki aktivan subtenon. Li opiniis: „Oni ja ignoras la grandan rolon de la klerigaj streboj en la laborista movado.“ Li karakterizas la laboristan Esperanto-movadon „kulturmovadon, la aliĝo al ĝi estas sendepende de iu partia starpunkto“, kaj li postulas, konsideri la diversajn frakciojn kiel ŝanco „por informiĝi pri la opinioj de la alie pensantaj kamaradoj.“<ref>Adolf Sproeck: ''Die Arbeiter-Esperantobewegung und ihre Stellung zur politischen Arbeiterbewegung''. En: Der Arbeiter-Esperantist. 2/1926, Arbeiter-Esperanto-Bund für das deutsche Sprachgebiet, Leipzig, p. 1.</ref> Apud la ĉefartikoloj oni legis de Sproeck ankaŭ kontribuojn pri lingvo kaj instruado. Ankaŭ poemoj de li aperis. En 1926 Sproeck kompilis kantolibron de GLEA. Por ĝi li elektis laboristajn kaj batalkantojn, kantojn de [[Libera penso|liberpensuloj]] kaj [[Popolkanto|popolkantojn]], tradukitajn de diversaj aŭtoroj. Lia antaŭparolo komenciĝas per la vortoj „Delonge atendita, delonge sopirita.“ kaj li klarigas, ke la kantolibroj de la burĝaj eldonejoj ne povas kontentigi la laboristojn, ĉar mankas la batalkantoj kaj la kantoj por gejunuloj kaj en la kantolibro, eldonita de SAT, multaj kantoj al germanlingvaj gekamaradoj ne estas konataj. Lia LEA-kantaro aperis en 3 eldonoj.<ref>''LEA-Kantaro. Kolekto de proletaj, batalaj, liberpensulaj kaj popolaj kantoj.'' Elekto de la kantoj kaj antaŭvorto: Adolf Sproeck, Laborista Esperanto-Asocio, 1a kaj 2a eldono Leipzig 1926, 3a prilaborita eldono Berlin 1931, kun malgrandaj ilustraĵoj.</ref> En 1927 por Sproeck finis la redaktora agado pro konfliktoj pri artikolo en "Der Arbeiter-Esperantist", kies aperon kelkaj membroj de la estraro volis malhelpi. === 1929–1945 Fondanto de SEA kaj redaktoro de la kontribuoj por ''La Socialisto'' === Sproeck forlasis GLEA, ĉar li perceptis kreskantan komunisman orientiĝon de la asocio. Li fondis en 1929 la ''Freie Arbeiter-Esperantisten-Vereinigung Berlins'' (Libera Laborista-Esperantista Unuiĝo de Berlino). En 1930 en Berlino delegitoj de 14 grupoj de GLEA fondis la ''Socialistan Esperanto-Asocion'' (SEA), socialdemokrate orientitan organizaĵon. Sproeck estis unu el la fondintoj. Li fariĝis la redaktoro de ĝia gazeto ''Sciigilo'',<ref>''Germana Esperantisto''. Amtliches Blatt des Deutschen Esperanto-Bundes e.V. und anderer Esperantisten-Vereinigungen. Deutscher Esperanto-Bund, Berlin, 10/1930, p. 151.</ref> sed anstataŭ eldoni ĝin, la asocia revuo de [[Aŭstria Laborista Ligo Esperantista|Aŭstria Laborista Ligo de Esperantistoj]] (ALLE) ''La Socialisto'' fariĝis ankaŭ oficiala organo de SEA, do Adolf Sproeck en kontakto al la sekretario de ALLE [[Franz Jonas]] (1899–1974), kiu samtempe ekde 1929 estis redaktoro de ''[[La Socialisto]]'' respondecis pri la kontribuoj el Germanio. Ankaŭ en ''La Socialisto'' li publikigis mem verkitajn kontribuojn, ekzemple en 1932 pri ''Malarmado kaj Esperanto''. Pri la rolo de Esperanto li skribis:<blockquote>„Ĝi estas nur rimedo. La penso estas utopia, ke la internacia lingvo kapablas, malebligi militojn. Sed ĝi kapablas, malpopularigi militojn Ĝi kapablas, alproksimigi anojn de diversaj landoj tiel, ke malnovaj asertoj pri malamo kaj malamikeco dronas kaj malaperas, ke militaj mensogoj malebliĝas, ke super la popoloj estiĝas atmosfero de amikeco kiel kontraŭrimedo kontraŭ la pestigo per la veneno de malamo inter popoloj.“ Li konkludas: „Ju pli multe ni zorgas pri la disvastigo de la internacia lingvo, des pli multe ni servas al la ideo de popola interkompreniĝo – finfine de malarmado.“<ref>Adolf Sproeck: ''Abrüstung und Esperanto''. En: La Socialisto. Organo de [[Aŭstria Laborista Ligo Esperantista]] kaj de [[Socialista Esperanto-Asocio]] (Germanio), 4/1932, Wien, 1a de aprilol 1932, p. 1.</ref></blockquote>Sproeck restis membro de SAT (N-ro 866), kvankam li kontraŭis al la organiza strukturo – la nura individua membreco, ĉar laŭ lia opinio multaj membroj,kiuj ne povas partopreni la kongresojn, ne povas kundecidi. KIam SEA en 1933 malfondiĝis, ĉar ĝi estis minacata de la malpermeso, estis interrompita la publika agado de Sproeck por la Esperanto-movado ĝis 1945. == Distrikta deputito en Berlino Prenzlauer Berg == Post la milito Sproeck denove agadas en la Esperanto-movado kaj en SPD. En la teksto ''Auf der Pattform der Demokratie'' (Sur platformo de la [[demokratio]]) de decembro [[1945]] li resumis: <blockquote>„Se ni ĉirkaŭrigardas, ni devas konstati, ke la demokratio en Germanio ankoraŭ tute ne havas platformon, ke ĝi nun ne estas pli ol revo. Sed revo, kies efektivigon ni forte aspiras.“</blockquote>El la partioj en la [[Zono de postmilita Germanio okupita de Sovetunio|Sovetunie okupita zono de Germanio]] por Sproeck SPD estas la sola, kiu „jam ĉiam estis demokratia“, kaj li postulas: „balotojn sur demokratia bazo“ kaj „registaron, kies konsisto kongruas al la rezulto de la balotoj kaj kiu posedas sufiĉe da potenco kaj aŭtoritato, por regi Berlinon laŭ la principoj de la demokratio.“<ref>Adolf Sproeck: ''Auf der Plattform der Demokratie''. decembro 1945 (Postlasaĵo).</ref> Post la balotoj en oktobro 1946 Sproeck fariĝis unu el la 21 distriktaj parlamentanoj de la partio [[SPD]] en la unua postmilita Bezirksverordnetenversammlung (BVV - distrikta parlamento) en la berlina distrikto Prenzlauer Berg. La BVV kunvenis ekde la 17-a de decembro dufoje monate ĝis la aŭtuno en 1948. Sed por SPD la situacio en Orienta Berlino pli kaj pli malfaciliĝis. Ella Kay (SPD), balotita urbestrino estis eloficigita fare de la Soveta Militara Administracio la 18-an de decembro 1947, kaj ŝia posteulo Kurt Exner (SPD) devis eloficiĝi en novembro 1948. Por Sproeck finis la agado kiel deputito en aŭtuno 1948, ĉar post la disdivido de Berlino en Orienta Berlino por kelkaj jaroj ne okazis balotoj de distriktaj parlamentoj. Sproeck forlasis en 1949 la distrikton Prenzlauer Berg, kie li loĝis dum multaj jaroj (Choriner Straße 45) kaj translokiĝis al la okcidentberlina distrikto Wilmersdorf (Am Volkspark 45). == En Germana Esperanto-Asocio == En [[1949]] la 12-an de januaro estis publikigita la malpermeso de Esperanto-organizaĵoj kaj -publikigaĵoj en la Sovetunie okupita zono kaj la 3-an de julio estis fondita la [[Esperanto-Ligo Berlin|Esperanto-Liga Berlino]] (ELB) en [[Neukölln]]. Sproeck jam en 1946 agadis en la Laborkomunumo de socialdemokrataj esperantistoj en SPD. Laŭ la konsilo de SPD ne fondiĝis aparta socialdemokrata Esperanto-organizaĵo. Ke la laboristaj esperantistoj ne denove fondis sian asocion, Sproeck klarigis jene: <blockquote>„Laŭ mia opinio la Esperanta movado estas kultura movado, kiu ne dispartiĝu laŭ partioj aŭ tendencoj.“</blockquote>En 1948 Sproeck aliĝis al [[Germana Esperanto-Asocio]] (GEA) kaj en 1949 al la nove fondita Esperanto-Ligo Berlin (ELB), kies prezidanto Sproeck fariĝis en 1950. En la sekva jaro 1951 ELB fariĝis federacilanda asocio de GEA. Kiam estis anoncita por la Germana Esperanto-Kongreso en 1955 la decido pri la aliĝo de GEA al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], parto de la antaŭaj laboristaj esperantistoj protestis kontraŭ tio, ĉar GEA poste ne plu estus neŭtra rilate al la internaciaj organizaĵoj UEA kaj SAT. Sproeck alvokis, voĉdoni por aliĝo al UEA.<blockquote>„Ĉiam estis mia revo", li skribas,„ke Esperantisto aliĝanta al loka grupo per tiu aliĝo aŭtomate estu membro kaj de distrikta ligo kaj de landa asocio kaj de internacia organizaĵo. Tiu revo efektiviĝos, kiam GEA estos aliĝinta al UEA."</blockquote>Li klarigis: „…UEA estas internacia, [[Sennacieca Asocio Tutmonda|SAT]] estas sennacieca! Fakte la du organizaĵoj ne estas kompareblaj. UEA estas internacia organizaĵo por propagando de Esperanto, SAT estas sennacieca organizaĵo por praktiki Esperanton, SAT lasas propagandon al la landaj asocioj... UEA... estas la „tegmenta organizaĵo" de la tutmonda Esperantomovado. Ĝi celas uzi sian influon ĉe internaciaj unuiĝoj por favorigi ilin al Esperanto... UEA ne estas tendenca aŭ eĉ kontraŭlaborista." Li ankoraŭ akcentis la sukcesojn de UEA ĉe UNESCO.<ref>Adolf Sproeck: ''Ĉu kolektiva aliĝo al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]]?''. En: Germana Esperanto-Revuo 5/1955.</ref> GEA aliĝis al UEA. Por Sproeck ne estis problemo, samtempe esti membro ĉe UEA kaj SAT, pli malgranda parto de la laboristaj esperantistoj forlasis GEA kaj fondis la ''[[Libera Esperanto-Asocio|Liberan Esperanto-Asocion por la germanlingvaj lingvoteritorioj]] (Freier Esperanto-Bund für die deutschen Sprachgebiete).'' Kiel LKK-prezidanto Sproeck tre sukcese gvidis la organizadon de la 38a Germana Esperanto-Kongreso en [[Okcidenta Berlino|Okcidenta Berlino.]] Protektanto estis siatempe la Prezidanto de la Parlamento de Berlino, Willy Henneberg (1898–1961). La kongreso ĉefe okazis en la ''Berliner Kindl-Festsälen'' (Festsalonoj), Hermannstraße 217–219 en Berlino Neukölln. Membroj de la Honora Komitato estis inter aliaj Kurt Exner, Senatano pri Laboro kaj Socialaj Aferoj kaj Gerhard Lasson, Distrikta urbestro de Neukölln. Germana Esperanto-Revuo en Junio 1960 enhavas la dankon “al niaj agemaj ges-anoj Adolf Sproeck kaj Hertha Franck” (Fakdelegitino de UEA por turismo) kaj la pritakson: <blockquote>„Plej granda sukceso ŝajnas al mi kuŝi en tio, ke ĝi estis unika okazo por “translimaj” interrenkontiĝoj.”<ref>Jfb (Joseph Ferdinand Berger): ''La pentekostaj tagoj 1960 en Berlin – Ĉirkaŭ la 38a Germana Esperanto-Kongreso''. En: Germana Esperanto-Revuo, 6/1960, paĝoj 61, 63, 64.</ref></blockquote>Estis unu jaro antaŭ konstruo de la Berlina Muro. La rilatoj inter okcidentberlinaj kaj orientberlinaj esperantistoj por ELB estis tiutempe tre gravaj. Dum la kongreso en 1960 okazis ekskursoj en [[Orienta Berlino|Orienta]] kaj en Okcidenta Berlino. La tre aktiva junulara Esperanto-grupo, ligita al la SPD-junularorganizo ''Die Falken'', kunorganizis la interzonajn renkontiĝojn, ekzemple en 1956 en Jugendheim Lessinghöhe (Junulara domo). Kvankam ELB nur estis permesita en Okcidenta Berlino, ĝi havis membrojn ankaŭ en Orienta Berlino. Adolf Sproeck flegis siajn rilatojn al la antaŭaj laboristaj esperantistoj, nun vivantaj en Orienta Berlino ekzemple al Hans Manske. Eĉ Rudi Graetz, ekde 1965 la unua prezidanto de [[Esperanto-Asocio de GDR|Centra Laborrondo Esperanto en Germana Kulturligo]], subskribis salutkartojn al Sproeck. Sproeck fariĝis la dua prezidanto de Esperanto-Ligo Berlin por pli ol 20 jaroj de 1950 ''ĝ''is 1971. Estis la tempo, en kiu inter aliaj la Esperanto-poeto [[Karl Vanselow]] (1877–1959),la reĝisoro kaj Esperanto-verkisto [[Jean Forge|Jan Fethke]] (1903–1980) kaj la estro de la librovendejo en la Maison de France kaj Esperanto-verkisto [[Louis Beaucaire]] (1925–1983) zorgis pri kreiva kultur-arta atmosfero en ELB. Ankaŭ Sproeck ja agadis kiel tradukanto, recenzanto kaj poeto. En la malfruaj 1960-aj jaroj li estis prezidanto de GEA-konsilantaro kaj gvidis la asociajn kunvenojn. Tiutempe lia eldiro „Sindetenojn mi ne ŝatas.“ famiĝis.Kulmino en tiu tempo estis la Unua Komuna Germana Franca Esperanto-Kongreso en 1969 en [[Strasburgo]] Sproeck en kelkaj publikigaĵoj Sproeck esprimis siajn pensojn pri la procedo de la [[Eŭropa Unio|eŭropa unuiĝo]]. Li pozitive rigardis ĝin, sed indikis pri la neceso, ke devas interkompreniĝi la popoloj, sed ne nur manpleno da privilegiitoj Sproeck estis elstara kursgvidanto, li ankaŭ en tiu tempo daŭre agadis kaj apartenis al la Ekzamena Komisiono de ELB. == La recenzanto kaj tradukanto == Oni ekkonas per la recenzoj kaj tradukoj de Adolf Sproeck, ke la metia majstro, laborinta ĝis alta aĝo kiel remburisto, per Esperanto havigis al si aliron al la nacia kaj internacia kulturoj. De 1959 ĝis 1969 li publikigis 76 recenzojn pri la originala Esperanto-Literatur respektive pri literaturaj tradukoj en Esperanton sub la mallongigo ASO kaj pluajn recenzojn en [[Heroldo de Esperanto]] sub la pseŭdonimo EZOKO. La mallongigo ASO enhavas la komencajn literojn de Adolf kaj Sproeck, sed ankaŭ povas signifi la [[aso]]. Estas unu el la [[Vortludo|vortludoj]], ŝatataj de Sproeck. Li recenzis ekzemple Esperanto-tradukojn de ''[[Otelo]]'' de [[William Shakespeare]] , ''[[La Naŭzo]]'' de [[Jean-Paul Sartre]], ''[[La Profeto|La profeto]]'' de [[Ĝibran Ĥalil Ĝibran]] kaj ''[[Marta (romano)|Marta]]'' de [[Eliza Orzeszkowa]]'','' sed ankaŭ originalajn verkojn inter aliaj de la Esperanto-verkistoj [[Marjorie Boulton]], [[William Auld]], [[Jean Forge]] (Jan Fethke), [[Imre Baranyai|Emba]] (Imre Baranyai), [[Edwin de Kock]] kaj Zora Heide. En lia eseo ''El la metiejo de poeto Sproeck konfesas,'' ke li tuj post la unuaj lecionoj de Esperanto komencis verki poemojn kun multaj strofoj kaj opinias: „Feliĉe neniam mi kuraĝis prezenti ilin al iuj redakcioj.“ Fakte la plej malnova literatura traduko de Sproeck, troviĝante en la postlasaĵo, estas la balado ''Belzacar'' de Heinrich Heine, tradukita en 1907, la jaro, en kiu Sproeck komencis lerni Esperanton..<blockquote>„Por tradukado necesas atenti la originalon. Necesas rekrei tiun laŭ stilo kaj „flaro". Por traduki ekz. teknikan artikolon oni nur bezonas skribi korektan Esperanton. Por traduki verkon de la bela literaturo oni devas aperigi ankaŭ la animon de la originalo... La solvon donas nur bona kono de la originalo (tralumu ĝin ĝis la fundo!), propra lingvoscio kaj ... intuicio..“<ref>Adolf Sproeck: ''El laborejo de poeto. Ĉu traduki aŭ mem verki originale.'' En: Germana Esperanto-Revuo, 7–8/1970. p. 78.</ref></blockquote>Sproeck en kelkaj Esperanto-revuoj publikigis literaturajn tradukojn de poemoj kaj kantoj de Heinrich Heine, Robert T. Odemann (1904–1985) kaj [[Bertolt Brecht]] (1898–1956). Nepublikigitaj estas multaj poemoj de [[Wilhelm Busch]] (1832–1908) kaj [[Erich Kästner]] (1899–1974), kiujn li tradukis kaj deklamis dum Esperanto-aranĝoj. Rilate al tio li korespondis kun Erich Kästner. [[Wilhelm Herrmann]] (1901–1968), prezidanto de GEA en 1953–1958 kaj 1961–1967, en la 1960-aj jaroj planis eldonon de antologio de germana literaturo en Esperanto. La preparajn laborojn Sproeck partoprenis. Li tradukis por tio tekstojn el la klasika germana literaturo kaj verŝajne per tio ricevis la impulson, traduki ''[[Faŭsto|Faust]]'' de Goethe kaj ''Trigroŝan Operon'' de Brecht. Restis en manuskripta formo ambaŭ tradukoj. La projekto pro la morto de Wilhelm Herrmann ne estis daŭrigita. En 1985 GEA eldonis unu voluman ''[[Germana antologio|Germanan Antologio]]''n, enhavantan verkojn el la germana literaturo ĝis 1700 en traduko de Wilhelm Herrmann kaj [[Helmut Rössler|Helmut Rössler.]] Adolf Sproeck estis menciita en la antaŭparolo. Pluaj volumoj ĝis nun ne aperis. En la postlasaĵo troviĝas tekstoj, verkitaj por la antologio kaj por mini-antologio. == La humuristo == Humurajn versojn kaj rakontojn Sproeck publikigis ekde la 1950-aj jaroj en diversaj Esperanto-revuoj. Serio de liaj etaj satire-ironiaj raportetoj pri aktualaj Esperanto-eventoj aperis de 1964 ĝis 1966 sub la titolo ''Speguleto'' en la Germana Esperanto-Revuo. En [[1968]] [[Torben Kehlet]] (1941–2001) en [[Kopenhago]] eldonis kolekton de la satiraj [[novelo]]j kaj [[poemo]]j, [[Skeĉo|skeĉoj]], [[rakontoj]], [[Ŝerco|ŝercoj]], [[Vortludo|vortludoj]], [[Soneto|sonetoj]], [[Limeriko|limerikoj]], [[Hajko|haikoj]] kaj rimsaltetoj<ref>Schnaderhüpferl (specifa dialekta mokkanto)</ref> sub la titolo [[La skurila libro|''La skurila libro'']]. Sproeck klarigas en la prologo, ke la libro enhavas humuraĵojn en la tri signifoj de la vorto skurila - burleska, maldeca kaj triviala. Kvankam kelkaj pecoj en la libro ne plaĉas al la redaktoro Joseph Ferdinand Berger (1894''–''1976), li atestas en sia recenzo al Sproeck, ke liaj skurilaĵoj plaĉas al la publiko. Ili estas „bone spicitaj, distraj kaj malenuigaj". La stilon de kelkaj poemoj li nomas „heineskaj". <blockquote>„...mi asertas, ke li estas nuntempe la plej bona esperantista poezi-tradukanto germana.“<ref>Joseph F. Berger: ''Heineskaj poemoj''. Recenzo pri „La skurila Libro“, En: Germana Esperanto-Revuo 6/1969.</ref></blockquote>Tute alian opinion havas la recenzanto Dermod Quirke. Por lia „angla gusto, tamen, la peza germaneca humuro estas iom teda", kelkaj kontribuoj „estas iom naivaj" kaj Sproeck estas laŭ Quirke „versisto ne tra talenta“<ref>Dermod J. F. Quirke: ''La skurila libro''. Recenzo. En: The British Esperantist, 3/1969, p. 67–68</ref>. == Honorigoj == [[meritmedalo de GEA|Honorbroŝo de GEA]] 1961 Honora membro de ELB 1971 == Postlasaĵo == Post la morto de Adolf Sproeck en 1978 [[Ina Tautorat|Ina]] (nask. 1944) kaj [[Hermann D. Tautorat|Hermann Tautorat]] (1944–1996) vizitis lian filon kaj ricevis de li parton de la postlasaĵo por la arkivo de la ELB (hodiaŭ Esperanto-Ligo Berlino-Brandenburgio - ELBB). Tiamaniere ili sekurigis gravajn dokumentojn, pri kies valoro ili sciis, ĉar ambaŭ estis aktivaj ELB-membroj ekde la 1970-aj jaroj kaj konis Adolf Sproeck kaj lian agadon en la Esperanto-movado. Ili estis posteuloj de Sproeck - Hermann Tautorat kiel sukcesa Esperanto-kursestro kaj Ina Tautorat kiel prezsidantino de ELB 1977–1991. Parto de la dokumentoj estis prezentita al pli granda publiko en 2011 per la ekspozicio ''Adolf Sproeck (1890–1978) – metia majstro, distrikta parlamentano kaj Esperanto-poeto el Prenzlauer Berg'' en kulturdomo [[Centro danziger50|danziger50]].<ref name=":0">Fritz Wollenberg: ''Dokumente eines Lebens – Eine Ausstellung rekonstruiert das Leben Adolf Sproecks.'' In: MITTENDRIN. Nachrichten und Informationen rund um den Kulturverein Prenzlauer Berg e.V., 22/2011, p. 5–6.</ref> La postlasaĵo konsistas el personaj dokumentoj, ekz. la atesto pri la majstra ekzameno el 1925, fotoj, materialoj kiel la programkajeroj de la Germana Esperanto-Kongreso en 1960 en Berlino kaj de la Unua Franca Germana Esperanto-Kongreso en Strasburgo en 1969, revuoj, ekz. ''Sennaciulo'', ''Okcidentgermana Esperanto-Revuo'', ''Germana Esperanto-Revuo'', kolekto de gazeteltondaĵoj kun artikoloj de Sproeck, korespondaĵoj kun eldonistoj, redaktoroj, aŭtoroj kaj esperantistoj, ekzemple kun Torben Kehlet, [[Ferenc Szilágyi (verkisto)|Ferenc Szilágyi]] (1895–1967), ĉefredaktoro de ''[[Norda Prismo]]'', [[Richard Reuchlin]] (1928–2006), redaktoro de ''Germana Esperanto-Revuo'' (1961–1973), Joseph Ferdinand Berger (1894–1976), redaktoro de ''Heroldo de Esperanto'', Zora Heide, [[Jaroslav Šustr]] (1901–1969), Wilhelm Herrmann, [[Ludwig Pickel]] (1922–1978). En la postlasaĵo plue troviĝas manuskriptoj de liaj tradukaĵoj, skribitaj per skribmaŝino, inter aliaj tradukaĵoj de poemoj de Wilhelm Busch, Erich Kästner, Heinrich Heine, de la ''Trigroŝa Opero de'' Bertolt Brecht, de ''Faust'' I kaj II de Johann Wolfgang von Goethe, de Faust III (Faust-parodio) de Friedrich Theodor Vischer. == Memore al Adolf Sproeck == * Junio 2011 Ekspozicio de Kulturverein Prenzlauer Berg e.V. (Kulturunuiĝo Prenzlauer Berg r. A.) en kulturdomo ''danziger50'' okaze de la fondo de GLEA antaŭ 100 jaroj: ''Adolf Sproeck 1890–1978 – metia majstro, distrikta parlamentano kaj Esperanto-poeto.'' (Aŭtoro de la ekspozicio: Fritz Wollenberg). * 26a de junio 2011 Historie-biografia evento okaze de la ekspozicimalfermo. Gvido kaj enkonduko: Fritz Wollenberg Kontribuoj: Thilo Schwarz-Schlüßler prezidanto de la kulturunuiĝo: Salutparolado / Ina Tautorat, prezidantino de ELB 1977–1991: Sproeck kaj lia agado en ELB / [[Detlev Blanke]], prezidanto de [[Gesellschaft für Interlinguistik|Asocio pri Interlingvistiko]]: Sproeck, EU, ĝia [[lingvopolitiko]] kaj Esperanto / [[Rudolf Fischer]], prezidanto de GEA: La Sonnenbergaj Gvidprincipoj de GEA, Ebloj kaj limoj de la apliko de Esperanto en EU / [[Felix Zesch]], prezidanto de Esperanto-Asocio Berlin-Brandenburgio: Sproeck, la Germana Esperanto-Kongreso de 1960 en Berlino Neukölln unu jaro antaŭ konstruo de la [[Berlina muro|Berlina Muro]] kaj la preparlaboroj por la Pola Germana Dana Esperanto-Kongreso en 2012 en [[Berlin-Lichtenberg|Berlino Lichtenberg]] / Wolfgang Schwarz, [[Dresdeno]]: Kiamaniere povas esti sekurigitaj la valoraj arkivaĵoj ekz. de Adolf Sproeck en Berlino kaj de [[Heinrich Gustav Arnhold|Heinrich Arnhold]] en Dresdeno? Salutleterojn sendis la historiistoj Siegfried Heimann, prezidanto de la Historia Komisiono de Berlina SPD kaj [[Ulrich Lins]], verkinto de la libro ''[[La danĝera lingvo]]''. Siegfried Heimann: „Mi deziras al via aranĝo honore al grava socialdemokrato multe da sukceso..“ Ulrich Lins: „Li restis en mia memoro pro lia neevitebla papilia kravato, sed pli forte pro lia ne kaŝita antipatio kontraŭ sindetenoj… Li ege ĉagrenis nin junajn aktivulojn - jam antaŭ 1968 - per ĉi-tiu aŭtoritate ŝajnanta sinteno. Sed mi rememoras ankaŭ pri lia kvieto kaj berlina humuro.“ Artaj kontribuoj: Ulrich Wilke, [[Peter Kühnel]] kaj [[Peter Bäß]] prezentis kantojn el la LEA-kantaro, kompostita de Sproeck, Akampano per gitaro: Peter Bäß, / Hartmut Mittag ludis melodiojn rilate al la agado de Sproeck per tirharmoniko kaj bekfluto / Wenjamin Rosenberg deklamis la kanton ''Tord Foleson'' de Per Sivle, tradukita de Sproeck.<ref name=":0" /> == Verkoj == === Gazetartikoloj === * ''Socialistaj kaj burĝaj esperantistoj'', En: Antauen 2/1912, p. 10. * ''Pri kritika ĉirkaŭrigardo okaze de la jarfino.'' En: Antaŭen 1/1914, p 6. * ''El la historio de nia Unuiĝo I Unua propagando.'' En: La Rondiranto 3, majo 1916, p. 39–43. * ''El la historio de nia Unuiĝo II Leopold Schlaf.'' En: La Rondiranto 4, aŭgusto 1916, p. 57–61. * ''El la historio de nia Unuiĝo III La ligo kun la Burĝoj.'' En: La Rondiranto 5, oktobro 1916, p. 79–82. * ''Ni kaj la Burĝoj. Respondo al kd.o Richter.'' En: La Rondiranto 6, januaro 1917, p. 99–106. * ''Karaj rondanoj.'' En: La Rondiranto 7, majo 1917. * ''El la historio de nia Unuiĝo IV Malgranda epizodo.''EIn: La Rondiranto 7, majo 1917, p. 125–127. * ''Pri la demando de la laborunuiĝo''. En: Cirkulero anstataŭ Antaŭen, sept./ okt. 1918. * ''Estu ni fratoj!'' En: La Rondiranto 8, julio 1919. * ''Zum Geleit''. [[Der Arbeiter-Esperantist]] 7/1922, p. 1. * ''Die wirtschaftlichen Verhältnisse und unsere Bewegung''. En Der Arbeiter-Esperantist 2/1923, p. 6. * ''Unser Weg''. En: Der Arbeiter-Esperantist 3/1923. * ''Lernt Esperanto!'' En: Der Arbeiter-Esperantist 9/1923, p. 1. * ''Aus der Geschichte des Arbeiter-Esperanto-Bundes.'' En: Festgazeto por la Va Asocia Tago de la [[GLEA|Laborista Esperanto-Asocio Germanlingva]]. Franz Leuschner (eld.), [[Chemnitz]] 1924, p. 6–7. * ''Über die sogenannte „innere Idee“ des Esperanto''. En: Der Arbeiter-Esperantist, 7/1924, p. 1–2. * ''Nie wieder Völkermorden!'' En: Der Arbeiter-Esperantist, 8/1924, p. 1. * ''Über guten und schlechten Stil.'' En: Der Arbeiter-Esperantist, 1/1925. * ''Unterricht nach der direkten Methode I – III''. En: Der Arbeiter-Esperantist 8/1925, p. 63, 9/1925, 70 kaj 10/1925, p. 79. * ''Die Arbeiter-Esperantobewegung und ihre Stellung zur politischen Arbeiterbewegung''. En: Der Arbeiter-Esperantist. 2/1926, Arbeiter-Esperanto-Bund für das deutsche Sprachgebiet, Leipzig, p. 1. * ''Esperanto und die deutsche Sprache''. En: Der Arbeiter-Esperantist, 2/1927, p. 11–12 kaj 3/1927. * ''Warum Spaltung im Arbeiter-Esperanto-Bund?'' En [[La Socialisto]], 8/1930. * ''Abrüstung und Esperanto''. En: La Socialisto. Organo de [[Aŭstria Laborista Ligo Esperantista]] kaj de [[Socialista Esperanto-Asocio]] (Germanio), 4/1932, Wien, 1a de aprilol 1932, p. 1. * Adolf Sproeck, Berlin (SAT-ano 866): ''Pri la organiza problemo''. En La Socialisto 4/1932, p. 5. * ''Metodoj de Esperanto-instruado''. En La Socialisto, 8/1930. * Ĉu kolektiva aliĝo al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]]?. En: [[Germana Esperanto-Revuo]] 5/1955. * [[Eŭropa Ekonomia Komunumo]]. En: [[Norda Prismo]] 4/1958. * Ĉu survoje al paradizo? (Aŭtomacio – [[Roboto|robotoj]]). En: Norda Prismo 3/1959. * ''MERKATA UNUIĜO DE EŬROPO''. En: Norda Prismo, 4/1960. * ''EŬROPA EKONOMIO.'' En: Norda Prismo, 5–6/1961. * ''Verdira Ekonomiisto''. En: THE SOCIALIST LEADER, 2a de marto 1962, p. 6. === Literaturaj verkoj === ==== Poemoj ==== * ''Revo (poemo).'' En: La Rondiranto 6, januaro 1917,p. 108. * La meditema Bakisto (Originala poemo): Der Arbeiter-Espeantist 11/1921. Aldomo. * ''Rompitaj piceoj.'' En: Norda Prismo 4/1966. ==== Humuraĵoj ==== * ''La skurila libro''. [[Torben Kehlet]], [[Kopenhago|Kopenhagen]] 1968.Titola desegno: Anna Bagger. * ''Bedaŭrinda besto''. En: [[Heroldo de Esperanto]], 4 (1264) de 1a de marto 1958. * Samvortoj. En: Heroldo de Esperanto, 9 (1269) de 1a de junio 1958. * ''Feriaj tagoj.'' En: Heroldo de Esperanto, 13 (1291) de 16a de septembro 1959. * ''Aventuro kun mevo''. En: [[La Praktiko]], 5 (355), majo 1967. === Eldona agado === * ''La Rondiranto – Rondirantaj folioj da originalaj verkoj kaj tradukaĵoj de Ekzerca Rondo de la Laborista Esperanto-Unuiĝo Berlin'', Kajeroj 3–7 (Majo 1916–Majo 1917. Berlino. * ''LEA-Kantaro. Kolekto de proletaj, batalaj, liberpensulaj kaj popolaj kantoj.'' Elekto de la kantoj kaj antaŭvorto: Adolf Sproeck, Laborista Esperanto-Asocio, 1a kaj 2a eldono Leipzig 1926, 3a prilaborita eldono Berlin 1931, kun malgrandaj ilustraĵoj. La KantarViki enhavas ĉiujn kantotekstojn de la kolekto en Esperanto kun indiko de la komponistoj, aŭtoroj kaj aŭtoroj de la Esperanto-tekstoj.<ref>''[https://kantaro.ikso.net/lea_kantaro_1926 LEA-Kantaro.]'' En: ''kantaro.ikso.net.'' KantarViki, rigardita la 7an de junio 2021.</ref> === Tradukaĵoj === ==== Kantoj ==== * Tord Foleson. [[Norvegio|Norvega]] kanto de Per Sivle. In: Der Arbeiter-Esperantist 1/1922, Aldono, p. 69. * ''La gaja kunulo'' (Eksonu la kanto, adiaŭ al). En: LEA-kantaro. * ''Estis plena la ĉaret.'' (Estis plena mia ĉaro). En: LEA.kantaro. * ''Mi vidis printempon'' (Mi vidis printempon la karan, salutis la verdon, la flor',). En: LEA-kantaro. * Tord Foleson (La tempo malnova kontraŭ nova en val'). En LEA-kantaro. * [[Ernst Toller]]: ''La Tago de la Proletariaro''. Al memoro de [[Karl Liebknecht]]. Ĥora verko. In: Der Arbeiter-Esperantist 6/1926, S. 45–46. ==== Poemoj ==== * [[Heinrich Heine]]: ''Lotuso.'' (El Libro de kantoj). En: Norda Prismo 1956/2, p. 65. [[Heinrich Heine]]: ''Lotuso''. En [[Norda Prismo]], 1956/2, p. 65.<blockquote>Lotuso timas ardan Radion de la sun'. Ĝi klinas sin kaj revas, Atendas al nokta Lun'. Lun' estas ĝia amato, Noktbrile vekas ĝin, Kaj ĝia ĉasta floro Al Luno malkovras sin. Ĝi floras, ĝi odoras, Turmentas ĝin sopir'. Ĝi tremas kaj ĝi ploras Pro amo kaj kordezir'.</blockquote> * [[Friedrich Schiller|Friiedrich Schiller]]: ''La divido de la tero''. En: Norda Prismo 3/1963. * [[Johann Wolfgang von Goethe|J. W. v. Goethe:]] ''Ĥoro el Faust''. Dua parto. En Norda Prismo 5–6/1963, p. 131. * [[Matthias Claudius]]: ''Vesperkanto''. En: Norda Prismo 2/1965. * Robert T. Odeman, (=Martin Hoyer): ''Saĝa Ĝardenisto''. En: La Praktiko. 11 (361), 31a jarkolekto, novembro 1967. * Robert T. Odeman: BURĜA DRAMETO. En: La Praktiko, aprilo 1968. ==== Aliaj ==== * [[Bertolt Brecht]]: ''El la trigroŝa opero. La kanto pri la nesufiĉo de homa strebado.'' En: Norda Prismo 4/1966, p. 207. * ''En tiuj sanktaj haloj''. El Sorĉfluto de [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]. En: Norda Prismo 5–6/1960. === Recenzoj === * ''[[Marjorie Boulton]]: Virino ĉe la landlimo. Drametoj kaj skeĉoj. Rezension. Heroldo de Esperanto 16.1.1960.'' * ''UNUFINGRAJ MELODIOJ de [[William Auld]]. Recenzo. Germana Esperanto-Revuo 8–9/1961.'' * ''[[William Shakespeare]]: [[Otelo]], la maŭro de Venecio. Recenzo. En: Heroldo de Esperanto 1a de novembro 1961.'' * ''[[Jean Forge]]: [[La Verda Raketo|La Verda Raketo.]] Recenzo. En: Heroldo 16a de decembro 1961.'' * ''LA PROFETO de [[Ĝibran Ĥalil Ĝibran|Kahlil Gibran]]. Recenzo. En: Germana Esperanto-Revuo 1/1963.'' * ''EKZILO KAJ AZILO de Emba ([[Imre Baranyai|Emeriko Branyai]]). Poemkolekto. Recenzo. En: Germana Esperanto-Revuo 6/1963'' * ''LA NAŬZO de [[Jean-Paul Sartre|Jean Paul Sartre]].'' Recenzo. En: Germana Esperanto-Revuo 12/1963. * ''VIVO KAJ OPINIOJ DE MAJSTRO M’SAUD de [[Jean Ribillard|Jean Ribillad.]]'' Recenzo. En: Germana Esperanto-Revuo 2/1964. * ''Originala Esperanta Novelaro'' Recenzo pri ''33 RAKONTOJ: LA ESPERANTA NOVELARTO.'' Redakto: [[Reto Mario Rossetti|Reto Rossetti]] kaj [[Ferenc Szilágyi]]. En: Germana Esperanto-Revuo 12/1964 * ''Internacia klasika verko en Esperanto.'' Rezension zu ''[[Hamleto]] von William Shekespeare,'' Übersetzung [[L. L. Zamenhof|Ludwig Zamenhof]]. In: Germana Esperanto-Revuo, 1/1965. * ''Pledo por sevara vegetarismo.'' Recenzo pri ''NATURA NUTRADO'' de Ole Ramby. En: Germana Esperanto-Revuo 4/1967. * ''Lasta verko de nia majstra poeto.'' Recenzo pri ''ĈIELARKO'' de [[Julio Baghy|Julio Baghy.]] En: Germana Esperanto-Revuo, 6/1967. * ''Tenera Amo sub nazia teroro.'' Recenzo pri ''ROMEO; JULILETA KAJ LA TENEBRO'' de Jan Olĉenáŝek. En: Germana Esperanto-Revuo, aŭg.–sept. 1967. * ''Miyamoto debutas kiel prozisto.'' Recenzo pri ''PRI ARTO KAJ MORTO'' de [[Miyamoto Masao]]. En: Germana Esperanto-Revuo, 11/1967. * ''Malgajo.'' Recenzo pri ''FAJRO SUR MIA LANGO'' de [[Edwin de Kock]], En: Germana Esperanto-Revuo,2/1968 * ''Klasika lingvo''. Recenzo pri ''[[Marta (romano)|Marta]]'' de [[Eliza Orzeszkowa|Eliza Orzeszko]], Traduko: Ludoviko Zamenhof. En: Germana Esperanto-Revuo, 7/1968. * ''Amindaj poemoj''. Recenzo pri ''Norda Naturo'' de [[Hilda Dresen]], En: Germana Esperanto-Revuo, 3/1969. * ''Eleganta traduko''. Recenzo pri ''SOMERMEZNOKTA SONĜO'' de William Shakespeare, Traduko: [[Kálmán Kalocsay|Kalman Kalocsay]]. En Germana Esperanto-Revuo, 5/1969. * ''Satiraj anekdotoj.'' Recenzo pri ''La necenzurita humoro''. En: Germana Esperanto-Revuo, 6/1969. * ''Nova rakonta talento''. Recenzo pri NI, HOMOJ de Zora Heide. En: Germana Esperanto-Revuo 5/1970, p. 56. * ''Diversaj temoj.'' Daŭrigo de bona tradicio en nova vesto. Pri la ''[[Sennacieca Revuo]]'' 1970. En: Germana Esperanto-Revuo, 10/1970. p. 103. * Aŭtoro nekonata. Recenzo pri LEĜOJ DE LA HOMA SOCIO; Traduko el la [[Serbokroata lingvo|serbokroata]] lingvo. En: Germana Esperanto-Revuo, 10/1970. p. 103. === Sproeck pri sia literatura verkado === * ''El laborejo de poeto. Kvin variantoj de poemo.'' En: Germana Esperanto-Revuo, 2/1969. * ''El laborejo de poeto. Ĉu traduki aŭ mem verki originale.'' En: Germana Esperanto-Revuo, 7–8/1970. p. 78. * [[Wilhelm Busch]] en Esperanto. En Germana Espeanto-Revuo, 5/1969. === Pluaĵo === Norda Prismo en la dekan jaron. En: Germana Esperanto-Revuo1/1964. == Bibliografio == * Lena Wessel: ''Kongresaj portretoj''. Germana Esperanto-Revuo, 7/1960, p. 77. * Jfb ([[Joseph Ferdinand Berger]]): ''La pentekostaj tagoj 1960 en Berlin – Ĉirkaŭ la 38a Germana Esperanto-Kongreso''. En: Germana Esperanto-Revuo, 6/1960, paĝoj 61, 63, 64. * [[Emmi Stox]]: ''Jubileanto Adof Sproeck''. En: [[Berlina informilo|Berlina Informilo]] 12/1960. * [[Erich Dahlmann]]: ''Adolf Sproeck – 75-jara!'' En: Berlina Informilo 12/1965. * Joseph F. Berger: ''Heineskaj poemoj''. Recenzo pri „La skurila Libro“, En: Germana Esperanto-Revuo 6/1969. * Dermod J. F. Quirke: ''La skurila libro''. Recenzo. En: The British Esperantist, 3/1969, p. 67–68. * [[Hans Breitenbach]]: ''Adolf Sproeck – okdekjara!'' En: Berlina Informilo 10/1970. * Hans Breitenbach ''in memoriam Adolf Sproeck'' En: Berlina Informilo 5/1978. * [[Fritz Wollenberg]]: ''El la historio de la Esperanto-movado en Berlin, Unua parto 1903-1918.'' Esperanto-Liga Berlin 1993, paĝoj 48-53 * Fritz Wollenberg (Red.): ''Esperanto – Lingvo kaj kulturo en Berlino, [[Jubilea Libro 1903 - 2003|Jubilea Libro – 1903 – 2003]]'', Mondial, Berlin kaj Novjorko. 2006, paĝoj 330-331, 349. * Fritz Wollenberg: ''Adolf Sproeck, der Handwerksmeister, Bezirksparlamentarier und Esperanto-Poet aus dem Prenzlauer Berg.'' In: MITTENDRIN. Nachrichten und Informationen rund um den Kulturverein Prenzlauer Berg e.V., 21/2011, p. 5–6. * Fritz Wollenberg: ''Dokumente eines Lebens – Eine Ausstellung rekonstruiert das Leben Adolf Sproecks.'' In: MITTENDRIN. Nachrichten und Informationen rund um den Kulturverein Prenzlauer Berg e.V., 22/2011, p. 5–6. * Fritz Wollenberg: ''Adolf Sproeck: Weltweite Verständigung. Erinnerung an die Gründung des Deutschen Arbeiter-Esperanto-Bundes vor 100 Jahren.'' En: Berliner Stimme Nro 6, 19a de marto 2011, p. 12–13. * Fritz Wollenberg: ''La Rondiranto (Der Rundgänger) – eine Berliner Esperanto-Zeitschrift aus dem 1. Weltkrieg spiegelt Meinungen zu Krieg und Frieden'' (Berlina Esperanto-revuo el la [[Unua Mondmilito|1a Mondmilito]] spegulas opiniojn pri milito kaj paco). En Fritz Wollenberg (Red.): ''Esperanto. Lingvo kaj Kulturo en Berlino kaj Brandenburgio 111 jaroj, [[Jubilea Libro 1903 - 2014 (Berlino-Brandenburgio)|Jubilea Libro 1903–2014]]'', [[Esperanto-Asocio Berlin-Brandenburgio|Esperanto-Asocio Berlino-Brandenburgio]] (eld.), Mondial, Novjorko – Berlino 2017 (Konbtribuoj en germana lingvo kaj en Esperanto), ISBN 978-1-59569-340-2, p. 182''–''211. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sproeck, Adolf}} [[Kategorio:Germanaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperanto en Berlino]] [[Kategorio:Laborista Esperanto-movado]] p2wo8p2ma6xtebhmkpp3locjg633jjf 0 39361 9456371 9237698 2026-08-18T19:55:14Z Sj1mor 12103 9456371 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} D-ro '''Ortwin BRODT''' (naskiĝis la [[31-a de aŭgusto|31-an de aŭgusto]] [[1916]] en [[Bonn]] – mortis la [[27-a de novembro|27-an de novembro]] [[1989]] en [[Neu-Anspach]], [[Germanio]]) estis [[Filologio|filologo]], eminenta pedagogo kaj gimnaziestro. Li agadis kiel [[UEA]]-delegito kaj fakdelegito pri [[lingvistiko]]. Brodt estis la precipa redaktoro de la ''[[Germana Antologio]]'' ([[1985]]). == Vivo == Ortwin Brodt studis [[Germanistiko|germanan]], [[Latina lingvo|latinidan]] kaj [[Klasika Filologio|klasikan filologiojn]] ĉe la [[Universitato de Frankfurto|Universitato Frankfurto]]. En 1939/40 li doktoriĝis. Dum la [[Dua Mondmilito]] li militservis en [[Afriko]] kaj estis militkaptito en [[Saharo]]. Post la milito li instruis en [[Dillenburg]]. De 1957 ĝis 1981 li estris la gimnazion Philippinum [[Weilburg]]. La gimnazia instruisto [[Helmut Rössler]] konstatis: "Kiel unua li instalis tie – vojmontra en nia respubliko – klasojn por mezlernejaj finstudintoj, tiu vertikala trairebleco hodiaŭ estas memkomprenebla".<ref>Helmut Rössler: ''La redaktoro de la Germana Antologio mortis''. En: Esperanto aktuell 8/1989, p. 12.</ref> Brodt agadis en diversaj honor-oficoj. De 1968 ĝis 1972 li estis prezidanto de la ''Kreistag Altkreis Limburg'' (regiona parlamento).<ref>[https://www.fnp.de/lokales/limburg-weilburg/vorsitzenden-10929835.html Frankfurter Neue Presse]</ref> Pro lia meritplena multflanka agado li ricevis en 1982 la [[Federacia Meritkruco (Germanio)|Federacian Meritkrucon]]. == Esperantista agado == Ortwin Brodt en aĝo de 16 jaroj lernis en [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurto]] Esperanton. En 1934 li biciklis al la [[UK 1934|UK]] en [[Stokholmo]].<blockquote>Rilate al lia laboro pri la ''Germana Antologio'' lia kunlaboranto [[Helmut Rössler]] memoris: „Tie liaj literatur-historiaj superrigardoj kaj enkondukaj vortoj modele reliefigas la spiriton de la diversaj epokoj. dum kolekto kaj redaktado de tekstoj, reciprokaj vizitoj kaj interparoladoj kun la eldonisto, impresis min d-ro Brodt kiel fake kompetenta, kritike akompananta kaj ĉiam helpopreta, afabla homo."<ref>Helmut Rössler: ''La redaktoro de la Germana Antologio mortis.'' En: Esperanto aktuell 8/1989, p. 12.</ref></blockquote>Brodt aktivis en la Esperanto-Societo Frankfurto (ESF). Dum la funebra ceremonio Egon Kiefer parolis nome de [[Germana Esperanto-Asocio|GEA]], ESF, [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] kaj [[Germana Esperanta Fervojista Asocio|GEFA]]. Li akcentis la pacamon de Brodt kaj lian strebadon al pli bona interkompreno trans la limajn barojn. == Literaturo == Helmut Rössler: ''La redaktoro de la Germana Antologio mortis''. En: Esperanto aktuell 8/1989, p. 12. == Eksteraj ligiloj == [https://www.lagis-hessen.de/pnd/1195470207 Hessische Biografie] == Referencoj == <references /> [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1916|BRODT, Ortwin]] [[Kategorio:Mortintoj en 1989|B]] [[Kategorio:Germanaj esperantistoj|B]] 6rtb8pzpv8npf58tr02ohf4xzwgegce 0 39663 9456569 9188355 2026-08-19T06:24:39Z Sj1mor 12103 9456569 wikitext text/x-wiki [[Bulgario]] estas lando kun malnova [[historio]], kaj kun grandaj ŝanĝoj de regadoj kaj reĝimoj. == Praa historio == <!-- == Prahistorio == --> == La unua bulgara imperio == En la jaro 632 per la kreado de [Malnova Granda Bulgario] estas fondita la bulgara ŝtateco. Dum la milito de Granda Bulgario kun la ĥazaroj, ĥano Asparuh, la tria filo de Kubrat, estas puŝita sudokcidenten al la Danubo kaj ekloĝis en 679 en la areo Ongal ("angulo"). En la somero de 680, la bizanca imperiestro Konstantin IV Pogonat komencis atakon kontraŭ la prabulgaroj. La bizancanoj malvenkis kaj la bulgaroj konkeris la popolon vivantan tie. Paciga deklaracio estis subskribita, kaj pro ĝi Asparuha Bulgario estis agnoskata de la Bizanca imperio. La unua strategia ekspansio estas suden - la konkero de la areo Zagore - kaj okazas dum la reĝado de la filo de ĥano Asparuh - ĥaho Tervel, en la jaro 705. Kiel signo de bonvolo kaj dankemo, la bizanca imperiestro Justinian II Rinotmet (Sennaza), kiu dank' al la helpemo de la bulgara ĥano povas reekhavi sian reĝecon en [Konstantinopolo], donas areon al la bulgaroj, kaj Tervel akiras la titolon kesaro (cezaro). La bulgaro reganto ludas gravan kaj decidan rolon dum la savado de Konstantinopolo kaj la Bizanca imperio el la sieĝo de la Araba ĥalifato. En la decida batalo en 717, la bulgaraj batalantoj mortigas pli ol 20 000 araboj. Post la plifortigo de Bulgario, komence de la 8-a jarcento la lando okupas daŭran politikan krizon. Ofte regantoj ŝanĝiĝas en la ĉefurbo Pliska. La krizo ĉesas dum la reĝado de ĥano Kardam. Dum la reĝado de ĥano [[Krum]] (803-814) kaj dum la unua duono de la 9-a jarcento la frankoj nordokcidente kaj la bulgara reganto Krum oriente malaperigas la enkrizigan Avaran ĥaganaton. Dum la reĝado de Krum estas kreataj la unuaj bulgaraj skribitaj leĝoj. Grava parto de la formigo de la nova bulgara popoleco, unuiganta slavoj kaj prabulgaroj, estas la oficialigita lingvo, devenanta baze de la slava. Bulgario ekspansias ĝis la meza Danubo aŭ ĝis la rivero Tisa norden, kaj okcidenten ĝis la rivero Dnepar (en hodiaŭa Ukrainio). Por la unua fojo estas enigita administra disigo de la lando, el kie devenas tuta administra-area sistemo (komitatoj) dum la reĝado de ĥano [[Omurtag]], kun lokaj regantoj (komitoj), dungitaj de la centra regejo en Pliska. Post la grandaj militaj venkoj de Krum kontraŭ la avaroj kaj la Bizanca imperio, Bulgario transformiĝas en unu el la Grandajn Potencojn, kune kun la Franka kaj Bizanca imperioj. Knjazo Boris I (852-889) kristanigas la bulgarojn en 864. Li fondas la unuan bulgaran librecan lernejon - la Preslavan, en 885, kaj la kreita en 855 [Glagolico] estas farita oficiala alfabeto. Dum la reĝado de reĝo Simeon I (893 - 927), kiu kreas la Bulgaran Patriarkejon, la Bulgara imperio unuigas multajn popolojn kaj ekestas unu el la plej potencaj landoj en Eŭropo, situanta ĉe preskaŭ la tuta Balkana duoninsulo. Dum la regado de Simeon, la ĉefurbo estas relokigita de Pliska al Preslav. == La dua bulgara imperio == == Sub la otomana regado == == La batalo por sendependiĝo == Bulgara nacia sento reviviĝis en la frua [[19-a jarcento]] sub la influo de ideoj disvolviĝantaj en okcidento, kiel [[liberalismo]] kaj [[naciismo]], kiuj atingis la landon post la Franca Revolucio, ĉefe tra [[Grekio]]. [[Greka revolucio|La Greka ribelo kontraŭ la otomanoj]], kiu ekis en [[1821]], ankaŭ influis la malgrandan bulgaran edukitan eliton. Alia fonto de la bulgara nacia reviviĝo estis la romantika naciisma ideo pri popolo dividanta buŝajn kutimojn kaj tradiciojn. Tiuj ideoj estis stimulitaj de la laboro de [[Johann Gottfried Herder]], kaj estis plifortigitaj de rusaj slavofiloj. En Bulgario, la lerneja kaj gazeta eldonisto [[Ljuben Karavelov]] ludis gravan rolon per kolektado kaj publikigo de parolaj tradicioj kaj ilia komparo kun aliaj slavaj tradicioj. Abortaj provribeloj estis sange subpremitaj en [[1868]], kun [[Haĝi Dimitro]], kaj en [[1873]], kun [[Vasil Levski]]. [[Dosiero:Bulgaria-SanStefano -(1878)-byTodorBozhinov.png|eta|La bordoj de Bulgario laŭ la Prepara Traktato de San-Stefano kaj la sekva Traktato de Berlino]] En aprilo [[1876]] okazis la tiel nomata „aprila leviĝo“. Ĝi estis organizita de la Bulgara Ventra revolucia Komitato, kaj inspiriĝis de la insurekto en Bosnio okazinta la antaŭan jaron. La ribelo estis limigita ĉefe al la regiono de Plovdiv. La otomana reago estis aparte severa. Pli ol 30 000 homoj estis masakritaj, kio vekis indignitajn reagojn diversloke en Eŭropo. La plej fortaj reagoj venis el [[Rusia Imperio|Rusio]], kiu ekmilitis kontraŭ la Otomana imperio en 1877. La sekvantan jaron, post rusaj venkoj, per la [[Traktato de Sankta-Stefano|Packontrakto de San-Stefano]] estis rekreita bulgara ŝtato. == Sendependa Bulgara Reĝlando aŭ Bulgara Carlando == La unua demokratia konstitucio de Bulgario estis deklarita en [[1879]]. En [[1885]] sukcesis la unuigo de Orienta Rumelio kaj Princlando Bulgario. La posteulo de princo Aleksandro, [[Ferdinando la 1-a (Bulgario)|Ferdinando]] de la [[dinastio]] [[Saksio-Koburgo kaj Gotao (dinastio)|Saksio-Koburgo kaj Gotao]], realigis en [[1908]] la formalan sendependecon de Bulgario kaj kronis sin al caro. == La balkanaj militoj == [[Bulgario]], [[Serbio]], [[Grekio]] kaj [[Montenegro]] alianciĝis en [[1912]] al [[Balkana Ligo]] kaj ekatakis [[Turkio]]n en la 1-a Balkana milito, por akiri la turkan [[Makedonio]]n. Turkio devis – kiel malvenkito – alcedi grand-parton de sia eŭropa teritorio. Pro la disputo pri apartigo de Makedonio, Bulgario komencis la 2-an Balkanan militon en 1913 kontraŭ Serbio kaj Grekio. En [[Kontrakto de Bukareŝto]] ([[10-a de aŭgusto]] de [[1913]]) perdis Bulgario la ĝis tiam akiritajn areojn kaj devis rezigni pri suda [[Dobruĝo]] al [[Rumanio]]. Makedonion ricevis Serbio kaj Grekio, [[Edirne|Adrianopol]] venis denove al Turkio. Dum deturno de Rusio, Bulgario proksimiĝis al la Germana Imperio kaj partoprenis en la flankoj de la „centraj potencoj” en la [[Unua mondmilito]]. Post venko super Serbio kaj Rumanio, Bulgario reakiris en [[1915]] Sud-Dobruĝon. En la Packontrakto de Neuilly ([[1919]]), Bulgario devis rezigni pri aliro al la [[Egea Maro]], pri teritorio de [[Trakio]] favore al Grekio. Rumanio ricevis sudan parton Dobruĝo, [[Strumica]] iris al Serbio. Interŝanĝoj de teritorioj estis sekvitaj de translokigo de dekmiloj da homoj. La malfavora fino de la milito instigis la caron abdiki favore je sia filo [[Boriso la 3-a]]. Tiu persono certigis ioman stabilecon en la politiko, en kiu regis atencoj, komplotoj, perfidoj kaj daŭraj ŝanĝoj de ministroj. Septembre de 1918 okazis okazis armea ribelo, kaj la ribelantoj deklaris Respublikon en [[Radomir]]. La soldatojn, kiuj okupis kelkajn urbojn, venkis germanaj trupoj (legu [[ribelo de Vladaja]]). La Caro Ferdinando, timante pluajn ribelojn urĝe kontraktis pri paco sammonate. En la politiko regis inter 1919-1923 la registaro de [[Aleksandr Stambolijski|Stambolijski]] (bazante je Bulgara Popola Kamparana Asocio), kiu gvidis franc-amikan kaj demokratian politikon. La 9-an de junio en 1923, Cankov iĝis estro per puĉo, kontraŭ kiu la komunistoj ekis la t.n. septembran ribelon. Post tio, la komunistoj povas agi nur kontraŭleĝe. Onidire, dum la blanka teroro de la registaro, oni murdis 20.000 homojn. En [[1933]], Bulgario aniĝis al la eta [[Balkana Entento]], al kiu apartenis ankaŭ Jugoslavio, Grekio, Turkio kaj Britio. Post armea puĉo en [[1934]] kaj malfondigo de la politikaj partioj, la regadon de Cankov anstataŭis la persona diktaturo de la caro Boriso la 3-a en 1935. Bulgario opiniis sin minacata en [[1940]] fare de Rusio kaj Turkio. Ankaŭ Grekio havis planojn okupi teritoriojn de Bulgario, se la lando staras sur la mala flanko. Tiel Bulgario proksimiĝis al la aksaj potencoj kaj sukcese akiras la sudan parton de Dobruĝo per la [[2-a Viena Decido]] de 30-a de aŭgusto de 1940. Tiun parton ĝi retenas eĉ post la [[Dua mondmilito]] Bulgario subskribis packontrakton kaj malatakan pakton la 17-an de februaro en 1941. La 28-an de februaro en 1941, germanaj trupoj trapasis la rumanan-bulgaran limon kaj oni komunikis, ke Bulgario aliĝis al la "tripotenca pakto". Sovetunio kompreneble akre kondamnis okupon de Bulgario kaj nomis tion minaco je la propra sekureco. Bulgario partoprenis en 1941 la militon, disdividon kontraŭ Jugoslavio, sed ne sendis soldatojn kontraŭ Sovetunio. En Bulgario, la [[judoj]] sukcese evitis la amasajn deportadojn sur la malnovaj teritorioj, sed ili estis deportitaj de sur la reakiritaj teritorioj. Post morto de la caro de Boriso la 3-a en 1943, surtroniĝis la neplenaĝula [[Simeono la 2-a (Bulgario)|Simeono la 2-a]] (de la [[dinastio]] [[Saksio-Koburgo kaj Gotao (dinastio)|Saksio-Koburgo kaj Gotao]]), la [[regento]]konsilon reprezentis princo Kiril. === Bulgaraj reĝoj (caroj) de dinastio [[Saksio-Koburgo kaj Gotao (dinastio)|Saksio-Koburgo kaj Gotao]] === * 1887-1918 [[Ferdinando la 1-a (Bulgario)|Ferdinando la 1-a]] * 1918-1943 [[Boriso la 3-a (Bulgario)|Boriso la 3-a]] * 1943-1946 [[Simeono la 2-a (Bulgario)|Simeono la 2-a]] == Popola Respubliko Bulgario == {{Ĉefartikolo|Popola Respubliko Bulgario}} La Sovetunio deklaris militon kontraŭ Bulgario la 5-an de septembro en [[1944]] kaj okupis la landon. Oni helpis la komunistojn enpotenciĝi (tion oni nomis (denove) „septembra ribelo“) sub gvido de [[Georgij Dimitrov]], kiu deklaris la [[15-an de septembro]] en [[1946]] la Popolan respublikon. En 1947 Bulgario subskribis la Parizan Packontrakton kaj dume asimiliĝis al la stalinista bloko. Dum tiu periodo okazis la similaj aferoj kiel en aliaj stalinismaj landoj: ŝtatproprigo, kolektivigo, 5-jaraj planoj (planekonomio), diktaturo, evoluo de pezindustrio ktp. Unuaj sektretarioj estis post Dimitrov: ĈERVENKOV, ĴIVKOV Ekde 1984 la turka malplimulto ofte protestis por siaj rajtoj. == Demokratiigo == Oni abdikigis [[Todor Ĵivkov]]on la 10-an de novembro en [[1989]].... La socialistoj (iamaj komunistoj) erakiris la potencon en demokratiaj elektoj, fine de [[1994]] kaj regis ĝis komenco de [[1997]]. Kiam la Bulgara Socialista Partio serĉis eliron el la grava ekonomia krizo (fine de [[1996]]) per "helpo" de [[Internacia Mona Fonduso|IMF]], ĝi devis malaltigi la vivnivelon. Inter 2001 kaj 2005 [[Simeono la 2-a (Bulgario)|Simeon Sakskoburggotski]], iama bulgara caro, estis ĉefministro de la lando. <gallery> Dosiero:Bulgaria-ZarSimeón.svg|<!-- thumb|maldekstra|180px|La Unua Bulgaro Imperia (plej granda, plej granda) teritoria amplekso dum la regado de (Listo de caroj de Rusio, Caro) _Simeon_ --> Dosiero:Vasil Levski.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|[[Vasil Levski]] (1837-1873), unu de la ŝlosilo (ciferoj, ciferas, geometriaj figuroj, figuroj, figuras) de la Bulgaro _liberational_ delokigo de la 19-a jarcento kaj la nacia heroo de (Bulgario, Bulgarujo) --> Dosiero:Balkans Bd. 15 1890 (128663199).jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|_um_ 1888 --> </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Bulgara Imperio]] (681–1018, 1185–1422) * [[Listo de bulgaraj ŝtatestroj]] * [[Historio de Eŭropo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [[wikisource:en:Essential History of Bulgaria in Seven Pages|Esenco de la bulgaria historio en sep paĝoj]] {{Historio de Eŭropo}} [[Kategorio:Historio de Bulgario| ]] jxe92bos85gd4p3a5f1av8baiisx97j 0 42013 9456673 7732230 2026-08-19T11:36:59Z ThomasPusch 1869 9456673 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|bildo=Dajla-ad-Dajla-Villa Cisneros.png|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=EH|zomo=12}} [[Dosiero: ProtectoradoMarruecos.png|250px|eta|dekstra|Ad Dakhla (Villa Cisneros)]] '''Daĥlo''' aŭ ''Ad Dakhla'' estas urbo en [[Okcidenta Saharo]], teritorio nun okupata de [[Maroko]]. Ĝi situas 550&nbsp;km sude de [[Ajuno]] ĉe la bordo de [[Atlantiko]]. Ĝi havas 30.000 loĝantojn. Dum la [[Hispanio|hispana]] kolonia epoko ĝi nomiĝis '''Villa Cisneros''',<ref>Ankaŭ la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] de 1971, kiu enhavas multajn validajn esperantigojn pri urboj kaj geografiaj formaĵoj de la plej nordokcidenta peceto de Afriko, nomas la urbon nur [[hispane]] koloniisme "Villa Cisneros".</ref> kaj estis la ĉefurbo de teritorio nomita [[Ororivero]] (''Río de Oro''). == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == :[[Atlantika marborda dezerto]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Saharo]] [[Kategorio:Okcidenta Saharo]] c1sbuvmcyhxsis6nft681lxf0zjuuy9 0 44631 9456585 9427576 2026-08-19T07:48:18Z Sj1mor 12103 9456585 wikitext text/x-wiki La '''planlingvoj de Bond''' estas [[internacia planlingvo|internaciaj planlingvoj]]<!-- laŭ wellington weekly news en la blogo --> proponita de Sidni Bond de [[Britujo]]. Bond kreis ses prisciitaj planlingvojn inter la jaroj 1910 kaj 1926, ''Mondilingu, Omnez, Domni, Optoez, Panhomel'' kaj ''Meso.'' Eble ankaŭ ekzistas sepan projekton ''Optez.'' Bond naskiĝis en [[Devon]], kaj minime unue estis nomigita Sidney Edmund BOND. Ekde la malfrua 19-a jarcento li loĝis en [[Wellington, Somerset|Wellington]] en [[Somerset]]. Li geedziĝis kun skotujdevenuma Jean Anna Brown en 1893, Krom krei planlingvojn, li volis pli racian literumadon de la angla lingvo. Frue, li estis dum periodo esperantisto kaj poste idisto, kaj poste tio, li transiris al [[Latino sine Flexione]]. Li estis un de 30 britaj membroj de ''[[Academia pro Interlingua]]'', organizo por Latino sine Flexione kaj laboro pro kaj pligravado de internacia lingvo. '''Mondlingu''' estas unua projekto de planlingvo de Bond en 1910, ĝi restis nepublikita kaj ŝajne estas [[esperantidoj|esperantido]]. Ĝi similas [[Ido]]n sen la finaĵoj de [[substantivo]]j, [[adjektivo]]j kaj [[adverbo]]j.<ref>Notu bone ke la blogtekstoj iom kredeble prenis ĉi tiun de vikipedio, kie tiuj asertoj mankas kaj mankis fontojn. ankaŭ eĉ la gazeto povas preni ĝin de vikipedio.</ref> Ekzistas nur un prisciita teksto en Mondlingu, ĉi tie kun traduko kursivigita: * Sol splenda. Nokt sequa jorn. : Vespes esa pos jorn ed ante nokt. : ''Suno brilas. Nokto sekvas tagon.'' : ''Vespero estas post tago kaj antaŭ nokto.'' '''Omnez''' estis proponita en 1912, '''Domni''' en 1913, '''Optoez''' kaj '''Panhomel''' en 1921.<!-- ref biblbut --> Traduko de [[Patro nia]] estis publikigita en Omnez. Poste tio ĉi tie estas specimeno de Optoez: * Nostro Pater, qui esa in ciel, to nom esaz sant, ta regnum venaz, to volio esaz exekutat in ter quale in ciel. Donuz a nos hodie nostro dial pan ; pardonus a nos nostro ofendios, quale nos pardona les qui ofenda nos, e ne lasuz nos faler in tentio, sed liberifuz nos ex malita. * Optoez habi ple grand proportionon de nelatinal vokes ka most skemes. Ti esti pro du motivos. Ofte kwando latinal ot romanal glotes manki stem bon et aptos, ul nelatinal glot habi te toci stem postulido. '''Meso''' estis proponita en 1926. Ĝia vortprovizo estas ŝajne parte bazita sur la angla.<!-- ĉu fonto? --> Specimeno kun kredebla traduko: * Te basi most bon por lingu international esti elementes latinal vivint en lingus modern. : ''La bazo pli bona por lingvo internacia estas elementoj latinidaj vivantaj en lingvoj modernaj.'' En la klasifikojn de Biblioteko Butler, ankaŭ onidire ekzistas lingvo nomigita '''Optez''' de 1916, sed la biblioteko mem eĉ ne mencias tion en teksto pri Sidni Bond. Eblas ke tio estas frua versio de Optoez, aŭ ke estas alia projekto. La libro ''In the Land of Invented Languages'' de [[Arika Okrent]] diras ambaŭ pri Mondlingu kaj Optoezo ke ili estas [[aposteriora lingvo|aposterioraj lingvoj]], kun ĉefe la [[latina]] aŭ mikso de europeaj lingvoj kiel fonto. Pro la jaro de eldonado, teknike eblas ke ambaŭ ''Wellington Weekly News'' kaj Okrent prenis la nomojn, jarojn kaj specimenojn de la lingvoj de esperanta Vikipedio, kaj do la verifikado de tiuj datumoj ne estas tutcerta, precipe ne pri Mondlingu. La gazeta teksto pri Mondlingu ankaŭ estas multe simila al tiu en Vikipedio tiam. Tamen, la bibliotekaj klasifikoj, se ili ekzistas, estas verifikado de la ekzisto de tiuj lingvoj. Okrent mencias projekton ''Evoluto,''<ref>http://inthelandofinventedlanguages.com/index.php?page=languages&id=189</ref> sed la gazeta artikolo pri Bond ne mencias tian lingvon.<ref>https://biblbut.files.wordpress.com/2016/03/sidnibond-fakte-verkis-hilary-chapman.jpg</ref> {{fonto mankas|Tia projekto ne ekzistis. Temis simple pri titolo de artikolo pri evoluo.}} Ankaŭ, Okrent mencias la aliajn, sed ne Domni kaj Panhomel, sed ŝia teksto ne intencas esti plena listo de la planlingvoj de Bond. == Bibliotekajn klasifikojn == Projektojn de Bond ricevis ĉi tiujn klasifikojn de [[Biblioteko Butler]]: * Omnez – 419.41 “1912” * Domni – 419.41 “1913” * Optez – 419.41 “1916” * Optoez – 419.41 “1921” * Meso – 419.41 “1926” == Fontoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Lingvo}} * https://biblbut.wordpress.com/kio-estas-kie/la-britaj-esperantistoj/sidni-bond/ * https://legacy.esperanto.org.uk/eab/eab_news/2011-12-23_sidni_bond.htm{{404|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}} [[Kategorio:Planlingvoj]] [[Kategorio:Esperantistoj|Bond, Sidni]] [[Kategorio:Idistoj|Bond, Sidni]] i2ziw73lfowttz9yblmq5o79vklnh8r 0 45198 9456443 9115956 2026-08-18T20:49:56Z Sj1mor 12103 9456443 wikitext text/x-wiki {{ne konfuzu|kondukilo}} [[Dosiero:Stranded lamp wire.jpg|eta|[[Kupro]] estas bonega konduktilo]] '''Konduktilo''' estas elemento de [[elektra cirkvito|elektraj cirkvitoj]] el [[konduktanto|konduktanta]] substanco, kies funkcio estas nur [[elektro|elektre]] kunigi la diversajn komponantojn de la cirkvito. Plej kutime ili estas dratoj, vojstrekoj de [[presita cirkvito|presitaj cirkvitoj]] kaj eĉ foje, mekanika parto de la aparato mem (ekz.: [[maso]]). == Vidu ankaŭ == * [[Drato]] * [[Kondukilo]] (pri [[hidraŭliko]]) * [[Konduktanto]] * [[Izolaĵo]] * [[Ondokonduktilo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=konduk3.0ilo}} * [http://espleono.uw.hu/elektro.html De la fizika fundamento tra la konsisteroj ĝis la funkcikapablaj cirkvitoj kaj elektrofaka terminaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161212155542/http://espleono.uw.hu/elektro.html |date=2016-12-12 }} kompilita de Kristály Tibor. {{Ĝermo|fiziko}} [[Kategorio:Konduktiloj| ]] cenklqoxuhih8r00b2sy3g9uxt2k6jp 0 46061 9456458 9082265 2026-08-18T21:03:14Z Sj1mor 12103 9456458 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Supertraka kontakta lineo''' estas [[kontakta lineo]] por alkondukto de [[elektro]] al [[fervojo|fervojaj]] [[vagono]]j. Super [[trako]] pendas [[drato]], kiu estas konektita kun unu [[borno]] de [[subcentralo]] (por la alta [[tensio]]), la alia borno estas konektita kun [[relo]]j (kutime la elektra [[maso (elektro)|maso]]). Kun ĝi kontaktiĝas [[pantografo]], kiu estas muntita sur tegmento de [[vagono]] aŭ [[lokomotivo]] kaj tiel prenas elektron. La ĉefa drato pendas sub la akcesora kablo per drataj pontetoj. La akcesora kablo pendas sub konzoloj, muntitaj sur [[fosto]]j ([[masto]]j). Aŭ en urboj por tramoj la akcesora kablo povas pendi ankaŭ per apudaj konstruaĵoj. Ĉi tiu sistemo kun la akcesora kablo estas [[katenario]]. Ĉe [[tramo]] la ĉefa drato ofte pendas libere inter fostoj aŭ transversaj kabloj. Tia varianto estas pli simpla sed tamen permesas rapidecon de ne multe pli ol 100&nbsp;km/h. Dum veturo la pantografo frotiĝas je la drato. Por ne ĝi triviĝi tro baldaŭ estas pli bone, se la drato tuŝas ne ĉiam la saman lokon de la pantografo. Pro tio oni iom detiras la draton flanken ĉe ĉiu fosto per flankaj detiriloj. En rektaj vojoj oni ĝin detiras laŭvice dekstren kaj maldekstren. En turnaj partoj de vojoj oni ĉie detiras la draton eksteren de la turno. Inter la fostoj kaj la drato ie nepre estas [[izolilo]]j. [[Dosiero:volgograd_fervojo_5.jpg|eta|275ra| Fervoja trako kun supertraka kontakta linio en [[Volgogrado]], [[Rusio]], [[2003]]. De supertraka kontakta linio videblas la ĉefa drato, akcesora kablo, drataj pontetoj, izoliloj, flankaj detiriloj, konzoloj, fostoj.]] Por streĉi la ĉefan draton kaj la akcesoran kablon oni uzas pezon de specialaj [[pezilo]]j. La ĉefa drato kune kun la akcesora kablo estas disdividitaj je partoj de [[longo]] ĉirkaŭ 500 ... 1000 metroj. Finoj de la partoj flankiĝas de la trako kaj havas pezilojn. [[Dosiero:che_redkino_11.jpg|eta|275ra| Fervoja trako kun supertraka kontakta linio apud stacio Redkino en [[Tverja provinco]], [[Rusio]], [[2002]]. Parto de la kontakta linio flankiĝas kaj je la sekva fosto estas peziloj.]] Tie kie estas multaj paralelaj trakoj, precipe en stacioj, oni uzas solivon, kuŝantan sur du fostoj, por pendigi la kontaktan linion. [[Dosiero:volgograd_kontakta_linio_1.jpg|eta|275ra| Fervoja supertraka kontakta linio apud [[Volgogrado]], [[Rusio]], [[2003]]. Videblas solivo, kuŝanta sur du fostoj. Sub la solivo pendas la kontakta linio.]] Kutimaj [[tensio]]j en supertraka kontakta lineo estas: * 750 V, [[kontinua kurento]], por [[tramo]]j; * 1.5 kV, [[kontinua kurento]], por normalaj fervojoj, (ne plu tre kutima sistemo); * 3 kV, [[kontinua kurento]], por normalaj fervojoj, (iomete kutima sed pritaksita kiel arkaika); * 15 kV, [[alterna kurento]] 16+2/3 aŭ 16.7 [[herco]]j, por normalaj fervojoj; * 25 kV, [[alterna kurento]] 50 [[herco]]j, por normalaj fervojoj, (la aktuala, plej kutima sistemo por nove konstruataj aŭ elektrizataj linioj). Ju pli granda estas tensio des pli granda estas [[povumo]] en okazo de la sama [[kurento]]. Kurento estas limigita per diko de la drato. Do, por kondukti pli grandan povumon per la sama drato oni devas uzi pli grandan tension. Historie la fruaj sistemoj havis malpli grandan tension, ĉar fari tian sistemon estas pli simple kaj facile, pli novaj sistemoj havas pli grandan tension, ĉar tio ebligas kondukti pli grandan povumon kaj atingi pli altajn rapidojn. == Vidu ankaŭ == * [[Pantografo (kurentoprenilo)]] * [[Troleo]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Elektra trakcio]] [[Kategorio:Konstruo de fervojoj]] [[Kategorio:Konstruo de tramvojoj]] 56s09v3sag3naazuknqxnqcxo008spn 0 51522 9456477 9283122 2026-08-18T21:27:14Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Brassiere8.jpg|Brassiere8.jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]]: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Brassiere8.jpg|]] 9456477 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Mamzono''' estas [[subvesto]] uzata de inoj, kiu ĉirkaŭas la bruston, subtenante la [[mamo]]jn. Estas multaj tipoj da mamzonoj, depende de stilo, funkcio kaj materialoj. Konataj tipoj estas la suprenpuŝa, senŝelketa, frontfermila, dorsfermila, sporta, mamnutrada kaj plenŝtopita mamzono. La supra parto de [[bikino]] ankaŭ nomiĝas mamzono, sed la socia diferenco estas ke ĝi estas parto de [[banvesto]] kaj ne de [[subvesto]]. {{Ĝermo}} == Galerio == <gallery> Dosiero:Buestenhalter-2.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|Virina enuanta mamzono. --> Dosiero:Buestenhalter-1.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px| --> Dosiero:Japanese girl in a white E70 bra IX.jpg Dosiero:Circa 1975 Wonderbra.jpg Dosiero:Hannah Harper 2.jpg Dosiero:Kelly Gale 2014-cropped.jpg Dosiero:J P G på ArtDes 2013 6 (cropped2).jpg </gallery> {{-}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj |commonscat=Brassieres |commonscat_title=Mamzono |ReVo=zon.mam0o.TEKS}} * [[Korseto]] * [[Kuglomamzono]] * [[Balkonmamzono]] {{-}} [[Kategorio:Mamo]] [[Kategorio:Subvestoj]] odztyw99dyz6r0xpevcyn8snznh96qp 0 55825 9456641 9374957 2026-08-19T09:20:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456641 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Indre (Loire-Atlantique)}} {{Aliaj signifoj|teksto=Tiu ĉi artikolo temas pri la [[departemento]] en [[Francio]]. '''Indrė''' estas ankaŭ [[Litovio|litova]] virina nomo egala al ''Henrieta''}} {{Informkesto franca departemento |sen banderolo= jes | nomo = Indre | insigno = Blason département fr Indre.svg | insignogrando = 100 | mapo = Département 36 in France.svg | regiono = [[Centro-Valo de Luaro]] | numero = 36 | prefektejo = [[Châteauroux]] | subprefektejoj = [[Le Blanc]]<br />[[La Châtre]]<br />[[Issoudun]] | prezidanto = Louis Pinton | prefekto = Jérôme Gutton | loĝantaro = 228091 | dato = 2013 | areo = 6784.52 | arondismentoj = 4 | kantonoj = 13 | komunumaroj = 17 | komunumoj = 243 }} '''Indre''', en esperanto '''Indrio'''<ref>Laŭ [https://web.archive.org/web/20210518024059/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/spip.php?article77 Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio, de SAT, arkivigita en majo 2021]</ref>, estas unu el la ses [[Francaj departementoj|departementoj]] de la [[Francio|franca]] [[Francaj regionoj|regiono]] [[Centro-Valo de Luaro]]. Ĝi etendiĝas sur {{unuo|6784.52|km|2}} kaj enhavas {{unuo|228091}} loĝantojn. La ĉefurbo estas [[Châteauroux|Ĉatoruso]]. La departemento nomiĝas laŭ la rivero [[Indre|Indro]], kiu trafluas ĝin. Indrio havas landlimojn kun la departementoj [[Indre-et-Loire]], [[Loir-et-Cher]], [[Cher]], [[Creuse]], [[Vienne (departemento)|Vienne]] kaj [[Haute-Vienne]]. La departemento enhavas [[Komunumoj de Indre|243 komunumojn]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al kvar [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Le Blanc]] * [[arondismento Châteauroux]] * [[arondismento La Châtre]] * [[arondismento Issoudun]] <gallery> Carteroute36.jpg| Logo 36 indre.jpg </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Indre]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * http://www.indre.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090123031446/http://www.indre.pref.gouv.fr/ |date=2009-01-23 }} <!-- (Prefektejo, Prefektujo) retejo --> * http://www.cg36.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230831000551/http://www.cg36.fr/ |date=2023-08-31 }} <!-- Departementa Konsilio (Francio) _de_ l'_Indre_ --> * http://www.indrenature.net * [http://esperanto-indre.com/ Esperanto Klubo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130601021932/http://esperanto-indre.com/ |date=2013-06-01 }} == Referencoj == {{referencoj}} {{Navigilo Francio}} {{departemento Indre}} [[Kategorio:Indre| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] drhm5ajmldhh0v09zspo9qtb0v237a3 0 56507 9456486 9205655 2026-08-18T22:12:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456486 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Haut-Rhin | insigno = | insignogrando = | mapo = Département 68 in France.svg | regiono = [[Grand Est]] | numero = 68 | prefektejo = [[Colmar]] | subprefektejoj = [[Altkirch]]<br />[[Guebwiller]]<br />[[Mulhouse]]<br />[[Ribeauvillé]]<br />[[Thann]] | prezidanto = Éric Straumann | prefekto = Pascal Lelarge | loĝantaro = 758723 | dato = 2013 | areo = 3525.17 | arondismentoj = 4 | kantonoj = 17 | interkomunumoj = 26 | komunumoj = 366 }} '''Haut-Rhin''' [{{IFA|oʁɛ̃}}] estas unu el la [[Departementoj de Francio|departementoj]] de la [[Francio|franca]] [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Grand Est]]. Ĝi etendiĝas sur {{unuo|3525.17|km|2}} kaj havas {{formatnum:758723}} loĝantojn. La ĉefurbo estas [[Colmar]]. Ĝia nomo signifas “alta [[Rejno]]”. La administra unuo kovras la sudan parton de la kultura regiono [[Alzaco]], kies historia nomo estis [[Supra Alzaco]]. La adjektivo kontrastigas ĝin de la norda parto de Alzaco, kiu historie nomiĝis [[Suba Alzaco]] kaj en 1790 ricevis la departementan nomon [[Bas-Rhin]], "malalta Rejno". En ambaŭ departementoj tradicie aparte parolatas la [[alemana]] (ĉi-tie ankaŭ nomata [[alzaca]]), dialekto de la [[germana lingvo]] same parolata en [[Badeno]], la sudokcidenta parto de [[Germanio]] kaj en la germanlingva parto de [[Svislando]] (tie ankaŭ nomata [[svisgermana]]) - pri tio indikas sennombraj nomoj de loĝlokoj, geografiaj objektoj, kulturaĵoj kaj nelaste la nomoj de la loĝantoj. La departemento tute enhavas [[Komunumoj de Haut-Rhin|366 komunumojn]]. La [[Eŭropa kolektivumo de Alzaco]] ({{Lang-fr|Collectivité européenne d'Alsace}}, [[Alzaca lingvo|alzace]] ''D'Europäischa Gebiatskärwerschàft Elsàssest'') estas [[teritoria kolektivumo en Francio]] kiu ekvalidis la {{Daton|1|1|2021}}. Ĝi rezultas el la kunfandiĝo de la departementoj [[Bas-Rhin]] kaj Haut-Rhin kiuj daŭre ekzistos kiel administraj unuoj de la ŝtato<ref>[http://www.vie-publique.fr/loi/268695-projet-de-loi-relatif-competences-de-la-collectivite-europeenne-dalsace Loi du 2 août 2019 relative aux compétences de la Collectivité européenne d’Alsace] en retejo ''vie-publique.fr'' (alirdato 19 majo 2020).</ref>. == La nomo en Esperanto == Laŭ eŭropa perspektivo klaras, ke la rivero [[Rejno]] ne komenciĝas inter [[Bazelo]] kaj [[Saint-Louis]], kie ĝi ektuŝas [[Francio]]n, kaj ne finiĝas en [[Lauterbourg]], la lasta franca komunumo ĉe la rivera bordo. Tial klaras ke el tiu eŭropa perspektivo la esperanta termino [[Malsupra Rejno]] "pli malsupre" indikas regionon ĉe la limo inter Germanio kaj Nederlando, kaj la termino [[Alta Rejno]] "pli supre" fakte indikas la svislandan kaj germanian riveroparton inter la elfluo el la Bodenlago kaj la urbo Bazelo. Tial tute sencas en Esperanto koresponde al la tradicia loka lingvo, la dialekto [[alemana]] (ĉi-tie ankaŭ nomata [[alzaca]]) nomi la regionon [[Supra Alzaco]], kvankam la historia teritorio samnoma ne ekzaktae samas al la nuna departemento. == Geografio == [[Dosiero:Liepvrette2.jpg|eta|centra|Pejzaĝo de Haut-Rhin]] Haut-Rhin havas landlimojn kun la departementoj [[Bas-Rhin]], [[Vosges]] kaj [[Territoire-de-Belfort]], sed ankaŭ kun [[Germanio]] kaj [[Svislando]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al kvar [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[Arondismento Altkirch]] * [[arondismento Colmar-Ribeauvillé|arondismento Colmar-Ribeauvillé/Rappoltsweiler]] * [[arondismento Mulhouse|arondismento Mulhouse/Mülhausen]] * [[arondismento Thann-Guebwiller|arondismento Thann-Guebwiller/Gebweiler]] == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Komunumoj de Haut-Rhin]] * [[Eŭropa kolektivumo de Alzaco]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.Haut-Rhin.pref.gouv.fr/ Prefektejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070205053708/http://www.haut-rhin.pref.gouv.fr/ |date=2007-02-05 }} * [http://www.cg68.fr/ Departementa Konsilio] * http://www.mulhousebienvenue.com * http://www.alsace-passion.com == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|Francio}} {{Navigilo Francio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Haut-Rhin| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] siho0iet17mdwiy1pdpqx5cvz6fzew3 0 58103 9456587 9446473 2026-08-19T07:52:49Z Sj1mor 12103 9456587 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Vigo | devena_nomo = | alia_nomo = | kategorio = urbo <!-- *** Nomoj **** --> | etimologio = Vicus (latine) | oficiala_nomo = Vigo | moto = Fidela, Lojala, Kuraĝa kaj Ĉiam Bonfara | kromnomo = La olivarba urbo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Vigo collage.jpg | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Vigo bandera 2.png | blazono = Coat of Arms of Vigo.svg <!-- *** Lando *** --> | lando = Hispanio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = Iberio | ŝtato_tipo = Duoninsulo | regiono = Galegio | distrikto_tipo = Provinco | distrikto = Provinco Pontevedro | municipo = Vigo | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = Gallaecia | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | parto = | rivero_faldo = | rivero = Lagares | montaro_tipo = | montaro = | urbo = | limo = | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = Palaco Quiñones de León | memorindaĵo1 = Strando Samil | memorindaĵo2 = Malnova kvartalo | memorindaĵo3 = Sunpordo | memorindaĵo4 = Fortikaĵo de monto O Castro | memorindaĵo5 = Municipa Muzeo Quiñones de León | konstruaĵo_tipo = Skulptaĵoj | konstruaĵo_faldo = 1 | konstruaĵo = Monumento al la ĉevaloj | konstruaĵo1 = La Marviro | konstruaĵo2 = Pordo de Atlantiko | konstruaĵo3 = Monumento al la laboro | konstruaĵo4 = Statuo de Jules Verne | planto_tipo = Parkoj | planto = Parko Castrelos | planto1 = Insuloj Cíes | planto1_noto = nacia parko | situo = Vigo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 0 | lat_d = 42 | lat_m = 13 | lat_s = 00 | lat_NS = N | long_d = 08 | long_m = 43 | long_s = 00 | long_EW = W | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = | areo = 109.60 | areo_rondumo = 2 | areo_metropolo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 293837 | loĝantaro_dato = 2020 | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_metropolo = | loĝantaro_metropolo_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = [[6-a jarcento a.K.|6a jc antaŭ nia erao]] | establita_tipo = | dato = | ĉefulo = | urbestro = Abel Caballero | urbestro_tipo = | urbestro_partio = PSdeG-PSOE <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = | areo_kodo = +34 986 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo kadre de Provinco Pontevedro | mapo_lokumilo = Hispanio Provinco Pontevedro | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | mapo2 = | mapo2_priskribo = Situo kadre de Hispanio | mapo2_lokumilo = Hispanio <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.vigo.org/ www.vigo.org] | commons = Vigo | notoj = {{mapligilo urbo}} }} '''Vigo''' estas urbo en [[Galegio]], la plej granda laŭ nombro da loĝantoj, kaj la urbo sen ĉefurba rango kun plej granda loĝantaro en [[Hispanio]]. La urbo situas en la suda marbordo de [[rio (geografio)|rio]] de Vigo, en la t.n. Malaltaj Rioj, estuaroj tipaj en tiu areo de la [[Atlantika Oceano]]. Administre ĝi apartenas al la [[Pontevedro|provinco Pontevedro]], kaj historie al la regiono Val do Fragoso, kvankam nuntempe ĝi konsistigas la kernon de la regiono de Vigo. La urbo konsiderindas unu el la ekonomiaj motoroj de [[Galegio]]. Vigo estas la dekkvara municipo de [[Hispanio]], kun loĝantaro de 293.837 homoj laŭ la municipa censo de [[2020]]<ref name="ige.eu">http://www.ige.eu</ref>. Ĝi areas 109,1&nbsp;km². La denseco de loĝantaro nombras 2.688 loĝ./ km², kvankam ĝi rimarkinde kreskas en la urbo. Vigo estas konata ankaŭ kiel ''la olivarba urbo''<ref>[http://hoxe.vigo.org/conecenos/his_olivo.php?lang=gal Vigo, cidade olívica.]</ref>. == Etimologio == La loknomo 'Vigo' venas el la [[latina|latina lingvo]] ''vicus'', signifanta 'vilaĝo' aŭ 'kvartalo'. Ekzistas 37 aliaj samnomaj vilaĝoj kaj [[paroko]]j en la [[Aŭtonoma Komunumo|Hispana Aŭtonoma Komunumo]] [[Galegio]] (kaj aliaj en la tiel nomata Ekstera Galegio, tio estas, en la najbaraj galeg-kulturaj regionoj de [[Asturio]] kaj [[Kastilio kaj Leono]]). Ankaŭ ekzistas samdevenaj loknomoj en aliaj lokoj de la [[latinidaj lingvoj|latinida]] Eŭropo, kiel ekzemple [[Vic]] en [[Katalunio]], pluraj Vic en [[Okcitanio]], Vicq en norda [[Francio]], [[Vich VD|Vich]] kaj [[Vicques JU|Vicques]] en [[Svislando]], [[Vigo di Fassa|Vich]] en [[Ladinio]], [[Vigo Rendena]] en la itala provinco [[Trento]] aŭ [[Vigodarzere|Vigodarzare]] kaj [[Vigonovo]] en la provinco [[Veneto]]. Dum pluraj jardekoj populariĝis la teorio, ke la kompleta nomo de Vigo estis Vicus Spacorum (Spacorum signifus "de la ''spacii''", tribo supozeble loĝinta en la viga areo), sed la hodiaŭa historiografio rifuzas tiun teorion, bazitan sur neniu dokumento aŭ pruvo. == Historio == === Prahistorio === [[Dosiero:O Castro de Vigo (26).jpg|eta|200ra|maldekstre|Reprodukto de ''castro''-kulturaj loĝejoj en la Muzeo de O Castro.]] Vigo kaj ties regiono estis loĝitaj de pratempo, kiel atestas la granda kvanto da [[dolmeno]]j trovitaj en ĝia municipa teritorio. Tamen, la solaj [[Paleolitiko|paleolitikaj]] trovitaj arkeologiaj restaĵoj estas ĉirkaŭ kvindek tajlitaj iloj el [[kvarco]] kaj [[kvarcito]]. El [[Neolitiko]], kiam la ekonomio transiris de kolektado al produktado, elstaras [[dolmeno]]j, enterigaj konstruaĵoj sub [[tumulo]]j, dateblaj inter 3000 kaj 1800 antaŭ nia erao. Menciindas la dolmeno Casa dos Mouros, situanta najbare de la zoologia ĝardeno A Madroa (la vorto "madroa" signifas "dolmeno" en la [[galega lingvo|galega]]), dolmenkampo en la paroko Beade kaj aliaj ĉirkaŭ kvardek [[tumulo]]j kaj dolmenoj en la monto Vixiador. En la Municipa [[Muzeo Quiñones de León]] oni tenas kelkajn neolitikajn [[hakilo]]jn el la viga regiono; unu el ili venas el la urbokerna monto O Castro. [[Dosiero:A Casa dos Mouros - Candeán - Vigo.jpg|Dolmeno Casa dos Mouros|maldekstre|eta]] En la municipo Vigo ekzistas subĉielaj ŝton[[gravuraĵo]]j. Ilia dato estas, laŭ plej multaj esploristoj, Kuprepoko aŭ [[Ĥalkolitiko]], inter 2000 kaj 1800 a.n.e., aŭ la komenca kaj meza partoj de [[Bronzepoko]], inter 1900 kaj 1100 a.n.e. Gravas la granda kvanto da ŝtongravuraĵoj en la paroko Coruxo (pli ol 50 ŝtonoj). La desegnoj estas diversaj: [[cervo]] en Millaradas (paroko Matamá), [[lanco]]pintoj en Sárdoma, geometriaj (ĉefe samcentraj cirkloj, sed ankaŭ kvadratoj) en multaj lokoj (elstaras tiuj de Fragoselo, aparte la ŝtono nomata Pedra Moura) kaj kavaĵetoj (tre abundaj). La kulturo de ''castros'' (loĝ-fortikaĵoj) disvolviĝis en Galegio el la fino de la [[Bronzepoko]] kaj poste, kiam aperis kaj disvolviĝis la [[Ferepoko]]. Ĝi postlasis en Vigo gravajn spurojn, kiuj pensigas ke la olivarba urbo havis unu el la plej grandaj loĝ-densoj de la tuta Galegio- entute kalkuleblas 28 loĝ-fortikaĵoj en la regiono de Vigo. Ilia ĉefa trajto estas la strategia situo en altaĵoj, kun fortaj defendomuroj. Interne kuŝis loĝejoj, hejmbirdejoj kaj tenejoj. La loĝantoj de ''castros'' kombinis agrokulturon kun [[ĉasado]], [[fiŝkaptado]] kaj [[konko]]kolektado. Ili havis [[kapro]]jn, [[ŝafo]]jn, [[porko]]jn, [[Bovo|bovinojn]]... La granda ''castro'' de Vigo, en la monto O Castro, estis loĝita inter la 3a jc. antaŭ nia erao kaj la 3a jc. post nia erao, kiam la loĝintoj ektranslokiĝis al Vicus, nova apudmara setlejo. Temis pri granda loĝ-fortikaĵo kun multaj loĝantoj kaj grava rolo en la regiono. En la fosita kaj muzeigita parto videblas restarigitaj domoj (rondaj, pli antikvaj, kaj kvadrataj, romi-epokaj), kun reprodukto de la tiamaj ĉiutagaĵoj. La lokon trakuris akvokanaloj uzitaj por industriaj celoj. === Romia epoko === Romiigo estis tre frua kaj intensa en Vigo de la 2a jarcento a. n. e. Nuntempaj arkeologiaj esploroj priskribas gravan enloĝejon, la romian Vicus. Laŭlonge de la tuta marbordo oni trovis {{JN|romia vilao}} (Alcabre, Toralla), salfarejojn, [[peklado|peklaĵ-fabrikojn]], subakvajn restaĵojn kiel [[amforo]]jn, ktp. Necesas paroli ankaŭ pri la [[nekropolo]]j; en la strato Pontevedra, oni malkovris en [[1953]] dudek naŭ [[steleo]]jn, nun konservatajn en la [[Muzeo Quiñones de León|Municipa Muzeo]] en Castrelos), kaj alia nekropolo kuŝis en insulo Toralla. === Mezepoko === [[Dosiero:Strato de la korbofaristoj (Rua dos Cesteiros), Vigo.JPG|eta|maldekstre|Kelkaj stratoj de Vigo ankoraŭ tenas sian mezepokan guston. Strato de la Korbofaristoj]] Dum [[Mezepoko]] eklezia [[hierarkio]] superregis la galegan socion dum tiu epoko Vigo dependis dum longa tempo de la Monaĥejo de Sankta Maria el Melón (provinco [[Oŭrenso]]). Tiutempe Vigo suferis atakojn de nordeŭropaj [[pirato]]j, kio estigis translokigon de la popolantaro en la internon de la urbo, serĉe de pli granda sekureco. Krom la nuntempe restantaj romanikaj preĝejoj (en Bembrive, Coruxo kaj Castrelos), estas romanikaj restaĵoj en la barokaj preĝejoj de Sárdoma, Lavadores kaj en la kapelo de Freixo, en Valadares. Tio pruvas la ekziston jam dum Mezepoko de vilaĝoj en la nunaj parokoj de Vigo. Ankaŭ restas du mezepokaj [[ponto]]j, unu en Sárdoma kaj alia inter la nunaj parko Castrelos kaj futbalstadiono de Balaídos. Aldonendas la prapreĝejo de Sankta Maria (nuna kunkatedralo) kaj la ankaŭ malaperinta preĝejo de Sankta Jakobo de Vigo. Skulptaĵo el ĉi lasta konserviĝas en la [[Nacia Arkeologia Muzeo de Hispanio]] en Madrido. Ekzistis iu kastelo do Penso, per kies postrestintaj ŝtonoj oni konstruis fine de la [[15-a jarcento]] la Turon de la [[pulo|Puleto]] (Torre da Pulguiña), ankaŭ malaperintan sed konservitan ĝis la [[19-a jarcento]]. En la malfrua Mezepoko la menestrelo [[Martín Codax]] verkis siajn konatajn [[amik-kanzonojn]] en la [[galega lingvo|galega-portugala]] parolante pri Vigo. === De la 15a ĝis la 18a jarcentoj === Vigo eta-paŝe kreskadis malgraŭ la konstantaj pirataj alsturmoj. Graviĝis la komercado kaj manfaritaĵoj, kvankam la plej grava aktivado ekonomia estis [[sardino|sardin]]-kaptado. En [[1585]] la angla korsaro Drake klopodis kapti Vigon, sed li fiaskis pro la kontraŭstaro de la viga popolo. Tamen, kvar jarojn poste li reatakis sukcese kaj forbruligis grandan parton de la urbo, interalie la preĝejon de Sankta Maria (nuna [[Kunkatedralo de Sankta Maria de Vigo|kunkatedralo]]). [[Dosiero:Battle of Vigo bay october 23 1702.jpg|eta|maldekstra|La Batalo de Rande]] En [[1702]] turkaj piratoj strebis por alsturmi la urbon, sed denove la loĝantaro forpelis tiun atakon. La konstantaj elmaraj atakoj konstruigis en 1656 la urban ĉirkaumuron kaj la kastelon de Sankta Sebastiano, kies restaĵoj ankoraŭ spekteblas hodiaŭe. En [[1702]] okazis la plej grava historia epizodo en la vivo de Vigo- la Batalo de Rande. Angla-nederlanda ŝiparo persekutis en la [[rio (geografio)|rion]] de Vigo la hispanan Ŝiparon de la Arĝento kaj ties akompanajn francajn ŝipojn. Ĉi lasta ŝiparo, ŝarĝita per riĉaĵoj el [[Ameriko]] estis detruita post sanga intensa batalo kaj mara kaj tera. La angloj forportis kelkajn trezor-plenajn ŝipojn, sed la ceteraj brulante alfundiĝis en la golfeto de Sankta Simono, interne de la rio. En [[1702]] [[Karolo la 3-a]] nuligis la monopolon de havenoj rajtigitaj por komercadi kun [[Ameriko]], tiel ke Vigo ekprofitis el la altmara ŝip-trafiko. Tiam Vigo estis ĉirkaŭita de murego konstruita okaze de la Milito de Restarigo de [[Portugalio]], timinte eventualan invadon. Apudmare situis la bastiono de A Laxe kaj en la kontraŭa flanko la kastelo de Sankta Sebastiano. Laŭlonge de la murego situis sep pordegoj: la pordo de Falperra, tiu de O Berbés, tiu de la Maro, tiu de A Laxe (la Plata ŝtono), tiu de Gamboa, la Sunpordo kaj tiu de Pracer. Fine, la alveno en la urbon de [[Katalunio|katalunaj]] komercistoj kaj industriistoj en la dua duono de la [[18-a jarcento]] estigis etan ekonomian revolucion, tiel ke disfloris la fabrikoj de [[peklado|peklaĵoj]], [[sapo]], [[ledo|ledaĵoj]] kaj [[lino|linaĵoj]]. === 19a jarcento === En [[1809]], same kiel okazis kun la cetera [[Iberio]], Vigo estas okupita de la franca armeo. Popola ribelo gvidita de la militisto Paulo Morillo kaj la civilulo Bernardo González "Cachamuíña" forpuŝis la francan armeon. Tiu ĉi okazintaĵo igis [[Fernando la 7-a (Hispanio)|Fernandon la 7an]] doni al la urbo la titolon "Fidela, Lojala kaj Kuraĝa". En 1834 oni finis la rekonstruadon de la kunkatedralo. Meze de la jarcento oni kreis la novan filion de la [[Banko de Hispanio]] kaj la novan ŝton[[kajo]]n. La urbo plu kreskis kaj ties registoj decidis malkonstrui la ĉirkaŭmuron por plifaciligi ĝian plivastigon. La dua duono de la 19a jc. estis periodo de konstanta kreskado de la urbo, pelita interalie danke al la intensiĝo de la rilatoj kun [[Ameriko]], helpe de la strategia situo de Vigo en [[Atlantika Oceano|Atlantiko]]. Tiel, de [[1855]] establiĝas regulaj mar-komunikaj servoj kun [[Havano]], [[Bonaero]] kaj [[Portoriko]]. Unu jardekon poste oni ekkonstruis la fervojon kaj la terplenigaĵojn en la [[rio (geografio)|rio]] kun la celo plivastigi la havenon. La fervoja linio de Vigo al [[Oŭrenso]] estis inaŭgurita en [[1881]]. Dum tiu epoko la [[haveno]] de Vigo ricevis la grave vunditajn soldatojn el la Milito de Kubo, akceptante kaj prizorgante ilin. Tiu fakto donis al la urbo la titolon "Ĉiam Bonfara". De tiam la viga blazono havas la devizon "Urbo Fidela, Lojala, Kuraĝa kaj Ĉiam Bonfara". Jarcent-fine la urbo havis 15.000 loĝantojn. === 20a jarcento === [[Dosiero:Vigo10032007.jpg|eta|dekstra|Lim-kvartalo A Salgueira. Fone konturiĝas impona la monto Galiñeiro (711 m).]] La [[20-a jarcento|20an jarcenton]] karakterizis ekonomia eksplodo. En la unuaj jardekoj la viga [[burĝaro]] tenis la konduk-rimenojn de la politika kaj ekonomia povoj. La instaliĝo de [[Katalunio|katalunaj]] entreprenistoj en la fino de la 19a jc., ĉefe en la kvartalo Areal, antaŭenpuŝis la disvolviĝon de [[peklado|peklo-industrio]] kaj la kreskon de [[fiŝkaptado]]. Aliflanke, kun la fluo de la jarcento, Vigo inkludis la municipojn Bouzas en [[1904]] kaj Lavadores en [[1941]], etendiĝante sian municipan areon kaj tiel kreskigante sian loĝantaron. Dum la unua triono de la [[20-a jarcento]] kaj en la jaroj post la [[Hispana Enlanda Milito]], la viga haveno ligiĝis al la bildo de miloj kaj miloj da [[Galegio|galegoj]] enŝipiĝantaj al [[Ameriko]], tiam lando de laborŝancoj. Tamen, kreiĝis gravaj entreprenoj en Vigo, kiel la ŝipfarejoj Barreras kaj Vulcano, same kiel la avangarda Pescanova (kun fiŝ-frostiga ŝiparo) kaj aliaj multaj maraj entreprenoj. Al tiu ekonomia sektoro oni devas rilatigi la kreadon kaj ampleksigon de la plejparto de la ceteraj industrioj. Alia simbolo de la pasinta urbo estis la [[tramo]], ekfunkciinta en [[1914]] kun komenca kosto de 5 centonoj de peseto. Tiam Vigo havis grandegan socian aktivadon. Tial abundis [[ĵurnalo]]j kaj semajngazetoj kaj asocioj kun [[politiko|politika]] kaj [[sindikato|sindikata]] karaktero. Tamen tiu intensa agado nuliĝis pro la eksplodo de la [[Hispana Enlanda Milito]]. Inter la viktimoj de la subpremo kiu sekvis la ribelon estis la tiama magistrato de la urbo, Emilio Martínez Garrido, mortpafita la 27an de aŭgusto [[1936]] fare de la armeo de [[Francisco Franco|Franco]]. En la mezo de la jarcento oni kreas la grandan straton Gran Vía (Granda Vojo) kaj la urbo spertis vastan demografian kreskadon, kun kreado de loĝ-kvartaloj kiel Coia. Oni konas tiun etapon per la nomo ''disvolvismo''. La kreskinta labor-propono altiris multnombrajn kamparanojn kiuj fiks-loĝis en alte popolitaj kvartaloj kiel Teis. Instaliĝis novaj industrioj kiel [[Citroën]] Hispania, la unua entrepreno kiu situis en la [[Vigo#Senimposta Zono|Senimposta Zono]]. Oni intencis instali petrol-rafinejon (kiu fine aljuĝiĝis al [[Korunjo|Koruno]]). Samtempe kun tio pliboniĝis la komunikil-reto kun la cetera [[Iberio]] kaj kreiĝis urbo-larĝigajn planojn. Danke al la transpopolado el la kamparo en la urbon en la jardekoj de 60 kaj 70, Vigo estis submetita al altagrada demografia kreskado kaj iris de 30.000 loĝantoj en [[1910]] ĝis la nuntempaj preskaŭ 300.000. En la demokratia epoko, dum la jardeko 1975-1985, la sekvoj de la krizo de la mara ekonomia sektoro forte trafis la urbon, pligrandigante la sociajn konfliktojn kaj detruante la parton de la tradicia industria strukturo ligitan al la maro. Malgraŭ tio, ekde la lastaj 80aj jaroj estas konstatebla ekonomia restariĝo kiu plifirmigis la regionon de Vigo kiel modernan kaj gravan industrian kaj servan zonon; tiu tendenco plilongiĝas, kvankam laŭ malkreska ritmo, ĝis la nuna tempo. == Estraro kaj politiko == [[Dosiero:Vigo (concelho e ria).jpg|eta|dekstra|Urbodomo de Vigo.]] {| width="800" style="background:White" | * Elektita urbestro: Abel Caballero ([[PSOE]]). |} La magistrato de Vigo konsistas el magistratanoj el tri partioj: la konservativa Popola Partio ([[Partido Popular]]), la Socialista Partio de Galegio (regiona branĉo de la [[PSOE]]) kaj la Galega Naciista Bloko [[BNG]]. De post la balotadoj de majo [[2007]], la urbestro estas la socialisto [[Abel Caballero]], eksa ministro en kelkaj hispanaj registaroj, danke al interkonsento inter socialistoj kaj naciistoj, kiu tiel akiris plimulton fronte al la plej voĉdonata listo de la PP, kiu estis prezentinta kiel kandidaton la antaŭan urbestrinon [[Corina Porro]]. En la voĉdonoj de 2011 denove la Popola Partio akiris relativan plimulton da voĉdonoj, sed denove konsento inter la aliaj du partioj ebligis la reelekton de Abel Caballero. Laŭ la regiona divido planita de la aŭtonoma galega registaro Xunta de Galicia, la Regiono de Vigo konsistos el la jenaj municipoj: Vigo, [[Redondela]], [[O Porriño]], [[Nigrán]], [[Baiona (Galegio)|Baiona]], [[Gondomar]], [[Mos]], [[Fornelos de Montes]], [[Pazos de Borbén]], [[Salceda de Caselas]] kaj [[Soutomaior]]. La respondecoj, reg-organoj kaj financado de la Regiono de Vigo ankoraŭ estas disvolviĝontaj de la aŭtonoma registaro de Galegio. Vigo estas la sidejo de la [[Eŭropa Agentejo de Kontrolo de Fiŝkaptado]] de la Eŭropa Unio, de la sola oficejo de la Pontevedra Deputitaro ekster la provinca ĉefurbo [[Pontevedro]] kaj de la suda parto de la [[Nacia Parko de la Atlantikaj Insuloj de Galegio]]. <center> {|- | colspan="4" bgcolor="#C0C0C0" |'''Municipaj balotadoj, 27an de majo [[2015]]<ref>[http://resultados.elpais.com/elecciones/2015/municipales/11/36/57.html]</ref>''' |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partio''' | align="right" | '''Voĉdonoj''' | align="right" | '''%''' | align="right" | '''Magistratanoj''' |- | bgcolor="#FF4500" | '''PSOE''' | bgcolor="#FF6347" align="right" | 73.074 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 51.8 % | bgcolor="#FF6347" align="right" | 17 |- | bgcolor="#1E90FF" | '''PP''' | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 28.874 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 20.47 % | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 7 |- | bgcolor="#80GEYF" | '''Marea de Vigo''' | bgcolor="#80GEYF" align="right" | 16.227 | bgcolor="#80GEYF" align="right" | 11.5 % | bgcolor="#80GEYF" align="right" | 3 |- | colspan="4" | Elektita urbestro: Abel Caballero ([[PSOE]])* |} </center> == Demografio == [[Dosiero:Demografía Vigo (Galiza).PNG|dekstra|eta|200ra|Demografia evoluo de Vigo ekde 1900]] Laŭ la informoj de la censo, en [[1910]] estis ĉirkaŭ 40.000 loĝantoj kaj nuntempe ekzistas 297.332 ([[2010]]), el kiuj 17.108 estas eksterlandanoj.<ref name="ige.eu"/> La urbo Vigo estis dum la lastaj jardekoj unu el la eŭropaj urboj kun pli granda loĝant-kreskado. Kompare kun la komenco de la [[20a jarcento]], ĝia loĝantaro duobliĝis. La plejmulto el la loĝantaro koncentriĝas en la urbo, kvankam la periferiaj parokoj dissemitaj tra la municipo havas gravan kvanton da loĝantoj kaj altega loĝdenso (la plej alta en Hispanio se oni ekskludas la urbajn areojn. Fakte, laŭ la [[Nacia Instituto de Statistiko (Hispanio)|Nacia Instituto de Statistiko]] de Hispanio, en 2008 krom la urbo Vigo ekzistis en la municipo dek kvin loĝ-lokoj kun pli ol 1.000 loĝantoj: Babio (1.275), Saa (1.223), A Penís (1.149), A Fonte Escura (1.238), Pereiró (4.150), A Ponte (2.267), Freixeiro (2.573), Mantelas (1.563), Salgueira (1.248), A Bagunda (2.686), A Bouciña (1.657), Barreiro (1.686), A Ceboleira (2.868), Pardavila (4.388) kaj A Garrida (1.242). * Loĝantoj: (297.124) (INE 2009) * Averaĝa aĝo: 41,1 jaroj (2005) * Eksterlanda loĝantaro: 17.108 (IGE 2009) * Naskiĝoj: 2.684 (INE 2008) * Mortoj: 2.481 (INE 2007) * Migro-diferenco: +565 (2005) {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Municipa loĝantaro (INE) ! [[1900]] !! [[1910]] !! [[1920]] !! [[1930]] !! [[1940]] !! [[1950]] !! [[1960]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1991]]!! [[2001]] !! [[2005]] !![[2007]] !![[2010]] |- | align=center| 23.259 || align=center| 41.213 || align=center| 53.100 || align=center| 65.012 || align=center| 85.272 || align=center| 137.873 || align=center| 144.914 || align=center| 197.144 || align=center| 258.724 || align=center| 278.050 || align=center| 287.282 || align=center| 293.725 || align=center| 294.772 || align=center| 297.124 |} ;Demografia evoluo de Vigo ekde [[1842]] <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:735 height:373 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:300000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:50000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:10000 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1842 text:1842 bar:1857 text:1857 bar:1877 text:1877 bar:1887 text:1887 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2010 text:2010 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1842 from:0 till: 6742 bar:1857 from:0 till: 11412 bar:1877 from:0 till: 13416 bar:1887 from:0 till: 15044 bar:1900 from:0 till: 23259 bar:1910 from:0 till: 41500 bar:1920 from:0 till: 53614 bar:1930 from:0 till: 65983 bar:1940 from:0 till: 85272 bar:1950 from:0 till: 137873 bar:1960 from:0 till: 145411 bar:1970 from:0 till: 198815 bar:1981 from:0 till: 261331 bar:1991 from:0 till: 278050 bar:2001 from:0 till: 280186 bar:2010 from:0 till: 297124 PlotData= bar:1842 at: 6742 fontsize:s text: 6.742 shift:(-10,5) bar:1857 at: 11412 fontsize:s text: 11.412 shift:(-10,5) bar:1877 at: 13416 fontsize:s text: 13.416 shift:(-10,5) bar:1887 at: 15044 fontsize:s text: 15.044 shift:(-10,5) bar:1900 at: 23259 fontsize:s text: 23.259 shift:(-15,5) bar:1910 at: 41500 fontsize:s text: 41.500 shift:(-15,5) bar:1920 at: 53614 fontsize:s text: 53.614 shift:(-15,5) bar:1930 at: 65983 fontsize:s text: 65.983 shift:(-15,5) bar:1940 at: 85272 fontsize:s text: 85.272 shift:(-15,5) bar:1950 at: 137873 fontsize:s text: 137.873 shift:(-15,5) bar:1960 at: 145411 fontsize:s text: 145.411 shift:(-15,5) bar:1970 at: 198815 fontsize:s text: 198.815 shift:(-15,5) bar:1981 at: 261331 fontsize:s text: 261.331 shift:(-15,5) bar:1991 at: 278050 fontsize:s text: 278.050 shift:(-15,5) bar:2001 at: 280186 fontsize:s text: 280.186 shift:(-15,5) bar:2010 at: 297124 fontsize:S text: 297.124 shift:(-15,5) </timeline> {{-}} :<small>Fonto: [[Nacia Instituto de Statistiko (Hispanio)|INE]]</small><ref>INEbase. Variaciones intercensales. Alteraciones de los municipios en los censos de población desde 1842. Rete: http://www.ine.es/intercensal/ Consultado 17-06-2011. Kiam disponeblis la fakta kaj la rajta loĝant-nombroj, oni elektis la plej altan.</ref> <small>Noto: Inter la censo de 1910 kaj la antaŭa la municipa areo kreskis ĉar aldoniĝis Bouzas, kaj en tiu de 1950 oni jam inkludis Lavadores. </small> == Geografio == [[Dosiero:Vigo mapa parroquial.PNG|Paroka mapo de Vigo|250ra|eta]] La municipo limas norde kun la [[Atlantika oceano]], en la rio de Vigo, nordoriente kun la municipo [[Redondela]], oriente kun [[Mos]], sude kun la municipoj [[Porriño]] kaj [[Gondomar (Hispanio)|Gondomar]] kaj sudokcidente kun [[Nigrán]]. Trans la rio kaj ĝuste kontraŭ la urbo situas urbetoj [[Cangas]] kaj [[Moaña]], je distanco de 5 respektive 3,6&nbsp;km. En la suda limo situas la plej alta monto de la municipo: monto Galiñeiro, kies 711-metra pinto staras en municipo [[Gondomar]]. La urbo havas varian reliefon en kiu sin sekvas malaltaj areoj kaj altaj zonoj, preskaŭ plataj terenoj kaj aliaj deklivaj. Ties centro estas monto O Castro, 149 metrojn alta kaj kun surfaco de 21 ha.<ref>Informoj ĉerpitaj el [http://wikimapia.org/77198/es/Parque-do-Castro]; male, [http://www.galiciamaxica.eu/Sitios/PONTEVEDRA/VIGO/Monte%20del%20Castro.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120128152355/http://www.galiciamaxica.eu/Sitios/PONTEVEDRA/VIGO/Monte%20del%20Castro.html|date=2012-01-28}} asertas ke la monto altas 80 metrojn.</ref> Tio kaŭzas ke multaj stratoj el la centraj kvartaloj estas fortaj deklivoj. La municipo Vigo havas grandan urban kernon kies ĉefa administra disdivido estas laŭkvartala. Tamen ĝi havas ankaŭ gravan ruran areon, kie la tradicia divido en [[paroko]]j, formita de [[vilaĝo]]j kaj domaroj, plu funkcias. La parokoj de municipo Vigo estas: Alcabre, Beade, Bembrive, Cabral, Candeán, Castrelos, Comesaña, Coruxo, Lavadores, Matamá, Navia, Oia, Saiáns, Sárdoma, Teis, Valadares kaj Zamáns. Bouzas, Coia, Freixeiro, San Paio kaj San Xoán do Monte ne estas administraj parokoj de la municipo, sed ili viciĝas en tiu ĉi paragrafo pro ilia historia tradicio. Dekstre videblas paroka mapo de la municipo. === Klimato === La klimato de Vigo estas oceana kun mediteranea influo, tipa trajto de la [[rio (geografio)|Malaltaj Rioj]]. Ĝin karakterizas mildaj kaj pluvaj vintroj kaj someroj varmaj sed ne ekstremaj, ĉar la temperaturo kutime ne superas {{GdC|35}}. Vigo simbolas la geografian sudon de Galegio. Tiu situo ebligas al ĝi ĝui tiom da jaraj sun-horoj kiom marborda [[Andaluzio]] <ref name="corazon">Oficina de Turismo de Vigo, "Vigo, Corazón atlántico", Vigo, 2007</ref>. Konkrete, ili estis 2.465,8 horoj en 2010 kaj 2.170 h en 2009 (donitaĵoj el la urbo)<ref>http://www2.meteogalicia.es/galego/observacion/estacions/listaEstacions.asp{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Frosto estas malofta, temperaturaj varioj estas moderaj, kun multa pluvo kaj ioma sekeco dum somero. La maro mildigas la klimaton, malpliigante la diferencon inter someraj kaj vintraj temperaturoj. Nordokcidentaj ventoj kuntrenas somere varman supraĵan akvon, tiel ebligante alsupriĝon de la malvarma. Tial ke ĝi havas malaltan temperaturon, tiu akvo ne nubiĝas, kaŭzante someran pluvomankon. {|class="wikitable collapsible" align="center" style="font-size:90%;width:80%;border:0px;text-align:center;line-height:120%" ! colspan= "14" style="background: #DDDDDD;" | [[Dosiero:Nuvola apps kweather.png|17ra]] '''Flughaveno de Vigo''' (1972-2000) |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="17" | Monate ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mar ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maj ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aŭg ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Dec ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jare |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="16;" | Absoluta maksimuma temperaturo (&nbsp;{{GdC|}}) | style="background: #FFAA00; color:#000000;" | 21,0 | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 27,6 | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 28,0 | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 29,6 | style="background: #FF4500; color:#000000;" | 33,6 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 38,6 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 36,6 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 37,5 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 36,0 | style="background: #FF4500; color:#000000;" | 30,0 | style="background: #FFAA00; color:#000000;" | 24,6 | style="background: #FFAA00; color:#000000;" | 23,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''38,6'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="16;" | Averaĝa maksimuma temperaturo (&nbsp;{{GdC|}}) | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 11,6 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 12,9 | style="background: #FFCC11; color:#000000;" | 15,1 | style="background: #FFCC11; color:#000000;" | 16,1 | style="background: #FFCC11; color:#000000;" | 18,2 | style="background: #FFAA00; color:#000000;" | 22,0 | style="background: #FFAA00; color:#000000;" | 24,3 | style="background: #FFAA00; color:#000000;" | 24,2 | style="background: #FFAA00; color:#000000;" | 22,4 | style="background: #FFCC11; color:#000000;" | 18,5 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 14,7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 12,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''17,7'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="16;" | Averaĝa temperaturo (&nbsp;{{GdC|}}) | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 8,3 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 9,3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10,9 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 11,9 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 14,0 | style="background: #FFCC11; color:#000000;" | 17,3 | style="background: #FFCC11; color:#000000;" | 19,4 | style="background: #FFCC11; color:#000000;" | 19,4 | style="background: #FFCC11; color:#000000;" | 18,0 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 14,6 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 11,3 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 9,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''13,6'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="16;" | Averaĝa minimuma temperaturo (&nbsp;{{GdC|}}) | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 5,0 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 5,8 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 6,6 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 7,7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 9,9 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 12,6 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 14,6 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 14,6 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 13,6 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10,8 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 7,9 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 6,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''9,6'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="16;" | Absoluta minimuma temperaturo (&nbsp;{{GdC|}}) | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -4,0 | style="background: #80FFFF; color:#000000;" | -5,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -3,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -0,2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 2,0 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 4,6 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 7,6 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 7,2 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 5,0 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 2,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -0,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -3,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''-5,0'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | Averaĝaj precipitaĵoj (mm) | style="background: #4169A9;" | 255 | style="background: #4169E5;" | 219 | style="background: #4169E5;" | 145 | style="background: #4169E5;" | 148 | style="background: #4169E5;" | 141 | style="background: #6495ED;" | 73 | style="background: #87CEEB;" | 43 | style="background: #87CEEB;" | 40 | style="background: #4169E5;" | 113 | style="background: #4169E5;" | 215 | style="background: #4169E5;" | 228 | style="background: #4169A9;" | 298 | style="background: #FFFFFF;" | <center>'''1909'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | Sunhoroj | style="background: #83878b;" | 113 | style="background: #83878b;" | 116 | style="background: #c59217;" | 176 | style="background: #c59217;" | 184 | style="background: #FFFF00;" | 217 | style="background: #FFFF00;" | 269 | style="background: #FFFF00;" | 296 | style="background: #FFFF00;" | 281 | style="background: #FFFF00;" | 205 | style="background: #c59217;" | 154 | style="background: #83878a;" | 109 | style="background: #83878b;" | 90 | style="background: #FFFFFF;" | <center>'''2212'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | Averaĝa relativa humideco (%) | style="background: #4169A5;" | 85 | style="background: #4169A5;" | 81 | style="background: #4169E1;" | 76 | style="background: #4169E1;" | 75 | style="background: #4169E1;" | 77 | style="background: #6495ED;" | 74 | style="background: #6495ED;" | 74 | style="background: #6495ED;" | 74 | style="background: #4169E1;" | 78 | style="background: #4169A5;" | 82 | style="background: #4169A5;" | 86 | style="background: #4169A5;" | 86 | style="background: #FFFFFF;" | <center>'''79'''</center> |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonto: [http://www.aemet.es AEMET] |} == Ekonomio == [[Dosiero:Vigo2.jpg|eta|dekstra|250ra|Kajo de Bouzas, en la haveno de Vigo]] La vigan regionon karakterizas superrego de plurbranĉa ekonomio ligita al la fiŝkapta sektoro, al industrio kaj al servoj. Inter la motoroj de la viga ekonomio enkalkuleblas la aŭtomobil-industrio, ĉefe PSA Peugeot-Citroën, kies fabriko en Vigo estas la unua en [[Eŭropo]], produktinta en [[2007]] entute 547.000 veturilojn, el kiuj pli ol 88% estis eksportitaj ekster [[Hispanio]]n.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.psa-peugeot-citroen.com/es/psa_grupo/fiche_nom_b5.php?id=158 |titolo=Factoría viguesa |alirdato=2011-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081118164506/http://www.psa-peugeot-citroen.com/es/psa_grupo/fiche_nom_b5.php?id=158 |arkivdato=2008-11-18 }}</ref> Cetere tre gravas ŝip-konstruado kaj fiŝkaptado en ĉiuj siaj aspektoj, de kapt-industrio ĝis la komerca flanko, kun vendohaloj de marborda kaj altmara fiŝkaptaĵoj kaj enladiga, frostiga kaj transforma industrioj. Vigo estas la unua komerc-haveno de fiŝo por homa nutrado de la mondo (650.000 tunoj en la jaro [[2004]]) kaj la ŝipfarejoj de sia [[rio]] unualokas en la hispana privata ŝipfarado, kaj laŭ fakturado kaj laŭ tunoj. Ankaŭ elstaras subĉielaj minoj, transformado kaj komercado de [[granito]] kaj aliaj ornam-ŝtonoj en la najbara municipo [[Porriño]]. === Senimposta Zono === [[Dosiero:Vigo dende o monte do castro.jpg|eta|250ra|Vigo el monto O Castro]] La Senimposta Zono de Vigo estas unu el la tri ekzistantaj en Hispanio, apud tiuj de [[Barcelono]] kaj [[Kadizo]], kaj ties ĉefa celo estas antaŭenpuŝi la establiĝo de eksportemaj entreprenoj per la aplikado de senigo de impostoj kaj dogan-pagoj. Ĝi kreiĝis per Dekreto-leĝo de la 20a de junio [[1947]] kun la intenco profiti el la favoraj strategiaj kondiĉoj de la situo de la viga haveno rilate al la internacia komerco por tiel impulsi la industrian disvolviĝon de la regiono. Ĝia reg-organo estas la Asocio de la Senimposta Zono, nome prezidata de la urbestro de Vigo kaj formita de la Delegito de la Ŝtato, kiu estas la prezidanto, kvar membroj reprezentantaj la ŝtaton, kvin aliaj reprezentantaj la magistraton, la Haven-laborestro, la Dogan-administranto kaj du membroj reprezentantaj la Provincan Deputitaron, la Haven-aŭtoritaton de Vigo kaj la Oficialan Ĉambron de Komerco, Industrio kaj Navigado de Vigo, kaj ankaŭ de ties Ĝenerala Sekretario, nomumita de la ŝtato, kaj ŝtat-advokato. === Haveno === [[Dosiero:Haveno de Vigo el la promenejo Afonso la 12a.JPG|eta|maldekstra|Haveno de Vigo]] La viga haveno estas la plej grava fiŝhaveno de [[Hispanio]]<ref>En la unuaj tri monatoj de [[2008]], alhaveniĝis 15.296 tunoj da freŝa fiŝo, dum en la sekva haveno laŭ graveco, tiu de A Coruña, estis deŝarĝitaj 6.987 tunoj, kaj en la tria, Kadizo, 4.071 tunoj (''La Voz de Galicia'', 28.05.2008, ĵurnalo).</ref>. La kajoj de Vigo akceptas 2.000 ŝipojn jare. Dank' al ĝiaj eksterordinaraj naturaj kondiĉoj Vigo estas taŭga loko por la komercaj marvojoj el [[Ameriko]] al [[Eŭropo]]. Temas pri la unua eŭropa haveno en deŝargh-kvanto de fiŝo kaj pro tio oni okazigis plurfoje la foiron World Fishing Exibition (Mondan Foiron pri Fiŝkaptado) <ref>http://asuservicio.galeon.com/empresas.htm{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.xornalgalicia.es/index.php?name=News&file=article&sid=7363 Vigo primeiro porto do mundo en recursos pesqueiros.</ref>. Grandaj krozŝipoj kiel [[Queen Mary 2]] aŭ Independence of the Seas kutime haltas en la haveno de transatlantikaj ŝipoj de Vigo. Entute la haveno ricevis en [[2009]] 200.000 turistojn<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.apvigo.com/control.php?sph=a_iap=1110%%p_rpp=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100211001709/http://www.apvigo.com/control.php?sph=a_iap=1110%%p_rpp=1 |arkivdato=2010-02-11 }}</ref>, tiel ke ĝi situas en la kvina iberia posteno laŭ nombro de krozŝipoj, kun 101 ŝipoj, kaj la 4a laŭ pasaĝeroj. En la jaro [[2004]] Vigo estis elektita kiel sidejo de la [[Eŭropa Agentejo de Kontrolo de Fiŝkaptado]]. === Flughaveno === [[Dosiero:Aeroporto de Vigo pola noite.jpg|eta|Flughaveno Peinador]] La flughaveno Peinador situas en la urboperiferio, en tereno apartenanta al la municipoj Vigo, [[Redondela]] kaj [[Mos]]; ĉi du lastaj estas parto de la nuna metropola areo de Vigo. En la jaro [[2010]] la flughaveno Peinador atingis la nombron de 1 093 578 pasaĝeroj <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://estadisticas.aena.es/csee/ccurl/333/933/anualDefinitivos_2010.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111008130425/http://estadisticas.aena.es/csee/ccurl/333/933/anualDefinitivos_2010.pdf |arkivdato=2011-10-08 }}</ref>, okupante la 22an lokon inter ĉiuj hispanaj flughavenoj. Kun la jarcent-ŝanĝiĝo la flughaveno kreskis, kio ebligis triobligon de la pasaĝeroj; tamen granda konkuranto montriĝas flughaveno de Porto en Portugalio, kiun multaj viganoj elektas por siaj vojaĝoj. Nuntempe pluraj flugkompanioj funkcias en la flughaveno de Vigo: [[Air France]], [[Iberia]] kaj [[Air Europa]]. == Kulturo == === Universitato === [[Dosiero:Campus Lagoas Marcosende, Zamáns, Vigo.jpg|maldekstra|eta|Detalo de la Kampuso de Vigo]] Vigo havas renovigitan, modernan kaj ampleksan universitatan kampuson, (''CUVI'') en la urba periferio, kuniganta la Altlernejojn de Supera Inĝenierio de Telekomunikado kaj tiun de Industrio, kun longa tradicio en la urbo, plus la Altlernejon de [[Ekonomiko]] kaj [[Entreprenisto|Entrepreniko]], la Fakultaton de [[Filologio]] kaj Tradukado kaj Interpretado kaj aliajn. Samtempe kun tio, la Universitato de Vigo estas unu el la malmultaj universitatoj en Hispanio kiu disponas licenciiĝajn studojn pri [[Oceanografio|Marsciencoj]].<ref>http://cv1.cpd.ua.es/estudiosxi/0ESTU0/SU2PPESII1EE2/ST3223/index.html#0{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> En la kampuso ekzistas ankaŭ esplorcentroj je dispono de la universitato kaj teknologiaj entreprenoj. La Altlernejoj de Industria Teknika Inĝenierio kaj tiu de Entrepren-administrado situas en la urbocentro. === Eldona aktivado === [[Dosiero:Rosalía Castro de Murguía por Luis Sellier.jpg|[[Rosalía de Castro]], nacia poetino de [[Galegio]], kies grava libro ''Galegaj kantoj'' estis eldonita en Vigo|eta]] De la [[19a jarcento]] Vigo fariĝis la plej granda eldoncentro de [[Galegio]]. La ekekzisto de presejoj en Vigo ligiĝas kun la kreskado de la urbo, la defendo de la lokaj interesoj kaj la disvastigo de progresismaj ideoj. En [[1853]] la presisto Ángel de Lema y Marina publikigis la unuan numeron de la ĵurnalo Faro de Vigo, helpite de du luktemaj homoj, José Carvajal kaj la poeto Fosé María Posada, kiuj alfrontis la tiamajn konfliktojn (la problemon de la leprulejo de insulo San Simón, elmigradon, la lukto por fervojo kaj la kamparana mizero). En [[1856]] naskiĝis la Presejo Compañel en strato Real, estrita de presisto Juan Compañel, kun la helpo de Alexandre Chao kaj la erudiciulo [[Manuel Murguía]]. Temis pri regionisma presejo kun la spirito de la Progresisma Jarduo. La eldonejo publikigis plurajn librojn pri scienco, literaturo, edukado, penso kaj broŝurojn kiel ĵurnal-suplementojn, sed ties plej elstara titolo estis ''Galegaj kantoj'' (''Cantares gallegos'') de [[Rosalía de Castro]], mejloŝtono en la renaskiĝo de la [[galega lingvo|galeglingva]] beletro, kun presita dato de la 17a de majo [[1863]]. Iom post iom la eldona aktivado en la urbo kreskadis, sed la definitiva antaŭenpuŝo venis post la [[Hispana Enlanda Milito]], ĉefe por la galegismaj eldonejoj, kvankam aperis ankaŭ kelkaj ne malinteresaj iniciatoj eldonadi en la hispana. En [[1948]] Xosé María Álvarez Blázquez kaj Luís Viñas Cortegoso kreis la brokantejon Monterrey en la strato Pi i Margall kaj du jarojn poste ili fondis la eldonejon Monterrey. Ili ekpublikigis librojn por librokolektantoj, kiel ekzemple la polemikan ''Kanzonaro de Monfero'', kiu fakte estis ne vera eldono de mezepoka kodekso, sed mezepokecaj poemoj verkitaj de X. M. Álvarez Blázquez. En [[1951]] fondiĝis en [[Santiago de Compostela]] la eldonejo Galaxia, kiu radikiĝis en Vigo. Ties celo estis krei kadron por la antaŭenpelo kaj modernigo de galegismo. Kvankam temis pri plurtema eldonejo kun naciisma karaktero, de ties komenco ĝi fiksis sian eldonfilozofion, centritan en la eldonado de [[galega literaturo]], inkluzive de eseoj, kaj de la revuo ''Grial''. Tiel eldonejo Galaxia fariĝis kerna, grava elemento en la nuntempa galega literaturo. En [[1964]] la fratoj Álvarez Blazquez inaŭguris novan eldon-projekton, nome eldonejon Castrelos, kun du fundamentaj publikigaj branĉoj: galegaj klasikaĵoj, en la kolekto "Follas Novas" ("Novaj folioj", titolo de grava verko de [[Rosalía de Castro]]), kaj la unua kolekto de galega popola kulturo, "Os Libros do Moucho" ("La libroj de la gufo"), sub kies nomo publikiĝis libroj verkitaj de la eldonistoj mem, ĉefe de Xosé María, pri etnografio, mallongaj literaturaj klasikaĵoj, lingvaj kuriozaĵoj ktp. En [[1960]] fondiĝis SEPT, fak-eldonejo pri kristanaj libroj en la [[galega lingvo|galega]] ligita al la samnoma fondaĵo. Rimarkindas la publikigo de la unua eldono de la [[Biblio]] en la galega. En [[1977]] restariĝis en Vigo la eldonejo A Nosa Terra (Nia tero), komence eldoninta nur la semajn-gazeton samnoman, sed poste evoluinta al plur-tema eldonejo kun forta karaktero naciisma kaj sendependisma. La alveno de la tutŝtata politiko de [[Aŭtonoma Komunumo de Hispanio|aŭtonomaj komunumoj]] kontribuis al la potenciigo de eldonado en la [[galega lingvo|galega]] kaj kun ĝi disfloris novaj eldonejoj kiuj elektis Vigon kiel sidejon. En [[1979]] Xulián Maure Rivas kaj Germán Sánchez Ruipérez, respondeculo pri la hispanlingva tutŝtata grava eldonejo Anaya, kreis la eldonejon Edicións Xerais de Galicia, komence specialiĝinta pri galega literaturo kaj lernolibroj. == Interesaj lokoj == Vigo estas interesa urbo por turismo, kun bela haveno kaj malnova kvartalo, diversaj muzeoj (pri [[arkeologio]], [[arto]], ktp.), abundaj vendejoj kaj granda hotel-provizo. Ĝin ĉirkaŭas urbetoj kaj naturaj lokoj kun grandaj turisma kaj pejzaĝa altiroj. === La urbocentro === [[Dosiero:Kastelo de Sankta Sebastiano, Vigo.JPG|maldekstra|eta|Restaĵoj de la kastelo de Sankta Sebastiano. Dekstre, la Olivarbo, alia simbolo de Vigo]] * La '''malnova kvartalo'''. En ĝi troveblas, inter aliaj rimarkindaj konstruaĵoj, la kastelo Sankta Sebastiano ([[17-a jarcento|17a jc.]]), de kie oni povas bone superrigardi la [[rio]]n, la placoj de la Konstitucio, de la Princino, la komercejo A Pedra kaj la Reĝa strato. Videblas ankaŭ la novklasika kunkatedralo de Sankta Maria de Vigo, la domo de Ceta kaj palacoj de Figueroa (t.n. domo de Arines), unu el la plej antikvaj domoj ankoraŭ konservitaj en Vigo, de la [[16-a jarcento|16a jc.]], sidejo de la portugala Instituto Camões, kaj la arkaĵoj de la iama fiŝista kvartalo O Berbés. En [[2006]] la tuta kvartalo estis deklarita Havaĵo kun Kultura Intereso fare de la aŭtonoma registaro de [[Galegio]]<ref>http://www.farodevigo.es/default.jsp?pRef=2702_0_0{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Tamen la malnova kvartalo estas damaĝita en sia plej granda parto. Nuntempe oni celas ties kompletan restarigon kadre de la programo Urban, kunfinancita de la [[Eŭropa Unio]]. * La '''Kunkatedralo de Sankta Maria de Vigo'''. {{Ĉefartikolo|Kunkatedralo de Sankta Maria de Vigo}} [[Dosiero:Vigo shopping street.jpg|eta|dekstra| Ĝenerala vidaĵo de la Princostrato el la Sunpordo]] * La '''Placo de la Konstitucio'''. Arkaĵ-placo, enirejo al la malnova kvartalo, konsiderata la ĉefplaco de la tradicia Vigo. Ĝi estas tre famili-etosa, kun abundo da terasoj kaj kafejoj. Tie staras la antikva urbodomo de Vigo, konstruita en [[1859]] de José María Ortiz y Sánchez. * La '''Sunpordo''' (Porta do Sol), kie iam situis la samnoma enir-pordego de la antikvaj ĉirkaŭmuroj. En ĝi staras, sur du altaj kolonoj, la skulptaĵo popole konata kiel "la [[marvirino|Marviro]]", farita de Francisco Leiro, la modernisma Granda Hotelo kaj la konstruaĵo Simeón. La placo estas la vera koro de la urbo. * '''Princostrato''' (rúa do Príncipe), '''Urzáiz kaj Gran Vía'''. Ili estas la ĉefaj komercaj kaj libertempaj stratoj. Temas pri ĝarden-havaj stratoj, kun larĝaj trotuaroj aŭ tute senaŭtaj, kie troveblas bonaj mod-butikoj, librejoj ktp. * La '''parko de Placo de Compostela''', apud la malnova urboparto kaj la haveno. Oni kreis ĝin fine de la [[19-a jarcento|19a jc.]], sur tereno konkerita al la maro, kaj estis la unua urba parko en Vigo.<ref>[http://hoxe.vigo.org/movemonos/np_alameda.php?lang=gal Montes, parques e xardíns: A Alameda]</ref> La plejparto el siaj arboj estas centjaraj kaj inter ili elstaras [[magnolio]]j kaj [[teacoj|kamelio]]j, apud aliaj ekzotaj specimenoj. Tiu ĉi rektangula parko karakteriziĝas pro sia granda centra [[fontano]] kaj ĝi prezentas plurajn skulptaĵojn bestajn (de José Luís Medina) kaj homaj (de Camilo Nogueira Martínez. Rimarkindas ankaŭ la bronza skulptaĵo de Méndez Núñez, verko de Agustín Querol. * '''Montero Ríos kaj Areal'''. Promenejo apud la sporta haveno. Antaŭ ĝi situas la [[krozoŝipo|krozoŝipa]] [[kajo (ŝipado)|kajo]] kaj la kajo de ŝipveturado al [[Insuloj Cíes]] (deklaritaj [[naturparko]] en [[1980]], kaj inkluditaj en la [[Nacia Parko de la Atlantikaj Insuloj de Galegio]] kreita en la jaro [[2002]]<ref>[http://reddeparquesnacionales.mma.es/parques/cies/pdf/illas_creacion.pdf Lei 15/2002, de 1 de xullo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091212071453/http://reddeparquesnacionales.mma.es/parques/cies/pdf/illas_creacion.pdf |date=2009-12-12 }}, pola que se declara o Parque Nacional marítimo-terrestre das Illas Atlánticas de Galicia (BOE nº 157, de 2.07.2002).</ref>) kaj al la urbetoj [[Cangas]] kaj [[Moaña]]; en ĝi estas ankaŭ la instalaĵoj de la Naviga Klubo de Vigo kaj la granda [[vendejaro]] A Laxe (konstruita en [[2007]]). === Romanikaj vidindaĵoj === [[Dosiero:Santa María de Castrelos, Vigo.JPG|Preĝejo de Sankta Maria de Castrelos|eta]] Tiom gravas la konservitaj romanikaĵoj en municipo Vigo, ke pluraj hispanaj aŭtoroj forĝis la terminon ''viga romaniko''. Oni konservas tri elstarajn ekzemplojn de sudgalegiaj romanikaj preĝejoj: * '''Sankta Maria de Castrelos''', najbara al la parko Quiñones de León (aŭ parko de Castrelos); de la [[13-a jarcento|13a jc.]], formita de unusola [[navo]] kun duoncirkla [[absido]] kaj plano de 20 per 7 metroj. Ĝi estas abunde dekoraciita en la ekstera parto; karakterizaj de la lasta triono de la 12a jarcento kaj unuaj jardekoj de la 13a estas la sespetalaj floroj, dise videblaj ĉirkaŭ fenestroj, pordoj kaj [[fenestrorozo|rozoj]], kaj la [[absido|absidaj]] [[kapitelo]]j kaj [[fenestrorozo|rozoj]]<ref name="vigoensu">[[Álvaro Cunqueiro]] kaj José María Álvarez Vázquez, kunordigantoj (1980): '''Vigo en su historia''', Caja de Ahorros Municipal de Vigo, Vigo</ref>.[[Dosiero:Igrexa de Santa María de Castrelos, Vigo.jpg|eta|maldekstra|Preĝejo de Sankta Maria de Castrelos. Detalo de la modilonoj, la karakterizaj sespetalaj floroj, fenestrotimpano kun kruco kaj pintigita arko kun [[ŝako|ŝak]]-desegno en unu [[arkivolto]]]] En ties norda interna muro videblas interesaj [[murpentraĵo]]j, restaŭritaj meze de la jardeko de 90 de la pasinta jarcento, dateblaj plej probable en la 15a-16a jarcentoj. Ili prezentas [http://sapiens.xa.com/rojea/pinturas.jpg Kriston en Majesto, meson de sankta Gregoro]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} kaj [[Epifanio]]n (vizito de la [[Tri Reĝoj]]). Tiu ĉi lasta pentraĵo estas verko de alia aŭtoro, kaj en ĝi la vizaĝoj de sankta Maria, sankta Jozefo kaj infano Jesuo estas traktitaj kun senartifika esprimpovo<ref>José Trapero Pardo, "Pintura mural", Vigo, Ediciones Castrelos, kolekto «Cuadernos de arte gallego», 1965</ref>. * '''Sankta Salvadoro de Coruxo''', ankaŭ el la 12a jc. Rimarkindas ĝia monumenta [[absido]] kaj la ilustraĵoj de la [[modilonoj]]. Temas pri la [[monaĥejo|monaĥeja]] templo de la antikva priorejo tie ekzistinta ĝis iom preter la komenco de la moderna epoko. * '''Sankta Jakobo de Bembrive''', de la [[12-a jarcento|12a jc.]] kaj ankaŭ kun grava [[absido]]. La [[modilonoj]] de la absido montras diversajn ornamaĵojn, kun nereligiaj figuroj. Ankaŭ la [[kapitelo]]j de la absid-[[kolono]]j estas plurteme dekoraciitaj: folioj finantaj en spiralo, long-roba homo inter du leonoj kaj ŝnur-laĉaro<ref name="vigoensu" />. === Vigo, modernisma urbo === Vigo havas grandan nombron da [[modernismo|modernismaj]] konstruaĵoj, sed ankaŭ gravas en ĝia arkitekturo ekzemploj de aliaj stiloj, kiel [[eklektikismo (arto)|eklektikismo]], kiel la Domo de Fernando Carreras aŭ raciismo, kiu aparte karakterizas plurajn urbocentrajn zonojn. Tiel, dissemitaj tra la viga stratoreto, videblas monumentaj konstruaĵoj, etaj juveloj de modernismaj aŭtoroj kiel [[Antonio Palacios]] Ramilo (Teatro García Barbón kaj antikva Banko de Hispanio, nuntempa Artodomo), Jenaro de la Fuente Domínguez (arquitekto de la Hotelo Universal en la stratoj Carral kaj García Olloqui), Manuel Gómez Román (antikva Edificio Simeón en la Sunpordo, Konstruaĵo Mülder<ref>[http://www.patrimonio.org/catalogo/ben.php?id=144&lg=gal]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>), Michel Pacewicz (númeroj 13,15,17 de la strato Urzaiz kaj n-roj 15,17,19 de la avenuo García Barbón) kaj José Franco Montes (aŭtoro de la domo de Joaquín Perez Boullosa en la Placo de Compostela n-ro 24 kaj de la domo de fratoj Suárez en la strato Montero Ríos n-ro 2). <center><gallery> Dosiero:Café Moderno, 2011, Vigo.jpg|Konstruaĵo Moderno (1897), de Michel Pacewicz Dosiero:Pastorvigo.jpg|Banko Pastor, en la str. Policarpo Sanz Dosiero:Jenaro de la Fuente - Konstruajho de Camilo kaj Benigno Fernández (1913).JPG|Jenaro de la Fuente. (1913). Detalo de Pordo. Dosiero:Michel Paczevich - Loghdomoj en str. Urzáiz.JPG|Loĝdomoj en str. Urzáiz, de Michel Pacewicz Dosiero:Casa Yañez, Vigo, 2016.JPG|Domo Yáñez, Placo Compostela Dosiero:Teatro García Barbón.jpg| Kulturcentro Novacaixagalicia (Teatro García Barbón) Dosiero:Edificio Banco Simeón, Vigo.jpg|Konstruaĵo Banco Simeón </gallery></center> === Muzeoj kaj kulturcentroj === * '''Socia Centro Novacaixagalicia''' La Socia Centro Novacaixagalicia estas mult-uza konstruaĵo dediĉita al diversaj tipoj de ekspozicioj. Inter ili elstaras la Kolekto Novacaixagalicia, formita de pli ol 4.000 verkoj, el kiuj videblas 120 el la 19a jarcento ĝis hodiaŭ. Kune kun tiu ĉi ekspono estas la ekspozicio Naturnova, interaga centro de [[naturprotekto|naturmedia]] edukado, formita de 37 fakoj organizitaj en tri tem-areojn: [[Universo]], [[Biosfero]], [[Homo]] kaj [[naturprotekto|Naturmedio]]. Plie, la centro disponas aŭditorion, akcept-salonon, instituton por disvolviĝo, centron de sociaj iniciatoj, novteknologian areon kaj tri zonojn de dumtempaj ekspozicioj venantaj el pluraj muzeoj aŭ privataj kolektoj. La Socia Centro Novacaixagalicia okupas la domon Bárcena, [[eklektikismo (arto)|eklektik-stilan]] konstruaĵon dezajnitan de la viga arkitekto Jenaro de la Fuente Domínguez fine de la [[19-a jarcento]]. La domo konsistigas unu el liaj plej bonaj verkoj en Vigo. * '''Marmuzeo de Galegio''' [[Dosiero:Alcabre, Vigo.jpg|eta|maldekstra|La akvario de la Marmuzeo de Galegio]]Lokita en la [[rio|ri-marbordo]], en kabo Muíño ([[paroko]] Alcabre). Ties ekspon-enhavo temas pri la maro kaj ĝia rilato kun [[Galegio]] kaj la marlaboristoj, aparte pri la diversaj industrioj derivitaj de [[fiŝkaptado]]. La konstruaĵo entenanta la muzeon estis projektita de la arkitektoj Aldo Rossi kaj César Portela, kvankam la unua forpasis antaŭ la ekkonstruo. Valoras la penon la vizito al la modesta sed interesa [[akvario]] kun galegaj specioj de marestaĵoj, de [[holoturio]]j, [[rombofiŝo|romboj]] kaj aliaj platfiŝoj ĝis [[polpo]]j aŭ [[rajo]]j. Videblas la restaĵoj de antaŭromia loĝ-fortikaĵo (''castro'') kaj ampleksa panoramo de la [[rio]]. Enestas restoracio kaj ĉarma malnov-stila trinkejo apudmara. La eniro al la muzeo ne estas senpaga. * '''Verbum - Vortodomo''' Verbum estas interaga muzeo pri ĉio rilata al homkomunikado, konceptita kiel kultura, luda kaj disvastiga centro kie oni povas partopreni en la eksponaĵoj. Oni elektis la nomon Verbum, signifanta 'vorton' en la [[latina lingvo|latina]] ĉar la latina estas la deven-lingvo de ambaŭ lingvoj parolataj en Galegio: la [[galega lingvo|galega]] kaj la [[hispana lingvo|hispana]]. Oni okazigas interesajn dumtempajn ekspoziciojn kaj aliajn aktivaĵojn. La konstruaĵo situas unuavice kontraŭmare, apud [[strando]] Samil, kio ebligas ĉirkaŭsablejan promenadon, sportadon, distradon en infanludejoj aŭ malstreĉiĝon ĉe restoracioj aŭ trinkejoj marrigardaj. Abundas parklokoj. * '''Muzeo de Nuntempa Arto de Vigo''' La konstruaĵo komence estis karcero, interalie por politikaj disidentoj dum la diktaturo de [[Francisco Franco|Franco]]. Post pluraj jaroj da forlaso oni restaŭris ĝin tiel ke en [[2002]] ĝi remalfermis siajn pordojn kiel muzeo. Ĝi konsistas el du etaĝoj kaj kromkonstruaĵo kaj gastigas artekspoziciojn el pluraj materialoj kiel [[fotografio]], [[skulptarto]] aŭ [[pentrarto]]. Cetere ĝi ankaŭ prezentas diversajn lern-aktivaĵojn. * '''Artodomo''' La Artodomo (Casa das Artes), situanta en la strato Policarpo Sanz, estas la ĉef-ekspoziciejo de dumtempaj eksponaĵoj programitaj de la kultur-fako de la magistrato de Vigo. Ĝi ankaŭ estas la sidejo de la Fondaĵo Laxeiro kaj de la kolekto Luís Torras. * '''Galega Kulturdomo''' La Galega Kulturdomo (Casa Galega da Cultura) estas multfaka centro kie kuniĝas la programado de artaĵoj kaj literaturaĵoj kun la ekzisto de altkvalita biblioteka kaj muzea kolekto por studado de la historia kaj nuntempa realaĵo de [[Galegio]]. La centro havas ĉambron por dumtempaj ekspozicioj, prelegejon, legoĉambron por la ĝenerala publiko kaj alian por esploristoj, krom aliajn ĉambrojn por interna uzo de la laboristaro. Inter la plej elstaraj partoj de la Galega Kulturdomo necesas mencii la Bibliotekon Penzol, la Bibliotekon Fernández del Riego kaj la Muzeon Francisco Fernández del Riego. * '''La romiaj salfarejoj de strato Rosalía de Castro''' [[Dosiero:Salinas do Areal - Vigo.jpg|dekstra|eta|La salfarejoj (1a ĝis 3a jc.)]] Okaze de la konstruo de san-centro en la strato Rosalía de Castro oni trovis, komence de la 21a jc., romiajn [[salo|salfarejojn]] funkciintajn inter la [[1-a jarcento|1a]] kaj la [[3-a jarcento|3a jc.]]<ref>Antaŭindustria areo por prilabori salon kun komerca celo.</ref>. Rimarkeblas ties grandeco kaj la kunligoj kun aliaj samtempaj trovitaĵoj en tiu kvartalo. Temas pri la sola [[sunenergio|sunvaporiĝa]] mara salfarejo konservita kaj muzeigita de la tuta iama [[Romia Imperio]]. La ekspozicio ebligas sciiĝi pri la historio de [[salo]], la diversaj rimedoj ricevi ĝin kaj la malsamaj uzoj kiujn romianoj donis al tiu ĉi produkto. Inter la eksponitaj objektoj elstaras, pro ties neordinara karaktero, leda [[sandalo]] bonstate konserviĝinta danke al la salo, veninta el alia arkeologia loko ankoraŭ prifosata en strato Marqués de Valadares. Oni povas samtempe aŭdi kaj legi pri romiaj kuirreceptoj dum oni observas la rekonstruitan pejzaĝon kiel fonon de la salfarejoj. Alia surprizo por la vizitanto estas rekreita odoro de la fama romia saŭco ''garum'', kiun oni faris tiutempe per salo kaj fiŝeroj. Ĉar la trovejo situas en areo konkerita al la maro, la muzeo situas je 7 m sub la hodiaŭa ternivelo. Ĉirkaŭ la vitra enirbudo videblas fotserio montranta la atentokaptan muzeiĝan historion de la salfarejoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.museodomar.es/salinae/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110725043633/http://www.museodomar.es/salinae/ |arkivdato=2011-07-25 }}</ref> Tiu ĉi arkeologiejo, dependanta de la Marmuzeo, malfermiĝis al vizitantoj en la jaro [[2009]] <ref>"Las salinas de Rosalía, un nuevo museo". ''Atlántico Diario''. Ĵaŭdo, la 29an de novembro 2007</ref>. * '''Municipa Muzeo Quiñones de León''' {{Ĉefartikolo|Municipa Muzeo Quiñones de León}} Ĝi situas en la iama [[palaco]] Lavandeira, transdonita al la urbo de la Markizo de Alcedo en [[1925]]. Ĝi estas trione dividita. La teretaĝo havas dekoracion laŭ la aspekto de la palaco kiam ĝi estis enloĝita. En ĝi elstaras bela elmontro de malnovaj francaj porcelanaĵoj el [[Sèvres]] kaj antikvaj argilaĵoj el la galega fabriko Sargadelos. La unua etaĝo gastigas gravan kolekton de moderna galega arto (ĉefe [[pentrarto]]). Fine, la iama kapelo enhavas interesan areon pri la [[prahistorio]] kaj [[arkeologio]] de Vigo kaj ĝia regiono. Apartan mencion postulas la belaj ĝardenoj, vera trezoro de la urbo. * '''Kulturcentro Novacaixagalicia''' Situanta en la koro de Vigo, la Kulturcentro Novacaixagalicia estis inaŭgurita en [[1984]]. Temas pri restaŭr-verko de la historia havaĵo '''Teatro García Barbón''', projektita de la arkitekto el O Porriño [[Antonio Palacios]] komence de la [[20-a jarcento]]. Kun pluraj jardekoj da sperto en la okazigo de kulturaj aktivaĵoj (muziko, teatro, dancado, kino, prelegoj, ekspozicioj, ktp.) kaj ĉiaspecaj iniciatoj rilataj al kunvenoj, kongresoj aŭ laborkunsidoj, la Kulturcentro Novacaixagalicia akceptas averaĝe 300.000 homojn jare. En la supra etaĝo situas unu el la bibliotekoj Novacaixagalicia. La konstruaĵon kronas skulptaĵoj [[granito|granitaj]] de Manuel Buciños kaj [[bronzo|bronzaj]], prezentantaj baŭmantajn ĉevalojn kun rajdantoj, de Xoán Xosé Oliveira. En [[1986]] la centro gastigis la 46an [[Hispana Kongreso de Esperanto|Hispanan Kongreson de Esperanto]]. * '''Etnografia Muzeo Liste''' La Muzeo Liste naskiĝis el la samnoma fondaĵo. Ĝia ĉefa celo estas konigi kaj disvastigi la galegan [[etnografio|etnografian]] heredaĵon. La muzeo havas naŭ ekspozici-ĉambrojn kun pli ol 2.000 objektoj; ĝi staras en strato Pastora 22 (proksime de Placo Ameriko), en konstruaĵo apartenanta al la magistrato kaj cedita al la Fondaĵo Liste dum periodo de 50 jaroj. * '''Pinakoteko de Vigo''' Lokita en la malnova kvartalo, ĝi entenas parton el la municipaj artaĵoj, antaŭe enmagazenigitaj en la [[Muzeo Quiñones de León]]. Temas pri unu el la plej grandaj muzeoj de galega arto. === Urbaj statuoj kaj skulptaĵoj === [[Dosiero:Praza de América, Porta do Atlántico e Santa Irene.jpg|eta|dekstra|Pordo de Atlantiko (1990), de Silverio Rivas]] [[Dosiero:Praçaespanhavigo10032007.jpg|eta|dekstra|La ĉevaloj (1991), de Xoán Xosé Oliveira]] [[Dosiero:O sereo, Francisco Leiro.jpg|eta|dekstra|La Marviro (1991), de Francisco Leiro]] Dissemite tra placoj kaj stratoj spekteblas interesaj, kelkfoje okulfrapaj skulptaĵoj kaj statuoj<ref name="corazon" />: * La '''Pordo de Atlantiko''' situas en la centro de placo Ameriko kaj estis farita en [[1990]] de Silverio Rivas. Ĝi staras sur granda baseno kun 38 m da diametro. Temas pri granda pordo el granito 14 m alta kaj kun pezo de 427 tunoj omaĝanta la [[Atlantika Oceano|Atlantikan Oceanon]] kiel trairejon por la elmigrintoj al [[Ameriko]] kiuj iam enŝipiĝis en Vigo. En la sama placo situas, trotuare, la placo de la Elmigrantoj, kun surplanka mapo kaj bela statuo, '''La Elmigranto''' (1971), lasta publika verko de la instruisto de Silverio Rivas, la fama viga skulptisto Camilo Nogueira. * La '''Ĉevaloj''' de Xoán Xosé Oliveira ([[1991]]) situas en placo Hispanio kaj estas artaĵo tre ŝatata de viganoj. Ĝi reproduktas la duon-sovaĝajn ĉevalojn ankoraŭ libere paŝtiĝantajn, same kiel antaŭ miloj da jaroj, en la montoj ĉirkaŭ la urbo Vigo, iam galopintaj ankaŭ tra la urbocentra monto O Castro. Temas pri defianta strukturo en spiralo kies lasta ĉevalo spir-tranĉe baŭmas en la aero. Ĝi altas 18 m kaj pezas 40 tunojn, kio siatempe aperigis ĝin en la rekord-libro Guinness kiel la plej pezan bronzan statuon de la mondo. Ĝi enhavas internan fontanon. Xoán Xosé Oliveira fakiĝis pri ĉeval-skulptado; alia sia verko estas la Forrabo de Eŭropo kaj aliaj videblas sur la fasado de la teatro García Barbón. * La '''Monumento al la laboro''' ([[1991]]) estas verko de Ramón Conde en avenuo Gran Vía. Ĝi omaĝas la laboron de ĉemaranoj kaj prezentas sep maristojn kaŭre trenantajn fiŝ-reton. Se la maristoj subite stariĝus ili mezurus ĉ. 2,5 metrojn. Alia, malpli granda verko de Ramón Conde videblas interne de vendejaro de placo Ameriko. [[Vigo#Aliaj vidindaĵoj|(Pliaj informoj tie ĉi)]]. * La '''Fiŝviro''', popole konata kiel la '''Marviro''', verko de Francisco Leiro ([[1991]]) ne estas vera [[marvirino|marviro]] sed havas homajn kaj fiŝajn trajtojn. Fandita el [[ŝtalo]], ĝi simbolas la marspiriton nestiĝinta en ĉiu vigano kaj rigardas la urbon kaj la [[rio (geografio)|rion]] el alto, sur du kvadrataj kolonoj. Eblas renkontiĝi kun lia intensa rigardo en la urbokerna Sunpordo (Porta do Sol). * La '''Banisto''' estas okulfrapa dupeca bronzo-skulptaĵo de giganta naĝisto kiu akceptas la elmarajn vizitantojn en la Rio-stacio kaj estas retrovebla iom poste en la Stelplaco (Praza da Estrela). Aŭtoris ĝin Francisco Leiro (la skulptisto de la Marviro) en [[1997]]. * La '''Monumento al Jules Verne''' situas en la havenstrato Montero Ríos, en ĉemara promenejo, kaj estas verko de Xosé Molares. Ĝi estas dediĉita al la aŭtoro de ''[[Dudek mil leŭgoj sub la maro]]'', libro en kiu li mencias Vigon kiel unu el la haltejoj de kapitano Nemo en sia submara ŝipo "Nautilus". Oni inaŭguris ĝin en [[2005]] okaze de la 100-jara datreveno de la forpaso de Jules Verne. Alia verko (aŭ verkaro) de Xosé Molares estas la figuroj de la Fiŝ-promenejo en la kvartalo Bouzas. [[Vigo#Aliaj vidindaĵoj|(Legu pri ĝi ĉi tie)]]. * La '''Forrabo de Eŭropo''' (1989), apud strando Samil, montras la junulinon Eŭropo forportitan de Zeŭso transformiĝinta en taŭron. La verkinto estas Xoán Xosé Oliveira, aŭtoro de La Ĉevaloj. * La '''Metalurgiisto''', popole konata kiel la '''Forĝisto''' estas kurioza statuo de Guillermo Steinbrüggen Lago omaĝanta la laboristojn de la najbaraj ŝipfarejoj. Ĝi situas en placo Eugenio Fadrique kaj estas konstruita kun divers-devenaj pecoj el rustiĝinta ŝtalo. * La '''Laŭbo de Bouzas''' (1928) estas ŝtonlaŭbo de Jenaro de la Fuente. Antaŭe ĝi disstaris en placo Portugalio, sed nuntempe ĝi plene brilas kunigita. * La '''Stratlampo''' (1900), de Jenaro de la Fuente rehavigis al si la komencan situon en la kuniĝo de la stratoj Urzáiz, Colón kaj Príncipe (Princostrato) post pli ol 30 jaroj en la kvartalo Bouzas. Nuntempe ĝi estas trovejo por viganoj. * La '''Monumento al la galionoj de Rande''' (1967) estas tri ankroj en belvidejo de la monto O Castro kaj memorigas pri la alfundiĝintaj ŝipoj plenplenaj de trezoroj. [[Vigo#De la 15a ĝis la 18a jarcentoj|(Legu pri la batalo tie ĉi)]]. * La '''Monumento al José Elduayen''' (1896) situas en la ĝardenoj de Elduayen, en la promen-avenuo Montero Ríos, en la sporthaveno. Agustín Querol faris la statuon kaj Jenaro de la Fuente Domínguez la piedestalon. Temas pri omaĝo al la samnoma [[Madrido|madrida]] inĝeniero kaj politikisto, granda bonfarinto de Vigo. La piedestalo estas novgrek-stila, granita, kaj havas kvar virinajn figurojn reprezentantajn la kvar ministeriojn estritajn de Elduayen. * '''Nimfo kaj drako''' (2006) estas la nomo de statuo de Xaime Quessada situanta apud la Olivarbo, en la promenejo de Afonso la 12a. Ĝi staras kiel omaĝo al la mezepoka menestrelo Martín Codax. * La '''Lumbriko''' estas grandega skulptaĵo en la samnoma placo. La besto eniras kaj eliras el la gazono, kovrita de granatkoloraj glimantaj kaheloj. <center><gallery> Dosiero:Redeiros Vigo.jpg|Monumento al la laboro Dosiero:O Bañista.002 - Vigo.jpg|La Banisto Dosiero:Praza da Miñoca, Vigo.jpg|La Lumbriko </gallery></center> === Natura ĉirkaŭaĵo === [[Dosiero:Strando Samil.JPG|eta|maldekstra|Strando Samil en nuba tago]] Krom la tipaj allogaĵoj de urbo, Vigo estas samtempe municipo kun granda propono de [[strando]]j kaj [[naturo]], super kiuj elstaras [[Insuloj Cíes]], sed ankaŭ la strandoj Samil, Canido kaj O Vao, la urbaj parkoj kaj la montparkoj situantaj en la altaĵoj ĉirkaŭantaj la urbon. Krome ĝi disponas plurajn gravajn ir-padojn, adaptitajn al la kurantaj normoj, kiuj traretas la montojn kaj aliajn naturejojn de la viga municipo. [[Dosiero:Vigo praia de samil.jpg|Strando Samil kun [[insulo Toralla]] en la fono|eta]] * '''Strando Samil''' estas unu el la plej grandaj strandoj de Vigo kaj la plej frekventata de turistoj kaj vizitantoj. Ĝi havas ampleksajn promenejojn, ĝardenojn, sportejojn, [[naĝbaseno]]jn kaj aliajn instalaĵojn. * '''Strando Canido''', situanta inter strando Vao kaj kabo Estai, havas promenejojn, malgrandajn ĝardenojn kaj havenon. [[Fiŝkaptado]] estas unu el la plej disvolviĝintaj aktivaĵoj de ties ĉirkaŭaĵoj. Ĉirkaŭstrande sin proponas restoracioj por gustumado de lokaj fiŝoj kaj marfruktoj. * '''Strando O Vao''', kun altkvalita naturmedio. Ĝi spertis drastan modifadon, lasinte for sian iaman promenejon sur muron, [[futbalo|futbalejojn]] kaj bruajn [[laŭtparolilo]]jn. Nuntempe ĝi prezentas vastan areon arbarizitan, [[gazono]]n kaj restarigatajn [[duno]]jn. En ĝia okcidenta ekstremo situas la [[romia vilao]] de Toralla (3a ĝis 4a jarcentoj), muzeigita kaj vizitebla. Kontraŭ ĝi situas la privata insulo Toralla, kun alta ĉielskrapanto kaj apuda luksa vilaaro. Oni rajtas tamen viziti ties malgrandan, ĉarman strandon; por tio oni devas promeni laŭ la ponto kiu kunligas la insulon kun la [[romia vilao]] de la ĉeftero, super lazura maro kien multaj lokaj fiŝistoj ĵetas siajn kan-fadenojn. La dekstra parto de strando O Vao, apartigita de rokaro, ricevas la nomon '''strando Baluarte''', kaj ĝi fariĝis [[nudismo|naturisma]] en la unuaj jaroj de la 21a jarcento. Ĉirkaŭ ĝi videblas dunaj areoj kie oni enplantis reenkonduk-cele aŭtoktonajn strandoplantojn kiel [[eŭforbio]]n (''Euphorbia paralias''), eringion (''Eryngium maritimum''), mar-matiolon (''Malcolmia littorea'') aŭ la blankfloran, krepuske disaroman mar-pankration (aŭ mar-lilion, ''Pancratium maritimum''). * La ceteraj strandoj ankaŭ meritas mencion. La plej suda, '''Os Muíños de Fortiñón''', en paroko Saiáns, estas nud- kaj vesto-strando, iom danĝera pro la marfluoj ĉar ne ŝirmita de la [[rio (geografio)|rio]]. La pura akvo entenas varian marfaŭnon kaj do ne maloftas vidi grandajn, ruĝajn [[marstelo]]jn, [[Ofiuredoj|ofiurojn]] aŭ saltantajn [[delfeno|delfenarojn]]. Ankaŭ indas viziti strandon Canido kaj A Fontaíña, kun siaj fiŝistaj platboatoj (''gamelas'') sursable atendantaj novan enmariĝon. Kaj strando Canido kaj tiu de O Vao, kune kun aliaj kiel A Punta, O Tombo do Gato, Argazada kaj Fontaíña, ricevis plurjare la premion de la blua flago de la Eŭropa Unio. [[Dosiero:Illas Cies Praia.jpg|eta|maldekstra|Strando en la [[insuloj Cíes]]]] [[Dosiero:O Castro de Vigo (43).jpg|eta|dekstra|Vidaĵo el monto O Castro]] * La '''[[insuloj Cíes]]''' apartenas al la [[Nacia Parko de la Atlantikaj Insuloj]]. Ili havas strandojn kaj kampadejojn, kaj oni povas viziti ilin per ŝipoj elkajantaj ĉiutage el Vigo kaj [[Baiona]]. En la jaro [[2007]] la brita ĵurnalo ''[[The Guardian]]'' elektis la strandon Rodas kiel "la plej belan strandon en la mondo"<ref>http://www.guardian.co.uk/travel/2007/feb/16/beach.top10</ref>. Eblas ankaŭ [[naturismo|nud-strandumi]] en strando Figueiras kaj promeni ĝis la alta lumturo, spektante la abrupte [[klifo|klifan]] ocean-flankon de la insularo. * '''Parko Castrelos'''. Situanta en la samnoma kvartalo, ĝi estas la plej granda urboparko de Vigo. Ĝi disponas grandan subĉielan aŭditorion kaj promenejojn kun lagetoj kaj multaj arbospecioj. En ĝi situas la [[Municipa Muzeo Quiñones de León|Palaco Quiñones de León]], propraĵo de la popolo de Vigo kaj transformita en [http://www.museodevigo.org muzeon] de kiam en [[1925]] la lasta ido de la familio Quiñones de León donacis ĝin. Vidindas la belaj palacaj ĝardenoj kaj ambaŭ muzeoj (pentrarta kaj urba, kaj arkeologia). * La '''monto O Castro''', antaŭe nomita monto Feroso, estas parko situanta en la urbocentro. Ĝin kovras praloĝ-fortikaĵo (''castro''), kies prifosita parto estas hodiaŭe videbla post sinsekvaj arkeologiaj agadoj, kun pluraj rondaj konstruaĵoj (antaŭromiaj) kaj kvarlateraj (romi-epokaj). La vivo de la viga logĥ-fortikaĵo situas inter la 3-a jarcento antaŭ nia erao kaj la 3-a jarcento post nia erao, kaj koincidas kun la [[Ferepoko]] en Galegio kaj la ekromanigo. Montpinte ankaŭ observeblas restaĵoj de [[17-a jarcento|17-jarcentaj]] fortikaĵoj, iam parto de la defenda strukturo de Vigo kune kun la najbara kastelo de Sankta Sebastiano kaj la ĉirkaŭmuroj entenintaj la malnovan kvartalon. Temas pri nesuperebla belvidejo de la tuta urbo kaj ĝia ĉirkaŭaĵo. * La '''monto A Guía''' situas en kvartalo Teis kaj estas aparte bona belvidejo pri la [[Rio de Vigo]]. Tiu ĉi monto estis ankaŭ antaŭromia loĝfortikaĵo (''castro'') unu el la 27 [[Ferepoko|ferepokaj]] registritaj en la municipo. Supre staras kapelo. * La ampleksaj '''montparkoj''' ĉirkaŭantaj Vigon: monto Galiñeiro (kies pinto staras en la municipo Gondomar, 711 m), monto Alba (524 m) kaj ĝia ĝemelmonto Cepudo (526 m), monto dos Pozos, monto de Beade, Vixiador, Madroa, Saiáns, Zamáns kaj la montoj de Coruxo, kun ilia karakteriza plurpinta konturo. * '''Scienca Naturparko - Vigozoo'''. La sola [[bestoĝardeno]] de Galegio ne estas simpla eksponejo- temas pri naturscienca parko specialiĝinta pri aŭtoktona [[Eŭropo|eŭropa]] faŭno kaj pri konservado de ties specioj. Ekzemple, unu el la celoj de la zoologia ĝardeno estas la genetika prilaboro por la restarigo de specioj riskantaj malaperon. Aliflanke, la parko disvolvas esploradojn pri la streĉiĝo de enkaĝigitaj bestoj, pri komparita anatomio de grandaj [[mamuloj]], de [[amfibioj]] kaj [[reptilioj]], de [[parazitologio]], ktp., kaj adaptas la ĉirkaŭaĵon al la bezonoj de ĉiu ekzemplero. === Aliaj vidindaĵoj === Malmultaj scias ke Vigo sekrete gardas aliajn etajn trezorojn, kiujn kutime la vizitanto preterpasas. Jen fasko el ili: [[Dosiero:Mezepoka steleo en domomuro, Coia, Vigo.JPG|eta|maldekstra| Mezepoka steleo en domomuro, Coia]] * En la kvartalo Coia, apud la Preĝejo de la Konsolo, en la unua, eta domo en strato Cordoeira, videblas '''[[mezepoko|mezepoka]] [[steleo]]''' kiel parto de la eksteraj muroj de tiu malgranda konstruaĵo. Malkovrita en la 80aj, oni unue pensis ke temas pri [[bronzepoko|bronzepoka]] ŝtongravuraĵo, sed nuntempe oni temp-situas ĝin inter la 9a kaj 15a jarcentoj kaj rilatigas ĝin al similaj trovaĵoj el [[Asturio]], [[Kantabrio]] kaj [[Eŭskio]]. Ĝi surhavas du plurcirklajn kombinaĵojn (unu el ili kun kavaĵo en la mezo) plus kvinpintan stelon<ref>http://vigoarqueologico.blogspot.com/2007/10/posible-estela-funeraria-medieval-de.html</ref>. * En la memoraĵ-vendejo Tesoros, kontraŭ la mara stacidomo, situas eta ekspozicio kun impresfaraj '''[[fosilio]]j''' kaj akompanaj eksplik-paneloj. Eblas senpage viziti ĝin; ĝi kuŝas en la fundo de la vendejo, en dekstra apuda ĉambreto. * En la kliniko Povisa, ne tre for de Placo Ameriko, viziteblas de 1995 malgranda sed okulfrapa '''kolekto de [[mineralo]]j''' donacita de doktoro Manuel de Sas de la Encina, unu el la fondintoj de la hospitalo. Oni devas enveni tra la chef-enirejo; ĝi situas dekstre tuj post la akceptejo kaj eblas viziti ĝin senpage. [[Dosiero:Casa Muiño das Maquías, Zamáns, Vigo.jpg|eta|dekstra|Akvomuelejo apud la akvobaraĵo de Zamáns]] * Tuj apud la digo de la [[akvobaraĵo|akvorezervejo]] de Zamáns indas ekkoni aparte ombrumitan kaj '''humidan naturejon''', kie troveblas belaj restaŭritaj [[akvomuelejo]]j kaj aparta [[flaŭro]], kun [[primolo]]j, salomon-sigeloj (''Polygonatum odoratum'') aŭ diversaj specioj de [[filiko]]j. Supre situas la [[akvobaraĵo|artefarita lago]], kun belaj randoj kaj akvospegulo kie rigardas sin la monto Galiñeiro. * La promenejo laŭ la bordoj de '''rivero Lagares''' etendiĝas de kvartalo Sárdoma ĝis la [[junko|junkejo]] ĝuste antaŭ ol ĝia enmariĝo apud la granda strando Samil. Ĝi trairas la du mezepokajn pontojn de Vigo: tiu de Sárdoma kaj tiu de Balaídos (nun senakva). En la rivero eblas spekti, interalie, [[platbeka anaso|platbekajn anasojn]], [[alciono]]jn, [[galinolo]]jn, [[numenio]]jn, [[tringo]]jn kaj aliajn [[vadbirdo]]jn, kaj en la riverfina junkejo [[griza ardeo|grizajn ardeojn]]<ref>http://sendeirismoatlantida.blogspot.com/2011/10/sendeiro-do-rio-lagares.html</ref> kaj duonsovaĝajn [[ĉevalo]]jn apud la restaĵoj de salfarejoj, funkciintaj inter la komenco de la 18a jc kaj la unuaj jaroj de la 19a jc. por la tiam floranta [[peklado|peklo-industrio]]<ref>http://www.museodomar.com/gl/visita/entorno-historico?pg=7{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La flaŭro estas diversa ([[saliko]]j, [[nigra alno|nigraj alnoj]], [[betulo]]j, [[kverko]]j, [[avelujo]]j ktp). La promenejo etendiĝas laŭlonge de 9,3&nbsp;km kaj la kompleta promenado daŭras proksimume 2 h 30 m.<ref>http://hoxe.vigo.org/pdf/rutas/ruta_lagares.pdf</ref>. * Ekzistas en Vigo '''"kaŝitaj" skulptaĵoj''', nevideblaj por preterpasantoj. Inter ili enkalkuleblas la malkvietiga verko de Ramón Conde en la interno de vendejaro Camelias (Placo Ameriko), prezentanta senharan dikulinon aŭ la bela [[sireno]] de Xoán Piñeiro, kuŝanta kerne de butik-galerio Durán, inter stratoj Príncipe kaj Velázquez Moreno. Ofte preteratentitaj estas ankaŭ la belaj statuoj sur Banko Pastor, verko de Manuel Gómez Román (de 1919-23, en la kruciĝo de la stratoj Colón kaj Policarpo Sanz) de plurkontinentaj kaj plurepokaj homoj, aŭ la [[busto]] de skulptisto Leiro situanta en dom-angulo en la fino de la strato Ronda de Don Bosco. Skulptaĵoj de Leiro ankaŭ gastas ĉe la Fervoja Stacidomo kaj en la Vortodomo. * '''Bouzas''' estas kvartalo kiu plu tenas sian maristan karakteron, iom forrabitan de terplenigaĵoj. Ĝi longe suferis [[pirato|pirat]]-atakojn en pasintaj jarcentoj, kaj ĝis 1904 ĝi estis aparta municipo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.pueblos-espana.org/galicia/pontevedra/bouzas/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111117154850/http://www.pueblos-espana.org/galicia/pontevedra/bouzas/ |arkivdato=2011-11-17 }}</ref>. Indas perdiĝi inter ties stratetoj, gustumi la lokajn pladojn en restoracio aŭ viziti la preĝejon de Sankta Mikaelo, konstruita sur roko en la 16a jc kaj restarigita en la 18a jc., ene simpla, kun maristaj figuroj.[[Dosiero:Panoramica Bouzas.jpg|eta|maldekstra|400ra|Panoramo de Bouzas]] [[Dosiero:Strato de la Forghistoj (Rua dos Ferreiros), Bouzas, Vigo.JPG|eta|maldekstra|Strato de la Forĝistoj, Bouzas]]. Eblas promeni laŭrande de la granda terplenigaĵo, spekti la [[rio (geografio)|rian]] horizonton kaj viziti la Fiŝ-promenejon ([[2011]]), kun dek bronzaj figuroj de marestaĵoj faritaj de Xosé Molares ([[kongro]], [[labrako]], mar-araneo, [[polpo]], [[mitulo]], ktp)<ref>http://www.farodevigo.es/gran-vigo/2011/02/12/colocacion-cuatro-ultimas-esculturas-permite-abrir-bouzas-paseo-peixes/517800.html</ref>. Dimanĉe en Bouzas estas surstrata [[bazaro]]. * La '''[[tombejo]] de Pereiró''' estas plena je monumentaj tomboj, verkoj de la plej gravaj vigaj skulptistoj de la unua duono de la [[20-a jarcento|20a jc]]. Menciindas la [[tombo]] de Heraclio Botana, kun belega knabina figuro aŭ la monumento de la familio Gil Sarabia, farita de Asorey, kie la morto gvatas malantaŭ knabino<ref>Mosquera, Javier, "Pereiró no es un cementerio cualquiera", en Faro de Vigo, 1-11-1992, paĝoj D/8-D/9</ref>. * '''Fondaĵo Sales''' estas privata organizo portanta la nomon de la artisto kaj pejzaĝisto Francisco Sales Covelo. Ĝi disponas libere viziteblan ĝardenon kune kun plantovendejo en Avenuo Eŭropo, ne for de strando Samil. La ĝardeno enhavas speciojn de plantoj ekzotajn por [[Eŭropo]], kiel [[cikaso]]jn, paradizan birdon (''Strelitzia nicolai''), baŭhinio (''Bauhinia forficata''), [[magnolio]]jn, [[palmo]]jn (''Washingtonia robusta'', ''Trachycarpus fortunei'' kaj ''Howea forsteriana''), podokarpon (''Podocarpus macrophyllus'') aŭ ''Schefflera pueckleri''. Inter ĉiuj sendube elstaras la aparte malofte spektebla [[Wollemia nobilis|Volemia pino]] (''Wollemia nobilis'') el [[Novsudkimrio]], [[Aŭstralio]], ricevita kiel donaco en 2010; temas pri specio malkovrita en 1994, kun malpli ol cent registritaj ekzempleroj en la naturo kaj konsiderata vivanta fozilio. La fondaĵo planas ampleksigi sian areon aldononte al la verko postlasita de Francisco Sales vastan lagon kaj 12 m altan plurklimatan vitroforcejon<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fundacionsales.org/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140222152122/http://www.fundacionsales.org/ |arkivdato=2014-02-22 }}</ref>. [[Dosiero:Pafospuroj en la Sunpordo (Porta do Sol), Vigo.JPG|eta|dekstra|Pafospuroj en la Sunpordo (Porta do Sol)]] * La '''preĝejo de la Soleco''' estas verko de Antonio Cominges situanta ĉe la piedo de la monto O Castro, ne for de la strato Gran Vía. Novklasika, inspirita de la pariza preĝejo de Magdalena, ĝi impresas per ties trajtoj imitantaj klasikan grekan templon en jonia stilo. Ne vane lernejanaj ekskursoj vizitas ĝin por surloke studi la helenan arkitekturon. * En la Sunpordo (Porta do Sol) pli ol dudek viganoj pereis kiam la 20an de julio [[1936]] militistoj de la armeo de [[Francisco Franco]], volis legi dekreton nuligantan la [[Hispana Respubliko|respublikon]] kaj establantan totalisman reĝimon. Interalie, mortis la junuloj Lenin Moreda Vázquez kaj Diego Lence kiam ili klopodis forpreni la dekreton al la armeanoj. Kapitano Carreró ordonis dispafi kontraŭ la homamaso protestanta kontraŭ la ribelo. Hodiaŭ ankoraŭ observeblas la '''paf-spuroj''', mutaj atestintoj de tiu tragika historia epizodo, sur la muroj de la iama Banko Hispano Americano<ref>http://www.galiciahoxe.com/mare/gh/vigo-lembra-martires-da-praza-do-sol-20-xullo/idEdicion-2006-07-18/idNoticia-65877/{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La pafoj ankaŭ atingis, sur la kontraŭa trotuaro, malnovan kahel-reklamon de vinoj kaj konjakoj Pedro Domecq montranta leonon kiu lekas alkoholaĵon el frakasita botelo. Bedaŭrinde ĝia restaŭro kovris la paf-spurojn. Kiel infano, la verkisto [[Xosé Luís Méndez Ferrín]] timis ke la leono tranĉu al si la langon per la vitreroj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.adiantegz.org/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=95 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120306123322/http://www.adiantegz.org/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=95 |arkivdato=2012-03-06 }}</ref>. == Sporto == Sportaj aktivaĵoj ekpraktikiĝis en la sino de lernejoj kaj libertempaj asocioj fine de la [[19-a jarcento]]. El inter la plej antikvaj sport-asocioj elstaras la Reĝa Naviga Klubo de Vigo, fondita en [[1906]] kaj la Mar-liceo de Bouzas, fondita en [[1907]]. Naĝistoj, remistoj kaj boatkonkursantoj de la Naviga Klubo reprezentis la urbon en la plej gravaj internaciaj konkuradoj, ene de diversjaraj hispaniaj sport-teamoj, kun kiuj ili partoprenis Olimpikojn kaj atingis kontinentajn kaj tutmondajn titolojn. En [[1915]] fondiĝis Comesaña Sporting Club (en la samnoma paroko), la plej antikva asocio de la galega atletiko, kie anis rimarkindaj atletoj en la jardekoj [[1920]] kaj [[1940]]. La forton de la loka [[velado|velsporto]] ne preteratentis la organiza komitato de la Ĉirkaŭmonda Konkurso de [[Velŝipo]]j Volvo Ocean Race, kiu elhaveniĝis el Vigo la [[12an de novembro]] [[2005]]. Unuafoje ne-brita urbo okupiĝis pri la starto de tiu ĉi sportevento kun granda graveco en la tutmonda [[velado]]. [[Dosiero:Estadio de Balaídos.jpg|maldekstra|eta|Balaídos|Futbalstadiono de Balaídos]] La plej konata sportklubo de la olivarba urbo estas la Reĝa Klubo Celta (t.e., "kelta") de Vigo, kreita en [[1923]] per la kunfandiĝo de la Reĝa Vigo Sporting kaj la Reĝa Klubo Fortuna de Vigo, teamoj ĝis tiam rivalintaj por la hegemonio en la galega futbalo, kiuj alterne konkeradis la regionajn ĉampionecojn (la Reĝa Vigo Sporting Club eĉ fariĝis subĉampiono de Hispanio en 1908). La agado de Celta centriĝas pri [[futbalo]], kvankam ĝi plu tenas [[atletiko|atletikan]] fakon kiu konkuras en la plej alta hispana kategorio kaj kie vicis olimpikaj atletoj kiel Carlos Pérez kaj Álvarez Salgado, aŭ pli nuntempe la long-distancaj kuristoj Alexandre Gómez kaj Carlos Adán aŭ la dekatlonisto David Gómez. La ĉefaj futbalaj sukcesoj de Celta estis la tri subĉampionecoj de la Pokalo de Hispanio (1948, 1994 kaj 2001) kaj kontinentaj konkuroj, en kiuj ĝi havis la honoron esti la unua galega klubo kiu partoprenis (kiam ĝi debutis en la unua eldono de la UEFA-Pokalo) kaj kiu venkis en oficiala konkuro (Pokalo Intertoto de 2000). Nuntempe ĝi ludas, de la sezono [[2007]]-[[2008|08]] en la Hispana Dua Grupo. Celta tenis ĝis la fino de la 80aj fakon de virina [[korbopilko]], venkinta en la hispana konkurado komence de tiu jardeko, kie ĝi arigis premiojn de ligo kaj de la Reĝina Pokalo. Post la ĉen-rompo kun Celta la virina viga [[basketbalo]] plu tenis sin en la ŝtata elito (kvankam for el la lukto por la triumfoj) ĝis ĝi, komence de la nova jarcento, denove sub la egido de Celta, rekonkeris la ĉampionecojn kaj ligajn kaj pokalajn. Alia sporto forte enradikiĝinta en la urbo estas [[manpilko]]. La historian teamon Vulcano anstataŭis en la pinto de la viga manpilko Academia Octavio, kun larĝa vojo en la plej alta tutŝtata kategorio. Meze de la 90aj Academia Octavio atingis siajn plej bonajn sukcesojn, kun ĉampioneco de Reĝa Pokalo en 1995 malferminta al ĝi la pordojn por la eŭropaj konkuroj, en kiuj ĝi ĉefrolis en la tri sinsekvaj sezonoj kaj dufoje preskaŭ atingas la grandan finalon. Plia grand-tradicia sporto en la urbo estas [[flugpilko]]. La Flugpilka Klubo Vigo estas la plej antikva partoprenanto en la Hispana Honora Grupo. Inter la plej gravaj sporteventoj kiujn la olivarba urbo gastigis elstaras la fina fazo de la [[Futbala Mondpokalo|Mondpokalo de FIFA]] en 1982 ([[futbalo]]), la Antaŭolimpikaj Konkuradoj de korbopilko vira (1972) kaj virina (1992), provoj de la Mondpokalo de [[rajdado|Rajd-saltado]], de la Mondpokalo de Montobiciklo, la starto de la ĉirkaŭmonda ŝip-konkurado Volvo Ocean Race en 2005 aŭ la haltoj de la sen-egala Cutty Sark Tall Ship Race de grandaj epok-stilaj velŝipoj. La sporta alvokiĝo de la urbo montriĝas per la disflorado de talentoj en plej diversaj disciplinoj kaj per la okazigo de internaci-nivelaj konkuroj kaj sportprovoj. [[montgrimpo|Montogrimpistinoj]] kiel Chus Lago, unua hispana virino surpintintan [[Ĉomolungmo]]n (Evereston) sen helpo de suplementa oksigeno, [[sketado|sketistinoj]] kiel Tamara Valderrama aŭ [[korpokulturado|korpokulturistinoj]] kiel Nieves Martínez García, solidigas tiun aserton. == Noktumado == [[Dosiero:Casa do concello de Vigo, Galiza.jpg|eta|maldekstra|La urbodomo de Vigo dum vespero]] Vigo famas pro sia nokto. En la 80aj jaroj eferveskis lokaj muzikgrupoj kaj la urbo transformiĝis en forcejo de avangardaj kulturaj iniciatoj. Tiam ekfamis la viga noktumado. Kvankam hodiaŭ la aferoj sufiĉe ŝanĝiĝis, la nokta vivo restis vigloplena kaj bunta. Preskaŭ ĉiuj trinkejoj kaj dancejoj lokiĝis urbocentre, en difinitaj areoj facile interalireblaj piede. Ĉirkaŭ stratoj Churruca kaj Irmandiños abundas originalaj trinkejoj kaj muziktrinkejoj plurstilaj. Pli ŝika etoso envolvas la ejojn ĉirkaŭ strato Areal. Kaj en la malnova kvartalo troveblas alternativaj trinkejoj kun rokmuziko aŭ politike sendependisma karaktero. Vigo proponas ankaŭ la plej vastan sortimenton de [[gejo|gejaj]] amuzejoj en Galegio. Ekzistas modernaj gejaj diskotekoj, larĝ-horaraj trinkejoj, saŭnoj kaj la historia dancejo Roy Bleck, malfermita jam en [[1971]], ankoraŭ en la reĝimo de [[Francisco Franco|Franco]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.royazul.com/roybleck.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111015181917/http://www.royazul.com/roybleck.html |arkivdato=2011-10-15 }}</ref>. == Kuirarto == [[Dosiero:Polbo a Feira.jpg|eta|[[Polpo]] laŭ la foira maniero, tipa galega manĝaĵo servata sur lignotelero]] La viga kuirarto, same kiel la galega ĝenerale, karakteriziĝas pro la bona kvalito de siaj produktoj kaj aparte simpla preparado de la pladoj. En Vigo oni povas trovi la plej bonajn pladojn de la galega kuirarto: [[marfrukto]]jn, [[fiŝo]]jn, [[viando]]jn, [[legomo]]jn, [[pasteĉo]]jn, [[fromaĝo]]jn kaj [[vino]]jn. En Vigo troveblas ĉiaspecaj instalaĵoj. En O Berbés (marista kvartalo) ekzistas multnombraj tipaj fiŝkaptistaj restoracioj; proksime de O Berbés, kaj ankaŭ en la malnova kvartalo de la urbo, situas la fama "Ostrostrato" (strato Pescadaría, t.e., 'Fiŝvendejo') kaj la "Polpostrato" (strato Laxe), kie oni povas gustumi tiujn tipaĵojn de la viga kuirarto. Krom la tradiciaj restoracioj, en la urbo ekzistaj restoracioj por ĉiuj gustoj kaj poŝoj, interalie diverstipaj de rapida kaj internacia manĝoj. La pinta kresko de enmigrado dum la unua jardeko de la nova jarcento helpis al enkonduko de kuirartoj apartenantaj al la diversaj etnaj grupoj kiuj ekloĝadis la urbon. Ekzemple, ekzistas pluraj restoracioj de kuirartoj [[Ĉina kuirarto|ĉina]], [[Italio|itala]], [[Argentino|argentina]], [[Japanio|japana]], [[Libano|libana]] ktp. Eblas ankaŭ elekti inter diversaj vegetaraj restoracioj aŭ mendi vegetaran hamburgeron en kelkaj sandviĉejoj kiel la viga ĉeno Papo's. === Marfruktoj === [[Dosiero:Vieiras cociñadas ó albariño, Galiza.jpg|eta|maldekstra|Jakobaj pektenoj bakitaj kun vino albariño]]La maro estas la granda provizanto de la viga kuirarto. Kelkaj el la marfruktoj estas kulturitaj, kiel [[kor-konko]]j, [[tapiŝ-konko]]j, [[ostro]]j kaj [[mitulo]]j (ĉi du lastajn oni bredas en grandaj platformoj, ostro- kaj mitul-flosoj, de kie pendas dikaj enmaraj ŝnuroj kun alvolvitaj kreskontaj idoj) kaj aliajn oni rikoltas rekte el la maro, kiel [[naĝ-krabo]]jn, [[arane-krabo]]jn, [[kancero (krustulo)|kancerojn]], [[pekteno|jakobajn pektenojn]], [[pekteno|harpo-konkojn]], [[lepado]]jn, [[razil-konko]]jn, [[salikoko]]jn (leandrojn) aŭ la ĉiam malpli oftajn [[urso-langusto]]jn. La abundo de marfruktoj en la viga rio enkadrendas en la trajtoj de ĉiuj [[Malaltaj Rioj]]. Ilia geografia situo kaŭzas, kiam ĉeestas nordorientaj ventoj, fenomenon nomatan "alsupriĝo" ("upwelling" en la [[angla lingvo|angla]]), kiu ebligas eksterordinaran abundon de [[fitoplanktono]] kaj tial kreas taŭgajn kondiĉojn por la disvolviĝo de marfruktoj<ref>[http://www.springerlink.com/content/q10x2l3720803186/ Figueiras, F.G., Labarta, U. e Fernández, M.J. (2002); ''Coastal upwelling, primary production and mussel growth in the Rías Baixas of Galicia ''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190919065237/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1021309222459 |date=2019-09-19 }} Hydrobiologia, 484, páxs. 121-131</ref>. == Esperanto-movado == {{Ĉefartikolo|Esperanto-movado en Vigo}} [[Dosiero:Esperantostrato en Vigo, Galegio.JPG|eta|dekstra|Nomplato de la Esperantostrato de Vigo]] Vigo elstaris inter la urboj de [[Galegio]] pro sia esperanto-movado. Ĝia esperanto-grupo daŭris pli ol iu ajn alia de Galegio kaj ĝin konsistigis entuziasmaj kaj ideoplenaj homoj. En Vigo okazis du [[Hispana Esperanto-Kongreso|hispanaj kongresoj]] en 1972 kaj 1986 kaj ĝi havas esperanto-straton en sufiĉe centra parto de la urbo, inaŭguritan okaze de la [[Zamenhofa Tago|Tago de Zamenhof]] en 1987. Elstaris en la historio de ĝia esperanto-movado [[Julio Bueno Cortés]] (1903-1988), vera animo de la loka grupo Paco kaj Amo, kiu tenis longdaŭrajn rilatojn kun la samideanaro el [[Porto]] de [[Portugalio]]. La vigaj esperantistoj aktive partoprenis en la organizado de la 62a [[Hispana Esperanto-Kongreso|Hispana Kongreso]] en [[Santiago de Compostela]] en 2010. Nuntempe la grupo Paco kaj Amo ne plu ekzistas, kvankam la lokaj esperantistoj plu tenas la kontakton kaj kunvenas relative ofte. En la urbo okazadas plurnivelaj kursoj. == Servoj == === Komercejoj === [[Dosiero:Elcorteinglesdevigo.JPG|eta|200ra|La granda magazeno El Corte Inglés, Vigo.]] Vigo disponas kvin vendejarojn kaj kun unu centro [[El Corte Inglés]] (inaŭgurita en [[1975]], la unua starigita en Galegio kaj la unua kiun la firmao malfermis en loko, kiu ne estas provinca ĉefurbo), du centroj [[Alcampo]], du [[Carrefour]], unu [[Decathlon]] kaj unu [[Media Markt]], same kiel abundajn vest-butikojn (multaj el ili koncentriĝas en la strato de la Princo, -Príncipe-). === Amaskomunikiloj === * [http://www.televigo.com/ Televigo]: la unua loka televido centprocente viga. * [http://www.localiavigo.es/ Localia Vigo] * [http://www.radiovigo.es/ Radio Vigo], [[loka radio]] apartenanta al la ĉeno Cadena SER. * ''[http://www.farodevigo.es/ Faro de Vigo]'': la plej antikva jhurnalo de la hispana gazetaro, fondita en [[1853]]. * ''[http://www.atlantico.net/index.php Atlántico Diario] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111009013305/http://www.atlantico.net/index.php |date=2011-10-09 }}'': dua ĵurnalo de la urbo, eldonita ekde [[1987]]. * ''[http://www.quediario.com/vigo/index.html Qué Vigo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071013100852/http://quediario.com/vigo/index.html |date=2007-10-13 }}'': senpaga taggazeto eldonita en grandaj hispanaj urboj * ''[http://www.20minutos.es/vigo/ 20 minutos Vigo]'' * ''[http://www.elforodigital.com El foro metropolitano] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140105163921/http://elforodigital.com/ |date=2014-01-05 }}'': ĉiumonata gazeto senpaga kaj dulingva (hispana–galega). Fondita en [[1990]] kun la nomo ''El Foro de la Portela'', ĝi rebaptiĝis kiel ''El foro metropolitano'' en la jaro [[2004]]. * ''[http://www.elgranvigo.net/ Revista Gran Vigo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110423115238/http://www.elgranvigo.net/ |date=2011-04-23 }}'': fakrevuo pri temoj rilataj al la Metropola Areo de Vigo. * ''[http://www.diarioadn.com/default2.php ADN Vigo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080720012747/http://www.diarioadn.com/default2.php |date=2008-07-20 }}'': senpaga ĵurnalo === Transportiloj === [[Dosiero:Aeroportodevigo.jpg|eta|dekstra|Interno de la Pasaĝera Finstacio de la flughaveno]] * Servo de publika transporto de urbaj aŭtobusoj de la entrepreno ''Vitrasa'' de la jaro [[1968]]. * Servo de publika transporto de interurbaj aŭtobusoj kun kelkaj najbaraj municipoj ([[Nigrán]], [[Gondomar]], [[Baiona (Galegio)|Baiona]], [[A Guarda]] ktp.) de la entrepreno ATSA. * Martransporto. La navigokompanio Mar de Ons proponas regulajn martransportajn servojn inter Vigo kaj la urbetoj [[Cangas]] kaj [[Moaña]]. Somere ili etendiĝas al [[Insuloj Cíes]]. * Aertransporto: Flughaveno de Vigo. ** '''Enŝtataj flugoj''' *** [[Madrido]] *** [[Bilbao]] *** [[Valencio]] *** [[Sevilo]] *** [[Tenerifo]] *** [[Lanzarote]] (sezona) ** '''Internaciaj flugoj''' *** [[Parizo]] *** [[Londono]] (sezona) *** [[Bruselo]] (sezona) * Fervojaj stacioj: {{stacidomo|Vigo-Guixar}}, {{Stacidomo|Vigo-Urzáiz}} * Aŭtobusa stacio == Ĝemelurboj == * {{Ĝemeleco|Bonaero|Argentino}} * {{Ĝemeleco|Lorient|Francio}}<ref name=Irmandade>[http://www.igadi.org/ti/005/os_irmanamentos_dos_concellos_de_galicia.htm Os irmanamentos dos concellos en Galicia (IGADI)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110930083516/http://www.igadi.org/ti/005/os_irmanamentos_dos_concellos_de_galicia.htm |date=2011-09-30 }}.</ref> * {{Ĝemeleco|Porto|Portugalio}}<ref name=Irmandade/> * {{Ĝemeleco|Karakaso|Venezuelo}} == Lokaj festoj == [[Dosiero:Reconquista de vigo.jpg|dekstra|Festo de la ''[[Milito de Hispana Sendependiĝo|Rekonkero al la franca armeo]]''|eta|dekstra]] * '''Karnavalo''' * '''Rekonkero''': [[28a de marto]]. * '''Sankta Semajno''' * '''Maj-festo''': 2a dimanĉo de majo. * '''[[Tago de la Galega Beletro]]''': [[17a de majo]]. * '''Tago de la mueldanco''': [[7a de junio]]. * '''Procesio de la Korpo de Kristo''': [[10a de junio]]. * '''Sankta Johano''': 23a de junio. * '''Tago de Galegio''', pli konata kiel '''Tago de la Galega Patrujo''': [[25a de julio]]. * '''Kristo de la Venko''': 1a dimanĉo de aŭgusto. * '''Sankta Roĥo''': [[16a de aŭgusto]]. * '''Kaŝtan-festo''': mezo de novembro. * '''Kristnasko''': [[25a de decembro]]. * '''Jarfino''' (Sankta Silvestro): [[31a de decembro]]. Cetere, en ĉiu paroko ekzistas diversaj festoj najbaraj, kuirartaj, patronaj (sanktulaj) kaj kermesoj<ref>[http://hoxe.vigo.org/conecenos/fiestas.php?lang=gal Ayuntamiento de Vigo. Fiestas.]</ref> == Kuriozaĵoj == * En [[1997]] oni taksis Vigon la dua plej brua urbo en [[Eŭropo]] post [[Moskvo]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://duvi2.uvigo.es/attachment/000006720.pdf |titolo=Vigo pasou a ser unha das cidades con máis conciencia sobre a contaminación acústica |alirdato=2012-12-09 |arkivurl=https://archive.is/20121209180201/http://duvi2.uvigo.es/attachment/000006720.pdf |arkivdato=2012-12-09 }}</ref> * En la centro de [[Londono]] ekzistas strato dediĉita al la urbo (la tiel nomata ''Vigo Street''), rememoriganta pri la Batalo de Rande. * ''Faro de Vigo'', estas ĵurnalo unuafoje publikigita la 3an de novembro [[1853]], kio igas ĝin la plej malnova ĵurnalo de la galega kaj hispana gazetaroj ankoraŭ eldonata. * Vigo estas la plej granda el la hispanaj urboj kiuj ne estas provincaj ĉefurboj. == Bildgalerio == <gallery> Dosiero:Pastorcaixanova.jpg|Banko Pastor kaj Ŝparkaso Novacaixagalicia Dosiero:Playa samil.jpg|Strando Samil Dosiero:Puente de Rande.JPG|Ponto de Rande, en la rio de Vigo Dosiero:Vidajho el strando Alcabre, Vigo.JPG|Vidaĵo el strando Alcabre Dosiero:Ponto al la terplenigajho, Bouzas, Vigo.JPG|Ponto al la terplenigaĵo, Bouzas </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Kunkatedralo de Sankta Maria de Vigo]] * [[Municipa Muzeo Quiñones de León]] * [[Esperanto-movado en Vigo]] {{Commons|Vigo}} == Eksteraj ligiloj == '''Institucioj''' * [http://www.vigo.org/ Magistrato de Vigo] * [http://www.uvigo.es/ Universitato de Vigo] * [http://www.apvigo.es/ Haven-aŭtoritato de Vigo] * [http://www.zonafrancavigo.com/ Senimposta Zono de Vigo] * [http://hoxe.vigo.org/urbanismo/pxom/Memorias/Tomo-VI/Fichas/Catalogo/PARROQUIA.htm Katalogo de Kulturaj Havaĵoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120202065018/http://hoxe.vigo.org/urbanismo/pxom/Memorias/Tomo-VI/Fichas/Catalogo/PARROQUIA.htm |date=2012-02-02 }} '''Turismo kaj gvidlibroj''' * [http://www.historiadevigo.org/ Historio de Vigo] '''Foiroj kaj ekspozicioj''' * [http://www.ifevi.com/ Foir-instituto de Vigo] '''Firmaoj''' * [http://www.vitrasa.es Vitrasa] * [http://www.camaravigo.com/ Komerca Ĉambro de Vigo] == Notoj == {{Referencoj}} {{Elstara}} {{ADLS|2011|44}} <!-- kaj 45 --> [[Dosiero:Vigo_-_Galicia_-_Spain.jpg|center|775px|Ĝenerala vidaĵo de Vigo]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vigo| ]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Pontevedro]] svywbaylvvch0bp12485rrpqeeil7rp 0 63576 9456632 9401047 2026-08-19T08:53:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456632 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''NAGY Imre ''' (nadj) estis rumania [[hungario|hungara]] [[pentristo]] naskita la [[25-an de julio]] en [[1893]] en vilaĝo [[Jigodin]] kaj mortinta la [[22-an de aŭgusto]] [[1976]] en [[Miercurea Ciuc]]. == Premioj, distingoj == * 1932: grafikpremio Zichy Mihály de Szinyei Merse Pál Társasága; * 1942: grandpremio de Artistsemajnoj de [[Kluĵo]]; * 1957: Meritmajstro; * 1963: 1-a grada de Labormeriordeno; * 1968: 1-a grada Kultura Meritordeno . == Kariero == Inter 1918-1920 Imre Nagy studis en Magyar Képzőművészeti Főiskola de [[Budapeŝto]], en 1920-1922 li laboris kiel stipendiulo en la artistkolonio de [[Kecskemét]]. Dume li mastrumadis en sia naskiĝvilaĝo, li havis laborejon ankaŭ en [[Kluĵo]] kaj li vivis longtempe en [[Budapeŝto]]. Dum la 20-aj jaroj ĉiusomere li laboris en la [[Artistkolonio de Baia Mare]]. En 1927-1928 li studvojaĝis en [[Italio]]. De [[1930]] li estis unu el fondintoj de la [[Barabás Miklós Céh]] kaj ties ekspoziciinto. En [[1935]] li estis gastiganto de pentristo [[Vilmos Aba-Novák]] en [[Jigodin]]. De [[1949]] mallongtempe li estis instruisto de Arta Altlernejo de [[Kluĵo]]. == Eventoj == En [[1959]] li donacis 44 pentraĵojn al [[Biblioteko Teleki]] (hun. [[Teleki Téka]]) en [[Târgu Mureş]] tiel fondinte tie artgalerion por siaj pentraĵoj. Li havas artgalerion ankaŭ en sia naskiĝvilaĝo. Lia naskiĝdomo estas memordomo. En [[1941]] pasigis du semajnojn en lia domo verkisto [[Zsigmond Móricz]] por konataĝi pri la vivmaniero de la [[sikuloj]]. La [[Galerio Imre Nagy]] estis malfermita la 28-an de julio 1973 honore al 80-a naskiĝjara datreveno de pentristo. == Individuaj ekspozicioj == * 1922 • [[Zuriko]] * 1925 • Újságíró Klub, [[Kluĵo]] • Klingsor Terem (chambro de la kulturrevuo ''[[Klingsor (revuo)|Klingsor]]''), [[Braŝovo]] * 1926 • Kluĵo • Miercurea Ciuc • Braŝovo • Kultúrpalota, [[Târgu Mureș]] • Kultúrpalota, [[Arado]] [Walter Widmannal] * 1927 • Újságíró Klub, Kluĵo • Redout, Braŝovo * 1928 • Újságíró Klub, Kluĵo • Klingsor Terem, Braŝovo * 1929 • Kluĵo * 1930 • Redout, Braŝovo * 1931 • [[Budapeŝto]] * 1933 • Redout, Braŝovo • [[Sibio]] * 1935 • Miercurea Ciuc • Redout, Braŝovo * 1936 • Vigadó * 1938 • [[Londono]] * 1943 • [[Târgu Mureș]] * 1958 • Kluĵo • [[Bukareŝto]] • [[Târgu Mureș]] * 1963 • Kluĵo • Kultúrpalota, [[Târgu Mureș]] * 1974 • Csíkszeredai Múzeum, Miercurea Ciuc == Elektitaj grupaj ekspozicioj == * 1929 • Hivatalos Szalon (Salonul Oficial), [[Bukareŝto]] * 1929 • Magyar Festészeti kiállítás (hungara pentra ekspozicio), [[Nurenbergo]] * 1937 • Barabás Miklós Céh, Csekonics-palota, Budapeŝto * 1942 • Művészeti Hetek, Kluĵo * 1944 • [[Barabás Miklós Céh]], Nemzeti Szalon, Budapeŝto * 1957 • Román képzőművészeti kiállítás (rumana ekspozicio pri vidaj artoj), [[Moskvo]] * 1968 • Kolozsvári képzőművészek, [[Titogrado]] (YU). == Aŭtobiografio == * ''Följegyzések'' (Notaĵoj), [[Kriterion Könyvkiadó]], [[Bukarest]], [[1979]][http://adatbank.transindex.ro/cedula.php?kod=695] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070807165510/http://adatbank.transindex.ro/cedula.php?kod=695 |date=2007-08-07 }}. == Bibliografio == * [[József Gazda]] :'' Nagy Imre'', Kriterion Könyvkiadó, Bukarest, [[1972]]. * [[András Szabó (grafikisto, arthistoriisto)|András Szabó]]: A bőfény forrása, [[Pallas-Akadémia Könyvkiadó]], Csíkszereda, 2006. == Fonto == * [http://artportal.hu/lexikon/muveszek/nagy-imre-187 Artportal.hu] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140904185837/http://artportal.hu/lexikon/muveszek/nagy-imre-187 |date=2014-09-04 }} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.erdelyimuveszet.ro/ni/n.htm Biografio kaj verkaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070622005415/http://www.erdelyimuveszet.ro/ni/n.htm |date=2007-06-22 }} * [http://www.hung-art.hu/index-en.html Arto en Hungario] * [http://www.tvrplus.ro/editie-maghiara-de-pe-unu-130086 La lasta intervjuo kun la pentristo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130913071239/http://www.tvrplus.ro/editie-maghiara-de-pe-unu-130086 |date=2013-09-13 }} {{Unua}} {{Vivtempo|Zsögödi Nagy, Imre}} [[Kategorio:Rumanujaj hungaraj pentristoj kaj grafikistoj]] th0k7n0pqt5fpda11vjzbncl1bigjwq 0 65530 9456259 9451880 2026-08-18T15:40:38Z LilyKitty 25129 de pozitivismo 9456259 wikitext text/x-wiki La '''filozofio de scienco''' (aŭ scienca filozofio) estas fako de [[filozofio]], kiu traktas la fundamentojn, supozojn kaj [[implico]]jn de [[scienco]], inkluzive ''[[formalaj sciencoj|formalajn sciencojn]]'' kiel [[matematiko]] kaj [[statistiko]]; ''[[naturaj sciencoj|naturajn sciencojn]]'' kiel [[fiziko]], [[kemio]] kaj [[biologio]]; kaj ''[[sociaj sciencoj|sociajn sciencojn]]'' kiel [[psikologio]], [[sociologio]], [[politika scienco]] kaj [[ekonomiko]]. La filozofio de scienco parencas al la aliaj branĉoj de la filozofio kiel la [[sciteorio]], la [[ontologio]] kaj la [[filozofio de lingvo]]. Ĝi penas klarigi: la naturon de sciencaj diraĵoj kaj konceptoj; la manieron, per kiu oni produktas ilin; kiel scienco klarigas, prognozas kaj, pere de [[teknologio]], ekuzas la naturon; la manieron ekkoni pravecon de informoj; la formuladon kaj uzon de la [[scienca metodo]]; la tipojn de pensado, kiujn oni uzas por atingi konkludojn; kaj la implicojn de sciencaj metodoj kaj modeloj por socio ĝenerale kaj por la sciencoj mem. == Filozofoj de scienco == * [[Carl Gustav Hempel]] * [[Thomas Kuhn]] * [[Karl Popper]] * [[Paul Feyerabend]] * [[Max Planck]] == Fakoj == * [[Filozofio de biologio]] * [[Filozofio de fiziko]] * [[Filozofio de lingvo]] * [[Filozofio de matematiko]] * [[Epistemologio (vorto)|Epistemologio]] * [[Historio de scienco]] * [[Logika empiriismo]] * [[Pozitivismo]] * [[Prascienco]] * [[Razilo de Ockham]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://eo.mondediplo.com/article1115.html Ĉu scienco estas universala] (artikolo el [[Le Monde diplomatique en Esperanto]]) {{Ĝermo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filozofio de scienco| ]] [[Kategorio:Filozofio]] 1vdnpusokrzes6cbefiwubcarififke 0 71658 9456306 8842935 2026-08-18T19:19:58Z Mannivu 79154 Fix link 9456306 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Italio | nomo = Brignano Gera d'Adda | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | regiono = {{Italio LOM}} | provinco = {{Italio BG}} | latitudo_gradoj = 45 | latitudo_minutoj = 33 | latitudo_sekundoj = 0 | latitudo_direkto = N | longitudo_gradoj = 9 | longitudo_minutoj = 39 | longitudo_sekundoj = 0 | longitudo_direkto = E | koord_X_en_mapo = 77 | koord_Y_en_mapo = 54 | alto = 131 m | areo = 11 | kvanto_de_loĝantoj = {{nombro|{{WikidataLoĝantaro}}}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}) | denso_de_loĝantoj = {{nombro|{{#expr: {{loĝantaro|{{WikidataLoĝantaro}}}} / 11 round 0}} }} | subdividaĵoj = | najbaraj_komunumoj = [[Caravaggio (urbo)|Caravaggio]], [[Castel Rozzone]], [[Cologno al Serio]], [[Lurano]], [[Morengo]], [[Pagazzano]], [[Spirano]] kaj [[Treviglio]] | poŝtkodo = 24053 | telefona_kodo = 0363 | ISTAT_kodo = 016040 | imposta_kodo = B178 | nomo_de_loĝantoj = ''brignanesi'' | patrono = [[Sankta Francisko el Asizo]] | festo = 3-a de oktobro | retpaĝo = {{Oficiala retejo}} | mapo = LOM-Mappa.png | mapamplekso = 300 }} '''Brignano Gera d'Adda''' estas [[komunumo]] de [[Italio]]. Ĝi situas en la [[provinco Bergamo]] de la regiono [[Lombardio]]. Fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Najbaras la komunumoj [[Caravaggio (urbo)|Caravaggio]], [[Castel Rozzone]], [[Cologno al Serio]], [[Lurano]], [[Morengo]], [[Pagazzano]], [[Spirano]] kaj [[Treviglio]]. Kristanisma [[patrono]] de la komunumo estas la [[sankta Francisko el Asizo]], kies religia memortago sekve estas la komunuma festotago. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{it}}) <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> [[Dosiero:085BrignanoBiblioteca.JPG|eta|maldekstra|300px|<center>Komunuma biblioteko]] {{Projektoj}} {{Provinco Bergamo}} {{Ĝermo|Italio}} [[Kategorio:Komunumoj de Italio]] [[Kategorio:Komunumoj de Lombardio]] [[Kategorio:Komunumoj de Provinco Bergamo]] fhbu4q2vvkph4ryvex81y3fki8ep30i 0 80304 9456398 9321055 2026-08-18T20:27:09Z Sj1mor 12103 9456398 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=artileria armilo|muzika artifiko|Kanono (muziko)|apa=Kanono (apartigilo)}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Cannon pic.jpg|dekstra|250px|eta|Kanono]] [[Dosiero:Tsar Cannon mouth.jpg|250px|dekstra|eta|[[Caro-kanono|Car-kanono]] en [[Moskvo]]]] [[Dosiero:Zamek w Malborku - bombarda.jpg|dekstra|eta|250px|Bombardilo]] [[Dosiero:5-54-Mark-45-firing.jpg|eta|dekstra|250px|La ekpafinta ŝipa kanono]] '''Kanono''', aŭ '''pafilego''', estas la kolektiva nomo por pafilo kiu pafas [[pafaĵo]]n en preskaŭ rekta [[trajektorio]] al la celo, sed ne estas portebla pafilo, nek pistolo, nek karabeno. Pafilaro de ĉi tiu tipo ankaŭ nomiĝas [[artilerio]] kun horizontala trajektorio (kontraŭe al arkpafkanono, kiu povas pafi pafaĵojn trans [[obstakloj]]). == Historio == La kanono inventiĝis en Ĉinio. En Ĉinio la uzado de pulvo por pafiloj jam estis konata ekde la [[1-a jarcento]], sed uzita por [[rakedo]]j kaj [[petardo]]j. Por kanonoj estis malmulte da laboro, nepre ne ĉar la tradiciaj malamikoj por la ĉinoj plejparte estis nomadaj triboj. Tamen kanonoj aperis en la [[13-a jarcento]]. [[Ĉina ŝako]] distingiĝas de aliaj ŝako-specoj interalie per la enteno de 2 pafilegoj en ĉiu tendaro. Eŭropo jam rapide superis Ĉinion koncerne ĉi tiun punkton, kaj en la 17-a jarcento la kanono en Ĉinio jam forgesiĝis. En Eŭropo ĝi aperis ĉ. [[1350]] en [[Italio]], dank’ al la invento de la [[pulvo]] en [[Ĉinio]], kiun la [[esploristo]]j kunportis al Eŭropo, laŭ aliaj fontoj ties unua uzo estis en la jaro [[1346]] en la [[batalo de Crécy]].<br /> Frua formo de la kanono estas la [[bombardilo]]<!--mi dubas pri la nomo. Kiel ĝi aspektis?-->. [[Karlo la 8-a (Francio)|Karlo la 8-a de Francio]] estis unu el la unuaj, kiuj sukcese ekuzis kanonojn. Dum la kampanjo por submeti la [[Napolo|Reĝolandon Napolon]] (1494/1495), li senprobleme renversis la altajn murojn de la italaj urboj. La invento de la kanono politike havis grandan signifon: [[fuorto]]j kaj [[fortreso]]j en la malnova kastelformo, post la enkonduko de la kanono, ne plu estis sendanĝeraj rifuĝejoj por la [[kavaliro]]j kaj lokaj regantoj. La kanono finigis la [[mezepoko]]n en Eŭropo. Ekde la enkonduko de la kanono, ĝi estis la plej forta armilo, kiun armeo posedis. Ĝis la [[Dua mondmilito]] la kanono estis grava armilo, antaŭ ĉio surmare. Ŝipoj kiel [[HMS Hood]] kaj la [[Bismarck (batalŝipo)|Bismarck]] interpafis per gigantaj kanonoj. Post tio la ‘mempropulsantaj’ grenadoj aŭ [[raketo]]j kun eksplodebla ŝargo fariĝis pli gravaj ol kanonoj. Raketŝargo ja pli facile pligrandeblas ol [[grenado]] ĉe kiu la pafanta kanono ankaŭ devas pligrandiĝi. Konata frua raketĵetilo el la milito estas la t.n. [[stalin-orgeno]]. == Teĥniko == Kanono konsistas el paftubo, ĉasio ([[afusto]]) kaj celilaroj.<br /> Kanono estas pafilo: la [[pafaĵo]] estas pafita per ekbruligita [[pulvo]]. Por pafi pafaĵon en horizontala [[balistiko|balistika]] trajektorio, alta komencrapido estas necesa. Tio estas atingita per la granda longeco de la paftubo rilate al la diametro (la [[kalibro]]) de ĝi. La proporcio devas esti almenaŭ 15:1. Depende de la maniero de ŝargado, oni distingas inter antaŭŝargaj kanonoj kaj postŝargaj kanonoj. Ĉe antaŭŝarga kanono oni ŝargas la kanonon sinsekve per pulvo, ŝtopaĵo kaj la pafaĵo laŭ la sama truo el kiu la pafaĵo estas pafita. Ĉe postŝargaj kanonoj oni povas ŝargi per [[obuso]] inkluzive [[obusingo]] en kiu estas la [[fuzeo]] kaj la pulvo, per ununura ago laŭ la posta parto.<br /> La pli malnovaj kanonoj estas antaŭŝargaj; nur post la fino de la [[19-a jarcento]] oni kapablis konstrui mekanismon por fermi la postan parton de la paftubo kiu povis rezisti la fortojn kiuj ekestis dum la pafado. Pro la varmego kaj forto de la pafo ekestas [[metallaceco]]. Tion oni jam frue rekonis. Per kanono nur certa kvanto da [[pafo]]j estas permesataj. Post tio la kanono estas ''najloŝtopita''. Oni batis tro grandan plumban kuglon en la paftubo, kaj en la meĉotruo oni batis ''najlon''. Tiuj najloŝtopitaj kanonoj oni vendis kiel ferrubaĵo, aŭ metis ie kiel ornamaĵo. == Tipoj == Oni faris dum la iro de la tempo multajn tipojn da kanonoj, tiel por la atako kiel por la defendo. La plej grandaj kanonoj troviĝas sur [[batalŝipo]]j, kie kalibro de preskaŭ duonmetro estis kutima.<br /> La mekanikigita pafilaro kaj multaj tipoj de la [[tanko]] fakte estas moveblaj kanonoj. Depende de la celo pro kio oni uzos la kanonon, la paftubo interne povas esti glata, aŭ "[[kanelita paftubo|kanelita]]". En la lasta kazo la paftubo estas provizita per ‘kaneloj’: iom helicformaj kaneloj, kiuj turnas la pafaĵon ĉirkaŭ sia akso. Pro tio la pafaĵo ricevas [[giroskopo|giroskopan efekton]] pro kio la trajektorio de la pafaĵo estas pli bone antaŭdirebla. Kiel pafaĵo povas i.a. esti uzata: * pezaj ŝtonaj kugloj * pezaj metalaj globoj * kavernaj pafaĵoj kun eksplodema ŝargo (rapideksploda bombo) * [[ŝrapnelo]] (komparebla kun [[ŝroto]]) * kirastraboraj "sagoj" farita el [[volframo]] aŭ malriĉigita [[uranio]] La elekto de pafaĵo dependas de la celo kiu estas pripafita. Por senfunkciigi tankon oni uzas kirastraborajn pafaĵojn; por atakadi infanterian brigadon je mallonga distanco oni uzas mitralbombon aŭ ŝrapnelon (terura, sed efektiva rimedo kiu estis uzata dum la [[Batalo de Waterloo]]). == Parencoj de la kanono == Krom la kanono ankaŭ estas konataj: * [[haŭbizo]] * [[mortero]] == Proverbo == Ekzistas [[proverbo]] pri pafilego en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2010-02-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Por muŝon mortigi, oni pafilegon ne uzas.''}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commonscat=Cannons|ReVo=kanon1}} * [[Kanonaj Imperioj]] * [[4cm kanono mod. 36]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} [[Kategorio:Artilerio]] [[Kategorio:Kanonoj|*]] [[Kategorio:Pafiloj]] amy3k5ubdhpmchxmk6a6gsr5eoo29ce 0 81148 9456574 9386174 2026-08-19T06:45:52Z Sj1mor 12103 9456574 wikitext text/x-wiki {{informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Bamberg COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Bavaria BA (town).svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Supra Frankonio]] |distrikto = [[eksterdistrikta urbo]] |alto = 262 |areo = 54,58 |poŝtkodo = 96047, 96049, 96050, 96051, 96052 |tel_antaŭkodo = 0951 |aŭtokodo = BA |oficiala_kodo = 09461000 |adreso-komunumestraro = Maximiliansplatz 3<br />96047 Bamberg |komunumestro = Andreas Starke |komunumestro-partio = [[SPD]] |retpaĝaro = [https://www.stadt.bamberg.de/ www.stadt.bamberg.de] }} '''Bamberg''' - prononco {{prononco|BAMberk}} - estas [[listo de urboj de Germanio|urba komunumo]] kaj [[universitata urbo]] en la historia regiono [[Frankonio]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]] de [[Germanio]]. Ĝi estas [[eksterdistrikta urbo]] (mem posedas distriktajn rajtojn) kaj krome estas ĉefurbo de la ĉirkaŭa [[distrikto Bamberg]] ene de la administra [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Supra Frankonio]]. Krome Bamberg estas parto de la [[Metropola regiono Nurenbergo]]. La urbo estas loko de [[universitato de Bamberg|universitato]], kies fakon pri latinidaj lingvoj estras la esperantisto [[Martin Haase]], kaj estas ekonomia, kultura kaj administra centro de la regiono. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09461000}}}} loĝantojn. La mezepoka urbokerno ekde la jaro 1993 listiĝas kiel [[monda heredaĵo]] de [[Unesko]]. En la urbo ''Nicolaus Eichhorn'' en [[1887]] publikigis la planlingvon [[Weltsprache (Eichhorn)|Weltsprache]]. == Geografio == De nordoriento la [[rivero Majno]] enfluas la urban teritorion, de sudoriento la rivero [[Regnitz]], iom okcidente de la urbocentro la Regnitz enbuŝiĝas en la Majnon kaj tiu forfluas nordokcidenten. == Transporto == La [[Metroo de Nurenbergo]] ({{lang-de|Nürnberger U-Bahn}}) estas la metropolitena fervoja sistemo de Nurenbergo. Kune kun la [[Tramtransporto en Nurenbergo|tramo]] (''Straßenbahn Nürnberg'') kaj la trajno ([[S-Bahn de Nurenbergo|S-Bahn]]) ĝi formas la densan transportan urboreton kiu faciligas la veturadon tra la urbo. Pluraj germanaj [[aŭtovojo]]j ligas la urbon al ĉirkaŭaj regionoj de centra Eŭropo, la [[germana aŭtovojo A70|aŭtovojo]] {{vojo|GER|A|70}} pluligas al {{vojo|GER|A|7}} kaj {{vojo|GER|A|9}}, kaj la [[germana aŭtovojo A73|aŭtovojo]] {{vojo|GER|A|73}} pluligas al {{vojo|GER|A|71}}. Krome iuj federaciaj vojoj interkonektas, plej notinde la vojoj {{vojo|GER|FV|22}}, {{vojo|GER|FV|26}} kaj {{vojo|GER|FV|505}}, kaj ankaŭ la fervoja trafiko havas densan reton de linioj. En dimensioj de [[akvovojo]]j, la urbo konektiĝas al la [[Majno-Danubo-Kanalo]], kiu kompletigas la naturajn [[akvovojo]]jn [[Rejno]], [[Majno (rivero)|Majno]] kaj [[Danubo]] al komplete ŝipe pasebla akvovojo inter la [[Norda Maro|Norda]] kaj la [[Nigra Maro]]j. == Vidindaĵoj == * [[Katedralo de Bamberg]] * [[Naturhistoria muzeo de Bamberg]] * pluraj urbocentraj historiaj konstruaĵoj nun uzataj de la [[universitato de Bamberg]] <gallery mode="packed"> Bamberger Dom.jpg|Katedralo de Bamberg Bamberg Altes Rathaus 17RM1565-PSD.jpg|malnova urbdomo Pfarrkirche St. Martin.jpg|kirko Sankta Marteno Bamberg-6128417-PS.jpg| Bamberg BW 2013-06-19 08-57-29.JPG| Venezuela Bamberg 11.JPG| </gallery> == Konataj lokuloj == * [[Christopher Clavius]] aŭ [[Christophorus Clavius]] (1528–1612), matematikisto, latinisto, astronomo, jezuito, erudiciulo * [[Thomas Gottschalk]], radi- kaj televidgastiganto, distristo kaj aktoro * [[Friedrich Popp]], skulptisto * [[Franz Axter]], verkisto kaj kuracisto * [[Ignaz Döllinger]] (1770-1841), anatomo * [[Ignaz von Döllinger]] (1799-1890), teologo, filo de Ignaz Döllinger * [[Klemento la 2-a]] (m. en 1048), [[papo]], havas sian tombon en la urbo * [[Rudolf Baehr]], filologo == Trafiko == {{Paĝonomo}} per individua motora trafiko konektiĝas al la [[germana aŭtovojo A70|aŭtovojo]] {{vojo|GER|A|70}}. {{-l}} {{projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) * [https://www.bamberg.info/ informo pri Bamberg por vizitantoj] ({{de}}) * [https://www.schlenkerla.de/ retejo de bierfarejo ''Schlenkerla''] (same {{de}}) {{Administra divido de Bavario}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Bamberg| ]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] [[Kategorio:Eksterdistriktaj urboj de Bavario]] [[Kategorio:Urboj ĉe rivero Majno]] 467caxi92l58wyugwzjctwpkua1y5lv 0 105377 9456272 9361109 2026-08-18T16:07:53Z Filozofo 3592 /* */ Aldonis sinonimon 9456272 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Multaro''' aŭ (pro evidenta metaforo) '''sako''' estas [[matematiko|matematika]] objekto simila al [[aro]], sed kun la diferenco ke en multaro elementoj povas plurfoje aperi. Alimaniere dirite, multaro estas neordigita [[opo]]. La koncepto de multaro estas uzata, ekzemple, en [[komputiko]]. Same kiel arojn, oni uzas por multaroj notacion kun kunigaj krampoj. Ekzemple, {''a'', ''a'', ''b'', ''b'', ''c''} estas multaro. ''a'' aperas dufoje en ĝi; tial oni diras ke la elemento ''a'' havas la [[obleco]]n 2 en tiu ĉi multaro. ==Formala difino== En [[aroteorio]], '''multaro''' povas esti formale difinita kiel paro (''A'', ''m'') kie ''A'' estas iu [[aro]] kaj ''m'' : ''A'' → <math>\mathbb N</math> estas [[Funkcio (matematiko)|funkcio]] de ''A'' al la aro <math>\mathbb N</math> de ([[Pozitivaj kaj negativaj nombroj|pozitivaj]]) [[Natura nombro|naturaj nombroj]]. La aro ''A'' nomiĝas la ''subkuŝanta aro de elementoj''. Por ĉiu ''a'' en ''A'' la ''obleco'' (tio estas, la nombro de aperoj) de ''a'' estas la nombro ''m''(''a''). La koncepto de multaro estas ĝeneraligo de la koncepto de aro: Multaro estas aro se la obleco de ĉiu elemento estas 1. Kutime en aroteorio oni difinas funkcion kiel aron de duopoj { (''a'', ''m''(''a'')) : ''a'' &isin; ''A'' }. Ekzemple la multaro skribita kiel { ''a'', ''b'', ''b'' } estas difinita kiel { (''a'', 1), (''b'', 2) }, kaj la multaro skribita kiel { ''a'', ''a'', ''b'' } estas difinita kiel { (''a'', 2), (''b'', 1) }. Se la aro ''A'' estas [[Finia aro|finia]], la ''longo'' de la multaro (''A'', ''m'') estas la sumo de ĉiuj oblecoj de la elementoj de ''A'': :<math>|(A,m)|=\sum_{a\in A}m(a).</math> ==Ekzemploj== Unu el la plej naturaj kaj simplaj ekzemploj estas la multaro de [[Primo|primaj]] faktoroj de iu nombro ''n''. En ĉi tiu kazo la subkuŝanta aro estas la aro de primaj [[Divizoro|divizoroj]] de ''n''. Ekzemple la nombro 120 havas la priman faktorigon :<math>120 = 2^3 3^1 5^1</math> kies multaro estas {2, 2, 2, 3, 5}. Alia ekzemplo estas la multaro de solvoj de [[algebro|algebra]] ekvacio. Ekzemple, [[kvadrata ekvacio]] havas du solvojn, sed en iuj okazoj ili ambaŭ egalas al la sama nombro. Tial la multaro de solvoj de la kvadrata ekvacio povas esti {3, 5}, aŭ ĝi povas esti {4, 4}. En la lasta kazo ĝi havas solvon de obleco 2. ==Operacioj== La kutimaj operacioj de aroj kiel [[kunaĵo]], [[komunaĵo]] kaj [[kartezia produto]] povas esti facile ĝeneraligitaj por multaroj. Por multaroj (''A'', ''m'') kaj (''B'', ''n''): * La kunaĵo estas difinita kiel (''A'' &cup; ''B'', ''f''), kie ''f''(''x'') = max{''m''(''x''), ''n''(''x'')}, kun la plivastigita difino ke ''m''(''x'') = 0 por ''x'' &notin; ''A'' kaj ''n''(''x'') = 0 por ''x'' &notin; ''B''. * La komunaĵo estas difinita kiel (''A'' ∩ ''B'', ''f''), kie ''f''(''x'') = min{''m''(''x''), ''n''(''x'')} por ''x'' &in; ''A'' ∩ ''B''. * La kartezia produto estas difinita kiel (''A'' × ''B'', ''f''), kie ''f''((''x'',''y'')) = ''m''(''x'')''n''(''y''). Aldone ekzistas jena operacio, kiu ne havas ekvivalenton ĉe la aroj: * La sumo estas difinita kiel <math>(A,m) \biguplus (B,n) = (A \cup B, f) </math>, kie ''f''(''x'') = ''m''(''x'')+''n''(''x''). ==Vidu ankaŭ== *[[Aro]] *[[Aroteorio]] *[[Funkcio]] *[[Neakra aro]] [[Kategorio:Aro-teorio]] s5tekhezvkiln9q1t15y8rawccnmhn8 9456274 9456272 2026-08-18T16:19:58Z Filozofo 3592 /* */ Lingva plibonigo 9456274 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Multaro''' aŭ (pro evidenta metaforo) '''sako''' estas [[matematiko|matematika]] objekto simila al [[aro]], sed kun la diferenco ke en multaro elementoj povas plurfoje aperi. Alimaniere dirite, multaro estas neordigita [[opo]]. La koncepto de multaro estas uzata, ekzemple, en [[komputiko]]. Same kiel por aroj, oni uzas por multaroj notacion kun kunigaj krampoj. Ekzemple, {''a'', ''a'', ''b'', ''b'', ''c''} estas multaro. En ĝi ''a'' aperas dufoje; tial oni diras, ke en tiu ĉi multaro la elemento ''a'' havas la [[obleco]]n 2. ==Formala difino== En [[aroteorio]], '''multaro''' povas esti formale difinita kiel paro (''A'', ''m'') kie ''A'' estas iu [[aro]] kaj ''m'' : ''A'' → <math>\mathbb N</math> estas [[Funkcio (matematiko)|funkcio]] de ''A'' al la aro <math>\mathbb N</math> de ([[Pozitivaj kaj negativaj nombroj|pozitivaj]]) [[Natura nombro|naturaj nombroj]]. La aro ''A'' nomiĝas la ''subkuŝanta aro de elementoj''. Por ĉiu ''a'' en ''A'' la ''obleco'' (tio estas, la nombro de aperoj) de ''a'' estas la nombro ''m''(''a''). La koncepto de multaro estas ĝeneraligo de la koncepto de aro: Multaro estas aro se la obleco de ĉiu elemento estas 1. Kutime en aroteorio oni difinas funkcion kiel aron de duopoj { (''a'', ''m''(''a'')) : ''a'' &isin; ''A'' }. Ekzemple la multaro skribita kiel { ''a'', ''b'', ''b'' } estas difinita kiel { (''a'', 1), (''b'', 2) }, kaj la multaro skribita kiel { ''a'', ''a'', ''b'' } estas difinita kiel { (''a'', 2), (''b'', 1) }. Se la aro ''A'' estas [[Finia aro|finia]], la ''longo'' de la multaro (''A'', ''m'') estas la sumo de ĉiuj oblecoj de la elementoj de ''A'': :<math>|(A,m)|=\sum_{a\in A}m(a).</math> ==Ekzemploj== Unu el la plej naturaj kaj simplaj ekzemploj estas la multaro de [[Primo|primaj]] faktoroj de iu nombro ''n''. En ĉi tiu kazo la subkuŝanta aro estas la aro de primaj [[Divizoro|divizoroj]] de ''n''. Ekzemple la nombro 120 havas la priman faktorigon :<math>120 = 2^3 3^1 5^1</math> kies multaro estas {2, 2, 2, 3, 5}. Alia ekzemplo estas la multaro de solvoj de [[algebro|algebra]] ekvacio. Ekzemple, [[kvadrata ekvacio]] havas du solvojn, sed en iuj okazoj ili ambaŭ egalas al la sama nombro. Tial la multaro de solvoj de la kvadrata ekvacio povas esti {3, 5}, aŭ ĝi povas esti {4, 4}. En la lasta kazo ĝi havas solvon de obleco 2. ==Operacioj== La kutimaj operacioj de aroj kiel [[kunaĵo]], [[komunaĵo]] kaj [[kartezia produto]] povas esti facile ĝeneraligitaj por multaroj. Por multaroj (''A'', ''m'') kaj (''B'', ''n''): * La kunaĵo estas difinita kiel (''A'' &cup; ''B'', ''f''), kie ''f''(''x'') = max{''m''(''x''), ''n''(''x'')}, kun la plivastigita difino ke ''m''(''x'') = 0 por ''x'' &notin; ''A'' kaj ''n''(''x'') = 0 por ''x'' &notin; ''B''. * La komunaĵo estas difinita kiel (''A'' ∩ ''B'', ''f''), kie ''f''(''x'') = min{''m''(''x''), ''n''(''x'')} por ''x'' &in; ''A'' ∩ ''B''. * La kartezia produto estas difinita kiel (''A'' × ''B'', ''f''), kie ''f''((''x'',''y'')) = ''m''(''x'')''n''(''y''). Aldone ekzistas jena operacio, kiu ne havas ekvivalenton ĉe la aroj: * La sumo estas difinita kiel <math>(A,m) \biguplus (B,n) = (A \cup B, f) </math>, kie ''f''(''x'') = ''m''(''x'')+''n''(''x''). ==Vidu ankaŭ== *[[Aro]] *[[Aroteorio]] *[[Funkcio]] *[[Neakra aro]] [[Kategorio:Aro-teorio]] 3asc4079l496vusoixr6b87v51fxyte 0 113531 9456309 9408666 2026-08-18T19:23:24Z Sj1mor 12103 9456309 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Benjamín de la Calle''' ("BenĥaMIN de la KAĝe") estis fama [[Kolombio|kolombia]] [[Listo de fotistoj|fotisto]] naskita en [[1869]] en urbeto [[Yarumal]] de departemento [[Antjokio]], kaj mortinta en [[Medellín (Kolombio)|Medellín]] la [[28an de marto|28^an de Marto]] de [[1934]]. Li lernis fotografion el [[Emiliano Mejía]], kiu -post studado en [[Parizo]]- ĉirkaŭ la jaron [[1882]] establis en la urbo [[Medellín (Kolombio)|Medellín]] atelieron por fotado kaj pentrado. Benjamín de la Calle ekpraktikis fotadon en sia urbeto Yarumal, norde de Antjokio, en [[1896]], kiam li fondis fotoatelieron kun sia frato. En junio de [[1897]] li fondis atelieron en la urbo Medellín, kun societano Luis M. Carvajal, urbo al kiu li translokiĝis en februaro de [[1899]]. Li reklamis sian atelieron per frapfrazoj kiel ''"Fotado arta kaj tuja"'', kaj ''"Ĉiuj [[negativo (fotado)|negativoj]] estos konservitaj"''. Tamen, la fotoateliero de Yarumal funkciadis ĝis [[1906]]. En [[1910]] li estis nomumita "Oficiala Fotisto" de la Registaro de Antjokio, kaj komencis li aldoni regule la parton ''de la Calle'' al sia nomo. La saman jaron, en foto-konkurso pro la centjariĝo de la nacia sendependiĝo el [[Hispanio]], li atingis la trian lokon. En konkurso en Usono, en [[1917]] li ankaŭ gajnis premion. Benjamín de la Calle kunlaboris dum pli ol 10 jaroj -verŝajne senpage- kiel fotisto por leĝaj procesoj. Inter tiaj laboraĵoj menciindas ke la 13^an de septembro de [[1902]] li fotis la fusiladon de sinjoro Jesús María Tamayo, mortkondamnito pro venenado de la propra edzino. Ankaŭ estis fama la okazo kiam la policistoj kaptis deliktulon kiu sin vestis kiel viro kaj kiel virino, kaj kiu estis fotita ambaŭaspekte fare de Benjamín de la Calle. En [[1914]] Benjamín de la Calle komencis labori kiel fotoraportisto pri Medellín kaj Antjokio por magazino ''El Gráfico'' eldonita en Bogoto. En la revuo ''Sábado'', eldonita en Medellín li publikigis fotojn en [[1922]]. Tiu pioniro de la fotografio en Kolombio, mortis en sia ateliero la 28^an de Marto de [[1934]]. Li familiariĝis kun ordinara popolo, kun malaltaj sociaj tavoloj. Fotis li ordinarajn familiojn, senŝuulojn, fuŝvestitajn laboristoj, kamparanojn, mul-hotistojn, [[Prostituo|prostituitinojn]], [[Transvestismo|transvestulojn]], k.t.p. Tamen, li ankaŭ faris portretojn pri la altnivela burĝaro. Precipe li laboris en sia ateliero farante fotoportretojn en kiuj li eksperimentis kreive kaj fantazie kun fonoj, objektoj, scenoj kaj [[maskvesto]]j, sed li ankaŭ registris bilde la evoluon de la tiama "vilaĝo" disvolviĝanta en urbon kaj la naskintan industrion. La fotado por komerca reklamado ankaŭ okupis lin. Benjamín de la Calle uzis diversajn formatojn de [[negativo (fotado)|negativoj]], ekde 6x9 cm² ĝis 18x24 cm², kaj zorgeme registradis la detalojn pri loko, dato kaj numero de ĉiu foto. Kvankam oni konservas nun iom pli ol 6.000 [[Negativo (fotado)|negativojn]] fare de li, la plej alta numero de [[Negativo (fotado)|negativo]] estas 252.768, kio imagigas la grandon kiu iam atingis lia foto-arkivo. En Oktobro de [[1982]] la [http://www.bibliotecapiloto.gov.co/patrimonio_imagenes/patrimonio_imagenes.htm Biblioteko Publika Piloto de Medellín por Latinameriko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070606202346/http://www.bibliotecapiloto.gov.co/patrimonio_imagenes/patrimonio_imagenes.htm |date=2007-06-06 }} aĉetis la kolekton de negativoj de la fotisto, kaj en [[1983]] la Biblioteko pruntis la kolekton de fotoj fare de Benjamín de la Calle al prizorgado fare de la Fondaĵo [[Antjokio|Antjokia]] por Sociaj Studoj (hispanlingva mallongigo: FAES), per kiu ĉi-lasta institucio komencis sian ''Centro de Memoria Visual'' ("Centro de Videbla Memoro"). == Bibliografio == * Londo&#241;o V&#233;lez, Santiago, ''Benjamín de la Calle. Fotógrafo''. Banco de la República. Fundación Antioqueña para los Estudios Sociales, Faes. Biblioteca Pública Piloto de Medellín para la América Latina. [[Bogoto]], [[1993]]. * Serrano, Eduardo, ''Historia de la fotografía en Colombia'' (Unua Volumo), Museo de Arte Moderno de Bogotá. [[Bogoto]], [[1983]]. * Escobar Calle, Miguel, ''Apuntes para una cronología de la fotografía en Antioquia'' ("Notoj por kronologio de la fotografio en Antjokio"), Medellín (Kolombio), 2001. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|De la Calle, Benjamin}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1869]] [[Kategorio:Mortintoj en 1934]] [[Kategorio:Kolombiaj fotistoj]] thntxk9kh614cf26z7jklay42rvc4jy 0 121963 9456219 9453721 2026-08-18T13:22:38Z Roberto 609 /* Philip D. Blake */ 9456219 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[brita esperantisto|britaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri britaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:britaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de britaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de britaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == ===[[Susanna Lister Adams]]=== '''Susanna Lister Adams''' (naskiĝis 1848?; mortis la 13-an de Julio 1940) estis esperantistino en [[Hastings]]. Ŝi movadis ĉefe ĉe blinduloj.<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 424-425, Aŭgusto - Septembro (1940)</ref> {{referencoj}} === [[Jeremy Addis]] === '''Jeremy ADDIS''' estis angla Esperantisto kiu vivis en Irlando.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210102075746/https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |arkivdato=2021-01-02 }}</ref><ref>[https://www.irishtimes.com/culture/books/books-ireland-founder-jeremy-addis-on-its-first-40-years-1.2649640]</ref><ref>[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===[[Arthur Allen]]=== '''Arthur Allen''' (mortis en februaro 1941) estis esperantisto en [[Leek]]. === [[Ken Alexander|Ken]] kaj [[Naomi Alexander]] === '''Ken ALEXANDER''' (naskiĝis en [[1913]], mortis en aŭgusto [[2009]]) estis fervora aktivulo de la [[Londona Esperanto-Klubo]] kaj fariĝis edzo de [[Naomi Christina Butler]], kiu same estis aktiva en la Londona Esperanto-Klubo, kie ili interkonatiĝis. Ken Alexander estis redaktoro de [[La Brita Esperantisto]] de 1949 ĝis 1953. La paro Alexander, delonge ne vidita, reaperis vizite al la malfermo de la nova [[Esperanto-domo Barlaston|Esperanto-Centro en Barlaston]] en [[2002]]. === [[Wilfrid M. Appleby]] === '''Wilfrid M. APPLEBY''' (naskiĝis en [[1892]], mortis en majo [[1989]]) estis [[UEA]]-delegito en la angla urbo [[Cheltenham]] de 1931 ĝis 1987. Filatelisto. Aŭtoro de ''Ĉu vi scias?'' (Esperanto Publishing Company, Ltd., 1944) kaj muzikfolio "Kongresanino." Redaktoro de ''Guitar News''; la oficiala organo de International Classic Guitar Association. <!-- George B. Atkinson - iu ajn informo??? --> ===[[Francis G. Archer]]=== '''Francis G. ARCHER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 27-an de junio 1934) estis esperantisto en [[Watford]]. ===[[Rebecca Asquith]]=== '''Rebecca ASQUITH''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 21-an de decembro 1931) estis brita esperantistino, kiu partoprenis la grupon je [[Keighley]]. == B == ===[[Edward Cresswell Baber]]=== '''Edward Cresswell BABER''' (naskiĝis en 1850; mortis en 1910) kirurgiisto, estis brita esperantisto kaj medicina diplomito de la [[Londona Universitato]]. Li specialiĝis pri malsanoj rilate je la [[gorĝo]], oreloj kaj nazo, kaj estis la fondinto de la ''Brighton and Sussex Throat and Ear Hospital'' en [[Brajtono]], en 1909 ĉe la Internacia Medicinista Kongreso en [[Budapest]] li prezentis Esperante verkitan tezon pri sia fako. Li estis estrarano de [[BEA]]. ===[[Thomas Grahame Bailey]]=== Pastro '''Thomas Grahame Bailey''' (naskiĝis 1872; mortis la 5-an de aprilo 1942) estis brita esperantisto naskita en [[Brita Hindio|Brita Hindujo]]. Li edukiĝis en Edinburgo, 25-jaraĝan li estis [[misiisto]] en [[Panĝabo (Brita Hindio)|Punĝabo]]; poste li fariĝis [[Lektoro]] ĉe [[Londona Universitato]]. Li majstris multajn orientajn lingvojn. Lerninte Esperanton en 1905, li elektiĝis [[LK]]-ano en 1925. Li estis Honora Prezidanto de la [[Londona Klubo]]. Li diris [[prediko]]n en St. Giles’ Edinburgo, ĉe la soleno de la Esperanta [[traduko]] de la [[Biblio]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 445-446 majo 1942</ref>. ===[[George Bairstow]]=== '''George Bairstow''' (naskiĝis 1890?; mortis la 5-an de novembro 1945) estis brita esperantisto. ===[[George Ballinger]]=== '''George Ballinger''' (naskiĝis 1863?; mortis la 16-an de decembro 1938) estis esperantisto en [[Cheltenham]]. ===[[Charles Barnes]]=== '''Charles Barnes''' (naskiĝis 1869?, mortis la 15-an de februaro 1938) estis esperantisto en [[Colchester]]. ===[[Frances Bartholomew]]=== '''Frances M. Bartholomew''' (mortis la 9-an de marto 1937) estis esperantistino en [[Letchworth]]. ===[[Charles Dawson Baxandall]]=== '''Charles Dawson BAXANDALL''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 16-an de marto 1932) estis esperantisto en [[Wallasey]]<ref> [[La Brita Esperantisto]] - numero 325, majo (1932)</ref>. ===[[Malcolm Beattie]]=== '''Malcolm H. Beattie''' (mortis la 4-an de majo 1941) estis esperantisto de 1911 ĝis sia morto en [[Eastbourne]]. Post vizito al la [[UK 1911|Antverpena Kongreso]] li deĵoris en Hindujo, kaj fondis grupon en Calcutta en 1912<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 437-438</ref>. ===[[Louisa Mary Bedwell]]=== '''Louisa Mary BEDWELL''' (naskiĝis probable en 1850; mortis la 21-an de julio 1930) estis esperantistino en [[North Hill]]. === [[Toby Barbock]] === '''Toby BARBOCK''' estis esperantistino en [[Skotlando]] dum la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis belec-konkurson en la [[UK 1929]]. === [[Florence Barker]] === '''Florence BARKER''' estis esperantistino en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * La lingvo de la bestoj. Heroldo de Esperanto, [[Köln]], 24 paĝoj, 1931. {{Citaĵo|La teksto de ĉi tiu prelego estas verkita en preskaŭ senerara Esperanto. Pli grava malĝustaĵo estas nur la akuzativo ĉe la prepozicio kontraŭ. „Provo al la libereco“ ŝajnas al mi iom nekutima esprimo, „stratoj kun densa irado“ eble ne internacie komprenebla. La tendencon mi tute aprobas, sed volas aldoni, ke en ĉiuj kazoj, kiam temus pri savo de besto per pereo de pli valora homo (krimulojn mi ne konsiderus tiaj) mi ne opinius justa la savon de tiu besto.|[[Wolfgang Biehler|D-ro fil. W. Biehler]]. Aŭstria Esperantisto n.80 (okt 1931)}} {{citaĵo|Prelego farita dum kunsido de “Amikoj al la Bestoj” en Kolegio Christ Church, Oxford, ĉe la [[UK 1930|22-a Universala Kongreso de Esperanto]]. Kun portreto de la hundino Chum. |[[Brazila Esperantisto]] 1932 jarkolekto 23, nnumero 01-03, januaro-marto}} ===[[Henry Bartlett]]=== '''Henry BARTLETT''' (naskiĝis en 1843; mortis la 31-an de aŭgusto 1923) kuracisto estis brita esperantisto el [[Foulsham]], [[Norfolk]]. Li vojaĝis alilanden ĉ. 1910, kaj fine en 1920 ekloĝis en [[Auckland]], [[Novzelando]], kie li mortis. === [[A. Barton]] === '''A. BARTON''' estis socialista esperantisto. En 1906 li faris paroladon pri Esperanto en klubo socialista de [[Sheffield]].<ref>Rusa Esperantisto. ''Esperantista Movado''. Nro 6 p. 525. Jun-Jul, 1906</ref> <!-- Daniela Bauzá-Phillips - iu ajn informo??? --> === [[Cecil Morris Bean]] === '''Cecil Morris BEAN''' estis brita matematikisto kaj esperantisto. En 1937, en lia traduko publikiĝis la romano ''La Naiveco de Pastro Brown'' de [[Gilbert Keith Chesterton]], kaj en 1954 li publikigis [[Matematika terminaro (Bean 1954)|Matematikan terminaron]], kiu aperis kiel aparta libreto, sed ankaŭ dissendiĝis kiel dua parto de la [[Jarlibro 1954 de Universala Esperanto-Asocio]]. ===[[James Beswick]]=== '''James BESWICK''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en januaro 1935) estis brita esperantisto en Londono. ===[[Joseph James Birkett]]=== '''Joseph James BIRKETT''' (naskiĝis probable en 1875; mortis la 22-an de januaro 1934) estis esperantisto en [[Grange-over-Sands]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 349, majo 1934</ref>. {{referencoj}} ===[[Robert J. Bishop]]=== '''Robert J. BISHOP''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 10-an de februaro 1930) estis esperantisto en [[Enfield]]. ===[[Robert Black]]=== '''Robert BLACK''' (naskiĝis probable en 1862; mortis en aprilo 1930) estis esperantisto en [[Hull]]. === [[James Andrew Blaikie]] === '''James Andrew BLAIKIE''' (blejki) (naskiĝis la {{daton|4|aprilo|1846}}, mortis la {{daton|21|decembro|1929}}) estis angla esperantisto, konata matematikisto, universitata ekzamenisto kaj montogrimpisto. Li esperantistiĝis en 1905. Li kunlabore tradukis [[La malbela anasido]] tiujare kaj [[Bela Joe]] en sia lasta jaro. ===[[Philip D. Blake]]=== '''Philip D. BLAKE''' (naskiĝis la 6-an de septembro 1869. mortis la 17-an de februaro 1929) estis esperantisto en Londono. En 1906 li helpis fondi kurson en [[Kilburn]]. <!-- Edmund R. Blackett - iu ajn informo??? --> ===[[Arthur Blott]]=== '''Arthur Blott''' (1858(?)- 23-a de aŭgusto 1912) estis brita esperantisto en Londono en la komenco de 20-a jarcento. Jam en 1903 li partoprenis la ekskursojn al Boulogne kaj Le Havre, kiuj funkciis kiel alkonduko al la unua [[UK 1907|Universala Kongreso]]. Li estis la prezidanto de la Charing Cross Esperanto Klubo.<ref>Esperanto n132 okt 1912</ref> === [[H. E. Board]] === '''H. E. BOARD''' estis esperantisto en Britio en la unua duono de la 20-a jarcento. Verko: * H. E. Board. '''Esperanto for the Blind'''. Eldonejo Eklezia Esperanto-Ligo, Huddersfield, 1919. {{Citaĵo|Raporto legita antaŭ kunveno okazinta la 20-an de Majo 1919 en la ''«National Library for the Blind»'', Londono. La aŭtoro montras ĉion kion Esperanto jam faris por la blinduloj ĉiulandaj kaj la grandegan utilon atingotan de la ĝenerala uzo de nia lingvo de tiu interesega klaso de homoj en la tuta mondo.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ===[[James Bolton]]=== '''James Bolton''' (naskiĝis 1929?; mortis la 31-an de julio 1940) estis esperantisto en [[Hoghton]], apud Preston<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 424-425, Aŭgusto - Septembro (1940)</ref>. {{referencoj}} ===[[Henry Charles Bond]]=== Pastro '''Henry Charles BOND''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 15-an de marto de 1925) estis esperantisto en [[Keymer]], Sussex. Li predikis Esperante en [[Eastbourne]] en 1913<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 241, aprilo 1925</ref>. {{referencoj}} ===[[James B. Bottomley]]=== '''James B. Bottomley''' (mortis la 21-an de septembro 1935) estis esperantisto en [[Keighley]], [[Rutherglen]] kaj [[Utley]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 367, Novembro (1935)</ref>. {{referencoj}} === [[John J. Boutwood]] === '''John J. BOUTWOOD''' (baŭtŭud) (naskiĝis la {{daton|14|novembro|1860}} en [[Luton]]) estis angla komercista sekretario kaj esperantisto, kiu aktivis interalie kiel gvidanto de la ''Societo por Helpo al Patrinoj kaj Infanetoj''. Li esperantistiĝis en [[1912]], estis vicprezidanto de [[Brita Esperanto-Asocio]], prezidanto de la loka Esperanto-grupo en [[Hastings]]. Li verkis plurajn esperantlingvajn teatraĵojn. ===[[Arthur Bowker]]=== '''Arthur BOWKER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 11-an de julio 1934) estis esperantisto en [[Sheffield]]. ===[[Emily Bowkett]]=== '''Emily Bowkett''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 22-an de aprilo 1922) estis esperantistino en [[Southport]]. ===[[Robert C. Bowkett]]=== '''Robert C. BPWKETT''' (naskiĝis 1867; mortis la 3-an de aŭgusto 1932) estis esperantisto en [[Southport]]. === [[Albert Boyce]] === '''Albert E. BOYCE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|31|julio|1965}} en [[Londono]]) estis brita esperantisto kaj multjara [[delegito de UEA]] en [[Bristol]]. ===J. W. Boys=== '''J. W. BOYS''' (naskiĝis la 20-an de nov. 1848; mortis la 17-an de sept. 1924) estis esperantisto en [[Bridgeport]]. ===[[Philip Bracegirdle]]=== '''Philip Bracegirdle''' (mortis 1944) estis brita esperantisto kiu mortis en [[Java]] kiel militkaptito dum Dua Mondmilito<ref>[[La Brita Esperantisto]] n467-468_mar-apr 1944</ref>. ===[[James F. Brazier]]=== '''James F. BRAZIER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de majo 1931) estis brita esperantisto. ===[[Tom Gordon Briggs]]=== '''Tom Gordon Briggs''' (naskiĝis 1892?; mortis la 13-an de junio 1938) estis brita esperantisto ekde 1905 en [[Woodthorpe]]. Li estis edzo de [[Mary Briggs]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 399, Julio (1938)</ref>. ===[[Frank Harwood Briscoe]]=== '''Frank Harwood BRISCOE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 4-an de aprilo 1916 en [[Etaples]]) estis brita esperantisto ekde 1911 en Londono. Li militservis ĉe Reĝa Aera Korpuso (antaŭulo de [[Reĝa Aerarmeo]]) dum la [[Unua mondmilito]]. === [[Josiah A. Briscoe]] === '''Josiah A. BRISCOE''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la {{daton|26|februaro|1993}}) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[turismo]] en [[Harrogate]], [[Britio]]. ===[[John Brooks]]=== '''John BROOKS''' (naskiĝis probable en 1833; mortis en 1909) estis brita esperantisto, prezidanto de Esperanto-grupo de [[Nottingham]]. ===[[Robert A. F. Bruce]]=== '''Robert A. F. Bruce''' (mortis 1938) estis esperantisto en Edinburgo. ===[[Stewart Bruce]]=== '''Stewart J. Bruce''' estis esperantisto en [[Sheffield]] en la unua duono de 20-a jarcento. ===[[Hilda Bull]]=== '''Hilda Bull''' (naskiĝis la 22-an de junio 1943) blinda esperantistino, unu el la pionioroj de Esperanto en Britio. ===[[Kate Butcher]]=== '''Kate Butcher''' (mortis la 18-an de oktobro 1939) estis esperantistino en [[Ipswich]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 416, Decembro (1939)</ref>. {{referencoj}} == C == === [[Percy James Cameron]] === '''Percy James CAMERON''' (kameron), kiu uzis la [[pseŭdonimo]]n Norémac) estis brita esperantisto kaj oficisto, kiu naskiĝis la 5-an de septembro 1884 en Londono - la mortodato nekonatas. Liberpensulo, vegetarano, kontraŭmilitulo, li eklernis Esperanton en 1905. Inter 1912 kaj 1916 li funkciis kiel sekretario de la Londona Esperanto-klubo. Li verkis recenzojn por ''[[British Esperantist]]'', Esperanto-kurson por sindikataj gazetoj kaj okazajn artikolojn. {{EdE|C}} ===[[George Carrington]]=== '''George Carrington''' (naskiĝis 1868?; mortis la 27an de oktobro 1936) estis esperantisto en [[Londono]]. ===[[Henry Cecil Edwards Carter]]=== '''Henry Cecil Edwards CARTER''' (naskiĝis probable en 1879, mortis la 26-an de januaro 1934) tradukisto de la Agrikultura Ministerio, estis brita esperantisto en [[Deptford]] kie li gvidis kursojn. ===[[Richard Carter]]=== '''Richard CARTER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 9-an de majo 1932) estis esperantisto en [[Liverpool]]. <!-- Antony R. Cartwright - iu ajn informo??? --> ===[[Lewis Caw]]=== '''Lewis J. CAW''' (naskiĝis 1846; mortis la 20-an de januaro 1931) estis esperantisto en [[Edinburgo]] ekde 1907. Li estis ano de estraro de loka Esperanto-grupo. ===[[Jonathan Chadwick]]=== '''Jonathan Chadwick''' (naskiĝis 1852?; mortis la 22-an de oktobro 1946) estis unu el la pioniroj en [[Rochdale]]. ===[[Leslie Chilvers]]=== '''Leslie Chilvers''' (mortis la 22-an de januaro 1944) estis esperantisto en [[Nottingham]]. ===[[Florence Chinery]]=== '''Florence H. Chinery''' (naskiĝis 1866; mortis la 5-an de januaro 1948) estis esperantistino en [[Ipswich]]. ===[[Henry Clark]]=== '''Henry Clark''' (mortis la 20-an de januaro 1942) estis esperantisto en [[Sidcup]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 443-445</ref>. === [[Horace J. Clayton]] === '''Horace J. CLAYTON''' estis brita esperantisto. Li aparte aktivis en sia hejmurbo [[Sheffield]]. ===[[William Ellis Clayton]]=== '''William Ellis Clayton''' (naskiĝis 1872?; mortis la 15-an de novembro 1942) estis brita esperantisto en Londono. ===[[Robert Ingham Clegg]]=== '''Robert Ingham Clegg''' (naskiĝis en 1866 - mortis la 4-an de decembro 1931) estis esperantisto el [[Lancashire]]. Li mortis en [[Cleveland]]. ===[[Anthony Cocks]]=== '''Anthony Cocks''' (mortis la 11-an de februaro 1948 en Antverpeno) estis brita esperantisto ekde 1905. ===[[Fred. A. Coole]]=== Serĝento '''Fred. A. Coole''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1916) estis esperantisto en [[Cheltenham]], kiu mortis en batalkampo dum la [[Unua mondmilito]] <ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 141, septembro (1916)</ref> === W. R. E. Coles=== '''W. R. E. Coles''' (naskiĝis probable en 1841; mortis la 7-an de marto 1925) estis brita esperantisto. ===A. B. Colville=== '''A. B. Colville''' (naskiĝis probable en 1853; mortis la 9-an de novembro de 1925) estis brita esperantisto, iama Prezidanto de la Esperantista Societo de [[Portsmouth]]<ref>La Brita Esperantisto - numero 249, decembro (1925)</ref> ===[[Ethel Cook]]=== '''Ethel Cook''' (mortis la 9-an de aprilo 1942) estis esperantistino en [[Ilford]]<ref>[[La britaesperantisto]] n445-446_maj-jun. 1942</ref>. ===[[Arthur H. Constance]]=== '''Arthur H. Constance''' (mortis la 20-an de julio 1937) estis esperantisto en [[Wood Green]], Londono. === [[Alexander Coutts]] === '''Alexander COUTTS''' (kuts) (naskiĝjaro nekonata, mortis en [[1958]]) estas brito kaj skoto. Li estas liberpensulo, dum pluraj jaroj sekretario de Edinburga Esperanto-Societo kaj fervora membro de Frataro de Britaj Kristanaj Esperantistoj. <!-- Douglas F. Coates - iu ajn informo??? --> ===[[Charles Edward Cowper]]=== '''Charles Edward COWPER''' (naskiĝis probable en 1849; mortis la 30-an de januaro 1929) estis unu el la fondintoj de [[Brita Esperanto-Asocio]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 287, februaro 1929</ref>. {{referencoj}} == D == === [[Edmund Edward Fournier d'Albe]] === [[Dosiero:Edmund_Edward_Fournier_d'Albe_(1868-1933).png|eta|dekstra|E E Fournier d'Albe]] '''Edmund Edward Fournier D'ALBE''' (n. en 1868 en Irlando, m. la 29-an de junio 1933, [[St Albans]], [[Hertfordshire]], [[Anglio]]) estis irlanda Esperantisto, <ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |titolo=pri li vidu artikolon en la retejo esperanto.ie |alirdato=2020-11-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |arkivdato=2020-12-01 }}</ref><ref>[[:en:Edmund Edward Fournier d'Albe|kaj ankaŭ la vikipedian artikolon en la angla]]</ref> kiu interalie estis forta apoganto de [[tutkeltismo]]. {{referencoj}} ===[[William Davies]]=== '''William Davies''' (mortis la 29-an de julio 1938) lernejestro, estis esperantisto en [[Morriston]] apud Swansea<ref>La Brita Esperantisto - Numero 401, Septembro (1938)</ref>. {{referencoj}} ===[[Thomas Dawson]]=== '''Thomas Dawson''' (mortis la 5-an de februaro 1938) estis esperantisto en [[Alva]], Skotlando. En 1909 li fondis la Esperanto-Societon de [[Partick]] ĉe la [[YMCA]]<ref> La Brita Esperantisto - Numero 395, Marto (1938)</ref>. {{referencoj}} ===[[Har Dayal]]=== '''Har Dayal''' (mortis februaro 1940) estis esperantisto en Londono. ===[[Arthur Dixon]]=== '''Arthur Dixon''' (mortis la 12-an de majo 1936) estis esperantisto en [[Manchester]] kaj movadis ĉefe ĉe skoltistoj. ===[[Archibald Dodd]]=== '''Archibald Dodd''' (mortis la 23-an de januaro 1947) estis brita esperantisto. ===[[Emily Dovey]]=== '''Emily Dovey''' (mortis la 3-an de septembro 1940) estis esperantisto. ===[[Edward T. Doran]]=== '''Edward T. Doran''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 29-an de decembro 1932) estis esperantisto en [[Sale]], [[Cheshire]]. ===L. E. Doran=== S-ino '''L. E. DORAN''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 20-an de novembro 1925) estis sekretario de la Esperantista Societo de [[Manchester]]. === [[Robert Augustus Davis]] === '''Robert Augustus DAVIS''' (dejvis), [[anglo]], romkatolika [[pastro]]. Naskiĝis la [[2-an de decembro]] [[1860]] en [[Bath]]. Prezidanto de [[Angla Ligo de Katolikaj Esperantistoj]]. Artikoloj en [[The Esperantist]], [[1903]]. Li estis aktiva esperantisto. === [[George Dickinson]] === '''George Dickinson''' (dikinsn) (naskiĝis la 10-an de junio 1865; mortis la 24an de decembro 1936<ref> La Brita Esperantisto - Numero 382, Februaro (1937)</ref>) estis skota eksa poŝtoficisto kaj esperantisto. Li naskiĝis en [[Haddington]], [[East Lothian]], Skotlando, kaj mortis en Edinburgo 71-jaraĝa. Li esperantiĝis en 1910, kaj 14 jarojn estis prezidanto, poste honora prezidanto de la Esperanto-grupo Leith, havenurbo en la teritorio de [[Edinburgo]]. ===[[Henry C. Drummond]]=== Kapitano '''Henry C. Drummond''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de julio 1916) estis skota esperantisto, nevo de Prof. [[Henry Drummond]]. Kapitano en la Argyll kaj Sutherland Highlanders, mortis sur la batalkampo dum la [[Unua mondmilito]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 141, Septembro (1916)</ref>. {{referencoj}} === [[Fraser S. Dunbar]] === '''Fraser S. DUNBAR''' (1926 - aŭtune 2000) estis iama delegito kaj gvidinto de kursoj en Ipswich (Britio). Aparte lastatempe, li grave kontribuis al la administra laboro de Esperanto-Asocio de Britio. == E == ===[[Alexander Easson]]=== '''Alexander Easson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis 1912 en [[Victoria]]) advokato, estis skotlanda esperantisto en [[Edinburgo]]. ===[[Osborne Eaves]]=== '''Osborne Eaves''' (naskiĝis 1867?; mortis la 7-an de oktobro 1944) estas esperantisto en [[Harrogate]]. ===[[Edward Ede]]=== '''Edward Ede''' (naskiĝis 1863?; mortis la 14-an de julio 1940) estis esperantisto en [[Cardiff]]. === [[A. J. Edmonds]] === Pastro '''Arthur J. EDMONDS''' (naskiĝjaro nekonata, mortis 71-jara la [[19-an de junio]] [[1914]] en [[Great Gransden]]) anglikana pastro, estis angla esperantisto, unu el la pioniroj en la [[Unuiĝinta Reĝlando]]. Li estis paroĥestro de [[Great Gransden]], [[Sandy]], [[Bedfordshire]]. Li partoprenis en la klopodoj por la [[UK 1907|Tria Internacia Kongreso en Cambridge]]. Tradukis [[Hiawatha]] de [[Longfellow]], multon el [[Homero]], k. a., kaj partoprenis la tradukon de la [[Nova testamento]]. Verkoj: * A. J. Edmonds kaj [[William Phillimore]]. '''Du Premiitaj Tezoj'''. Eld. [[Brita Esperanto-Asocio]], Londono, 1914. *'''La grava signifo de l’ Nova Testamento en Esperanto'''. Eld. la aŭtoro, Londono, 1925(?) {{EdE|E}} === [[Arthur Edmondson]] === '''Arthur EDMONDSON''' (naskiĝis en [[1899]], mortis la {{daton|9|novembro|1976}} en [[Jorkŝiro]], [[Britio]]) estis [[brita esperantisto]]. Li lernis Esperanton en [[1928]] kaj estinta unu el la plej aktivaj movadanoj en la urboj [[Bingley]], [[Bradford]] kaj [[Keighley]], kie li gvidis multajn Esperanto-kursojn. Kun sia edzino Ethel li membris en [[BEA]] kaj [[UEA]] dum kvardeko da jaroj. === [[Charles Edwards]] === '''Charles EDWARDS''' estis brita esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko * ''Gvidlibro de Ĝibraltaro''. Eld. [[British Esperanto Association]], Londono, 1911(?), (18X12), 38 paĝoj. ===[[Jack Edwards]]=== '''Jack Edwards''' (naskiĝis 1853?; mortis la 15-an de junio 1942) estis estis [[pioniro]] de Esperanto en [[Kimrujo]]. Lia lasta raportita parolo estis la jeno (pri Dr. Zamenhof): ''Y dyn bach symlaf a mwyaf diradres a welsech erioed''<ref>[[La brita esperantisto]] n449-450_sep-okt 1942</ref>. === [[Michael J. Elliott]] === '''Michael J. ELLIOTT''' (eljot) estis angla esperantisto, metodista pastro, doktoro teol. Li naskiĝis 28 okt. 1852 en [[Carlisle (Kumbrio)|Carlisle]]. Ricevis ateston de [[L.L. Zamenhof]] mem en la unuaj tagoj Ĉeestis la UK en [[Boulogne]], 1905. Partoprenis la kontroladon de la tradukon de [[Malnova Testamento]]. ===[[Frederick Budd Elwell]]=== '''Frederick Budd Elwell''' (naskiĝis probable en 1872 en [[Ilford]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 348, aprilo (1934)</ref>; mortis la 22-an de februaron 1934) estis esperantisto en Londono. Li estis kunfondinto de „Ĥemia-Farmacia Sekcio“ de [[TEKA]] en 1930. Li kunlaboris en la organizado de [[Biblioteko Butler|biblioteko de BEA]] en 1931 atentante la gazetaran fakon. ===[[Peter Esslemont]]=== '''Peter Esslemont''' estis brita esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Verko: *'''Zamenhof and Esperanto'''. Eld. la aŭtoro, [[Aberdeen]], 1948(?), 16 pĝ. == F == ===[[Albert G. Farley]]=== Kaporalo '''Albert G. Farley''' (naskiĝis probable en 1898; mortis la 17-an de novembro 1918 en [[Lisbono]]) estis brita esperantisto en [[Tufnell]], Londono. Li soldatiĝis en 1915 dum [[Unua mondmilito]]. ===[[Noble Farmer]]=== '''G. Noble Farmer''' (naskiĝis en la 1840-aj jaroj; mortis la 5-an de marto 1932) estis esperantisto ekde 1906 en Londono. ===[[Derrick Faux]]=== '''Derrick P. Faux''' estis brita esperantisto dum la 20-a jarcento. Li eldonis la serion por infanoj [[Legu kaj Lernu]]. Verkoj: *'''Kion vi faras. Ekzercaro por junaj lernantoj de Esperanto.''' Eldonita de la aŭtoro, [[Oxon]], 1965(?) === [[David Featherstone]] === '''David FEATHERSTONE''' (naskiĝis en [[1923]], mortis la {{daton|8|marto|2002}}) estis Esperanto-instruisto kaj reprezentanto de Asocio de Esperanto-instruistoj en Britio, fakdelegito de UEA pri biblioj kaj diservoj kaj estrarano de Kristana Esperantista Ligo Internacia. ===[[Oscar T. Fenner]]=== '''Oscar T. Fenner''' (naskiĝis probable en 1890, mortis la 8-an de marto 1919) muzikisto, estis brita esperantisto en [[Windsor]]. Inter liaj komponaĵoj estas en Esperanto “ La Alvoko.” === [[Harold Fillingham]] === '''Harold FILLINGHAM''' (naskiĝis en [[1909]], mortis la {{daton|18|aprilo|1996}}) estis [[brita esperantisto]]. Pli ol 20 jarojn delegito en [[Nottingham]] (Britio) kaj longtempa sekretario de la loka klubo, li verkis pri sia juneco aŭtobiografian libron en Esperanto, ''[[Bulwell]]''. ===[[Albert Firth]]=== '''Albert Firth''' (naskiĝis 1885?; mortis la 24-an de novembro 1943) estis brita esperantisto en [[Huddersfield]]. ===[[James H. Fitton]]=== '''James H. Fitton ''' (naskiĝis 1877?; mortis en februaro 1943) estis brita esperantisto. Multajn jarojn li oficis ĉe Yorkshire'a Federacio kaj estis eldonisto de kelkaj esperantaj libroj, kiel ''Joseph Rhodes'' kaj ''[[Kiel atingi Edinburgon]]''. ===[[Mary Flugel]]=== '''Mary Flugel''' (mortis la 24-an de majo 1936) estis esperantistino, patrino de [[John Carl Flugel]]. === [[James Lloyd Ford]] === '''James Lloyd FORD''' (naskiĝis en [[1915]], mortis en septembro [[1979]]) estis ekde [[1957]] fakdelegito pri konstruado kaj SOS-aŭtoservo en [[Walton-on-Thames]], [[Britio]]). ===[[Robert Edmund France Foulger]]=== '''Robert Edmund France Foulger''' (naskiĝis 1873?; mortis la 27-an de januaro 1936) estis esperantisto en [[Epsom]]. === [[Tom C. Fraser]] === '''Tom C. FRASER''' (naskiĝis en [[1908]], mortis en [[1992]] en [[Kirkcaldy]], [[Britio]]) estis dumviva [[UEA]]-membro kaj delegito en Kirkcaldy. ===[[Constance Freeman]]=== '''Constance Freeman''' (mortis la 17-an de junio 1944) estis esperantistino en Londono. === [[Helen Fryer]] === '''Helen Fryer''' estis brita esperantistino en la unua duono de 20-a jarcento. Lia lernolibro ''The Esperanto Teacher'' havis multegajn reeldonojn. Verko: * ''The Esperanto Teacher''. {{Citaĵo|Reeldono de la bonega lernolibro por angloj, jam de longe konata de la samideanoj. La aŭtorino konstruis sian libron sur la fundamentaj gramatiko kaj ekzercaro de D-ro Zamenhof. Kolekto da uzataj esprimoj utilaj, angla traduko de la ekzercaro, malgranda aro da simplaj legaĵoj kaj iom ampleksa vortareto angla-esperanta kompletigas la [[libro]]n kaj faras ĝin taŭga por memlernantoj.|[[Belga Esperantisto]] n090-091 (aug-sep 1922)}} === [[Dorothy Fulford]] === '''Dorothy FULFORD''' (naskiĝis en [[1920]], mortis la {{daton|19|julio|1996}} en [[Redland]], [[Britio]]), dum kvarona jarcento delegito en Bristolo, fakdelegito pri SOS-aŭtoservo kaj virinaj aferoj kaj iama sekretariino de Bristola Esperanto-Societo. == G == ===[[Charles Trevor Gauntlett]]=== '''Charles Trevor Gauntlett''' (mortis la 29-an de decembro 1935) muzikisto, estis brita esperantisto. === [[Leonard Ivor Gentle]] === '''Leonard Ivor GENTLE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|20|decembro|1988}} en [[Londono]], [[Britio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. Li verkis aŭ tradukis pli ol 140 himnojn en Esperanton, kaj ludis orgenon ĉe la monataj Esperanto-diservoj en Londono dum pli ol 26 jaroj. === [[Herbert V. George]] === '''Herbert V. GEORGE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|10|decembro|1991}} en [[Torpoint]], [[Britio]]) estis [[brita esperantisto]], [[delegito de UEA]] kaj prezidanto de la grupo en [[Plymouth]]. ===[[Harry Stanley Gibson]]=== '''Harry Stanley Gibson''' (mortis la 16-an de septembro 1936) estis esperantisto en [[Immingham]]. ===[[Alban Giles]]=== '''Alban Giles''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de majo 1933) estis esperantisto en [[Newport]], Shropshire. ===[[Frederick Arnold Goodliffe]]=== '''Frederick Arnold Goodliffe''' (mortis la 26-an de januaro 1944) pioniro en [[Letchworth]] de 1911, li eldonis gvidfolion de [[Letchworth]], kaj iniciatis grandskalan vendon de Esperanta Sapo propagande<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 471-472, jul-aŭg 1944</ref>. ===[[Oswald Goodman]]=== '''Oswald Goodman''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en marto 1930) estis esperantisto en [[St Albans]], sekretario de loka grupo, en la komenco de 20-a jarcento. ===[[Thomas Grieve]]=== '''Thomas Grieve''' (mortis la 7-an de januaro 1942) estis brita esperantisto. ===[[Vincent Grimmitt]]=== '''Vincent Grimmitt''' (naskiĝis 1868?; mortis la 27-an de junio 1948) estis esperantisto en Londono. Li lernis Esperanton en 1908<ref>https://eo.wikisource.org/wiki/Adresaro_de_la_personoj_kiuj_ellernis_la_lingvon_%E2%80%9EEsperanto%E2%80%9D/Serio_XXIX/Peco_2</ref>. ===[[Amelia Grogan]]=== '''Amelia Grogan''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 20-an de septembro 1930 en Germanio) estis esperantistino en Londono. ===[[Charles Grugeon]]=== '''Charles Grugeon''' (naskiĝis 1889?; mortis la 28-an de julio 1948) edukisto kaj psikologo, estis esperantisto en [[Henley-on-Thames]], vicprezidanto de [[Reading Esperanto Society]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 521-522, Septembro - Oktobro (1948)</ref>. == H == ===[[Fred Hadfield]]=== '''Fred Hadfield''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 27-an de januaro 1927) estis diversfoje Prezidanto de la Esperantista Societo de [[Huddersfield]]. ===[[Keturab Hawkesworth]]=== '''Keturab Hawkesworth''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de novembro 1932) esperantistino en [[Southport]] ===[[Frank Hall]]=== '''Frank Hall''' (mortis januaron de 1941) estis esperantisto en [[Walthamstow]]. Li mortis pro "malamika agado" dum Dua Mondmilito <ref> La Brita Esperantisto - Numeroj 431-432, Marto - Aprilo (1941)</ref> ===[[George F. Beacham Hall]]=== '''George F. Beacham Hall''' (mortis la 30-an de julio 1946) estis esperantisto en [[South Cave]], Yorks<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 499-500 nov-dec 1946</ref>. ===[[Herschel S. Hall]]=== '''Herschel S. Hall''' estis brita esperantisto dum la komenco de 20-a jarcento. Verkoj: *'''La Premiito. Novelo originale verkita en Esperanto'''. Eld. [[Librejo Esperanto]], Moskvo, 1913(?); {{citaĵo|Jen verko, kies temo havas specialan intereson por la Esperantistoj. Inteligenta junulo loĝanta kun sia malriĉa patrino, revas plibonigi sian vivstaton kaj tiun de la patrino per studvojaĝo tra la mondo. Lerninte Esperanton li volas verki rakonton por konkurso de la Internacia Kongreso de Esperantistoj, kun la espero utiligi al sia celo la premion gajnotan. Tion, kio okazas ni lasos priskribiĝi de la aŭtoro. La stilo estas tre bona, kelkfoje prezentanta karakteron originalan. |A.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 104, AÅgusto (1913)}} *'''[[Rakonto kaj aventuro]]'''. Eld. American esperantist co., Washington D.C., ~1911. (kun Henry H. Barroll); === [[Flora Hardcastle]] === '''Flora Hardcastle''' estis brita esperantistino en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko: * 1923: ''Barbra, unuakta teatraĵo'' de [[Jerome K. Jerome]]. ===[[Leonard Harding]]=== '''Leonard Harding''' (mortis en januaro 1942) blindulo, estis esperantisto en [[Portsmouth]] ekde 1930. Li verkis muzikon por [[La Vojo]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 443-434</ref>. ===[[Alfred Harris]]=== '''Alfred Harris''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 12-an de oktobro 1928) lerneja inspektoro, estis brita esperantisto el [[Kew]], Surrey ekde 1907. === [[James Tyler Harrod]] === '''James Tyler HARROD''' (naskiĝis la {{daton|19|januaro|1870}} en [[Hayes]]) estis angla lernejestro kaj esperantisto. Li estis instruisto en [[kvakero|kvakeraj]] lernejoj [[1891]]-[[1930]], kaj en [[1922]] komencis Esperantan instruadon en la lernejo de [[Sibford]]. Ekde [[1931]] li estis sekretario de la [[Kvakera Esperantista Societo]]. === [[Mabel Harrod]] === '''Mabel HARROD''' (naskiĝis la {{daton|20|julio|1871}} en [[Ackworth]], mortis la 2-an de novembro 1942) estis anglino kaj instruistino. Ŝi instruis en liceoj kaj gastlernejoj inter la jaroj 1892 kaj 1930 en [[Sibford]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] n453-454_jan-feb 1943</ref>. Ŝi estis lerneja organizisto kaj prelegisto por la [[Ligo de Nacioj]]. Ŝi multe propagandis Esperanton. === [[Peter Harvey]] === '''Peter HARVEY''' (naskiĝis en [[1915]], mortis la {{daton|5|marto|1997}}) estis skota fervojisto kaj esperantisto 50 jarojn aktiva en la regiono de [[Glasgovo]] (Skotlando) kaj 25 jarojn en [[Internacia Fervojista Esperanto-Federacio]]. En 1985 kaj 1986 li estis la prezidanto de Glasgova Esperanto-Societo. ===[[Edgar Hawkins]]=== '''Edgar A. Hawkins''' (mortis la 16-an de marto 1941) estis brita esperantisto. ===[[Ernest Haworth]]=== '''Ernest Haworth''' (mortis la 2-an de decembro 1939) estis esperantisto en [[Burnley]]. ===[[Alexander Haxton]]=== '''Alexander Haxton''' (mortis la 3-an de decembro 1940) estis esperantisto en [[Perth]], Skotlando. ===[[Mary R. Henningsen]]=== '''Mary R. Henningsen''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 12-an de aprilo 1934) estis esperantistino en [[Worthing]]. === [[William Henry Hirst]] === '''William Henry HIRST''' [herst], anglo, komercisto, instruisto de [[stenografio]] kaj [[Esperanto]]. Naskiĝis la [[3-an de julio]] [[1880]] en [[Huddersfield]], m. nekonata. Unua prezidanto de la tiea Esperanto-Grupo, [[1908]], kaj ofte de tiam sekretario aŭ prezidento. {{EdE|H}} ===[[John Hesketh]]=== '''John Hesketh''' (naskiĝis 1863?; mortis la 7-an de julio 1940) estis esperantisto en [[Birmingham]]. ===[[Arnold Higginson]]=== '''Arnold Higginson''' (mortis 1938) estis esperantisto en [[Ashton-on-Ribble]], [[Preston]], ekde 1922<ref>La Brita Esperantisto - Numero 401, Septembro (1938)</ref>. ===[[Clement Hill]]=== '''Clement Hill''' (mortis la 7-an de marto 1943) estis esperantisto en [[Hastings]]. ===[[Louise Holden]]=== '''Louise Holden''' (mortis en aprilo 1937) estis esperantistino en [[Bradford]]. Blindulino kaj instruistino de blinduloj dum 45 jaroj. Ŝi instruis [[Esperanto]]n al multaj el siaj lernantoj, kaj kondukadis ilin karavane al la Universalaj Kongresoj<ref>La Brita Esperantisto - Numero 385, Majo (1937)</ref>. ===[[Ernest Holmes]]=== '''Ernest Holmes''' (mortis la 19-an de januaro 1940) estis esperantisto en [[Clowne]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 419, Marto (1940)</ref>. ===[[Henry Horseman]]=== '''Henry J. Horseman''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 26-an de oktobro 1928) estis brita esperantisto el [[West Hartlepool]] ekde 1907. ===[[Mary Caroline Hezlett]]=== '''Mary Caroline Hezlett''' (naskiĝis 1874?; mortis la 22-an de majo 1935) estis esperantistino ekde 1910 en [[Coleraine]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 363, Julio (1935)</ref>. {{referencoj}} ===[[George Higgie]]=== '''George Higgie''' (naskiĝis probable en 1848; mortis la 6-an de februaro 1935) estis brita esperantisto. Higgie eldonis kelkajn Esperantajn librojn pri [[Skotlando]]. Li estis entuziasma pioniro ankaŭ de [[Pitmana stenografio]] kaj de literada reformo<ref> La Brita Esperantisto - Numero 359, Marto (1935)</ref>. {{referencoj}} ===[[William Higgins]]=== '''William Higgins''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 12-an de februaro 1927) estis esperantisto ekde 1912. Li estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Shiregreen]], [[Sheffield]] kaj prezidinto de loka Esperanto-grupo. ===[[Thomas W. Holmes]]=== '''Thomas W. HOLMES''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de septembro 1929) estis blinda esperantisto en [[Shepperton]], urbeto en la tradicia graflando [[Surrey]] en [[sudokcidenta Anglio]], kaj kunlaboranto de [[Esperanta Ligilo]]. === [[Nora Holmes]] === '''Nora HOLMES''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la {{daton|14|majo|1993}}) estis vidvino de [[Honoraj prezidantoj de UEA|honora prezidanto]] de [[UEA]] [[Harry Holmes]]. Ekde [[1927]] ŝi estis motoro de la [[Londona Esperanto-Klubo|Londona Esperanto-klubo]]. Ŝi estis [[UEA]]-[[fakdelegito]] pri virinaj aferoj, kampo sur kiu ŝi aktivis ankaŭ ekster la Esperanto-movado. === [[Patricia Holt]] === '''Patricia HOLT''' (naskiĝis en [[1925]], mortis la {{daton|21|januaro|1990}} en [[Sandown]], [[Anglio]]) estis [[dumviva membro de UEA]]. === [[John Edward Hookham]] === '''John Edward HOOKHAM''' (hukm), anglo, urboficisto. Naskiĝis la [[15-an de aŭgusto]] [[1880]] en [[Londono]]. Esperantistiĝis [[1911]]. De 1922 vicsekr. de IKUE. De 1926 sekr. de [[Angla Ligo de Katolikaj Esperantistoj]]. ===[[Florence Horncastle]]=== '''Florence Horncastle''' (naskiĝis 1868?; mortis la 25-an de majo de 1942) estis esperantistino en [[Croydon]], kie ŝi estis sekretariino de loka grupo.<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero n449-450 sep-okt 1942</ref> ===[[James Barr Horne]]=== '''James Barr Horne''' (mortis la 22-an de novembro 1940) estis esperantisto en Glasgow. === [[Richard Howard]] === '''Richard HOWARD''' estas aktiva brita esperantisto. Li studis lingvojn en Nordirlando, kaj li iam laboris kiel prezentisto en la [[ĉeĥa radio]] en [[Prago]]. Nun li loĝas en [[Northampton]], kie li pasigis la junaĝon. ===[[Thomas Hudson]]=== '''Thomas Hudson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 23-an de marto 1913) estis esperantisto en [[Leeds]]. ===[[David Hunter (esperantisto)]]=== '''David Hunter''' (naskiĝis en 1839; mortis la 8-an de junio 1914) estis brita esperantisto en [[Cork]]. == I == ===[[Lillian Ibbetson]]=== '''Lillian Ibbetson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 9-an de oktobro 1931) estis esperantistino en [[Sheffield]]. === [[Lizzie Iddon]] === '''Lizzie IDDON''' estis angla esperantistino, kiu naskiĝis la [[12-an de aŭgusto]] [[1867]] en [[Accrington]] kaj mortis la [[19-an de januaro]] [[1960]], 92-jara. Ŝi fondis Esperanto-grupojn en [[Southport]] kaj [[Accrington]], kaj ekde la jaro [[1910]] estis esperanta instruisto. En [[1914]] ŝi kroniĝis "Reĝino" kun ora medalo ĉe [[Literatura Esperanta Konkurso]] por originala versaĵo. === [[Harry Ingham]] === '''Harry INGHAM''', anglo, instruisto en gimnazioj. Li mortis en 1968, 84-jara. Esperantisto 12949. Del. de UEA en Bury. ===[[Thomas Inglis]]=== '''Thomas Inglis''' (mortis 1943) dumviva blindulo, estis brita esperantisto en Edinburgo. ===[[Jennet Mand Inman]]=== '''Jennet Mand Inman''' (naskiĝis 1848?; mortis la 23-an de aprilo 1941) estis esperantistino ekde 1907. Ŝi eldonis mallongigitan tradukon de ''[[La vojaĝoj de Gulivero|Gulliver en Liliputlando]]'' por infanoj<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 439-440</ref>. ===[[Elizabeth B. Ireland]]=== '''Elizabeth B. Ireland''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 18-an de marto 1930) estis esperantistino en [[Hove]]. Ŝi uzis la pseŭdonimon ''Stella''. Verko: * Esperanto in twelve lessons. A Text-book with the Grammar very simply arranged in twelve lessons, followed by Twelve Reading Lessons (with a Key). Eld. de [[British Esperanto Association]], London, 1922. {{Citaĵo|Tre bona kaj simpla lernolibro, laŭ ni tre taŭga por memlernantoj.|[[Belga Esperantisto]] n090-091 (aug-sep 1922)}} === [[Aaron Irvine]] === '''Aaron IRVINE'''<!-- naskiĝdato ankoraŭ mankas--> estas brita esperantisto, kiu vivas en la urbo [[Carrickfergus]] de [[norda Irlando]].<!-- fonto: https://www.facebook.com/irvdel/about --> Ekde la 2000-aj jaroj li flegas la ampleksan retejon ''lingvo.org''. * [https://www.lingvo.org la retejo ''lingvo.org''] * [https://www.youtube.com/watch?v=qk__DpngFQk la 15-minuta animacia filmo ''Sintel'', kiun li dublis al Esperanto] == J == ===[[Edward Collins Jack]]=== '''Edward Collins Jack''' (naskiĝis 1879/; mortis la 2-an de majo 1938) estis esperantisto el [[Perth]], Skotlando, loĝanta en [[Wellington]], Nov-Zelando, kies Esperanto-klubon li prezidis. En 1929 li estis unu el la fondantoj de [[NZEA]]. ===H. C. Jack=== '''H. C. Jack''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 11-an de oktobro 1925) estis brita esperantisto en [[Rutherglen]]. ===[[Fergus Fraser Jamieson]]=== '''Fergus Fraser Jamieson''' (naskiĝis 1916?; mortis la 2-an de aprilo 1941) estis esperantisto en Glasgow. === [[Ernest Bertram Johnson]] === '''Ernest Bertram Johnson''' (naskiĝis la 14-a de oktobro 1889 en [[Portsmouth]], mortojaro nekonata, estis angla esperantisto kaj helpadministranto en kuirista fako de brita [[mararmeo]] en [[Portsmouth]]. Esperantistiĝinte en 1909, li dum pluraj jaroj gvidis la grupon en Portsmouth ĉiuflanke. ===[[Rachel Johns]]=== '''Rachel Johns''' (mortis la 28-an de oktobro 1948) estis esperantistino en [[Westcliff]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 515-516 n 515-516 1948 pĝ 148</ref>. ===[[William Jolly]]=== '''William Jolly''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de septembro 1916) lernejestro, estis brita esperantisto en [[Oban]]. ===[[Henry Jones]]=== '''Henry Jones''' (mortis la 24-an de februaro 1937) el [[Swansea]], pioniro de Esperanto en [[Suda Kimrujo]] kaj prezidinto de la tiea Federacio<ref>La Brita Esperantisto - Numero 384, Aprilo (1937)</ref>. {{referencoj}} ===[[Rhys Jones]]=== '''Rhys JONES''' (naskiĝis probable en 1845; mortis la 22-an de decembro 1925) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Cardiff]]. == K == ===[[James Katterns]]=== '''James L. Katterns''' (naskiĝis 1858?; mortis la 16-an de marto 1946) estis esperantisto en [[Dringhouses]]<ref>La Brita Esperantisto. n.493-494 maj-jun 1946</ref>. ===[[Patrick Keily]]=== '''Patrick T. Keily''' (mortis en majo 1949) ĵurnalisto, blindulo, estis esperantisto en [[Alford]]. Li kantis en [[UK 1937|Universala Kongreso de Varsovio en 1937]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 422-423, Junio - Julio (1940)</ref>. {{referencoj}} === A. Barton Kent === '''A. Barton Kent''' estis brita esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj ''*«A COMMON COMMERCIAL LANGUAGE». — An address by Mr. A. Barton Kent, to the members of the London Chamber of Commerce and Others''. Eld. [[Londona Komerca Ĉambro]], London, 1918(?) 16 paĝoj 21,5X 13,5 cm. {{Citaĵo|Angla Parolado pri Esperanto farita la 31-an de Majo 1918 antaŭ la citita komerca ĉambro. Bonega propandilo por varbi inter la komercistaro.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ''*UNE LANGUE COMMERCIALE COMMUNE. — Conference faite par Mr. A . Barton Kent aux membres de la Chambre de Commerce de Londres et autres personnalités le vendredi 31 mars 1918''. Eldonis la Societo de Amikoj de Esperanto, Parizo, 1918(?) 20 paĝoj 23,5 x 10,5 cm. {{Citaĵo|Franca traduko de la ĉi antaŭe citita parolado, aranĝita de S-roj Grosjean-Maupin kaj E. Sayer.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ===[[Agnes M. King]]=== '''Agnes M. King''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de marto 1933) estis esperantistino en [[Hartlepool]] ekde 1923. === [[Albert King]] === '''Albert KING''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la {{daton|3|junio|1992}}) estis [[UEA]]-fakdelegito pri arto en [[Bristolo]] ([[Britio]]). === [[Geoffrey King]] === '''Geoffrey KING''' (naskiĝis la {{daton|17|julio|1947}}, mortis la {{daton|19|julio|2018}}) estis dum pli ol tri jardekoj la bibliotekisto de la [[Esperanto-Asocio de Britio]]. Nekrologo pri li aperis en numero 985 de [[La Brita Esperantisto]]. ===H. F. Locke King=== '''H. F. Locke King''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 28-an de januaro 1926) estis brita esperantisto. === [[Gerald Kyffin-Taylor]] === '''Gerald KYFFIN-TAYLOR''' (naskiĝis la {{daton|9|marto|1863}} en [[Liverpool]]) estis brita parlamentano, solicitoro, notario, brigada generalo kaj esperantisto. Inter 1910 kaj 1915 li estis membro de la brita parlamento ''[[House of Commons]]''. Li estis protektanto de la Esperanto-grupo en [[Londono]]. == L == ===[[Hubert Lane]]=== '''Hubert Lane''', ankaŭ nomita '''Dubert'''<ref>Bitarkivo.org: [[La Brita Esperantisto]] - numero 335, marto 1933, pĝ 55 </ref> (naskiĝis probable en 1897; mortis la 17-an de decembro de 1932) estis brita esperantisto. {{referencoj}} === [[Stanley Lane-Poole]] === [[Dosiero:Jijel, 1664.jpg|eta|[[Jijel]] en 1664 de [[Stanley Lane-Poole]]]] Prof-o [[Stanley Edward Lane Poole]] estis angla esperantisto kiu vivis en [[Dublino]] ([[:en:Stanley Lane-Poole|artikolo en la angla]]) === [[Mary Larrad]] === '''Mary LARRAD''' (naskiĝis en [[1910]], mortis en oktobro [[2000]] en [[Old Colwyn]], Britio) estis dumviva membro, iama delegito pri virinaj aferoj. Ŝi forte interesiĝis pri kantado en Esperantokaj kunlaboris kun John en la pretigado de « BEA Kantokolekto » en [[1971]]. ===[[Agnes Lavender]]=== '''Agnes Lavender''' (mortis la 8-an de januaro 1942) estis esperantisto en [[Manchester]]. ===[[George Coles Law]]=== '''George Coles Law''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 15-an de aprilo 1914) estis brita esperantisto en [[Plymouth]]. Li estis unu el la pioniroj de la Esperantista movado en Anglujo. Li estis la unua membro kaj unua prezidinto de la Battersea'a Esperantista Klubo. Li kunlaboris en la [[Poliglota Vade-mecum de Internacia Farmacio]]. === [[Ken Lawrence]] === '''Ken LAWRENCE''' (naskiĝjaro en 1909 aŭ 1910, mortis 49-jara en [[1958]]) estis [[angla esperantisto]]. Post la [[Dua Mondmilito]] li estis kasisto de la Esperanto-klubo de [[Birmingham]], kaj dum kelkaj jaroj funkciis kiel peranto de la Belarta Konkurso de UEA. ===[[Ernest H. Lawton]]=== '''Ernest H. Lawton''' (naskiĝis 1869?; mortis la 9-an de marto 1947) orgenfabrikisto; estis brita esperantisto. ===[[Lydia M. Layng]]=== '''Lydia M. Layng''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 20-an de novembro 1930) estis esperantistino en [[Abingdon]]. ===[[Ernest Lee]]=== '''Ernest Lee''' (naskiĝis 1868; mortis la 17-an de novembro 1940) estis esperantisto en [[Crewe]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 429-430, Januaro - Februaro (1941)</ref>. {{referencoj}} ===[[Gabriel Dawson Lewis]]=== '''Gabriel Dawson Lewis''' estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Liverpool]]. Verkoj *'''Notes on English Grammar and Comparisons with Esperanto'''. Eld. la aŭtoro, 1938(?) ===[[Henrietta Lewis]]=== '''Henrietta Lewis''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 14-an de januaro 1919) estis brita esperantistino, edzino de [[Joseph Lewis]], unu el la pioniroj en Britio. === [[Richard Lishman]] === '''Richard LISHMAN''' [liŝmn] (naskiĝis la {{daton|25|novembro|1850}} en [[Newcastle-on-Tyne]]) estis [[angla esperantisto]] kaj ekslernejestro. Li estis honora prezidento de [[Nordorienta Esperanto-Federacio]]. Dum kelkaj jaroj li instruis Esperanto-kursojn. === [[Edward G. Lock]] === '''Edward G. LOCK''' estis [[brita esperantisto]]. Kun [[Mason Stuttard]] li verkis la lernolibron ''Nelsons Esperanto Course'' (1946, 1952). === [[Alfred Wheeler Lyndridge]] === '''Alfred Wheeler LYNDRIDGE''' [lindriĝ] estis [[brita esperantisto]] kaj [[instruisto]] pri [[komerco]]. Naskiĝis la [[25-an de decembro]] [[1877]] en [[Brierley Hill]]. Fondinto de komerca lernejo. Alfaranto de Pitmana [[Stenografio]] al Esperanto. === [[George Lyons]] === '''George Lyons''' estis angla esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Li militservis kaj partoprenis okupon de [[Aŭstrio]] dum dua mondmilito. Li kontaktigis la esperantistojn de [[Graz]] kaj helpis la rekonstruon de tiea movado<ref>[[Aŭstria Esperanto-Revuo]].''Adiaŭo de s-ano George Lyons.''. N. 4-5, p. 83-84. Nov-dez 1946</ref>. {{referencoj}} == M == === [[Alasdair MacCaluim]] === '''Alasdair MacCaluim''' (naskiĝis en [[Glasgovo]]) estas skota esperantisto [https://legacy.esperanto.org.uk/eab/eab_news/2012-04-20_brita_kongreso.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211028202211/https://legacy.esperanto.org.uk/eab/eab_news/2012-04-20_brita_kongreso.htm |date=2021-10-28 }}, tradukisto kaj aktivisto de la [[skotgaela lingvo]]. Li verkis ''Reversing Language Shift: The Role and Social Identity of Scottish Gaelic Learners''. Publike, li ne konigis sian naskiĝjaron, nur informas ke li edziĝis en aŭgusto 1996 kaj studis en la [[universitato de Edinburgo]] de 1996 ĝis 2002. Ekde novembro 2002 li deĵoras kiel tradukisto, precipe al la skogaela, kaj lektoro en la [[parlamento de Skotlando]]. El tio eblas dedukti, ke li devus havi naskiĝjaron komende de la [[1970-aj jaroj]], eventuale fine de la [[1960-aj jaroj|1960-aj]]. Eksteraj ligiloj: * [https://treanaichean.wordpress.com/ lia reta taglibro en la] [[skotgaela lingvo]] * [https://www.instagram.com/alasdairmaccaluim/ en la retejo] ''[[instagram]]'' * [https://www.facebook.com/alasdair.maccaluim en la retejo] ''[[Facebook]]'' kaj * [https://www.linkedin.com/in/alasdairmaccaluim/ en la retejo] ''[[LinkedIn]]'' ===[[David McCracken]]=== '''David M. McCracken''' (mortis la 4-an de julio 1947) estis esperantisto en Glasgow. === [[Agnes Gibson Macfarlane]] === '''Agnes Gibson MACFARLANE''' (mkfarlen) estis skota librotenistino kaj esperantistino. Multajn jarojn ŝi estis la prezidantino de la Esperanto-societo en [[Partick]] kaj funkciis kiel [[delegito de UEA]] en la urbo. ===[[Basil McGrath]]=== '''Basil McGrath''' estis brita esperantisto en [[Manĉestro]] dum la unua duono de 20-a jarcento. Verko: ''Konsilio por grupestroj'' 1946(?) {{citaĵo|S-ro Basil McGrath, Manchester, skribas : “La ĉefa kondiĉo por sukceso estas, ke ĉiu ano sentu, ke li mem estas parto de la Societo. Ni neniam havas komitatkunvenojn, sed nur kunvenojn, en kiuj partoprenas la tuta societo. Tiamaniere ĉiu ano voĉe esprimas sian vidpunkton. Pri reklamado ni trovis ke malgrandaj anoncoj pli efikas, ol grandaj. La guto malgranda, konstante frapante, estas tiu, kiu traboras la cerbon de la [[leganto]]. La oficistoj neniam trudu privatajn [[opinio]]jn sur la aliajn anojn. Kuraĝigu ĉiun, eĉ nekonsentante kun li. La [[oficisto]]j estu ĉiam pretaj iri ien ajn por propagandi: ĉar entuziasmo naskas [[entuziasmo]]n. Por la kunvenoj aranĝu programon varian. Komencu ĉiun kunvenon per protokolo pri la antaŭa. Kuraĝigu [[ekskurso]]jn kaj muzikajn kunsidojn. [[Bulteno]] estas necesa komunikilo.”|[[La Brita Esperantisto]] n.493-494 maj-jun 1946}} ===[[Charles MacGregor]]=== '''Charles MacGregor''' (mortis la 16-an de novembro 1943) estis esperantisto en Edinburgo. ===[[Edmond MacGregor]]=== '''Edmond MacGregor''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 31-an de oktobro 1923) estis esperantisto en Glasgow. ===[[William McElgunn]]=== '''William McElgunn''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 22-an de junio 1934) estis esperantisto en [[Belfasto]], kie li gvidis esperanto-kursojn. ===[[Isabella Emily Mcintosh]]=== '''Isabella Emily Mcintosh''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en majo 1926) estis esperantistino en Edinburgo. ===[[William Robert Mackay]]=== '''William Robert Mackay''' (mortis la 16-an de aŭgusto 1941) ankaŭ konata kiel “Uncle Mack” estis esperantisto en [[Ilford]], kies grupo li prezidis<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 439-440</ref>. ===[[James MacKirdy]]=== '''James MacKirdy''' (mortis la 2-an de marto 1940) estis esperantisto en [[Rochdale]], kies loka grupo li estis sekretario. ===[[James Macrae]]=== '''James Macrae''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 9-an de Oktobro 1917 en [[St. Leonards]]) majordomo, estis brita esperantisto . Kiel [[majordomo]] de multaj riĉaj familio en Eŭropo, li multe vojaĝis tra tiu kontinento kaj parolis multajn lingvojn<ref>La Brita Esperantisto - Numero 155, Novembro (1917)</ref>. {{referencoj}} === ? MacKenzie (pastro en Japanio) === El la [[Enciklopedio de Esperanto]] de [[1934]]: "En la printempo de 1903 Mac Ken­zie [sic], skota pastro, [[Kanazawa]], venigis Esperanto-lernolibron el Anglujo al Japanio... L. K. Sur provizora listo montrita en la [[1-a UK]] estis Gauntlett, MacKenzie, nejapanoj, sed loĝintaj en Japanio... Fremdaj esperantistoj venintaj al Japanio kaj helpintaj al la movado... Mac Kenzie" {{EdE|N}} ===[[Charles Mackey]]=== '''Charles R. Mackey''' (naskiĝis probable en 1885; mortis la 8-an de decembro 1912 en [[Edinburgo]]) muzikisto, estis skota esperantisto. ===[[Arthur Maling]]=== '''Arthur T. Maling''' (mortis la 28-an de Septembro 1939) estis brita esperantisto. ===[[Frank Mason]]=== '''Frank Mason''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 4-an de marto 1927) estis esperantisto el [[Spalding]]. Dum unu jaro kasisto de la grupo en [[Grimsby]]. Li estis konsilanto de [[BEA]]. ===[[Lewis Mason]]=== '''Lewis Mason''' (naskiĝis 1866?, mortis la 26-an de februaro 1937) estis brita esperantisto. Li komencis lerni [[Esperanto]]n, kiam li havis jam 60 jarojn<ref>La Brita Esperantisto - Numero 384, Aprilo (1937)</ref>. {{referencoj}} === [[Diccon Masterman]] === '''Diccon MASTERMAN''' (naskiĝis la {{daton|1941-07-07}}) estas [[brita esperantisto]]. Esperantistiĝis en [[1959]]. Magistro pri modernaj lingvoj. [[Konstanta Kongresa Sekretario]] de [[UEA]] (1981-1985), estrarano de UEA (1986-1989). Loĝas en [[Italio]]. Estas vikidatuma kodo pri li [[d:Q125414954]], kaj estas [[:n:Kategorio:Diccon Masterman|vikinovaĵa kategorio]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://kniivila.net/deponejo/folio/Bdmasterman.html detala intervjuo pri li el ''Libera Folio'' de 2004 kun multaj biografiaj informoj], ankaŭ havebla en [[:n:Diccon Masterman volas reklami nian produkton|vikinovaĵoj]] ({{eo}}) === [[Isabella Mears]] === '''Isabella Mears''' estis skota kuracistino kaj esperantistino. En 1881 ŝi kvalifikiĝis pri medicino ĉe ''Royal College of Physicians of Ireland'' kiel unu el la unuaj virinoj, kiuj tiel kvalifikiĝis. En 1889 ŝi fondis kun sia edzo sanitorion en Edinburgo. Ŝi okupiĝis pri la [[Ruĝa Kruco]] kaj pri [[Misiado|misia laboro]] en Ĉinio kaj verkis pri tio en Esperanto. <ref>https://transnationalhistory.net/doing/2022/02/07/microhistory-doctors-and-diseases</ref> <ref>https://www.bmj.com/content/2/3959/1063.3</ref> <ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2457896/?page=1</ref> {{referencoj}} ===[[Henry Havelock Meek]]=== '''Henry Havelock Meek''' (naskiĝis 1859?; mortis la 2-an de aŭgusto 1939) estis brita esperantisto en [[Hastings]]. ===[[Arthur Mee]]=== '''Arthur Mee''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 22-an de januaro 1926) ĵurnalisto, estis esperantisto en [[Cardiff]]. ===[[Amy Meek]]=== '''Amy Meek''' (naskiĝis 1868?; mortis la 23-an de oktobro 1938) estis esperantistino en [[Hastings]]. ===[[Sarah Marianne Megahy]]=== '''Sarah Marianne Megahy''' (naskiĝis 1855; mortis la 29-an de aprilo 1940) estis esperantistino en [[Fulwood]], [[Preston]]. Ŝi estis edzino de [[Basil P. Megahy]]. Esperantistiĝis en 1908. === [[Bob Mellors]] === '''Bob MELLORS''' (naskiĝis en [[1950]], mortis la {{daton|24|marto|1996}} en [[Varsovio]] (murdo)) estis [[brita esperantisto]] kaj kunfondinto de ''Gay Liberation Front (Gej-Liberiga Fronto)'' en Britio. ===[[Charles Middlemiss]]=== '''Charles Middlemiss''' (mortis la 11-a de junio) geologo, estis esperantisto en [[Tunbridge Wells]]. Li lernis Esperanton en 1904. Li vivis en [[Brita Hindio]] laborante en ''Geological Survey Office'' kaj propagandis Esperanton en [[Kalkuto]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] n489-490 jan-feb 1946 </ref>. ===[[Elizabeth Miller]]=== '''Elizabeth Miller''' (naskiĝis 1857?; mortis la 13-an de julio 1940) estis esperantistino en [[Wisbech]]. Ŝi estis kunulino de [[Priscilla Peckover]] ekde 1910.<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 424-425, Aŭgusto - Septembro (1940)</ref> {{referencoj}} === [[Peter Miles]] === '''Peter MILES''' (naskiĝis en [[1929]], mortis en januaro [[2005]]) ekestis angla ŝoforo kaj esperantisto, kiu seninterrompe membris en UEA ekde 1953. Per tutpaĝaj anoncoj, kiuj aperis dum jardekoj en la Jarlibro de UEA,<!-- ekzemple en JL 1982, p. 125 --> la Traduk-Servo Esperanto de la klera ŝoforo en [[Watford]] kaj [[Londono]] fariĝis ĉie konata. ===[[Joseph Alexander Milligan]]=== '''Joseph Alexander Milligan''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 25-an de aprilo 1933) estis esperantisto en [[Liverpool]]. ===[[Robert A. Milner]]=== '''Robert A. Milner''' (naskiĝis probable en 1840; mortis la 15-an de marto 1931) estis esperantisto en Bristol. ===[[Alphonse Minten]]=== '''Alphonse Minten''' (mortis la 12-an de decembro 1938) estis esperantisto en [[Wisbech]]. ===[[Margaret Moir]]=== '''Margaret Moir''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en novembro 1931) estis esperantistino en [[Montrose]] ===[[Charles Henry Molley]]=== '''Charles Henry Molley''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 6-an de februaro 1931) estis kasisto de la Esperantista grupo en [[Reading]]. ===[[Harry Mortimer]]=== '''Harry Mortimer''' (mortis la 27-an de majo 1940) estis esperantisto en [[Manchester]]. ===[[George Moult]]=== '''George Moult''' (mortis la 14-an de majo 1943) estis esperantisto en [[Bristol]]. ===[[Alfred Mudie]]=== '''Alfred Mudie''' (naskiĝis probable en 1845; mortis la 9-an de januaro 1933) estis esperantisto en [[Hove]]. Li estis forta subtenanto de la [[Francis Bacon|Bakona]] aŭtoreco de la verkoj atribuitaj al [[William Shakespeare|Shakespeare]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 335, Marto (1933)</ref>. ===[[Adolf Muenz]]=== '''Adolf Muenz''' (mortis la 19-an de marto 1943) estis brita esperantisto. ===[[John Muir]]=== '''John Muir''' (mortis en aŭgusto 1948) estis esperantisto, prezidanto de [[Dundee Esperanto Group]]. <ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 521-522, Septembro - Oktobro (1948)</ref>. ===[[John Murray (esperantisto)]]=== '''John Murray''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de januaro 1906 en [[Mozambiko]]) estis brita esperantisto. == N == === [[Stanley D. Nisbet]] === [[Dosiero:1987 Esperanto's Time Has Come.jpeg|eta|''Esperanto's Time Has Come'', 1987.]] '''Stanley D. NISBET''' (naskiĝis en [[1912]], mortis la {{daton|14|aprilo|2004}}) estis [[brita esperantisto]], [[delegito de UEA|delegito]] kaj fakdelegito pri [[edukado]] en [[Glasgow]] (Britio). ===[[Hugh Noel Nowell]]=== Pastro '''Hugh Noel Nowell''' (naskiĝis 1871?; mortis la 18-an de marto 1940) paroĥestro de la preĝejo St. Peter, [[Sandwich]], kie li estis pioniro de Esperanto.<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 420-421, Aprilo - Majo (1940)</ref> ===[[Eleanor Norman]]=== '''Eleanor Norman''' (mortis la 18-an de majo 1941) estis esperantistino en [[Kings Norton]], Birmingham. === [[H. Nursall]] === '''H. NURSALL''' (naskiĝis en [[1905]], mortis la {{daton|6|februaro|1977}} en [[Bedford]], [[Britio]]), estis brita esperantisto. Kvankam lerninte Esperanton nur post sia pensiiĝo, estis unu el la ĉefaj lokaj aktivuloj dum la lastaj jaroj. == O == === [[Adrian Oates]] === '''Adrian OATES''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|8|marto|2000}} estis [[brita esperantisto]]). Li estis ĉefo de [[Chester]] Esperanto-Asocio, longdaŭra membro de la [[Nordokcidenta Esperanto-Federacio]] kaj de [[EAB]], [[delegito de UEA]] kaj [[radioamatoro]]. ===[[William Officer]]=== '''William Officer''' (naskiĝis 1857; mortis 1936) estis esperantisto en [[Peterhead]]. ===[[Rushton Ogden]]=== '''T. Rushton Ogden''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1929) muzikisto, estis esperantisto el [[Blackpool]] ekde 1908. ===[[Ronald Older]]=== '''Ronald Older''' (naskiĝis 1922?, mortis 1942) estis brita esperantisto en [[Petworth]], [[Sussex]], mortigita dum la Dua Mondmilito<ref>[[La brita esperantisto]] n445-446 maj-jun 1942</ref>. ===[[Doris May Over]]=== '''Doris May Over''' (naskiĝis 1916?; mortis la 21-an de marto 1943) estis esperantistino en [[Weston-super-Mare]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 459-460</ref>. == P == ===[[Edward Parker]]=== '''Edward Parker''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de marto 1915) estis esperantisto en [[Shipley]]. Li estis vicprezidanto de [[Jorkŝira Esperantista Federacio]] kaj estrarano de [[Brita Esperanto-Asocio]]. ===[[John Parker]]=== '''John E. Parker''' (naskiĝis 1848?; mortis la 21-an de julio 1943) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Bradford]]. ===[[Frank Parkin]]=== '''Frank Parkin''' (naskiĝis 1890?; mortis la 24-an de aŭgusto 1946) estis esperantisto en [[Sibford Ferris]], [[Banbury]]. Li instruis Esperanton en Friends’ School, Sibford, kie li estis instruisto<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 499-500 nov-dec 1946</ref>. ===[[James Parish]]=== '''James Parish''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 4-an de aprilo 1929) muzikisto, estis esperantisto el [[Watford]]. === [[E. Robert Penny]] === '''E. Robert PENNY''' (naskiĝis en [[1909]], mortis [[1993]] en [[Bury St. Edmunds]], [[Britio]]) estis membro de [[UEA]] seninterrompe ekde [[1938]] kaj multajn jardekojn servis en la Delegita Reto kiel delegito kaj fakdelegito pri mana teksado kaj [[SOS-aŭtoservo]]. ===[[John A. Peart]]=== '''John A. Peart''', lernejestro, estis brita esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento en [[Winchester]]. Verko: * ''Towards International Understanding, aŭ, Per Esperanto al la Sesa Celo. (Esperanto por Rotarianoj).'' Eld. Warren & Son Ltd., Winchester, 1931(?), 32 pĝ. ===[[Herman Philp]]=== '''Herman Philp''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de oktobro 1919) estis brita esperantisto en [[Aberystwyth]]. === [[Walter Glover Phipps]] === '''Walter Glover PHIPPS''' [fips] (naskiĝis la {{daton|24|julio|1885}} en [[Cheltenham]]) estis [[angla esperantisto]] kaj [[komizo]]. Li estis sekretario de la Cheltenhama Esperanto-grupo de 1913 ĝis 1926 kaj [[delegito de UEA]] de 1914 ĝis 1930. === [[John William Pickard]] === '''John William PICKARD''' [pikard] (naskiĝis la {{daton|16|julio|1866}} en [[Leeds]]) estis [[angla esperantisto]] kaj [[kontisto]]. Li estis esperantisto de [[1899]]. Dum 4 jaroj li estis prezidanto de la Esperanto-societo de [[Manchester]]. ===[[Leonard Pickles]]=== '''Leonard Pickles''' (mortis 9-an de marto 1943) estis esperantisto en [[Keighley]]. === [[Harold Pilling]] === '''Harold PILLING''' (naskiĝis en [[1888]], mortis [[1957]] en [[Burnley]], [[Britio]]) estis iama Prezidanto de la grupo en Burnley. Eklernis Esperanton en 1908, kaj en 1956 elektiĝis Fratulo de BEA. ===[[Ernest Pointer]]=== '''Ernest Pointer''' (naskiĝis la 23-an de novembro 1881; mortis la 6-an de majo 1909 en [[Eppstein]]) estis brita esperantisto el [[Winchester]]. Li diplomiĝis en Universitato de Kembriĝo en 1903 (Pembroke College), kaj li esperantiĝis dum la [[UK 1907|Universala Kongreso de 1907]]. Li komencis movadi en [[Bedford]], sed baldaŭ poste li malsaniĝis de [[ftizo]] kaj mortis. Fontoj: *[[Revuo Esperanto]] n56 5 jun.1909 ===[[Mary Pointer]]=== '''Mary Pointer''' (naskiĝis 1852?; mortis la 8-an de februaro de 1943) estis brita esperantistino. ===[[Fred Pratt]]=== Serĝento '''Fred Pratt''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 28-an de aprilo 1917) filo de filo de W. J. Pratt, estis esperantisto en [[Edinburgo]]. Li estis ano de 15th Royal Scots, kaj mortis en batalkampo dum la [[Unua mondmilito]].<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 153, septembro (1917), pĝ 75</ref> {{referencoj}} === [[Everleigh M. Preston]] === '''Everleigh M. PRESTON''' (naskiĝis en [[1899]], mortis la {{daton|17|januaro|1973}}) estis vicdelegito en [[Bristol]] ([[Britio]]). Krom havi funkcion en [[Brita Esperantista Asocio]], li estis dum pli ol trideko da jaroj membro de [[UEA]] ĝis la morto. ===[[Ernest Edward Pyett]]=== '''Ernest Edward Pyett''' (mortis la 29-an de junio 1936) estis brita esperantisto en [[Blackpool]]. == Q == === [[Dermod Quirke]] === '''Dermod QUIRKE''' ('''D. J. F. Quirke''') kontribuis al [[La Brita Esperantisto]] kaj redaktis unu numeron de ĝi en [[1971]]. Li estis ankaŭ kunlaboranto de [[Sekso kaj Egaleco]]. == R == ===[[William Rae]]=== '''William Rae''' (mortis la 3-an de decembro) estis esperantisto en [[Bournemouth]]. ===[[Charlotte Elisabeth Railton]]=== '''Charlotte Elisabeth Railton''' (mortis la 22-an de julio 1937) estis esperantistino en Manchester. ===[[Herbert Reed]]=== '''Herbert Reed''' (naskiĝis 1866?; mortis la 7-an de oktobro 1946) estis esperantisto en [[Letchworth]]. ===[[Miriam Reeve]]=== '''Miriam Reeve''' (naskiĝis probable en 1843; mortis la 5-an de majo 1934) pioniro de Esperanto en [[Brajtono]] kaj [[Hove]]. ===[[Elizabeth Reid]]=== '''Elizabeth Reid''' (mortis la 17-an de majo 1948) estis esperantistino en Skotlando. ===[[La Rekonstruo de la Roterdama Urbokoro]]=== '''La Rekonstruo de la Roterdama Urbokoro''', [[Konsilejo por la Rekonstruo de Roterdamo]], [[Rotterdam]] 1947(?) {{citaĵo|18-paĝa libreto, ŝajne senpaga. Ĝi priskribas la laboron nun faratan por rekonstrui la detruitan urbocentron. Ilustras ĝin dek [[plano]]j kaj mapoj. Eldonajo unika en nia [[literaturo]], kaj tre interesa por ĉiu, kiu sin okupas pri arkitekturo aŭ urba planado. Lingve modela.|[[La Brita Esperantisto]] - Numeroj 511-512 nov-dec 1947}} ===[[Thomas J. Relf]]=== '''Thomas J. Relf''' (naskiĝis la 22-an de januaro 1859, mortis la 22-an de januaro 1929) estis esperantisto en [[Edgware]]. Li fondis Esperantan grupon en [[Finchley]] en 1907. Li partoprenis la Esperantan Diservon en Londono kiel predikanto kaj kiel orgenisto<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 289, aprilo 1929</ref>. Verko * ''Life, Grave and Gay''. Eld. [[Mascot Press]], [[Amersham]], 1928(?). === [[Eric Revill]] === '''Eric REVILL''', anglo kiu pasigis jardekojn en gvidado en Esperanto-Societo en Manĉestro kaj en la nord-okcidenta federacio. Post transloĝiĝo al [[Norda Kimrio]], li diligente instruis la lingvon al dekoj da gelerantoj. ===[[Alex McNab Rice]]=== '''Alex McNab Rice''' (mortis la 15-an de februaro 1947) estis esperantisto en Glasgow. ===[[John Riley]]=== '''John Riley''' (naskiĝis la 4-an de novembro 1848; mortis la 12-an de majo 1929), juĝisto, estis esperantisto el [[Gazerdine]] ekde 1907. ===[[Albert Henry Rishworth]]=== Kolonelo '''Albert Henry Rishworth''' (naskiĝis 1859?, mortis la 17-an de aŭgusto 1937) estis esperantisto en [[Hull]]. Li prezidis la Societon en Hull jam de ĝia fondo en [[1906]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 390, oktobro (1937)</ref>. ===[[Annie Robb]]=== '''Annie Robb''' (mortis 1943) estis brita esperantistino en Edinburgo ekde 1908. === [[James Roberts]] === '''James ROBERTS''' (n. la 21-an de aprilo 1839 en [[Constantine]], m. 95-jara la 8-a de februaro 1935) estis angla esperantisto en [[Manningham]], kiu inter 1859 kaj 1882 funkciis kiel lernejestro. Li esperantistiĝis en 1922 kaj tiujare, 88-jara, gajnis ateston de la Londona Ĉambro de Komerco pri Esperanto, kun distingo en la parola parto. Duan ekzamenon li sukcesis en sia 93-a jaro, en 1927.<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 359, marto (1935)</ref>. Kiam aperis la [[Enciklopedio de Esperanto]] en [[1934]], li estis la plej aĝa esperantisto de Britio. {{referencoj}} {{EdE|R}} ===[[Millie Rhodes]]=== '''Millie Rhodes''' (mortis la 16-an de septembro 1936) edzino de [[Frank Cockshott Rhodes]], estis esperantistino en [[Keighley]]. ===[[Samuel T. Rodger]]=== '''Samuel T. Rodger''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en septembro 1931) estis esperantisto en Londono. === [[George William Roome]] === '''George William ROOME''' (rum) (naskiĝis la {{daton|27|novembro|1864}} en [[Sheffield]], mortis la {{daton|16|septembro|1958}}) estis anglo kaj instruisto pri angla lingvo. Esperantistigita de [[Richard H. Geoghegan]] en [[1888]]. Prezidanto de la Esperanto-Federacio de [[Yorkshire]]. Prezidanto de [[Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj]] (TAGE) de [[1930]]. ===[[Dennison Ross]]=== ''Sir'' '''Dennison Ross''' (mortis septembro 1940) estis fondinto kaj ĝis 1937 estro de la Lernejo de Orientaj Studoj. Komence li iom dubis pri Esperanto, sed ĉeestinte la [[UK 1938|Universalan Kongreson de Esperanto en Londono]], li diris, ke tiu provo pri la vivanteco de la lingvo plene lin konvinkis. <ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 426-427-428, Oktobro/ Decembro (1940)</ref> {{referencoj}} === [[Olive Rossetti]] === '''Olive ROSSETTI''' (naskiĝis en [[1921]], mortis en [[1993]] en Gosport) estis la dua edzino de [[Reto Rossetti]] kaj ofta kongresano. ===[[Albert Rollo Russel]]=== '''Albert Rollo Russel''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1914) estis brita esperantisto. Li verkis multajn [[artikolo]]jn pri la [[meteorologio]] kaj estis unu el la komitatanoj de [[Bedales School]], [[Petersfield]]. Tie li renkontiĝis kun [[Edmond Privat]] kiu instruis la lingvojn Francan kaj Esperantan en la lernejo kaj fariĝis fervora partiano de Esperanto. == S == === [[Mike Sadler]] === '''Mike SADLER''', naskiĝis en la 1950-aj jaroj, estas brita esperantisto, kiu inter alie per prelegoj kontribuis al la tema programoj de multaj [[Internacia Seminario|Internaciaj Seminarioj]] de GEJ, kontribuante ankaŭ al la [[21-a IS]] 1977/1978 kaj la [[31-a IS]] 1987/1988. === [[Simon Saft]] === '''Simon SAFT''' (naskiĝis en [[Lankaŝiro]], mortis 66-jara la {{daton|2|septembro|1965}}) estis brita esperantisto el [[Salford]]. Kvankam li lernis Esperanton nur en [[1951]], li de tiam estis tre aktiva precipe en la brita movado. === [[John Reynolds Salter]] === '''John Reynolds SALTER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|10|majo|1989}} en [[Exeter]], [[Britio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. === [[Charles H. H. Satchell]] === '''Charles H. H. SATCHELL''' (naskiĝis la 1-an de marto 1864 en [[Rugby]], Englando, mortojaro ne konata, sed ĉiukaze post 1934) estis angla esperantisto kaj ko­merca vojaĝisto, kiu estis tre konata en multaj provincaj grupoj. Konsilanto de BEA por [[Edinburgo]]. {{EdE|S}} ===[[William H. Scott]]=== '''William H. SCOTT''' (naskiĝis probable en 1851; mortis en decembro 1925) estis esperantisto en [[Bournemouth]]. Subite li mortis dum li sidis en preĝejo, legante la Esperantan Testamenton. ===[[Frederick Maurice Sexton]]=== '''Frederick Maurice Sexton''' (naskiĝis 1860?; mortis la 9-an de februaro 1946) estis esperantisto en [[Surbiton]]. === [[Watson Senior]] === '''Watson SENIOR''' (naskiĝis la 7-an de februaro 1868 en [[Dewsbury]], mortojaro ne konata, sed ĉiukaze post 1934), estis angla esperantisto kaj me­zurila inspektoro en [[Edinburgo]], kiu interalie oficis kiel prezidanto de Unuigita Societo de Inspektistoj de Pes­iloj kaj Mezuriloj. Esperantisto ekde 1910, li estis multjara prezidanto de la Esperantista Societo en Edinburgo. {{EdE|S}} === [[Charles Shanks]] === '''Charles Shanks''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1916) estis brita esperantisto, unu el la pioniroj en [[Aldershot]]. Li mortis ĉe la Suvla Baseno dum la [[Batalo de Kalipolis]]. Antaŭ la [[Unua mondmilito]] li estis instruisto ĉe ''West End Boys’ School'' en Aldershot. Li soldatiĝis en 1915. === [[Mabel Victoria Schäper]] === '''Mabel Victoria SCHÄPER''', naskita Hewetson (naskiĝjaro nekonata, mortis la 6-an de februaro 1933), estis brita esperantistino loĝanta en [[Essen]], Germanio. Ŝi estis dum multaj jaroj sekretario de la Esperanto-grupo en [[Blackburn]], kaj komitatano de la Federacio de [[Lancashire]] kaj [[Cheshire]]. Poste ŝi [[Geedziĝoj esperantistaj|edziniĝis]] al la germana esperantisto [[Hans Schäper]] kaj translokiĝis al Germanio<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 335, marto (1933)</ref>. {{referencoj}} === [[Francis William Shaw]] === '''Francis William SHAW''' (ŝo) estis angla inĝeniero kaj esperantisto, naskiĝinta la [[19-an de aprilo]] [[1873]] en [[Manchester]]. Li esperantistiĝis en [[1909]] kaj plurajn jarojn estis la [[sekretario]] de la Esperanto-Societo de [[Coventry]]. === [[George Shepherd]] === '''George SHEPHERD''' (naskiĝjaro nekonata, mortis 76-jara la {{daton|27|februaro|1970}}) estis [[brita esperantisto]] en [[Newcastle-upon-Tyne]]. Li lernis Esperanton en 1910, kunfondis la lokan societon kaj regionan federacion kaj estis tre malnova membro de UEA. ===[[Grace Sherris]]=== '''Grace Sherris''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 27-an de julio 1928) estis esperantistino el [[Clacton-on-Sea]]. ===[[Edna Schofield]]=== '''Edna E. Schofield''' (mortis la 4-an de januaro 1942) estis esperantistino en [[Bury]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 443-444</ref>. ===[[Henry Hutchings Short]]=== '''Henry Hutchings SHORT''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 23-an de aprilo 1932) estis esperantisto en [[Moretonharpstead]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 328, aŭgusto (1932)</ref>, unu el la pioniroj en [[Devon]]. {{referencoj}} ===[[Johanna Shorter-Eyck]]=== ''' Johanna Shorter-Eyck''' estas brita esperantisto. Verkoj * ''Internacia kuirlibro''. Eld. [[Brita Esperantista Asocio]], Londono, 1971. ===[[Lucy May Simpson]]=== '''Lucy May Simpson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 1-an de februaro 1934) estis esperantistino en Edinburgo. Ŝi estis fratino de [[Rosa Simpson]]. ===[[Rosa Simpson]]=== '''Rosa Simpson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 5-an de julio 1934) estis esperantistino en [[Edinburgo]]. Ŝi estis fratino de [[Lucy May Simpson]]. === [[Sybil V. Sly]] === '''Sybil V. SLY''' (naskiĝis en [[1920]], mortis en [[2004]]) estis longtempa delegito de UEA en [[Letchworth]], Britio. Ŝi estis dumviva membro de UEA jam ekde sia infanaĝo kaj fervora kluba aktivulo. Dum multaj jaroj ŝi membris en [[Societo Zamenhof]] kaj subtenis la Novjorkan Oficejon de UEA. ===[[Avis Ellen Smith]]=== '''Avis Ellen Smith''' (mortis la 6-an de novembro 1937) estis esperantistino en [[Kettering]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 392, Decembro (1937)</ref>, edzino de [[Albert Edward Smith]], prezidanto de la Federacio de [[Northamptonshire]]. ===[[Mary Smyth]]=== '''Mary Smyth''' (mortis la 24-an de julio 1937) estis esperantistino en [[Burntisland]]. === [[Gladys Gladstone Solomon]] === '''Gladys Gladstone SOLOMON''', anglino. Aŭtoro de facilaj legolibroj: „E por Infanoj" kaj de alilingvaj lerniloj. ===[[James Somerville-Meikle]]=== '''James W. G. A. Somerville-Meikle''' (naskiĝis probable en 1861; mortis la 22-an de oktobro 1933) estis brita esperantisto. ===[[Herbert Southcombe]]=== '''Herbert W. Southcombe''' (naskiĝis la 21-an de marto 1859; mortis la 21-an de sepetembro 1944) estis esperantisto en [[Kingston-on-Thames]]<ref>[[La Brita Esperantisto]], n 475-476_nov-dec 1944</ref>, li estis unu el la unuaj dek mil esperantistoj listitaj en [[Adresaro de la Esperantistoj]]. Li ĉeestis la [[UK 1905|Bulonjan Kongreson]]. Verko: [[Tiumondaj Fajrokutimoj]], 1905. ===[[Arthur Southee]]=== Pastro '''Arthur P. Southee''' (naskiĝis en 1840, mortis la 28-an de oktobro 1919) estis unu el la pioniroj de Esperanto en Britio.Li partoprenis de organizado de [[UK 1905|Kongreso de Bulonjo]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 184, aprilo 1920</ref>. Li movadis en [[Folkestone]]. === [[John Alan Spencer]] === '''John Alan SPENCER''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la {{daton|2|marto|1999}} en [[Londono]]) estis konata aktivulo de [[SAT]] kaj de ties brita branĉo. ===[[Adeleine Elizabeth Stacy]]=== '''Adeleine Elizabeth Stacy''' (naskiĝis ''Good'' 1859?; mortis la 8-an de aŭgusto 1946) estis esperantistino ekde 1907. ===[[William King Stacy]]=== '''William King STACY''' (naskiĝis probable en 1850; mortis la 15-an de marto 1934) estis esperantisto en [[Woodthorpe]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 349, majo 1934</ref> ekde 1906. {{referencoj}} === [[Walter Haydn Staveley]] === '''Walter Haydn STAVELEY''' (stejvli) (naskiĝis la {{daton|1|julio|1876}} en [[Preston]], mortis la 10-an de februaro 1940 ) estis anglo kaj profesia [[pianisto]]. Esperantisto ekde [[1912]], li laŭ informo de la [[Enciklopedio de Esperanto]] en 1934 estis la prezidento de la Esperanto-societo en Preston. {{EdE|S}} ===[[James Strachan]]=== '''James Strachan''', M.A., lerneja inspektoro, estis brita esperantisto. Verko: *'''Esperanto as a School Subject'''. Eld. Board of Education, Londono, 1941. === [[John Steele]] === '''John STEELE''' (naskiĝis en [[1896]], mortis en decembro [[1996]]), estis engaĝita brita esperantisto, ofta instruinto kaj UK-partopreninto. Kiam li forpasis cent-jara fine de 1996, li probable estis la plej aĝa esperantisto en Britio. Li organizis ambaŭ [[Brita Kongreso de Esperanto|britajn Esperanto-kongresojn]] kiujn gastigis lia urbo [[Southport]], en 1911 kaj 1932. ===[[Florence E. Stevens]]=== '''Florence E. Stevens''' (naskiĝis probable en 1857; mortis la 3-an de aprilo 1925) estis brita esperantistino en [[Welwyn Garden City]]. Ŝi estis patrino de E. R. Edmonds kaj K. M. Stevens. ===[[Robert Stewart]]=== '''Robert Stewart''' (mortis la 15-an de oktobro 1936) estis skota esperantisto en [[Glasgow]], estrarano de Skota Federacio de Esperanto. Li estis sekretario de la [[Scottish Socialist Music Festival]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 380, Decembro (1936)</ref>. {{referencoj}} ===[[Charles Patrick Stuart]]=== '''Charles Patrick STUART''' (naskiĝis probable en 1902; mortis la 15-an de novembro 1928) estis brita esperantisto el [[Stewart's Town]], [[Tyrone]]. ===[[Wilson Henry Sturge]]=== '''Wilson Henry STURGE''' (naskiĝis probable en 1865; mortis la 4-an de marto 1935) estis esperantisto en [[Birmingham]]. ===[[Robert Sutcliffe]]=== '''Robert SUTCLIFFE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1914) inĝeniero, estis brita esperantisto en [[Sutton]] ekde 1902. Li verkis kelkajn artikolojn al [[La Brita Esperantisto]]. En 1907 S-ro Sutcliff fondis la Sutton'an Grupon, de kiu li estis prezidanto dum kelkaj jaroj. Li estis kunulo de firmo ''Legrande kaj Sutcliffe'', kies elpenso de la “Magdala” tuba puto, ebligis, per sia ofta eltrovo de akvo en ŝajne sekegaj lokoj, la ekspedicion al [[Abisinio]] en la jaro [[1868]]. == T == === [[Nigel Tart]] === '''Nigel TART''' (naskiĝis en [[1966]]<!-- eventuale fine de 1965, laŭ [http://www.theargus.co.uk/news/9687843.Testing_time_for_teacher_trapped_in_Brighton_gym/?ref=rss] li estis 46-jara en 2012 --> en [[Ashby de la Zouch]]) estas esperantisto kaj matematika instruisto en [[Brajtono]], kaj fine de la 20-a/komence de la 21-a jarcento la plej konata esperantisto en la urbo. {{referencoj}} ''' Eksteraj ligiloj:''' * [https://www.facebook.com/people/Nigel-Tart/581580582 persona paĝo en] ''[[facebook]]'' * [https://twitter.com/nigeltart persona paĝo en] ''[[twitter]]'' === [[Frank Taylor]] === '''Frank V. TAYLOR''' (naskiĝis en [[1891]], mortis la {{daton|26|februaro|1976}} en [[Halifax]], [[Britio]]), estis membro de UEA depost 1935 kaj dum pluraj jardekoj delegito en sia urbo. En 1924 li en [[Kurri Kurri]], [[Novsudkimrio]], [[Aŭstralio]] edziĝis al la aŭstralia esperantistino ''Adelaide E. Hughes''. La esperantlingva gazetaro amplekse raportis pri la [[geedziĝoj esperantistaj|internacia movada geedziĝo]], kaj la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 menciis ĝin.<ref>[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-g.htm listo sub la kapvorto "Geedziĝoj esperantistaj"] en la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 ({{eo}})</ref> ===[[Eliza Tendall]]=== '''Eliza Tendall''' (naskiĝis 1863?; mortis la 25-an de januaro 1948) estis brita esperantistino en [[St. Leonards-on-Sea]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 517-518 maj-jun 1948</ref>. === [[Hilda Tharme]] === '''Hilda THARME''' estis aktiva brita esperantistino. Dum la plejparto de sia vivo ŝi loĝis en Bangor, Kimrio. Tie ŝi foje instruis Esperanton al gelernantoj en [[liceo]]. ===[[Mary Theodore]]=== '''Mary Theodore''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 18-an de marto 1933) estis esperantistino en [[Llanfair Caereinion]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 337, majo (1933)</ref>, ŝi movadis en multaj lokoj de [[Kimrio]]. {{referencoj}} ===[[George Thomson]]=== '''George THOMSON''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 5-an de decembro 1929) estis esperantisto en [[Edinburgo]]. ===[[Blanche Townley]]=== '''Blanche TOWNLEY''', naskita Drinkwater (naskiĝjaro nekonata, mortis la 3-an de januaro 1931) estis esperantistino en [[Clayton-le-Moors]] kaj [[Blackburn]], membro de la grupo en [[Accrington]], kie li gvidis esperanto-kursojn. === [[Robert Ralph Tredgold]] === '''Robert Ralph TREDGOLD''' (naskiĝis la {{daton|3|decembro|1878}} en [[Lee]]) estis [[angla esperantisto]] kaj [[solicitoro]]. En 1931 li estis kasisto de [[Brita Esperanto-Asocio]]. Li tradukis [[himno]]jn por la „[[Himnaro Esperanta]]". == V == === [[Simon Varwell]] === '''Simon VARWELL''' (n. en la 1970-aj jaroj) estas skota esperantisto kaj [[aŭtoro]]. Li verkis ''The Next Stop'' kaj ''Up the Creek without a Mullet'' [http://www.simonvarwell.co.uk/esperanto/] ===[[Ada Kate Vacher]]=== '''Ada Kate Vacher''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 21-an de aŭgusto 1923) estis esperantistino en [[Kensington]] ekde 1909. == W == === [[Lucy E. Waddy]] === '''Lucy E. Waddy''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 29-an de oktobro 1927 en [[Jamaiko]]) estis brita esperantistino dum la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi estis estrino de la Altlernejo por knabinoj en [[Haverfordwest]], [[Kimrio]]. Verko: * '''TRA LA JARO. Esperanta Lernolibro''', 2-a reviziita eldono, 1921. Eldonis J. M. Dent & Sons, Ltd. Londono. {{Citaĵo|Tiu lernolibro estas uzebla en ĉiuj landoj. Ĝi speciale taŭgas por infan­aj kursoj kaj prilaboras la tutan gramatikon en 50 lecionoj kies teksto estas bazita sur la en preskaŭ ĉiuj lernejoj troveblaj kvar bildoj pri la Sezonoj. La libro enhavas multajn kaj metode prezentitajn ekzercojn, kaj ĝi lernigas al la junaj [[lernanto]]j grandan trezoron da vortoj. Ĉar mi mem jam uzis kun bona rezultato tiun gramatikon en porinfana kur­so, mi povas ĝin plenkonscie rekomendi. Estus preferinde, tamen, ke en proksima eldono la lerta verkistino forigu kelkajn nuranglaĵan fraz­konstruojn, kiuj enŝoviĝis en la libron|[[Belga Esperantisto]] n083-084 (jan-feb 1921)}} {{citaĵo|Dank' al Profesoro [[Hengwi Hongg]], la [[Esperanto-movado]] revekiĝas en la malfeliĉa [[Koreo]]. Sed por la instruado de la [[internacia lingvo]] oni bezonas lernolibrojn; feliĉe, Valter Kipman-eldonejo konsentis la represon de la recenzata libro. La [[didakta metodo]] estas klara kaj taŭga por, la lernantoj, universitataj geestudentoj ĝiaj rektaj kaj gramatikaj klarigoj, kune, faciligas kaj agrabligas la lernadon. La libron oni povas atingi interŝanĝo kun Esperanto-libroj; ĉar, pro kaŭzo de la [[milito]], la tieaj samideanoj dezilas akiri tuj alilandajn verkojn, por siaj studoj.|[[Boletín]] n048 (dec 1952)}} {{citaĵo|Ĉi tiu libro estas unu el “''Dent's Modern Language Series''”, redaktata de [[Walter Rippmann]], M.A., kaj similas la ĉiekonatan “''First French Book''”. Ĝi estas verkita tute en Esperanto kaj konsistas el 50 lecionoj por komencantoj, en formo ne de sekaj reguloj, aŭ de amaso da frazoj sen ia interrilato, sed de interesa kaj facila legaĵo—priskriboj, rakontoj, poemetoj, kaj literaturaj elĉerpaĵoj. La lecionoj estas zorge gradigitaj, laŭ bonaj pedagogiaj principoj, kaj ĉe la fino de ĉiu troviĝas simplaj notoj pri gramatiko kun klarigaj [[ekzemplo]]j. La libro dividiĝas nature en kvar partojn — [[Printempo]], Somero, Aŭtuno, Vintro— koresponde al kvar koloraj bildoj, kiujn ĝi enhavas, kaj kiujn la instruisto, se li volos, povas aĉeti pligrandigitajn por pendigo sur la muro. Sed la trajto, kiu ŝajnas al mi plej notinda, estas la ekzercoj, kiuj sekvas ĉiun [[leciono]]n. Ili estas vere admirindaj, kaj (neniel ĉiama afero) efektive pensigas la instruaton kaj ekzercigas lin rilate la ĵuslernitaĵon, kaj la uzon de la lingvo ĝenerale. Instruistoj kiuj, kiel la skribanto, devis dum multaj jaroj konstante verki kaj kopii ekzercojn por siaj kursanoj, scios tion ŝati. Oni ja povas demandi: “Ĉu vere nova lernolibro estas bezonata, aŭ eĉ utila, ĉar jam ekzistas preskaŭ embarasa nombro da bonaj?” Sed konsentante tiun [[fakto]]n, oni devas konfesi, ke neniu alia libro ĝis nun tute plenumis la samajn kondiĉojn kiel ĉi tiu; ĉiu estis aŭ tro (aŭ maltro) plena, aŭ neinteresa, aŭ sen [[ekzerco]]j, aŭ sen ekzercoj utilaj, aŭ ne sufiĉe grandigita. Mi do persone opinias, ke Tra la Jaro forigas tre longe sentatan bezonon, kaj ke, dum la jam ekzistantaj libroj kredeble estas pli helpaj al komencanto sen instruisto, kaj havas ĉiu sian apartan bonaĵon, la nuna estas ĝuste tiu bezonata por uzo en lernejoj kaj kursoj, aŭ por privata instruado—eble kun aldono de Ĉefeĉa ŝlosilo. Entute ĝi tre bone povos efektivigi sian idealon. “La progresado de la konitaĵo ĝis la nekonitaĵo; la provado de la progreso malpli per traduko el unu lingvo en alian, ol per originala verkado en la lingvo ellernota, kaj per konstanta interparolado de la lernantoj, aŭ kun la instruisto aŭ reciproke unu kun alia.” Leginte grandan parton de la libro, mi trovis preskaŭ neniun preseraron aŭ kritikindaĵon. ''Li'' (p. 80) devus esti Di'. La frazo “mi ne mankos la okazon” (p. 37) kvankam eble klarigebla ne ŝajnas tre klara. Oni povus aldoni (p. 11) ke ''sia'' estas uzata nur ĉe la tria [[persono]]. Mi hezitus diri, (p. 96) ke ''volonte'' estas adverba participo de ''voli''. La klarigoj pri ''uj'' kaj aliaj [[sufikso]]j ne estas tre plenaj — kredeble intence. Sendube la tuta Esperantistaro ŝuldas varmajn dankojn al la talenta verkintino, kaj al la grava kaj entreprenema firmo Dent (kiu jam aliĝis al UEA kaj reklamas Esperante). Mi esperas, ke la libro trafos la bone meritatan sukceson.|M.C.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 114, Junio (1914)}} ===[[Eric Walker]]=== '''Eric Walker''' naskiĝis en februaro 1925 kaj estis direktoro de [[British Esperanto Association]] de 1999 ĝis 2005 (laŭ find-and-update.company-information.service.gov.uk). Li havis ankaŭ aliajn pli gravajn rolojn. ===[[Rhoda Mary Warburton]]=== '''Rhoda Mary Warburton''' (naskiĝis probable en 1899; mortis la 3-an de decembro 1915) estis brita esperantistino en [[Harrow]]. ===[[Elizabeth Warlow]]=== '''Elizabeth Warlow''' (naskiĝis probable en 1825; mortis la 12-an de marto 1920) estis brita esperantistino en Londono. ===[[Albert Wheeler]]=== '''Albert M. Wheeler''' (naskiĝis 1872?; mortis la 12-an de oktobro 1944) unu el la pioniroj en [[Barrow-in-Furness]]<ref>La Brita Esperantisto, n475-476_nov-dec 1944 </ref>. ===[[Oscar Wihl]]=== '''Oscar M. Wihl''' (naskiĝis 1871?; mortis 15-a de aŭgusto 1940) estis brita esperantisto<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 426-427-428, Oktobro ĝis Decembro (1940)</ref>. {{referencoj}} ===[[Thomas Wright]]=== '''Thomas WRIGHT''' (naskiĝis probable en 1847; mortis la 12-an de majo 1933) estis brita esperantisto en [[Turvey]], [[Bedfordshire]]. === [[Phillip C. Willey]] === '''Philip C. WILLEY''' (naskiĝis en [[1922]], mortis [[1989]] en [[Bristolo]] post kelkmonata malsano) estis [[UEA]]-delegito en [[Portishead]], [[Anglio]], kaj fakdelegito pri turismo. === [[E. T. Whitaker]] === '''E. T. WHITAKER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en [[1906]]) estis pioniro en [[Shrewsbury]], Anglio. ===[[John Whitaker]]=== '''John WHITAKER''' (naskiĝis probable en 1853; mortis la 16-an de septembro 1929) estis esperantisto en [[Bath]]. ===[[Harry Whitley]]=== '''Harry WHITLEY''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1923) estis brita esperantisto en [[Armley]], [[Leeds]] ekde 1906. Li forlasis la lokan societon en 1907 por starigi grupon ĉe la [[Salem Congregational Church]], de kiu li estis ano<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 224, novembro 1923</ref>. {{referencoj}} ===[[Webster Williams]]=== D-ro '''Webster WILLIAMS''' (naskiĝis en 1868; mortis la 25-an de majo 1923 en [[Rhyl]]) estis brita esperantisto kaj kuracisto. Li movadis ĉefe ĉe blinduloj en [[Manchester]], kie li estis prezidanto de loka Esperanto-grupo<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 220, julio 1923</ref>. {{referencoj}} ===[[William Robert Wood]]=== '''William Robert WOOD''', plumnome ''Mr. Wu'' (naskiĝis 1891; mortis la 22-an de marto 1933) estis brita esperantisto en Londono ekde 1921. Li verkis artikolojn por gazetoj. Dum jaroj li estis la Prezidanto de la Esperanto-grupo en [[Torquay]]. Li estis konsilanto de [[BEA]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 337, majo 1933</ref>. {{referencoj}} ===[[Tom Wood]]=== '''Tom WOOD''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 7-an de Junio 1917) estis esperantisto en [[Todmorden]]. Li, kiel soldato, mortis dum la Batalo de [[Messines]] en Belgio<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 153, septembro 1917, paĝo 75</ref>. {{referencoj}} ===[[Edward Worthington]]=== '''Edward G. Worthington''' (mortis la 22-an de marto 1940) estis esperantisto en [[Bournemouth]]. ===[[Thompson Whyte]]=== '''Thompson WHYTE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 30-an de novembro 1924) estis esperantisto en [[Edinburgo]]. == Y == === [[Kenneth John Young]] === '''Kenneth John YOUNG''' (naskiĝis en [[1916]], mortis la {{daton|22|januaro|1982}} en [[Derby]], [[Britio]]) estis aktiva membro de pluraj lokaj kaj regionaj Esperanto-organizaĵoj. Li okupiĝis i.a. pri elektronika terminaro, kiu restis inter liaj manuskriptoj. ==Z== ===[[Frank Zocher]]=== '''Frank Zocher''' (mortis aŭgusto 1938) estis brita esperantisto en [[Croydon]]. ==Referencoj== <references/> {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Britaj esperantistoj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Britaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Britaj]] 5uff7cqzt3yoyfsvpkei1huqjoxp5e4 9456224 9456219 2026-08-18T13:32:16Z Roberto 609 /* Gladys Gladstone Solomon */ 9456224 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[brita esperantisto|britaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri britaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:britaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de britaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de britaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == ===[[Susanna Lister Adams]]=== '''Susanna Lister Adams''' (naskiĝis 1848?; mortis la 13-an de Julio 1940) estis esperantistino en [[Hastings]]. Ŝi movadis ĉefe ĉe blinduloj.<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 424-425, Aŭgusto - Septembro (1940)</ref> {{referencoj}} === [[Jeremy Addis]] === '''Jeremy ADDIS''' estis angla Esperantisto kiu vivis en Irlando.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210102075746/https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |arkivdato=2021-01-02 }}</ref><ref>[https://www.irishtimes.com/culture/books/books-ireland-founder-jeremy-addis-on-its-first-40-years-1.2649640]</ref><ref>[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===[[Arthur Allen]]=== '''Arthur Allen''' (mortis en februaro 1941) estis esperantisto en [[Leek]]. === [[Ken Alexander|Ken]] kaj [[Naomi Alexander]] === '''Ken ALEXANDER''' (naskiĝis en [[1913]], mortis en aŭgusto [[2009]]) estis fervora aktivulo de la [[Londona Esperanto-Klubo]] kaj fariĝis edzo de [[Naomi Christina Butler]], kiu same estis aktiva en la Londona Esperanto-Klubo, kie ili interkonatiĝis. Ken Alexander estis redaktoro de [[La Brita Esperantisto]] de 1949 ĝis 1953. La paro Alexander, delonge ne vidita, reaperis vizite al la malfermo de la nova [[Esperanto-domo Barlaston|Esperanto-Centro en Barlaston]] en [[2002]]. === [[Wilfrid M. Appleby]] === '''Wilfrid M. APPLEBY''' (naskiĝis en [[1892]], mortis en majo [[1989]]) estis [[UEA]]-delegito en la angla urbo [[Cheltenham]] de 1931 ĝis 1987. Filatelisto. Aŭtoro de ''Ĉu vi scias?'' (Esperanto Publishing Company, Ltd., 1944) kaj muzikfolio "Kongresanino." Redaktoro de ''Guitar News''; la oficiala organo de International Classic Guitar Association. <!-- George B. Atkinson - iu ajn informo??? --> ===[[Francis G. Archer]]=== '''Francis G. ARCHER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 27-an de junio 1934) estis esperantisto en [[Watford]]. ===[[Rebecca Asquith]]=== '''Rebecca ASQUITH''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 21-an de decembro 1931) estis brita esperantistino, kiu partoprenis la grupon je [[Keighley]]. == B == ===[[Edward Cresswell Baber]]=== '''Edward Cresswell BABER''' (naskiĝis en 1850; mortis en 1910) kirurgiisto, estis brita esperantisto kaj medicina diplomito de la [[Londona Universitato]]. Li specialiĝis pri malsanoj rilate je la [[gorĝo]], oreloj kaj nazo, kaj estis la fondinto de la ''Brighton and Sussex Throat and Ear Hospital'' en [[Brajtono]], en 1909 ĉe la Internacia Medicinista Kongreso en [[Budapest]] li prezentis Esperante verkitan tezon pri sia fako. Li estis estrarano de [[BEA]]. ===[[Thomas Grahame Bailey]]=== Pastro '''Thomas Grahame Bailey''' (naskiĝis 1872; mortis la 5-an de aprilo 1942) estis brita esperantisto naskita en [[Brita Hindio|Brita Hindujo]]. Li edukiĝis en Edinburgo, 25-jaraĝan li estis [[misiisto]] en [[Panĝabo (Brita Hindio)|Punĝabo]]; poste li fariĝis [[Lektoro]] ĉe [[Londona Universitato]]. Li majstris multajn orientajn lingvojn. Lerninte Esperanton en 1905, li elektiĝis [[LK]]-ano en 1925. Li estis Honora Prezidanto de la [[Londona Klubo]]. Li diris [[prediko]]n en St. Giles’ Edinburgo, ĉe la soleno de la Esperanta [[traduko]] de la [[Biblio]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 445-446 majo 1942</ref>. ===[[George Bairstow]]=== '''George Bairstow''' (naskiĝis 1890?; mortis la 5-an de novembro 1945) estis brita esperantisto. ===[[George Ballinger]]=== '''George Ballinger''' (naskiĝis 1863?; mortis la 16-an de decembro 1938) estis esperantisto en [[Cheltenham]]. ===[[Charles Barnes]]=== '''Charles Barnes''' (naskiĝis 1869?, mortis la 15-an de februaro 1938) estis esperantisto en [[Colchester]]. ===[[Frances Bartholomew]]=== '''Frances M. Bartholomew''' (mortis la 9-an de marto 1937) estis esperantistino en [[Letchworth]]. ===[[Charles Dawson Baxandall]]=== '''Charles Dawson BAXANDALL''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 16-an de marto 1932) estis esperantisto en [[Wallasey]]<ref> [[La Brita Esperantisto]] - numero 325, majo (1932)</ref>. ===[[Malcolm Beattie]]=== '''Malcolm H. Beattie''' (mortis la 4-an de majo 1941) estis esperantisto de 1911 ĝis sia morto en [[Eastbourne]]. Post vizito al la [[UK 1911|Antverpena Kongreso]] li deĵoris en Hindujo, kaj fondis grupon en Calcutta en 1912<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 437-438</ref>. ===[[Louisa Mary Bedwell]]=== '''Louisa Mary BEDWELL''' (naskiĝis probable en 1850; mortis la 21-an de julio 1930) estis esperantistino en [[North Hill]]. === [[Toby Barbock]] === '''Toby BARBOCK''' estis esperantistino en [[Skotlando]] dum la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis belec-konkurson en la [[UK 1929]]. === [[Florence Barker]] === '''Florence BARKER''' estis esperantistino en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * La lingvo de la bestoj. Heroldo de Esperanto, [[Köln]], 24 paĝoj, 1931. {{Citaĵo|La teksto de ĉi tiu prelego estas verkita en preskaŭ senerara Esperanto. Pli grava malĝustaĵo estas nur la akuzativo ĉe la prepozicio kontraŭ. „Provo al la libereco“ ŝajnas al mi iom nekutima esprimo, „stratoj kun densa irado“ eble ne internacie komprenebla. La tendencon mi tute aprobas, sed volas aldoni, ke en ĉiuj kazoj, kiam temus pri savo de besto per pereo de pli valora homo (krimulojn mi ne konsiderus tiaj) mi ne opinius justa la savon de tiu besto.|[[Wolfgang Biehler|D-ro fil. W. Biehler]]. Aŭstria Esperantisto n.80 (okt 1931)}} {{citaĵo|Prelego farita dum kunsido de “Amikoj al la Bestoj” en Kolegio Christ Church, Oxford, ĉe la [[UK 1930|22-a Universala Kongreso de Esperanto]]. Kun portreto de la hundino Chum. |[[Brazila Esperantisto]] 1932 jarkolekto 23, nnumero 01-03, januaro-marto}} ===[[Henry Bartlett]]=== '''Henry BARTLETT''' (naskiĝis en 1843; mortis la 31-an de aŭgusto 1923) kuracisto estis brita esperantisto el [[Foulsham]], [[Norfolk]]. Li vojaĝis alilanden ĉ. 1910, kaj fine en 1920 ekloĝis en [[Auckland]], [[Novzelando]], kie li mortis. === [[A. Barton]] === '''A. BARTON''' estis socialista esperantisto. En 1906 li faris paroladon pri Esperanto en klubo socialista de [[Sheffield]].<ref>Rusa Esperantisto. ''Esperantista Movado''. Nro 6 p. 525. Jun-Jul, 1906</ref> <!-- Daniela Bauzá-Phillips - iu ajn informo??? --> === [[Cecil Morris Bean]] === '''Cecil Morris BEAN''' estis brita matematikisto kaj esperantisto. En 1937, en lia traduko publikiĝis la romano ''La Naiveco de Pastro Brown'' de [[Gilbert Keith Chesterton]], kaj en 1954 li publikigis [[Matematika terminaro (Bean 1954)|Matematikan terminaron]], kiu aperis kiel aparta libreto, sed ankaŭ dissendiĝis kiel dua parto de la [[Jarlibro 1954 de Universala Esperanto-Asocio]]. ===[[James Beswick]]=== '''James BESWICK''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en januaro 1935) estis brita esperantisto en Londono. ===[[Joseph James Birkett]]=== '''Joseph James BIRKETT''' (naskiĝis probable en 1875; mortis la 22-an de januaro 1934) estis esperantisto en [[Grange-over-Sands]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 349, majo 1934</ref>. {{referencoj}} ===[[Robert J. Bishop]]=== '''Robert J. BISHOP''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 10-an de februaro 1930) estis esperantisto en [[Enfield]]. ===[[Robert Black]]=== '''Robert BLACK''' (naskiĝis probable en 1862; mortis en aprilo 1930) estis esperantisto en [[Hull]]. === [[James Andrew Blaikie]] === '''James Andrew BLAIKIE''' (blejki) (naskiĝis la {{daton|4|aprilo|1846}}, mortis la {{daton|21|decembro|1929}}) estis angla esperantisto, konata matematikisto, universitata ekzamenisto kaj montogrimpisto. Li esperantistiĝis en 1905. Li kunlabore tradukis [[La malbela anasido]] tiujare kaj [[Bela Joe]] en sia lasta jaro. ===[[Philip D. Blake]]=== '''Philip D. BLAKE''' (naskiĝis la 6-an de septembro 1869. mortis la 17-an de februaro 1929) estis esperantisto en Londono. En 1906 li helpis fondi kurson en [[Kilburn]]. <!-- Edmund R. Blackett - iu ajn informo??? --> ===[[Arthur Blott]]=== '''Arthur Blott''' (1858(?)- 23-a de aŭgusto 1912) estis brita esperantisto en Londono en la komenco de 20-a jarcento. Jam en 1903 li partoprenis la ekskursojn al Boulogne kaj Le Havre, kiuj funkciis kiel alkonduko al la unua [[UK 1907|Universala Kongreso]]. Li estis la prezidanto de la Charing Cross Esperanto Klubo.<ref>Esperanto n132 okt 1912</ref> === [[H. E. Board]] === '''H. E. BOARD''' estis esperantisto en Britio en la unua duono de la 20-a jarcento. Verko: * H. E. Board. '''Esperanto for the Blind'''. Eldonejo Eklezia Esperanto-Ligo, Huddersfield, 1919. {{Citaĵo|Raporto legita antaŭ kunveno okazinta la 20-an de Majo 1919 en la ''«National Library for the Blind»'', Londono. La aŭtoro montras ĉion kion Esperanto jam faris por la blinduloj ĉiulandaj kaj la grandegan utilon atingotan de la ĝenerala uzo de nia lingvo de tiu interesega klaso de homoj en la tuta mondo.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ===[[James Bolton]]=== '''James Bolton''' (naskiĝis 1929?; mortis la 31-an de julio 1940) estis esperantisto en [[Hoghton]], apud Preston<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 424-425, Aŭgusto - Septembro (1940)</ref>. {{referencoj}} ===[[Henry Charles Bond]]=== Pastro '''Henry Charles BOND''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 15-an de marto de 1925) estis esperantisto en [[Keymer]], Sussex. Li predikis Esperante en [[Eastbourne]] en 1913<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 241, aprilo 1925</ref>. {{referencoj}} ===[[James B. Bottomley]]=== '''James B. Bottomley''' (mortis la 21-an de septembro 1935) estis esperantisto en [[Keighley]], [[Rutherglen]] kaj [[Utley]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 367, Novembro (1935)</ref>. {{referencoj}} === [[John J. Boutwood]] === '''John J. BOUTWOOD''' (baŭtŭud) (naskiĝis la {{daton|14|novembro|1860}} en [[Luton]]) estis angla komercista sekretario kaj esperantisto, kiu aktivis interalie kiel gvidanto de la ''Societo por Helpo al Patrinoj kaj Infanetoj''. Li esperantistiĝis en [[1912]], estis vicprezidanto de [[Brita Esperanto-Asocio]], prezidanto de la loka Esperanto-grupo en [[Hastings]]. Li verkis plurajn esperantlingvajn teatraĵojn. ===[[Arthur Bowker]]=== '''Arthur BOWKER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 11-an de julio 1934) estis esperantisto en [[Sheffield]]. ===[[Emily Bowkett]]=== '''Emily Bowkett''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 22-an de aprilo 1922) estis esperantistino en [[Southport]]. ===[[Robert C. Bowkett]]=== '''Robert C. BPWKETT''' (naskiĝis 1867; mortis la 3-an de aŭgusto 1932) estis esperantisto en [[Southport]]. === [[Albert Boyce]] === '''Albert E. BOYCE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|31|julio|1965}} en [[Londono]]) estis brita esperantisto kaj multjara [[delegito de UEA]] en [[Bristol]]. ===J. W. Boys=== '''J. W. BOYS''' (naskiĝis la 20-an de nov. 1848; mortis la 17-an de sept. 1924) estis esperantisto en [[Bridgeport]]. ===[[Philip Bracegirdle]]=== '''Philip Bracegirdle''' (mortis 1944) estis brita esperantisto kiu mortis en [[Java]] kiel militkaptito dum Dua Mondmilito<ref>[[La Brita Esperantisto]] n467-468_mar-apr 1944</ref>. ===[[James F. Brazier]]=== '''James F. BRAZIER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de majo 1931) estis brita esperantisto. ===[[Tom Gordon Briggs]]=== '''Tom Gordon Briggs''' (naskiĝis 1892?; mortis la 13-an de junio 1938) estis brita esperantisto ekde 1905 en [[Woodthorpe]]. Li estis edzo de [[Mary Briggs]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 399, Julio (1938)</ref>. ===[[Frank Harwood Briscoe]]=== '''Frank Harwood BRISCOE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 4-an de aprilo 1916 en [[Etaples]]) estis brita esperantisto ekde 1911 en Londono. Li militservis ĉe Reĝa Aera Korpuso (antaŭulo de [[Reĝa Aerarmeo]]) dum la [[Unua mondmilito]]. === [[Josiah A. Briscoe]] === '''Josiah A. BRISCOE''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la {{daton|26|februaro|1993}}) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[turismo]] en [[Harrogate]], [[Britio]]. ===[[John Brooks]]=== '''John BROOKS''' (naskiĝis probable en 1833; mortis en 1909) estis brita esperantisto, prezidanto de Esperanto-grupo de [[Nottingham]]. ===[[Robert A. F. Bruce]]=== '''Robert A. F. Bruce''' (mortis 1938) estis esperantisto en Edinburgo. ===[[Stewart Bruce]]=== '''Stewart J. Bruce''' estis esperantisto en [[Sheffield]] en la unua duono de 20-a jarcento. ===[[Hilda Bull]]=== '''Hilda Bull''' (naskiĝis la 22-an de junio 1943) blinda esperantistino, unu el la pionioroj de Esperanto en Britio. ===[[Kate Butcher]]=== '''Kate Butcher''' (mortis la 18-an de oktobro 1939) estis esperantistino en [[Ipswich]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 416, Decembro (1939)</ref>. {{referencoj}} == C == === [[Percy James Cameron]] === '''Percy James CAMERON''' (kameron), kiu uzis la [[pseŭdonimo]]n Norémac) estis brita esperantisto kaj oficisto, kiu naskiĝis la 5-an de septembro 1884 en Londono - la mortodato nekonatas. Liberpensulo, vegetarano, kontraŭmilitulo, li eklernis Esperanton en 1905. Inter 1912 kaj 1916 li funkciis kiel sekretario de la Londona Esperanto-klubo. Li verkis recenzojn por ''[[British Esperantist]]'', Esperanto-kurson por sindikataj gazetoj kaj okazajn artikolojn. {{EdE|C}} ===[[George Carrington]]=== '''George Carrington''' (naskiĝis 1868?; mortis la 27an de oktobro 1936) estis esperantisto en [[Londono]]. ===[[Henry Cecil Edwards Carter]]=== '''Henry Cecil Edwards CARTER''' (naskiĝis probable en 1879, mortis la 26-an de januaro 1934) tradukisto de la Agrikultura Ministerio, estis brita esperantisto en [[Deptford]] kie li gvidis kursojn. ===[[Richard Carter]]=== '''Richard CARTER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 9-an de majo 1932) estis esperantisto en [[Liverpool]]. <!-- Antony R. Cartwright - iu ajn informo??? --> ===[[Lewis Caw]]=== '''Lewis J. CAW''' (naskiĝis 1846; mortis la 20-an de januaro 1931) estis esperantisto en [[Edinburgo]] ekde 1907. Li estis ano de estraro de loka Esperanto-grupo. ===[[Jonathan Chadwick]]=== '''Jonathan Chadwick''' (naskiĝis 1852?; mortis la 22-an de oktobro 1946) estis unu el la pioniroj en [[Rochdale]]. ===[[Leslie Chilvers]]=== '''Leslie Chilvers''' (mortis la 22-an de januaro 1944) estis esperantisto en [[Nottingham]]. ===[[Florence Chinery]]=== '''Florence H. Chinery''' (naskiĝis 1866; mortis la 5-an de januaro 1948) estis esperantistino en [[Ipswich]]. ===[[Henry Clark]]=== '''Henry Clark''' (mortis la 20-an de januaro 1942) estis esperantisto en [[Sidcup]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 443-445</ref>. === [[Horace J. Clayton]] === '''Horace J. CLAYTON''' estis brita esperantisto. Li aparte aktivis en sia hejmurbo [[Sheffield]]. ===[[William Ellis Clayton]]=== '''William Ellis Clayton''' (naskiĝis 1872?; mortis la 15-an de novembro 1942) estis brita esperantisto en Londono. ===[[Robert Ingham Clegg]]=== '''Robert Ingham Clegg''' (naskiĝis en 1866 - mortis la 4-an de decembro 1931) estis esperantisto el [[Lancashire]]. Li mortis en [[Cleveland]]. ===[[Anthony Cocks]]=== '''Anthony Cocks''' (mortis la 11-an de februaro 1948 en Antverpeno) estis brita esperantisto ekde 1905. ===[[Fred. A. Coole]]=== Serĝento '''Fred. A. Coole''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1916) estis esperantisto en [[Cheltenham]], kiu mortis en batalkampo dum la [[Unua mondmilito]] <ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 141, septembro (1916)</ref> === W. R. E. Coles=== '''W. R. E. Coles''' (naskiĝis probable en 1841; mortis la 7-an de marto 1925) estis brita esperantisto. ===A. B. Colville=== '''A. B. Colville''' (naskiĝis probable en 1853; mortis la 9-an de novembro de 1925) estis brita esperantisto, iama Prezidanto de la Esperantista Societo de [[Portsmouth]]<ref>La Brita Esperantisto - numero 249, decembro (1925)</ref> ===[[Ethel Cook]]=== '''Ethel Cook''' (mortis la 9-an de aprilo 1942) estis esperantistino en [[Ilford]]<ref>[[La britaesperantisto]] n445-446_maj-jun. 1942</ref>. ===[[Arthur H. Constance]]=== '''Arthur H. Constance''' (mortis la 20-an de julio 1937) estis esperantisto en [[Wood Green]], Londono. === [[Alexander Coutts]] === '''Alexander COUTTS''' (kuts) (naskiĝjaro nekonata, mortis en [[1958]]) estas brito kaj skoto. Li estas liberpensulo, dum pluraj jaroj sekretario de Edinburga Esperanto-Societo kaj fervora membro de Frataro de Britaj Kristanaj Esperantistoj. <!-- Douglas F. Coates - iu ajn informo??? --> ===[[Charles Edward Cowper]]=== '''Charles Edward COWPER''' (naskiĝis probable en 1849; mortis la 30-an de januaro 1929) estis unu el la fondintoj de [[Brita Esperanto-Asocio]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 287, februaro 1929</ref>. {{referencoj}} == D == === [[Edmund Edward Fournier d'Albe]] === [[Dosiero:Edmund_Edward_Fournier_d'Albe_(1868-1933).png|eta|dekstra|E E Fournier d'Albe]] '''Edmund Edward Fournier D'ALBE''' (n. en 1868 en Irlando, m. la 29-an de junio 1933, [[St Albans]], [[Hertfordshire]], [[Anglio]]) estis irlanda Esperantisto, <ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |titolo=pri li vidu artikolon en la retejo esperanto.ie |alirdato=2020-11-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |arkivdato=2020-12-01 }}</ref><ref>[[:en:Edmund Edward Fournier d'Albe|kaj ankaŭ la vikipedian artikolon en la angla]]</ref> kiu interalie estis forta apoganto de [[tutkeltismo]]. {{referencoj}} ===[[William Davies]]=== '''William Davies''' (mortis la 29-an de julio 1938) lernejestro, estis esperantisto en [[Morriston]] apud Swansea<ref>La Brita Esperantisto - Numero 401, Septembro (1938)</ref>. {{referencoj}} ===[[Thomas Dawson]]=== '''Thomas Dawson''' (mortis la 5-an de februaro 1938) estis esperantisto en [[Alva]], Skotlando. En 1909 li fondis la Esperanto-Societon de [[Partick]] ĉe la [[YMCA]]<ref> La Brita Esperantisto - Numero 395, Marto (1938)</ref>. {{referencoj}} ===[[Har Dayal]]=== '''Har Dayal''' (mortis februaro 1940) estis esperantisto en Londono. ===[[Arthur Dixon]]=== '''Arthur Dixon''' (mortis la 12-an de majo 1936) estis esperantisto en [[Manchester]] kaj movadis ĉefe ĉe skoltistoj. ===[[Archibald Dodd]]=== '''Archibald Dodd''' (mortis la 23-an de januaro 1947) estis brita esperantisto. ===[[Emily Dovey]]=== '''Emily Dovey''' (mortis la 3-an de septembro 1940) estis esperantisto. ===[[Edward T. Doran]]=== '''Edward T. Doran''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 29-an de decembro 1932) estis esperantisto en [[Sale]], [[Cheshire]]. ===L. E. Doran=== S-ino '''L. E. DORAN''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 20-an de novembro 1925) estis sekretario de la Esperantista Societo de [[Manchester]]. === [[Robert Augustus Davis]] === '''Robert Augustus DAVIS''' (dejvis), [[anglo]], romkatolika [[pastro]]. Naskiĝis la [[2-an de decembro]] [[1860]] en [[Bath]]. Prezidanto de [[Angla Ligo de Katolikaj Esperantistoj]]. Artikoloj en [[The Esperantist]], [[1903]]. Li estis aktiva esperantisto. === [[George Dickinson]] === '''George Dickinson''' (dikinsn) (naskiĝis la 10-an de junio 1865; mortis la 24an de decembro 1936<ref> La Brita Esperantisto - Numero 382, Februaro (1937)</ref>) estis skota eksa poŝtoficisto kaj esperantisto. Li naskiĝis en [[Haddington]], [[East Lothian]], Skotlando, kaj mortis en Edinburgo 71-jaraĝa. Li esperantiĝis en 1910, kaj 14 jarojn estis prezidanto, poste honora prezidanto de la Esperanto-grupo Leith, havenurbo en la teritorio de [[Edinburgo]]. ===[[Henry C. Drummond]]=== Kapitano '''Henry C. Drummond''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de julio 1916) estis skota esperantisto, nevo de Prof. [[Henry Drummond]]. Kapitano en la Argyll kaj Sutherland Highlanders, mortis sur la batalkampo dum la [[Unua mondmilito]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 141, Septembro (1916)</ref>. {{referencoj}} === [[Fraser S. Dunbar]] === '''Fraser S. DUNBAR''' (1926 - aŭtune 2000) estis iama delegito kaj gvidinto de kursoj en Ipswich (Britio). Aparte lastatempe, li grave kontribuis al la administra laboro de Esperanto-Asocio de Britio. == E == ===[[Alexander Easson]]=== '''Alexander Easson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis 1912 en [[Victoria]]) advokato, estis skotlanda esperantisto en [[Edinburgo]]. ===[[Osborne Eaves]]=== '''Osborne Eaves''' (naskiĝis 1867?; mortis la 7-an de oktobro 1944) estas esperantisto en [[Harrogate]]. ===[[Edward Ede]]=== '''Edward Ede''' (naskiĝis 1863?; mortis la 14-an de julio 1940) estis esperantisto en [[Cardiff]]. === [[A. J. Edmonds]] === Pastro '''Arthur J. EDMONDS''' (naskiĝjaro nekonata, mortis 71-jara la [[19-an de junio]] [[1914]] en [[Great Gransden]]) anglikana pastro, estis angla esperantisto, unu el la pioniroj en la [[Unuiĝinta Reĝlando]]. Li estis paroĥestro de [[Great Gransden]], [[Sandy]], [[Bedfordshire]]. Li partoprenis en la klopodoj por la [[UK 1907|Tria Internacia Kongreso en Cambridge]]. Tradukis [[Hiawatha]] de [[Longfellow]], multon el [[Homero]], k. a., kaj partoprenis la tradukon de la [[Nova testamento]]. Verkoj: * A. J. Edmonds kaj [[William Phillimore]]. '''Du Premiitaj Tezoj'''. Eld. [[Brita Esperanto-Asocio]], Londono, 1914. *'''La grava signifo de l’ Nova Testamento en Esperanto'''. Eld. la aŭtoro, Londono, 1925(?) {{EdE|E}} === [[Arthur Edmondson]] === '''Arthur EDMONDSON''' (naskiĝis en [[1899]], mortis la {{daton|9|novembro|1976}} en [[Jorkŝiro]], [[Britio]]) estis [[brita esperantisto]]. Li lernis Esperanton en [[1928]] kaj estinta unu el la plej aktivaj movadanoj en la urboj [[Bingley]], [[Bradford]] kaj [[Keighley]], kie li gvidis multajn Esperanto-kursojn. Kun sia edzino Ethel li membris en [[BEA]] kaj [[UEA]] dum kvardeko da jaroj. === [[Charles Edwards]] === '''Charles EDWARDS''' estis brita esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko * ''Gvidlibro de Ĝibraltaro''. Eld. [[British Esperanto Association]], Londono, 1911(?), (18X12), 38 paĝoj. ===[[Jack Edwards]]=== '''Jack Edwards''' (naskiĝis 1853?; mortis la 15-an de junio 1942) estis estis [[pioniro]] de Esperanto en [[Kimrujo]]. Lia lasta raportita parolo estis la jeno (pri Dr. Zamenhof): ''Y dyn bach symlaf a mwyaf diradres a welsech erioed''<ref>[[La brita esperantisto]] n449-450_sep-okt 1942</ref>. === [[Michael J. Elliott]] === '''Michael J. ELLIOTT''' (eljot) estis angla esperantisto, metodista pastro, doktoro teol. Li naskiĝis 28 okt. 1852 en [[Carlisle (Kumbrio)|Carlisle]]. Ricevis ateston de [[L.L. Zamenhof]] mem en la unuaj tagoj Ĉeestis la UK en [[Boulogne]], 1905. Partoprenis la kontroladon de la tradukon de [[Malnova Testamento]]. ===[[Frederick Budd Elwell]]=== '''Frederick Budd Elwell''' (naskiĝis probable en 1872 en [[Ilford]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 348, aprilo (1934)</ref>; mortis la 22-an de februaron 1934) estis esperantisto en Londono. Li estis kunfondinto de „Ĥemia-Farmacia Sekcio“ de [[TEKA]] en 1930. Li kunlaboris en la organizado de [[Biblioteko Butler|biblioteko de BEA]] en 1931 atentante la gazetaran fakon. ===[[Peter Esslemont]]=== '''Peter Esslemont''' estis brita esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Verko: *'''Zamenhof and Esperanto'''. Eld. la aŭtoro, [[Aberdeen]], 1948(?), 16 pĝ. == F == ===[[Albert G. Farley]]=== Kaporalo '''Albert G. Farley''' (naskiĝis probable en 1898; mortis la 17-an de novembro 1918 en [[Lisbono]]) estis brita esperantisto en [[Tufnell]], Londono. Li soldatiĝis en 1915 dum [[Unua mondmilito]]. ===[[Noble Farmer]]=== '''G. Noble Farmer''' (naskiĝis en la 1840-aj jaroj; mortis la 5-an de marto 1932) estis esperantisto ekde 1906 en Londono. ===[[Derrick Faux]]=== '''Derrick P. Faux''' estis brita esperantisto dum la 20-a jarcento. Li eldonis la serion por infanoj [[Legu kaj Lernu]]. Verkoj: *'''Kion vi faras. Ekzercaro por junaj lernantoj de Esperanto.''' Eldonita de la aŭtoro, [[Oxon]], 1965(?) === [[David Featherstone]] === '''David FEATHERSTONE''' (naskiĝis en [[1923]], mortis la {{daton|8|marto|2002}}) estis Esperanto-instruisto kaj reprezentanto de Asocio de Esperanto-instruistoj en Britio, fakdelegito de UEA pri biblioj kaj diservoj kaj estrarano de Kristana Esperantista Ligo Internacia. ===[[Oscar T. Fenner]]=== '''Oscar T. Fenner''' (naskiĝis probable en 1890, mortis la 8-an de marto 1919) muzikisto, estis brita esperantisto en [[Windsor]]. Inter liaj komponaĵoj estas en Esperanto “ La Alvoko.” === [[Harold Fillingham]] === '''Harold FILLINGHAM''' (naskiĝis en [[1909]], mortis la {{daton|18|aprilo|1996}}) estis [[brita esperantisto]]. Pli ol 20 jarojn delegito en [[Nottingham]] (Britio) kaj longtempa sekretario de la loka klubo, li verkis pri sia juneco aŭtobiografian libron en Esperanto, ''[[Bulwell]]''. ===[[Albert Firth]]=== '''Albert Firth''' (naskiĝis 1885?; mortis la 24-an de novembro 1943) estis brita esperantisto en [[Huddersfield]]. ===[[James H. Fitton]]=== '''James H. Fitton ''' (naskiĝis 1877?; mortis en februaro 1943) estis brita esperantisto. Multajn jarojn li oficis ĉe Yorkshire'a Federacio kaj estis eldonisto de kelkaj esperantaj libroj, kiel ''Joseph Rhodes'' kaj ''[[Kiel atingi Edinburgon]]''. ===[[Mary Flugel]]=== '''Mary Flugel''' (mortis la 24-an de majo 1936) estis esperantistino, patrino de [[John Carl Flugel]]. === [[James Lloyd Ford]] === '''James Lloyd FORD''' (naskiĝis en [[1915]], mortis en septembro [[1979]]) estis ekde [[1957]] fakdelegito pri konstruado kaj SOS-aŭtoservo en [[Walton-on-Thames]], [[Britio]]). ===[[Robert Edmund France Foulger]]=== '''Robert Edmund France Foulger''' (naskiĝis 1873?; mortis la 27-an de januaro 1936) estis esperantisto en [[Epsom]]. === [[Tom C. Fraser]] === '''Tom C. FRASER''' (naskiĝis en [[1908]], mortis en [[1992]] en [[Kirkcaldy]], [[Britio]]) estis dumviva [[UEA]]-membro kaj delegito en Kirkcaldy. ===[[Constance Freeman]]=== '''Constance Freeman''' (mortis la 17-an de junio 1944) estis esperantistino en Londono. === [[Helen Fryer]] === '''Helen Fryer''' estis brita esperantistino en la unua duono de 20-a jarcento. Lia lernolibro ''The Esperanto Teacher'' havis multegajn reeldonojn. Verko: * ''The Esperanto Teacher''. {{Citaĵo|Reeldono de la bonega lernolibro por angloj, jam de longe konata de la samideanoj. La aŭtorino konstruis sian libron sur la fundamentaj gramatiko kaj ekzercaro de D-ro Zamenhof. Kolekto da uzataj esprimoj utilaj, angla traduko de la ekzercaro, malgranda aro da simplaj legaĵoj kaj iom ampleksa vortareto angla-esperanta kompletigas la [[libro]]n kaj faras ĝin taŭga por memlernantoj.|[[Belga Esperantisto]] n090-091 (aug-sep 1922)}} === [[Dorothy Fulford]] === '''Dorothy FULFORD''' (naskiĝis en [[1920]], mortis la {{daton|19|julio|1996}} en [[Redland]], [[Britio]]), dum kvarona jarcento delegito en Bristolo, fakdelegito pri SOS-aŭtoservo kaj virinaj aferoj kaj iama sekretariino de Bristola Esperanto-Societo. == G == ===[[Charles Trevor Gauntlett]]=== '''Charles Trevor Gauntlett''' (mortis la 29-an de decembro 1935) muzikisto, estis brita esperantisto. === [[Leonard Ivor Gentle]] === '''Leonard Ivor GENTLE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|20|decembro|1988}} en [[Londono]], [[Britio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. Li verkis aŭ tradukis pli ol 140 himnojn en Esperanton, kaj ludis orgenon ĉe la monataj Esperanto-diservoj en Londono dum pli ol 26 jaroj. === [[Herbert V. George]] === '''Herbert V. GEORGE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|10|decembro|1991}} en [[Torpoint]], [[Britio]]) estis [[brita esperantisto]], [[delegito de UEA]] kaj prezidanto de la grupo en [[Plymouth]]. ===[[Harry Stanley Gibson]]=== '''Harry Stanley Gibson''' (mortis la 16-an de septembro 1936) estis esperantisto en [[Immingham]]. ===[[Alban Giles]]=== '''Alban Giles''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de majo 1933) estis esperantisto en [[Newport]], Shropshire. ===[[Frederick Arnold Goodliffe]]=== '''Frederick Arnold Goodliffe''' (mortis la 26-an de januaro 1944) pioniro en [[Letchworth]] de 1911, li eldonis gvidfolion de [[Letchworth]], kaj iniciatis grandskalan vendon de Esperanta Sapo propagande<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 471-472, jul-aŭg 1944</ref>. ===[[Oswald Goodman]]=== '''Oswald Goodman''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en marto 1930) estis esperantisto en [[St Albans]], sekretario de loka grupo, en la komenco de 20-a jarcento. ===[[Thomas Grieve]]=== '''Thomas Grieve''' (mortis la 7-an de januaro 1942) estis brita esperantisto. ===[[Vincent Grimmitt]]=== '''Vincent Grimmitt''' (naskiĝis 1868?; mortis la 27-an de junio 1948) estis esperantisto en Londono. Li lernis Esperanton en 1908<ref>https://eo.wikisource.org/wiki/Adresaro_de_la_personoj_kiuj_ellernis_la_lingvon_%E2%80%9EEsperanto%E2%80%9D/Serio_XXIX/Peco_2</ref>. ===[[Amelia Grogan]]=== '''Amelia Grogan''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 20-an de septembro 1930 en Germanio) estis esperantistino en Londono. ===[[Charles Grugeon]]=== '''Charles Grugeon''' (naskiĝis 1889?; mortis la 28-an de julio 1948) edukisto kaj psikologo, estis esperantisto en [[Henley-on-Thames]], vicprezidanto de [[Reading Esperanto Society]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 521-522, Septembro - Oktobro (1948)</ref>. == H == ===[[Fred Hadfield]]=== '''Fred Hadfield''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 27-an de januaro 1927) estis diversfoje Prezidanto de la Esperantista Societo de [[Huddersfield]]. ===[[Keturab Hawkesworth]]=== '''Keturab Hawkesworth''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de novembro 1932) esperantistino en [[Southport]] ===[[Frank Hall]]=== '''Frank Hall''' (mortis januaron de 1941) estis esperantisto en [[Walthamstow]]. Li mortis pro "malamika agado" dum Dua Mondmilito <ref> La Brita Esperantisto - Numeroj 431-432, Marto - Aprilo (1941)</ref> ===[[George F. Beacham Hall]]=== '''George F. Beacham Hall''' (mortis la 30-an de julio 1946) estis esperantisto en [[South Cave]], Yorks<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 499-500 nov-dec 1946</ref>. ===[[Herschel S. Hall]]=== '''Herschel S. Hall''' estis brita esperantisto dum la komenco de 20-a jarcento. Verkoj: *'''La Premiito. Novelo originale verkita en Esperanto'''. Eld. [[Librejo Esperanto]], Moskvo, 1913(?); {{citaĵo|Jen verko, kies temo havas specialan intereson por la Esperantistoj. Inteligenta junulo loĝanta kun sia malriĉa patrino, revas plibonigi sian vivstaton kaj tiun de la patrino per studvojaĝo tra la mondo. Lerninte Esperanton li volas verki rakonton por konkurso de la Internacia Kongreso de Esperantistoj, kun la espero utiligi al sia celo la premion gajnotan. Tion, kio okazas ni lasos priskribiĝi de la aŭtoro. La stilo estas tre bona, kelkfoje prezentanta karakteron originalan. |A.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 104, AÅgusto (1913)}} *'''[[Rakonto kaj aventuro]]'''. Eld. American esperantist co., Washington D.C., ~1911. (kun Henry H. Barroll); === [[Flora Hardcastle]] === '''Flora Hardcastle''' estis brita esperantistino en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko: * 1923: ''Barbra, unuakta teatraĵo'' de [[Jerome K. Jerome]]. ===[[Leonard Harding]]=== '''Leonard Harding''' (mortis en januaro 1942) blindulo, estis esperantisto en [[Portsmouth]] ekde 1930. Li verkis muzikon por [[La Vojo]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 443-434</ref>. ===[[Alfred Harris]]=== '''Alfred Harris''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 12-an de oktobro 1928) lerneja inspektoro, estis brita esperantisto el [[Kew]], Surrey ekde 1907. === [[James Tyler Harrod]] === '''James Tyler HARROD''' (naskiĝis la {{daton|19|januaro|1870}} en [[Hayes]]) estis angla lernejestro kaj esperantisto. Li estis instruisto en [[kvakero|kvakeraj]] lernejoj [[1891]]-[[1930]], kaj en [[1922]] komencis Esperantan instruadon en la lernejo de [[Sibford]]. Ekde [[1931]] li estis sekretario de la [[Kvakera Esperantista Societo]]. === [[Mabel Harrod]] === '''Mabel HARROD''' (naskiĝis la {{daton|20|julio|1871}} en [[Ackworth]], mortis la 2-an de novembro 1942) estis anglino kaj instruistino. Ŝi instruis en liceoj kaj gastlernejoj inter la jaroj 1892 kaj 1930 en [[Sibford]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] n453-454_jan-feb 1943</ref>. Ŝi estis lerneja organizisto kaj prelegisto por la [[Ligo de Nacioj]]. Ŝi multe propagandis Esperanton. === [[Peter Harvey]] === '''Peter HARVEY''' (naskiĝis en [[1915]], mortis la {{daton|5|marto|1997}}) estis skota fervojisto kaj esperantisto 50 jarojn aktiva en la regiono de [[Glasgovo]] (Skotlando) kaj 25 jarojn en [[Internacia Fervojista Esperanto-Federacio]]. En 1985 kaj 1986 li estis la prezidanto de Glasgova Esperanto-Societo. ===[[Edgar Hawkins]]=== '''Edgar A. Hawkins''' (mortis la 16-an de marto 1941) estis brita esperantisto. ===[[Ernest Haworth]]=== '''Ernest Haworth''' (mortis la 2-an de decembro 1939) estis esperantisto en [[Burnley]]. ===[[Alexander Haxton]]=== '''Alexander Haxton''' (mortis la 3-an de decembro 1940) estis esperantisto en [[Perth]], Skotlando. ===[[Mary R. Henningsen]]=== '''Mary R. Henningsen''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 12-an de aprilo 1934) estis esperantistino en [[Worthing]]. === [[William Henry Hirst]] === '''William Henry HIRST''' [herst], anglo, komercisto, instruisto de [[stenografio]] kaj [[Esperanto]]. Naskiĝis la [[3-an de julio]] [[1880]] en [[Huddersfield]], m. nekonata. Unua prezidanto de la tiea Esperanto-Grupo, [[1908]], kaj ofte de tiam sekretario aŭ prezidento. {{EdE|H}} ===[[John Hesketh]]=== '''John Hesketh''' (naskiĝis 1863?; mortis la 7-an de julio 1940) estis esperantisto en [[Birmingham]]. ===[[Arnold Higginson]]=== '''Arnold Higginson''' (mortis 1938) estis esperantisto en [[Ashton-on-Ribble]], [[Preston]], ekde 1922<ref>La Brita Esperantisto - Numero 401, Septembro (1938)</ref>. ===[[Clement Hill]]=== '''Clement Hill''' (mortis la 7-an de marto 1943) estis esperantisto en [[Hastings]]. ===[[Louise Holden]]=== '''Louise Holden''' (mortis en aprilo 1937) estis esperantistino en [[Bradford]]. Blindulino kaj instruistino de blinduloj dum 45 jaroj. Ŝi instruis [[Esperanto]]n al multaj el siaj lernantoj, kaj kondukadis ilin karavane al la Universalaj Kongresoj<ref>La Brita Esperantisto - Numero 385, Majo (1937)</ref>. ===[[Ernest Holmes]]=== '''Ernest Holmes''' (mortis la 19-an de januaro 1940) estis esperantisto en [[Clowne]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 419, Marto (1940)</ref>. ===[[Henry Horseman]]=== '''Henry J. Horseman''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 26-an de oktobro 1928) estis brita esperantisto el [[West Hartlepool]] ekde 1907. ===[[Mary Caroline Hezlett]]=== '''Mary Caroline Hezlett''' (naskiĝis 1874?; mortis la 22-an de majo 1935) estis esperantistino ekde 1910 en [[Coleraine]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 363, Julio (1935)</ref>. {{referencoj}} ===[[George Higgie]]=== '''George Higgie''' (naskiĝis probable en 1848; mortis la 6-an de februaro 1935) estis brita esperantisto. Higgie eldonis kelkajn Esperantajn librojn pri [[Skotlando]]. Li estis entuziasma pioniro ankaŭ de [[Pitmana stenografio]] kaj de literada reformo<ref> La Brita Esperantisto - Numero 359, Marto (1935)</ref>. {{referencoj}} ===[[William Higgins]]=== '''William Higgins''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 12-an de februaro 1927) estis esperantisto ekde 1912. Li estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Shiregreen]], [[Sheffield]] kaj prezidinto de loka Esperanto-grupo. ===[[Thomas W. Holmes]]=== '''Thomas W. HOLMES''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de septembro 1929) estis blinda esperantisto en [[Shepperton]], urbeto en la tradicia graflando [[Surrey]] en [[sudokcidenta Anglio]], kaj kunlaboranto de [[Esperanta Ligilo]]. === [[Nora Holmes]] === '''Nora HOLMES''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la {{daton|14|majo|1993}}) estis vidvino de [[Honoraj prezidantoj de UEA|honora prezidanto]] de [[UEA]] [[Harry Holmes]]. Ekde [[1927]] ŝi estis motoro de la [[Londona Esperanto-Klubo|Londona Esperanto-klubo]]. Ŝi estis [[UEA]]-[[fakdelegito]] pri virinaj aferoj, kampo sur kiu ŝi aktivis ankaŭ ekster la Esperanto-movado. === [[Patricia Holt]] === '''Patricia HOLT''' (naskiĝis en [[1925]], mortis la {{daton|21|januaro|1990}} en [[Sandown]], [[Anglio]]) estis [[dumviva membro de UEA]]. === [[John Edward Hookham]] === '''John Edward HOOKHAM''' (hukm), anglo, urboficisto. Naskiĝis la [[15-an de aŭgusto]] [[1880]] en [[Londono]]. Esperantistiĝis [[1911]]. De 1922 vicsekr. de IKUE. De 1926 sekr. de [[Angla Ligo de Katolikaj Esperantistoj]]. ===[[Florence Horncastle]]=== '''Florence Horncastle''' (naskiĝis 1868?; mortis la 25-an de majo de 1942) estis esperantistino en [[Croydon]], kie ŝi estis sekretariino de loka grupo.<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero n449-450 sep-okt 1942</ref> ===[[James Barr Horne]]=== '''James Barr Horne''' (mortis la 22-an de novembro 1940) estis esperantisto en Glasgow. === [[Richard Howard]] === '''Richard HOWARD''' estas aktiva brita esperantisto. Li studis lingvojn en Nordirlando, kaj li iam laboris kiel prezentisto en la [[ĉeĥa radio]] en [[Prago]]. Nun li loĝas en [[Northampton]], kie li pasigis la junaĝon. ===[[Thomas Hudson]]=== '''Thomas Hudson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 23-an de marto 1913) estis esperantisto en [[Leeds]]. ===[[David Hunter (esperantisto)]]=== '''David Hunter''' (naskiĝis en 1839; mortis la 8-an de junio 1914) estis brita esperantisto en [[Cork]]. == I == ===[[Lillian Ibbetson]]=== '''Lillian Ibbetson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 9-an de oktobro 1931) estis esperantistino en [[Sheffield]]. === [[Lizzie Iddon]] === '''Lizzie IDDON''' estis angla esperantistino, kiu naskiĝis la [[12-an de aŭgusto]] [[1867]] en [[Accrington]] kaj mortis la [[19-an de januaro]] [[1960]], 92-jara. Ŝi fondis Esperanto-grupojn en [[Southport]] kaj [[Accrington]], kaj ekde la jaro [[1910]] estis esperanta instruisto. En [[1914]] ŝi kroniĝis "Reĝino" kun ora medalo ĉe [[Literatura Esperanta Konkurso]] por originala versaĵo. === [[Harry Ingham]] === '''Harry INGHAM''', anglo, instruisto en gimnazioj. Li mortis en 1968, 84-jara. Esperantisto 12949. Del. de UEA en Bury. ===[[Thomas Inglis]]=== '''Thomas Inglis''' (mortis 1943) dumviva blindulo, estis brita esperantisto en Edinburgo. ===[[Jennet Mand Inman]]=== '''Jennet Mand Inman''' (naskiĝis 1848?; mortis la 23-an de aprilo 1941) estis esperantistino ekde 1907. Ŝi eldonis mallongigitan tradukon de ''[[La vojaĝoj de Gulivero|Gulliver en Liliputlando]]'' por infanoj<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 439-440</ref>. ===[[Elizabeth B. Ireland]]=== '''Elizabeth B. Ireland''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 18-an de marto 1930) estis esperantistino en [[Hove]]. Ŝi uzis la pseŭdonimon ''Stella''. Verko: * Esperanto in twelve lessons. A Text-book with the Grammar very simply arranged in twelve lessons, followed by Twelve Reading Lessons (with a Key). Eld. de [[British Esperanto Association]], London, 1922. {{Citaĵo|Tre bona kaj simpla lernolibro, laŭ ni tre taŭga por memlernantoj.|[[Belga Esperantisto]] n090-091 (aug-sep 1922)}} === [[Aaron Irvine]] === '''Aaron IRVINE'''<!-- naskiĝdato ankoraŭ mankas--> estas brita esperantisto, kiu vivas en la urbo [[Carrickfergus]] de [[norda Irlando]].<!-- fonto: https://www.facebook.com/irvdel/about --> Ekde la 2000-aj jaroj li flegas la ampleksan retejon ''lingvo.org''. * [https://www.lingvo.org la retejo ''lingvo.org''] * [https://www.youtube.com/watch?v=qk__DpngFQk la 15-minuta animacia filmo ''Sintel'', kiun li dublis al Esperanto] == J == ===[[Edward Collins Jack]]=== '''Edward Collins Jack''' (naskiĝis 1879/; mortis la 2-an de majo 1938) estis esperantisto el [[Perth]], Skotlando, loĝanta en [[Wellington]], Nov-Zelando, kies Esperanto-klubon li prezidis. En 1929 li estis unu el la fondantoj de [[NZEA]]. ===H. C. Jack=== '''H. C. Jack''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 11-an de oktobro 1925) estis brita esperantisto en [[Rutherglen]]. ===[[Fergus Fraser Jamieson]]=== '''Fergus Fraser Jamieson''' (naskiĝis 1916?; mortis la 2-an de aprilo 1941) estis esperantisto en Glasgow. === [[Ernest Bertram Johnson]] === '''Ernest Bertram Johnson''' (naskiĝis la 14-a de oktobro 1889 en [[Portsmouth]], mortojaro nekonata, estis angla esperantisto kaj helpadministranto en kuirista fako de brita [[mararmeo]] en [[Portsmouth]]. Esperantistiĝinte en 1909, li dum pluraj jaroj gvidis la grupon en Portsmouth ĉiuflanke. ===[[Rachel Johns]]=== '''Rachel Johns''' (mortis la 28-an de oktobro 1948) estis esperantistino en [[Westcliff]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 515-516 n 515-516 1948 pĝ 148</ref>. ===[[William Jolly]]=== '''William Jolly''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de septembro 1916) lernejestro, estis brita esperantisto en [[Oban]]. ===[[Henry Jones]]=== '''Henry Jones''' (mortis la 24-an de februaro 1937) el [[Swansea]], pioniro de Esperanto en [[Suda Kimrujo]] kaj prezidinto de la tiea Federacio<ref>La Brita Esperantisto - Numero 384, Aprilo (1937)</ref>. {{referencoj}} ===[[Rhys Jones]]=== '''Rhys JONES''' (naskiĝis probable en 1845; mortis la 22-an de decembro 1925) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Cardiff]]. == K == ===[[James Katterns]]=== '''James L. Katterns''' (naskiĝis 1858?; mortis la 16-an de marto 1946) estis esperantisto en [[Dringhouses]]<ref>La Brita Esperantisto. n.493-494 maj-jun 1946</ref>. ===[[Patrick Keily]]=== '''Patrick T. Keily''' (mortis en majo 1949) ĵurnalisto, blindulo, estis esperantisto en [[Alford]]. Li kantis en [[UK 1937|Universala Kongreso de Varsovio en 1937]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 422-423, Junio - Julio (1940)</ref>. {{referencoj}} === A. Barton Kent === '''A. Barton Kent''' estis brita esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj ''*«A COMMON COMMERCIAL LANGUAGE». — An address by Mr. A. Barton Kent, to the members of the London Chamber of Commerce and Others''. Eld. [[Londona Komerca Ĉambro]], London, 1918(?) 16 paĝoj 21,5X 13,5 cm. {{Citaĵo|Angla Parolado pri Esperanto farita la 31-an de Majo 1918 antaŭ la citita komerca ĉambro. Bonega propandilo por varbi inter la komercistaro.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ''*UNE LANGUE COMMERCIALE COMMUNE. — Conference faite par Mr. A . Barton Kent aux membres de la Chambre de Commerce de Londres et autres personnalités le vendredi 31 mars 1918''. Eldonis la Societo de Amikoj de Esperanto, Parizo, 1918(?) 20 paĝoj 23,5 x 10,5 cm. {{Citaĵo|Franca traduko de la ĉi antaŭe citita parolado, aranĝita de S-roj Grosjean-Maupin kaj E. Sayer.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ===[[Agnes M. King]]=== '''Agnes M. King''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de marto 1933) estis esperantistino en [[Hartlepool]] ekde 1923. === [[Albert King]] === '''Albert KING''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la {{daton|3|junio|1992}}) estis [[UEA]]-fakdelegito pri arto en [[Bristolo]] ([[Britio]]). === [[Geoffrey King]] === '''Geoffrey KING''' (naskiĝis la {{daton|17|julio|1947}}, mortis la {{daton|19|julio|2018}}) estis dum pli ol tri jardekoj la bibliotekisto de la [[Esperanto-Asocio de Britio]]. Nekrologo pri li aperis en numero 985 de [[La Brita Esperantisto]]. ===H. F. Locke King=== '''H. F. Locke King''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 28-an de januaro 1926) estis brita esperantisto. === [[Gerald Kyffin-Taylor]] === '''Gerald KYFFIN-TAYLOR''' (naskiĝis la {{daton|9|marto|1863}} en [[Liverpool]]) estis brita parlamentano, solicitoro, notario, brigada generalo kaj esperantisto. Inter 1910 kaj 1915 li estis membro de la brita parlamento ''[[House of Commons]]''. Li estis protektanto de la Esperanto-grupo en [[Londono]]. == L == ===[[Hubert Lane]]=== '''Hubert Lane''', ankaŭ nomita '''Dubert'''<ref>Bitarkivo.org: [[La Brita Esperantisto]] - numero 335, marto 1933, pĝ 55 </ref> (naskiĝis probable en 1897; mortis la 17-an de decembro de 1932) estis brita esperantisto. {{referencoj}} === [[Stanley Lane-Poole]] === [[Dosiero:Jijel, 1664.jpg|eta|[[Jijel]] en 1664 de [[Stanley Lane-Poole]]]] Prof-o [[Stanley Edward Lane Poole]] estis angla esperantisto kiu vivis en [[Dublino]] ([[:en:Stanley Lane-Poole|artikolo en la angla]]) === [[Mary Larrad]] === '''Mary LARRAD''' (naskiĝis en [[1910]], mortis en oktobro [[2000]] en [[Old Colwyn]], Britio) estis dumviva membro, iama delegito pri virinaj aferoj. Ŝi forte interesiĝis pri kantado en Esperantokaj kunlaboris kun John en la pretigado de « BEA Kantokolekto » en [[1971]]. ===[[Agnes Lavender]]=== '''Agnes Lavender''' (mortis la 8-an de januaro 1942) estis esperantisto en [[Manchester]]. ===[[George Coles Law]]=== '''George Coles Law''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 15-an de aprilo 1914) estis brita esperantisto en [[Plymouth]]. Li estis unu el la pioniroj de la Esperantista movado en Anglujo. Li estis la unua membro kaj unua prezidinto de la Battersea'a Esperantista Klubo. Li kunlaboris en la [[Poliglota Vade-mecum de Internacia Farmacio]]. === [[Ken Lawrence]] === '''Ken LAWRENCE''' (naskiĝjaro en 1909 aŭ 1910, mortis 49-jara en [[1958]]) estis [[angla esperantisto]]. Post la [[Dua Mondmilito]] li estis kasisto de la Esperanto-klubo de [[Birmingham]], kaj dum kelkaj jaroj funkciis kiel peranto de la Belarta Konkurso de UEA. ===[[Ernest H. Lawton]]=== '''Ernest H. Lawton''' (naskiĝis 1869?; mortis la 9-an de marto 1947) orgenfabrikisto; estis brita esperantisto. ===[[Lydia M. Layng]]=== '''Lydia M. Layng''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 20-an de novembro 1930) estis esperantistino en [[Abingdon]]. ===[[Ernest Lee]]=== '''Ernest Lee''' (naskiĝis 1868; mortis la 17-an de novembro 1940) estis esperantisto en [[Crewe]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 429-430, Januaro - Februaro (1941)</ref>. {{referencoj}} ===[[Gabriel Dawson Lewis]]=== '''Gabriel Dawson Lewis''' estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Liverpool]]. Verkoj *'''Notes on English Grammar and Comparisons with Esperanto'''. Eld. la aŭtoro, 1938(?) ===[[Henrietta Lewis]]=== '''Henrietta Lewis''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 14-an de januaro 1919) estis brita esperantistino, edzino de [[Joseph Lewis]], unu el la pioniroj en Britio. === [[Richard Lishman]] === '''Richard LISHMAN''' [liŝmn] (naskiĝis la {{daton|25|novembro|1850}} en [[Newcastle-on-Tyne]]) estis [[angla esperantisto]] kaj ekslernejestro. Li estis honora prezidento de [[Nordorienta Esperanto-Federacio]]. Dum kelkaj jaroj li instruis Esperanto-kursojn. === [[Edward G. Lock]] === '''Edward G. LOCK''' estis [[brita esperantisto]]. Kun [[Mason Stuttard]] li verkis la lernolibron ''Nelsons Esperanto Course'' (1946, 1952). === [[Alfred Wheeler Lyndridge]] === '''Alfred Wheeler LYNDRIDGE''' [lindriĝ] estis [[brita esperantisto]] kaj [[instruisto]] pri [[komerco]]. Naskiĝis la [[25-an de decembro]] [[1877]] en [[Brierley Hill]]. Fondinto de komerca lernejo. Alfaranto de Pitmana [[Stenografio]] al Esperanto. === [[George Lyons]] === '''George Lyons''' estis angla esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Li militservis kaj partoprenis okupon de [[Aŭstrio]] dum dua mondmilito. Li kontaktigis la esperantistojn de [[Graz]] kaj helpis la rekonstruon de tiea movado<ref>[[Aŭstria Esperanto-Revuo]].''Adiaŭo de s-ano George Lyons.''. N. 4-5, p. 83-84. Nov-dez 1946</ref>. {{referencoj}} == M == === [[Alasdair MacCaluim]] === '''Alasdair MacCaluim''' (naskiĝis en [[Glasgovo]]) estas skota esperantisto [https://legacy.esperanto.org.uk/eab/eab_news/2012-04-20_brita_kongreso.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211028202211/https://legacy.esperanto.org.uk/eab/eab_news/2012-04-20_brita_kongreso.htm |date=2021-10-28 }}, tradukisto kaj aktivisto de la [[skotgaela lingvo]]. Li verkis ''Reversing Language Shift: The Role and Social Identity of Scottish Gaelic Learners''. Publike, li ne konigis sian naskiĝjaron, nur informas ke li edziĝis en aŭgusto 1996 kaj studis en la [[universitato de Edinburgo]] de 1996 ĝis 2002. Ekde novembro 2002 li deĵoras kiel tradukisto, precipe al la skogaela, kaj lektoro en la [[parlamento de Skotlando]]. El tio eblas dedukti, ke li devus havi naskiĝjaron komende de la [[1970-aj jaroj]], eventuale fine de la [[1960-aj jaroj|1960-aj]]. Eksteraj ligiloj: * [https://treanaichean.wordpress.com/ lia reta taglibro en la] [[skotgaela lingvo]] * [https://www.instagram.com/alasdairmaccaluim/ en la retejo] ''[[instagram]]'' * [https://www.facebook.com/alasdair.maccaluim en la retejo] ''[[Facebook]]'' kaj * [https://www.linkedin.com/in/alasdairmaccaluim/ en la retejo] ''[[LinkedIn]]'' ===[[David McCracken]]=== '''David M. McCracken''' (mortis la 4-an de julio 1947) estis esperantisto en Glasgow. === [[Agnes Gibson Macfarlane]] === '''Agnes Gibson MACFARLANE''' (mkfarlen) estis skota librotenistino kaj esperantistino. Multajn jarojn ŝi estis la prezidantino de la Esperanto-societo en [[Partick]] kaj funkciis kiel [[delegito de UEA]] en la urbo. ===[[Basil McGrath]]=== '''Basil McGrath''' estis brita esperantisto en [[Manĉestro]] dum la unua duono de 20-a jarcento. Verko: ''Konsilio por grupestroj'' 1946(?) {{citaĵo|S-ro Basil McGrath, Manchester, skribas : “La ĉefa kondiĉo por sukceso estas, ke ĉiu ano sentu, ke li mem estas parto de la Societo. Ni neniam havas komitatkunvenojn, sed nur kunvenojn, en kiuj partoprenas la tuta societo. Tiamaniere ĉiu ano voĉe esprimas sian vidpunkton. Pri reklamado ni trovis ke malgrandaj anoncoj pli efikas, ol grandaj. La guto malgranda, konstante frapante, estas tiu, kiu traboras la cerbon de la [[leganto]]. La oficistoj neniam trudu privatajn [[opinio]]jn sur la aliajn anojn. Kuraĝigu ĉiun, eĉ nekonsentante kun li. La [[oficisto]]j estu ĉiam pretaj iri ien ajn por propagandi: ĉar entuziasmo naskas [[entuziasmo]]n. Por la kunvenoj aranĝu programon varian. Komencu ĉiun kunvenon per protokolo pri la antaŭa. Kuraĝigu [[ekskurso]]jn kaj muzikajn kunsidojn. [[Bulteno]] estas necesa komunikilo.”|[[La Brita Esperantisto]] n.493-494 maj-jun 1946}} ===[[Charles MacGregor]]=== '''Charles MacGregor''' (mortis la 16-an de novembro 1943) estis esperantisto en Edinburgo. ===[[Edmond MacGregor]]=== '''Edmond MacGregor''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 31-an de oktobro 1923) estis esperantisto en Glasgow. ===[[William McElgunn]]=== '''William McElgunn''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 22-an de junio 1934) estis esperantisto en [[Belfasto]], kie li gvidis esperanto-kursojn. ===[[Isabella Emily Mcintosh]]=== '''Isabella Emily Mcintosh''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en majo 1926) estis esperantistino en Edinburgo. ===[[William Robert Mackay]]=== '''William Robert Mackay''' (mortis la 16-an de aŭgusto 1941) ankaŭ konata kiel “Uncle Mack” estis esperantisto en [[Ilford]], kies grupo li prezidis<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 439-440</ref>. ===[[James MacKirdy]]=== '''James MacKirdy''' (mortis la 2-an de marto 1940) estis esperantisto en [[Rochdale]], kies loka grupo li estis sekretario. ===[[James Macrae]]=== '''James Macrae''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 9-an de Oktobro 1917 en [[St. Leonards]]) majordomo, estis brita esperantisto . Kiel [[majordomo]] de multaj riĉaj familio en Eŭropo, li multe vojaĝis tra tiu kontinento kaj parolis multajn lingvojn<ref>La Brita Esperantisto - Numero 155, Novembro (1917)</ref>. {{referencoj}} === ? MacKenzie (pastro en Japanio) === El la [[Enciklopedio de Esperanto]] de [[1934]]: "En la printempo de 1903 Mac Ken­zie [sic], skota pastro, [[Kanazawa]], venigis Esperanto-lernolibron el Anglujo al Japanio... L. K. Sur provizora listo montrita en la [[1-a UK]] estis Gauntlett, MacKenzie, nejapanoj, sed loĝintaj en Japanio... Fremdaj esperantistoj venintaj al Japanio kaj helpintaj al la movado... Mac Kenzie" {{EdE|N}} ===[[Charles Mackey]]=== '''Charles R. Mackey''' (naskiĝis probable en 1885; mortis la 8-an de decembro 1912 en [[Edinburgo]]) muzikisto, estis skota esperantisto. ===[[Arthur Maling]]=== '''Arthur T. Maling''' (mortis la 28-an de Septembro 1939) estis brita esperantisto. ===[[Frank Mason]]=== '''Frank Mason''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 4-an de marto 1927) estis esperantisto el [[Spalding]]. Dum unu jaro kasisto de la grupo en [[Grimsby]]. Li estis konsilanto de [[BEA]]. ===[[Lewis Mason]]=== '''Lewis Mason''' (naskiĝis 1866?, mortis la 26-an de februaro 1937) estis brita esperantisto. Li komencis lerni [[Esperanto]]n, kiam li havis jam 60 jarojn<ref>La Brita Esperantisto - Numero 384, Aprilo (1937)</ref>. {{referencoj}} === [[Diccon Masterman]] === '''Diccon MASTERMAN''' (naskiĝis la {{daton|1941-07-07}}) estas [[brita esperantisto]]. Esperantistiĝis en [[1959]]. Magistro pri modernaj lingvoj. [[Konstanta Kongresa Sekretario]] de [[UEA]] (1981-1985), estrarano de UEA (1986-1989). Loĝas en [[Italio]]. Estas vikidatuma kodo pri li [[d:Q125414954]], kaj estas [[:n:Kategorio:Diccon Masterman|vikinovaĵa kategorio]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://kniivila.net/deponejo/folio/Bdmasterman.html detala intervjuo pri li el ''Libera Folio'' de 2004 kun multaj biografiaj informoj], ankaŭ havebla en [[:n:Diccon Masterman volas reklami nian produkton|vikinovaĵoj]] ({{eo}}) === [[Isabella Mears]] === '''Isabella Mears''' estis skota kuracistino kaj esperantistino. En 1881 ŝi kvalifikiĝis pri medicino ĉe ''Royal College of Physicians of Ireland'' kiel unu el la unuaj virinoj, kiuj tiel kvalifikiĝis. En 1889 ŝi fondis kun sia edzo sanitorion en Edinburgo. Ŝi okupiĝis pri la [[Ruĝa Kruco]] kaj pri [[Misiado|misia laboro]] en Ĉinio kaj verkis pri tio en Esperanto. <ref>https://transnationalhistory.net/doing/2022/02/07/microhistory-doctors-and-diseases</ref> <ref>https://www.bmj.com/content/2/3959/1063.3</ref> <ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2457896/?page=1</ref> {{referencoj}} ===[[Henry Havelock Meek]]=== '''Henry Havelock Meek''' (naskiĝis 1859?; mortis la 2-an de aŭgusto 1939) estis brita esperantisto en [[Hastings]]. ===[[Arthur Mee]]=== '''Arthur Mee''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 22-an de januaro 1926) ĵurnalisto, estis esperantisto en [[Cardiff]]. ===[[Amy Meek]]=== '''Amy Meek''' (naskiĝis 1868?; mortis la 23-an de oktobro 1938) estis esperantistino en [[Hastings]]. ===[[Sarah Marianne Megahy]]=== '''Sarah Marianne Megahy''' (naskiĝis 1855; mortis la 29-an de aprilo 1940) estis esperantistino en [[Fulwood]], [[Preston]]. Ŝi estis edzino de [[Basil P. Megahy]]. Esperantistiĝis en 1908. === [[Bob Mellors]] === '''Bob MELLORS''' (naskiĝis en [[1950]], mortis la {{daton|24|marto|1996}} en [[Varsovio]] (murdo)) estis [[brita esperantisto]] kaj kunfondinto de ''Gay Liberation Front (Gej-Liberiga Fronto)'' en Britio. ===[[Charles Middlemiss]]=== '''Charles Middlemiss''' (mortis la 11-a de junio) geologo, estis esperantisto en [[Tunbridge Wells]]. Li lernis Esperanton en 1904. Li vivis en [[Brita Hindio]] laborante en ''Geological Survey Office'' kaj propagandis Esperanton en [[Kalkuto]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] n489-490 jan-feb 1946 </ref>. ===[[Elizabeth Miller]]=== '''Elizabeth Miller''' (naskiĝis 1857?; mortis la 13-an de julio 1940) estis esperantistino en [[Wisbech]]. Ŝi estis kunulino de [[Priscilla Peckover]] ekde 1910.<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 424-425, Aŭgusto - Septembro (1940)</ref> {{referencoj}} === [[Peter Miles]] === '''Peter MILES''' (naskiĝis en [[1929]], mortis en januaro [[2005]]) ekestis angla ŝoforo kaj esperantisto, kiu seninterrompe membris en UEA ekde 1953. Per tutpaĝaj anoncoj, kiuj aperis dum jardekoj en la Jarlibro de UEA,<!-- ekzemple en JL 1982, p. 125 --> la Traduk-Servo Esperanto de la klera ŝoforo en [[Watford]] kaj [[Londono]] fariĝis ĉie konata. ===[[Joseph Alexander Milligan]]=== '''Joseph Alexander Milligan''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 25-an de aprilo 1933) estis esperantisto en [[Liverpool]]. ===[[Robert A. Milner]]=== '''Robert A. Milner''' (naskiĝis probable en 1840; mortis la 15-an de marto 1931) estis esperantisto en Bristol. ===[[Alphonse Minten]]=== '''Alphonse Minten''' (mortis la 12-an de decembro 1938) estis esperantisto en [[Wisbech]]. ===[[Margaret Moir]]=== '''Margaret Moir''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en novembro 1931) estis esperantistino en [[Montrose]] ===[[Charles Henry Molley]]=== '''Charles Henry Molley''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 6-an de februaro 1931) estis kasisto de la Esperantista grupo en [[Reading]]. ===[[Harry Mortimer]]=== '''Harry Mortimer''' (mortis la 27-an de majo 1940) estis esperantisto en [[Manchester]]. ===[[George Moult]]=== '''George Moult''' (mortis la 14-an de majo 1943) estis esperantisto en [[Bristol]]. ===[[Alfred Mudie]]=== '''Alfred Mudie''' (naskiĝis probable en 1845; mortis la 9-an de januaro 1933) estis esperantisto en [[Hove]]. Li estis forta subtenanto de la [[Francis Bacon|Bakona]] aŭtoreco de la verkoj atribuitaj al [[William Shakespeare|Shakespeare]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 335, Marto (1933)</ref>. ===[[Adolf Muenz]]=== '''Adolf Muenz''' (mortis la 19-an de marto 1943) estis brita esperantisto. ===[[John Muir]]=== '''John Muir''' (mortis en aŭgusto 1948) estis esperantisto, prezidanto de [[Dundee Esperanto Group]]. <ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 521-522, Septembro - Oktobro (1948)</ref>. ===[[John Murray (esperantisto)]]=== '''John Murray''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de januaro 1906 en [[Mozambiko]]) estis brita esperantisto. == N == === [[Stanley D. Nisbet]] === [[Dosiero:1987 Esperanto's Time Has Come.jpeg|eta|''Esperanto's Time Has Come'', 1987.]] '''Stanley D. NISBET''' (naskiĝis en [[1912]], mortis la {{daton|14|aprilo|2004}}) estis [[brita esperantisto]], [[delegito de UEA|delegito]] kaj fakdelegito pri [[edukado]] en [[Glasgow]] (Britio). ===[[Hugh Noel Nowell]]=== Pastro '''Hugh Noel Nowell''' (naskiĝis 1871?; mortis la 18-an de marto 1940) paroĥestro de la preĝejo St. Peter, [[Sandwich]], kie li estis pioniro de Esperanto.<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 420-421, Aprilo - Majo (1940)</ref> ===[[Eleanor Norman]]=== '''Eleanor Norman''' (mortis la 18-an de majo 1941) estis esperantistino en [[Kings Norton]], Birmingham. === [[H. Nursall]] === '''H. NURSALL''' (naskiĝis en [[1905]], mortis la {{daton|6|februaro|1977}} en [[Bedford]], [[Britio]]), estis brita esperantisto. Kvankam lerninte Esperanton nur post sia pensiiĝo, estis unu el la ĉefaj lokaj aktivuloj dum la lastaj jaroj. == O == === [[Adrian Oates]] === '''Adrian OATES''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|8|marto|2000}} estis [[brita esperantisto]]). Li estis ĉefo de [[Chester]] Esperanto-Asocio, longdaŭra membro de la [[Nordokcidenta Esperanto-Federacio]] kaj de [[EAB]], [[delegito de UEA]] kaj [[radioamatoro]]. ===[[William Officer]]=== '''William Officer''' (naskiĝis 1857; mortis 1936) estis esperantisto en [[Peterhead]]. ===[[Rushton Ogden]]=== '''T. Rushton Ogden''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1929) muzikisto, estis esperantisto el [[Blackpool]] ekde 1908. ===[[Ronald Older]]=== '''Ronald Older''' (naskiĝis 1922?, mortis 1942) estis brita esperantisto en [[Petworth]], [[Sussex]], mortigita dum la Dua Mondmilito<ref>[[La brita esperantisto]] n445-446 maj-jun 1942</ref>. ===[[Doris May Over]]=== '''Doris May Over''' (naskiĝis 1916?; mortis la 21-an de marto 1943) estis esperantistino en [[Weston-super-Mare]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 459-460</ref>. == P == ===[[Edward Parker]]=== '''Edward Parker''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 8-an de marto 1915) estis esperantisto en [[Shipley]]. Li estis vicprezidanto de [[Jorkŝira Esperantista Federacio]] kaj estrarano de [[Brita Esperanto-Asocio]]. ===[[John Parker]]=== '''John E. Parker''' (naskiĝis 1848?; mortis la 21-an de julio 1943) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Bradford]]. ===[[Frank Parkin]]=== '''Frank Parkin''' (naskiĝis 1890?; mortis la 24-an de aŭgusto 1946) estis esperantisto en [[Sibford Ferris]], [[Banbury]]. Li instruis Esperanton en Friends’ School, Sibford, kie li estis instruisto<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 499-500 nov-dec 1946</ref>. ===[[James Parish]]=== '''James Parish''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 4-an de aprilo 1929) muzikisto, estis esperantisto el [[Watford]]. === [[E. Robert Penny]] === '''E. Robert PENNY''' (naskiĝis en [[1909]], mortis [[1993]] en [[Bury St. Edmunds]], [[Britio]]) estis membro de [[UEA]] seninterrompe ekde [[1938]] kaj multajn jardekojn servis en la Delegita Reto kiel delegito kaj fakdelegito pri mana teksado kaj [[SOS-aŭtoservo]]. ===[[John A. Peart]]=== '''John A. Peart''', lernejestro, estis brita esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento en [[Winchester]]. Verko: * ''Towards International Understanding, aŭ, Per Esperanto al la Sesa Celo. (Esperanto por Rotarianoj).'' Eld. Warren & Son Ltd., Winchester, 1931(?), 32 pĝ. ===[[Herman Philp]]=== '''Herman Philp''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 24-an de oktobro 1919) estis brita esperantisto en [[Aberystwyth]]. === [[Walter Glover Phipps]] === '''Walter Glover PHIPPS''' [fips] (naskiĝis la {{daton|24|julio|1885}} en [[Cheltenham]]) estis [[angla esperantisto]] kaj [[komizo]]. Li estis sekretario de la Cheltenhama Esperanto-grupo de 1913 ĝis 1926 kaj [[delegito de UEA]] de 1914 ĝis 1930. === [[John William Pickard]] === '''John William PICKARD''' [pikard] (naskiĝis la {{daton|16|julio|1866}} en [[Leeds]]) estis [[angla esperantisto]] kaj [[kontisto]]. Li estis esperantisto de [[1899]]. Dum 4 jaroj li estis prezidanto de la Esperanto-societo de [[Manchester]]. ===[[Leonard Pickles]]=== '''Leonard Pickles''' (mortis 9-an de marto 1943) estis esperantisto en [[Keighley]]. === [[Harold Pilling]] === '''Harold PILLING''' (naskiĝis en [[1888]], mortis [[1957]] en [[Burnley]], [[Britio]]) estis iama Prezidanto de la grupo en Burnley. Eklernis Esperanton en 1908, kaj en 1956 elektiĝis Fratulo de BEA. ===[[Ernest Pointer]]=== '''Ernest Pointer''' (naskiĝis la 23-an de novembro 1881; mortis la 6-an de majo 1909 en [[Eppstein]]) estis brita esperantisto el [[Winchester]]. Li diplomiĝis en Universitato de Kembriĝo en 1903 (Pembroke College), kaj li esperantiĝis dum la [[UK 1907|Universala Kongreso de 1907]]. Li komencis movadi en [[Bedford]], sed baldaŭ poste li malsaniĝis de [[ftizo]] kaj mortis. Fontoj: *[[Revuo Esperanto]] n56 5 jun.1909 ===[[Mary Pointer]]=== '''Mary Pointer''' (naskiĝis 1852?; mortis la 8-an de februaro de 1943) estis brita esperantistino. ===[[Fred Pratt]]=== Serĝento '''Fred Pratt''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 28-an de aprilo 1917) filo de filo de W. J. Pratt, estis esperantisto en [[Edinburgo]]. Li estis ano de 15th Royal Scots, kaj mortis en batalkampo dum la [[Unua mondmilito]].<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 153, septembro (1917), pĝ 75</ref> {{referencoj}} === [[Everleigh M. Preston]] === '''Everleigh M. PRESTON''' (naskiĝis en [[1899]], mortis la {{daton|17|januaro|1973}}) estis vicdelegito en [[Bristol]] ([[Britio]]). Krom havi funkcion en [[Brita Esperantista Asocio]], li estis dum pli ol trideko da jaroj membro de [[UEA]] ĝis la morto. ===[[Ernest Edward Pyett]]=== '''Ernest Edward Pyett''' (mortis la 29-an de junio 1936) estis brita esperantisto en [[Blackpool]]. == Q == === [[Dermod Quirke]] === '''Dermod QUIRKE''' ('''D. J. F. Quirke''') kontribuis al [[La Brita Esperantisto]] kaj redaktis unu numeron de ĝi en [[1971]]. Li estis ankaŭ kunlaboranto de [[Sekso kaj Egaleco]]. == R == ===[[William Rae]]=== '''William Rae''' (mortis la 3-an de decembro) estis esperantisto en [[Bournemouth]]. ===[[Charlotte Elisabeth Railton]]=== '''Charlotte Elisabeth Railton''' (mortis la 22-an de julio 1937) estis esperantistino en Manchester. ===[[Herbert Reed]]=== '''Herbert Reed''' (naskiĝis 1866?; mortis la 7-an de oktobro 1946) estis esperantisto en [[Letchworth]]. ===[[Miriam Reeve]]=== '''Miriam Reeve''' (naskiĝis probable en 1843; mortis la 5-an de majo 1934) pioniro de Esperanto en [[Brajtono]] kaj [[Hove]]. ===[[Elizabeth Reid]]=== '''Elizabeth Reid''' (mortis la 17-an de majo 1948) estis esperantistino en Skotlando. ===[[La Rekonstruo de la Roterdama Urbokoro]]=== '''La Rekonstruo de la Roterdama Urbokoro''', [[Konsilejo por la Rekonstruo de Roterdamo]], [[Rotterdam]] 1947(?) {{citaĵo|18-paĝa libreto, ŝajne senpaga. Ĝi priskribas la laboron nun faratan por rekonstrui la detruitan urbocentron. Ilustras ĝin dek [[plano]]j kaj mapoj. Eldonajo unika en nia [[literaturo]], kaj tre interesa por ĉiu, kiu sin okupas pri arkitekturo aŭ urba planado. Lingve modela.|[[La Brita Esperantisto]] - Numeroj 511-512 nov-dec 1947}} ===[[Thomas J. Relf]]=== '''Thomas J. Relf''' (naskiĝis la 22-an de januaro 1859, mortis la 22-an de januaro 1929) estis esperantisto en [[Edgware]]. Li fondis Esperantan grupon en [[Finchley]] en 1907. Li partoprenis la Esperantan Diservon en Londono kiel predikanto kaj kiel orgenisto<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 289, aprilo 1929</ref>. Verko * ''Life, Grave and Gay''. Eld. [[Mascot Press]], [[Amersham]], 1928(?). === [[Eric Revill]] === '''Eric REVILL''', anglo kiu pasigis jardekojn en gvidado en Esperanto-Societo en Manĉestro kaj en la nord-okcidenta federacio. Post transloĝiĝo al [[Norda Kimrio]], li diligente instruis la lingvon al dekoj da gelerantoj. ===[[Alex McNab Rice]]=== '''Alex McNab Rice''' (mortis la 15-an de februaro 1947) estis esperantisto en Glasgow. ===[[John Riley]]=== '''John Riley''' (naskiĝis la 4-an de novembro 1848; mortis la 12-an de majo 1929), juĝisto, estis esperantisto el [[Gazerdine]] ekde 1907. ===[[Albert Henry Rishworth]]=== Kolonelo '''Albert Henry Rishworth''' (naskiĝis 1859?, mortis la 17-an de aŭgusto 1937) estis esperantisto en [[Hull]]. Li prezidis la Societon en Hull jam de ĝia fondo en [[1906]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 390, oktobro (1937)</ref>. ===[[Annie Robb]]=== '''Annie Robb''' (mortis 1943) estis brita esperantistino en Edinburgo ekde 1908. === [[James Roberts]] === '''James ROBERTS''' (n. la 21-an de aprilo 1839 en [[Constantine]], m. 95-jara la 8-a de februaro 1935) estis angla esperantisto en [[Manningham]], kiu inter 1859 kaj 1882 funkciis kiel lernejestro. Li esperantistiĝis en 1922 kaj tiujare, 88-jara, gajnis ateston de la Londona Ĉambro de Komerco pri Esperanto, kun distingo en la parola parto. Duan ekzamenon li sukcesis en sia 93-a jaro, en 1927.<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 359, marto (1935)</ref>. Kiam aperis la [[Enciklopedio de Esperanto]] en [[1934]], li estis la plej aĝa esperantisto de Britio. {{referencoj}} {{EdE|R}} ===[[Millie Rhodes]]=== '''Millie Rhodes''' (mortis la 16-an de septembro 1936) edzino de [[Frank Cockshott Rhodes]], estis esperantistino en [[Keighley]]. ===[[Samuel T. Rodger]]=== '''Samuel T. Rodger''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en septembro 1931) estis esperantisto en Londono. === [[George William Roome]] === '''George William ROOME''' (rum) (naskiĝis la {{daton|27|novembro|1864}} en [[Sheffield]], mortis la {{daton|16|septembro|1958}}) estis anglo kaj instruisto pri angla lingvo. Esperantistigita de [[Richard H. Geoghegan]] en [[1888]]. Prezidanto de la Esperanto-Federacio de [[Yorkshire]]. Prezidanto de [[Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj]] (TAGE) de [[1930]]. ===[[Dennison Ross]]=== ''Sir'' '''Dennison Ross''' (mortis septembro 1940) estis fondinto kaj ĝis 1937 estro de la Lernejo de Orientaj Studoj. Komence li iom dubis pri Esperanto, sed ĉeestinte la [[UK 1938|Universalan Kongreson de Esperanto en Londono]], li diris, ke tiu provo pri la vivanteco de la lingvo plene lin konvinkis. <ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 426-427-428, Oktobro/ Decembro (1940)</ref> {{referencoj}} === [[Olive Rossetti]] === '''Olive ROSSETTI''' (naskiĝis en [[1921]], mortis en [[1993]] en Gosport) estis la dua edzino de [[Reto Rossetti]] kaj ofta kongresano. ===[[Albert Rollo Russel]]=== '''Albert Rollo Russel''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1914) estis brita esperantisto. Li verkis multajn [[artikolo]]jn pri la [[meteorologio]] kaj estis unu el la komitatanoj de [[Bedales School]], [[Petersfield]]. Tie li renkontiĝis kun [[Edmond Privat]] kiu instruis la lingvojn Francan kaj Esperantan en la lernejo kaj fariĝis fervora partiano de Esperanto. == S == === [[Mike Sadler]] === '''Mike SADLER''', naskiĝis en la 1950-aj jaroj, estas brita esperantisto, kiu inter alie per prelegoj kontribuis al la tema programoj de multaj [[Internacia Seminario|Internaciaj Seminarioj]] de GEJ, kontribuante ankaŭ al la [[21-a IS]] 1977/1978 kaj la [[31-a IS]] 1987/1988. === [[Simon Saft]] === '''Simon SAFT''' (naskiĝis en [[Lankaŝiro]], mortis 66-jara la {{daton|2|septembro|1965}}) estis brita esperantisto el [[Salford]]. Kvankam li lernis Esperanton nur en [[1951]], li de tiam estis tre aktiva precipe en la brita movado. === [[John Reynolds Salter]] === '''John Reynolds SALTER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la {{daton|10|majo|1989}} en [[Exeter]], [[Britio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. === [[Charles H. H. Satchell]] === '''Charles H. H. SATCHELL''' (naskiĝis la 1-an de marto 1864 en [[Rugby]], Englando, mortojaro ne konata, sed ĉiukaze post 1934) estis angla esperantisto kaj ko­merca vojaĝisto, kiu estis tre konata en multaj provincaj grupoj. Konsilanto de BEA por [[Edinburgo]]. {{EdE|S}} ===[[William H. Scott]]=== '''William H. SCOTT''' (naskiĝis probable en 1851; mortis en decembro 1925) estis esperantisto en [[Bournemouth]]. Subite li mortis dum li sidis en preĝejo, legante la Esperantan Testamenton. ===[[Frederick Maurice Sexton]]=== '''Frederick Maurice Sexton''' (naskiĝis 1860?; mortis la 9-an de februaro 1946) estis esperantisto en [[Surbiton]]. === [[Watson Senior]] === '''Watson SENIOR''' (naskiĝis la 7-an de februaro 1868 en [[Dewsbury]], mortojaro ne konata, sed ĉiukaze post 1934), estis angla esperantisto kaj me­zurila inspektoro en [[Edinburgo]], kiu interalie oficis kiel prezidanto de Unuigita Societo de Inspektistoj de Pes­iloj kaj Mezuriloj. Esperantisto ekde 1910, li estis multjara prezidanto de la Esperantista Societo en Edinburgo. {{EdE|S}} === [[Charles Shanks]] === '''Charles Shanks''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1916) estis brita esperantisto, unu el la pioniroj en [[Aldershot]]. Li mortis ĉe la Suvla Baseno dum la [[Batalo de Kalipolis]]. Antaŭ la [[Unua mondmilito]] li estis instruisto ĉe ''West End Boys’ School'' en Aldershot. Li soldatiĝis en 1915. === [[Mabel Victoria Schäper]] === '''Mabel Victoria SCHÄPER''', naskita Hewetson (naskiĝjaro nekonata, mortis la 6-an de februaro 1933), estis brita esperantistino loĝanta en [[Essen]], Germanio. Ŝi estis dum multaj jaroj sekretario de la Esperanto-grupo en [[Blackburn]], kaj komitatano de la Federacio de [[Lancashire]] kaj [[Cheshire]]. Poste ŝi [[Geedziĝoj esperantistaj|edziniĝis]] al la germana esperantisto [[Hans Schäper]] kaj translokiĝis al Germanio<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 335, marto (1933)</ref>. {{referencoj}} === [[Francis William Shaw]] === '''Francis William SHAW''' (ŝo) estis angla inĝeniero kaj esperantisto, naskiĝinta la [[19-an de aprilo]] [[1873]] en [[Manchester]]. Li esperantistiĝis en [[1909]] kaj plurajn jarojn estis la [[sekretario]] de la Esperanto-Societo de [[Coventry]]. === [[George Shepherd]] === '''George SHEPHERD''' (naskiĝjaro nekonata, mortis 76-jara la {{daton|27|februaro|1970}}) estis [[brita esperantisto]] en [[Newcastle-upon-Tyne]]. Li lernis Esperanton en 1910, kunfondis la lokan societon kaj regionan federacion kaj estis tre malnova membro de UEA. ===[[Grace Sherris]]=== '''Grace Sherris''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 27-an de julio 1928) estis esperantistino el [[Clacton-on-Sea]]. ===[[Edna Schofield]]=== '''Edna E. Schofield''' (mortis la 4-an de januaro 1942) estis esperantistino en [[Bury]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 443-444</ref>. ===[[Henry Hutchings Short]]=== '''Henry Hutchings SHORT''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 23-an de aprilo 1932) estis esperantisto en [[Moretonharpstead]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 328, aŭgusto (1932)</ref>, unu el la pioniroj en [[Devon]]. {{referencoj}} ===[[Johanna Shorter-Eyck]]=== ''' Johanna Shorter-Eyck''' estas brita esperantisto. Verkoj * ''Internacia kuirlibro''. Eld. [[Brita Esperantista Asocio]], Londono, 1971. ===[[Lucy May Simpson]]=== '''Lucy May Simpson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 1-an de februaro 1934) estis esperantistino en Edinburgo. Ŝi estis fratino de [[Rosa Simpson]]. ===[[Rosa Simpson]]=== '''Rosa Simpson''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 5-an de julio 1934) estis esperantistino en [[Edinburgo]]. Ŝi estis fratino de [[Lucy May Simpson]]. === [[Sybil V. Sly]] === '''Sybil V. SLY''' (naskiĝis en [[1920]], mortis en [[2004]]) estis longtempa delegito de UEA en [[Letchworth]], Britio. Ŝi estis dumviva membro de UEA jam ekde sia infanaĝo kaj fervora kluba aktivulo. Dum multaj jaroj ŝi membris en [[Societo Zamenhof]] kaj subtenis la Novjorkan Oficejon de UEA. ===[[Avis Ellen Smith]]=== '''Avis Ellen Smith''' (mortis la 6-an de novembro 1937) estis esperantistino en [[Kettering]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 392, Decembro (1937)</ref>, edzino de [[Albert Edward Smith]], prezidanto de la Federacio de [[Northamptonshire]]. ===[[Mary Smyth]]=== '''Mary Smyth''' (mortis la 24-an de julio 1937) estis esperantistino en [[Burntisland]]. === [[Gladys Gladstone Solomon]] === '''Gladys Gladstone SOLOMON''', anglino. Aŭtoro de facilaj legolibroj: „E por Infanoj" kaj de alilingvaj lerniloj. ===[[James Speirs]]=== '''James Speirs''' (Paisley 1842- Linz 1912), estis brita esperantisto ekde 1904. Li estis Sekretario dum 40 jaroj de la Svedenborga Societo de Londono. Dank’ al lia iniciativo, la Svvedenborga Societo eldonis Esperantajn tradukojn de la verkoj de [[Emanuel Swedenborg|Svedenborgo]], kaj funkciis kiel eldonisto por multaj verkoj. <ref>Esperanto n 132 okt 1912</ref> ===[[James Somerville-Meikle]]=== '''James W. G. A. Somerville-Meikle''' (naskiĝis probable en 1861; mortis la 22-an de oktobro 1933) estis brita esperantisto. ===[[Herbert Southcombe]]=== '''Herbert W. Southcombe''' (naskiĝis la 21-an de marto 1859; mortis la 21-an de sepetembro 1944) estis esperantisto en [[Kingston-on-Thames]]<ref>[[La Brita Esperantisto]], n 475-476_nov-dec 1944</ref>, li estis unu el la unuaj dek mil esperantistoj listitaj en [[Adresaro de la Esperantistoj]]. Li ĉeestis la [[UK 1905|Bulonjan Kongreson]]. Verko: [[Tiumondaj Fajrokutimoj]], 1905. ===[[Arthur Southee]]=== Pastro '''Arthur P. Southee''' (naskiĝis en 1840, mortis la 28-an de oktobro 1919) estis unu el la pioniroj de Esperanto en Britio.Li partoprenis de organizado de [[UK 1905|Kongreso de Bulonjo]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 184, aprilo 1920</ref>. Li movadis en [[Folkestone]]. === [[John Alan Spencer]] === '''John Alan SPENCER''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la {{daton|2|marto|1999}} en [[Londono]]) estis konata aktivulo de [[SAT]] kaj de ties brita branĉo. ===[[Adeleine Elizabeth Stacy]]=== '''Adeleine Elizabeth Stacy''' (naskiĝis ''Good'' 1859?; mortis la 8-an de aŭgusto 1946) estis esperantistino ekde 1907. ===[[William King Stacy]]=== '''William King STACY''' (naskiĝis probable en 1850; mortis la 15-an de marto 1934) estis esperantisto en [[Woodthorpe]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 349, majo 1934</ref> ekde 1906. {{referencoj}} === [[Walter Haydn Staveley]] === '''Walter Haydn STAVELEY''' (stejvli) (naskiĝis la {{daton|1|julio|1876}} en [[Preston]], mortis la 10-an de februaro 1940 ) estis anglo kaj profesia [[pianisto]]. Esperantisto ekde [[1912]], li laŭ informo de la [[Enciklopedio de Esperanto]] en 1934 estis la prezidento de la Esperanto-societo en Preston. {{EdE|S}} ===[[James Strachan]]=== '''James Strachan''', M.A., lerneja inspektoro, estis brita esperantisto. Verko: *'''Esperanto as a School Subject'''. Eld. Board of Education, Londono, 1941. === [[John Steele]] === '''John STEELE''' (naskiĝis en [[1896]], mortis en decembro [[1996]]), estis engaĝita brita esperantisto, ofta instruinto kaj UK-partopreninto. Kiam li forpasis cent-jara fine de 1996, li probable estis la plej aĝa esperantisto en Britio. Li organizis ambaŭ [[Brita Kongreso de Esperanto|britajn Esperanto-kongresojn]] kiujn gastigis lia urbo [[Southport]], en 1911 kaj 1932. ===[[Florence E. Stevens]]=== '''Florence E. Stevens''' (naskiĝis probable en 1857; mortis la 3-an de aprilo 1925) estis brita esperantistino en [[Welwyn Garden City]]. Ŝi estis patrino de E. R. Edmonds kaj K. M. Stevens. ===[[Robert Stewart]]=== '''Robert Stewart''' (mortis la 15-an de oktobro 1936) estis skota esperantisto en [[Glasgow]], estrarano de Skota Federacio de Esperanto. Li estis sekretario de la [[Scottish Socialist Music Festival]]<ref>La Brita Esperantisto - Numero 380, Decembro (1936)</ref>. {{referencoj}} ===[[Charles Patrick Stuart]]=== '''Charles Patrick STUART''' (naskiĝis probable en 1902; mortis la 15-an de novembro 1928) estis brita esperantisto el [[Stewart's Town]], [[Tyrone]]. ===[[Wilson Henry Sturge]]=== '''Wilson Henry STURGE''' (naskiĝis probable en 1865; mortis la 4-an de marto 1935) estis esperantisto en [[Birmingham]]. ===[[Robert Sutcliffe]]=== '''Robert SUTCLIFFE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1914) inĝeniero, estis brita esperantisto en [[Sutton]] ekde 1902. Li verkis kelkajn artikolojn al [[La Brita Esperantisto]]. En 1907 S-ro Sutcliff fondis la Sutton'an Grupon, de kiu li estis prezidanto dum kelkaj jaroj. Li estis kunulo de firmo ''Legrande kaj Sutcliffe'', kies elpenso de la “Magdala” tuba puto, ebligis, per sia ofta eltrovo de akvo en ŝajne sekegaj lokoj, la ekspedicion al [[Abisinio]] en la jaro [[1868]]. == T == === [[Nigel Tart]] === '''Nigel TART''' (naskiĝis en [[1966]]<!-- eventuale fine de 1965, laŭ [http://www.theargus.co.uk/news/9687843.Testing_time_for_teacher_trapped_in_Brighton_gym/?ref=rss] li estis 46-jara en 2012 --> en [[Ashby de la Zouch]]) estas esperantisto kaj matematika instruisto en [[Brajtono]], kaj fine de la 20-a/komence de la 21-a jarcento la plej konata esperantisto en la urbo. {{referencoj}} ''' Eksteraj ligiloj:''' * [https://www.facebook.com/people/Nigel-Tart/581580582 persona paĝo en] ''[[facebook]]'' * [https://twitter.com/nigeltart persona paĝo en] ''[[twitter]]'' === [[Frank Taylor]] === '''Frank V. TAYLOR''' (naskiĝis en [[1891]], mortis la {{daton|26|februaro|1976}} en [[Halifax]], [[Britio]]), estis membro de UEA depost 1935 kaj dum pluraj jardekoj delegito en sia urbo. En 1924 li en [[Kurri Kurri]], [[Novsudkimrio]], [[Aŭstralio]] edziĝis al la aŭstralia esperantistino ''Adelaide E. Hughes''. La esperantlingva gazetaro amplekse raportis pri la [[geedziĝoj esperantistaj|internacia movada geedziĝo]], kaj la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 menciis ĝin.<ref>[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-g.htm listo sub la kapvorto "Geedziĝoj esperantistaj"] en la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 ({{eo}})</ref> ===[[Eliza Tendall]]=== '''Eliza Tendall''' (naskiĝis 1863?; mortis la 25-an de januaro 1948) estis brita esperantistino en [[St. Leonards-on-Sea]]<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 517-518 maj-jun 1948</ref>. === [[Hilda Tharme]] === '''Hilda THARME''' estis aktiva brita esperantistino. Dum la plejparto de sia vivo ŝi loĝis en Bangor, Kimrio. Tie ŝi foje instruis Esperanton al gelernantoj en [[liceo]]. ===[[Mary Theodore]]=== '''Mary Theodore''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 18-an de marto 1933) estis esperantistino en [[Llanfair Caereinion]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 337, majo (1933)</ref>, ŝi movadis en multaj lokoj de [[Kimrio]]. {{referencoj}} ===[[George Thomson]]=== '''George THOMSON''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 5-an de decembro 1929) estis esperantisto en [[Edinburgo]]. ===[[Blanche Townley]]=== '''Blanche TOWNLEY''', naskita Drinkwater (naskiĝjaro nekonata, mortis la 3-an de januaro 1931) estis esperantistino en [[Clayton-le-Moors]] kaj [[Blackburn]], membro de la grupo en [[Accrington]], kie li gvidis esperanto-kursojn. === [[Robert Ralph Tredgold]] === '''Robert Ralph TREDGOLD''' (naskiĝis la {{daton|3|decembro|1878}} en [[Lee]]) estis [[angla esperantisto]] kaj [[solicitoro]]. En 1931 li estis kasisto de [[Brita Esperanto-Asocio]]. Li tradukis [[himno]]jn por la „[[Himnaro Esperanta]]". == V == === [[Simon Varwell]] === '''Simon VARWELL''' (n. en la 1970-aj jaroj) estas skota esperantisto kaj [[aŭtoro]]. Li verkis ''The Next Stop'' kaj ''Up the Creek without a Mullet'' [http://www.simonvarwell.co.uk/esperanto/] ===[[Ada Kate Vacher]]=== '''Ada Kate Vacher''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 21-an de aŭgusto 1923) estis esperantistino en [[Kensington]] ekde 1909. == W == === [[Lucy E. Waddy]] === '''Lucy E. Waddy''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 29-an de oktobro 1927 en [[Jamaiko]]) estis brita esperantistino dum la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi estis estrino de la Altlernejo por knabinoj en [[Haverfordwest]], [[Kimrio]]. Verko: * '''TRA LA JARO. Esperanta Lernolibro''', 2-a reviziita eldono, 1921. Eldonis J. M. Dent & Sons, Ltd. Londono. {{Citaĵo|Tiu lernolibro estas uzebla en ĉiuj landoj. Ĝi speciale taŭgas por infan­aj kursoj kaj prilaboras la tutan gramatikon en 50 lecionoj kies teksto estas bazita sur la en preskaŭ ĉiuj lernejoj troveblaj kvar bildoj pri la Sezonoj. La libro enhavas multajn kaj metode prezentitajn ekzercojn, kaj ĝi lernigas al la junaj [[lernanto]]j grandan trezoron da vortoj. Ĉar mi mem jam uzis kun bona rezultato tiun gramatikon en porinfana kur­so, mi povas ĝin plenkonscie rekomendi. Estus preferinde, tamen, ke en proksima eldono la lerta verkistino forigu kelkajn nuranglaĵan fraz­konstruojn, kiuj enŝoviĝis en la libron|[[Belga Esperantisto]] n083-084 (jan-feb 1921)}} {{citaĵo|Dank' al Profesoro [[Hengwi Hongg]], la [[Esperanto-movado]] revekiĝas en la malfeliĉa [[Koreo]]. Sed por la instruado de la [[internacia lingvo]] oni bezonas lernolibrojn; feliĉe, Valter Kipman-eldonejo konsentis la represon de la recenzata libro. La [[didakta metodo]] estas klara kaj taŭga por, la lernantoj, universitataj geestudentoj ĝiaj rektaj kaj gramatikaj klarigoj, kune, faciligas kaj agrabligas la lernadon. La libron oni povas atingi interŝanĝo kun Esperanto-libroj; ĉar, pro kaŭzo de la [[milito]], la tieaj samideanoj dezilas akiri tuj alilandajn verkojn, por siaj studoj.|[[Boletín]] n048 (dec 1952)}} {{citaĵo|Ĉi tiu libro estas unu el “''Dent's Modern Language Series''”, redaktata de [[Walter Rippmann]], M.A., kaj similas la ĉiekonatan “''First French Book''”. Ĝi estas verkita tute en Esperanto kaj konsistas el 50 lecionoj por komencantoj, en formo ne de sekaj reguloj, aŭ de amaso da frazoj sen ia interrilato, sed de interesa kaj facila legaĵo—priskriboj, rakontoj, poemetoj, kaj literaturaj elĉerpaĵoj. La lecionoj estas zorge gradigitaj, laŭ bonaj pedagogiaj principoj, kaj ĉe la fino de ĉiu troviĝas simplaj notoj pri gramatiko kun klarigaj [[ekzemplo]]j. La libro dividiĝas nature en kvar partojn — [[Printempo]], Somero, Aŭtuno, Vintro— koresponde al kvar koloraj bildoj, kiujn ĝi enhavas, kaj kiujn la instruisto, se li volos, povas aĉeti pligrandigitajn por pendigo sur la muro. Sed la trajto, kiu ŝajnas al mi plej notinda, estas la ekzercoj, kiuj sekvas ĉiun [[leciono]]n. Ili estas vere admirindaj, kaj (neniel ĉiama afero) efektive pensigas la instruaton kaj ekzercigas lin rilate la ĵuslernitaĵon, kaj la uzon de la lingvo ĝenerale. Instruistoj kiuj, kiel la skribanto, devis dum multaj jaroj konstante verki kaj kopii ekzercojn por siaj kursanoj, scios tion ŝati. Oni ja povas demandi: “Ĉu vere nova lernolibro estas bezonata, aŭ eĉ utila, ĉar jam ekzistas preskaŭ embarasa nombro da bonaj?” Sed konsentante tiun [[fakto]]n, oni devas konfesi, ke neniu alia libro ĝis nun tute plenumis la samajn kondiĉojn kiel ĉi tiu; ĉiu estis aŭ tro (aŭ maltro) plena, aŭ neinteresa, aŭ sen [[ekzerco]]j, aŭ sen ekzercoj utilaj, aŭ ne sufiĉe grandigita. Mi do persone opinias, ke Tra la Jaro forigas tre longe sentatan bezonon, kaj ke, dum la jam ekzistantaj libroj kredeble estas pli helpaj al komencanto sen instruisto, kaj havas ĉiu sian apartan bonaĵon, la nuna estas ĝuste tiu bezonata por uzo en lernejoj kaj kursoj, aŭ por privata instruado—eble kun aldono de Ĉefeĉa ŝlosilo. Entute ĝi tre bone povos efektivigi sian idealon. “La progresado de la konitaĵo ĝis la nekonitaĵo; la provado de la progreso malpli per traduko el unu lingvo en alian, ol per originala verkado en la lingvo ellernota, kaj per konstanta interparolado de la lernantoj, aŭ kun la instruisto aŭ reciproke unu kun alia.” Leginte grandan parton de la libro, mi trovis preskaŭ neniun preseraron aŭ kritikindaĵon. ''Li'' (p. 80) devus esti Di'. La frazo “mi ne mankos la okazon” (p. 37) kvankam eble klarigebla ne ŝajnas tre klara. Oni povus aldoni (p. 11) ke ''sia'' estas uzata nur ĉe la tria [[persono]]. Mi hezitus diri, (p. 96) ke ''volonte'' estas adverba participo de ''voli''. La klarigoj pri ''uj'' kaj aliaj [[sufikso]]j ne estas tre plenaj — kredeble intence. Sendube la tuta Esperantistaro ŝuldas varmajn dankojn al la talenta verkintino, kaj al la grava kaj entreprenema firmo Dent (kiu jam aliĝis al UEA kaj reklamas Esperante). Mi esperas, ke la libro trafos la bone meritatan sukceson.|M.C.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 114, Junio (1914)}} ===[[Eric Walker]]=== '''Eric Walker''' naskiĝis en februaro 1925 kaj estis direktoro de [[British Esperanto Association]] de 1999 ĝis 2005 (laŭ find-and-update.company-information.service.gov.uk). Li havis ankaŭ aliajn pli gravajn rolojn. ===[[Rhoda Mary Warburton]]=== '''Rhoda Mary Warburton''' (naskiĝis probable en 1899; mortis la 3-an de decembro 1915) estis brita esperantistino en [[Harrow]]. ===[[Elizabeth Warlow]]=== '''Elizabeth Warlow''' (naskiĝis probable en 1825; mortis la 12-an de marto 1920) estis brita esperantistino en Londono. ===[[Albert Wheeler]]=== '''Albert M. Wheeler''' (naskiĝis 1872?; mortis la 12-an de oktobro 1944) unu el la pioniroj en [[Barrow-in-Furness]]<ref>La Brita Esperantisto, n475-476_nov-dec 1944 </ref>. ===[[Oscar Wihl]]=== '''Oscar M. Wihl''' (naskiĝis 1871?; mortis 15-a de aŭgusto 1940) estis brita esperantisto<ref>La Brita Esperantisto - Numeroj 426-427-428, Oktobro ĝis Decembro (1940)</ref>. {{referencoj}} ===[[Thomas Wright]]=== '''Thomas WRIGHT''' (naskiĝis probable en 1847; mortis la 12-an de majo 1933) estis brita esperantisto en [[Turvey]], [[Bedfordshire]]. === [[Phillip C. Willey]] === '''Philip C. WILLEY''' (naskiĝis en [[1922]], mortis [[1989]] en [[Bristolo]] post kelkmonata malsano) estis [[UEA]]-delegito en [[Portishead]], [[Anglio]], kaj fakdelegito pri turismo. === [[E. T. Whitaker]] === '''E. T. WHITAKER''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en [[1906]]) estis pioniro en [[Shrewsbury]], Anglio. ===[[John Whitaker]]=== '''John WHITAKER''' (naskiĝis probable en 1853; mortis la 16-an de septembro 1929) estis esperantisto en [[Bath]]. ===[[Harry Whitley]]=== '''Harry WHITLEY''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1923) estis brita esperantisto en [[Armley]], [[Leeds]] ekde 1906. Li forlasis la lokan societon en 1907 por starigi grupon ĉe la [[Salem Congregational Church]], de kiu li estis ano<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 224, novembro 1923</ref>. {{referencoj}} ===[[Webster Williams]]=== D-ro '''Webster WILLIAMS''' (naskiĝis en 1868; mortis la 25-an de majo 1923 en [[Rhyl]]) estis brita esperantisto kaj kuracisto. Li movadis ĉefe ĉe blinduloj en [[Manchester]], kie li estis prezidanto de loka Esperanto-grupo<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 220, julio 1923</ref>. {{referencoj}} ===[[William Robert Wood]]=== '''William Robert WOOD''', plumnome ''Mr. Wu'' (naskiĝis 1891; mortis la 22-an de marto 1933) estis brita esperantisto en Londono ekde 1921. Li verkis artikolojn por gazetoj. Dum jaroj li estis la Prezidanto de la Esperanto-grupo en [[Torquay]]. Li estis konsilanto de [[BEA]]<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 337, majo 1933</ref>. {{referencoj}} ===[[Tom Wood]]=== '''Tom WOOD''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 7-an de Junio 1917) estis esperantisto en [[Todmorden]]. Li, kiel soldato, mortis dum la Batalo de [[Messines]] en Belgio<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 153, septembro 1917, paĝo 75</ref>. {{referencoj}} ===[[Edward Worthington]]=== '''Edward G. Worthington''' (mortis la 22-an de marto 1940) estis esperantisto en [[Bournemouth]]. ===[[Thompson Whyte]]=== '''Thompson WHYTE''' (naskiĝjaro nekonata, mortis la 30-an de novembro 1924) estis esperantisto en [[Edinburgo]]. == Y == === [[Kenneth John Young]] === '''Kenneth John YOUNG''' (naskiĝis en [[1916]], mortis la {{daton|22|januaro|1982}} en [[Derby]], [[Britio]]) estis aktiva membro de pluraj lokaj kaj regionaj Esperanto-organizaĵoj. Li okupiĝis i.a. pri elektronika terminaro, kiu restis inter liaj manuskriptoj. ==Z== ===[[Frank Zocher]]=== '''Frank Zocher''' (mortis aŭgusto 1938) estis brita esperantisto en [[Croydon]]. ==Referencoj== <references/> {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Britaj esperantistoj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Britaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Britaj]] nsy4rzb474msa0ovkg3ig6mzzlubnoe 0 121975 9456360 9453290 2026-08-18T19:50:57Z Sj1mor 12103 9456360 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Svislando.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Esperanto-Simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[svisa esperantisto|svisaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri svisaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:svisaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de svisaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de svisaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == === Paul Aeby === '''Paul AEBY''' (1903-1988) estas aŭ estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝo 1085). Ĝis nun pri li mankas kromaj biografiaj informoj. === Enea Albertini === '''Enea ALBERTINI''' (1926-1990) estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝo 196, 1085). Ĝis nun pri li mankas biografiaj informoj, krom ke li aktivis ekde la jaro 1955 en originie fervojista Esperanto-grupo en [[Tiĉino]], el kiu en 1961 kreskis la urba Esperanto-grupo de [[Bellinzona]] kaj la Tiĉina Esperanto-Ligo (TEL).<ref>[https://www.planlingvoj.ch/11_ENCYCL_ESPERANTO_enkonduko.pdf laŭ la artikolo "Esperanto en Svislando", p. 14] (jen la enkonduko, 20-paĝa, en [[Portebla dokumentformo|formato PDF]]) de [[Andreas Künzli]]</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === Johann Albisser === '''Johann ALBISSER''' estas aŭ estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝo 1085). === Reinhard Albus === Ankaŭ pri '''Reinhard ALBUS''' (1928-1982) ĝis nun komplete mankas biografiaj informoj, krom la jaroj de naskiĝo kaj morto. === Hans Altherr === '''Hans ALTHERR''' (n. 1914, mortdato nekonata) estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝoj 203, 236, 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. === César Amaudruz === '''César AMAUDRUZ''' (1894-1975) estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝo 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. === Heinrich Amman === '''Heinrich AMMAN''' (1909-1967) estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝo 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. === Ernst Anderegg === '''Ernst ANDEREGG''' (1901-1989) estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝoj 804, 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. === Melchior Anderhub === '''Melchior ANDERHUB''' estas aŭ estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝoj 150, 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. === Guido Appius === '''Guido ADDIUS''' (n. en 1933, loĝas aŭ loĝis en Bazelo) estas aŭ estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝoj 204, 213b, 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. === Paul Arbenz === '''Paul ARBENZ''' (1908-1977) estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝo 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. === Martin Ardüser === '''Martin ARDÜSER''' (1917-1943) estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝoj 192, 218b, 242, 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. === Josef Aschwanden === '''Josef ASCHWANDEN''' (1877-1957) estis svisa esperantisto, kiu [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|estas menciita]] en la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] el [[2006]] de [[Andreas Künzli]] (paĝoj 856-857, 1085). Ĝis nun pri li komplete mankas biografiaj informoj. == B == === [[Paul Bächli]] === '''Paul BÄCHLI''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[10-an de marto]] [[1995]]), estis [[UEA-delegito]] dum trideko da jaroj en [[Baden (Argovio)]] kaj honora membro de [[Svisa Esperanto-Societo]], kies dokumentan servon li prizorgis. === [[Hans Bipp]] === '''Hans BIPP''' (naskiĝis en [[1913]], mortis la [[4-an de novembro]] [[1997]] en [[Birsfelden]]) estis esperantisto ekde [[1929]], aktivulo de [[Svisa Asocio de Esperanto-Fervojistoj]] kaj ties prezidinto inter la jaroj 1952 kaj 1956. === [[Laurent Burgbacher]] === '''Laurent BURGBACHER''' (naskiĝis en [[1976]], vivanta en [[Laŭzano]]) estas esperantisto, kiu interalie miksis kaj aranĝis la kanton [https://www.youtube.com/watch?v=HLeqz6Z_MuU Konsolarmeoj], kanto verkita de [[Tomio Frejarö]], kantita de [[Gijom' Armide]] kaj Tomio Frejarö kaj publikigita en aprilo 2018. == C == === [[Gérard Cool]] === '''Gérard COOL''' (n. en 1921, mortjaro ne konata) estis devene nederlanda esperantisto en la komunumo [[Hasliberg]] de la [[kantono Berno]]. Kun sia edzino Florence li multajn jarojn instruis Esperanton en la fama internacia privata lernejo ''[[École d'Humanité]]'', kiu troviĝas en [[Hasliberg]], kaj kies fondinto kaj iama direktoro [[Paulus Geheeb]] ankaŭ estis aktiva Esperantisto.<ref>[[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|Universalaj Lingvoj en Svislando]], 2006, ISBN 2-9700425-2-5, paĝo 224</ref> En École d'Humanité inter aliaj [[Claude Gacond]] intimiĝis kun Esperanto.<ref>[[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|Universalaj Lingvoj en Svislando]], 2006, ISBN 2-9700425-2-5, paĝo 321</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Florence Cool-Coté]] === '''Florence COOL-COTÉ''' (n. en 1931, ebla mortjaro ne konata) estas aŭ estis devene [[Kebekio|kebekia]], do franclingve [[kanado|kanada]] esperantistino en la komunumoparto Wasserwendi de la komunumo [[Hasliberg]] en la [[kantono Berno]]. Kun sia edzo Gérard ŝi multajn jarojn instruis Esperanton en la fama internacia privatlernejo [[École d'Humanité]], kiu troviĝas en Hasliberg, kaj kies fondinto kaj iama direktoro [[Paulus Geheeb]] ankaŭ estis aktiva Esperantisto. Florence Cool-Coté de [[1979]] ĝis [[1986]] estis svisa [[delegito de UEA|ĉefdelegitino]] de [[Universala Esperanto-Asocio]] kaj [[komitato de UEA|A-komitatanino de UEA]] por Svislando.<ref>ekzemple dokumentita en la [[Jarlibro de UEA]] [[1982]], p. 325, aŭ [[1984]], p. 363</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} <!-- == Ĉ == == D == == E == == F == --> == D == === [[Raphael Das Gupta]] === '''Raphael Das GUPTA''' estas svisa esperantisto en la 2020-aj jaroj. Pri li estas ankoraŭ neniuj informoj, krom ke ekde 2022 li estas estrarano de [[Svisa Esperanto-Societo]].<ref>[https://web.archive.org/web/20220118231253/https://svisa-esperanto-societo.ch/eo/ listo de la estraro de SES el januaro 2022,] [https://web.archive.org/web/20210118210037/https://svisa-esperanto-societo.ch/eo/ en antaŭa arkivigo de aŭgusto 2021 lia nomo ankoraŭ ne estas], [https://svisa-esperanto-societo.ch/eo sed daŭre li menciiĝas kiel estrarano almenaŭ ĝis marto 2025] ({{eo}}) </ref> La familia nomo estas denaske [[bengala]], kaj frape similas al tiu de [[Probal Dasgupta]], tiel ke ekestis nekonfirmitaj onidiroj ke la du esperantistoj povus esti parencoj, eble patro kaj filo. Pri tiu suspekto tamen ĝis nun mankas ĉiaj konfirmoj. {{referencoj}} == G == === [[Gabrielle Gacond]] === '''Gabrielle GACOND''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[21-an de aprilo]] [[1999]] en [[Neŭŝatelo]]) estis subteninto de [[Kultura Centro Esperantista]] kaj kunlaborinto de [[Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia]]. Ŝi estis la patrino de [[Claude Gacond]]. Pluraj fotoj de ŝi aperas en [http://www.esperanto-gacond.ch/autobio-eo.htm esperantlingva biografio de li en lia persona retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170128081208/http://www.esperanto-gacond.ch/autobio-eo.htm |date=2017-01-28 }}. === [[Walter Giannini-Aeppli]] === '''Walter GIANNINI-AEPPLI''' (naskiĝis en [[1914]], mortis la [[9-an de aprilo]] [[2003]]) estis membro de [[UEA]], [[Svisa Esperanto-Societo]] (SES), [[KELI]] kaj de [[Esperanto-Societo Zuriko]], kiun li prezidis plurajn jarojn. == H == === [[Rudiger Hauger]] === '''Rudiger HAUGER''' [naskiĝjaro ankoraŭ ne konata], neformale ankaŭ ofte nomata per koncizigita [[svisgermana]] persona nomo ''Ruedi''<ref>ekzemple en [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj|listo de lokoj kaj nomoj menciitaj]] de la verkaĵo [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] de [[Andreas Künzli]].</ref> aŭ ''Rüdi'', estas svisa esperantisto, vivanta en [[Niederglatt]], [[Dielsdorf (distrikto)|distrikto Dielsdorf]], [[kantono Zuriko]]. Li almenaŭ en la [[1990-aj jaroj|1990-aj]] kaj [[2000-aj jaroj]] estis ne nur sekretario de la faka asocio [[ISAE]], sed ankaŭ zorgis pri la redaktado de la organoj ''[[Scienca Revuo]]'' kaj ''Nova Bulteno de ISAE''.<ref>[https://www.esperanto-gacond.ch/pdf/SES_informas_1998_4.pdf laŭ informo de la bulteno ''SES informas'', 1998/4, p. 12] (en [[Portebla dokumentformo|formato PDF]])</ref> Krome li regule kontribuas artikolojn al la internacia [[revuo Monato]]. ''' Elektitaj verkaĵoj '''<ref>[https://www.bibkat.de/deb/accesslist/person/H/11739985/ el la reta katalogo de la] [[Germana Esperanto-Biblioteko]]</ref> * Bibliografio de Scienca Revuo, la enhavo de [[Scienca Revuo]] 1988-2000, kun Suplemento de la antaŭaj jaroj 1982 - 1987, Zürich : [[ISAE]], 2000. - 96 p.; 21 cm * Kreskigo de kristaloj kiel kemia kontribuo al gajno de energio el sunlumo, prelego de la 36-a [[Internacia Kongresa Universitato]] [[UK 1983|1983 Budapest]]. - Rotterdam : UEA, 1983. - 17 fol.; 30 cm * De incenso antikva al moderna parfumo, prelego de la 38-a [[Internacia Kongresa Universitato]] [[UK 1985|1985 Augsburg]]. - Rotterdam : UEA, 1985. - 17 fol.; 30 cm * Kio estas veneno?, prelego de la 43-a Internacia Kongresa Universitato [[UK 1990|1990 Habana]]. - Rotterdam : UEA, 1990. - 35 fol.; 30 cm '''Referencoj ''' {{Referencoj}} ''' Eksteraj ligiloj ''' Ekzempla artikolo de li el la [[revuo Monato]], kiu eĉ citiĝas en [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html?q=%20arkipelago#fnt_2 kapvorto de la] [[Reta Vortaro]]: * [https://www.monato.be/2001/007315.php «Deĉifrado de la paskinsula skribo», Monato, 2001/02, p. 23] === [[Richard Huber-Muff]] === '''Richard HUBER-MUFF''' [naskiĝjaro ne konata, m. en majo 1948] estis svisa esperantisto meze de 20-a jarcento en [[Luzern]]. Li estis patro, interalie, de du katolikaj pastroj. <!-- == I == --> == J == === [[Frieda Jakob]] === '''Frieda JAKOB''' (mortis la [[14-an de decembro]] [[1958]]) estis la dua edzino de la eksa direktoro de UEA kaj redaktoro de [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]] [[Hans Jakob]]. === [[Maria-Johanna Jakob-Notz]] === '''Maria-Johanna Jakob-Notz''' (mortis [[1930]] en [[Ĝenevo]]) estis la unua edzino de direktoro de UEA [[Hans Jakob]]. === [[Johannes Jüstrich]] === '''Johannes JÜSTRICH''' (naskiĝis en [[1907]] , mortis en [[1988]] en [[St. Gallen]], [[Svislando]]) estis [[svisa esperantisto]]. Li estis [[delegito de UEA|delegito]] kaj [[fakdelegito]] de [[UEA]] pri [[fervojo]]j. <!-- == Ĵ == == K == --> == L == === [[Hanny Liechti]] === '''Hanny LIECHTI''', (naskiĝis en [[1914]], mortis 85-jara la [[5-an de decembro]] [[1999]]) estis plur-jardeka aktivulino, estrarano kaj honora membro de [[Esperanto-Societo Zuriko]]. Ŝi agadis ankaŭ en [[Svisa Esperanto-Societo]] kaj [[Kristana Esperanto-Ligo Internacia]]. Ŝia edzo [[Fritz Liechti-Kirchhofer]] (1913-2001) ankaŭ estis aktiva esperantisto - kun li ŝi interalie inter la jaroj 1953 kaj 1977 organizis kvar internaciajn kongresojn de KELI === [[Hans Lüthi]] === '''Hans LÜTHI''' (naskiĝis en [[1915]] - mortis la [[8-an de junio]] [[1977]] en [[Lenzburg]], [[Svislando]]) estis svisa esperantisto, iam [[UEA]]-delegito en [[Araŭo]], membro de UEA ekde [[1938]]. == M == === [[Angelo Mellini]] === '''Angelo MELLINI''' (naskiĝis en [[1934]]) estis iama [[sekretario]] de [[Svisa Esperanto-Societo]], mortis la [[10-an de septembro]] [[2002]] en [[Hermetschwil]] ([[Svislando]]). === [[Marcel Moreillon]] === '''Marcel MOREILLON''' (1906- 2004) estis UEA-membro el Satigny (Svislando) kaj membro de la ĝeneva grupo La Stefo, mortis la 20-an de januaro 2004. === [[Amélie Montandon]] === '''Amélie MONTANDON''' (mortis 89-jara la [[2-an de majo]] [[1970]]) estis svisa esperantistino, malnova membro kaj delegito de [[UEA]]. Ŝi aktivis en la movado ekde la [[2-a UK]] en [[1906]] ĝis nelonge antaŭ la morto. == N == === [[Ernest Navide]] === '''Ernest Navide''' (naskiĝis 1816? kaj mortis 1909) estis esperantisto en Ĝenevo, Svisio en la komenco de la 20-a jarcento. Li estis ano de la ''[[Académie des Sciences Morales et Politiques]]'' de Francio. Esperantigis en 1900, 84-jaraĝa. <!-- == O == --> == P == === [[Jules Perlet]] === '''Jules Perlet''' (1887-1964), estis svisa esperantisto en la 20-a jarcento. Verko: * '''Ausfuhliche Grammatika der Espereranto-Sprache'''. Eld. [[Alfred Schmid & Cie]], Berno, 1923, 104 pĝ. {{Citaĵo|Tre ampleksa bonega lernolibro, kun multaj trafaj ekzemploj. Ĝi taŭgas speciale por personoj, kiuj deziras studi la lingvon sen helpo de profesoro. La libro estas presita sur preskaŭ-luksa papero per dikaj, bone legeblaj literoj. Ni ne dubas, ke tiu nova libro multe helpos disvastigi nian lingvon en germana parto de Svislando|[[Belga Esperantisto]] n101-102 (jul-aug 1923)}} === [[Nadine Perrenoud]] === '''Nadine PERRENOUD''' (mortis la [[1-an de majo]] [[1982]] en [[Neŭŝatelo]], [[Svislando]]) estis fervora [[UEA]]-membro kaj loka aktivulino. === [[René W. Perrenoud]] === '''René W. PERRENOUD''' (1904-1996), esperantisto preskaŭ denaska, estrarano de Svisa Esperanto-Societo (1952-74), komitatano kaj librotenisto de [[Kultura Centro Esperantista]] (1968-88), delegito dum 40 jaroj pri edukado, mortis la 30-an de julio en Hauterive (Svislando). <!-- == Q == == R == --> == S == === [[Werner Schaufelberger]] === '''Werner SCHAUFELBERGER''' (naskiĝis en [[1916]], mortis la [[4-an de majo]] [[1998]] en [[Zuriko]]) estis [[dumviva membro de UEA]] kaj multjara fervoja [[UEA-delegito|delegito]]. <!-- == Ŝ == == T == == U == --> == V == === [[Willy Voirol-Reichen]] === '''Willy VOIROL-REICHEN''' (1905-2001) estis membro de [[UEA]] dum pli ol 60 jaroj, [[dumviva membro de UEA]] kaj iama [[UEA-delegito|delegito]] en [[Biel]]. == W == ===[[Anton Waltisbühl]]=== '''Anton Waltisbühl''' (1855-1940), komercisto, estis esperantisto en Svisio dum la komenco de 20-a jarcento kaj post 1908 idisto. En 1909 li fondis kun [[Friedrich Schneeberger]] kaj [[Richard Lorenz]] en [[Zuriko]] la Ido-organizaĵon [[SULI]]. Laŭ [[Georg Agrikola]] en [[Enciklopedio de Esperanto]], li estis unu el la plej fervoraj idistoj en Svisio. Li estis ankaŭ menciitaj en la verko [[Universalaj Lingvoj en Svislando]] de [[Andreas Künzli]]. Verkoj *''Kompleta Lernolibro de la Linguo Internaciona di la Delegitaro por Esperantistoj''. Eld. de la aŭtoro, Zuriko, 1908. === [[Alfred Wenger]] === '''Alfred WENGER''' (naskiĝis en 1917, mortis en 2003 en [[Chez-le-Bart]]) estis [[dumviva membro de UEA]] kaj inter la jaroj [[1964]] kaj [[1983]] funkciis kiel [[delegito de UEA|fakdelegito]] pri medicino. <!-- == X == == Y == == Z == --> {{Ĝermo|respektive multaj ĝermoj pri esperantistoj}} [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Svisaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Svisaj]] [[Kategorio:Svisaj esperantistoj]] jpwr26spf45cwa1u2or2d6rs8x43262 0 126249 9456448 9331746 2026-08-18T20:54:40Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9456448 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Arabic Varieties Map.svg|eta|500x500px|Malsamaj dialektoj de [[araba lingvo]] en la [[Araba Mondo]].]]{{Informkesto organizaĵo}} La [[araba lingvo]] havas multajn variantojn ([[dialekto|dialektojn)]]. La multaj variantoj malsamas de la [[moderna normiga araba lingvo]] kaj de aliaj arabaj variantoj. La araba lingvo estas [[diglosio|diglosia]] lingvo (miksita lingvo<ref>La tn. ''meza araba'' estas la araba de la amaskomunikilaro, kiu modernigas kaj intencas esti komprenata de ĉiuj (varbado, televido, ĵurnaloj ktp) → [http://lacito.vjf.cnrs.fr/ALC/Languages/Middle_Arabic_popup.htm Arabe médian, middle arabic] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190218184100/http://lacito.vjf.cnrs.fr/ALC/Languages/Middle_Arabic_popup.htm|date=2019-02-18}}</ref>). == Listo de arabaj dialektoj == === Pra-[[Islamo|islama]] aŭ pra-[[araba ekspansio]] === * Suda araba (Kahtana dialekto) * Norda araba (Adnana dialekto) ** Orienta araba, influos [[Klasika araba lingvo]] ** Okcidenta araba ([[Hiĝazo|Hiĝaza]] dialekto) === Post-islama aŭ post-araba ekspansio === Okcidentaj dialektoj: * [[Magreba araba dialekto]] ** [[Kojneo (lingvoscienco)|Kojneoj]]: *** [[Maroka araba dialekto]] (ISO 639-3:ary) *** [[Alĝeria araba dialekto]] (ISO 639-3:arq , sahara: aao) *** [[Tunizia araba dialekto]] (ISO 639-3:aeb) ** pra-Hilalaj dialektoj: *** [[Ĝeblia araba dialekto]] *** [[Ĝiĝela araba dialekto]] *** [[Sicilia araba dialekto]] (estinga) **** ([[Malta lingvo]]) - parte [[Sicilia araba]], sed [[mikslingvo|miksa]] kun [[Sicilia lingvo|aicilia]], [[Itala lingvo|itala]], kaj pli lastatempe [[Angla lingvo|angla]] (ISO 639-3:mlt) ** Bedua: *** [[Sahara araba dialekto]] *** [[Libia araba|Libia araba dialekto]] (ISO 639-3:ayl) *** [[Hasanija araba dialekto]] (ISO 639-3:mey) * [[Andaluzia araba dialekto]] (estinga) Mezaj arabaj dialektoj: * [[masra lingvo|Egipta araba dialekto]] (ISO 639-3:arz) ** [[Saida araba dialekto]] * [[Sudana araba dialekto]] (ISO 639-3:apd) ** [[Bagara araba dialekto]] ([[Ŝuŭa Araba dialekto]]) Nordaj arabaj dialektoj: * [[Levantenia araba dialekto]] ([[Orienta Araba dialekto]]) ** [[Jordania araba dialekto]] ** [[Kipra marona araba lingvo]] ** [[Libana araba dialekto]] ** [[Norda Siria araba dialekto]] ** [[Palestina araba dialekto]] ** [[Siria araba dialekto]] * [[Iraka araba dialekto]] (ISO 639-3, Mesopotamia acm) ** ''qeltu''-varioj ** ''gilit''-varioj Sudaj Arabaj dialektoj: * [[Duoninsula araba dialekto|Duoninsulaj arabaj dialektoj]] ** [[Golfa araba dialekto]] (ISO 639-3:afb) ** [[Baharna araba dialekto]] (ISO 639-3:abv) ** [[Naĝda araba dialekto]] ** [[Heĝaza araba dialekto]] ** [[Jemena araba dialekto]] * Periferiaj dialektoj ** [[Mezazia araba dialekto]] (ISO 639-3: uzbek:auz tajiki:abh) ** [[Ĥuzestana araba dialekto]] Kreoloj: * [[Nuba lingvo|Nuba kreola araba lingvo]] * [[Babalia araba kreolo]] * [[Sudana araba kreolo]] (Ĝuba Araba) == Dialektoj laŭ lando == * [[Alĝeria araba dialekto]] * [[Barejna araba dialekto]] * [[Egipta araba dialekto]] * [[Emirlanda araba dialekto]] * [[Iraka araba dialekto]] * [[Jordania araba dialekto]] * [[Kuvajta araba dialekto]] * [[Libana araba dialekto]] * [[Libia araba dialekto]] * [[Hasanija araba dialekto]] ([[Maŭritanio|Maŭritania]] dialekto) (ISO 639-3:mey) * [[Maroka araba dialekto]] * [[Omana araba dialekto]] * [[Palestina araba dialekto]] * [[Katara araba dialekto]] * [[Okcidentsahara araba dialekto]] * [[Saŭda araba dialekto]] * [[Sudana araba dialekto]] * [[Siria araba dialekto]] * [[Tunizia araba dialekto]] * [[Jemena araba dialekto]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Diglosio]] * [[Arabe-bazitaj kreolaj lingvoj]] * [http://www.academia.edu/2586197/George_Grigore._2007._Larabe_parle_a_Mardin_-_monographie_dun_parler_arabe_peripherique_._Bucarest_Editura_Universitatii_din_Bucuresti Araba de Mardin] [[Kategorio:Araba lingvo| ]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj| ]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] [[Kategorio:Lingvoj de Alĝerio]] [[Kategorio:Lingvoj de Kipro]] [[Kategorio:Lingvoj de Israelo]] [[Kategorio:Lingvoj de Jordanio]] [[Kategorio:Lingvoj de Libano]] [[Kategorio:Lingvoj de Libio]] [[Kategorio:Lingvoj de Malto]] [[Kategorio:Lingvoj de Maroko]] [[Kategorio:Lingvoj de Maŭritanio]] [[Kategorio:Lingvoj de Palestino]] [[Kategorio:Lingvoj de Sudano]] [[Kategorio:Lingvoj de Sirio]] [[Kategorio:Lingvoj de Tunizio]] [[Kategorio:Lingvoj de Turkio]] [[Kategorio:Lingvoj de Jemeno]] f71lzcqru621oamlhrpjb27ru3pi2pq 0 126647 9456482 9401565 2026-08-18T21:46:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456482 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Egypte louvre 289 statue de femme.jpg|eta|dekstra|Egipta harararanĝo ([[peruko]])]] '''Harararanĝo''' aŭ '''hararanĝo''' estas la maniero aŭ stilo porti sian [[hararo]]n. Ĉiu hararo, aŭ [[homo|homa]] aŭ [[bestoj|besta]], povas esti aranĝita, kvankam temas ĉefe pri homa hararo. Ĉiu [[epoko]] kaj ĉiu [[kulturo]] havis sian propran hararmodon, por indiki sociajn grupojn aŭ por indiki ne-konformismon. En diversaj kulturoj, harararanĝo havas ofte grandegan gravecon. Kelkfoje tio povas esti problemo por homoj, kiuj pro hararproblemo (ekzemple foresto de haroj) ne povas porti tian harararanĝon. Tiu premo estas plej grava ĉe [[virino]]j ol ĉe [[viro]]j. Tian mankon oni povas kaŝi per [[peruko]], harartransplantaĵoj, ... Laŭ demando kaj situacio la aranĝo de hararo povas daŭri pli ol unu horon. Ofte hararanĝo estas farita de profesia [[tondisto]]. == Bildogalerio == === Viroj === <gallery mode="packed" heights="200"> File:US Navy 090701-N-8395K-001 A plebe receives his first Navy haircut during Induction Day at the U.S. Naval Academy.jpg|Armea File:Gaius Julius Caesar (100-44 BC).JPG|Historia [[Julius Caesar]] File:H R Haldeman, 1971 portrait.png|''Flattop'' File:User-Ich with Mohawk.jpg|[[Mohako|Mohaka]] File:Dreadlocked rasta.jpg|''Dreadlocks''. Neater version is ''cornrows''. File:Hi-top fade.jpg|''Hi-top fade'' File:John F. Kennedy, White House photo portrait, looking up.jpg|[[John Kennedy]]: 1961 File:Bundesarchiv Bild 183-S92193, Wolfgang Kohlhaase.jpg|Regula hararanĝo por viro. </gallery> === Virinoj === <gallery mode="packed" heights="200"> File:Afro 2 cropped by David Shankbone.jpg|''Afro'' de la 1970-aj jaroj File:San lady botswana.jpg|Mallonga afrika hararanĝo File:Anna Wintour.jpg|Anna Wintour, editor of [[Vogue (magazine)]], with a classic ''bob'' . File:Circumbraided Donut Bun.JPG|Another classic: the ''bun'', ''donut bun'', and ''braided bun'' File:Portrait of Hannah Fry (by Andrew Geddes).jpg|''Ringlets'' File:Cardiff Mardi Gras 2010 MMB 42 G2L.jpg| Jazmin Boland File:Alice Liddell.jpg|Alice of ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]'', foto fare de [[Lewis Carroll]] File:Dress (Klashorst)-cropped.jpg|Mini-braids and highlights File:Mini sandrine-riviere.jpg|Longhara File:YuliaTymoshenkohead.jpg|[[Yulia Tymoshenko]] in 'up' braids File:Lady from Shanghai trailer hayworth2.JPG|[[Rita Hayworth]] kolorita al blondo. </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Erotiko]] * [[Frizisto]] * [[Harara enplantado]] * [[Hardislimo]] * [[Harfrizejo]] * [[Plektaĵo]] * [[Senharigo]] * [[Tondisto]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=arangx.har0o}} * [http://www.hairweb.de Ttt-ejo pri harararanĝoj kaj multaj bildoj kaj informoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060831174512/http://www.hairweb.de/ |date=2006-08-31 }} * [http://www.friseur-frisuren.de/ Miloj da harararanĝfotoj] * [http://www.gofeminin.de/m/beauty/frisuren.html Modaj harararanĝoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060830174917/http://www.gofeminin.de/m/beauty/Frisuren.html |date=2006-08-30 }} * [http://www.frisurenkatalog.eu Harararanĝokatalogo] * [http://www.humanhairstyler.com/index_ger.php Virtuala kreado de harararanĝoj - senpaga] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061028054439/http://www.humanhairstyler.com/index_ger.php |date=2006-10-28 }} [[Kategorio:Hararanĝoj| ]] evo6q7yq3fnc5ooygplizda5uwuzlf0 0 126760 9456333 8962533 2026-08-18T19:39:59Z Sj1mor 12103 9456333 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro | eldoninto = Frederick Muller }} '''''La Urbo kaj la Steloj''''' ({{lang-en|The City and The Stars}}) estas [[sciencfikcio|sciencfikcia]] romano de [[Arthur C. Clarke]]. Ĝi estas tuta reverko de lia pli frua romano, ''Against the Fall of Night'' ("Kontraŭ la Nokto-falo"). Ĝi eldoniĝis en ''[[Startling Stories]]'' en [[1948]] (post kiam John W. Campbell Jr. ĝin malakceptis, laŭ klarigo de Clarke mem). Post kelkaj jaroj li vaste reviziis la libron kaj ĝin retitolis. Celo de la nova versio estis montri kion li lernis pri verkado. La plej gravaj malsamoj troviĝas en la unuopaj scenoj kaj en la detaloj pri la kontrastaj civilizoj, Diaspar kaj Lys. Je ĉies surprizo, la unua versio restis sufiĉe populara por resti eldonata post la eldono de la dua versio. En la enkondukoj li rakontis anekdoton pri psikiatro kaj paciento kiuj konfesis ke ili diskutis ĝin, tamen sen konstati ke unu legis iun libron kaj unu la alian. Plej laste ĝi aperis kune kun sekvant-rakonto far [[Gregory Benford]] nomata ''Beyond the Fall of Night'' ("Post la Nokto-falo"). Tamen, la sekva premiso validas por ambaŭ libroj de Clarke. ==Premiso== {{Spoiler}} ===Situo=== ''The City and the Stars'' okazas miliardojn da jaroj en la estonteco, en la urbo Diaspar. La Tero tiom maljunas ke la oceanoj jam forsekiĝis kaj la homaro preskaŭ ne plu ĉe-estas. Ĝis kiom scias la loĝantoj de Diaspar, ili loĝas en la unusola ankoraŭ ekzistanta urbo. La urbo Diaspar estas tute enŝeligita. Neniu envenis nek eliris tiun kupolizitan urbon tiom longe ĝis kiom ili povas memori, kaj ĉiuj en Diaspar instinkte havas [[agorafobio]]n. La historio pri tiu fobio rakontas pri raso de senkompataj invadintoj kiuj forpelis la homaron for de la steloj reen al la Tero, kaj tiam interkonsentis ke la homaro permesiĝos vivi kondiĉe ke ili neniam foriros de la planedo. En Diaspar, la tutan urbon regas centra komputilo. Ne nur riparas la urbon maŝinoj, sed ankaŭ kreas la homajn vivojn maŝinoj. La komputilo faras korpojn en kiuj la homoj vivu, kaj konservas iliajn mensojn en siaj datumstoriloj kiam ili mortas. Je ĉiu opa tempo, nur malgranda kvanto da tiuj homoj aktuale vivas en Diaspar; la aliaj dormas en la komputilaj datumstoriloj. Poste ili ĉiuj memoras la antaŭan vivon kiam ili vekiĝas en nova korpo. {{intrigofino}} ===Roluloj=== La ĉefrolulo estas junulo kiu malsamas de la aliaj en tio ke mankas al li memoro de antaŭaj viv-periodoj. Li ne sentas la ĉiesan timon pri la eksterejo, sed anstataŭe deziras forveturi. ==Temoj== ''La Urbo kaj la Steloj'', kune kun ''[[La Granda Sekreto]]'' de [[René Barjavel]], estas unu el la sciencfikciaj romanoj kiuj pritraktas [[senmorteco]]n laŭ plej filozofia perspektivo. {{DEFAŬLTORDIGO:Urbo Kaj La Steloj}} [[Kategorio:Sciencfikciaj romanoj]] [[Kategorio:Utopioj]] [[Kategorio:Malutopioj]] [[Kategorio:Verkoj el la anglalingva literaturo]] [[Kategorio:Fikciaj urboj]] [[Kategorio:Estonteco en romanoj]] [[Kategorio:Senmorteco en fikcio]] hbqi1efikpgas1a4wnb59ern40zvz26 0 127970 9456365 9422002 2026-08-18T19:54:02Z Sj1mor 12103 9456365 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Moreno (Bonaero)|Moreno (metroo de Bonaero)|Moreno (stacidomo)}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:glacier.zermatt.arp.750pix.jpg|eta|dekstra|Flanka moreno de [[glaĉero]] apud [[Zermatt]], [[Svislando]]]] [[Dosiero:MorainesLakeLouise.JPG|eta]] [[Dosiero:Colline moreniche del Lago Garda.JPG|eta|maldekstra|Moreno de [[Garda-Lago]]]] '''Moreno''' (el la [[franca lingvo|franca]]: ''moraine'', rulitaĵo) estas deponaĵo, kiun [[glaĉero]]j movante kunportas kaj amasigas. Komence tiun terminon uzis la loĝantoj de la regiono de [[Chamonix]] por la rokmuroj, kiujn la glaĉero amasigintis. En la [[scienco|sciencan]] [[literaturo]]n enkondukis la terminon en [[1799]] la glaĉeresploristo [[Horace Bénédict de Saussure]]. Oni distingas plurajn specojn de morenoj: * [[Finmoreno]]j kreiĝas je la fino de la glaĉero. Ili bonege vidigas la grandecon de la glaĉero. * [[Flankmoreno]]j kreiĝas laŭ la flankoj de la glaĉero. * [[Fundmoreno]]j kreiĝas el la materialo, kiun la glaĉero kunportas el sia fundo. * [[Surfacmoreno]]j kreiĝas el la materialo, kiu falas de rokmuroj sur la glaĉeron kaj deponiĝas, kiam la glaĉero fandiĝas. * [[Mezmoreno]]j kreiĝas pro kuniĝo de flankmorenoj de du najbaraj glaĉeroj. Laŭ la epoko de estiĝo oni distingas junajn kaj maljunajn morenojn. {{Projektoj|ReVo=moren}} [[Kategorio:Morenoj| ]] aaypuuwbfaagli4f8op9ksv93dosmaq 0 128367 9456550 9175236 2026-08-19T05:05:07Z Sj1mor 12103 9456550 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''''Teni la Aspidistron Fluganta''''' ([[Angla lingvo|en]]:''Keep the Aspidistra Flying'') (unue eldonita [[1936]]) estas [[romano]] de [[George Orwell]]. Ĝi okazas en la [[1930-aj jaroj]] de [[London]]o. ''Teni la Aspidistron Fluganta'' estis [[kino|kinigita]] en 1997 (en Usono oni ĝin publikigis sub alia titolo ''[[Gaja Milito]]'', angle:''A Merry War''), reĝisorita de [[Robert Bierman]] surbaze de [[teatro|teatraĵigo]] fare de [[Alan Plater]], en kiu ĉefrolis [[Richard E. Grant]] kaj [[Helena Bonham Carter]]. == Intrigo == La protagonisto, Gordon Comstock, estas aspiranta poeto kiu estas 'deklarinta militon' al ĉio, kion li perceptas ĉiea dependeco de mono ('Mono-Dio' laŭ lia priskribo) per tio, ke li forlasis sian postenon kiel reklam-verkisto ĉe reklam-firmao. Gordon loĝas en unuĉambra apartamento en Londono, enspezanta apenaŭ sufiĉe por teni sin viva en librovendejo apartenanta al iu [[Skotlando|Skoto]], McKechnie. Li vivteniĝas laŭ maniero pri kiu li kontentas kaj samtempe malŝatas (en tio ke li vivas sen financa ambicio kaj sen la bezono por 'bona laboro', sed liaj viv-kondiĉoj estas malkomfortaj kaj limigaj). Godon vidas ĉie-eston de mono malantaŭ sociaj rilatoj en tio, ke li sentas, ke virinoj trovus lin pli alloga, se li estus finance pli bonfarta. En la komenco de la romano, li sentas ke lia sola amikino, Rosemary, (kiu laboras por la sama firmao), iel malkontentas kun li pro lia ekonomia statuso. {{Intrigo}} Filip Ravelston, eldonanto de revuo ''[[MalKristo]]'' (en:AntiChrist), [[Marksisto]], kaj amiko de Gordon, principe konsentas kun Gordon, sed finance estas konsiderinde pli bonfarta ol li kaj de tio ŝajnas havi malmultan simpaton kun la praktikaj mizeraĵoj de la vivo de Gordon. Ravelston jam ĉiam klopodas eldoni multon el la verkoj de Gordon. Trae tra la romano, Gordon pripensas pri sia "magnum opus" (granda verko), ''Londonaj Plezuroj'', ŝanceliĝante tien-reen inter admiro al si kaj sia verkado, kaj sinabomeno. Gordon ankaŭ laboras super poemo kiu distilas liajn ideojn pri mono, en kiu li personigas la ideon pri "Mono-Dio", kiel reprezento de la ĉasado por mono kaj materialan sukceson. La [[aspidistro]] estas spinriĉa [[dom-planto]] kiun tiutempe oni konsideris [[simbolo]] de teda [[Meza klaso|mezklasa]] gusto en [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]], kaj kiu ŝajne sekvadas Gordon-on tra la romano. La aspidistro en lia unuĉambra apartamento, kiun li klopodas mortigi, neniam mortas — ĝi ŝajnas nedetruebla. Kiam Gordon sendas poemon al Usona periodaĵo, li ricevas ĉekon kiu dotas lin je dek pundoj — konsiderinda sumo. Hornorece, Gordon flankenmetas duonon por sia fratino, Julia, kiu ĉiam jam disponiĝas por prunti la li monon kaj subtenon. Li regalas Rosemary-on kaj Ravelston-on per ĉefmanĝo, kiu bone komenciĝas, sed kiu molboniĝadas tra la daŭro de la vespero. Gordon, ebriega, klopodas per forto amori kun Rosemary, kun kiu li ne jam kundormis (Rosemay rifuzadas ĉar Gordon ne povas subteni la infanon kiu eble rezultos — mono denove). Ŝi reĵete admonas lin, kaj forlasas lin kun Ravelston. Tiam Gordon akiras duopon de prostituitinoj, kaj provas igi Ravelston-on kunveni kun li. Ravelston komplezas, sed rezonas ke li pagos la virinon sed ne amoros kun ŝi. Okaziĝas, ke poste Gordon atencas polican serĝenton, kaj fintrafas malliberejon. Fine, Ravelston kaŭcie liberigas Gordon-on, spitege al lia protesto. En la juĝejo iu raportisto aŭdas pri la afero, kaj ĝin priskribas en la loka gazeto. La sekva publico rezultigas ke Gordon perdas sian laboron ĉe la librovendejo, sian loĝejon, kaj sekve, sian relative 'komfortan' viv-manieron. Dum Gordon provadas trovi alian laboron, lia vivo malrapide malboniĝadas, lia poezio stagnas. Dume, Gordon komencas laboron ĉe alia librovendejo, ĉi-foje apartenanta al la abomena s-ro Cheeseman (Fromaĝulo), por eĉ malpli da mono. Obstine celanta la plej malaltan nivelon socian, mondon sen mono kaj sen moralaj devoj, Gordon luas kadukaĉan ĉambron en kvartalaĉo en [[Lambeth]] kaj atingas sian ekonomian kaj spiritan nadiron. Ŝajne gestante siajn bonajn celojn (en:good faith), Rosemary revenas al li, al lia nova, eĉ pli malfreŝa apartamento, kaj ili amoras, sed la afero finiĝas malvarme. Poste, Rosemary konstatas, ke ŝi gravedas, kaj informas Gordon-on, kiu nun trovas sin devigata elekti inter tio forlasi ŝin al vivo de sociala honto, kaj tio reveni al 'deca laboro' ĉe la reklam-firmao, New Albion (kiun li antaŭ forlasis en sia milito kontraŭ mono) por financumi ilian geedziĝon kaj kunvivadon. Finfine li revenas al la New Albion, tiu 'bona laboro' kiun li tiel malŝatis en komenco de la libro, kaj ili geedziĝas. Ili interkonsentas aĉeti aspidistron por beligi sian novan hejmon! {{Intrigofino}} == Eksteraj ligiloj == {{Vikicitaro}} * (angle) [http://www.george-orwell.org/Keep_the_Aspidistra_Flying/index.html Keep the Aspidistra Flying] - Serĉebla, indeksita e-teksto. [[Kategorio:Romanoj de 1936]] [[Kategorio:Libroj de George Orwell]] [[Kategorio:Britaj romanoj]] [[Kategorio:Anglalingvaj romanoj]] 2qfibf27weof7acq9exxhtfec3728gz 0 128885 9456575 9380043 2026-08-19T06:46:05Z Sj1mor 12103 9456575 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Autobahn 1-999.png|eta|300ra]] Jen tabelo de 219 germanaj aŭtovojoj grupigitaj laŭ la unua cifero de iliaj numeroj. Tendence eblas diri, ke la unuciferaj aŭtovojoj estas la plej gravaj kaj internacie signifaj, la duciferaj havas mezan gravecon kaj la triciferaj estas kompare malpli longaj, foje nur "urbaj aŭtovojoj". Krome aŭtovojoj kun para nombro tendence estas okcident-orientaj, kaj aŭtovojoj kun malpara nombro nord-sudaj (pli-malpli, ekzemple la ĉefa vojo A3 iras inter [[Nederlando]] kaj [[Aŭstrio]] de nordokcidento al sudoriento). La du- kaj triciferaj aŭtovojoj kun komenca cifero 1 tendence grupiĝas ĉirkaŭ la urbo [[Berlino]], kaj tiuj kun cifero 9 tendence ĉirkaŭ la urbo [[Munkeno]]. == Aŭtovojojoj 1 ĝis 143 == {| |- | {{vojo|GER|A|1}} || [[germana aŭtovojo A1]] "Hansalinie" - "[[Hanso|hansa]] linio" |- | {{vojo|GER|A|10}} || [[germana aŭtovojo A10]] "Berliner Ring" |- | {{vojo|GER|A|100}} || [[germana aŭtovojo A100]] "Berliner Stadtring", 24 km |- | {{vojo|GER|A|103}} || germana aŭtovojo A103 "Westtangente [[Steglitz]]", urba vojo en [[Berlino]], 4 km |- | {{vojo|GER|A|11}} || [[germana aŭtovojo A11]] |- | {{vojo|GER|A|111}} || [[germana aŭtovojo A111]], 23 km |- | {{vojo|GER|A|113}} || [[germana aŭtovojo A113]] "Teltowkanal-Autobahn", 19 km |- | {{vojo|GER|A|114}} || germana aŭtovojo A114, urba vojo en [[Berlino]], 9 km |- | {{vojo|GER|A|115}} || [[AVUS|germana aŭtovojo A115]] "[[AVUS|Avus]]" - eksa kurejo por konkursoj de [[formulo 1]]: <small>de [[Charlottenburg-Wilmersdorf]] ĝis [[Nuthetal]], ({{vojo|GER|A|10}})</small>, 28 km |- | {{vojo|GER|A|117}} || germana aŭtovojo A117, urba vojo en [[Berlino]], 5 km |- | {{vojo|GER|A|12}} || [[germana aŭtovojo A12]] "Autobahn der Freiheit" - "aŭtovojo de la libereco" |- | {{vojo|GER|A|13}} || [[germana aŭtovojo A13]] |- | {{vojo|GER|A|14}} || [[germana aŭtovojo A14]] |- | {{vojo|GER|A|17}} || [[germana aŭtovojo A17]] |- | {{vojo|GER|A|19}} || [[germana aŭtovojo A19]] |- | || ''Sumo: iam planitaj 24 aŭtovojoj'' |} == Aŭtovojoj 2 ĝis 293 == {| |- | {{vojo|GER|A|2}} || [[germana aŭtovojo A2]] "Warschauer Allee" (neserioze) |- | {{vojo|GER|A|20}} || [[germana aŭtovojo A20]] "Ostseeautobahn" |- | {{vojo|GER|A|201}} || aŭtovojo A201 ne konstruita <small>(planita de [[Grimmen]] ĝis [[Bergen auf Rügen]], nun parto de la federacia vojo {{vojo|GER|FV|96}})</small> |- | {{vojo|GER|A|205}} || aŭtovojo A205 ne konstruita <small>(planita de [[Padborg]] ĝis [[Handewitt]], nun la federacia vojo 200)</small> |- | {{vojo|GER|A|21}} || [[germana aŭtovojo A21]] |- | {{vojo|GER|A|210}} || [[germana aŭtovojo A210]], 25 km |- | {{vojo|GER|A|215}} || [[germana aŭtovojo A215]], 21 km |- | {{vojo|GER|A|22}} || aŭtovojo A22 <small>"Küstenautobahn" (serioze), "Friesenstich" (neserioze) ne konstruita, planata kiel parto de plilongigata {{vojo|GER|A|20}}</small> |- | {{vojo|GER|A|226}} || germana aŭtovojo A226, urba vojo en [[Lubeko]], 5 km |- | {{vojo|GER|A|227}} || aŭtovojo A227 ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|FV|75}} |- | {{vojo|GER|A|23}} || [[germana aŭtovojo A23]] "Westküstenautobahn" |- | {{vojo|GER|A|24}} || [[germana aŭtovojo A24]] |- | {{vojo|GER|A|241}} || aŭtovojo A241 ne konstruita, nun parto de la aŭtovojo {{vojo|GER|A|14}} |- | {{vojo|GER|A|25}} || [[germana aŭtovojo A25]] "Marschenlinie", 18 km |- | {{vojo|GER|A|250}} || aŭtovojo A250 ne konstruita, nun parto de la aŭtovojo {{vojo|GER|A|39}} |- | {{vojo|GER|A|252}} || aŭtovojo A252 ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|FV|75}} |- | {{vojo|GER|A|253}} || aŭtovojo A253 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|255}} || germana aŭtovojo A255 "Abzweig Veddel", urba vojo en [[Hamburgo]], 2 km |- | {{vojo|GER|A|26}} || [[germana aŭtovojo A26]], [[Stade]] – [[Jork]], planatas plilongigo ĝis [[Hamburgo]], 16 km |- | {{vojo|GER|A|261}} || germana aŭtovojo A261 "Eckverbindung Hamburg-Harburg", urba vojo en [[Hamburgo]], 9 km |- | {{vojo|GER|A|263}} || aŭtovojo A263 ne konstruita, nun plaantat kiel parto de la aŭtovojo {{vojo|GER|A|21}} |- | {{vojo|GER|A|27}} || [[germana aŭtovojo A27]] "Schellfischlinie" |- | {{vojo|GER|A|270}} || germana aŭtovojo A270, urba vojo en [[Bremeno]], konekto al [[Ritterhude]], 11 km |- | {{vojo|GER|A|28}} || [[germana aŭtovojo A28]] |- | {{vojo|GER|A|280}} || germana aŭtovojo A280, {{vojo|GER|A|31}} ĉe [[Bunde]] ĝis la nederlanda limo direkte al [[Groningen]], 5 km |- | {{vojo|GER|A|281}} || germana aŭtovojo A281 "Eckverbindung Bremen", urba vojo en [[Bremeno]], 11 km |- | {{vojo|GER|A|282}} || aŭtovojo A282 ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|FV|75}} |- | {{vojo|GER|A|29}} || [[germana aŭtovojo A29]] |- | {{vojo|GER|A|293}} || germana aŭtovojo A293 "Stadtautobahn Oldenburg", urba vojo en [[Oldenburgo]], 9 km |- | || ''Sumo: iam planitaj 30 aŭtovojoj'' |} == Aŭtovojoj 3 ĝis 395 == {| |- | {{vojo|GER|A|3}} || [[germana aŭtovojo A3]] |- | {{vojo|GER|A|30}} || [[germana aŭtovojo A30]] |- | {{vojo|GER|A|31}} || [[germana aŭtovojo A31]] "Emslandautobahn" (serioze), "Ostfriesenspieß" (neserioze) |- | {{vojo|GER|A|314}} || germana aŭtovojo A314, [[Gronau]] - [[Monastero (Vestfalio)]], ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|FV|54}} |- | {{vojo|GER|A|32}} || aŭtovojo A32 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|33}} || [[germana aŭtovojo A33]] "Senne-/Teutoburger-Wald-Autobahn" |- | {{vojo|GER|A|339}} || germana aŭtovojo A339 ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|A|30}} |- | {{vojo|GER|A|35}} || aŭtovojo A35 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|352}} || [[germana aŭtovojo A352]] "Eckverbindung Hannover", urba vojo en [[Hanovro]], 17 km |- | {{vojo|GER|A|36}} || [[germana aŭtovojo A36]] "Nordharzautobahn" |- | {{vojo|GER|A|369}} || germana aŭtovojo A369, urba vojo en [[Bad Harzburg]], 4 km |- | {{vojo|GER|A|37}} || [[germana aŭtovojo A37]] "Messeschnellweg Hannover" |- | {{vojo|GER|A|376}} || aŭtovojo A376 ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|FV|37}} |- | {{vojo|GER|A|38}} || [[germana aŭtovojo A38]] "Südharzautobahn" |- | {{vojo|GER|A|388}} || aŭtovojo 388 ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|FV|27}} |- | {{vojo|GER|A|39}} || [[germana aŭtovojo A39]] "Salzgitter-Autobahn" |- | {{vojo|GER|A|391}} || germana aŭtovojo A391 "Westtangente Braunschweig", urba vojo en [[Brunsvigo]], 12 km |- | {{vojo|GER|A|392}} || germana aŭtovojo A392 "Nordtangente Braunschweig", urba vojo en [[Brunsvigo]], 4 km |- | {{vojo|GER|A|395}} || germana aŭtovojo A395 ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|A|36}}, A369 kaj {{vojo|GER|FV|4}} |- | || ''Sumo: iam planitaj 19 aŭtovojoj'' |} == Aŭtovojoj 4 ĝis 485 == {| |- | {{vojo|GER|A|4}} || [[germana aŭtovojo A4]] |- | {{vojo|GER|A|40}} || [[germana aŭtovojo A40]] "Ruhrschnellweg" |- | {{vojo|GER|A|41}} || aŭtovojo A41 ne konstruita (estis planita inter [[Dorsten]] kaj [[Sprockhövel]]) |- | {{vojo|GER|A|42}} || [[germana aŭtovojo A42]] "Emscherschnellweg" |- | {{vojo|GER|A|43}} || [[germana aŭtovojo A43]] "Münsterlandautobahn" - "aŭtovojo [[Monastera lando]]" |- | {{vojo|GER|A|430}} || aŭtovojo A430 ne konstruita, nun parto de {{vojo|GER|A|40}} |- | {{vojo|GER|A|432}} || aŭtovojo A432 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|44}} || [[germana aŭtovojo A44]] "Hellweglinie" |- | {{vojo|GER|A|441}} || aŭtovojo A441 ne konstruita, nun parto de B236 |- | {{vojo|GER|A|443}} || aŭtovojo A443 ne konstruita, nun parto de B233 |- | {{vojo|GER|A|445}} || [[germana aŭtovojo A445]] [[Werl]] - [[Arnsberg]], 14 km |- | {{vojo|GER|A|445}} || [[germana aŭtovojo A448]] [[Bochum]] - [[Dortmund]], 18 km |- | {{vojo|GER|A|45}} || [[germana aŭtovojo A45]] "Sauerlandlinie" |- | {{vojo|GER|A|451}} || germana aŭtovojo A451 ne konstruita, nun parto de B256 |- | {{vojo|GER|A|46}} || [[germana aŭtovojo A46]] "Wupperschnellweg" |- | {{vojo|GER|A|47}} || germana aŭtovojo A47 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|48}} || [[germana aŭtovojo A48]] |- | {{vojo|GER|A|480}} || [[germana aŭtovojo A480]] [[Wetzlar]] – "Gießener Ring", fakte urba vojo en [[Gießen]], [[Aßlar]]-[[Wetzlar]]-[[Wettenberg]]-[[Gießen]]-[[Reiskirchen]], 19 km |- | {{vojo|GER|A|485}} || [[germana aŭtovojo A485]], [[Gießen]]-[[Langgöns]], 19 km |- | {{vojo|GER|A|49}} || [[germana aŭtovojo A49]] |- | || ''Sumo: iam planitaj 19 aŭtovojoj'' |} == Aŭtovojoj 5 ĝis 573 == {| |- | {{vojo|GER|A|5}} || [[germana aŭtovojo A5]] / "HaFraBa" ([[Hamburgo]]-[[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurto]]-[[Bazelo]]) |- | {{vojo|GER|A|50}} || aŭtovojo A50 ne konstruita (iĝis parto de la vojo {{vojo|GER|A|4}}) |- | {{vojo|GER|A|51}} || aŭtovojo A51 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|516}} || germana aŭtovojo A516, urba vojo en [[Oberhausen]], 5 km |- | {{vojo|GER|A|52}} || [[germana aŭtovojo A52]] |- | {{vojo|GER|A|524}} || germana aŭtovojo A524, urba vojo en [[Duisburg]], 8 km |- | {{vojo|GER|A|53}} || aŭtovojo A53 ne konstruita (iĝis parto de la vojo {{vojo|GER|A|44}}) |- | {{vojo|GER|A|533}} || planita aŭtovojo "A533" iĝis la vojo {{vojo|GER|A|553}}) |- | {{vojo|GER|A|535}} || [[germana aŭtovojo A535]] [[Velbert]] – [[Wuppertal]], 13 km |- | {{vojo|GER|A|54}} || aŭtovojo A54 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|540}} || aŭtovojo A540 iĝis parto de la vojo {{vojo|GER|FV|59}} |- | {{vojo|GER|A|542}} || [[germana aŭtovojo A542]], [[Monheim]] – [[Langenfeld]], 6 km |- | {{vojo|GER|A|544}} || germana aŭtovojo A544, urba vojo en [[Akeno]], 5 km |- | {{vojo|GER|A|545}} || aŭtovojo A545 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|55}} || aŭtovojo A55 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|552}} || aŭtovojo A552 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|553}} || [[germana aŭtovojo A553]] de [[Brühl]] al {{vojo|GER|A|1}} kaj {{vojo|GER|A|61}}, 13 km |- | {{vojo|GER|A|555}} || [[germana aŭtovojo A555]] "Köln-Bonner Autobahn", 20 km |- | {{vojo|GER|A|558}} || aŭtovojo A558 ne konstruiĝis |- | {{vojo|GER|A|559}} || germana aŭtovojo A559, loka urba vojo en [[Kolonjo]] oriente de la [[Rejno]], 7 km |- | {{vojo|GER|A|56}} || aŭtovojo A56 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|560}} || [[germana aŭtovojo A560]], [[Sankt Augustin]]-[[Hennef]], 13 km |- | {{vojo|GER|A|562}} || germana aŭtovojo A562 "Bonner Südbrücke", loka urba vojo en [[Bonno]], 4 km |- | {{vojo|GER|A|565}} || [[germana aŭtovojo A565]], [[Bonn]]-[[Meckenheim]], 27 km |- | {{vojo|GER|A|57}} || [[germana aŭtovojo A57]] |- | {{vojo|GER|A|571}} || germana aŭtovojo A571, loka urba vojo en [[Sinzig]], 3 km |- | {{vojo|GER|A|573}} || germana aŭtovojo A573, loka urba vojo en [[Bad Neuenahr-Ahrweiler]], 3 km |- | {{vojo|GER|A|580}} || aŭtovojo "A580", en [[Akeno]], iĝis la {{vojo|GER|A|544}} |- | {{vojo|GER|A|59}} || [[germana aŭtovojo A59]] |- | || ''Sumo: iam planitaj 29 aŭtovojoj'' |} == Aŭtovojoj 6 ĝis 687 == {| |- | {{vojo|GER|A|6}} || [[germana aŭtovojo A6]] "Via Carolina" |- | {{vojo|GER|A|60}} || [[germana aŭtovojo A60]] "Eifel-Autobahn" |- | {{vojo|GER|A|602}} || germana aŭtovojo A602, loka urba vojo en [[Trier]], 10 km |- | {{vojo|GER|A|61}} || [[germana aŭtovojo A61]] |- | {{vojo|GER|A|610}} || aŭtovojo A610, ne konstruita (iĝis parto de la vojo {{vojo|GER|FV|41}}) |- | {{vojo|GER|A|62}} || [[germana aŭtovojo A62]] |- | {{vojo|GER|A|620}} || [[germana aŭtovojo A620]], [[Saarlouis]] - [[Saarbrücken]], 31 km |- | {{vojo|GER|A|621}} || aŭtovojo A621 ne konstruita (iĝis parto de la federacia vojo 269) |- | {{vojo|GER|A|623}} || germana aŭtovojo A623, loka urba vojo en [[Saarbrücken]], 10 km |- | {{vojo|GER|A|63}} || [[germana aŭtovojo A63]] |- | {{vojo|GER|A|64}} || [[germana aŭtovojo A64]] |- | {{vojo|GER|A|643}} || [[germana aŭtovojo A643]], [[Wiesbaden]] - [[Majenco]], 8 km |- | {{vojo|GER|A|647}} || aŭtovojo A647 "Königsteiner Straße"/"Taunusautobahn" ne konstruita (iĝis parto de la vojo {{vojo|GER|FV|8}}) |- | {{vojo|GER|A|648}} || germana aŭtovojo A648, loka urba vojo en [[Frankfurto ĉe Majno]] (okcidento), 5 km |- | {{vojo|GER|A|65}} || [[germana aŭtovojo A65]] |- | {{vojo|GER|A|650}} || [[germana aŭtovojo A650]], [[Bad Dürkheim]] - [[Ludwigshafen am Rhein]], 14 km |- | {{vojo|GER|A|652}} || aŭtovojo A652 ne konstruita (iĝis parto de la vojoj {{vojo|GER|A|65}} {{vojo|GER|FV|10}}) |- | {{vojo|GER|A|653}} || aŭtovojo A653 ne konstruita (iĝis parto de la vojoj {{vojo|GER|FV|9}} kaj {{vojo|GER|FV|44}}) |- | {{vojo|GER|A|654}} || aŭtovojo A654 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|655}} || aŭtovojo A655 ne konstruita (iĝis parto de la vojo {{vojo|GER|FV|9}} kaj {{vojo|GER|FV|36}}) |- | {{vojo|GER|A|656}} || [[germana aŭtovojo A656]], [[Mannheim]] – [[Heidelberg]], 12 km |- | {{vojo|GER|A|659}} || germana aŭtovojo A659, [[Weinheim]] – [[Viernheim]], 7 km, konsidereblas parto de {{vojo|GER|FV|38}} |- | {{vojo|GER|A|66}} || [[germana aŭtovojo A66]] "Rhein-Main-Schnellweg" |- | {{vojo|GER|A|661}} || [[germana aŭtovojo A661]] "Taunusschnellweg" |- | {{vojo|GER|A|67}} || [[germana aŭtovojo A67]] |- | {{vojo|GER|A|671}} || [[germana aŭtovojo A671]] "Süd-Main-Schnellweg", [[Wiesbaden]] - [[Ginsheim-Gustavsburg]], 12 km |- | {{vojo|GER|A|672}} || germana aŭtovojo A672 – loka urba vojo en [[Darmstadt]], konekto al [[Griesheim]], 2 km |- | {{vojo|GER|A|680}} || aŭtovojo A680, [[Darmstadt]] – [[Dieburg]], iĝis parto de {{vojo|GER|FV|26}}) |- | {{vojo|GER|A|683}} || aŭtovojo A683, [[Dieburg]] – [[Hanau]], iĝis parto de {{vojo|GER|FV|45}}) |- | {{vojo|GER|A|687}} || aŭtovojo A687 ne konstruita, iĝis parto de federacia vojo 469) |- | {{vojo|GER|A|69}} || germana aŭtovojo A69 ne konstruita (planita de [[Schifferstadt]] ĝis [[Wörth am Rhein]]/Strasburgo, parte iĝis parto de la [[federacia vojo 9]]) |- | || ''Sumo: iam planitaj 31 aŭtovojoj'' |} == Aŭtovojoj 7 ĝis 753 == {| |- | {{vojo|GER|A|7}} || [[germana aŭtovojo A7]] |- | {{vojo|GER|A|70}} || [[germana aŭtovojo A70]] "Maintalautobahn" |- | {{vojo|GER|A|71}} || [[germana aŭtovojo A71]] "Thüringer-Wald-Autobahn" |- | {{vojo|GER|A|713}} || aŭtovojo A713, ne konstruita, iĝis parto de {{vojo|GER|FV|19}}) |- | {{vojo|GER|A|72}} || [[germana aŭtovojo A72]] "Vogtlandautobahn" |- | {{vojo|GER|A|720}} || aŭtovojo A720 ŝanĝita al parto de {{vojo|GER|A|72}} |- | {{vojo|GER|A|722}} || aŭtovojo A722 ŝanĝita al parto de {{vojo|GER|A|72}} |- | {{vojo|GER|A|73}} || [[germana aŭtovojo A73]] "Frankenschnellweg" <!--|- | {{vojo|GER|A|731}} || aŭtovojo A731 ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|74}} || germana aŭtovojo A74 neniam ekzistis--> |- | {{vojo|GER|A|75}} || germana aŭtovojo A75 ne konstruita (planita de [[Baiersdorf]] tra Nurenbergo ĝis [[Hilpoltstein]]) |- | {{vojo|GER|A|752}} || aŭtovojo A752 "Südwesttangente Nürnberg" ŝanĝita al parto de {{vojo|GER|FV|8}} |- | {{vojo|GER|A|77}} || germana aŭtovojo A77 ne konstruita (planita de [[Nurenbergo]] ĝis [[Donauwörth]], parte nun ero de la federacia vojo {{vojo|GER|FV|2}} |- | || ''Sumo: 5 aŭtovojoj el iam planitaj 11'' |} == Aŭtovojoj 8 ĝis 864 == {| |- | {{vojo|GER|A|8}} || [[germana aŭtovojo A8]] |- | {{vojo|GER|A|80}} || aŭtovojo A80 ne konstruita <small>(planita de [[Germersheim]] ĝis [[Senden (Bavario)]], parte nun ero de la federaciaj vojoj {{vojo|GER|FV|10}}, {{vojo|GER|FV|28}} kaj {{vojo|GER|FV|35}})</small> |- | {{vojo|GER|A|81}} || [[germana aŭtovojo A81]] |- | {{vojo|GER|A|82}} || aŭtovojo A82 ne konstruita <small>(planita de [[Karlsruhe]] ĝis [[Stutgarto]], parte nun ero de la vojo {{vojo|GER|A|8}})</small> |- | {{vojo|GER|A|83}} || aŭtovojo A83 ne konstruita <small>(planita de [[Germersheim]] ĝis [[Senden (Bavario)|Senden]], parte nun ero de la federacia vojo {{vojo|GER|FV|27}})</small> |- | {{vojo|GER|A|831}} || germana aŭtovojo A831, urba vojo en [[Stutgarto]], 2 km |- | {{vojo|GER|A|84}} || aŭtovojo A84 ne konstruita <small>(planita de Strasburgo/[[Freudenstadt]] ĝis [[Kirchheim unter Teck]], parte nun ero de la federacia vojo {{vojo|GER|FV|28a}})</small> |- | {{vojo|GER|A|840}} || aŭtovojo A840 ne konstruita, [[Kehl]] – [[Offenburg]], iĝis parto de {{vojo|GER|FV|28}} |- | {{vojo|GER|A|85}} || aŭtovojo A85 ne konstruita <small>(planita de [[Schwäbisch Hall]] ĝis [[Ravensburg]], parte nun ero de la federacia vojo {{vojo|GER|FV|14}})</small> |- | {{vojo|GER|A|86}} || aŭtovojo A86 ne konstruita <small>(planita de [[Breisach]] ĝis [[Langenau]], parte nun ero de la federaciaj vojoj {{vojo|GER|FV|31}}, 31a kaj {{vojo|GER|FV|33}})</small> |- | {{vojo|GER|A|860}} || germana aŭtovojo A860 planata kiel urba vojo de [[Frajburgo]] |- | {{vojo|GER|A|861}} || germana aŭtovojo A861 ĉe [[Rheinfelden]], 4 km |- | {{vojo|GER|A|864}} || germana aŭtovojo A864 [[Donaueschingen]] - [[Bad Dürrheim]], 6 km |- | {{vojo|GER|A|87}} || aŭtovojo A87 ne konstruita <small>(planita de [[Stutgarto]] ĝis [[Aalen]], parte nun ero de la federacia vojo {{vojo|GER|FV|29}})</small> |- | {{vojo|GER|A|88}} || aŭtovojo A88 ne konstruita <small>(planita de [[Riedlingen]] ĝis [[Kirchheim unter Teck]], parte nun ero de la federacia vojo 312)</small> |- | || ''Sumo: 5 aŭtovojoj el iam planitaj 15'' |} == Aŭtovojoj 9 ĝis 999 == {| |- | {{vojo|GER|A|9}} || [[germana aŭtovojo A9]] |- | {{vojo|GER|A|90}} || aŭtovojo A90 ne konstruita <small>(planita de [[Aichach]] ĝis [[Bad Abbach]], parte nun ero de la vojo {{vojo|GER|A|93}})</small> |- | {{vojo|GER|A|91}} || aŭtovojo A91 ne konstruita <small>(planita de [[Feuchtwangen]] ĝis [[Füssen]], nun parto de la federaciaj vojoj {{vojo|GER|FV|2}}, {{vojo|GER|FV|17}} kaj {{vojo|GER|FV|25}})</small> |- | {{vojo|GER|A|92}} || [[germana aŭtovojo A92]] |- | {{vojo|GER|A|922}} || aŭtovojo A922, nun parto de la vojo {{vojo|GER|A|92}} |- | {{vojo|GER|A|93}} || [[germana aŭtovojo A93]] "Ostbayern-/Inntalautobahn" |- | {{vojo|GER|A|94}} || [[germana aŭtovojo A94]], [[Munkeno]] – [[Burghausen]], 109 km |- | {{vojo|GER|A|942}} || aŭtovojo A942, nun parto de la vojo {{vojo|GER|A|94}} |- | {{vojo|GER|A|95}} || [[germana aŭtovojo A95]], [[Munkeno]] – [[Garmisch-Partenkirchen]], 69 km |- | {{vojo|GER|A|952}} || germana aŭtovojo A952, loka urba vojo en [[Starnberg]], 5 km |- | {{vojo|GER|A|96}} || [[germana aŭtovojo A96]] "Bayrische Bodenseeautobahn" (aŭstra aŭtovojo A14 - [[Lindaŭo]] - [[Memingeno]] - [[Landsbergo]] - [[Munkeno]]) |- | {{vojo|GER|A|98}} || [[germana aŭtovojo A98]] "Hochrhein-/Voralpenautobahn" |- | {{vojo|GER|A|980}} || germana aŭtovojo A980, [[Waltenhofen]], ĉirkaŭvojo de [[[Kempten]], 5 km |- | {{vojo|GER|A|985}} || aŭtovojo A985, ne konstruita, nun parto de la vojo {{vojo|GER|FV|19}} |- | {{vojo|GER|A|99}} || [[germana aŭtovojo A99]] "Münchner Ring", urba vojo en [[Munkeno]] duoncirkle ĉirkaŭ la urbocentro, 58 km (plus suda daŭrigo {{vojo|GER|A|995}} de 11 km) |- | {{vojo|GER|A|990}} || aŭtovojo A990, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita, nun parto de la vojo {{vojo|GER|A|9}} |- | {{vojo|GER|A|991}} || aŭtovojo A991, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|992}} || aŭtovojo A992, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita, nun parto de la vojo {{vojo|GER|A|94}} |- | {{vojo|GER|A|993}} || aŭtovojo A993, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita |- | {{vojo|GER|A|994}} || aŭtovojo A994, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita, nun parto de la vojo {{vojo|GER|A|8}} |- | {{vojo|GER|A|995}} || [[germana aŭtovojo A995]] aldonaĵo al la {{vojo|GER|A|99}} en la sudo en [[Munkeno]], 11 km |- | {{vojo|GER|A|996}} || aŭtovojo A996, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita, nun parto de la vojo {{vojo|GER|A|95}} |- | {{vojo|GER|A|997}} || aŭtovojo A997, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita, nun parto de la vojo {{vojo|GER|A|96}} |- | {{vojo|GER|A|998}} || aŭtovojo A998, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita, nun parto de la vojo {{vojo|GER|A|8}} |- | {{vojo|GER|A|999}} || aŭtovojo A999, urba vojo en [[Munkeno]], ne konstruita |- | || ''Sumo: iam planitaj 28 aŭtovojoj'' |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.autobahnatlas-online.de/ Atlaso de germanaj aŭtovojoj] {{Eŭropaj ekspresstrataj retoj}} {{Germanaj aŭtovojoj}} {{Federaciaj vojoj en Germanio}} [[Kategorio:Ekspresstrato]] pfam2kzomvvr95rs9dz8mfrrk30qire 0 137790 9456517 9022110 2026-08-19T01:52:25Z Sergio 46486 reverkita 9456517 wikitext text/x-wiki '''Preterito'''<ref group="noto">El la latina ''praeteritus'' — ‹pasinta›, ‹pasea› → ''tempus praeteritum'' = ‹pasinta tempo›. La vorto «preterito» estas oficialigita en [[2OA]].</ref> estas lingvoscienca termino por ''pasinta [[verbotempo]]''. Preciza signifo de tiu termino varias laŭ la lingvoj kaj lingvosciencaj tradicioj. Kiam temas pri lingvo havanta plurajn pasintajn [[tenso]]j, la termino «preterito» povas esti uzata kiel tegmenta supernocio, indikanta ajnan el ili; aŭ iun specifan pasintan tenson, precipe la simplan sintezan (unuvortan) verboformon, kia estas ekz‑e la is-tenso en Esperanto. == Preterito ĝenerala == La [[PIV]]oj preferas la unuan (tegmentan) interpreton: * '''preterit²o''' (G) Verbotempo, esprimanta, ke la ago aŭ stato okazis en la estinteco:<br>''perfekta, imperfekta, predikta preterito.'' ☞ ''‑is''. ([[PIV1970]]) * '''preterit²o''' Λ Tenso, uzata kiam oni esprimiĝas post la aludata procezo:<br>''perfekta, imperfekta, predikta preterito.'' ☞ ''‑is''. ([[NPIV]]). En ĉi tiuj difinoj la ekzemploj indikas ĝuste kompleksajn tensojn (kontraŭe al la 2ª tradicio; vd [[PAG]] §100): * perfekta preterito: ''estis kaptinta'' * imperfekta preterito: ''estis kaptanta'' * predikta preterito: ''estis kaptonta'' Tiu tegmenta difino bone akordas kun la same tegmentaj terminoj [[prezenco]] kaj [[futuro]]. Oni uzas ĝin en la gramatikoj de la antikvaj [[hindeŭropaj lingvoj]], kiel supernocion por [[aoristo]], [[perfekto]] kaj [[imperfekto]] (ekz‑e la [[malnovgreka]] lingvo heredis ĉiujn tri). En la gramatiko [[hispana lingvo|hispana]] la nomoj de pliparto da pasintaj tensoj komenciĝas per la termino {{lang|es|''pretérito: pretérito imperfecto, pretérito perfecto simple, pretérito perfecto compuesto, pretérito pluscuamperfecto''}} ktp. == Preterito germana == Aliflanke, ReVo ankoraŭ konservas pli germanecan difinon * '''preterito''' LIN Verba tempo, montranta senprecize la estintecon (= is-tempo) Ĉi tiu «senprecize» ŝajnas aludi mankon de [[Aspekto (lingvoscienco)|aspekta]] karakterizo en la tiunoma germana tenso<ref group="noto">Germane {{lang|de|''Präteritum''}}. Ekz‑e {{lang|de|''ich machte''}} ‹mi faris›, {{lang|de|''ich nahm''}} ‹mi prenis›, {{lang|de|''ich lief''}} ‹mi kuris›, {{lang|de|''wir lachten''}} ‹ni ridis›, {{lang|de|''es regnete''}} ‹pluvis›.</ref> Tiu tenso estas uzata precipe en rakonta literaturo, kaj tial iuj alilandaj gramatikoj nomas ĝin «la rakonta preterito»<ref>Ekz‑e М.Е. Грабарь-Пассек, В.М. Кирзнер: Практическая грамматика немецкого языка. Москва, 1964. С. 107.<ref>; ĝi ankaŭ tre similas la anglan «simplan preteriton» ({{lang|en|Simple Past}}), kaj ankaŭ povus esti por ĝi taŭga nomo Esperanta. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Verbotempo]] * [[Aoristo]] * [[Imperfekto]] * [[Perfekto]] {{Projektoj|ReVo=preter1}} [[Kategorio:Gramatiko]] cqs046y8dtlsjo2sc6087ba06mxof8w 9456518 9456517 2026-08-19T01:53:31Z Sergio 46486 /* Preterito germana */ ref 9456518 wikitext text/x-wiki '''Preterito'''<ref group="noto">El la latina ''praeteritus'' — ‹pasinta›, ‹pasea› → ''tempus praeteritum'' = ‹pasinta tempo›. La vorto «preterito» estas oficialigita en [[2OA]].</ref> estas lingvoscienca termino por ''pasinta [[verbotempo]]''. Preciza signifo de tiu termino varias laŭ la lingvoj kaj lingvosciencaj tradicioj. Kiam temas pri lingvo havanta plurajn pasintajn [[tenso]]j, la termino «preterito» povas esti uzata kiel tegmenta supernocio, indikanta ajnan el ili; aŭ iun specifan pasintan tenson, precipe la simplan sintezan (unuvortan) verboformon, kia estas ekz‑e la is-tenso en Esperanto. == Preterito ĝenerala == La [[PIV]]oj preferas la unuan (tegmentan) interpreton: * '''preterit²o''' (G) Verbotempo, esprimanta, ke la ago aŭ stato okazis en la estinteco:<br>''perfekta, imperfekta, predikta preterito.'' ☞ ''‑is''. ([[PIV1970]]) * '''preterit²o''' Λ Tenso, uzata kiam oni esprimiĝas post la aludata procezo:<br>''perfekta, imperfekta, predikta preterito.'' ☞ ''‑is''. ([[NPIV]]). En ĉi tiuj difinoj la ekzemploj indikas ĝuste kompleksajn tensojn (kontraŭe al la 2ª tradicio; vd [[PAG]] §100): * perfekta preterito: ''estis kaptinta'' * imperfekta preterito: ''estis kaptanta'' * predikta preterito: ''estis kaptonta'' Tiu tegmenta difino bone akordas kun la same tegmentaj terminoj [[prezenco]] kaj [[futuro]]. Oni uzas ĝin en la gramatikoj de la antikvaj [[hindeŭropaj lingvoj]], kiel supernocion por [[aoristo]], [[perfekto]] kaj [[imperfekto]] (ekz‑e la [[malnovgreka]] lingvo heredis ĉiujn tri). En la gramatiko [[hispana lingvo|hispana]] la nomoj de pliparto da pasintaj tensoj komenciĝas per la termino {{lang|es|''pretérito: pretérito imperfecto, pretérito perfecto simple, pretérito perfecto compuesto, pretérito pluscuamperfecto''}} ktp. == Preterito germana == Aliflanke, ReVo ankoraŭ konservas pli germanecan difinon * '''preterito''' LIN Verba tempo, montranta senprecize la estintecon (= is-tempo) Ĉi tiu «senprecize» ŝajnas aludi mankon de [[Aspekto (lingvoscienco)|aspekta]] karakterizo en la tiunoma germana tenso<ref group="noto">Germane {{lang|de|''Präteritum''}}. Ekz‑e {{lang|de|''ich machte''}} ‹mi faris›, {{lang|de|''ich nahm''}} ‹mi prenis›, {{lang|de|''ich lief''}} ‹mi kuris›, {{lang|de|''wir lachten''}} ‹ni ridis›, {{lang|de|''es regnete''}} ‹pluvis›.</ref> Tiu tenso estas uzata precipe en rakonta literaturo, kaj tial iuj alilandaj gramatikoj nomas ĝin «la rakonta preterito»<ref>Ekz‑e М.Е. Грабарь-Пассек, В.М. Кирзнер: Практическая грамматика немецкого языка. Москва, 1964. С. 107.</ref>; ĝi ankaŭ tre similas la anglan «simplan preteriton» ({{lang|en|Simple Past}}), kaj ankaŭ povus esti por ĝi taŭga nomo Esperanta. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Verbotempo]] * [[Aoristo]] * [[Imperfekto]] * [[Perfekto]] {{Projektoj|ReVo=preter1}} [[Kategorio:Gramatiko]] nwiu4klez6u5a2eecu49yhprgukw6ia 0 138645 9456357 9180518 2026-08-18T19:49:47Z Sj1mor 12103 9456357 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''''Leteroj Elsubteraj''''' ({{lang-ru|Записки из подполья}}, ''Zapiski iz podpol'ja'') ([[1864]]) estas [[novelo]] de [[Fjodor Dostojevskij]]. Oni konsideras ĝin la unua [[ekzistadismo|ekzistadisma]] verko en la mondo. Ĝi sin prezentas kiel eltondaĵo el la vagantaj memoraĵoj de amara, izolita, nenomita rakontanto (kutime aludata far kritikistoj kiel la Subterulo) kiu estas emerita ŝtatoficisto loĝanta en [[Sankt-Peterburgo]]. == Intriga resumo == {{Intrigo}} <!--{{wikisourcepar|Notes from Underground}}--> La [[novelo]] dividiĝas en du partojn. === La Unua parto === Parto 1 plu dividiĝas en tri ĉefajn sekciojn. Mallonga enkonduko elmetas plurajn enigmojn kies signifoj estos disvolvataj. En sekcioj du, tri, kaj kvar temas pri suferado kaj sufer-ĝuado; en sekcioj kvin kaj ses pri intelekta kaj morala ŝanceliĝo kaj pri konscia "[[inercio|inerci]]"-senago; en sekcioj sep tra naŭ pri teorioj pri racio kaj avantaĝo; la lastaj du sekcioj resumas kaj faras transiron en Parton 2. Parto 1 sin fokusas ĉefe sur la deziron de la homo sin distingi disde la naturo. Ĝi ellaboriĝas ne nur en koleron al aŭtoritato kaj moralo, sed ankaŭ al [[kaŭzo|kaŭzado]] mem. [[Milito]] priskribiĝas kiel popola ribelo kontraŭ la premiso, ke ĉio bezonas okazi cele, ĉar la homo faras farojn sencelajn, kaj tio estas kio regas la homan historion. Due, la deziron de la rakontanto por doloro kaj [[paranojo]] (kiu paralelas la konduton de Raskolnkov en ''[[Krimo kaj puno]]'') ekzemplas [[dentodoloro]], pri kiu li diras ke la homoj ĝin priĝemas nur por propagi sian suferadon al aliaj pro la krueleco de la socio (kaj li decidas unun havi), kaj la paranojo amasiĝas en lia kapo ĝis ke li ne plu povas rekte rigardi siajn kunlaborantojn en la okulojn. La ĉefa afero estas ke la subterulo jam atingas staton de neniofarado. Malkiel plej multaj homoj, kiuj tipe agas venĝocele pro tio, ke ili kredas, ke justeco estas la celo (dum ĝi vere estas sinserva idiotaĵo), li konscias la problemon. Pro tio, kvankam li sentas deziron por venĝo, li estas nepova ĝin plenumi kaj liaj sentoj koleraj do vekiĝas, ĉar restas al li simple senti kulpon de tio ke li eĉ pensas pri venĝo. Li sentas, ke aliuloj kia li ekzistas, tamen li daŭre cerbumas super sia kolero anstataŭ super agado kiu evitigus la problemojn kiuj lin tiel ĉagrenas. Li eĉ konfesas iupunkte, ke li preferus esti senaga pro mallaboremo. La unua sekcio ankaŭ donas severan kritikon de [[determinismo]] kaj la movado de la homaro klopodadi fari skizon pri homa agado, kion la subterulo mencias figure de simpla matematika problemo (2x2=4). Li diras, ke malgraŭ la homara provo krei la "Kristalan Palacon" (aludo al fama simbolo en la libro [[Kion fari? (Ĉerniŝevskij|Kion fari?]] de Ĉerniŝevskij, la homaro ne povas eviti la simplan fakton ke kiu ajn povas kiam ajn decidi agi kontraŭ tio, kion oni konsideras bona, simple por aserti sian ekziston. === La dua parto === La dua parto estas la efektiva rakonto mem kaj konsistas el tri ĉefaj segmentoj kiuj kondukas al plievoluigo de la super-konscio de la subterulo. La unua estas lia obsedo kun iu oficiro kiu formovis lin kvazaŭ meblon ĉe drinkejo. Li vidas la oficiron surstrate kaj cerbumas kiel atingi venĝon, iamfine decidante kolizieti kun li, kion li faras, trovante je sia surprizo, ke la oficiro ŝajnas eĉ ne rimarki ke tio okazis. La dua segmento okazas ĉe ĉefmanĝa festeno kun kelkaj malnovaj lernejaj amikoj bondezire adiaŭanta Zverkov-on ĉe ties foriro servi militistare. La subterulo ilin malamis kiam li pli junis, sed post hazarda vizito ĉe Simonov, li decidas renkontiĝi kun ili ĉe la dirita loko. Ili forgesis informi lin ke la tempon ili ŝanĝis je la sesan anstataŭ la kvina, do li frue alvenas. Post mallonge li endisputaĉis kun la tri, deklarante ĉiom el sia malamo pri socio uzante ilin kiel simbolon pri tio. Fine, ili foriras sen li al sekreta bordelo, kaj poste tiun vesperon li furioziĝinte tienas konfronti Zverkov-on unu fojon por ĉiam, senkonsidere al tio, ĉu oni lin bategos aŭ ne. Tie li renkontas kaj seksumas kun Lisa, juna prostituitino. Li vekiĝas kaj la tria segmento komenciĝas. Iomtempe sidadinte, la subterulo konfrontas Lisa-on, kiu komence malŝanceliĝis, sed iamfine konsciiĝas la malfeliĉon de sia situacio kaj kiel ŝi malrapide fariĝos senutila kaj sinkados pli kaj pli profunden ĝis kiam neniu plu ŝin volos. La penso morti tiel hontindan morton konsciigas ŝin pri sia situacio, kaj tiam ŝi trovas sin ravata de la ŝajne akra kompreno de la subterulo pri sociaj malbonoj. Li donas al ŝi sian adreson kaj foriras. Post tio, lin venkas la timo, ke ŝi efektive alvenos al lia kaduka apartamento, kaj meze de disputo kun lia servisto, ŝi alvenas. Tiam li malbenas ŝin kaj maldiras ĉion kion li jam diris al ŝi, dirante, ke fakte li estis priridadanta ŝin kaj li rediris la veron pri ŝia mizera situacio. Proksimiĝante la finon de sia korŝira kolero li larmoziĝis dirinte, ke li nur celis potencon super ŝi kaj deziris ŝin hontegigi. Li komencis sin kritiki, kaj diras ke li fakte estas hororigita de la propra malriĉeco kaj hontigita de la propra situacio. Lisa konstatas kiel mizera li estas kaj ili brakumas. La subterulo elkrias ''Ili — ili ne allasos min — mi — mi ne povas boni!'' Post tio li ankoraŭ fikondutaĉas al ŝi kaj antaŭ ŝia foriro li ion puŝas en ŝian manon kion ŝi ĵetas sur la tablon. Tio estis kvinrubla bileto. Li provas kapti ŝin dum ŝi eliras sur straton, sed ne povas trovi ŝin kaj neniam denove de ŝi aŭdas. Li memoradas tiun momenton kiel ion, kio lin malfeliĉigas kiam ajn li pri ĝi pensas, ankoraŭ denove pruvante la fakton de la unua sekcio, ke lia kolero al socio kaj lia nepovo kongrue al ĝi agadi faras lin nepova konduti pli bone ol ĝi. {{Intrigofino}} == Beletra signifo kaj kritikado == La Subterulo fariĝis ordinara karakter-tipo en multaj verkoj kiuj sekvis la novelon. Li ĉeestas en ''[[Anna Karenina]]'' de [[Lev Tolstoj]] figure de la karaktero Nikolaj Levin, en ''[[Fako n-ro 6]]'' de [[Anton Ĉeĥov]], kaj en ''[[Catch-22]]'' de [[Joseph Heller]] figure de [[Yossarian]], la 28-jara kapitano en la armea aer-kopuso kiu havas hepatan problemon. Kiel multaj el la [[romano]]j de [[Dostojevskij]], ''Leteroj Elsubteraj'' estis malpopulara inter la beletraj kritikistoj en [[Sovetunio]], pro ĝia malkaŝa malakcepto de [[Utopia socialismo|socialisma utopiismo]] kaj ĝia portreto pri homoj kiel malraciaj, neregeblaj, kaj malkunlaboremaj. Ankaŭ lia pretendo ke homaj bezonoj neniam povos kontentiĝi eĉ per teĥnologia progreso kontraŭas marksismajn kredojn. Multaj ekzistadismaj kritikantoj, notinde [[Jean-Paul Sartre]], konsideris la novelon antaŭiranto de ekzistadisma pensado kaj inspiraĵo al siaj propraj filozofioj. La filozofo [[Friedrich Nietzsche]] tre impresiĝis je Dostojevskij, pretendante, ke ''Dostojevskij estas unu el la malmultaj psiĥologoj de kiuj mi ion lernis'', kaj ke ''Leteroj Elsubteraj'' kriis ''veron el la sango''. ''Leteroj Elsubteraj'' havas protagoniston kiu povas esti konsiderata ekzemplo de tio, kion Nietsche nomis ''[[Lasta Viro]]''.{{citon}} La romanon menciis ankaŭ [[Paul Schrader]] kiel influantaĵo kiam li verkis la scenaron por la filmo ''[[Taxi Driver]]'' (taksia ŝoforo), kiu havas ekzistadismajn temojn. Efektive, la filmo citas Dostojevskijon en la linio: ''Mi estas soleca viro de Dio.'' [[Oleg Liptsin]] adaptis la novelon ''Leteroj Elsubteraj'' por la teatra scenejo. La mondan premieron oni agendigis por [[San-Francisko|San-Fransiska]] malfermo en la aŭtuno 2006. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * '''(ruse)''' [http://ilibrary.ru/text/9/p.1/ Plena teksto de''Leteroj Elsubteraj'' en la originala rusa.] * '''(angle)''' La teksto haveblas ĉe [http://wyllie.lib.virginia.edu:8086/perl/toccer-new?id=DosNote.sgm&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=all online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040923022623/http://wyllie.lib.virginia.edu:8086/perl/toccer-new?id=DosNote.sgm&images=images%2Fmodeng&data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&tag=public&part=all |date=2004-09-23 }}. <!--*'''(angle)''' {{gutenberg|no=600|name=Notes from the Underground}}--> * '''(angle)''' [http://librivox.org/notes-from-the-underground-by-fyodor-dostoyevsky/ Senpaga sonlibro] de [http://librivox.org LibriVox] [[Kategorio:Romanoj de 1864]] [[Kategorio:Romanoj de Fjodor Dostojevskij]] qwe2c2xe08okw9xm4o60i4j72yeu69v 0 160775 9456626 9021004 2026-08-19T08:22:16Z Sj1mor 12103 9456626 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri muzika intervalo. Ankaŭ ekzistas [[Sesto (Italio)|komunumo en Italio kun la nomo Sesto]].'' '''Sesto''' (aŭ '''seksto''' el la [[latina lingvo|latina]] vorto ''sextus'' = la sesa) estas [[Intervalo (muziko)|intervalo]] inter iu noto kaj la sesa de ĝi en [[diatona gamo]]. == Variaĵoj == <center> [[Dosiero:Notenbeispiel Sexten.gif|400ra]]<br />''Ekzemploj de sestaj intervaloj'' </center> Sestoj ekzistas en kvar variaĵoj. Tre oftaj, ĉar karakterizaj por la muzikaj [[modalo (muziko)|modalo]]j [[maĵora]] kaj [[minora]], estas * la '''granda sesto''' (a), kiu konsistas el la intervalo kvar [[plentono]]j plus [[duontono]] (ĝi rilatas al la proporcio de la du [[tonalto]]j je 5/3, t.e. ĉirkaŭ 884 [[cendo]]j), kaj * la '''eta sesto''' (b), kiu konsistas el la intervalo de tri [[plentono]]j plus du [[duontono]]j. La granda sesto en [[gamo]] estas karakteriza por la modalo [[maĵora]], tial ĝi ankaŭ nomatas '''maĵora sesto''', kaj la eta sesto karakteriza por la modalo [[minora]], sekve la alternativa nomo '''minora sesto'''. Multe pli maloftaj estas * la '''aŭgmentita sesto''' (c), kiu ampleksas kvin [[plentono]]jn", kaj * la '''diminuita sesto''' (d), ankoraŭ duontonon pli malgrandas ol la "eta sesto". La lastaj du variaĵoj note skribeblas nur helpe de la antaŭsignoj [[bemolo]] (b) kaj [[dieso]] (#), kaj laŭ sono "aŭgmentita sesto" samas al eta [[septimo]] respektive "diminuita sesto" al granda [[kvinto]]. == Aŭdaj ekzemploj == * Eta sesto: ** supren {{Aŭdio|Kl_sexte_auf.ogg|C-A bemola}} ** suben {{Aŭdio|Kl_sexte_ab.ogg|C-E}} * Granda sesto: ** supren {{Aŭdio|Gr_sexte_auf.ogg|C-A}} ** suben {{Aŭdio|Gr_sexte_ab.ogg|C-E bemola}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=sest}} * [[Intervalo (muziko)|Intervalo]]. [[Kategorio:Intervaloj]] {{Muzikaj intervaloj}} {{Ĝermo|muziko}} 41smq2ow4ez8lkjw0y2uin6g7q3lwpq 0 162005 9456338 9370611 2026-08-18T19:42:10Z Sj1mor 12103 9456338 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:033-Earth-could-not-answer-nor-the-Seas-that-mourn-q75-829x1159.jpg|eta|Omar Ĥajam]] '''Ghiyāth al-Dīn Abū al-Fatḥ ʿUmar ibn Ibrāhīm Nīshābūrī'''<ref name="Britannica">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Omar-Khayyam-Persian-poet-and-astronomer |title=Omar Khayyam: Persian poet and astronomer |last1=Tikkanen|first1=Amy|date=28 February 2023|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=5 April 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dehkhoda|first1=A.A.|author-link=Ali-Akbar Dehkhoda|chapter=Khayyam|title=[[Dehkhoda Dictionary|Lūght-nāmah]]|location=Tehran|language=fa|chapter-url=https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-7 }}</ref> ({{lang-fa|غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابورﻯ}}; [[18-a de majo]] [[1048]] – [[4-a de decembro]] [[1131]]),<ref name="Britannica"/> Esperante kutime nomata '''Omar Ĥajam''' aŭ, pli malofte, '''Umar Kajjam''' laŭ propono de [[Gaston Waringhien]], estis [[Irano|irana]] [[astronomo]], [[matematikisto]] kaj [[poeto]] el [[Nejŝaburo]] en provinco [[Ĥorasano]], [[Persio]] (nuna [[Irano]]). La nomo '''Ĥajam''' aŭ '''Kajjam''' devenas de profesia familia kromnomo '''al-Kayyami''', t.e. "tentofaristo", kio supozeble estis la profesio de liaj gepatroj.<ref name = "Boyle">{{cite journal |last1=Boyle |first1=J.A.|author1-link=John Andrew Boyle|title=Omar Khayyām: Astronomer, Mathematician and Poet |journal=Bulletin of the John Rylands Library |date=1966 |volume=LII |issue=1 |pages=30–45|doi=10.7227/BJRL.52.1.3|url-access=subscription|url=https://doi.org/10.7227/BJRL.52.1.3 }}</ref> Multajn siajn verkojn li modeste subskribis simple ''''Umar-i-Khayyām''' ({{lang-fa|عمر خیّام}}), kion eblas traduki kiel "Omar la tentofaristo" aŭ "Omar el la klano de tentofaristoj".<ref name="The Cambridge History of Iran">{{cite book|last1=Boyle|first1=J.A.|author1-link=John Andrew Boyle|editor1-last=[[Richard N. Frye]]|title=[[The Cambridge History of Iran]]. Volume IV: From the Arab Invasion to the Saljuqs|date=2007 |orig-date=1975|publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-20093-6|doi=10.1017/CHOL9780521200936.023|pages=658–664|chapter=‘Umar Khayyām: Astronomer, Mathematician and Poet|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1017/CHOL9780521200936.023 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Browne|first1=E.G.|author-link=Edward Granville Browne|title=Yet More Light on 'Umar-i-Khayyām|journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|date=1899|volume=XXXI |issue=2|pages=409–420|doi=10.1017/S0035869X00026538|jstor=25208104|s2cid=163490581 |url-access=registration|url=https://www.jstor.org/stable/25208104 }}</ref> Kvankam ankaŭ al [[astronomio]] kaj [[matematiko]] li faris gravajn kontribuojn, tamen verŝajne sian famon tra la mondo Ĥajam pleje ŝuldas al siaj poemetoj verkitaj en formo de [[robaio]]. Ĥajamajn robaiojn oni jam tradukis en tre multajn lingvojn, ĉar tio, kion li esprimas sia-robaie, ententas problemojn, kiujn vid-al-vidiĝas ĉiu homo dum la vivo, sendepende de la nacio, haŭt-koloro, lando, … t.e. simple pri estado kaj ne-estado - kaj kia estado. <br /> Alivorte li pli ol ĉio scivolemas, filozofias kaj poemas pri tio ke: {{Citaĵo|kial kaj kiel:<br /> ni venis en la mondon<br /> kaj foriros el ĝi<br /> - kaj, eble plej grave, pasigu nian vivtempon dum ene de ĝi.}} Lia famo en Okcidento komenciĝis kiam [[Edward Fitzgerald]] tradukis la robaioj en la anglan en 1859 en kolekton de poemoj. La kantoj estas komponitaj laŭ persaj pezoj de kvarliniaj unuoj. Tio estis konata kiel [[Robajoj de Omar Ĥajam]]. La radikoj de la robaio kuŝas en persa popola poezio, kaj Ĥajam purigis kaj formulis ĉi tiun poezian formon. Ofte la kolumnoj estas plenaj de riĉa enhavo. Ĉar la poemoj provokis religian opozicion, ili estis sekrete kopiitaj kaj ankaŭ aldonitaj al la poemoj de aliaj verkistoj. El la pli ol 5 000 kantoj atribuitaj al iamiam, nur inter 158 kaj 500 estas konsiderataj aŭtentikaj.[[Dosiero:Inscript in Morića Han.JPG|eta|Surskribaĵo en Morića Han]] [[Dosiero:Bucureşti - Omar Khayam 3.jpg|eta|upright|Bucureşti - Omar Khayam 3]] == Pri Ĥajamaj Robaioj en Esperanto == [[Dosiero:Rubaiyat Morris Burne-Jones Manuscript.jpg|eta|upright|Ilustrita paĝo el manskribita angla traduko de Ĥajamaj robaioj.]] Tradukiĝo de Ĥajamaj [[robaio]]j en la [[angla lingvo|anglan lingvon]] (1859) fare de [[Edward Fitzgerald]] ([[1809]]-[[1883]]) kaŭzis profundajn efikojn sur la lingvon kaj literaturon de la angla - eble, similo okazis por la Internacia Lingvo sekve de la Esperanta tradukiĝo de la robaioj fare de prof. Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ. Jen partoj de Antaŭparolo de - eldonota - libro nomata ''Sennombraj Mioj de Mi'' (fare de [[Uzanto:A.R. Mamduhi|A.R. Mamduhi]], entenanta Esperantan tradukon de iom da poemoj de [[Biĵan Ĝalali]]) rilate al Kajjam en Esperanto-mondo: :"Mi jam prisciis la interesiĝ-gradon de granda Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ al Kajjam la eterna; liaj poemeskaj laŭdoj pri Ĥajam kaj liaj robaioj, por mi – estante esperantisto persa - ĝuindis duoble: ::'Kaj kion diri pri la rafinita ellaboriteco de liaj verkoj? En la malvasta sino de la robaia kristalo li sciis enfermi vastajn pensojn kaj drastajn bildojn, nedetrueble fiksitajn per la oraj hoketoj de la triobla rimo. Perloj el pura poezio, kiuj eternigas lian nomon.' <ref>''La Robaioj'', Umar Kajjam, Trad. G. Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ, Antverpeno: 1984 (2a eld.), 107 p, p. 27. (La unua eldono aperis en 1953.)</ref> :Instiga estis por mi ankaŭ tio ke la samideana publiko tiel varme bonvenigis Kajjaman mesaĝon tra la majstra traduko: ::'La Robaioj estas en Esperanto la plej multe eldonita verko. El deko da eldonoj la verko restas havebla nun en kvin diversaj vestoj; jen io, pri kio Esperanto-aŭtoroj eĉ ne fantazius …'" <ref>[[Paul Peeraerts]] « La kvin vestoj de La Robaioj », ''[[Monato (gazeto)|Monato]]'', citita en : [https://www.esperanto.be/fel/mon/rec/roba_l.html] (Lasta adapto de tiu ĉi paĝo: 11 junio 2001)</ref> En la Enkonduko de la sama libro, i.a. diriĝas pri Ĥajam: :"Feliĉe la robaioj estas delonge kaj bone konataj ankaŭ en la Esperanta mondo danke al la majstra kaj “la plej fidela traduko de Omar Kajjam” <ref>Armand Rᴏʙɪɴ. ''La Nouvelle Revue Francaise'', nov. 1958, citita en la antaŭparolo de : ''La Robaioj'', Umar Kajjam, Trad. G. Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ, [[Antverpeno]] : 1984 (2a eld.), 107 p.</ref> fare de prof. Gaston Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ (1901-1991), kvankam li mem modeste esprimas: ::'Mi esperas, ke, ĉerpinte el ĉiu fidinda fonto la plej pitoreskajn kaj elokventajn robaiojn, mi havigas al la leganto ne tro misformitan bildon de la granda Perso.'<ref>''La Robaioj'', Umar Kajjam, Trad. G. Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ, Antverpeno : 1984 (2a eld.), 107 p, p. 29.</ref> :Kiam en 1927 naskiĝis [[Biĵan Ĝalali]], jam pasis pli ol ok jarcentoj ekde kiam Omar Kajjam estis forpasinta. Tamen la fortega influo, kion havis Kajjam sur siajn posteulojn, ne limiĝis al lia lando, lingvo aŭ tempo. Kajjamaj robaioj disatingis plej multajn landojn en ĉiujn kontinentojn de la mondo, tradukiĝinte en plej diversajn lingvojn kaj verŝajne transvivos ankaŭ nian eraon.<ref>Kiel ekz-o, jena libro entenas Ĥajamajn robaiojn en 30 lingvoj, inkluzive la Esperantan fare de prof. G. Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ :<br /> Rubaiyat of Omar Khayyam in 30 languaes, Komp. M. Ramezani, [[Teherano]]: Padide, 1987, 709 p. <br /> Jen du eldonoj de la robaioj en Esperanto tradukis Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ: <br /> ''La Robaioj'', Umar Kajjam, tradukis Gaston Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ, Antverpeno: 1984 (2a eld.), 107 p. <br /> ''La Robaioj'', 3-a eld., reviziita kaj plivastigita, Umar Kajjam, tradukis Gaston Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ, [[Ŝapekoo]]: [[Fonto (eldonejo)|Fonto]], 1997, 151 p.</ref> :Ĝalali estis sub la efikoj de Ĥajama pensmaniero kaj rekte de li mem, kaj pere de sia onklo, [[Sadeg Hedajat]] ([[1903]]-[[1951]]), granda verkisto de Irano kaj “la plej influa persa prozverkisto de post [[Mosleh-od-din Sadio|Sadio]] (ĉ. [[1215]]-ĉ. [[1290]])”.<ref>Michael Hɪʟʟᴍᴀɴɴ. ''An Autobiographical Voice'' : [[Forug Farroĥ-Zad|Forugh Farrokhzad]], Editor Afsaneh Nᴀᴊᴍᴀʙᴀᴅɪ, Harvard University Press Cambridge, Massachusetts, 1990. Citita en : http://www.forughfarrokhzad.org/papers/papers2.htm</ref> Fakte Hedajat verkis du librojn prezentantaj la robaiojn de Kajjam".<ref>''Robaijjate Omar Ĥajjam'', Ed. kaj 12-paĝa enkonduko fare de [[Sadeg Hedajat]], Tehrano: Bruĥim, 1923. <br /> ''Tarane-haje Ĥajjam'' (Kanzonoj de Ĥajam), Ed. kaj 40-paĝa enkonduko fare de Sadeg Hedajat, Tehrano: Bruĥim, 1933. <br /> Lastatempe, lia nevo publikigis ambaŭ librojn en unu volumo, aldonante 15-paĝan enkondukon:<br /> Ĝahangir Hᴇᴅᴀᴊᴀᴛ, ''Ĥajjame Sadeg'' (ambigua titolo en la persa: Kajjam laŭ Sadeg kaj Verdira Ĥajam), Tehrano: Naŝre Ĉeŝme, 2002, 183 p.</ref> == Kelkaj Robaioj tradukitaj de Gaston Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ == Kaj jen, kiel ekzemploj, tri robaioj de Kajjam tradukitaj de prof. Wᴀʀɪɴɢʜɪᴇɴ: :Printemp’ kaj am-idolo, kiu huriojn spitas, :kaj ĉe herbeja rando min al vinkruĉ’ invitas: :nu, estu mi – ne gravas orelojn malrespekti – :de hundoj malŝatata, se mi Edenon citas! :Ne scias mi, ĉu mia Farint’ antaŭmedite :min al Eden’ destinis aŭ al Infero: kvite! :Manĝeto, am-idolo kaj vin’ sur verda herbo, :jen tri, kontante: via Eden’ estas kredite! :La libron de l’ flortagoj revolvis mi kaj bukis. :La freŝa vivprintempo en vintron jam kadukis. :Kaj tiu gaja birdo, kies nom’ estas Juno, :ve! mi ne scias, kiam ĝi venis, kaj forflugis… Plie, estis eldonitaj diversaj esperantaj tradukoj de la angla versio ''The Rubáiyát of Omar Khayyám'' de [[Edward FitzGerald]] (1809-1883). Inter aliaj troviĝas ''La Rubajtoj de Omar Kajjam'' de C. M. Bean, kiu aperis en la bulteno ''The British Esperantist''; kaj ''Omar Kajam - La Robajoj'' elangligita de [[William Auld]] (Glasgovo, Eldonejo Kardo, 1980). Bean mencias, ke en la biblioteko de la Brita Esperanto-Asocio ekzistas traduko de la tuta verko, farita en 1908 de [[Richard H. Geoghegan]], konata irlanda esperantisto. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaǔ == * [[3095 Omarkhayyam]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.khayam.info Informoj pri Omar Ĥajam]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[angle]], [[arabe]], [[ĉine]], [[france]], [[perse]] kaj [[ruse]]). * [http://en.wikisource.org/wiki/Author:Omar_Khayy%C3%A1m Verkoj de Omar Ĥajam] ĉe [[Vikifontaro]] ([[angle]], [[ĉeĥe]], [[perse]], [[pole]] kaj [[ruse]]). {{Commons|Omar Khayyam}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Omar Ĥajam| ]] [[Kategorio:Iranaj poetoj]] [[Kategorio:Perslingvaj verkistoj]] d51plup3ebmylfk9819x6jz86p2hkgn 0 162982 9456582 9271810 2026-08-19T07:36:24Z Sj1mor 12103 9456582 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Nymburk | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Nimburg}} | alia_nomo1 = {{Lang-de|Neuenburg an der Elbe}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Nymburk | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Nymburk, west view.jpg | dosiero_priskribo = Aviadila vido al la centro de Nymburk <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Nymburk vl podelne.jpg | blazono = Nymburk CoA CZ.jpg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Mezbohemia regiono | distrikto = Distrikto Nymburk | municipo = Nymburk | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Elbo (rivero)|Elbo]] | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | ŝoseo = | orogenezo = Mezelba tabulo | orogenezo_tipo = Tabulo <!-- *** Situo *** --> | situo = Nymburk | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 193 | lat_d = 50 | lat_m = 11 | lat_s = 00 | lat_NS = N | long_d = 15 | long_m = 02 | long_s = 00 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 20.54 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1275 | establita_tipo = Fondo | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 288 02 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ020 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0208 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0208 537004 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 2 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 2 | libera1_tipo = Partoj de urbo | libera2 = 21 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.mesto-nymburk.cz www.mesto-nymburk.cz] | commons = Nymburk | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo urbo|zomo=11}} }} [[Dosiero:Nymburk CZ town walls.JPG|eta|maldekstra|Remparoj en Nymburk]] [[Dosiero:Nymburk_CZ_old_watertower_0044.jpg|eta|maldekstra|Turka turo - iama urba akvoturo el la jaro [[1597]]]] '''Nymburk''' estas distrikta [[urbo]] en [[Ĉeĥio]]. Ĝi havas {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantojn}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). {{Najbaraj municipoj}} == Historio == La urbo estis fondita ĉirkaŭ la jaro 1275 de ĉeĥa reĝo „fera kaj ora“ [[Přemysl Otakar la 2-a]] kaj dum tuta mezepoko ĝi apartenis al gravaj urboj en la lando, havante multe da privilegioj. Per siaj fortikaĵoj kaj akvaj fosaĵoj ĝi estis fama kiel „citadelo sur la rivero Elbo“ kaj apogo de reĝa potenco. Grava estis vadejo tra la rivero. Pri komencoj de homa prisetlado de ĉi tiu loko atestas pratempaj unikaj tumuloj, arkeologie datitaj 3600 jarojn antaŭ Kristo. Ĝi alirebliĝos baldaŭ por publiko. La urbo kreskis kaj riĉiĝis ĝis tridekjara milito (1618-1648). Dum ĝi la urbo estis bruligita, detruita, la fortikaĵoj disrompitaj. La vivo nur malrapide revenis. Pozitiva ŝanĝo estis fondo de la fervojo en la jaro 1870. De tiu tempo la urbo denove konstante kreskas, oni konstruis fabrikojn, lernejojn, publikajn konstruaĵojn, firmigis bordojn de la rivero kaj konstruis novan ponton kaj akvoelektrocentralon kun naviga kluzo (en la komenco de la 20-a jarcento). Nuna Nymburk estas moderna centro de la meza Elba baseno, urbo de kulturo, verdaĵo, sporto kaj de multaj historiaj memorindaĵoj. Vidindaj estas preĝejo de sankta [[Egidio]] ({{lang-cs|Jiljí}}) el la jaroj 1280-1380 kun rara gotika brika arkitekturo, mezepokaj fortikaĵoj estas tipaj por la urbo; du akvaj fosaĵegoj – parto de la fortikaĵoj kaj historia zono; renesanca urbodomo kaj malnovaj domoj sur la placo de Premislidoj; ekipparto de la [[Malto (bierfarejo)|maltejo]] el la fino de 16-a jarcento estas alirebla publike; [[Pestkolono|pesta kolono]]; eksa [[akvoturo]] „Turka turo“; kapelo de sankta [[Johano Nepomuka]], ktp. El pli novaj arkitektaĵoj estas vizitindaj gimnastikejo de la asocio „Sokol – Falko“, gimnazio, evangelika preĝejo; kolegio de Hus, ponto trans Elbo, teatro, baza lernejo kaj moderna kubisma konstruaĵo de la krematorio. El la vico de elstaraj urbanoj, verkistoj, poetoj, reĝisoroj, almenaŭ ni prezentu [[Bohuslav Matěj Černohorský]] (1684-1742), baroka muzika komponisto. Al lia omaĝo oni aranĝas ĉiujare internacian muzikan festivalon. Fama verkisto [[Bohumil Hrabal]] travivis en loka bierfabriko infanecon kaj junecon. En la jaro 1999 la urbo kreis muzean ekspozicion pri lia verko kaj vivo. En la muzeo estas ankaŭ grandproporcia bildo de [[Alfons Mucha]] kaj fervoja ekspozicio pri evoluo de la fervojo en la urbo. Sur krucvojo de la „Boleslavská“ strato kaj la strato „28.října“ estas memortabulo de [[Josef Šilhart]] – esperanta instruisto kaj verkisto de utilaj lerniloj kaj manlibroj. == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Esperanto == [[Dosiero:Memortabulo de Josef Šilhart.JPG|eta|maldekstra|Memortabulo de [[Josef Šilhart]]]]En strato Boleslavská estas memortabulo omaĝe al [[Josef Šilhart]]. La urban propagandilon el la ĉeĥa al Esperanto tradukis [[Jindřiška Drahotová]]. En Nymburk okazis de la [[25-a de oktobro|25-a]] ĝis la [[28-a de oktobro]] [[2013]] konferenco de [[ĈEA]]<ref>http://www.esperanto.cz/eo/akce/konferenco-de-e-a-esperanto-asocio-561.html</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Nymburk}} {{Municipoj de Mezbohemia regiono|Distrikto Nymburk}} [[Kategorio:Nymburk| ]] [[Kategorio:Urboj en distrikto Nymburk]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Nymburk]] [[Kategorio:Distriktaj urboj en Ĉeĥio]] [[Kategorio:Urboj en Bohemio]] [[Kategorio:Setlejoj sur Elbo]] [[Kategorio:Setlejoj en Mezelba tabulo]] 8419atwgjmoqejkdf3p28o4gbkeofh0 0 173967 9456431 8704998 2026-08-18T20:45:49Z Sj1mor 12103 9456431 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|arkeologia situo |priskribo de dosiero= |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=MX-CHP |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> | tipo1 = reliefo |mapo lokumilo = iso |mapligilo = jes |zomo=10 }} '''Bonampak''' estas malnova [[majaoj|majaurbo]] en la departemento [[Chiapas]], [[Meksiko]], ĉirkaŭ 30 km sude de [[Yaxchilán]], ĉe la limo de [[Gvatemalo]]. [[Dosiero:Bonampak pyramid.jpg|eta|300 px|maldekstra|Bonampak. La famaj freskoj troviĝas en la konstruaĵo sur la supro de tiu piramido.]] Temas pri malgranda urbo, kiu dependis de [[Yaxchilán]]. Verŝajne la konstruaĵoj estis konstruitaj inter la jaroj [[580]] kaj [[800]]. Bonampak estis retrovita en [[1946]] de la [[fotisto]] [[Giles Healy]]; kondukis lin majaoj [[Lacandon]], kiuj daŭre praktikis malnovajn ritojn majaajn en la temploj. En Bonampak troviĝas multaj mezgrandaj [[templo]]j ĉirkaŭ granda [[placo]], kaj ankaŭ kelkaj fajne skulptitaj [[steleo]]j, sed estas la freskoj, kiuj ornamas la [[akropolo]]n, kiuj famigis la lokon kiel unikan kaj gravan arkeologiejon. == La freskoj == [[Dosiero:Bonampak painting.jpg|eta|300 px|maldekstra|Freskoj de la strukturo 1 en Bonampak]] La konstruaĵo, kutime nomita ''Templo de la pentraĵoj'' (aŭ pli teknike ''strukturo 1''), enhavas 3 ĉambrojn laŭlonge de la pinto de la piramido. Sur la enaj muroj troviĝas la plej belaj restaĵoj de majaa pentrarto, kies nuraj aliaj atestoj estas malgrandaj fragmentoj aŭ detaloj sur potoj. Danke al feliĉa hazardo pluvakvo eniris tra la tegmenton kaj formis sur la enaj muroj [[tavolo]]n de kalciokarbonato diafana. Iom post la malkovro de Healy, la Instituto Carnegie sendis ekspedicion al Bonampak. La muroj estis prentritaj per [[keroseno]], kiu portempe igis la tavolon travidebla. La pentraĵoj estis tiam fotitaj kaj du diversaj artistoj faris kopiojn de la pentraĵoj. En [[1966]] teamo de la universitato [[Yale]] lanĉis la projekton ''"dokumentaro de Bonampak"'', kiu konsistis el esplorado pli detala, fota arkivado kaj kopio de la murpentraĵoj. La pentraĵoj datumas de [[790]] kaj estis faritaj kiel [[fresko]]j. La foresto de gipsaj kunigiloj indikas ke ĉiu pentraĵo estis farita dum la mallonga tempo, kiam la [[gipso]] estis malseketa. Oni distingas la pentradmaniero de unu majstro kaj de du spertaj helpantoj. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commonscat=Bonampak|Bonampak}} * [[Majaoj]] * [[Listo de majaaj ruinoj]] === Eksteraj ligiloj === * [http://www.insecula.com/salle/MS02837.html Panoramaj bildoj de Bonampak (france)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050427064507/http://www.insecula.com/salle/MS02837.html |date=2005-04-27 }} * [http://studentweb.tulane.edu/~dhixson/bonampak/bonampak.html ''Mesoamerican Photo Archives: Bonampak'' (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050305111317/http://studentweb.tulane.edu/~dhixson/bonampak/bonampak.html |date=2005-03-05 }} * [http://www.halfmoon.org/bonampak.html ''Virtual Reality Bonampak Murals'' (angle)] {{Majaaj arkeologiejoj}} [[Kategorio:Majaaj ruinoj en Meksiko]] 3f7gbbwk3u639ww9dpzngs4793r49kr 0 174264 9456432 9453865 2026-08-18T20:45:55Z Sj1mor 12103 9456432 wikitext text/x-wiki '''Ekologio''' estas la [[scienco]], kiu studas la vivantajn estaĵojn en ilia medio kaj la rilatojn inter ili. La termino ekologio venas de la greka oikos (domo, loĝejo) kaj logos (parolo, scienco) ĝi montras la sciencon de la loĝejo. La vorton inventis en [[1866]] [[Ernst Haeckel]], germana biologo pordarvinisma. En lia verko « ĝenerala morfologio de organismoj », li indikas per tiu termino « la sciencon de la organismrilatoj kun la ĉirkaŭa mondo, t. e. en larĝa senso, la scienco de ekzistkondiĉoj ». Difino kutime agnoskita, aparte en [[homa ekologio]], difinas ekologion kiel triangula rilato inter la uloj de iu [[specio]], la organizita aktivado de tiu specio kaj la [[medio]] de tiu aktivado. La medio estas kaj la produktitaĵo kaj la kondiĉo de tiu aktivado, kaj konsekvence de la vivteno de la specio. Ekologo estas fakulo pri ekologio, kiun oni ne konfuzu kun [[Ekologiismo|ekologiisto]]. == Historio == === La iniciatintoj de ekologio === Unu el la unuaj ekologoj povus esti [[Aristotelo]], kiu interesiĝis pri multaj bestoj. Lin sekvis multaj naturasciencistoj, kiel [[Linnaeus]] aŭ [[Buffon]], kies laborojn oni kelkfoje agnoskas kiel premisoj de moderna ekologio. === La botanika geografio kaj Alexander von Humboldt === En la 18a kaj komence de la 19a jarcento, la grandaj marpotencaj landoj, kiel [[Francio]] aŭ [[Germanio]], faris multajn ekspediciojn por esplori la mondon, disvolvi la transmaran komercon kun aliaj landoj, malkovri novajn {{JN|natura resurso}} kaj inventari ilin. Komence de la 18a jarcento ĉirkaŭ 20 000 specioj estis konataj, kontraŭ 40 000 komence de la 19a kaj preskaŭ 400 000 hodiaŭ. Multaj sciencistoj kaj precipe botanikistoj partoprenis tiujn ekspediciojn, kiel la germana esploristo [[Alexander von Humboldt]], kiun oni ofte taksas vera ekologiiniciatinto. Li estis la unua esploranta la rilatojn inter medio kaj organismoj. Li klarigis la rilatojn inter vegetaĵaj specioj kaj klimatoj, priskribis la vegetaĵarzonecon kun la alteco aŭ la latitudo, kion oni nomis plantogeografio. En [[1804]] ekzemple, li raportas imponan kvanton da [[specio]]j, aparte vegetaĵoj, kies geografian dispartigadon li serĉe eksplikas apogiĝante sur la [[geologio|geologiaj]] donitaĵoj. Fama verko de Humboldt estas «Eseo pri la geografio de plantoj» (1805). Aliaj gravaj botanikistoj estas ekzemple [[Aimé Bonpland]], kiu partoprenis la ekspediciojn de Humboldt aŭ [[Eugenius Warning]]. === La nocio de biocenozo – Darwin kaj Wallace === Ĉirkaŭ [[1850]] okazis ŝanĝo per la apero de la verko de [[Charles Darwin]] pri [[Origin of Species|Origino de Specioj]] : oni pasas de meĥanikaj kaj ripetiĝantaj prezentadoj al prezentadoj biologiaj, organaj kaj do evolueblaj. [[Alfred Russel Wallace]], samtempulo kaj rekta konkuranto de Darwin, unuule proponis « geografion » de animalaj specioj. Pluraj sciencistoj tiam ekkonscias, ke la specioj ne estas sendependaj unuj de aliaj, kaj arigas ilin en vegetaĵaj specioj, animalaj specioj, kaj pli poste en komunumoj de vivantaj estaĵoj, kiel la [[mamuto]] kaj la [[marlutro]], aŭ [[biocenozo]]. Tiu termino estos inventita de [[Karl Möbius]] en 1877. === La nocio de biosfero – Eduard Suess kaj Vernadsky === En la [[19-a jarcento]] la esploroj pliriĉiĝas per konoj akiritaj en [[kemio]] de [[Lavoisier]] kaj [[de Saussure]], kiuj interalie studas la [[nitrogenciklon]]. Kun la fakta observado, ke vivo disvolviĝas nur en tre precizaj limoj ene de tri fakoj, kiujn konsistigas [[atmosfero]], [[hidrosfero]] kaj [[litosfero]], la aŭstria geologo [[Eduard Suess]] proponas la terminon [[biosfero]] en 1875. Suess proponas nomi biosfero, tiun vivkoverton karakterizantan [[Tero]]n, kiu enhavas [[flaŭro]]n, [[faŭno]]n, [[mineraloj]]n, matericiklojn, ktp. En la [[1920-aj jaroj]], [[Vladimir Ivanovich Vernadsky]], rusa geologo rifuĝita en Francio, precizigas la biosfernocion en sia verko ''La biosfero'' (1926) kaj priskribas la fundamentajn principojn de la grandaj [[biogeokemiaj cikloj]]. Tiam li redifinas biosferon kiel la aro de la [[ekosistemo]]j. Aliflanke la unuajn ekologajn difektojn oni datis je la 18a jarcento, kiam la multobligo de kolonioj kaŭzas [[senarbarigo]]n. Jam en la 19a jarcento kun la [[industria revolucio]], pli kaj pli premaj duboj naskiĝas pri la konsekvencoj de la homaj aktivadoj sur la medio. La termino [[Ekologiismo|ekoligiisto]] aperas jam fine de la 19a jarcento. === La nocio de ekosistemoj kaj Arthur Tansley === En la 19aj, [[biogeografio]], kiu starigas la lokstato de la specioj, estas konsiderata kiel scienca ne konfuzendaj kun ekologio ; ĝi celas ekspliki la ĉeestkialojn de specioj en iu loko. En 1935 [[Arthur Tansley]], brita ekologiisto, nomas [[ekosistemo]], la interagan sistemon, kiu estiĝas inter la [[biocenozo]] (la vivularo) kaj la [[biotopo]] (ilia vivmedio). Ekologio tiam iĝis la scienco de ekosistemoj. === Hipotezo Gaia kaj James Lovelock === De post la dua mondmilito, nuklea energio, industriigo, konsekvencoj de poluadoj, malŝparado de la naturaj [[resurso]]j far la industriaj landoj kaj eksponenciala pliiĝo de [[demografio]] de malriĉaj landoj, pli kaj pli starigas la problemon de la loko kaj de la rolo homa sur la Tero, kaj estas la origino de subdisciplino de ekologio nomita homa ekologio. La vido de [[Gaïa]], simptoma pri iu epoko, hipotezo far [[James Lovelock]], komparas Teron al unusola organismego en lia verko « ''Tero estas vivulo'' ». Kvankam kontraŭstarita, la hipotezo Gaïa ebligis disvolvon de iu « ekologia zorgo » ene de la publiko, ebligante al ĝi ekkonscii, ke patrina Tero, Gaïa, estis malsana pro homoj kaj iliaj aktivadoj. Laŭ scienca vidpunkto, tiu hipotezo situas la novan vidon de ekologio, kiel entuta vido de la biosfero kaj de la biodiverseco. === La homa ekologio === La homa ekologio aperis en la 1920-aj jaroj, pere de la studado de [[Sukcesio (ekologio)|vegetaĵaj sinsekvoj]] en la usona urbo [[Ĉikago]]. Ĝi iĝis aparta esplorkampo en la jaroj 1970. Homo koloniisto de ĉiuj kontinentoj, estas nun agnoskita kiel ĉefa [[ekologa faktoro]]. Li modifegas sian medion pere de la disvolvo de sia loĝloko (aparte la urba disvolvo), de la disvolvo de [[fiŝkaptado]] kaj de [[Agrikulturo|agrikulturaj]] kaj [[Industrio|industriaj aktivaĵoj]]. Studadoj kaj instruado pri homa ekologio ekestiĝas, per la kunlaboro de [[Antropologio|antropologoj]], [[Arkitekturo|arkitektoj]], [[Biologio|biologoj]], [[Demografio|demografoj]], [[Ekologio|ekologoj]], [[Ergonomio|ergonomoj]], [[Etnologio|etnologoj]], [[Urbanizismo|urbanizistoj]] kaj [[Medicino|kuracistoj]]. Homa ekologio estas la parto de ekologio, kiu studas la homan specion, la organizitan aktivadon de tiu specio kaj ĝian medion. Aliflanke filozofio naskita de ekologio kaj taŭga por homaj socioj, disvolviĝis : [[ekologiismo]]. Finfine [[politika ekologio]] aperis en la 1920-aj jaroj ; ĝi konsistas en aplikado de ekologa scienco al [[politiko]] kaj regado de socio. === La ekologio entuta === [[UNESKO]] estis lanĉinta en 1971 esplorprogramon [[Homo kaj Biosfero]] (''Man and Biosphere''), kun la celo plibonigi konojn pri la reciprokaj rilatoj inter homo kaj [[Naturo]]. Kelkajn jarojn poste, la sama organizo difinas la nocion [[biosferrezervejo]]. En 1972, la unua internacia konferenco de [[Unuiĝintaj Nacioj]] pri homa medio, okazis en Stockholmo, preparita interalie de la fakulo [[René Dubos]]. Okaze de tiu konferenco estis agnoskita la slogano « entute pensi, surloke agi » La lastaj gravegaj eventoj en la ekolgia kampo estis la disvolviĝo de la nocio de [[biosfero]] kaj la apero de la terminoj [[biologia diverseco]] kaj de [[biodiverseco]] en la jaroj 1980. Tiuj tri terminoj estis agnoskitaj okaze de la [[kulmin-konferenco de Tero]] en Rio-de-Ĵanejro en 1993. Tie la koncepto de [[biosfero]] estis agnoskita de la grandaj internaciaj organizaĵoj kaj ankaŭ la risko de [[perdo de biodiverseco]]. Fine la danĝeroj kiujn la biosfero devas alfronti estis aparte internacie agnoskitaj en Kyoto en 1997. Tiu konferenco aparte reliefigis la pliiĝon de la [[forceja efiko]] ligita al la pliiĝanta koncentriĝadon de forcejekifaj gasoj en la atmosfero, kaŭzante entutajn klimatajn ŝanĝiĝojn. Tiuokaze estis agnoskita la graveco konsideri ekologion laŭ entuta nacia vidpunkto, mondskale, kaj kalkuli kun la premo de la homa specio. == Fundamentaj ekologiaj principoj == === La diversaj fakoj === Por multaj, ekologio apartenas al bazaj biologiaj sciencoj, kiuj koncernas la [[Vivularo (ekologio)|vivularon]]. En biologio ekzistas diversaj organizniveloj, tiu de la molekula biologio (kiu pritraktas la nukleoacidojn), de la ĉela biologio, la individua biologio (je nivelo de individuoj kaj organismoj), la studado de populacioj de komunumoj, de la ekosistemoj kaj de la biosfero. La ekologikampo arigus la lastajn kategoriojn. Efektive ĝi estas holisma scienco, kiu studas ne nur ĉiujn elementojn tra ĝiaj rilatoj kun la aliaj, sed ankaŭ la evoluon de tiuj rilatoj laŭ la modifiĝoj suferitaj de la medio, de la animalaj kaj vegetaĵaj populacioj. Tiuj rilatoj estas priskribitaj de la plej malgranda ĝis la plej entuta nivelo. Kelkaj el tiuj subfakoj estas: * [[ekofisiologio]] (aŭ aŭtoekologio), kiu studas la rilatojn inter iuspeca organismo kaj la faktoroj de ĝia medio ; * [[populaciekologio]], kiu studas la rilatojn inter populacio de samspeciaj individuoj kaj ĝia medio ; * [[kunekologio]], kiu studas la rilatojn inter komunumo de malsamspeciaj individuoj kaj ĝia medio ; * studado de la [[ekosistemo]]j ; * [[entuta ekologio]], kiu studas ekologion je la biosferskalo ; * [[ekonomio de la medio]], kiu studas la konsumadon de la [[naturaj resursoj]], kaj la ekonomiajn instigojn por raciigi ties konsumadojn kaj la poluadon. Estas do reale nomita ekologio, aro da sciencoj, la ekologiaj sciencoj. Ili arigas sufiĉe grandan nombron da disciplinoj, pli-malpli sendependaj, kiel [[geologio]], [[biokemio]], [[geografio]], [[pedologio]], [[fiziko]], ktp. == Biosfero kaj biodiverseco == Por la modernaj ekologoj, ekologion alireblas laŭ pluraj niveloj : la [[populacio]] (samspeciaj individuoj), la [[biocenozo]] (specikomunumoj), la [[ekosistemo]] kaj la [[biosfero]]. Ni unue konsideru la biosferan nivelon. La Tero laŭ ekologia vidpunkto, konsistigas la sinon aŭ la mamojn de pluraj fakoj : [[hidrosfero]] (akvosfero), [[geosfero]] (grundsfero) kaj [[atmosfero]] (aersfero). La biosfero, kelkfoje kvalifikita kiel kvara koverto, estas la planedparto, kie le vivo disvolviĝis. Temas pri maldikega surfaca tavolo alta ĝis 15000 metroj kaj profunda ĝis 11000 metroj, kvankam la plimulto de la specioj vivas en zono situanta inter -100 metroj et +100 metroj. La vivo unue disvolviĝis en la hidrosfero, malprofunde en la lumohava zono. Plurĉelaj estaĵoj poste aperis kaj kapablis ankaŭ kolonii la bentajn zonojn. La surtera vivo pli malfrue disvolviĝis, post kiam la ozontavolo formiĝis ŝirmante la vivulojn kontraŭ la ultraviola radiado. La surteraj specioj des pli diversiĝos, ju pli la kontinentoj diseriĝos aŭ kontraŭe unuiĝos. [[Biosfero]] kaj [[biodiverseco]] estas ne disigeblaj, karakterizaj de la planedo Tero. Oni difinas la [[biosfero]]n kiel la sfero de vivo kvankam la [[biodiverseco]] estas ĝia diverseco. La sfero estas la ujo kvankam la diverseco estas ties enhavo. Tiu diverseco esprimiĝas kaj je ekologia nivelo (ekosistemoj), populacio (enspecia diverseco) kaj specio (interspecia diverseco). La [[biosfero]] enhavas grandajn kvantojn da elementoj kiel [[karbono]], [[nitrogeno]], kaj [[oksigeno]]. Aliaj elementoj kial [[fosforo]], [[kalcio]] kaj [[kalio]] estas ankaŭ nepraj por la [[vivo]]. Je nivelo de la [[ekosistemo]]j kaj de la [[biosfero]], ekzistas ĉiama reciklado de ĉiuj tiuj elementoj, kiu ŝanĝiĝas de la minerala stato ĝis la organika stato kaj inverse. Efektive la funkciado de la ekosistemoj esence baziĝas sur la transformado de [[sunenergio]] en kemian energion dank'al la [[fotosintezo]]. Tiu ĉi estigas liberigadon de [[oksigeno]], kiu ebligas al la evoluintaj estaĵoj (kiel [[mamuloj]]) diserigi la sukerojn per la [[ĉelspirado]], tiel liberigante akvon kaj karbonan dioksidon. Tiel la aparta konsisto de la teratmosfero originas el la aktivado de la vivuloj, la cirkuladon de la gasoj estigante de la [[grandaj aerfluoj]]. Akvo same interŝanĝas inter la fakoj. La oceanoj estas ujegoj, kiuj stokas akvon, certigas varmstabilecon kaj klimatstabilecon, kaj la transportadon de elementoj dank’al la [[grandaj oceanfluoj]]. Por pli bone kompreni la biosferofunkciadon kaj la fuŝojn ligitaj kun la homa aktivado, usonaj sciencistoj estigis sub forcejo, reduktitan bisfermodelon nomitan [[Biosfero 2]]. === La nocio de ekosistemo === La unua principo de ekologio estas, ke ĉiu vivulo senĉese ligiĝas kun ĉio, kio konsistigas ĝian ĉirkaŭaĵon. Oni diras, ke estas [[ekosistemo]], ĉiufoje kiam estas interago inter organismo kaj ĉirkaŭaĵo. Ekosistemo konsistas el du aroj, la vivularo nomita [[biocenozo]] kaj la medio nomita [[biotopo]]. Ene de la ekosistemo, la specioj nutre interdependas kaj interŝanĝas inter si kaj kun la medio [[energio]]n kaj [[materio]]n. La nocio ekosistemo taŭgas por diversdimensiaj eroj, lageto, kampo aŭ mortinta lignospeco. Malgranddimensian unuon oni nomas mikroekosistemo. Povas ekzemple temi pri ŝtoneto kaj la vivo, kiu kaŝiĝas sube. Mezekosistemo povus esti arbaro kaj Macroekosistemo regiono. La ĉefaj demandoj por la ekologo, kiam li studas ekosistemojn estas: * kiel sukcesis la koloniigado de sekega tero ? * kiel daŭre disvolviĝis tiu evoluado ? * ĉu la nuna stato stabilas ? * Kiuj estas la rilatoj ekzistantaj inter la diversaj eroj de la sistemo ? La ekosistemojn oni ofte ordigas laŭ la biotopoj priparolitaj. Oni parolos pri: * ekosistemoj kontinentaj (aŭ surteraj), kiel la arbaraj ekosistemoj (arbaroj), la herbejaj ekosistemoj (herbejoj, stepoj, savanoj), la agroekosistemoj (agrikulturaj sistemoj) ; * ekosistemoj kontinentakvaj (lagoj, lagetoj, riveroj) ; * ekosistemoj oceanaj (maroj, oceanoj). Alia klasifikado eblas laŭ la biocenozoj : ekzemple arbara ekosistemo aŭ homa ekosistemo. {{Projektoj|commonscat=Ecology}} {{Portalo|Biologio}} [[Kategorio:Ekologio| ]] [[Kategorio:Ekologia disciplino]] hdzp8itolr3n9w336yljlullsqbcqpm 0 175154 9456546 9243881 2026-08-19T04:58:05Z Sj1mor 12103 9456546 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |nomo = Eisenberg |blazono = DEU Eisenberg (Thüringen) COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Saale-Holzland]] |alto = 290 |areo = 24.85 |poŝtkodo = 07607 |tel_antaŭkodo = 036691 |aŭtokodo = SHK |oficiala_kodo = 16074018 |subdivido = 4 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Markt 27<br />07607 Eisenberg |retpaĝaro = [http://www.stadt-eisenberg.de/ www.stadt-eisenberg.de] |komunumestro = Ingo Lippert |komunumestro-partio = SPD }} [[Dosiero:Eisenberg (Thüringen), Markt 27, Rathaus-001.jpg|eta|Urbodomo]] [[Dosiero:Schlosskirche Eisenberg.JPG|eta|Kastela kirko, baroka juvelaĵo en Eisenberg]] '''Eisenberg''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Saale-Holzland]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]], kaj estas la administra centro de la distrikto. La 30-an de junio [[2006]] la komunumo havis 11451 loĝantojn. == Historio == === El la originoj ĝis 1900 === Atestite datumas la radikoj de la urbo en [[ŝtonepoko]]. Burgo Eisenberg estis antaŭula de la nuna kastelo. Ĝin konstruigis en la 12-a jarcento margrafo de Meißen. En la 16-a jarcento ĝi alikonstruigis; sub duko Kristiano ĝi ricevis sian nunan aspekton (ĝis 1692). En la urbokvartalo Kursdorf estas [[tumulo]]-loko ĉe Malnova strato kiun militistoj sovetiaj damaĝis bedaŭrinde. En ''Jagen 88'' estas du tumuloj de la juna ŝtonepoko.<ref>Sven Ostritz (eld.): ''Saale-Holzland-Kreis, Ost'' (= ''Archäologischer Wanderführer Thüringen.'' Heft 9). Beier & Beran, Langenweißbach 2007, ISBN 978-3-937517-51-3, p. 73 kaj 75.</ref> Ĉirkaŭfortikaĵo ekzistis jam en 1171. En 1219 klostro de la benediktaninoj el [[Zwickau]] alilokigitis tien ĉi; la meblaro estis de la aŭgustenana konvento kiu translokigitis malmulte antaŭe disde [[Camburg]] al Zwickau. En 1219 Eisenberg nomitis jam ''civitas'' kaj el 1256 oni jam konas la nomojn de pluraj burĝoj. Ekde la 13-a jarcento surlokis landgrafaj ministroj. En 1450 en la kuro de la Saksia interfrata milito la Jakobo-kapelo - en la nuna ŝtata forstujo Hainspitz - detruitis laŭdire. La ŝtonojn oni uzis je la fino de la 16-a jarcento por starigi la kirkon en la nuna kvartalo Saasa kaj la Hundertmark-domo ĉe la ĉefa bazarplaco. Restaĵoj kapelaj videblis ĝis la 18-a jarcento.<ref>Ostritz 2007, p. 78</ref> En 1485 Eisenberg, parto de elektoprinca Saksio venis okaze de la Lepsika separokontrakto en la manojn de la [[ernestaj duklandoj|Ernestidoj]]. En 1524 enkondukitis [[Reformacio]] kaj inter 1681 kaj 1707 la urbeto estis eĉ rezideja de la Duklando [[Saksio-Eisenberg]]. Poste ĝi apartenis al [[Saksio-Altenburg]]. Ankaŭ la Distrikta administradujo ajzenberga havis siajn ejojn en Eisenberg. En 1880 konstruitis fervojlinio ĝis [[Crossen an der Elster]] kaj en 1905 uesten ĝis [[Neuengönna|Neuengönna-Porstendorf]]. La laste menciita funkciis ĝis 1969, la parto ĝis Crossen almenaŭ ĝis 1999. La trakoj forigitis kaj la tuto estas nuntempe ciklovojo. === 1900 ĝis nun === Dum [[nazioj|nazia]] tempo estis enregione etaj grupoj da socialdemokratoj kaj komunistoj kiuj rezistadis: rondoj ĉirkaŭ Heinz Schubert kaj Friedrich Singer disdonis kontraŭnaziajn skribaĵojn. Minimume 326 punlaboristoj laboris en la urbo dum la [[Dua mondmilito]] (ekz. en la industrioj armilfara, lignoprilbora, meblofara, ŝufara, ledaĵfara, metalprilabora, ilarfara, ĥemiindustria). En 1974 renovitis memorigaĵo ĉi-priea.<ref>Thüringer Verband der Verfolgten des Naziregimes – Bund der Antifaschisten und Studienkreis deutscher Widerstand 1933–1945 (Hrsg.): ''Heimatgeschichtlicher Wegweiser zu Stätten des Widerstandes und der Verfolgung 1933–1945.'' Band 8: ''Thüringen.'' VAS – Verlag für Akademische Schriften, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-88864-343-0, p. 208-209</ref> En la 9.2.1945 koliziis en la [[aerspaco]] inter [[Jena]] kaj Eisenberg du bombaviadiloj de la [[Usona Armeo]]. La plejmulto de la ekipo mortis. Antaŭkraŝe oni terensendis ankoraŭ la bomojn.<ref>Ulrike Kern und Jörg Petermann: ''Noch immer bewegt der Flugzeugabsturz über dem Mühltal vor 75 Jahren''. Thüringer Landeszeitung, 8.2.2020</ref> En la 9.4.1945 atakitis efektive la stacidomo; ankaŭ loĝdomoj trafitis.<ref>Günter Sagan: ''Ostthüringen im Bombenkrieg 1939–1945.'' Michael Imhof, Petersberg 2013, ISBN 978-3-86568-636-7, p. 185.</ref> Liberiĝo fare de la nazia diktaturo fare de la usonanoj estis en la 13.4.1945 antaŭ okupiĝo fare de la [[Ruĝa Armeo]] ekde julio 1945. Je la komenco de la 1950-a jaroj iĝis kontraŭkomunisma rezistadgrupo nome ''Eisenberger Kreis'' kiu vidis sin en la tradicio de kontraŭfaŝisma agado.<ref>[http://www.jugendopposition.de/index.php?id=2859 ''Eisenberger Kreis'',] ĉe jugendopposition.de</ref> En la 25.10.1989 okazis preĝo por la paco en plenŝtopita Lutera salonego antaŭ ekmarŝo tra la urbo. La spektaklo ripetitis ĉiun merkredon. En Eisenberg estas la centra bonvenigcentro de la Liberŝtato [[Turingio]] por rifuĝintoj kaj [[Azilpetanto|azilpetantoj]] el la tuta mondo. La konstruaĵo konstruitis en 1870 kiel kolbasfabriko kaj estis poste oldulejo, lazareto, kazerno, policejo kaj hejmo por la (malmultaj!) okcidentgermanaj azilpetantoj en [[GDR]].<ref>Bernd Stöver: ''Zuflucht DDR. Spione und andere Übersiedler''. C.H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-59100-6.</ref><ref>Ulrich Stoll: ''Einmal Freiheit und zurück. Die Geschichte der DDR-Rückkehrer''. C h. Links, Berlin 2009, ISBN 978-3-86153-544-7.</ref> Je alfino de 2013 estis ene pli ol kvin centoj da homoj.<ref>Daniela Egetemayer: ''Sie klingeln mitten in der Nac ht am Eisentor.'' Ĉe: ''Thüringische Landeszeitung'', 10.12.2013.</ref> === Demografio === La interesa demografia evoluo de Eisenberg jenas: {| | style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | {| class="wikitable" style="text-align:right" ! jaro !! loĝantoj |- | 1830 || 4.557 |- | 29.10.1946 || 15.299 |- | 31.08.1950 || 14.261 |- | 31.12.1960 || 13.839 |- | 31.12.1981 || 13.060 |- | 31.12.1984 || 13.361 |- | 31.12.1994 || 11.536 |- | 31.12.1995 || 11.266 |- | 31.12.1996 || 11.274 |- | 31.12.1997 || 11.281 |- | 31.12.1998 || 11.225 |- | 31.12.1999 || 11.175 |- | 31.12.2000 || 11.764 |- | 31.12.2001 || 11.681 |- | 31.12.2002 || 11.532 |} | style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | {| class="wikitable" style="text-align:right" ! jaro !! loĝantoj |- | 31.12.2003 || 11.487 |- | 31.12.2004 || 11.545 |- | 31.12.2005 || 11.424 |- | 31.12.2006 || 11.392 |- | 31.12.2007 || 11.261 |- | 31.12.2008 || 11.072 |- | 31.12.2009 || 11.087 |- | 31.12.2010 || 11.154 |- | 31.12.2011 || 10.653 |- | 31.12.2012 || 10.694 |- | 31.12.2013 || 10.995 |- | 31.12.2014 || 11.404 |- | 31.12.2015 || 13.699 |- | 31.12.2016 || 12.199 |- | 31.12.2017 || 10.842 |} | style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | {| class="wikitable" style="text-align:right" ! jaro !! loĝantoj |- | 31.12.2018 || 10.885 |- | 31.12.2019 || 10.849 |} |} <small> Datenfonto ekde 1994: Thüringer Landesamt für Statistik</small> == Promeneto traurba == [[Dosiero:Altstadt Eisenberg.JPG|eta|La malnova kerno]] Ĝis 1524 ekzistis en Eisenberg [[Kruco-monaĥinejo (Eisenberg)|Kruco-monaĥinejo]] kion atestas hodiaŭ nur stratonomo. Arkitekturemuloj ŝatas viziti la '''Kastelan kirkon''' (germane: ''Schloßkirche'') el la 17-a jarcento. Ĝ nombriĝas inter la plej belaj kaj imponaj kastelaj kapeloj barokaj en [[Turingio]]. La kombino inter altaro, ambono kaj orgeno perfektas. Krome fascinas la stukaĵoj enaj. La '''[[Kastelo Christiansburg]]''', kie estis hodiaŭ oficejoj distriktaj, kun sia kastela parko ankaŭ apartenas al tiu ĉi ensemblo. Ĉe la piedo de la kastelo troviĝas herboĝardenego alloga por botanikemuloj kaj ripozumserchantoj. En la historia kerno estas bela bazarplaco kun elstare belaj burĝaj domoj el la jarcentoj 16-a, 17-a kaj 18-a. Urbodomo kun okangula turo kaj la [[Superintendanto|superintendantejo]] kiel ankaŭ la '''Klötzner-domo''' kun la urbomuzeo menciindas. Kompletigas tiun belecon aranĝan la malfrugotika paroĥuja '''[[preĝejo Sankta Petro (Eisenberg)|Kirko Sankta Petro]]''' kaj la '''Puto de la maŭro'''. La [[Bestoĝardeno de Eisenberg|Bestoĝardenon de Eisenberg]] fondis la pianokonstruisto Felix Geyer, kiu starigis sur sia propra bieno ĝardenon belan kun maloftaj kreskaĵoj kaj fantaziaj ejoj. Bedaŭrinde ne tuto konserviĝas, nek de la ejoj nek de la plantoj. Sur areo de 2,5 hektaroj vivas ĉirkaŭ 350 bestoj de 50 specoj. == Ekskursocelo mallongdistanca je Mühltal == [[Dosiero:Merian eisenberg 1650 wikipedia.jpg|eta|Eisenberg ĉirkaŭ en 1650]] [[Dosiero:Notgeldeisenberg.JPG|eta|links|Provizora mono de 1921 kun aludo je duko Kristiano]] [[Dosiero:Eisenberg Pfarrmühle Bomberabsturz 2.JPG|eta|150px|Dek mortintaj ajzenbergano post bombatako de la [[Aliancanoj]], 8 mortintaj usonanoj post kraŝo; 1945 ĉe Mühltal-valo]] La arbaroza kaj romantika Mühl-valo estas la preferate ekskursocelo de la eisenberg-anoj. La akvo de la Rauda-torento movigis iam ok muelejojn, el kiuj restis nur la toponomio. En 1953 la lasta muelejo ekmalfunkciis. Hodiaŭ kelkaj muelejoj estas gastejoj kaj pensionoj. La bakejo de la Naupold-muelejo gastigas eĉ etan muzeon '''''(Mühltalmuseum)'''''. Milo Barus, kiu laŭdire estis ĉirkaŭ la jaro 1950 la plej forta viro de la mondo, translokiĝis tien kaj iĝis gastejestro. La '''''Waldhaus Milo Barus''''' memorigas onin pri li. Plusa atrakciaĵo estas '''Maketa parko''' (germane: ''Miniaturenpark'') sur la teritorio de la Robert-muelejo ĝuste ĉe la komenciĝo de la Mühl-valo (por migrantoj venantaj aŭ de Eisenberg aŭ de [[Gera]]). Tie admireblas maketoj de multaj muelejoj. == Geografio/geologio == [[Dosiero:Eisenberg Stadtgliederung.png|eta|Kvartalaro municipa]] Eisenberg troviĝas en la areo de la sandŝton-tavolo de [[Saale]]-[[Elster]] en ne tro alta monteta pejzaĝo, kies flaŭro konsistas parte el arbaroj foliaj kaj pinglaj. Geologie superpotencas bunta [[grejso]]. Eisenberg plejparte kuŝas sur altebenaĵo kiu etendiĝas sur ĉ. 275 metroj de oriento al okcidento. Sude kaj norde supraĵo tuj deklivas en du valojn en kiuj fluas la torentoj Malzbach kaj Raudabach. Nordokcidente troviĝas Reuche, altaĵo el konkokalko kun arbaroj kiu fine iĝas agra montetaro.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stadt-eisenberg.de/stadt/stelltsichvor.html |titolo=''Stadt Eisenberg: Die Stadt stellt sich vor'' |alirdato=2021-06-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170515123345/http://www.stadt-eisenberg.de/stadt/stelltsichvor.html |arkivdato=2017-05-15 }}</ref> === Kvartalaro kaj najbaraj komunumoj === Eisenberg konsistas el la historia kerno kaj la pli malnovaj zonoj. Ĉirkaŭ 1&nbsp;km norde de la centro estas Heimstätten-setlejo. En la valo Raudatal, sude de la malnova urbo, surfadeniĝas laŭlonge de la rivero ok akvomuelejoj. Al Eisenberg enkorpigitis Friedrichstanneck, Saasa kaj fine (8.3.1994) Kursdorf (8. März 1994). Apudas la urbon la komunumoj [[Gösen]], [[Hainspitz]], Heideland, Petersberg, [[Rauda]], [[Silbitz]], [[Tautenhain]] kaj Weißenborn. Eisenberg mem havas la jenajn kvartalojn: Kernstadt/urbokerno, Friedrichstanneck, Saasa kaj Kursdorf. Proksime de Kursdorf estas la norda enirejo je la idilieca ekskursocelo ''Eisenberger Mühltal''. === Klimato === La averaĝa pluvo de la jaroj inter 1961 kaj 1990 estis laŭ la mezurstacio ajzenberga 646&nbsp;mm: tio estas malpli ol la tutgermana meznombro ekster la monatoj aprilo kaj aŭgusto. La plej seka monato estas februaro, la plej malsekaj junio kaj aŭgusto. == Servoj == * [[Bestoĝardeno de Eisenberg]] * [[Schiller-gimnazio (Eisenberg)|Friedrich-Schiller-gimnazio]] == Vidindaĵoj == * [[Kastelo Friedrichstanneck]], nun kadukega * [[Klötznersches Haus (Eisenberg)|Klötznersches Haus, regionhistoria muzeo]] * [[Preĝejo Sankta Petro (Eisenberg)|Preĝejo Sankta Petro]], protestantisma urbokirko ĉefa == Homoj rilataj al la urbo == * [[Bruno Bauer]], filozofo kaj teologo * [[Daniel Gottfried Werner]], teologo kaj lernejestro * [[Felix Frommelt]], juristo kaj diplomato * [[Johann David Gschwend]], verkisto de la unua urbokroniko * [[Johann Michael Heineccius]], patro de [[sfragistiko]] kaj teologo-historiisto * [[Karl Christian Friedrich Krause]], filozofo * [[Kristiano (Saksio-Eisenberg)]], duko * [[Louis Preller]], pentristo * [[Theodor Scherff]], entreprenisto kaj kina pioniro == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj}} {{Distrikto Saale-Holzland}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Saale-Holzland]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] ikgieaj00cal7xvuyqvp67avf3czoit 0 177631 9456368 9435648 2026-08-18T19:54:40Z Sj1mor 12103 9456368 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Ichtershausen (Amt Wachsenburg) COA.svg |blazono-ampl = 100 |zomo = 10 |situo-bildo = |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Ilm]] |alto = 249 |areo = 20,35 |loĝantaro = 3926 |loĝantaro-dato = [[30-a de junio]] [[2006]] |poŝtkodo = 99334 |tel_antaŭkodo = 03628 |aŭtokodo = IK |oficiala_kodo = 16 0 70 028 |subdivido = Ichtershausen kaj 3 komunumopartoj (''Ortsteil'') |adreso-komunumestraro = Erfurter Straße 42 |retpaĝaro = [http://www.ichtershausen.de/ www.ichtershausen.de] |komunumestro = Klaus von der Krone |komunumestro-partio = CDU }} '''Ichtershausen''' estis loĝloko kaj eksa komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Ilm]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]]. La 30-an de junio [[2006]] la komunumo havis 3926 loĝantojn. Ekde la 31-a de decembro 2012 ĝi nur estas komunuma parto de la nova [[Amt Wachsenburg]], post la unuiĝo kun la iama komunumo [[Wachsenburggemeinde]]<ref>[http://www.parldok.thueringen.de/Parldok/Cache/8540D5B81B058E14424FF1CA.pdf Thüringer Gesetz zur freiwilligen Neugliederung kreisangehöriger Gemeinden im Jahr 2012], Gesetzentwurf der Landesregierung, Drucksache 5/ 4714</ref>. [[Dosiero:IK Ichtershausen.PNG|eta|dekstra|<!-- Die _Lage_ _von_ Ichtershausen im _Ilm_-Rondo _hervorgehoben_ -->]] == Historio == === Komencoj ĝis 1600 === Trovitaĵoj el la pli juna [[ŝtonepoko]] kiel ankaŭ tomboj el la bronza kaj fera epokoj atestas fruan setlon sur tiu ĉi teritorio. Dum la unuaj jarcentoj konjektatas ekzisto de setlejo de la [[hermunduroj]] kiun sekvis vilaĝo de [[frankonio|frankonia]] nobelo por protekti la reĝan palatinejon de [[Arnstadt]]/[[Kastelo Neideck]]. La unua endokumenta mencio estis en la 27.3.947.<ref>August Beck: ''Geschichte des gothaischen Landes'', Band I, Gotha, 1868,pp. 34</ref>. Tiam reĝo [[Oto la 1-a (Sankta Romia Imperio)]] atestigis la ŝanĝon de diversaj bienoj, inter kiuj ankaŭ Huochtricheshus/Otrichshusen (t.e. bieno de Otrich); interŝanĝpartnero estis [[Abatejo Hersfeld]]. En 1147 fonditis surloke monekinejo [[cistercianoj|cistercianina]], kies impona klostra [[Preĝejo Sankta Georgo (Ichtershausen)|Preĝejo Sanktaj Georgo kaj Mario]] (konstrukomenco en 1133) tipigas la silueton ankaŭ nun. [[Filipo de Ŝvabio]] en la 6.3.1198 atentigis je si influhavantojn dum la t.n. Germana tronheredkverelo; en la 8.3.1198 li elektitis fare de la frakcio [[ŝtaŭfoj|ŝtaŭfa]] reĝo en [[Mühlhausen (Turingio)|Mühlhausen]]. Kroniĝo estis en la 6.9. en [[Majenco]] fare de la [[burgonjo|burgonja]] episkopo Aymon de Tarentaise. En 1204 la perfidinta landgrafo [[Hermano la 1-a (Turingio)]] ĵetis sin en Ichtershausen antaŭ la piedojn de reĝo Filipo el Ŝvabio ricevonte gracon post livero de ostaĝoj (inter kiuj estis ankaŭ lia pli juna filo Ludoviko). Nomo vilaĝa en 1441 estis ''Ichtirshausen''. Dum la kamparanaj ribeloj kolektiĝis en 1525 kvar miloj da tre radikaj kamparanoj en Ichtershausen. Ili ankaŭ volis sturmpreni [[Kastelo Tri Gleichen|Kastelon Wachsenburg]] kies posedantoj akre kaj riproĉe atakitis de ili. Samtempe prirabitis ankaŭ la tuta klostro kaj sekvis ĝia detruiĝo; la monakinoj fuĝis en la [[kartuzio de Erfurto|erfurtan kartuzion]]. La 16-an de junio 1525 ekposedis la bienon klostran princelektisto [[Johano (Saksio)]]; ĝi aboliciitis kaj aranĝitis tie ĉambra bieno, dum la klostra preĝejo iĝis protestanta diservejo. En 1539 startis la konstruado de la Malnovakastelo laŭ la planoj de arkitekto [[Cunz Krebs]] kun enkorpigo de klostraj ejoj memkompreneble. En 1560 aldonitis ankoraŭ la uesta alo. En 1533 la ichtershausen-anoj ricevis juĝrajton. En 1546 princelektisto [[Johano Frederiko la 1-a (Saksio)]] kaj landgrafo Filipo la 1-a (Hesio) skribis la faman rifuzleteron al la imperiestro en la nomo de la [[Ŝmalkalda Ligo]]; sekvis tuj poste milito. === 1600 ĝis 1900 === Pro [[Tridekjara milito]] kaj la pesto la enloĝantaro malaltiĝis de 700 je nur 230 en la jaro 1642. Unu jaron pli frue Ichtershausen perdiĝis por la linio Saksio-Weimar en favoro de duko [[Ernesto la 1-a (Saksio-Gotha-Altenburg)]]. En 1676 ties filo duko [[Bernardo la 1-a (Saksio-Meiningen)]] proklamis Ichtershausen residejo sia. Ĝi tamen baldaŭ translokigitis al [[Meiningen]]. Tiutempe (1675–1680) konstruitis ankaŭ la modesta [[Kastelo Marienburg (Ichtershausen)|Kastelo Marienburg]] kun remparo (pereinta) kaj du pordegoj. En 1697 la lokuloj ricevis la publikajn merkatajn privilegiojn. En 1710 Kastelo Marienburg alikonstruitis kaj pligrandigitis; poste ĝi gastigis administradejojn justican kaj financan. En 1813 ĉ. 100 viroj devis esti senditaj al [[Erfurto]] por la plifortikigo de [[Petersberg (Erfurto)|Citadelo Petersberg]] laŭ ordono de [[Napoleono Bonaparte]]. Dum la [[Milito de la Sesa Koalicio]] ĉe la sieĝo erfurta fare de [[prusio|prusoj]], aŭstroj kaj rusoj troviĝis ĝis marto 1814 en la kastelo de Ichtershausen [[lazareto]]. En ĝi ĉ. 1400 prusaj soldatoj suferantaj je tifo traktitis, el kiu ĉ. la duono ne postvivis la hospitalan restadon. Ili en 1819 honoritis per monumento, la t.n. ''Preußengrab''. Ichtershausen mem havis 152 viktimojn, do ĉ. kvaronon de ĉiuj lokanoj. La kastelon malfrekventis multajn jarojn pro tio la homoj. En 1842 fonditis porvira kantorondo ''Männergesangsverein Liedertafel''. En 1862 malfermis la [[gotao|gotaa]] komercisto Wilhelm Eduard Arnold Wolff kaj la el [[Iserlohn]] deveninta inĝeniero [[August Knippenberg]] en Ichtershausen kudrilfabrikon, kiu tre gravis dum la sekvintaj 130 jaroj pri la evoluo vilaĝa; produktitis tie kudriloj de multaj specaj (kudraj, trikotaj, ŝtopaj, kirurgiaj). Siaspece temis pri la plej granda fabriko; la enloĝantaro baldaŭ trapasis la limon de 1000 uloj. En 1870/71 internigitis 525 francaj militkaptititoj kastele; en 1877 la tuta areo ŝanĝitis en prizonon kiu funkciis ĝis 2014; de tiam la prizonuloj junaj restas en [[Rudisleben]]. Por plifaciligi transportojn kaj de homoj kaj de varoj konstruitis inter 1885 kaj 1888 fervojlinio 5&nbsp;km longa ĝis [[Arnstadt]] kiu funkciis ĝis 1967. En 1890 kreitis nova tombejo; en 1895 alvenis monumento por falinoj (kun aglokronita kolono) je la centra placo por memorigi al oni la viktimojn de la [[Francia-Prusia Milito]]. === 1900 ĝis la nuntempo === Dum la 1920aj jaroj ĝis 1932 Ichtershausen havis politikan plejmulton [[komunismo|komunistan]]. En 1925 la Landa defendligo (Landwehrverein) konstruis sur la monteto ''Die liebe Zeit'' monumenton por falintoj de la [[Unua mondmilito]] kion eblis donacoj kaj voluntula laboro. Samtempe enkondukitis enprizone t.n. progresa internigado; la oficistoj taksu sin ankaŭ edukistoj: la prizonuloj laboris kontraŭpage en entreprenoj prizonaj kaj lokaj. En 1928 ekzistis - por 530 enkarcerigitoj – biblioteko, malsanulejeto kaj propra kuracisto. Pro politikaj kialoj enprizonigitoj troe plenigitis la prizonon: en 1934 nombriĝis 634 uloj tie. Ekde 1934 konstruitis antaŭurbaj etĝardenaj setlejoj kun ĝardenoj por laboristoj infanriĉaj. Samjare malfermitis naĝejo aperta. Dum la [[Dua mondmilito]] 46 punlaboristoj orienteŭropaj laboris en la kudril- kaj ŝtalaĵfabriko Wolff & Knippenberg.<ref>Thüringer Verband der Verfolgten des Naziregimes – Bund der Antifaschisten und Studienkreis deutscher Widerstand 1933–1945 (eld.): ''Heimatgeschichtlicher Wegweiser zu Stätten des Widerstandes und der Verfolgung 1933–1945'', Reihe: Heimatgeschichtliche Wegweiser Band 8 Thüringen, Erfurt 2003, p. 143, ISBN 3-88864-343-0</ref> En la 10.4.1945 liberigis la [[Usona Armeo]] la vilaĝon post damaĝo ĉeprizona per artilerio. La prizonuloj sukcesis fuĝi. Post la milito daŭris la funkcio prizona, ankaŭ por politikaj kaptitoj. Kronistoj priskribis la situacion inter 1945 kaj 1950 kiel malfacilan. En 1953 la prizono estis ŝanĝita en porjunularan laborejon, ekde 1973 ĝi estis normala porjunulara prizono. Fermo iĝis en 1991; inter 1993 kaj 1997 la tuto restaŭritis kaj alifaritis kaj poste servis al ĉ. 200 junaj krimuloj ĝis 2014. Plano de la amikara societo ''Fördervereins Collegiatstift St. Peter und Paul'' kun sidejo en Erfurto celas fari konvention kolegian surloke; la Nova kaj la Malnova kasteloj konserviĝu respektive refariĝu dume la aliaj konstruaĵoj estu forigotaj. La resto iĝu loĝejoj. Tre engaĝiĝis prie studentoj de la [[Bauhaus]]-universitato de Vajmaro.<ref>Hartmut Schwarz: ''In drei Schritten wird zurückgebaut. Ichtershausen: Collegiatstift Erfurt will aus ehemaliger JVA ein attraktives Wohngebiet machen''. Thüringische Landeszeitung, 28.2.2013</ref> En la 31.12.2012 enkorpigitis la komunumo [[Wachsenburggemeinde]] al Ichtershausen (kio enhavas Ichtershausen kaj la kvartalojn [[Eischleben]], [[Rehestädt]] kaj [[Thörey]]). La pligrandigita komunumo alinomiĝis je [[Amt Wachsenburg]]. Antaŭ tio Ichtershausen havis jenajn najbarajn komunumojn (disde nordo): [[Erfurto]], [[Rockhausen]], [[Kirchheim (Turingio)]], [[Arnstadt]], Wachsenburggemeinde kaj [[Nesse-Apfelstädt]]. == Vidindaj aferoj == * [[Kastelo Marienburg (Ichtershausen)|Kastelo Marienburg]] * [[Kirko Sankta Georgo (Ichtershausen)|Kirko Sankta Georgo]] * [[Tombo de la Prusoj (Ichtershausen)|Tombo de la Prusoj]] == Gefiloj == * [[Frederiko Vilhelmo (Saksio-Meiningen)]], duko == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Amt Wachsenburg]] ouvk3w1yw5mfckaeej3nfnf06bun22e 0 178673 9456366 8324081 2026-08-18T19:54:25Z Sj1mor 12103 9456366 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Leutenberg.png |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} in SLF.png |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Saalfeld-Rudolstadt]] |alto = 300 |areo = 57,17 <!-- loĝantaro el metadatuma listo --> |poŝtkodo = 07338 |tel_antaŭkodo = 036734 |aŭtokodo = SLF |oficiala_kodo = 16 0 73 106 |subdivido = 12 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Markt 1 |retpaĝaro = [http://www.leutenberg.de/ www.leutenberg.de] |komunumestro = Ernst Tänzer }} '''Leutenberg''' {{prononco|LOJtnberk}} estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Saalfeld-Rudolstadt]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio||STATO}}}}]] la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. La liberaera naĝejo ''Alexandrabad'' nombriĝas inter la plej bele situantaj naĝejoj de tuta [[Turingio]]. == Historio == La dinastio de Lutenburg unue menciitis en 1187; ties vilaĝo malsupre de la burgo estiĝis en la 13-a jarcento (endokumenta mencio kiel urbo estas de 1326). Inter 1326-1564 la burgo estis rezidejo de flanka linio de la grafoj de [[Kastelo Schwarzburg|Schwarzburg]]. En la najbara vilaĝo [[Kaulsdorf (Saale)|Kaulsdorf-Hockeroda]] troviĝis la kuprofandadejo Saigerhütte Leutenburg: ĝi estis tiam la plej lukra ercprilabora entrepreno de tuta Meza Germanujo. Fajrego de 1800 detruis ĉion krom la burgon Friedensburg, ankaŭ la [[dominikanoj|dominikana]] monaĥejo kiu funkciis inter 1395 kaj 1533. Sekvis rekonstruo de la urbokerno sur tute rektangula horizontala projekciaĵo. En la 20-a jarcento ekfloris turismo en la urbo, kion atestas ekz. la iama [[Katja-Niederkirchner-ripozdomo (Leutenberg)|Katja-Niederkirchner-ripozdomo]]. Ĝi malkonstruitis en decembro 2021.<ref>[https://www.otz.de/regionen/saalfeld/abriss-von-ferienheim-in-leutenberg-id234106773.html "Abriß von Ferienheim in Leutenberg"], OTZ, 16.12.2021</ref> [[Kastelo Friedensburg]], hodiaŭ fakkliniko dermatologia, estis oficiala gastdomo de la [[GDR]]-registaro. == Geografio == Leutenberg estas urbo ĉe la rivero [[Sormitz]], flanka rivero de [[Loquitz]], meze de la Naturparko Thüringer Schiefergebirge-Obere Saale. La urbo havas naŭ kvartalojn: * Dorfilm * Herschdorf * Hirzbach * Kleingeschwenda * Leutenberg * Landsendorf * Munschwitz * Schweinbach * Steinsdorf Kvar aliaj teritorioj ne formas vere propran kvartalon: Grünau, Löhma, St. Jakob, Unterhütte/Oberhütte. Ĉirkaŭ Leutenburg estas sep valoj, nome: * Hüttengrund (Kiesbachtal) * Sormitztal * Lemnitztal * Ilmtal * Herschdorfer Tal * Kalkgrubental * Hinktal == Vidindaĵoj == === Kirko Sankta Maria Magdala === Ĝi konstruitis post la urba fajrego inter 1812-15 supre de la centra bazarplaco estante rektangula hala kirko kun turo uesta. Ene estas malalta plafono kaj galerioj du kun moedesta ambonaltaro kaj skulptaĵo pri Kristo dum ĉasado de ĉirkaŭ 1510. Laŭdire temas pri verko de Hans Gottwalt von Lohr el [[Saalfeld (Saale)]]. === Kapelo Sankta Ciriako === Sur la tombejo kaj ĉe la piedo de la burgo troviĝas malgranda rektangula kapelo datumante el la 15-a jarcento. Ĝi alikonstruitis en 1714 ĉe la fenestroj. La plafono ene estas plata kaj ligna, la orgeno sur galerio estas oriente. Sur la tombejo estas ankoraŭ kelkaj tomboŝtonoj barokaj. === Friedensburg (nomo ekde 1564) === {{Ĉefartikolo|Kastelo Friedensburg}} La kastelo troviĝas sur kono monta dekliva kaj menciitis endokumente ekde la 14-a jarcento. La grafoj de Schwarzburg-Leutenberg igis pligrandigojn konstruajn inter la jaroj 1491 kaj 1524 (nordaj, sudaj, orientaj aloj kaj tri ĉeportalaj ejoj). Bruloj estis en 1695, 1726 kaj 1934. En 1646 fariĝis noviĝo de la ekipaĵoj kaj diversaj trabfakaĵoj. Bedaŭrinde nur malmulto konserviĝis pro la fajroj kaj daŭraj novigoj. Post restaŭradlaboroj inter 1953-55 ĝi servis kiel feria hejmo, ekde 1993 ĝi estas kliniko faka. La komplekso burga tre similas al [[Hoher Schwarm]] en Saalfeld. La lasta brulo de 1934 detruas la kapelon kaj la plejmulton de la internaĵoj (ekz. la stukajn plafonojn). === Naturparkdomo === Ĉe la urborando (Wurzbacher Straße nr 16) en la direkto de [[Wurzbach]] kaj rekte ĉe la Sormitz-migradopado interesa naturparkdomo (germane: ''Naturparkhaus'') kun fascinaj daŭraj ekspozicioj pri rojoj, arbaroj ĉe [[Rennsteig]] kaj la burgoj de ĉe [[Saale]] kaj la geologia historio de la protektika parko ''[[Skista parko Lehesten|Skista mondo]]'' (Schieferland). Videblas ankaŭ belegaj mineralaĵoj. === Regionhistoria muzeo === En iama ŝufarejo troviĝas la regionhistoria muzeo (germane: ''Heimatmuseum Leutenberg'' (Herrngarten nr 7). Ĝin ĉirkaŭas eta herba ĝardeno. Oni informiĝas pri la urba historio kaj la grafa flanka linio. Krome enkondukoj estas en la disvolviĝo de diversaj metioj kaj agrikulturo. Originala ŝufarista laborejo gape esploreblas krome. Ankaŭ la historio de la fajrobrigadoj - kiuj ofte konfrontiĝis la brulegoj enurbaj - prezentatas kiel ankaŭ la evoluo de forstistaĵoj, burĝara vivo, filmofarado kc. == Homoj rilataj al Leutenberg == *[[Theodor Linschmann]], teologo kaj lingvisto == Fonto == * Georg Dehio (bearbeitet von Stephanie Eißling/Franz Jäger): ''Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Thüringen''. Deutscher Kunstverlag, 2003, ISBN 3-422-03095-6, p.&nbsp;760-761 *[http://www.leutenberg.de Urbaj retpaĝoj oficialaj] == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Distrikto Saalfeld-Rudolstadt}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Saalfeld-Rudolstadt]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] 7btrzm6xb1h7erzdwntnw2koam68x5y 0 179823 9456643 8156725 2026-08-19T09:42:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456643 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{priskribo samlinia|#FF0000|grandeco=66%}} [[Sudorienta regiono de Brazilo|Sudorienta regiono]] | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{Minas-Ĝerajso}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = ''[[Vale do Rio Doce]]'' | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Caratinga (mikroregiono)|Caratinga]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 9 }} '''{{paĝonomo}}''' (oficiale {{lang-pt|Município de {{paĝonomo}}}}) estas municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Minas-Ĝerajso]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] ''[[Vale do Rio Doce]]'' (do "Valo de Rivero Dolĉa") kaj en la [[mikroregiono]] ''[[Caratinga (mikroregiono)|Caratinga]]''. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Minas-Ĝerajso]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}, iom ankaŭ {{es}} kaj {{en}}) * [http://inhapim.br.tripod.com/ neoficiala, dua retejo, kun varbaĵoj sed aliaj enhavoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160306003521/http://inhapim.br.tripod.com/ |date=2016-03-06 }} ({{pt}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|260ra|{{centre|teksto}}]] --> {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso]] <!- Eble utilas ankoraŭ ion reenmeti de la antaŭa, tro mallonga teksteto, plej bone per enporto en vikidatumojn: | fondo= la 17-an de decembro [[1938]] 41g64kx63oqw1ps1pti7aromfb677vk 0 185414 9456633 7587175 2026-08-19T08:55:02Z Sj1mor 12103 9456633 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Sachsenheim COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} im Landkreis Ludwigsburg.png |federacia_lando = [[Baden-Virtembergo]] |distriktaro = [[Distriktaro Stutgarto]] |distrikto = [[Distrikto Ludwigsburg]] |alto = 246 |areo = 57.92 |poŝtkodo = 74343 |tel_antaŭkodo = 07147; 07046 |aŭtokodo = LB |oficiala_kodo = 08118076 |adreso-komunumestraro = Äußerer Schloßhof 5 |retpaĝaro = [https://www.sachsenheim.de/ www.sachsenheim.de] |komunumestro = Horst Fiedler }} '''Sachsenheim''' - prononco {{prononco|SAKsnhajm}} - estas urba urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Ludwigsburg]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[distriktaro Stutgarto|Stutgarto]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|08118076}}}} loĝantojn. == Geografio == Sachsenheim situas en valo de rivereto ''Kirbach'', kie ĝi enfluas en la rivereton ''Metter'', en suda parto de la monto ''Stromberg''. == Historio == La loĝloko unuafoje dokumente menciiĝis en la jaro 1090. == Politiko == '''Urbopartoj:''' Großsachsenheim, Kleinsachsenheim, Hohenhaslach, Spielberg, Ochsenbach, Häfnerhaslach '''Partnera urbo:''' * {{flago|FRA}} [[Valreas]] en Francio (ekde 1994) == Vidindaĵoj == '''Akvokastelo:''' Ĝi konstruiĝis en la 14-a jarcento. '''La trabfakaj domoj de Ochsenbach:''' Ochsenbach estas bela vilaĝo kun flegitaj historiaj domoj. '''La ruino "Alt-Sachsenheim":''' Ĝi situas supre de la komunumoparto ''Untermberg''. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) == Bildoj == <gallery> Dosiero:Zabergaeu 2011 043.jpg|akvokastelo en Großsachsenheim Dosiero:Ochsenbach1.jpg|trabfakaj domoj en la Dorfstraße Dosiero:Burgruine Altsachsenheim bei Untermberg.jpg|ruino Altsachsenheim Dosiero:Sachsenheim-hohenhaslach-2005.jpg|Hohenhaslach Dosiero:Sachsenheim-Kirchturm-2005.jpg|Preĝejo de Großsachsenheim </gallery> {{projektoj}} {{distrikto Ludwigsburg}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Ludwigsburg]] [[Kategorio:Urboj de Baden-Virtembergo]] 2o1w0uahezk13nmb9pjaed547otkixd 0 188104 9456542 8573029 2026-08-19T04:40:34Z Gliwi 110867 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Wolfsberg.jpg]] → [[File:DEU Wolfsberg (Ilmenau) COA.svg]] JPG → SVG 9456542 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |nomo = Wolfsberg |blazono = DEU Wolfsberg (Ilmenau) COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Stadtteile Ilmenau.png |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Ilm]] |komunumo = [[Ilmenau]] |loĝantaro = 2918 |loĝantaro-dato = fine de [[2016]] |alto = 400 |areo = 28,63 |poŝtkodo = 98704 |tel_antaŭkodo = 036785 |aŭtokodo = IK }} '''Wolfsberg''' - prononco {{prononco|VOLFSberk}}, germanlingva signifo "lupa monto" - estas loĝloko kaj eksa urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Ilm]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]], kaj ekde julio [[2018]] estas parto de la urba komunumo [[Ilmenau]]. Fine de la jaro [[2016]] la tiam ankoraŭ memstara komunumo havis 2918 loĝantojn. [[Dosiero:Rathaus Gräfinau.JPG|eta|maldekstra|300ra|<center>la administrejo en la komunumoparto ''Gräfinau'']] [[Dosiero:Gemeinde Wolfsberg.JPG|eta|maldekstra|200ra|<center>statuo pri la komunumo en la centra placo]] {{Projektoj}} {{Distrikto Ilm}} [[Kategorio:Distrikto Ilm]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] h3bf8cqc1jf99wq2u2gigc1ep8ygztg 0 192450 9456553 5128285 2026-08-19T05:10:11Z Sj1mor 12103 9456553 wikitext text/x-wiki Estas pli ol unu kvartalo en [[Japanio]], havanta la nomon '''Naka-ku''': *[[Kvartalo Naka-ku (Jokohamo)]] en [[Jokohamo]] *[[Kvartalo Naka-ku (Hamamacu)]] en [[Hamamacu]] *[[Kvartalo Naka-ku (Nagojo)]] en [[Urbo Nagoja]] *[[Kvartalo Naka-ku (Sakaj)]] en [[Sakaj]] *[[Kvartalo Naka-ku (Hiroŝimo)]] en [[Hiroŝimo]] {{apartigilo}} npexhsssy5ph91vk4010l65gkhdelg3 0 206287 9456429 9374208 2026-08-18T20:45:42Z Sj1mor 12103 9456429 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Blason de Bretagne.svg|dekstra|120px]] La '''historio de [[Bretonio]],''' [[duoninsulo]] situanta en la ekstremokcidento de [[Eŭropo]], hejmlando de [[keltoj|keltaj triboj]], estis forte influita de la du najbaraj potenclandoj [[Britio]] kaj [[Francio]], kiuj alterne postulis la regon super la duoninsulo. Sed Bretonio estis ankaŭ naskiĝloko de [[kulturo]]j, [[lingvo]]j kaj [[popolo]]j, kiuj disvolviĝis laŭ la jaroj, en tiu [[maro|ĉemara]] lando. La unua konata uzo de la nomo "Bretonio" estis farita de [[Julio Cezaro]].<ref>Laŭ la franca libro ''[[De Bello Gallico]]: Commentaires sur la Guerre des Gaules''</ref> == Antaŭ Bretonio == === Prahistorio === <!-- {{ĉefartikolo|Prahistorio de Bretonio}} ankoraŭ ne ekzistas! --> [[Dosiero:Breton stone age arrowhead.jpg|eta|maldekstra|100px|Ŝtonepoka sagopinto]] * [[Paleolitiko|Paleolitika erao]] (ĝis 5000 a.K.): Disa loĝantaro ĉasanta [[mamuto]]n, [[urso]]n, [[tigro]]n, kaj [[cervo]]n. * [[Mezolitiko|Mezolitika erao]] (5000-3500 a.K.): la homo de "''Treviec''" loĝis ĉe la suda marbordo kaj vivis de [[konko]]j kaj [[fiŝkaptado]]. * [[Neolitiko|Neolitika erao]] (3500-1500 a.K.): nova popolo devena de la [[Mediteraneo]] kaj verŝajne vojaĝinta tra [[Iberio]] establiĝis en Bretonio. Ili enkondukis novajn [[religio]]n kaj [[funebro]]jn. Temas pri la civilizacio de la [[megalito]]j. Dum 2000 jaroj, ili starigis nenombreblajn [[dolmeno]]jn kaj [[menhiro]]jn. * Ĉirkaŭ 3000 a.K.: starigo de la [[tumulo]] Sankta-Mikaelo en [[Carnac]], suda Bretonio. {{-}} === Armoriko === {{Ĉefartikolo|Armoriko}} [[Dosiero:Julius Caesar Coustou Louvre MR1798.jpg|eta|dekstra|[[Julio Cezaro]]]] Dum la [[Gaŭloj|gaŭla]] epoko, oni ne jam parolis pri Bretonio. La aktuala bretona teritorio estis parto de Armoriko, vasta [[federacio]] de gaŭlaj [[gento]]j kuniĝintaj sub la oficiala esprimo "''armorika konfedero''", kiu entenis Bretonion, [[Normandio]]n (la nunaj [[departemento]]jn [[Manche]], [[Orne]], [[Calvados]], [[Eure]], [[Seine-Maritime]]) kaj [[Anĵuo]]n ([[Sarthe]], [[Mayenne]] kaj ties limteritorioj). Armoriko kaj Bretonio tiel signis du malsamajn teritoriojn, malgraŭ oftaj konfuzoj. {{Citaĵo|(...) Ĉiuj oceanlimaj armorikaj civitoj, kiuj sin klamas armorikanoj kaj kiuj konsistas el [[Koriozolitoj]], [[Redonoj]], Ambibaroj, Kaletoj, Osismoj, [[Venetoj]], Unelloj devis provizi 6000 homojn|[[Julio Cezaro]]|<ref>''La Guerre des Gaulles'' (Gaŭliaj militoj) 7. Paĝo 35.</ref>}} Ŝajnas ke la Venetoj aparte impresis Cezaron: {{Citaĵo|Danke al ilia konsiderinda ŝiparo, ilia famkonata surakva supereco kaj iliaj negocaj rilatoj kun [[Britio]], la Venetoj fariĝis tre potenca gento, kies aŭtoritato efektivis tiom malproksime kiom Britio aŭ laŭlonge la tuta gaŭla marbordo. Ili posedis kelkajn [[haveno]]jn situante for unuj de la aliaj kaj rigardante al tiu agitoplena kaj malferma maro kaj ĉiuj pretermarveturantaj ŝipoj devis tributi al ili.|[[Julio Cezaro]]|<ref>''La Guerre des Gaulles'' (Gaŭliaj militoj) 3. Paĝo 8.</ref>}} Venetio tiam estis potenca kaj influa ĉemara civito (kiel pli malfrue [[Venecio]] aŭ [[Saint-Malo]]) de komercistoj kaj ŝipistoj, havigis al si [[senato]]n kaj estis fama pro sia organizado. La venetoj komercis multe inter [[Britio]] kaj [[Italio]], kie ili aĉetis [[oleo]]n kaj [[vino]]n por ilin konvoji armoriken kaj [[Anglio|anglien]], kie ili vendis interalie armorikajn [[peklado|peklaĵojn]] kaj viandon jam famajn kaj franditajn en [[Romo]] kaj britajn [[stano]]n, [[plumbo]]n kaj [[kupro]]n. La nomo "Venetio" evidente rilatas al la urbo [[Vannes]] (''Gwened'' en la [[bretona lingvo]]), ĉirkaŭ kiu tiu gento loĝis, sed ankaŭ pli surprizinde al la [[havenurbo]] [[Venecio]]. Aliaj gaŭlaj gentoj, kiel la Piktonoj, finfine alianciĝis kun la [[romio|romianoj]] por ĉesigi la venetan regadon. En [[56 a.K.]], la marŝipoj de Cezaro pereigis la venetan [[floto]]n. Oni forpafis la parlamentanojn kaj vendis virinojn kaj infanojn kiel [[sklavo]]j. En [[380]] p.K., la tutpotencaj romianoj kreis ampleksan soldatan komandon, la ''tractatus armoricanus et nervicanus'', kiu entenis konsiderindan nombron de gentoj okcidente de linio strekita inter la departementoj [[Pas-de-Calais]] kaj [[Gironde]]. == Mezepoko == === Enmigrado de la britonoj === Kunvokitaj de la romianoj, [[Britonoj|britonaj]] kontingentoj forlasis [[Britio]]n kaj elŝipiĝis ĉe la armorikaj marbordoj, por ilin defendi kontraŭ [[Ĝermanoj|ĝermanaj]] [[pirato]]j, kiuj plagis la loĝantojn ĉe la [[manika markolo]]. Poste, la [[brito-romianoj]] antaŭenriris enlanden por subpremi la [[ribelo]]jn de la tieaj [[bagaŭdoj]]. Kiam la lastaj romiaj [[legio]]j forlasis Brition en [[411]], ili konfidis la insulan defendeon al la brito-romianoj. Baldaŭe, [[kaledonio|kaledonidevenaj]] [[pikto]]j kaj precipe hibernidevenaj irlandanoj rabatakis la popolojn en [[Kimrio]]. Samtempe establiĝis en la orienta Britio [[Ĝermanoj|ĝermanaj]] gentoj, interalie [[engloj]] kaj [[saksoj]], kiuj forpelis britonojn okcidenten. Eĉ ŝajnas ke la [[Irlando|irlandaj]] ekspedicioj estis unu el la ĉefaj kaŭzoj por la elmigrado de britonoj al la kontinenta Armoriko. Organizitaj en klanoj, ili venis de la okcidenta Britio, interalie de [[Devon]] kaj [[Kornvalo]], sub la direktado de laikaj kaj religiaj ĉefoj. Tiuj invadintoj organiziĝis laŭ siaj tradiciaj kutimoj kaj la romia vivmaniero rapide stompiĝis. Oni kredas ke la alvenintoj estis dividitaj en [[klano]]j aŭ [[gento]]j, kies membroj kuniĝis pro [[Parenco|parenceco]] aŭ pro samideaneco. Ŝajnas ke [[Privata proprietaĵo|privataj proprietaĵoj]] ne ekzistis, la bienoj estis mastrumitaj far la kolektivo ene de la klano. Ankaŭ la romia [[juro]] estis forlasita profite al la kelta. La britdevenaj koloniantoj (britonoj) ne nur koloniis Bretonion, sed ankaŭ la tutan normandian parton de Armoriko (la nunajn departementojn [[Cotentin]] kaj [[Calvados]], kaj la regionon ĉirkaŭ [[Caen]]). La teritoriaj interrilatoj inter britoj kaj normanoj ĉiam estis tre firmaj. En Normandio aparte abundis bretonaj [[sanktulo]]j. La normandia marbordo fronte rigardas Brition, pro tio neverŝajnas, ke la enmigrantoj de la [[5-a jarcento|5-a]] kaj [[6-a jarcento]] sisteme evitis ĝin. La bretondevena irlanda nacia sanktulo, [[Sankta Patriko]], estas honorata en pli ol ses normandiaj [[paroĥo]]j. Sankta Meveno, Ana, Armelo, Samsono estas same honorataj en multnombraj normandiaj lokoj. La denseco de bretonaj loknomoj ankaŭ estas rimarkinda. Kvar paroĥoj apud la [[Sejno|sejna]] [[elfluejo]] kaj aliaj kiel ''Saint-Maclou'' (=[[Saint-Malo]]) postrestis kiel bretonaj unuoj ĝis [[mezepoko]] kaj daŭre dependis de [[Bro Zol]] ĝis [[1790]]. La urbo [[Dol]] en norda [[Il-ha-Gwilen]] estis la plej malnova kaj grava [[abatejo]] kaj [[diocezo]] datiĝanta de la unuaj enmigroj. La bretonaj klanĉefoj transdonis siajn nomojn al multnombraj lokoj kaj urboj, kies literumo estis modifita de latina (kristana) kaj, pli freŝdate, de franclingva influo. Ankaŭ la sep originaj diocezoj: [[Bro Dreger]], [[Bro Kernev]], [[Bro Leon]], [[Bro Sant-Brieg]], [[Bro Sant-Maloù]], [[Bro Wened]], [[Bro Zol]], estis nomitaj laŭ la baptonomoj de tiuj religiaj estroj. La vorto ''Breizh'' ([[Bretonio]] en la [[Bretona lingvo|bretona]]) estis sendube unue eldirita dum tiu epoko. La bretonoj establiĝis enlanden, sed daŭre veturis surmare, kiu tiam ne estis limsimbolo sed kvazaŭa "[[aŭtovojo]]", kie tre facilis moviĝi. Ŝajnas ke ĉirkaŭ [[600]] p.K. la enmigradoj finiĝis. === Situacievoluo en Britio === Ĉar kaj [[historio de Britio]] kaj historio de Bretonio estas proksime kunligataj dum tiu epoko, indas rakonti kio okazis trans la maniko. Post la foriro de la romianoj, la brito-romianoj milite batalis kontraŭ la [[saksoj]] sub la estrado de la [[milito|milit]][[senjoro]]j devenintaj de la romiigita [[aristokratio|aristokrataro]]. La ununura individuo, kiu lasis postsignojn en la historio nomiĝis ''Ambrosius Aurelanius''. Ankaŭ li batalis sur la kontinento interalie kontraŭ [[frankoj]] kaj [[visigotoj]]. Tiuj eventoj naskis la [[mito]]n de ''[[Cadwaladr]] kaj Emrys'' inter la [[Kimrio|kimroj]] kaj la [[artura legendo|arturan legendon]] ĉe la bretonoj. Sude, iom post iom, la [[praangloj]], la [[saksoj]], la [[jutoj]], la [[frisoj]] kaj la [[frankoj]] multnombre establiĝis. En [[493]], en [[Bannesdowne]] (nuntempe apud [[Bath]]), granda brit-romia [[armeo]] venkegis la saksojn kaj senkompate amasbuĉis ilin. Tiu triumfo subite haltigis la saksan antaŭeniron kaj pacigis la regionon dum ia tempo. La batalo de Deorham ([[577]]), rompis la povekvilibron kaj la saksaj reĝlandoj grade ekekspanciis okcidenten, apartigante la britonojn en rezistpoŝoj, kiuj fine fariĝis [[Kornvalo]] kaj [[Kimrio]]. Norde, la kunfandiĝo de la piktoj, de la irlanda reĝlando [[Dál Riata]] kaj de la nordaj britonaj triboj konsistigis [[Skotlando]]n. Sude, la praanglosaksaj reĝlandoj ekunuiĝis, ĝis fine la [[Danio|dana]] kaj normanda okupacio kununuigis ĉiujn. === Bretonoj kaj [[Merovidoj]] === Antaŭ la [[8-a jarcento]], la kontinenta bretona teritorio entenis nur la okcidentan parton de la nuna Bretonio. [[Rennes]] kaj [[Nantes]] estis [[Frankoj|frankaj]] grafurboj, poste unuigitaj en la [[Markioj de Bretonio]], por protekti la frankan reĝlandon kontraŭ bretonaj ekspedicioj. * [[497]]: post longdaŭra [[milito]], [[Klodvigo la 1-a]] traktis kun la armorikaj [[civito]]j, kies [[loĝantaro]] estis plejparte bretona. Ĉi tiuj agnoskis la frankan superregon, konsentis batali sub ties ordonoj sed kompense ne pagos [[tributo]]n. Plie, la bretona koloniado, kiu efikis sur la nuntempaj Bretonio kaj [[Normandio]] estis limigita je la civitoj osismiaj, koriozolitaj kaj venetiaj.<ref>Hervé Le Boterf. ''Les Royaumes brittoniques au très Haut Moyen Âge''. Sautron :Éditions du Pontig-Coop Breizh, 1997. ISBN 2-9510310-3-3 ISBN 2-84346-030-1, p 46 et 84-85</ref> * [[559]]-[[560]]: ekspedicioj de [[Klotaro la 1-a]] kontraŭ ''Conomor'', kiu subtenis sian filon ''Chramme'' ribelanta kontraŭ lia aŭtoritato, kaj venko en 560 ĉe [[Menez are]].<ref>Hervé Le Boterf. ''Les Royaumes brittoniques au très Haut Moyen Âge''. Sautron :Éditions du Pontig-Coop Breizh, 1997. ISBN 2-9510310-3-3 ISBN 2-84346-030-1, p 90 et suivantes</ref> * [[578]]: En [[Vannes]] ekregis la bretonoj. Frankoj sensukcese ekspediciis por rekapti la povon en [[579]], [[585]] kaj [[590]].<ref>Hervé Le Boterf. ''Les Royaumes brittoniques au très Haut Moyen Âge''. Sautron :Éditions du Pontig-Coop Breizh, 1997. ISBN 2-9510310-3-3 ISBN 2-84346-030-1, p 202</ref> * [[590]]: Skribdato de la plej malnova tekstdokumento en la [[bretona lingvo]] hodiaŭ konservita. Temas pri traktaĵo pri [[botaniko]]. Kompare, la unua konata teksto en la [[franca lingvo]], la [[manuskripto]] de [[Leiden]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.gwalarn.org/brezhoneg/istor/leyde.html |titolo=Le manuscrit de Leyde (VIème siècle), Manuskripto de Leiden (6-a jarcento) |alirdato=2008-06-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071221070707/http://www.gwalarn.org/brezhoneg/istor/leyde.html |arkivdato=2007-12-21 }}</ref> ([[Nederlando]]) datiĝas de [[843]]. === Konsistigo de la bretona reĝlando === [[Dosiero:Nominoe triumphant.jpg|eta|dekstra|200px|[[Nevenoeo]], nova reĝo de Bretonio en [[848]].]] La rilatoj inter bretonoj kaj frankoj estis daŭre kaj senĉese militemaj. La keltoj estas famaj por esti kverelema kaj obstinema popolo, kaj tio ne akordiĝis kun la franka politiko celanta disvastigon de ĝia regareo. En [[753]], [[Pepeno la Malalta]] sturmas la urbon kaj rekaptas la povon en [[Gwened]] (Vannes), urbo daŭre tre grava, de kiu baldaŭ disvastiĝos la unuiĝa fenomeno, kiu rezultos en la formiĝo de bretona reĝlando. Pepeno devigis la bretonojn pagi [[tributo]]n, sed tiu ĉi neniam estos pagita. Ade dum la [[8-a jarcento|8-a]] kaj [[9-a jarcento]], la frankoj formis ekspediciojn Bretonien cele al restarigo de bonordo. [[Karolo la Granda]] neniam eniris la bretonan teritorion sed lia filo [[Ludoviko la Pia]] militis kontraŭ Morvan, estro de Gwened kaj lin mortigis. La franka grafo Lambert anstataŭiĝis lin per viro, kiun li tute fidis : [[Nevenoeo]]. Tiu ĉi restis lojala al sia suzereno kaj fariĝis duko de Bretonio. Sed ekde la morto de Ludoviko, Nevenoeo montriĝis memgvidanta. * [[840]]: post la morto de Ludoviko la Pia, ties filoj batalis unu kontraŭ la alian por la heredaĵo. La bretona ''[[missaticum]]'', konfidita de Ludoviko al [[Nevenoeo]], fariĝis unu el la kverelkialoj. * [[841]]: Novenoeo ĵuris fidelecon al la reĝo de [[Okcidenta Frankio]], [[Karlo la Kalva]]. * [[843]]: batalo de Messac kaj venko de [[Erispoeo]], filo de Nevenoeo kontraŭ la grafon Ragenoldo, [[prefekto]] dum la [[Marŝo de Bretonio]], kiu propradecide atakis la malsanan Nevenoeon. Elklikiĝo de la malamikeco inter Nevenoeo kaj Karlo la Kalva. * [[845]]: Batalo de Ballon kaj venko de Nevenoeo kontraŭ Karlo la Kalva. * [[846]]: Per la traktato de [[846]], Nevenoeo iĝis suvereno de Bretonio. * [[849]]: novaj tumultoj. Nevenoeo anstataŭis la ekzistajn [[episkopo]]jn de novaj bretonoj por sendependigi la bretonan klerikaron de la franka [[eklezio]]. Li sendis taĉmentojn orienten ĝis [[Anĵuo]] kaj Puatuo. [[Rennes]] kaj [[Nantes]] estis konkeritaj. * [[851]]: Nevenoeo mortis dum milita kampanjo apud Vendôme (en la aktuala departemento [[Loir-et-Cher]]). Lia filo Erispoeo surtroniĝis kaj venkis la frankan armeon en la batalo de Jengland. Denove, traktato estis subskribata: Karlo la Kalva transdonis al Erispoeo la reĝajn insignojn kaj la graflandojn de [[Rennes]] kaj [[Nantes]]. * [[857]]: La bretona reĝo Erispoeo estis murdita de sia [[kuzo]], [[Salauno]], kiu surtroniĝis. * [[863]]: Traktato de [[Entrammes]]: Karlo fordonis la okcidentan parton de Maine (graflando ĉirkaŭ la urbo [[Le Mans]]) kaj [[Anĵuo]] kiel pacgarantio. * [[867]]: Traktato de [[Compiègne]]. Koncedo de la [[Cotentin|duoninsulo Cotentin]] al Salauno. Bretonio atingis sian plej vastan areon. * [[868]]: Karlo la Kalva agnoskis la reĝecon de Salauno kaj de ties idaro. * [[874]]: Siavice, la reĝo Salauno estis murdita. Sekvis civita milito, kiu ĉesis per la morto de ambaŭ pretendantoj, ''Gurwant'' kaj ''Paskwezhen''. Sed denove, du ĉefoj ekbatalis unu kontraŭ la alian, ''Jezekael'' kaj Alano. * [[888]]: Jezekael pereis, falinta en la manojn de la [[Normanoj]]. Alano estis kronita Reĝo de Bretonio sub la nomo de [[Alano la 1-a]], kaj venkis la normanojn. * [[907]]: morto de Alano la 1-a. === Neniigo de la bretona reĝlando fare de la Normanoj === * Post [[907]] kvereloj inter la grandaj senjoroj malfortigis Bretonion kaj kreas malsekurecon kaj anarkion. La atakoj de [[vikingoj]] komenciĝis denove sub komando de Ohtar, Hroald, kaj ĉefe Ragenhold. * En [[909]], post la morto de [[Alano la 1-a (Bretonio)|Alano la 1-a]], [[Fulko la 1-a (Anĵuo)|Fulko la 1-a]] de [[Anĵuo]] ricevis la graflandon de [[Nantes]]. Li devis lukti kontraŭ la normanoj kaj la bretonoj, sed ne sukcesas malhelpi, ke la normanoj prenu la urbon [[Nantes]]. Malgraŭ tio, Fulko konservis la titolon de ''grafo de Nantes'', kiu estis agnoskita definitive nur en [[930]], kiam lia suvereno, [[Hugo la Granda]] lin nomis tiel en oficiala [[ĉarto]]. * Ekde [[919]] la plej multaj religiaj komunumoj fuĝis al Anglio aŭ Francio, kaj sekvis ilin baldaŭ nobeloj kaj oficialuloj. Tiam komenciĝis la adoro de la sanktaj relikvoj forportitaj de la [[monaĥo]]j al siaj ekzilejoj. Tiel la relikvoj de [[Sankta Kaurintin]] alvenis al la [[abatejo]] Marmoutier en [[Tours]], tiuj de Sankta Gvenaelo al [[Courcouronnes]], tiuj de Sankta Samsono al [[Orléans]] kaj tiuj de Sankta Magloire al [[Parizo]]. * En [[936]], [[Alano la 2-a (Bretonio)|Alano la 2-a]], filo de [[Mathuedoï de Poher|Mathuedoï]], [[Poher|grafo de Poher]] kaj nepo de la reĝo [[Alano la 1-a (Bretonio)|Alano la 1-a]], reveninta el Anglio laŭ peto de la pastro Jean de Landevennec, kunigis la bretonojn. Li venkis la normanojn en [[Nantes]] en la jaro [[937]], kaj la [[1-an de aŭgusto]] [[939]] en [[Trans-sur-Erdre]]. Tiu dato iĝis la nacia festotago. * En [[987]] la grafo de [[Rennes]], [[Konan la 1-a (Bretonio)|Konan la 1-a]] venkis la trupojn de Nantes kaj ekkontrolis Bretonion sub la suvereneco de la [[Kapetidoj]]. Sed la venko daŭris nur mallonge, ĉar la nova grafo de [[Anĵuo]], [[Fulko Nerra]] atakis. Konan mortis dum la dua batalo de Conquereuil en [[992]]. * En [[1156]], la graflando de Nantes estis disigita de Bretonio kaj aligita al Anĵuo. La graflando de Nantes ne plu estis parto de la duklando de Bretonio. Kiam mortis Geoffroy Plantaĝeneto en [[1158]], Konan provis repreni la graflandon de Nantes, sed li devis lasi ĝin al [[Henriko la 2-a (Anglio)|Henriko Plantaĝeneto]], kiu konservis ĝin dum pli ol 30 jaroj ĝis [[1189]]<ref>Judith Everard. « Le duché de Bretagne et la politique Plantagenêt aux XIIe et XIIIe siècles », ''en'' Marin Aurell et Noël-Yves Tonnerre éditeurs. ''Plantagenêts et Capétiens, confrontations et héritages'', colloque des 13-15 mai 2004, Poitiers. Brepols, 2006, Turnhout. Collection ''Histoires de famille. La parenté au Moyen Âge''. ISBN 2-503-52290-4, p 202</ref>. === Partopreno al la konkero de Anglio === * La {{daton|4|10|1066}}, [[Vilhelmo la 1-a (Anglio)|Vilhelmo la 2-a de Normandio]] ekkonkeris [[Anglio]]n kun armeo de 7 ĝis {{unuo|8000|viroj}}, inter kiuj troviĝis ĉ. {{unuo|3000|normanoj}} kaj {{unuo|2000|bretonoj}}. Rekompense tiuj viroj ricevis grundon kaj bienojn, interalie en la [[:en:Richmond, North Yorkshire|graflando de Richmond]]. * En [[1076]], Vilhelmo la konkerinto sieĝis la bretonan urbon [[Dol-de-Bretagne|Dol]]. La [[reĝo de Francio]], [[Filipo la 1-a (Francio)|Filipo la 1-a]], venis por helpi la dukon de Bretonio kaj devigis Vilhelmon forlasi lasieĝon.<ref>Robert Favreau, ''en'' Histoire du Poitou et des Pays charentais, p 126</ref> * Dum triono de jarcento (de [[1156]] ĝis [[1183]]) [[Henriko la 2-a (Anglio)|Henriko la 2-a]] disigas (?) la graflandon de Nantes de Bretonio<ref>Judith Everard. « Le duché de Bretagne et la politique Plantagenêt aux XIIe et XIIIe siècles », ''en'' Marin Aurell et Noël-Yves Tonnerre éditeurs. ''Plantagenêts et Capétiens, confrontations et héritages'', colloque des 13-15 mai 2004, Poitiers. Brepols, 2006, Turnhout. Collection ''Histoires de famille. La parenté au Moyen Âge''. ISBN|2503522904, p 202</ref>, antaŭ ol mem regi ĝin denove, ĉar la bretonaj grafoj montriĝis ne kapablaj lukti kontraŭ la dronigistoj, kiuj malhelpis la komercon en la imperio de Plantaĝenetoj. Lia filo, [[Geoffroy la 2-a (Bretonio)|Geoffroy la 2-a]], fianĉigita al la heredonto de la duklando, ribelis kontraŭ sian patron. * En [[1185]], [[Geoffroy la 2-a (Bretonio)|Geoffroy la 2-a]] subskribis dokumenton, kiu malpermesis disigi [[feŭdo]]jn kaj tiel plifortigis la feŭdan bretonan reĝimon. === Kapetida Bretonio === * En [[1209]], [[Filipo la 2-a (Francio)|Filipo la 2-a]] establigis konvencion por fiksi la geedziĝon de la juna dukino [[Alix de Thouars]] (9-jara) kaj de la eta Henriko (5-jara), filo de Alano, grafo de [[Penthièvre]]. La bretonaj baronoj omaĝis al la juna Henriko de Penthièvre. * Sed en [[1213]], cele al povogajno en Bretonio, la reĝo de Francio, [[Filipo la 2-a (Francio)|Filipo la 2-a]] nomumis la [[kapetidoj|kapetidan]] princon [[Pierre Mauclerc]] ''[[:fr:baillistre|baillistre]]'', t.e. administranto de la duklando kaj prizorganto de sia filo [[Johano la 1-a (Bretonio)|Johano la 1-a]]. Pierre Mauclerc aldonis al la bretona [[blazono]] la [[ermeno]]jn. Fine li aliĝis al la duklando kaj defendis ties sendependecon kontraŭ la reĝon de Francio. === Bretona sukceda milito === <!-- {{ĉefartikolo|Bretona sukceda milito}} ankoraŭ ne ekzistas! --> [[Dosiero:Guesclin retrato.JPG|eta|maldekstra|200px|[[Karlo la 5-a (Francio)]] faras [[Bertrand du Guesclin]]-on [[konestablo]] de [[Francio]]]] * Inter [[1341]] kaj [[1364]], la [[bretona sukceda milito]], nomita ankaŭ la ''milito de la du Jeanne'', alfrontigis la duonfraton de la lasta duko, [[Johano de Montfort]], patro de la onta duko [[Johano la 4-a (Bretonio)|Johano la 4-a]] kaj sian nevinon, la grafinon Johana de Penthièvre edziniĝinta al la nevo de la reĝo de Francio, [[Karlo de Blois]]. * En [[1351]] okazis la [[batalo de la tridek]]. * En [[1352]] kreiĝis la ''États de Bretagne'', la onta [[parlamento]] de Bretonio. * La [[29-an de septembro]] [[1364]] dum la [[batalo de Auray]] venkis Johano la 4-a kaj la domo de [[Montfort]], t.e. la bretona partio opona al la kandidato Karlo de Blois, de la reĝo de Francio. Paco estis atingita per subskribo de la unua traktato de Guérande la [[12-an de aprilo]] [[1365]] kaj per la abdiko de la dukino Johana. * En [[1373]] Johano la 4-a estis ekzilita al Anglio. La reĝo de Francio nomas sian fraton, la dukon de Anĵuo (edzo de filino de Johano de Penthièvre kaj Karlo de Blois), ĝeneralan [[leŭtenanto]]n en Bretonio. * En [[1378]] la reĝo de Francio provis aneksi Bretonion, sed tio kaŭzas la revokon de Johano la 4-a fare de ĉiuj bretonoj - inter ili eĉ Johana de Penthièvre.<ref>Tiu rakonto retroviĝas alegorie en la kanto "An Alac'h" (la cigno) en la libro [[Barzaz Breiz]].</ref>. La dua traktato de Guérande ([[15-an de januaro]] [[1381]]) starigas regulon pri bretona neŭtraleco en la angla-franca konflikto, sed Johano la 4-a ne povas eviti submetadon al Karlo la 6-a. === Fina mezepoko === [[Dosiero:Tomb of Francis II, Duke of Brittany.JPG|eta|240px|dekstra|[[Tombo]] de [[Francisko la 2-a (Bretonio)|Francisko la 2-a]] en la [[katedralo]] de [[Nantes]]]] * De la [[12-a de Februaro]] ĝis la [[4-a de Julio]] [[1420]]: okazis la atenco de Champtoceaŭ dum kiu la duko [[Johano la 5-a (Bretonio)|Johano la 5-a]] estis kaptita de la grafo de Penthièvre, filo de Johana de Penthièvre. Johana de Francio, dukino de Bretonio sieĝas la ribelantajn urbojn kaj liberigas sian edzon, kiu forprenas la bienojn kaj havaĵojn de la Penthièvre. * [[Francisko la 2-a (Bretonio)|Francisko la 2-a]] partoprenis aliancon kun la [[burgonjo|burgonjidoj]], la duko Karlo de Normandio, la duko de Alençon kaj la grafo de Armagnac kontraŭ la reĝon de Francio [[Ludoviko la 11-a (Francio)|Ludoviko la 11-a]], sensukcese. * En [[1464]] publikiĝis la bretona ''Catholicon'', vortaro [[bretona]]-[[latina]]-[[franca]] de [[Jehan Lagadeuc]], kiu estis la unua trilingva vortaro en la mondo, la unua bretona vortaro kaj la unua franca vortaro tiom ampleksa. * De [[1485]] ĝis [[1488]] okazis la [[freneza milito]]. La duko de Bretonio partoprenas ribelon kontraŭ la reĝa povo dum la [[regento|regenteco]] de [[Ana de Beaujeu]]. ** En [[1487]] la franca armeo submetis la tutan reĝlandon kaj invadis Bretonion. La fortikaĵoj de Chateaubriant, Vitré, Ancenis kaj Clisson malfermis siajn pordojn al ĝi. La franca armeo {{unuo|12000|virojn}} forta atingis la urbon Vannes. Ploërmel rezistis kaj estis venkita kaj elrabita. La reĝa armeo malsukcesis la sieĝon de Nantes: la tieaj soldatoj kaj popolo, helpataj de volontuloj el [[Bro-Gerne]] kondukitaj de la komercisto Michel Marion, subtenataj de lusoldatoj anglaj, germanaj kaj nederlandaj, rompis la blokadon. La franca armeo devis evakui Bro-Gerne-n kaj la kamparanoj ribelis. La barono de Rieŭ aliĝis al la partio de la duko kaj Vannes estis liberigita en marto [[1488]].<ref>''L'État breton'' 2-a volumo de ''l'Histoire de la Bretagne et des Pays Celtiques'', Morlaix, Skol Vreizh, 1966</ref> ** En [[1488]], ekestis milito denove kaj la {{daton|28|7|1488}} okazis la batalo de [[Saint-Aubin du Cormier]]. La franca armeo kun siaj svisaj lusoldatoj kaj artilerio funkciigata de italaj kaj svisaj fakuloj venkis urbojn kaj fortikaĵojn. Post la preno de [[Fougères]], la batalo de Saint-Aubin du Cormier kontraŭstarigis la armeon de la duko de Bretonio {{unuo|11500|-vira}}, al la franca armeo {{unuo|15000|-vira}}. La reĝa venko estis decida. ** la {{daton|19|8|1488}} Francisko la 2-a estis devigita subskribi la traktaton de ''Verger''. La duko engaĝiĝis forpeli el la duklando la princojn kaj eksterlandanojn, kiuj partoprenis la militon kontraŭ la francan reĝon, kaj ne edzinigi siajn filinojn sen la konsilo kaj konsento de la reĝo de Francio. [[Saint-Malo]], [[Fougères]], [[Dinan]] kaj [[Saint-Aubin]] estis transdonitaj kiel garantio al la reĝo, kiu ricevis la dukajn sukcedajn rajtojn, kaze ke la duko mortus sen vira heredanto. * En Septembro [[1488]] la duko Francisko la 2-a mortis pro falo de ĉevalo. Malgraŭ la tridek jaroj de sendependisma politiko, la regno de Francisko la 2-a fine estis malsukceso. La bretona armeo estis malfortigita. La burĝaro, kvankam aktiva, la administracio, kvankam bone organizita, ne povis trovi sufiĉe da rimedoj por kontraŭi Francion pli fortan.<ref>L'État breton, 2-a volumo de l'Histoire de la Bretagne et des Pays Celtiques, Morlaix, Skol Vreizh, 1966)</ref> == Moderna epoko == === Franciĝo === [[Dosiero:Anne de bretagne.jpg|eta|maldekstra|240px|[[Ana de Bretonio]]]] * [[1490]]: [[Anna de Bretonio]] prokure edziniĝis kun Maksimiliano de [[Aŭstrio]]. Ŝi estigis novan militon inter Aŭstrio kaj la Reĝo de Francio. Karlo la 8-a nuligis ĉi tiun geedziĝon kaj edziĝis al Anna en [[1491]], je ties peto. * [[1498]]: Ludoviko la 12-a rompis sian edzecon kun [[Johana de Francio]] kaj edziĝis kun dukino Anna, vidvino de Karlo la 8-a. * [[1514]]: Klaŭdia de Francio, filino de Anna kaj [[Ludoviko la 12-a]], heredis Bretonion kaj edziniĝis kun [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] malgraŭ la malpermeso de sia patrino, post ties morto. Ŝi postlasis la duklandon al sia edzo. * [[1524]]: post ŝia morto, Francisko, filo de Klaŭdia kaj [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]], heredis de la duklando. Li surtroniĝis en [[Rennes]] kaj dukiĝis sub la nomo [[Francisko la 3-a]]. Lia patro Francisko la 1-a konservis la [[fruktuzo]]n de la duklando. * [[1532]]: unuiĝo de Bretonio kaj Francio postulita de la ŝtatoj de Bretonio. Jenaj dokumentoj postsekvis unu la alian: ** La unua publikita dokumento estis la ''Letero de Vannes'' en [[Aŭgusto]]. ** Sekvis la ''Unuiĝa Edikto'' inter Bretonio kaj Francio. ** Por trankviligi la parlamenton, la reĝo Francisko la 1-a certigis la daŭron de la privilegioj de Bretonio per la ''Edikto de Plessis-Macé'' en septembro. * [[1536]]: Francisko la 3-a pereis pli frue ol sia patro. Lia frato Henriko lin sekvis kiel [[daŭfeno]] de la franca reĝlando kaj duko de Bretonio. * [[1547]]: la daŭfeno-duko Henriko surtroniĝis kaj alinomiĝis [[Henriko la 2-a (Francio)|Henriko la 2-a]]. Ĉia aludo pri la duko de Bretonio malaperas, sed la fiskaj kaj leĝaj privilegioj postrestas, ŝirmitaj de la bretonŝtatoj kontraŭ la reĝa ronĝado. * [[1590]]-[[1598]]: [[Francaj militoj pri religio|Ligomilito]]. La duko de Mercœur, bretona guberniestro ambiciis la titolon ''duko de Bretonio'', kaj por atingi ĝin alianciĝis kun la [[hispanio|hispana]] reĝo [[Filipo la 2-a (Hispanio)|Filipo la 2-a]]. Sed tiu ĉi havis malsamajn celojn kaj esperis restarigi la dukecon en Bretonio profite al sia filino Izabela (unuenaskita praido de Ana, Klaŭdia, kaj de la lastaj [[Domo de Valois|Valezianoj]]. Henriko la 4-a sukcesis konvinki Mercœur, la lastan el la ligo-anoj, kiu estis en konflikto kun Filipo la 2-a, submetiĝi. * [[1598]]: la subskribo de la [[Nanta edikto]] definitive pacigis Francion kaj finis la [[Francaj militoj pri religio|religiajn militojn]]. * [[1675]]: [[Ribelo de la Stampita Papero]], t.e. amasa kontraŭfiska ribelo. Printempe la bretonaj urboj kuniĝis kun la ribelo de [[Bordeaux]], kaj somere la [[Kernevo|kernevaj]] ruĝaj ĉapoj sekvis. La duko de Chaulnes subpremis la ribelon. La ribelantoj estis aliancitaj kun [[Nederlando]], sed vane atendis helptrupojn de tie. La subpremo estis senkompata: centoj da bretonoj estis [[Pendumo|pendumitaj]] aŭ [[Radumo|radumitaj]]. [[Marie de Sévigné]] raportis en letero sia de la [[5-a de Januaro]] [[1675]] al sia filino, ke francaj soldatoj de la [[Renno|renna]] garnizono ''"distriĝis per ŝtelo kaj trapikis bretonan infaneton por ĝin rostigi"''. Strato en Rennes estis evakuita de ties loĝantoj kaj parte malkonstruita.<ref>"La Révolte du Papier Timbré advenu en Bretagne en 1675", Arthur de La Borderie, Saint-Brieuc 1884</ref> * [[1718]]-[[1720]]: Okazis alia kontraŭfiska konspiro. Bretonaj nobeletoj sin aliancis kun [[Hispanio]] kaj leviĝis kontraŭ la [[Filipo de Orléans|Regento]]. La Markizo de Pontcallec kaj ses ceteraj komplotantoj estis arestitaj, juĝitaj kaj publike ekzekutitaj en Nantes (''Place du Bouffay'') laŭ la ordono de la ministro, pastro Dubois. * {{daton|4|8|1789}}: dum la "nokto de la 4-a de Aŭgusto" en [[Parizo]], la konstitucianta asembleo unuvoĉe abolis ĉiajn feŭdajn privilegiojn, parte iniciate de la bretonaj kaj anĵuaj deputitoj de la [[Bretona Klubo]]. Bretonio, laŭ iuj la "fremda provinco", tiel perdis aŭtonomecon, parlamenton, juran ekziston kaj administran, fiskan kaj juran apartojn, ĝis tiam ŝirmitaj de la ''Unuiĝa Edikto'' de [[1532]]. Tiu decido estis unu el la kialoj de la [[vendeo|vendeana]] ribelo (''[[Chouannerie]]''). * [[1790]]: Bretonio estis dividita en kvin francaj [[departemento]]j, kiuj proksimume respektis la areon de la malnovaj apelaciaj tribunaloj (''présidial''). ** [[Loire-Inférieure]] konservis la areon de la [[diocezo]] kaj ''présidial'' de Nantes, kvankam kelkaj ŝanĝoj okazis ĉe ĝia suda limo, kun [[Puatuo]]. ** [[Morbihan]] respektis ambaŭ la malnovan diocezon kaj ''présidial''-on de [[Vannes]]. Tiu urbo nature fariĝis ĉefurbo. ** [[Finistère]] kuŝis proksimume sur la ''présidial'' de [[Quimper]], malgraŭ kelkaj ŝanĝoj. ** La granda ''présidial'' de [[Rennes]], devena de la malnova [[Domnomio]], estis dividita inter [[Saint-Brieuc]] kaj Rennes. La rezultaj departementoj, [[Côtes-du-Nord]] kaj [[Ille-et-Vilaine]] estis iom pligrandigitaj je kosto de siaj najbaroj. Akra traktado inter urboj abortis departementan projekton ĉirkaŭ [[Saint-Malo]]. === 19-a kaj 20-a jarcentoj === [[Dosiero:Gwenn ha du.svg|dekstra|eta|200px|<center>La [[flago de Bretonio]], ''Gwenn ha Du'', kreita en [[1923]] de [[Morvan Marchal]].<center>]] En [[1870]] okazis la skandalo de la ''bivako de Conlis''. [[Armeo]] konsistigita en Bretonio, kiu timigis la francan registaron, estis forlasita en teruraj sanitaraj kondiĉoj. ==== Sendependismo ==== <!-- {{ĉefartikolo|Sendependismo en Bretonio}} ankoraŭ ne ekzistas! --> La [[unua mondmilito]] estis aparte malfeliĉa por bretonoj, ĉar ĉirkaŭ 240 000 rekrutoj pereis inter [[1914]] kaj [[1918]], t.e. laŭ la historiisto [[Jean Markale]] proporcio de 1/8 dum la averaĝo en Francio estis je 1/4 <ref>''Une histoire de la Bretagne'', de Jean Markale kaj Patrice Pellerin. Eldonoj Ouest France, 1994, paĝo 46. ISBN 2-7373-1516-6</ref>. Tiu kutimo, kiun havus la franca armeo, sendi frontlinien soldatoj de regionaj minoritatoj, kies majoritato ne parolis la [[franca lingvo|francan]] estis malbone travivita en Bretonio. Krome, la movado de bretonaj viroj por la bezonoj de la milito plirapidigis la procezon de malbretoniĝado al trudita franciĝado. Tio, inter aliaj kialoj, pliakrigis la rankoron de bretonaj patriotoj, jam ardigitaj pro politiko de [[lingvocido]] koncerne ilian lingvon kaj de minimumigo kaj malestimo koncerne ilian kulturon. Dum la malfrua [[19-a jarcento|19-a]] kaj la tuta [[20-a jarcento]], kovis en Bretonio movadoj, kiuj postulis [[Rajto de memdetermino|memdeterminon]] aŭ aŭtonomecon por la tuta teritorio. Tiaj postuloj plifortiĝis, kiam en [[1941]] la franca registaro konkretigis projekton ekpensitan en [[1917]]: la kreadon de [[Francaj regionoj|francaj administraj regionoj]], kaj la divido de Bretonio. La nova administra regiono kuŝis sur la kvar kvinonoj de Bretonio, eksigante la sudokcidentan departementon Loire-Inférieure (kies nomo poste ŝanĝiĝis al [[Loire-Atlantique]] aŭ [[Liger-Atlantel]]), kiu kuniĝis kun la najbaraj [[Luarlandoj]] pro area ekvilibro inter regionoj. [[Ŝprucoskribaĵo]]j aperis sur [[muro]]j aŭ [[ponto]]j, kiel ''"Bretonio ne ekzistas sen Loire-Atlantique"'' kaj [[Terorismo|teroristaj]] agoj dise okazis dum pluraj jardekoj. Post [[1944]], la bretona sendependisma movado estis plenmezure miskreditigita pro la kunlaborado de kelkaj el la sendependistaj elstaraj figuroj (kiel interalie [[Roparz Hemon]] kun la [[Nazio]]j, kiu okupis Bretonion, kiel la plejparton de Francio, dum la [[Dua Mondmilito]]. Tamen, ankaŭ pluraj bretonaj sendependistoj partoprenis la rezistadon. Bretonio ludis aparte gravan rolon en la [[Franca rezistado|rezistado]] pro sia proksimeco al Britio, sia relative malebena pejzaĝo kaj siaj gravaj kaj multnombraj havenoj. ==== Elmigrado ==== La postmilita Bretonio suferis amasan elmigradon. Precipe la [[kamparo]] estis delasita por urbegoj kiel [[Parizo]] aŭ [[Rennes]], kie ŝancoj dungiĝi estis pli fortaj. Bretonio akiris famon de postresteco, pro la ĝenerale subevoluinta [[ekonomio]] kaj strukturaro. En [[1950]], kelkaj potenculoj sukcesis federi bretonajn politikajn kaj asociajn premgrupojn, kiuj sufiĉe influis la registaron por malenklavigi Bretonion kaj impulsi ties [[ekonomio]]n. Depost tio, gravaj industriaj ŝanĝoj okazis ĉie en la duoninsulo; ĉu bonaj aŭ ne, tio dependis de la vidpunkto. ==== Kultura renoviĝo ==== [[Dosiero:anoriant3.jpg|maldekstra|eta|200px|Dum la interkelta festivalo en [[Lorient]].]] La [[1950-oj]] kaj [[1960-oj]] estis tempo de renoviĝo kultura kaj muzika en Bretonio, kiu grade plibonigis sian reputacion, ne nur ĉe [[turisto]]j, sed ankaŭ ĉe la bretonoj mem. Oni kreis kaj disvolvigis la ''[[bagadoù]]'', oni relanĉis la ''[[kan ha diskan]]'' kaj la keltan [[harpo]]n; bretona [[lukto]] (''Gouren'') refariĝis laŭmoda. Privataj bretonlingvaj lernejoj kiel ''[[Diwan]]'' aperis, malgraŭ la ne- aŭ eĉ malhelpemo de la francaj aŭtoritatoj. Dum la [[1970-oj]], la kantisto kaj muzikisto [[Alan Stivell]] internacie famiĝis kaj kantis en la [[bretona]] (kelkfoje en la angla aŭ la franca). Cirkloj de profesiaj dancistoj multiplikiĝis kaj la renkontiĝoj ''[[Fest-noz]]'' (noktotempa festo) aŭ ''[[Fest-deiz]]'' (tagotempa festo) fariĝis popularaj, precipe dumsomere. Dum la fino de la [[1990-aj jaroj|1990-aj]] kaj la komenco de la [[2000-aj jaroj]], Bretonio reorumis sian festeman reputacion, estante la hejmolando de la du plej grandaj tri-tagaj festivaloj de Francio: la [[Festivalo de la Vieille-Charrues]] kaj la [[Festivalo de la Terre-Neuvas]]. ==== Protestoj ==== [[Dosiero:Centrale brennilis.jpg|eta|dekstra|200px|[[Atomcentralo]] de Brennilis]] Dum la [[1960-oj]], [[Électricité de France]] (franca nacia elektroproviza kompanio) starigis eksperimentan [[atomcentralo]]n en [[Brennilis]], [[Menez Are]]. Ĝi ne plu funkciis depost [[1985]], kaj estis malkonstruata de [[1997]]. Ĝi estos tute malkonstruita en [[2016]], kvankam la afero malfruiĝas. Temas pri la unua atomcentralo malkonstruata en Francio. En februaro kaj marto [[1980]], la loĝantaro de Plogoff en la ekstremokcidenta [[Pointe du Raz]] amase manifestaciis kontraŭ la projekto de konstruo de nova [[atomcentralo]] en ilia komunumo, spite al la [[paraŝutisto]]j kaj [[helikoptero]]j senditaj de la franca registaro. Pro venonta prezidenta baloto, pluraj kandidatoj promesis la haltigon de la projekto. La protestantoj ricevis pravigon, kiam [[François Mitterrand]] ekprenis povon en [[1981]]. En [[Majo 1968 (Francio)|majo 1968]], [[Rennes]], urbo de multnombraj studentoj fariĝis la batalkampo de [[striko]]j kaj protestoj gravaj por Francio. En marto [[1972]], uzinaj laboristoj en [[Saint-Brieuc]] ekstrikis por obteni plipagon. La striko daŭris ok semajnojn. En printempo [[2006]], la impona studenta protesto kontraŭ la [[Unuadungkontrakto]]n komenciĝis pliparte en Rennes, kies juna loĝantaro estis proporcie la plej granda en Francio. ==== Marpoluoj ==== [[Dosiero:Oil-spill.jpg|maldekstra|eta|Purigado post naftotajdo]] La [[12-a de decembro]] [[1999]], la petrolŝipo ''Erika'', ŝarĝita de 37.000 [[tuno]]j da peza mazuto, pereis viddistance la bretona marbordo kaj kreai abomenindan poluon. 400&nbsp;km de marbordo estis mazutitaj pro la petrola fluso inter [[Finistère]] kaj [[Charente-Maritime]]. Inter 150.000 kaj 300.000 birdoj, inter ili 80% de la [[Longbeka urio|longbekaj urioj]] mortis sekve de la katastrofo. Simila petrolŝiprompo okazis en [[1978]], kiam la ''Amoco Cadiz'' pereis norde de Bretonio. {{-}} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * [http://bertin.ifrance.com/bretonio.htm Informoj pri Bretonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509054353/http://bertin.ifrance.com/bretonio.htm |date=2008-05-09 }} * Historio de Bretonio, aŭtoro: Christian Bertin * '''Malnovaj verkoj''' ** Alain Bouchart, ''Les grât croniques de Bretaigne : tant de la grande Bretaigne depuis le roy Brutus qui la conquist et la appela Bretaigne iusques au temps de Cadualadrus dernier roy breton etc.'', [[Parizo]], Jehan de la Roche, [[1514]]. ** Pierre Le Baud, ''Histoire de Bretagne avec les chroniques des maisons de Vitré et de Laval'', 537 paĝoj kaj 215 paĝoj Parizo, Gervais Alliot, [[1638]]. ** Bertrand d'Argentré, ''Histoire de Bretaigne'', Paris, J.Dupuys, [[1582]] kaj eldono de , éldono de [[1582]] malpermesita de la reĝa franca povo—eldono de 1588 cenzurita kaj poste malpermesita de la franca reĝo [[Henriko la 3-a (Francio)|Henriko la 3-a]] - 3a eldono Parizo, Nicolas Buon, [[1618]], 4a eldono [[Rennes]], Vatar, [[1668]]. ** Dom Lobineau, ''Histoire de Bretagne'', 2 vol. in-folio, Parizo, Veuve Muguet, [[1707]]. ** ''Histoire des ducs de Bretagne. Dissertation historique sur l'origine des Bretons sur leur établissement dans l'Armorique et sur leur premiers rois'', Parizo, Rollin et fils, Libraire, [[1739]]. ** Dom Morice kaj Dom Taillandier, ''Histoire de Bretagne'', Parizo, Veuve Delaguette, 1750-1756. 2 vol. in-f° ** Dom Morice kaj Dom Taillandier, ''Mémoires pour servir de preuves à l'Histoire de Bretagne'', Parizo, Ch.Osmont, 1742-1746. 3 vol. in-f° * '''Ĝeneralaj verkoj''' ** Arthur Le Moyne de la Borderie, ''Histoire de la Bretagne'', 6 volumes in-4° Rennes, Plihon, 1905-1914. 6 vol. 4° (4-a volumo publikigita de B. Pocquet, 5-a kaj 6-a volumoj verkitaj de B. Pocquet). ** Collectif d’universitaires des universités de Brest, Nantes, Rennes, ''Toute l’histoire de Bretagne, dans l'Ile de Bretagne et sur le continent'', [[Morlaix]], éd. Skol- Vreizh, [[1996]]. 800 paĝoj in-8°. ** Reynald Secher kaj René Le Honzec, ''Histoire de Bretagne'', éd. Reynald Seycher, bildstrio dekvoluma publikigitaj inter [[1991]] kaj [[1998]]. ** Joël Cornette, Histoire de la Bretagne et des Bretons. Tome 1. Des âges obscurs au règne de Louis XIV ; tome 2. Des Lumières au XXIe siècle, 432 kaj 448 paĝoj, [[Parizo]], [[Le Seuil (eldonejo)|Le Seuil]], [[2005]]. Tiu libro ricevis la grandan historian premion de la [[Académie française]] en [[2006]]. * '''Pri antikva Bretonio''' ** Patrick Galliou, ''L'Armorique romaine'', Brasparts, éd. Bibliophiles de Bretagne, [[1984]]. Reeldono, Crozon, Armeline. * '''Pri mezepoka Bretonio''' ** Myles Dillon, Nora Chadwick, Christian-J. Guyonvarc'h, ''Les royaumes celtiques'', P., Fayard, [[1974]]. Reeldono Crozon, Armeline. ** Léon Fleuriot, ''Les origines de la Bretagne'', P., Payot, [[1980]]. ISBN 2-228-12710-8 ** Christian Y. M. Kerboul, ''Les royaumes brittoniques au Très Haut Moyen Age'', Sautron, Editions du Pontig & Spezet, Coop Breizh, [[1997]]. ISBN 2-84346-030-1. ** Christiane M. J. Kerboul-Vilhon. ''Gildas Le Sage, Vie et œuvres'', Editions du Pontig, Sautron, [[1997]], ISBN 2-9510310-2-5. ** E. G. Bowen, ''Saints seaways and settlements'', University of Wales Press, [[1977]]. ** J. C. Cassard, ''Les Bretons de Nominoë'', Edition Beltan, Brasparts, [[1990]]. Reeldono P. U. Rennes. 2002. ISBN 2-86847-776-3. * '''Pri la duklando de Bretonio''' ** Michael Jones, "La Bretagne ducale. Jean IV de Montfort (1364-1399) entre la France et l'Angleterre. Rennes, Presses univ. de Rennes, [[1998]], 268pp. ISBN 2-86847-297-4. ** Jean Kerhervé, ''L'État breton aux XIVe et XVe siècles'', 2 vol., P., Maloine, [[1987]]. ISBN 2-224-01703-0. 2-224-01704-9 ** Jean Kerhervé eld. "1491. La Bretagne terre d'Europe". Actes du colloque international de Brest (1991). Brest, Centre de recherche bretonne et celtique, [[1992]], 523 paĝoj ** Jean-Pierre Leguay kaj Hervé Martin, ''Fastes et malheurs de la Bretagne ducale 1213-1532'', Rennes, Ed. Ouest-France, [[1982]], 446 paĝoj. ISBN 2-85882-309-X ** Michel de Mauny, ''Anne de Bretagne'', Rennes, eld. Kanevedenn, [[1976]]. * '''Pri la 16-a jarcento kaj la revolucio''' ** Arthur de La Borderie, ''La Révolte du Papier timbré advenue en Bretagne en 1675'', Saint-Brieuc, [[1884]]. ** Michel de Mauny, ''1532. Le grand Traité franco-breton'', P., Librairie française, [[1971]]. ** Michel de Mauny, ''1532-1790 Les dessous de l'Union de la Bretagne à la France'', P., éd. France-Empire, [[1986]]. ** Antoine Dupuy, ''Histoire de l'union de la Bretagne à la France'', P., éd. Hachette, [[1880]], 2 vol. de 447pp et 501pp. * '''Pri Bretonio post la jaro 1789''' ** Roger Dupuy, ''La Bretagne sous la Révolution et l'Empire, 1789-1815'', Rennes, eld. Ouest-France, [[2004]]. ** Jean-Yves Guiomar, "Le Bretonisme", Rennes, Société d'histoire et d'archéologie de Bretagne ([http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/abpo_0399-0826_1988_num_95_2_3290_t1_0217_0000_2 jen recenzo franclingva]) * '''Laŭtemaj verkoj''' ** Marcel Planiol, ''Histoire des Institutions de la Bretagne (Droit Public et Droit Privé)'', 3 vol., Editions du cercle de Brocéliande, Rennes [[1953]]-[[1955]] ; verko premiita de la instituto kaj publikigita helpe de la Nacia Scienca Esplorcentro. ** Erwan Vallerie, ''Communes bretonnes et paroisses d'Armorique'', Edition Beltan, Brasparts, [[1986]]. ** Jean de Mey, ''Les Monnaies de Bretagne'', volumo de 158 paĝoj, Numismatic pocket, Bruselo, [[1970]]. * '''Pri interkelta lingvistiko''' ** I. C. Zeuss (Johann Kasper Zeuss), Grammatica celtica e monumentis vetustis tam Hibernicae linguae quam Britannicarum dialectorum Cambriacae Cornicae Aremoricae comparatis Gallicae priscae reliquis, construxit I. C. Zeuss, editio altera curavit H. Ebel, eldonejoj Weidmann / Maisonneuve, Berlino / Parizo, 1871. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.histoire-bretagne.com/ Ti Istor Breizh - Domo de la historio de Bretonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051124092356/http://www.histoire-bretagne.com/ |date=2005-11-24 }} * [http://www.chez.com/buan1/buanhistoire.htm Istor Breizh - historio de Bretonio] * [http://www.gwalarn.org/bbb/histoire.html Gwalarn-Istor Breizh - historio de Bretonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050414080450/http://www.gwalarn.org/bbb/histoire.html |date=2005-04-14 }} * [http://www.chez.com/buan1/buanbiblio.htm Levrioù Istor Breizh - biblio, historio de Bretonio] * [http://www.bretagnenet.com/editions-du-pontig/sources.htm Pontig-Istor Breizh – fontoj de la historio de Bretonio]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.breizh.net/identity/galleg.htm Personelezh Breizh - identeco de Bretonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080513092637/http://www.breizh.net/identity/galleg.htm |date=2008-05-13 }} * [http://www.ofis-bzh.org Ofis ar brezhoneg - la bretona lingvo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201017024217/http://www.ofis-bzh.org/ |date=2020-10-17 }} * [http://www.agencebretagnepresse.com/ Keleier Breizh - agentejo Bretonio] * [http://www.antourtan.org/ An Tour Tan- Dorioù Breizh - bretona portalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070118162523/http://www.antourtan.org/ |date=2007-01-18 }} * [http://www.bagadoo.tm.fr/sites-antourtan.html/ Sevenadur Breizh - bretona kulturo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081118170914/http://www.bagadoo.tm.fr/sites-antourtan.html |date=2008-11-18 }} * [http://www.portailbreton.net/ Dorioù Breizh - bretona portalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061018210822/http://www.portailbreton.net/ |date=2006-10-18 }} * [http://www.frenchentree.com/france-brittany-culture-traditions/ Dorioù Breizh - bretona portalo (angle)] * [http://www.geobreizh.com/breizh/fra/index.asp Geografio de Bretonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090131183048/http://www.geobreizh.com/breizh/fra/index.asp |date=2009-01-31 }} * [http://www.gwalarn.org/brezhoneg/istor/leyde.html Manuskripto de Leiden] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071221070707/http://www.gwalarn.org/brezhoneg/istor/leyde.html |date=2007-12-21 }} * [http://www4.culture.fr/patrimoines/patrimoine_architectural_et_mobilier/sribzh/main.xsp Interretaj dosieroj de la arkitekta kaj mebla heredaĵo en Bretonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080412201515/http://www4.culture.fr/patrimoines/patrimoine_architectural_et_mobilier/sribzh/main.xsp |date=2008-04-12 }} {{Leginda}} {{Historio de Keltio}} {{Historio de Eŭropo}} [[Kategorio:Historio de Bretonio| ]] [[af:Bretagne#Geskiedenis]] [[de:Bretagne#Geschichte]] [[es:Bretaña#Historia]] 8do9b751a1cjnid76tll61jeb2krtdg 0 206806 9456307 9438355 2026-08-18T19:21:03Z Sj1mor 12103 9456307 wikitext text/x-wiki '''Aŭtopatogenezio''' estas la produkto de homeopatia [[aŭtoeksperimento]] kiun la homeopata kuracisto faras en si mem. Ĉi tiu aŭtoeksperimento konsistas je la alpreno de unu sola diluita medikamenta substanco je unu aŭ pliaj dozoj dum determinita periodo dume li notas ĉiutage la simptomojn okazantajn en lia propra organismo. Tiuj simptomoj orde kolektitaj de la kuracisto konsistos la aŭtopatogenezion kaj estas la medicina materialo de tiu difinita medikamento kiu estos uzata de la klinikulo. Ordinare la aro da aŭtopatogenezioj de unu sola substanco produktita de grupo de homeopatoj fariĝos la vera patogenezio de tiu determinita medikamento. Tiu aŭtoeksperimenta [[metodo]] estis uzata de [[Samuel Hahnemann]] kaj siaj kunlaborantoj en la unuaj jaroj de la [[Homeopatio]] kaj estis la plej elektinda rimedo koni la kuracilajn povojn de la medikamentoj. Pri tia preferinda metodo li asertas la jenon en noto ĉe la § 141 de sia ''Organono de la Kuracarto''. Jen la tuta paragrafo kaj noto: ''Tamen, la plejbonaj eksperimentoj pri la puraj efikoj de la simplaj medikamentoj, koncerne la ŝanĝon en la homa farto kaj la malsanajn statojn kaj la artefaritajn simptomojn produktitaj en la sana individuo, estas tiuj, kiujn la propra kuracisto, senantaŭjuĝa, kriteriema kaj sentema, faras en si mem, kun la tuta prudento kaj zorgoj kiuj estis al li, ĉi tie, instruitaj. Li scias kun tro da certeco, kion li perceptis en si mem *. * Tiuj aŭtoeksperimentoj far la propra kuracisto ankaŭ havas por li netakseblajn profitojn. Unue, fariĝas por li nediskutebla fakto la granda vero laŭ kio la medikamenta efiko, de ĉiuj substancoj pere de kiu dependas sia kuraca povo, fundamentiĝas en la ŝanĝoj de la sano de li suferita pro la provmedikamentoj kaj pro la malsana stato kaŭzita de la samaj medikamentoj. Krom tio, pere de tiaj notindaj observoj efektivigitaj en si mem, li fariĝas, unuflanke, kapabla kompreni siajn proprajn sensaĵojn, sian pensmanieron, sian tipon de psiko (la fundamento de la tuta vera saĝo); aliflanke, kaj tio estas kiu ne povas manki al ĉiu ajn kuracisto, li lernas esti observanto. Ĉiuj observoj kiujn ni faras en la aliaj ne vekas tiom da intereso kiel tiuj observataj en ni mem. Tiuj observantaj la aliajn devas ĉiam timi ke la eksperimentanto ne diras precize kion li sentas aŭ ke li ne priskribas siajn sensaĵojn laŭ la ĝustaj vortoj. Li ĉiam dubas ĉu estis trompo aŭ ne, almenaŭ parte. Tiu obstaklo al la plenkono de la vero, kiun neniam ni povas tute eviti en niaj esploroj de la artefaritaj morbsimptomoj estigitaj en aliaj personoj post ingesto de la medikamento, tute malaperas en la aŭtoeksperimentoj. Tiu provanta en si mem scias kun certeco kion li sentis kaj ĉiu eksperimento estas por li nova stimulo al la esploro de la efikoj de aliaj medikamentoj. Tiel li fariĝas ĉiam pli kapabla je la arto observi, arto tiel grava por la kuracisto, kiam li daŭre observas sin mem, al kiu li povas konfidi kaj scii ke neniam estos trompita. Tion li faras kun tiom da zorgo kaŭze ke li observas ke tiaj eksperimentoj faritaj en si mem promesas al li konon de la vera valoro kaj graveco de la instrumentoj por la kuraco, kiuj ĝenerale estas malmultaj. Li ne devas kredi ke tiaj rapidaj sanperturboj kaŭzataj de la ingestitaj medikamentoj kun la celo eksperimenti ilin povas iel damaĝi la sanon. La sperto instruas, male, ke la organismo de la eksperimentanto, pere de tiuj oftaj atakoj al la sano, fariĝas ankoraŭ pli kapabla forpeli kaj ĉiujn malbonajn eksterajn influojn al sia fizika konstitucio kaj ĉiujn morbogenajn agantojn, naturajn kaj artefaritajn, fariĝante pli rezista al ĉio noca, pere de tiuj moderaj eksperimentoj en ĝi efektivigitaj. Lia sano fariĝas pli senŝanĝa, pli vigla, kiel elmontras ĉiuj eksperimentoj. ==Aŭtopatogeneziaj simptomoj== La aŭtopatogeneziaj simptomoj estas la propraj simptomoj de la eksperimentanto miodifitaj de la efiko de la [[medikamento]] en la provorganismo (la tuto biopsika), tio estas, la simptomoj estas la eksterigo de la sensaĵoj kaj sentoj de la provanto kiu disponas sian biopsikismon dum la provperiodo. Tio estas la konkludo de la propra aŭtoro de tiu ĉi artikolo kaj de lia eksperimento-grupo, kiuj aŭtoeksperimentis centojn da homeopatiajn medikamentojn dum la periodo de dudek sinsekvaj jaroj. ==Simptomo kaj dozo== Se oni uzas [[substanco]]j je altaj dozoj (kiel okazis en la pasinto fare de kelkaj eksperimentantoj) la simptomoj ankaŭ konsistas je la toksaj efikoj de la [[drogo]] sur la organaj [[histo]]j. Tamen tio ne okazas dum la homeopatia [[eksperimento]] ĉar la [[metodo]] postulas utiligon de la minimumaj dozoj, alte diluitaj kaj dinamizitaj, ne estigantaj histajn lezojn. Krom tio, estas konsento inter la plejmulto da homeopatoj ke toksaj simptomoj ne estas la veraj simptomoj de ajna patogenezio, pro tio ke ili estas malmulte valorataj en la repertuaroj. [[Hahnemann]] asertas en sia [[Organono de la Kuracarto]], en la § 128 la jenon: "''La lastaj eksperimentoj instruas al ni, ke kiam la medikamentaj substancoj estas prenitaj laŭ siaj krudaj naturoj fare de la eksperimentanto, cele provi siajn karakterajn efikojn, ili ne manifestas la tutan riĉecon de siaj povoj en si kaŝitaj ol kiam ili estas prenitaj kun la sama celo je altaj diluaĵoj, potencigitaj pere de sufiĉaj pistado kaj sukusio; pere de tiuj simplaj manipuladoj, la forto sin kaŝanta kaj dormanta en sia kruda stato, disvolviĝas kaj sia aktiveco vekiĝas laŭ nekredebla maniero. Tiamaniere oni plejbone esploras la medikamentajn efikojn de la substancoj konsideritaj malfortaj, oferante al la eksperimentanto, ĉiutage antaŭmanĝe, 4 ĝis 6 globetojn de la 30ª potenco, malsekigitajn per iometo da akvo aŭ dissolvitajn aŭ miksitajn en kvanto granda aŭ malgranda da akvo, daŭranta, tiele, dum sinsekvaj tagoj.''" [[Georg Heinrich Gottlieb Jahr]] (1800 - 1875), eminenta homeopato, disĉiplo kaj samtempulo de [[Hahnemann]], asertas la jenojn: "''Notinda estas la fakto ke la plej karakteraj kaj gravaj simptomoj de la medikamentoj esploritaj de [[Hahnemann]], estis tiuj produktitaj per dozoj tiel malfortaj ke ili ofte estis kapablaj apenaŭ produkti kelkajn izolitajn simptomojn''". "''La plej utilaj kaj elektendaj simptomoj de la medikamentoj, tio estas, tiuj oferantaj la plej precizajn indikojn estas tiuj izolite produktitaj pere de dozoj tro malfortaj por produkti fenomenojn plimalpli komplikajn''". Tiele asertas [[Benoit Jules Mure]] (1809 - 1858), fidela disĉiplo kaj ankaŭ samtempulo de la majstro: "''La dozoj kiujn oni uzas en pura eksperimento estas, ĝenerale, tiel malfortaj ke ili afekcias malpli la farton ol la plej leĝeraj ŝanĝoj en la dieto. La plej malgranda glaso da likvoro, kelkaj grajnoj de pipro, adulteritaj trinkaĵoj, emocioj de gajo kaj kolero, estas pli nocivaj agantoj ol globeto de [[kamomilo]] kaj de [[akonito]]... Ni ripetas ke ne konsistiĝas je vera malsano. La eksperimentanto povas iri kaj veni, zorgi pri siaj taskoj, kaj estas nur danke al sia propra atenteco kaj sindonemo al la provo ke li povas registri la simptomojn kiuj en li manifestiĝos''". == Bibliografio == [[Kategorio:Homeopatio]] 36qllrhgxd7sfkv1hhuplfwbb3bw80b 0 210668 9456400 7250126 2026-08-18T20:27:55Z Stefangrotz 91903 informkesto 9456400 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Josep Maria Milla i Saldon''' (''Jomo'') ([[Mataró]], [[Maresme]], [[1965]]) estas kataluna muzikisto, ĵurnalisto, lingvisto kaj esperantisto. Li esperantiĝis en 1984. Aktivulo de [[Kataluna Esperanto-Junularo]] kie en diversaj periodoj estis respondeculo pri informado, kasisto kaj kunredaktoro de la bulteno [[Kata Luno]]. Inter [[1990]] kaj [[1993]] li kunredaktis ties [[Kataluna lingvo|katalunlingvan]] revuon ''[[Freqüències]]''. Ekde 1995 li aktivas en [[Kataluna Esperanto-Asocio]], kie en [[2004]] li estis salajrulo. Estas unu el la organizintoj de la [[Katalunaj Kongresoj de Esperanto|27a Kataluna Kongreso]] en Mataró, en 1995, unu el la plej sukcesaj. Estas membro de la muzik-ensemblo [[Kaj Tiel Plu]] kaj kunordigas la traduk-teamon kiu esperantigas [http://barcelona.indymedia.org/?lang=eo_EO Barcelona-Indymedia]. Kune kun [[Ferriol Macip i Bonet | Ferriol Macip]] lanĉis [[KIS TV]] en 2006. Li ne estas membro de la Ibera Skolo. Kiel okcitanisto li komencis ĉe animatora sekcio de ''Institut d'Estudis Occitans'' (Instituto pri Okcitanaj Studoj) instruante la okcitanan en someraj aranĝoj inter la jaroj 1992 kaj 1997. Li estas fondinta membro de ''Institut Català d'Estudis Ocitans'' (Kataluna Instituto pri Okcitanaj Studoj). Nuntempe kunlaboras en la okcitanlingva informa programo [http://www.occitania.org/infoc infòc] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071120040432/http://www.occitania.org/infoc/ |date=2007-11-20 }}, en [http://www.barcelonatv.cat Barcelona TV] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070107082413/http://www.barcelonatv.cat/ |date=2007-01-07 }} kune kun Manel Zabala kaj [[Ferriol Macip i Bonet | Ferriol Macip]] kaj estas korespondanto en la komarko Maresme de la semajna ĵurnalo [[Directa]]. {{Vivtempo|Milla i Saldon, Josep Maria}} [[Kategorio:Katalunaj esperantistoj]] [[Kategorio:Kaj Tiel Plu]] 9pqz6bwm7qzgd5zeacg1mtvhqfq7h54 0 215521 9456238 9315491 2026-08-18T14:30:35Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456238 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Guadalupe}} {{Informkesto urbo | nomo = Guadalupe | mapo = Guadalupe1.png | bildo = Guadalupe - Espagne 2014-04292.jpg | flago = Bandera de Guadalupe (Cáceres).svg | blazono = Escudo de Guadalupe (Cáceres).svg | blazono-larĝeco = 60px | lando = [[Hispanio]] | regiono = [[Ekstremaduro]] | provinco = [[Provinco de Cáceres|Cáceres]] | titolo de administra unuo1 = Komarko | administra unuo1= [[Villuercas]] | longitudo = 5/19/0.0012/W | regiono-ISO = ES | zomo=10 | areo = 68.19 | loĝ = 2021 | jaro = 2014 | dens = 29.64 | pk = 10140 | estro = Francisco Rodríguez Muñiz ([[PP]]-[[Extremadura Unida|EU]]) | retejo = | regiono-ISO = ES-EX }} [[Dosiero:Provincia Cáceres.png|200ra|eta|Loko de la provinco de Cáceres en Hispanio]] '''Guadalupe''' estas vilaĝa loĝloko de la [[Provinco Cáceres]], [[Ekstremaduro]] en [[Hispanio]]. Ĝi situas en la regioneto de [[Las Villuercas]] kaj juĝa teritorio de [[Logrosán]], kaj komence de la jaro [[2013]] havis 2004 loĝantojn. La plej proksimaj urboj laŭ ŝoseo estas [[Cañamero]], [[Alía]], [[Castilblanco]], [[Logrosán]] kaj [[Navalvillar de Ibor]]. La loko gravas pro fama [[monaĥejo de Guadalupe|monaĥejo]] dediĉata al skulptaĵo bildiganta la [[virgulino]]n [[Sankta Maria]]. Pro tio la vorto taŭgas kaj por la vilaĝo kaj por la monaĥejo kaj por tiu virgulino. Tiu virgulino kaj monaĥejo estas la plej gravaj en la regiono Ekstremaduro de kie elmigris multaj anoj al [[Hispanameriko]] kaj pro tio [[Guadalupe|en multaj el tiuj landoj ekzistas loĝlokoj kaj sanktejoj de la sama nomo]], ĉefe en [[Meksiko]]. Laŭ la tradicio paŝtisto trovis figuron de la virgulino María ĉe la [[rivero Guadalupe]] fine de la 13a jarcento aŭ komence de la 14a, kiam li serĉis perditan bovinon, ĉiam laŭ la tradicio. Ĉe la loko de la trovoj (bovino kaj virgulino) oni konstruis ermitejon ĉirkaŭ kiu aperis la setlejo kun la nomo de Puebla de Santa María de Guadalupe. Ekde la konstruo de la unua sanktejo Guadalupe iĝis la plej grava pilgrimejo de la [[Iberia Duoninsulo]] post [[Santiago de Compostela]], kio estas ankoraŭ en la aktualo pro la pilgrimado kiu alvenas ĉefe el [[Ekstremaduro]], ĉar dum [[Jakobo la pli aĝa|Santiago]] estas la [[Patrona Sanktulo|patrono]] de [[Hispanio]], la Virgulino de Guadalupe estas la patronino de ĉiuj teroj de hispana lingvo kaj konsiderita reĝino de ĉiuj Hispanioj laŭ la katolika tradicio. La nuna [[Monaĥejo de Guadalupe]] estas konsiderata kiel unu de la plej grandaj simboloj de [[Ekstremaduro]] kaj la Virgulino de Guadalupe estas la patronino ankaŭ de Ekstremaduro. La municipo estas vizitinda ne nur pro la monaĥejo. == Geografio == La vilaĝo troviĝas sur montara tereno. Ĝi situantas je 135&nbsp;km el [[Cáceres]], provinca ĉefurbo, el 242&nbsp;km el [[Madrido]], ŝtata ĉefurbo, el 30&nbsp;km el [[Logrosán]], plej proksima urbeto en la provinco Cáceres, kaj je 40&nbsp;km el [[Castilblanco]], plej proksima urbeto en la [[provinco Badajoz]]. Ĝi estas en tre aparta montara areo tute oriente de la regiono, en montareto nome Villuercas apartenanta al plej etenda montosistemo nome [[Montoj de Toledo]]. Fakte kaj kurioze, la plej grava katolika loko en la regiono Ekstremaduro por la [[katolika eklezio]] apartenas ne al Ekstremaduro sed al la arkidiocezo de Toledo. === Loko === La municipa teritorio havas la jenajn limojn: <center> {| class="wikitable" width ="60%" border = 2 align="center" |----- | width ="35%" align="center" | ''Nordokcidente:'' [[Navezuelas]] | width ="30%" align="center" | ''Norde:'' [[Alía]] | width ="35%" align="center" | ''Nordoriente:'' [[Alía]] |----- | width ="10%" align="center" | ''Okcidente:'' [[Cañamero]] | width ="35%" align="center" | '''[[Dosiero:Rosa de los vientos.svg|50ra]]''' | width ="30%" align="center" | ''Oriente:'' [[Alía]] |----- | width ="35%" align="center" | ''Sudokcidente:'' [[Cañamero]] | width ="30%" align="center" | ''Sude:'' [[Alía]] kaj [[Cañamero]] | width ="35%" align="center" | ''Sudoriente:'' [[Alía]] |}</center> === Klimato === {| border="3" align="center" | align="center" |'''2010-2012''' |'''JAN''' |'''FEB''' |'''MAR''' |'''APR''' |'''MAJ''' |'''JUN''' |'''JUL''' |'''AŬG''' |'''SEP''' |'''OKT''' |'''NOV''' |'''DEC''' |'''JARE''' |- | style="background:#F0F8FF;" |'''T. AVERAĜE 2010 (Cº)''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |''-'' |- | style="background:#F0F8FF;" |'''T. AVERAĜA 2011 (Cº)''' |6,07 |7,96 |9,22 |15,55 |18,05 |22,17 |24,41 |24,62 | - | - | - | - |''16,01*'' |- | style="background:#F0F823 FF;" |'''T. AVERAĜA 2012 (Cº)''' | - | - | - | - | - | -23 | - | - | - | - | - | - |''-'' |- | style="background:#F0F8FF;" |'''PREC. 2010 (MM)''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |''-'' |- | style="background:#F0F8FF;" |'''PREC. 2011 (MM)''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |''-'' |- | style="background:#F0F8FF;" |'''PREC. 2012 (MM)''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |''-'' |- | style="background:#F0F8FF;" |'''PLUVAJ TAGOJ (+2MM)''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |''-'' |- | style="background:#F0F8FF;" |'''SUNAJ HOROJ (H)''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | |''-'' |} (*)Provizore Guadalupe havas [[Mediteranea klimato|mediteranean klimaton]] de tipo ''Csa''<ref name="test23">[http://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/publicaciones/Atlas-climatologico/Atlas.pdf aemet.es], Atlas climático ibérico.</ref> laŭ la klimata klasigo de [[Klimata klasifiko de Köppen|Köppen]]. == Historio == [[Dosiero:Royal_Monastery_of_Santa_Maria_de_Guadalupe.jpg|eta|300ra|dekstre|Klostro de Guadalupe]] La legendo parolas pri trovo de virgulina skulptaĵo fine de la [[13-a jarcento]] aŭ komence de la [[14-a jarcento]] farita de paŝtisto nome Gil Cordero, kiu estis serĉinta perditan bovinon. Oni supozas, ke tiu skulptaĵo estis iam en [[Romo]] kaj en [[Sevilo]], ĝis kiam en [[714]], dum la islama invado, la skulptaĵo estis kaŝita ĉe la [[rivero Guadalupe]], kiu ŝajne signifas "kaŝita rivero", kie restis ĝis ties malkaŝo. Laŭ legendo, la skulptaĵo estis farita de [[Sankta Luko]] kiu alportis ĝin al [[Konstantinopolo]], de kie la papo [[Gregorio la 1-a]] mem estus alportinta ĝin al Romo kaj poste sendinta ĝin al Sevilo. Dum tiu marveturo la figuro estus savinta la ŝipon el ŝtormo kaj tiele alvenis jam al Sevilo kun famo de miraklofara. Je la alveno de la islamanoj komence de la 8a jarcento, la pastroj estus fuĝinta norden kaj kaŝinta la bildon ĉe la montara aparta rivero. Tie oni konstruis [[ermito]]n, ĉirkaŭ kiu setlis la unuaj loĝantoj de Guadalupe. La unuaj historiaj novaĵoj estas terdonacoj al tiuj praloĝantoj faritaj de la reĝo [[Alfonso la 11-a]] en [[1340]], kiam Guadalupe dependis de la urbo [[Talavera de la Reina]]. En [[1347]] oni mencias la pranomon de la vilaĝo kiel ''Puebla de Santa María de Guadalupe''. En [[1349]], la reĝo donas al la [[abato]] la titolon de Moŝto de la vilaĝo kio ekzistis ĝis [[1820]], kiam stariĝis la unua [[municipo]]. En [[1833]] ĝi iĝis parto de la provinco [[Cáceres]]. En [[1820]], je la falo de la [[Antikva Reĝimo]] la setlejo konstituiĝis en [[municipo|municipo laŭkonstitucia]], tiam konata kiel '''Puebla de Guadalupe''' en la regiono [[Ekstremaduro]] kiu ekde [[1834]] iĝis integrita en la Jurisdikcia Teritorio de [[Logrosán]]<ref>[[Instituto Cervantes|Cervantes Virtual]] [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/hist/12937287558181532976846/022503_006.pdf]</ref> kaj en la censo de 1842 enhavis 700 hejmojn kaj 3835 loĝantojn.<ref>Municipio Código [[Instituto Nacional de Estadística (Hispanio)|INE]] -10.087 [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=guadalupe&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n]</ref> En [[1389]] la monaĥejo estas sub la zorgo de monaĥoj [[Sankta Hieronimo|hieronimanoj]], ĝis [[1835]]. Poste oni abandonis ĝin, kaj ĝi ruiniĝis, ĝis kiam en [[1908]] la [[franciskanoj]] ricevis la monaĥejon. Dum la [[Hispana enlanda milito]] la monaĥejo estis batalejo. Kaj la montara ĉirkaŭaĵo estis kutima rifuĝejo aŭ almenaŭ trapasejo de kontraŭfrankismaj gerilanoj fine de la 1940-aj jaroj. En tiu vilaĝo filmiĝis en 1956 la ''El pequeño ruiseñor'' (La najtingaleto), nome la unua filmo de [[Joselito]], fama tiama tre populara infankantisto. == Demografio == Guadalupe havigis la jenajn informojn pri loĝantaro ekde 1900:<ref>http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=12&type=db&divi=DPOH&idtab=12 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110921030838/http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=12&type=db&divi=DPOH&idtab=12 |date=2011-09-21 }} Poblaciones de hecho desde 1900 hasta 1991. Cifras oficiales de los Censos respectivos. (INE) Alirita la 21an de junio de 2011.</ref><ref>http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=12&type=db&divi=DPOP&idtab=12 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111009145450/http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=12&type=db&divi=DPOP&idtab=12 |date=2011-10-09 }} Series de población desde 1996. Cifras oficiales de la Revisión anual del Padrón municipal a 1 de enero de cada año. (INE) Alirita la 21an de junio de 2011.</ref> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.6) id:bar value:rgb(1,0.75,0.4) ImageSize = width:500 height:300 PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:4500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:white BarData= bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2010 text:2010 PlotData= color:bar width:20 align:left bar:1900 from:0 till:3270 bar:1910 from:0 till:3632 bar:1920 from:0 till:3452 bar:1930 from:0 till:3445 bar:1940 from:0 till:3597 bar:1950 from:0 till:3926 bar:1960 from:0 till:4079 bar:1970 from:0 till:3069 bar:1981 from:0 till:2765 bar:1991 from:0 till:2447 bar:2001 from:0 till:2348 bar:2010 from:0 till:2090 PlotData= bar:1900 at: 3270 fontsize:S text:3270 shift:(-10,5) bar:1910 at: 3632 fontsize:S text:3632 shift:(-10,5) bar:1920 at: 3452 fontsize:S text:3452 shift:(-10,5) bar:1930 at: 3445 fontsize:S text:3445 shift:(-10,5) bar:1940 at: 3597 fontsize:S text:3597 shift:(-10,5) bar:1950 at: 3926 fontsize:S text:3926 shift:(-10,5) bar:1960 at: 4079 fontsize:S text:4079 shift:(-10,5) bar:1970 at: 3069 fontsize:S text:3069 shift:(-10,5) bar:1981 at: 2765 fontsize:S text:2765 shift:(-10,5) bar:1991 at: 2447 fontsize:S text:2447 shift:(-10,5) bar:2001 at: 2348 fontsize:S text:2348 shift:(-10,5) bar:2010 at: 2090 fontsize:S text:2090 shift:(-10,5) </timeline> Kiel videblas, la loĝantaro malaltiĝis ekde la [[1960-aj jaroj]], kiel en la tuta regiono pro elmigrado al Madrido kaj al aliaj industriaj regionoj en la nordo de Hispanio ([[Katalunio]], [[Eŭskio]]) aŭ eksterlanden al [[Francio]], [[Germanio]], [[Svisio]] ktp. Tamen en la resto de la regiono la elmigrado iom ĉesis ĉirkaŭ la [[1980-aj jaroj]], sed ne en tiu ĉi loko, tro aparta de la ĉefaj komunikvojoj kaj produktivaj agrikulturaj areoj, eĉ kiam fine de la 20a jarcento aŭ komenco de la 21a la helpo de regionaj instancoj en formo de subvencioj, novaj loĝejoj, konstruo de novaj ŝoseoj ktp., klopodis bremsi la elfluon. == Ekonomio == [[Dosiero:Guadalupe (2014).JPG|eta|300ra|eta|Fasado de la Gastejo.]] [[Dosiero:Fenestrodeguadalupe.JPG|eta|maldekstre|Mudeĥaraj fenestroj de la Gastejo.]] Ĉefe turismo estas la plej grava resurso ĉar la loko allogas pro diferencaj kialoj, ĉefe religiaj, sed ankaŭ historiaj, kaj kiel monumento kaj kiel natura regioneto kerne de [[Las Villuercas]]. Tamen [[terkulturado]] estas la ĉefa ekonomia resurso de la tuta regiono rilate [[cerealo]]j, [[vito]]j, [[olivo]]j kaj [[fruktoĝardeno]]j. Ankaŭ brutobredado gravas rilate [[ŝafo]]j, [[kapro]]j kaj [[porko]]. == Servoj == === Eduksistemo === La vilaĝo havas [[mezlernejo]]n, nome ''IESO Las Villuercas''. Ĝi havas ankaŭ bazlernejon, nome ''CEIP Reyes Católicos''.<ref>[http://fp.educarex.es/fp/pruebas_acceso/ies_extremadura.pdf Relación de IES e IESO de Extremadura] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100928123357/http://fp.educarex.es/fp/pruebas_acceso/ies_extremadura.pdf |date=2010-09-28 }} ''fp.educarex.es''http://portalcentros.educarex.es/index.php?searchword=Reyes+Catolicos&option=com_search&Itemid= {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304095707/http://portalcentros.educarex.es/index.php?searchword=Reyes+Catolicos&option=com_search&Itemid= |date=2016-03-04 }}</ref> === Sansistemo === Guadalupe estas ĉefurbo de sanareo ene de la sanzono de [[Cáceres]]. Pro tio, la municipo havas sancentron ĉe la strato Viña Mayor. En la sanareo de Guadalupe estas inkluditaj la najbaraj lokoj Alía kaj La Calera.<ref>[http://www.areasaludcaceres.es/modulos/mod_organigrama/pub/ficha_centros.php?id=60&zona=area&color=area Centro de salud de Guadalupe] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150216012914/http://www.areasaludcaceres.es/modulos/mod_organigrama/pub/ficha_centros.php?id=60&zona=area&color=area |date=2015-02-16 }} ''Área de salud de Cáceres''</ref> Pri privataj sancentroj, en 2013 estis en la municipo klinik-konsultejoj de podologio, de fizioterapio kaj po du de dentokuracado.<ref name="recess2013">http://www.saludextremadura.com/documents/19231/562422/RECESS_2013.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241229222550/http://www.saludextremadura.com/documents/19231/562422/RECESS_2013.pdf |date=2024-12-29 }} Registro de Centros Establecimientos y Servicios Sanitarios de Extremadura. ''Orden'' de 3a de Februaro de 2009 (ĝisdatigita en 2013) Salud Extremadura Alirita la 22an de marto de 2015.</ref> La municipo disponas el unusola [[apoteko]], kiu kunordigas deĵorvicojn kun tiuj de [[Alía]], [[Cañamero]] kaj [[Logrosán]].<ref>http://cofcaceres.portalfarma.com/guardias.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305102040/http://cofcaceres.portalfarma.com/guardias.html |date=2016-03-05 }} Farmacias de guardia en la provincia de Cáceres, Colegio Oficial de Farmacéuticos de Cáceres, alirita la 22an de marto de 2015.</ref> == Monumentoj == [[Dosiero:Fray Gonzalo de Illescas, obispo de Córdoba (Monasterio de Guadalupe).jpg|eta|''Fray [[Gonzalo de Illescas]]'' [[1639]] (235 x 290 cm.), Sakristio de la monaĥejo de [[Guadalupe]]]] La grava '''Reĝa [[Monaĥejo de Nia Sinjorino de Guadalupe]]''' kiu estis de ''hieronimanoj'' ([[14-a jarcento]]), kun murego de fortikaĵo kaj markita stilo [[mudeĥaro]], konstruita kun aldonaĵoj de [[gotiko]], [[renesanco]] kaj [[baroko]]. La [[UNESCO]] inskribis la Monaĥejon de Guadalupe en la listo de la '''[[Monda Heredaĵo de UNESKO]]''' en [[1993]]. * '''Preĝejo de Nia Sinjorino''', gotiko ([[14-a jarcento]]). La ornamaĵo estas baroka; la plej grava [[retablo]], verko de [[Juan Gómez de Mora]] estis skulptita en la [[17-a jarcento]], orumita kaj polikroma de [[Giraldo de Merlo]] kaj Jorge Manuel Theotocópuli, filo de [[El Greco]], enhavas pentraĵojn de [[Vicente Carducho]] kaj [[Eugenio Caxés]]. * '''La Ĉambro de la Virgulino''', de la [[18-a jarcento]], enhavas pentraĵojn de [[Luca Giordano]]; * '''Mudeĥara Klostro''' duetaĝa kaj, en sia centro, gotik-mudeĥara templeto, elbrike konstruita, revestita el [[azuleĥo]]j de [[Manises]]. * Monaĥarejo de la 15a jarcento, kun gravaj gotikaj freskoaj pentraĵoj. * '''Gotika klostro''', kiu estis apoteko kaj malsanulejo, verko de [[Covarrubias]] * '''Sakristio kaj kapelo de Sankta Hieronimo''', enhavas pentraĵojn de [[Zurbarán]]; * '''Muzeoj''' , de pentraĵoj kaj skulptaĵoj (enhavas verkojn de [[Juan de Flandes]], [[Zurbarán]], [[Goya]], [[Juan Correa de Vivar]], [[Nicolás Francés]], [[Egas Cueman]], [[Pedro de Mena]] kaj [[El Greco]] inter aliaj). * La monaĥeja gastejo. Private administrata, kun korto kaj iamaj salonoj. Manĝejo de [[Rafael Moneo]] de 1994. Mudeĥaraj fenestroj en fasado. === La vilaĝo === '''La Puebla''', aŭ vilaĝo mem, enhavas historiajn lernejon, malsanulejon, preĝejojn, portikarojn kaj arkojn, tipan arkitekturon, fontanojn ktp. Inter ties monumentoj elstaras la jenaj: [[Dosiero:Guadalupe1.jpg|240ra|eta|Mudeĥara Klostro [[Guadalupe]]]] * Lernejo ''Colegio de Infantes'' aŭ ''Colegio de Gramática'', antikva edukejo de humanaj sciencoj kaj religia kanto, kie oni instruis la ''trivium''. Verko de Antón Egas (16a jarcento), estas bela montro de la mudeĥara arto pro la klostro, tegmentoj kaj pordegoj. Ĝi estis konvertita en [[Turisma Restadejo]] Zurbarán en 1966. * Hospitalaro estis reto de antikvaj gastejoj kaj hospitaloj (14a-16a jarcentoj) por zorgado de pilgrimintoj kaj malsanuloj; oni konservas la Flegejo de Monaĥoj (parto de la gastejo de la monaĥejo), kaj tiuj de Sankta Johano la Baptisto (aŭ de viroj, nune dependaĵo de la [[Turisma Restadejo]] ''Parador de Turismo''), la Nova (aŭ de virinoj), de la Pasio kaj de [[Sankta Sebastiano]]. En la Hospitalo de Sankta Johano oni faris la unuan fojon en Hispanio, laŭ papa rajtigo de la papo Eŭgenio la 4-a en 1442, [[kirurgio]]n kaj dissekcion fare kaj de monaĥoj kaj de nereligiaj kuracistoj. * Preĝejo de la Sankta ''Triunuo'' aŭ Nova Preĝejo, verko baroka de Manuel de Lara Churriguera, kun baroka pordego, estas templo de tri navoj kun [[transepto]] kaj [[kupolo]] dediĉita al la [[Triunuo]]. Li estis konstruita en la jaroj 1730-1735 pagita de la Duko de Veragua, descendinto de [[Kristoforo Kolumbo]]. * Mezepokaj arkoj de la antikvaj muregoj; oni konservas kvin (tri - Sankta Pedro, Sevilo kaj Dika Ŝpruco (Chorro Gordo) - de la interna murego, kaj du - ''Eras'' kaj ''Tinte'' - de la ekstera [[murego]]). * Antikva judejo kun domoj de la 14a al la 16a jarcentoj. La domoj ĉirkaŭ la placeto ''Plazuela de los Tres Chorros'' kaj la okcidentaj stratoj kiuj prezentatas grupigitaj, kun tipaj portikaroj el ligno kaj balkonoj kun florpotoj, kiuj memorigas pri la antikvaj kutimoj de la montaro. Menciindas la Arta [[Kripo]] de Norberto, kun pli ol 400 pecoj de bakita koto, fare de la familio Barba González, kaj de senpaga vizito la tutan jaron. === Ĉirkaŭaĵoj === [[Dosiero:Palaciomirabel.jpg|eta|Kapelo de Magdalena en la Farmo Mirabel.]] En ĉirkaŭaĵoj estas arkitekturaj farmoj, akvokondukejoj kaj [[ermito]]j. Kelkaj rimarkindaj vidindaĵoj estas la jenaj: * La Farmo Mirabel, rekonstruita ĉirkaŭ 1486 por ripozo de la [[Katolikaj Gereĝoj]], kun pordego de la 17a jarcento. Havaĵo de Kultura Intereso. * La Farmo Valdefuentes, palaco de la unua triono de la 14a jarcento, rekonstruita por [[Filipo la 2-a]] el 1551 al 1554. Havaĵo de Kultura Intereso. * ''Arca del Agua'' (akvejo), monumento de la 14a jarcento kun koridoroj elfositaj en la monto. Havaĵo de Kultura Intereso. * Ermito Humilladero [umijaDEro] (surgenuiĝejo), [[mudeĥara]], de la 15a jarcento. Havaĵo de Kultura Intereso. * Muelejoj, de la 14a al la 16a jarcentoj, antikvaj dependejoj de la monaĥejo de Guadalupe. Elstaras la [[muelejo]] de la akvejo, kun protekto de Havaĵo de Kultura Intereso. * Pozo de la Nieve (neĝoputo), antikva konstruaĵo de la 16a jarcento sur la monto, por liveri al la hospitaloj de Guadalupe. == Kulturo == [[Dosiero:Portikarodeguadalupe.JPG|eta|Portikaro de Guadalupe malantaŭ la monaĥejo.]] === Kulturaj entoj === ;Muzeoj La ĉefaj [[muzeo]]j de la vilaĝo estas posedaĵoj de la [[Monaĥejo de Guadalupe]] kaj kune ili kunformas la nomitajn '''[[Monaĥejo de Guadalupe#Muzeoj|Muzeoj de la Reĝa Monaĥejo de Sankta Maria de Guadalupe]]'''.<ref name="museosmonasterio">http://www.xn--espaaescultura-tnb.es/es/museos/caceres/museos_del_real_monasterio_de_nuestra_senora_de_guadalupe.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210818100249/http://www.xn--espaaescultura-tnb.es/es/museos/caceres/museos_del_real_monasterio_de_nuestra_senora_de_guadalupe.html |date=2021-08-18 }} Museos del Real Monasterio de Santa María de Guadalupe, alirita la [[1an de novembro]] de 2014, España es cultura.</ref> Inter ili elstaras al '''Muzeo de Brodaĵoj''', kun liturgiaj vestaĵoj de la [[16a jarcento|16a]] al [[19a jarcento]]; la '''Muzeo de Miniaturitaj Libroj''', kie oni montras librojn faritajn en la monaĥejo mem inter la [[14a jarcento|14a]] al [[19a jarcento]]; kaj la '''Muzeo de Skulptaĵoj kaj Pentraĵoj''', kiu enhavas verkojn de [[Francisco de Goya|Goya]], [[el Greco]], [[Zurbarán]], [[Hanequin de Bruselo]] kaj [[Egas Cueman]], inter aliaj.<ref name="museosmonasterio"/> === Kulturaj eventoj === [[Dosiero:Placodeguadalupe.JPG|eta|Placo de Guadalupe kun turistoj kaj pilgrimantoj, 3an de Oktobro 2015. Montara pejzaĝo fone.]] ;Etno-kulturaj eventoj Ekde la jaro [[1929]] oni celebras ĉiujare en Guadalupe la '''Jornadas de Solidaridad entre los Pueblos Hispanos''' (renkonto de solidareco inter hispanlingvaj popoloj), neoficiale konataj kiel ''Jornadas de la Hispanidad'' (renkonto pri hispaneco), organizitaj de la Reĝa Asocio de Kavaliroj de Sankta Maria de Guadalupe. Oni celebras ilin ĉirkaŭ la [[12-a de Oktobro]], [[Nacia Hispana Festotago|Tago de la Hispaneco]]. Parto de la programo okazas en Guadalupe kaj parto en iu alia ekstremadura urbo ĉiujare elektita. Ĉiu kunvoko temas pri difinita afero rilata kun la ligoj inter [[Hispanio]] kaj [[Latinameriko]] kaj la sociaj defioj al kiuj ambaŭ etosoj frontas en la aktualo. Oni okazigas kunsidojn, [[prelego]]jn, [[ekspozicio]]jn de [[pentrarto]] kaj [[skulptarto]], kuirartajn montrojn, foirojn de [[manfarado]] kaj [[Muzika festivalo|muzikajn festivalojn]].<ref>http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/caceres/jornadas-acercamiento-pueblos-hispanos-guadalupe_830516.html Jornadas de acercamiento entre pueblos hispanos en Guadalupe, alirita la 1an de novembro de 2014, [[El Periódico Extremadura]], 3a de Oktobro de 2014.</ref> Ankaŭ oni organizas la disdonadon de la Premioj ''Guadalupe-Hispanidad'', kiu omaĝas personojn kiuj elstaris en [[arto]] kaj en [[naturaj sciencoj|naturaj]] kaj [[sociaj sciencoj]] kiuj estis kontribuintaj al ekonomia kaj socia disvolvigo kaj al la reciproka interkoniĝo de la hispanlingvaj popoloj kaj al la projekciado de la hispana, ekstremadura kaj hispanamerika kulturoj.<ref>http://www.hoy.es/extremadura/201410/13/premios-guadalupe-hispanidad-20141013001045-v.html Premios Guadalupe-Hispanidad, alirita la 1an de Novembro de 2014, [[Hoy (Extremadura)|Hoy Extremadura]], 13a de Oktobro de 2014.</ref> Tiuj renkontoj estis deklaritaj Festo de Turisma Intereso de Ekstremaduro. == Kultura nemateria heredo == === Festoj === [[Dosiero:Guadalupe12octubre.jpg|eta|200ra|Guadalupe la 12an de Oktobro de 2003.]] * Kamparfesto de [[Sankta Blazio|San Blas]], celebrata ĉiun 3an de februaro en la ermito de San Blas kun procesio kiu promenigas figuron de la Sanktulo. * [[Festo de la Kruco]], celebrata ĉiun 3an de majo kun la venerado de la figuroj de la Kristo de Mirabel kaj de Magdalena. * Procesio de la [[Kristokorpa Festo]]. * [[Sankta Semajno]]. * Taŭrludado tradicie la lastan semajnon de aŭgusto, en 2011 en la lasta semajno de julio. * Patrona Festo honore de [[Virgulino de Guadalupe (Hispanio)|Sankta Maria de Guadalupe]], celebrata la 8an de Septembro. Ene de la patronaj festoj oni organizas diversajn religiajn ceremoniojn inter kiuj elstaras: la Florofero la 6an de Septembro matene, organizita de la Asocio de Damoj de Sankta Mariía de Guadalupe, la Solena Suprenigo el la Ĉambreto de la figuro de la virgulino la 6an de Septembro vespere, la meso de pilgrimoj la matenon de la [[7a de septembro]], ĉar la 8an de Septembro, oni celebras la Tagon de Ekstremaduro, Tiutage elstaras la meso prezidita de la arkiepiskopo de Toledo kun ĉeesto de la ekstremaduraj episkopoj kaj la Procesio de la Virgulino tra la Mudeĥara Klostro kaj tra la Baziliko. Kadre de la kultura kaj festa programo, dum la tagoj 6a, 7a, 8a kaj 9a de Septembro okazas la foiro de Guadalupe, el kiu elstaras la piroktenikaĵoj la nokton de la 7a de Septembro antaŭ la fasado de la Monaĥejo kaj la koncerto de la Muzika Bando Municipa de Guadalupe vespere de la 8a de Septembro. === Tradicioj === ;Vojaro de Guadalupe Guadalupe estas grava centro de pilgrimado devena el diversaj partoj de [[Hispanio]]. Ekde la ekkonstruo de la [[Monaĥejo de Guadalupe]] en [[1337]] laŭ ordono de [[Alfonso 11-a (Kastilio)|Alfonso la 11-a]] oni kreis reton de vojoj kiuj ligigis la ĉefajn loĝantarojn de la centro de la duoninsulo ([[Plasencia]], [[Cáceres]], [[Mérida (Hispanio)|Mérida]], [[Ciudad Real]], Toledo, Madrid) kun Guadalupe. [[Dosiero:12 caminos históricos de Guadalupe.png|eta|430ra|dekstre|La dekdu historiaj vojoj de Guadalupe]] En la aktualo oni konas kaj ono konservas la itineron de dekdu el tiuj historiaj vojoj, kiuj funkcias kiel fina ero de pli longaj vojoj kiuj komunikas ĉiujn pintojn de la duoninsulo kun la vilaĝo de Guadalupe.<ref>http://caminosaguadalupe.com/caminos-a-guadalupe/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150812080259/http://caminosaguadalupe.com/caminos-a-guadalupe/ |date=2015-08-12 }} Caminos a Guadalupe, alirita la 12an de Aŭgusto de 2014 CaminosaGuadalupe.com.</ref> La dekdu historiaj vojoj estas la jenaj: * Reĝa Vojo (el [[Madrido]]) * Vojo de la Montoj de Toledo (el [[Toledo]]) * Vojo de la Jara * Vojo de Cabañeros * Vojo de Guadalupe el Oriento (el [[Ciudad Real]]) * Vojo de la Ministoj * Vojo Mozaraba * Vojo Romia (el [[Mérida (Hispanio)|Mérida]]) * Vojo Visigota * Vojo de la Malkovrintoj (el [[Cáceres]]) * Vojo de Monfragüe (el [[Plasencia]]) * Vojo de la Hieronimanoj == Gravuloj == [[Dosiero:Gregoriolopez.jpg|eta|Renesanca pordego de la domo de Gregorio López en Guadalupe.]] Laŭlonge de la historio estis serio de famaj personoj naskitaj aŭ ligitaj iel al Guadalupe kiuj elstaris en sia profesiaj etosoj. La jena listo estas nur ekzemplocela, ĉar sendube estas aliaj personaj nemenciataj menciindaj. * Gregorio López de Tovar. Juristo kaj humanisto, prezidento de la Konsilio de Hindioj. * Ángel Marina. Poeto. * Gil Cordero. Paŝtisto kiu en la 13a aŭ 14a jarcentoj malkovris laŭlegende la figuron de la [[Virgulino de Guadalupe (Hispanio)|Virgulino]] de Guadalupe. * Juan Luis Barrera González (''Fray Juan de Guadalupe''). Kuiristo kaj gastisto. * Jerónimo Lebrón de Quiñones, Guberniestro de Santa Marta (Kolombio) * Diego Caballero. Perloserĉanto. * Ángel Rubio Castro. Aktuala episkopo de Segovio. == Eksteraj ligiloj == * [[Dosiero:Escudo de Guadalupe (Cáceres).svg|18ra]] [http://www.aytodeguadalupe.es/ Municipo de Guadalupe] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150402102220/http://www.aytodeguadalupe.es/ |date=2015-04-02 }} == Vidu ankaŭ == * [[Guadalupe]] * [[Monaĥejo de Guadalupe]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Commons|Guadalupe}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Ekstremaduro]] [[Kategorio:Municipoj de Cáceres]] cqag1rmpm6apss499xdsn10fstbdzcf 0 215778 9456324 9452982 2026-08-18T19:38:26Z Sj1mor 12103 9456324 wikitext text/x-wiki {{Informkesto valuto |Valuto = Kunao |Ŝtato = [[Kroatio]] |Subdivido = 100 lipaoj |ISO-kodo = HRK |Mallongigo = kn |Kurzo = 1 [[Eŭro]] = 7,53450 HRK |Bildo ={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |Bildo-grandeco= |Bildo-priskribo= }} [[Dosiero:Kroatische Nationalbank, Zagreb.jpg|eta|<center>La kroata nacia banko en [[Zagrebo]] ]] La '''kroata kunao''' ({{lang-hr|kuna}}, laŭ la sama vorto por la besto [[marteso]]) estis la valuto de [[Kroatio]]. 1 kunao egalas al 100 '''lipaoj''' (kroate ''{{lang|hr|lipa}}'' por la arbo [[tilio]]). La internacia valuta kodo estas '''HRK''', sed en Kroatio plej ofte uziĝas la mallongigo '''kn'''. La kunao estis stabila valuto, la inflacia kvoto ekde la enkonduko de la valuto dum la jaro [[1994]] estas pli-malpli 3 procentoj ĉiujare. Ekzistis moneroj en valoro de 1, 2, 5, 10, 20 kaj 50 lipaoj plus 1, 2 kaj 5 kunaoj. Monbiletoj haveblis en valoro de 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 kaj 1.000 kunaoj. La kroata valuto estis internacie konvertebla. <center><gallery> Dosiero:10 Kunaoj.jpg|<center>monbileto de 10 kunaoj ([[2007]]) |<center>monero de 25 kunaoj honore al [[EBRD]] en [[Zagrebo]] ([[2010]]) </gallery></center> == Historio de la kunao == La nomo devenas de la [[mezepoko|mezepoka]] kutimo uzi felojn de [[marteso]]j kiel interpagilo en komerco, kaj la pago de [[imposto]]j en formo de feloj en la kroatiaj provincoj [[Slavonio]] kaj la marborda regiono. Bildoj de [[marteso]]j troveblas de la komenco de la 13-a ĝis la fino de la 14-a jarcento sur la tiutempaj kroataj ''Banovci''-moneroj. La regiono [[Slavonio]] ankoraŭ hodiaŭ havas bildon de [[marteso]] en sia [[blazono]] (vidu ankaŭ la paĝon pri la [[blazono de Kroatio]]). La valuto jam estis la [[oficiala pagilo]] en la sendependa ŝtato Kroatio dum la [[Dua Mondmilito]]. Dum la jaro [[1994]] ĝi sekvis la transiran valuton '''kroata dinaro''', kiu estis enkondukita dum la jaro [[1991]] post la ŝtata sendependiĝo de Kroatio kaj funkciis dum tri jaroj. <!-- Komunejaj dosieroj forpreniĝis fare de roboto... {| class="wikitable" |+ Kunaaj monbiletoj el la jaroj 1941 ĝis 1945 ! style="background:#ffdead;"|10 kunaoj !!style="background:#ffdead;"|100 kunaoj !!style="background:#ffdead;"|500 kunaoj |- | ... | ... | ... |}--> La modernaj kroataj monbiletoj cetere produktiĝis en [[Germanio]] de la firmao ''Giesecke & Devrient'' kaj en sia dezajno iom similis al la monbiletoj de la [[Germana marko]], kiuj cirkulis ĝis la jaro [[2001]]. En julio 2020, Kroatio petis membriĝon al la eŭrozono. Intertraktado daŭris ĝis 2022. La 1-an de januaro 2023, Kroatio aliĝis al la eŭrozono kaj alprenis la eŭron kiel ĝian valuton (EUR 1 = HRK 7,53450). == Priskribo de la monbiletoj == * 5 kunaoj: antaŭa flanko [[Petar Zrinski]] kaj [[Fran Krsto Frankopan]], malantaŭa flanko kastelo [[Varaždin]] * 10 kunaoj: antaŭa flanko [[Juraj Dobrila]], malantaŭa flanko [[amfiteatro]] de [[Pula]] * 20 Kuna antaŭa flanko [[Josip Jelačić]], malantaŭa flanko kastelo de la grafo [[Eltz]] en [[Vukovar]] * 50 kunaoj: antaŭa flanko [[Ivan Gundulić]], malantaŭa flanko panoramo de la fortikaĵaj muroj kaj la historia urbocentro de [[Dubrovnik]] * 100 kunaoj: antaŭa flanko [[Ivan Mažuranić]], malantaŭa flanko preĝejo ''Sankta Vida'' en [[Rijeka]] * 200 kunaoj: antaŭa flanko [[Stjepan Radić]], malantaŭa flanko eksa komandejo [[Osijek]] * 500 kunaoj: antaŭa flanko [[Marko Marulić]], malantaŭa flanko [[palaco de Diokleciano]], [[Split]] * 1000 kunaoj: antaŭa flanko [[Ante Starčević]], malantaŭa flanko rajdista monumento de [[reĝo Tomislav]], katedralo de [[Zagrebo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/europe/european-union/croatia/currency-converter.htm valuta konvertilo] * [http://www.banknotes.com/hr.htm bildoj de la kroataj dinaraj kaj kunaaj monbiletoj (paĝoj anglalingvaj)] * [http://www.hnb.hr/novcan/hobljnov.htm bildoj de la monbiletoj (paĝoj kroataj)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928075455/http://www.hnb.hr/novcan/hobljnov.htm |date=2007-09-28 }} * [http://www.hnb.hr/novcan/hkovanic.htm bildoj de la moneroj (paĝoj kroataj)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120112120713/http://www.hnb.hr/novcan/hkovanic.htm |date=2012-01-12 }} * [http://de.mfa.hr/?mh=172&mv=997&&&&pcpID=958 bildoj de la monbiletoj kaj trimensiaj bildigoj de la moneroj sur la retaj paĝoj de la kroatia ambasadejo de Germanio (paĝoj anglalingvaj)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928041346/http://de.mfa.hr/?mh=172&mv=997&&&&pcpID=958 |date=2007-09-28 }} * [http://www.kunalipa.com/katalog/ Katalog suvremenog hrvatskog novca (paĝoj kroataj)] {{Commons|Coins of Croatia}} {{Naciaj eŭropaj valutoj, kiuj enfluis Eŭron}} [[Kategorio:Monunuoj]] [[Kategorio:Ekonomio de Kroatio]] 67mifqgwb4gmjiw1ykhkdh7zeqg4end 0 216334 9456409 9220120 2026-08-18T20:33:28Z Stefangrotz 91903 apartigilo 9456409 wikitext text/x-wiki '''Szabadság''' [sabadŝAg] (Libereco) * Ĵurnalo en [[Koloĵvaro]] inter [[1-a de aŭgusto]] kaj [[14-a de aŭgusto]] [[1849]]. * Ĵurnalo en [[Nagyvárad]] ekde [[1875]] ĝis ?. * Ĵurnalo en [[Budapeŝto]] inter [[19-a de januaro]] [[1945]] kaj [[13-a de novembro]] [[1948]]. * Ĵurnalo en [[Arad]] post 1945. * Ĵurnalo en [[1944]] en [[Odorheiu Secuiesc]] redaktita en de [[Jolán Bonyháti]]. * Hungarlingva ĵurnalo de [[Kluĵo]], [[Rumanio]]. * Semajngazeto en [[Odorheiu Secuiesc]] inter [[23-a de decembro]] [[1989]] kaj [[15-a de marto]] [[1991]] sub gvido de [[Ádám Katona]]. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.szabadsag.ro/uj/ Retpaĝo de la ĵurnalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071011061137/http://www.szabadsag.ro/uj/ |date=2007-10-11 }} {{Apartigilo}} [[Kategorio:Hungaraj gazetoj]] [[Kategorio:Hungarlingvaj gazetoj en Rumanio]] [[Kategorio:Kluĵo]] [[Kategorio:Budapeŝto]] [[Kategorio:Odorheiu Secuiesc]] ogxz17tjqz8fq5x24yzseajhq1xxojm 0 218412 9456460 9445403 2026-08-18T21:04:19Z Sj1mor 12103 9456460 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:20. Валтенхофеново правило.ogv|eta|dekstra|280px|]] '''Kirlokurento''' (ankaŭ nomita '''kurento de Foucault''') estas [[elektra kurento]], kiu intence aŭ neintence estas induktata en (plata) konduktilo. Ĝi estas fizika fenomeno, kiu aperas kiam ekzemple metala plato (ne nur [[feromagnetismo|feromagneta)]] troviĝas en ŝanĝiĝanta [[magneta kampo]]. Tio povas esti alterna kampo de [[bobeno|elektra bobeno]] sed ankaŭ movo ĉe kiu la kampolinioj estas sekcataj de la plato. Kiam [[konduktilo]] sekcas magnetajn kampliniojn tiam kurento estas induktata en tiu konduktilo. Ĉi tiu kurento kurtcirkvitas per la konduka plato. La fenomeno estas malkovrita de la [[Francio|franca]] fizikisto [[Léon Foucault]] en [[1851]]. == Apliko == [[Indukta kuirplato]] induktas kirlokurentojn en la fundo de kuirvazo aŭ pato. Pro la elektra rezisto de la patfundo la kirlokurentoj estas transformataj al varmo. {{Projektoj}} {{Ĝermo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Elektro]] [[Kategorio:Elektromagnetismo]] 83l49mapn9i1gkp3ovoxjh3xb1rl2s1 0 221748 9456349 9433529 2026-08-18T19:45:01Z Sj1mor 12103 9456349 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:8th_symphony_of_Mahler,_Kölner_Philharmonie,_27-6-2009.JPG|eta|300ra|Prezento de la Oka Simfonio de [[Gustav Mahler]] en la Kölner Philharmonie de la Sinfonieorchester Wuppertal dirigenta fare de Heinz Walter Florin.]] '''Simfonio''' estas [[muzika]] komponaĵo, ofte longa kaj kutime por [[orkestro]]. La termino "simfonio" ne devigas specifan formaton. Kvankam multaj simfonioj prezentas certan [[tonalo]]n en kvar movimentoj, kun la unua en [[sonata formo|sonata formato]], kaj tio estas ofte konsiderata de muzikaj teoriistoj kiel klasika strukturo de simfonio, eĉ kelkaj simfonioj de majstroj kiel [[Haydn]], [[Mozart]] kaj [[Beethoven]] ne sin prezentas laŭ tia modelo. == La frua formo == [[Dosiero:Bernardo Strozzi - Claudio Monteverdi (c.1630).jpg|eta|dekstre|220ra|[[Claudio Monteverdi]] estis unu el la unuaj komponistoj kiuj uzis la terminon aŭ koncepton "simfonio".]] En la unua [[opero]] de [[Jacopo Peri]], ''Euridice'', prezentita en 1600, estas "simfonio" por 3 flutoj. [[Monteverdi]] verkis muzikaĵojn por orkestro, kiel malfermaĵo al opero, kaj nomis ilin "simfonioj". Kadre de la germana [[Baroko (muziko)|baroko]], en 1650 [[Heinrich Schütz|Schütz]] verkis ''Symphoniae sacrae [religiaj simfonioj]'' por voĉoj kun muzikaj instrumentoj. [[Johann Sebastian Bach]] ankaŭ donis ĉi tiun nomon al siaj trivoĉaj [[invencio]]j, kaj jen kaj jen al la malfermitaĵoj de instrumentaj verkoj (''[[Inventionen und Sinfonien]]''), kiel unu el la [[Klaviceno|klavicenaj]] [[partituro]]j. [[Antonio Vivaldi]], en lia "Printempa" konĉerto de "[[La kvar sezonoj (Vivaldi)|La Kvar Sezonoj]]", pruntas kapmovimentojn de Simphonio en la unua akto de sia opero ''Il Giustino,'' kiu estis komponita tiun jaron kun "La Kvar Sezonoj". La nomo "Simfonio" algluiĝis al muzikaĵoj kiuj kutime estis luditaj kaj integrigitaj en teatraĵo, [[oratorio]] aŭ [[kantato]] en la 17-a jarcento, kaj eĉ en la 18-a jarcento. Tiam la nomo "antaŭopera simfonio" estas ankaŭ ofta kiel sinonimo por la malfermo. Samtempe, dum ĉi tiu periodo ili komencis distingi al ĝi la karakterizan formon de la ''itala malfermo'' de tri epizodoj: rapida, malrapida, kaj rapida. Tiu estas kontraŭe al la ''franc-stilaj simfonioj'' en la formato de tri [[movimento (muziko)|movimentoj]]: malrapida, rapida, malrapida. [[Haydn]] nomis siajn unuajn simfoniojn simple "malfermo", kaj ili estas kompleksaj, kiel liaj sonatoj de tri ĉapitroj: rapida, malrapida kaj rapida. La malfruaj simfonioj de Haydn preskaŭ ĉiuj malfermiĝas kun malrapida enkonduko, kaj nur post tio venas la "[[Allegro]]" (La Rapida Ĉapitro), asociita kun ĉi tiu enkonduko. La "malferma simfonio" estis kutime prezentita en [[kordorkestro]]. Foje estis aldonitaj ankaŭ blovinstrumentoj por plifortigi la orkestron kaj plifortigi nur ĝiajn sonojn, sen konsideri iujn ajn ombrodiferencojn. La [[triosonato]] kaj simfonio estas similaj, kaj la diferenco inter ili estas la naturo de la prezento: triosonato estas destinita por pluraj solinstrumentoj, dum la simfonio estas destinita por orkestro. La komponado de fruaj simfonioj centriĝis ĉe [[Milano]], [[Vieno]], kaj [[Mannheim]]. Elstara membroj de la milana skolo estis [[Giovanni Battista Sammartini]], kaj [[Antonio Brioschi]], [[Ferdinando Galimberti]] kaj [[Giovanni Battista Lampugnani]]. Inter la fruaj komponistoj en la formo en Vieno estis [[Georg Christoph Wagenseil]], [[Wenzel Raimund Birck]] kaj [[Georg Matthias Monn]]. Postaj gravaj Vienaj simfonio-komponistoj estis [[Johann Baptist Wanhal]], [[Karl Ditters von Dittersdorf]] kaj [[Leopold Hoffmann]]. Membro de la mannheim-a skolo estis [[Johann Stamitz]].<ref name="Britannica Mannheim School" /> == La 18-a jarcento == [[Dosiero:Joseph Haydn, målning av Thomas Hardy från 1792.jpg|eta|maldekstre|210ra|Eble [[Joseph Haydn]] fiksis la koncepton de "simfonio".]] Dum la 18a jarcento, "la simfonio kultiviĝis kun eksterordinara intenseco".<ref>LaRue 2001 §I.2 citas du klerulajn katalogojn, kiuj listigas pli ol 13,000 apartajn verkojn: LaRue 1959 and 1988</ref> Ĝi ludis rolon en multaj partoj de publika vivo, inkluzive de ekleziaj [[diservo]]<nowiki/>j,<ref name="LaRue2001"/> sed precipe forta fonto de subteno por simfonia ludado estis la [[nobelaro]]. En [[Vieno]], eble la plej grava loko en Eŭropo por la komponado de simfonioj, "senmetafore centoj da noblaj familioj subtenis muzikajn organizojn, ĝenerale dividantaj la tempon inter Vieno kaj iliaj familiaj bienoj [aliloke en la Imperio]".<ref>LaRue 2001,§I.10</ref> Pro la tipa malgrando de la tiama orkestro, multaj el ĉi tiuj kortumaj organizoj povis ludi simfoniojn. La juna [[Joseph Haydn]], je la akcepto de sia unua posteno kiel muzikestro en 1757 por la [[Grafo Morzin|familio Morzin]], trovis, ke dum la ĉeesto en Vieno de la domanaro Morzin, sia orkestro estis nur parto de viva kaj konkurencema muzika medio, kun pluraj aristokratoj, kiuj subtenis koncertojn de la propraj ensembloj.<ref>(Carpani 1823, 66, citita en Gotwals 1968).</ref><ref name="Carpani 1823"/> LaRue, Bonds, Walsh, kaj Wilson<ref name="LaRue 2001,§I.4">LaRue 2001,§I.4</ref> montras la iom-post-ioma pligrandiĝo de la simfonia orkestro dum la 18a jarcento. Komence, simfonioj estis simfonioj de kord-instrumentoj, verkitaj en nur kvar partoj: unua [[violono]], dua violono, [[aldviolono]], kaj baso. La basa parto ludiĝis de [[violonĉelo]]j, [[kontrabaso]]j, kiuj ludis la basan parton je oktavo sub ili, kaj eble ankaŭ [[fagoto]]. Foje la fruaj simfonistoj eĉ en inkluzivis aldviolonan parton, kaj tiel kreis tri-partajn simfoniojn. Baso kontinua parto, kun fagoto kune kun klaviceno aŭ alia instrumento, kiu povas ludi agordojn, ankaŭ eble ĉeestis.<ref name="LaRue 2001,§I.4"/> La unuaj aldonoj al ĉi-tiu simpla ensemblo estis paro da [[Korno (muzikinstrumento)|kornoj]], poste kune kun [[hobojo]]j. Dum la jarcento, aliaj instrumentoj aldonigis al la klasika orkestro: [[fluto]]j, kiuj foje anstataŭis la hobojojn, apartaj partoj por [[fagoto]]j, [[klarneto]]j, [[trumpeto]]j, kaj [[timbalo]]j. Verkoj utilis multajn kombinaĵojn el ĉi tiuj aldonaj instrumentoj. La plena klasika orkestro, je la fino de la jarcento por la plej grandskalaj simfonioj, enhavas la norman kordinstrument-ensemblon, kiu menciiĝis supre, parojn da lignaj blovinstrumentoj (flutoj, hobojoj, klarnetoj, kaj fagotoj), paron da kornoj, kaj timbalojn. Klavaro instrumento, kiu ludis la kontinuan basan parton, ankoraŭ disponeblis. La "Itala" simfonio-stilo, ofte uzita kiel [[uverturo]] kaj interakto en operejoj, iĝis norma tri-movimenta formo: rapida movimento, malrapida movimento, kaj alia rapida movimento. Dum la 18a jarcento iĝis kutima verki kvar-movimentajn simfoniojn,<ref name="Hepokoski 2006"/> laŭ la linioj priskribataj en la sekva paragrafo. La tri-movimenta simfonio malrapide formortis; preskaŭ la duono el la simfonioj de [[Joseph Haydn|Haydn]] havis nur tri movimentojn;<ref>Kalkulo el Graham Parkes, "The symphonic structure of ''Also sprach Zarathustra'': a preliminary outline," in {{Citaĵo el libro|titolo=Nietzsche's Thus Spoke Zarathustra: Before Sunrise|familia nomo=Luchte|persona nomo=James|jaro=2011|eldoninto=Bloomsbury Publishing|ISBN=1441118454}}. Elĉerpiĝoj disponeblaj ĉe [https://books.google.com/books?id=UFBS4Kpz9ooC&pg=PT24&lpg=PT24&dq=haydn+four+movements+three+movements+symphony&source=bl&ots=9c9h-UiF73&sig=SOnba4k4vSRAEoiXgqprfGEc_og&hl=en&sa=X&ved=0CEcQ6AEwCGoVChMIlKioyPz3xwIVAzGICh0eEQBP#v=onepage&q=haydn%20four%20movements%20three%20movements%20symphony&f=false].</ref> kaj por la juna [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozarto]], la tri-movimenta simfonio estis tipa, eble pro la influo de lia amiko [[Johann Christian Bach]].<ref>La supozo pri la tri-movimenta prefero de la infana Mozarto fariĝis de Gärtner, kiu atentigas, ke la patro de Mozarto, [[Leopold Mozart]] kaj aliaj pli aĝaj komponistoj jam preferis kvar movimentojn. Vidu {{Citaĵo el libro|titolo=John Christian Bach: Mozart's Friend and Mentor|familia nomo=Gärtner|persona nomo=Heinz|jaro=1994|eldoninto=Hal Leonard Corporation|ISBN=0931340799}} Elĉerpaĵoj elŝuteblaj ĉe [https://books.google.com/books?id=7mw7Mw9GgSgC&pg=PA216&dq=mozart+four+movements+three+movements+symphony&hl=en&sa=X&ved=0CDgQ6AEwBGoVChMIlLO2vP73xwIVwTOICh2X1A6b#v=onepage&q=mozart%20four%20movements%20three%20movements%20symphony&f=false].</ref> Elstara malfrua ekzemplo de tri-movimenta Klasika simfonio estas la Simfonio N-ro 38 de Mozarto (Simfonio "Prago"), de 1787. === Elstaraj komponistoj === [[Dosiero:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|eta|dekstre|200ra|[[Wolfgang Amadeus Mozart]] geniulis per siaj simfonioj.]] La plej gravaj simfoni-verkistoj de la posta parto de la 18a jarcento estas Haydn, kiu verkis almenaŭ 107 simfoniojn dum 36 jaroj,<ref name="Webster 2001" /> kaj Mozarto, kiu verkis almenaŭ 47 simfoniojn dum 24 jaroj.<ref name="Sadie 2001" /> * [[Joseph Haydn]]: Famkonata kiel la "Patro de la Simfonioj"; En liaj 104 simfonioj estas konstanta traktado de la evoluo de la formo kaj strukturo de la simfonio, kaj kultivado, kiu neniam ĉesas de eksperimentoj kaj rafinadoj en la kampo de [[Dinamiko (muziko)|dinamiko]] kaj orkestra diverseco. Aparte, Haydn havas grandan gravecon en la kampo de muzikaj [[Motivo (muziko)|motivoj]]. * [[Wolfgang Amadeus Mozart]]: En Mozart, kiel en Haydn, estas kondukita linio de evoluo kaj perfekteco. Rimarkeblas la influo de Bach, kiu precipe evidentiĝas en la [[Polifonio|polifonia]] strukturo en la evoluo de la motivoj. Progreso estas videbla en la kampo de orkestrado. Ĉiu instrumento venas por aldoni nuancojn al la ĝenerala efiko. == La klasika strukturo == La ĉapitroj de la simfonio estis konstruitaj en konvenciaj strukturoj: la unua movimento estas la [[Sonata formo|formo de sonato]] allegro, bazita sur harmoniaj rilatoj kiuj determinas la longon de la movimento kaj kiel ĝi evoluas. Ĉapitro en strukturo A-B-A, Rondo (A-B-A-C-A-D, ktp.), [[variacio]]j, [[fugo]], ktp. La strukturo de la klasika simfonio estas la jeno (tiel ĝi aperis en kelkaj el la simfonioj de Haydn, Mozart kaj Beethoven): # Unua ĉapitro, Malfermo: Komenca [[sonato]] aŭ alegro. Malrapida. ## [[Ekspozicio (muziko)|Ekspozicio]]: Prezentado de la unua temo, ponto al la dua temo, dua temo, finaĵo. ## [[Tralaborado (muziko)|Tralaborado]]: Enkonduko, Koro, [[Ritornelo]], [[Pedaltono]]. ## [[Reekprenado (muziko)|Reekprenado]]: Simile en strukturo al la ekspozicio, sed kondukas la ĉapitron al ĝia konkludo. ## [[Kodo (muziko)|Kodo]]: Fermas la ĉapitron. # Dua ĉapitro: malrapida kaj trankvila movimento, ekzemple adaĝo. # Tria ĉapitro: Triobla peza danco ([[Menueto]]) aŭ skerco kun trio, kiu evoluis al [[skerco]], pli rapida kaj pli kompleksa kaj kutime strukturita A-B-A. # Lasta ĉapitro: Alegro, rondo, aŭ sonato, preskaŭ ĉiam estas la plej rapida kaj plej [[Virtuozo|virtuoza]] epizodo, kun [[Rondelo (poezio)|rondelo]] aŭ sonata formo. Komponistoj ofte ŝanĝis ĉi tiun planon, ekzemple per reordigo de la mezaj movimentoj, aŭ per aldono de malrapida komenco al la unua moviment. Haydn, Mozarto, kaj ilia samtempuloj uzis kvar-movimentan formon nur en orkestra aŭ plurinstrumenta ĉambro-muziko, ekzemple kvartetoj, malgraŭ ke post Beethoven solo-sonatojn verkiĝas tiom ofte en kvar, kiom en tri movimentoj. <ref name="Prout1895" /> Jen pliaj detaloj kaj komentarioj pri kvar ĉapitrojn de la simfonio, en ĝia plej evoluita formo de la 18-a jarcento: * Unua ĉapitro: La plej grava kaj evoluinta, estas tio kio determinas la karakteron de la tuta simfonio. Ĝi estas skribita en la formo de sonato, kaj estas ofte akompanita per malrapida enkonduko. * Dua ĉapitro: Malrapida kaj Lirika. En sia formo ĝi estas pli libera, kaj la aŭtoro povas uzi la ĝustan formon de la sonato, sed ankaŭ eviti ĝin. Aliaj tipaj formoj estas la neevoluinta sonata formo, kaj temo kun variacioj. * Tria ĉapitro: Plejparte danco. El la [[suito]] estis pruntita al ĉi tie la menueton. Beethoven estis la unua se temas pri anstataŭigi la menueton en skerco, kiu komenciĝis kiel rapida menueto kaj iĝis sendependa ĝenro. * Kvara (kaj Lasta) ĉapitro: Rapida kaj ĝia karaktero estas kutime facila kaj distra. Ankaŭ ĉi tie la komponisto ne estas limigita kaj povas egaligi al ĉi tiu ĉapitro formon de sonato aŭ variacioj. Ĉiukaze, la plej ofta formo estas la rondo-sonata formo, kiu estas subtipo de la ordinara sonata formo; la unua temo estas kutime mallonga, simetria kaj danciga, kaj estas ripetita denove antaŭ evoluo tiel ke strukturo rememoriga pri la rondostrukturo estas akirita. Ĝis la fino de la klasika periodo la lasta movimento estis plejparte la plej mallonga kaj malpeza (la simfonio "Jupitero" de Mozart estas unu el la plej rekoneblaj): inter la karakterizaĵoj de la Romantika periodo estis la drama emfazoŝanĝo de la unua movimento al la lasta. Jam en la unua simfonio de Beethoven oni emas movi la pezocentron al la lasta movimento, kaj la deziro doni al ĝi solvon al la ideoj, kiuj aperis en antaŭaj ĉapitroj. Dum la Romantika periodo la simfonio alprenas pli individuan karakteron, depende de la spirito de la periodo. Speciala branĉo de simfonia arto estas [[simfonia poemo]], kiu apartenas al la klara ĝenro de [[Programmuziko|programa muziko]]. == La 19-a jarcento == En la 19-a jarcento la simfonio estis iom post iom liberigita, simile al la formo de la sonato ĝenerale, de sia regula klasika formo. === Beethoven === [[Dosiero:Beethoven.jpg|eta|maldekstre|200ra|La Simfonioj de [[Beethoven]] estas la plej popularaj kaj konataj.]] Komence de la 19a jarcento, [[Beethoven]] plialtiĝis la simfonion el ĉiutaga ĝenro produktita en grandaj kvantoj al suprema formo en kiu komponistoj sukcesis atingi la plej altajn eblojn de muziko en nur kelkaj verkoj.<ref>Dahlhaus, Carl (1989). Nineteenth-Century Music. Tradukita de Robinson, J. Bradford. Berkeley: University of California Press. p. 265. ISBN 978-0-520-07644-0. OCLC 17951591.</ref> Beethoven levis la simfonion al la plej altaj niveloj, kaj tiamaniere ke li evoluis ĝin laŭ sia kreiva potenco, povis verŝi kaj miksi en ĝi abundon da [[Melodio|melodia]] kaj [[Harmonio (muziko)|harmonia]] materialo, kiu estas konsiderata tre altkvalita en klasika muziko. Tio estas ege profundaj kaj dramaj homaj emocioj ĝis fatala tragedio. Aldone al kompleksa instrumenta tekniko; riĉa dinamiko kun altaj streĉiĝoj, kiu estas precipe evidenta en la procezoj de evoluigado de liaj motivoj. Interalie, Beethoven evoluigis (kvankam tiu ĉi tekniko jam ekzistas en Haydn) la kontinuan transiron inter epizodoj, tekniko pruntita de la opero kaj aldonanta dramon kaj [[suspenso]]n al la muziko. Tiel, ekzemple, en la Kvina Simfonio la tria movimento estas senĉese kunligita al la kvara, kaj en la Sesa Simfonio la lastaj tri movimentoj estas kunligitaj. Beethoven komencis per du verkoj rekte konkurencante kun siaj modeloj [[Mozart]] kaj [[Haydn]], poste sep pliaj simfonioj, starte per la [[Simfonio n-ro 3 (Beethoven)|Tria Simfonio]] ("Eroica") kiu pliampleksigis la rigardon kaj ambicion de la ĝenro. Lia [[5-a simfonio (Beethoven)|5-a simfonio]] estas eble la plej fama simfonio iam verkita; ties transiro el la emociplena ŝtormeca malferma movimento en [[C-minoro]] al triumfa ĉefa finalo havigis modelon adoptitan poste de simfoniistoj kiaj [[Brahms]]<ref>Libbey, Theodore (1999). The NPR Guide to Building a Classical CD Collection (Second ed.). New York: Workman Publishing. p. 40. ISBN 978-0761104872.</ref> kaj [[Mahler]]. Lia [[Simfonio n-ro 6 (Beethoven)|Simfonio n-ro. 6]] estas [[Programmuziko|programa verko]], kiu montras instrumentajn imitaĵojn de birdotriloj kaj ŝtormon; kaj, malkonvencie, kvinan movementon (simfonioj kutime havis ĉefe kvar movementojn). Lia [[Simfonio n-ro 9 (Beethoven)|Simfonio n-ro 9]] inkludas partojn por voĉaj soloistoj kaj ĥoron en la lasta movemento, kio faras ĝin ĥora simfonio. La Naŭa de Beethoven ne estis la unua ĥora simfonio, kvankam ĝi estas certe la plej celebrata. Beethoven estis antaŭita de la Batal-Simfonio de [[Peter von Winter]], kiu inkludas finan ĥoron kaj estis verkita en 1814, dek jaroj antaŭ la Naŭa de Beethoven.<ref>Jan LaRue et al. (n.d.) "Symphony," in the New Grove Dictionary of Music and Musicians (reta eldono).</ref> === Post Beethoven === [[Brahms]] plejparte sekvis la vojon de Beethoven kaj kelkaj eĉ nomis [[Unua Simfonio de Brahms|lian unuan simfonion]] kiel la [[Simfonio n-ro 10 (Beethoven/Cooper)|Deka Simfonio de Beethoven]], multe al la malkontento de la komponisto. [[Franz Schubert|Schubert]] kaj aliaj plejparte konservis la strukturon de la klasika simfonio, sed tiu strukturo formiĝis, ŝanĝante formon kaj karakteron. Brahms kaj Schumann (sekvita de [[César Franck|Cesar Frank]]) eksperimentis kun mezaj ĉapitroj kombinantaj la malrapidan ĉapitron kaj la ĉapitron de [[skerco]]. La fantazia simfonio (france: Symphonie Fantastique) de [[Hector Berlioz]] estas programa verko, kies strukturo estas tute malsama ol la strukturo de la klasika simfonio. [[Saint-Saëns|Saint-Saens]] verkis [[orgensimfonio]]n (lia tria) kaj la "Simfonio Hispana" de [[Édouard Lalo]] estas fakte [[violonkonĉerto]]. La nura simfonio de Cesar Frank estas verkita en cikla strukturo, kun la sama temo revenanta en ĉiu el siaj tri ĉapitroj. Direkte al la fino de la jarcento Gustav Mahler verkis sian duan simfonion, kiu inkludas solistan kantadon en sia kvara movimento kaj koruson kun solistaj kantistoj en la fina movimento (simila al kion Beethoven faris en sia naŭa, korussimfonio) kaj ĝia tuta strukturo estas noviga kaj libera de la strukturo de la klasika simfonio. Tiel li daŭre integrigis koruson aŭ solistojn en siaj Tria kaj Kvara Simfonioj. [[Dosiero:Photo of Gustav Mahler by Moritz Nähr 01.jpg|eta|dekstre|210ra|[[Gustav Mahler]] modernigis la koncepton de "simfonioj".]] Mahler opiniis, ke la simfonio "estas kiel la mondo: ĝi devas ampleksi ĉion" kaj efektive liaj simfonioj estis intencitaj esprimi profundajn filozofiajn ideojn kaj orkestrajn instrumentojn, ĝis tiam ne viditajn en la koncert-orkestro, kiel [[mandolino]] kaj [[gitaro]], aldone al solista kaj koruso kantado en siaj verkoj. Ĉirkaŭ la fino de la 19-a jarcento, [[Gustav Mahler]] ekkomponis longajn kaj grandskalajn simfoniojn kiujn li plue komponis ĝis komenco de la 20-a jarcento. Lia [[3-a simfonio (Mahler)|3-a simfonio]], finkompletigita en 1896, estas unu de la plej longaj simfonioj luditaj regule, enhavanta ĉirkaŭ cent minutojn en la plej granda parto de ludokazoj. La [[8-a simfonio (Mahler)|8-a simfonio]] estis komponita en 1906 kaj ricevas la kromnomon "Milsimfonio" pro la granda kvanto de voĉoj necesaj por ĝia ludado. == La 20-a jarcento == La [[dudeka jarcento]] kunportis la rompon de ĉiuj konvencioj kaj strukturoj, ĉefe por la artoj. La samo estas vera pri muzikkomponaĵoj ĝenerale kaj simfonioj aparte. Kvankam ekzistas modernaj simfonioj kiuj respektas la romantikan strukturon, verkoj de [[Dmitrij Ŝostakoviĉ|Ŝostakoviĉ]], [[Richard Strauss|Strauss]] kaj aliaj, tamen ekzistas ankaŭ multaj simfonioj kiuj estis verkitaj tielmaniere ke ili ne obeas al la reguloj. En la 20-a jarcento okazis pli granda diversigo en la stilo kaj enhavo de la verkoj kiujn la komponistoj mem nomis "simfonioj".<ref>Anon., 2008.</ref>​ Kelkaj komponistoj, kiel [[Dmitrij Ŝostakoviĉ]], [[Sergej Raĥmaninov]] kaj [[Carl Nielsen]], plue verkis laŭ la tradicia formo de kvar movimentoj, dum aliaj komponistoj adoptis diferencajn fokusojn: la Sepa Simfonio de [[Jean Sibelius]], nome lia lasta, konsistas el nur unu movimento; ankaŭ la [[Alpensinfonie|Alposimfonio]] de [[Richard Strauss]], konsistas el nur unu movimento sed dividita en 22 partoj ĝi detaligas dekunuhoran supreniron tra montaro, kaj la Naŭa Simfonio de Alan Hovhaness, nome ''Saint Vartan'' — origine ''opus'' 80, poste ''opus'' 180: komponita en 1949-1950, konsistas el 24 movimentoj.<ref>Tawa, 2001, p. 352.</ref>​ Oni povas observi ankaŭ similan variecon en la daŭrado de la simfonioj: Gustav Mahler plue komponis enormajn verkojn kiuj postulas pli ol unu horo por sia ludado, dum aliaj kiel [[Havergal Brian]], kies Unua Simfonio «Gotika», kompletigita en 1927, daŭras preskaŭ du horojn. Alipinte de la gamo, ludado de la Malgranda Simfonio n.° 1 de [[Darius Milhaud]], komponita en 1917, daŭras nur tri minutojn kaj duonon. Jam fine de la 19-a jarcento estis aperinta priokupo por la unuigo de la tradicia kvarmovimenta simfonio en ununura unika forma koncepto ĝenerala, kiu estis nomita «dudimensia simfonia formo», kaj trovis sian aksan ŝlosilan punkton en la Kamersimfonio n.° 1 de [[Arnold Schönberg]], ''opus'' 9 (1909), kiu estis sekvita en la 1920-aj jaroj per aliaj elstaraj germanaj simfonioj de unusola movimento, kiel la Unua Simfonio de [[Kurt Weill]] (1921), la Kamersimfonio de Max Butting, ''opus'' 25 (1923), kaj la Simfonio de [[Paul Dessau]] de 1926.<ref>Vande Moortele, 2013, 269, 284n9.</ref> Paralele al tia eksperimentado, aliaj simfonioj de la 20-a jarcento klopodis intence elvokis la origenoj de la ĝenro en la 18-a jarcento, laŭ terminoj de formo kaj eĉe de muzika stilo, per elstaraj ekzemploj kiel la «Klasika» Simfonio de [[Sergej Prokofjev]] de 1916-17 kaj la Simfonio en C de Stravinski de 1938-1940. [[Igor Stravinski]] verkis la Psalman Simfonion por Orkestro kaj [[Koruso]], en tri ĉapitroj en minimumisma stilo, kombinante antikvan [[Eklezia muziko|eklezian muzikon]] kun sovaĝeco en la stilo de [[La konsekro de la printempo]]. La Tria Simfonio de [[Leonard Bernstein]], "Kaddiŝ", por orkestro, miksita koruso, infana koruso, soprankantisto kaj rakontanto, estas kreita kiel defio de homo al lia Dio. Tamen, pludaŭris kelkaj tendencoj. La nomigo de muzika verko kiel «simfonio» ankoraŭ havis kelkajn gradojn de prilaborado kaj celseriozeco. La vorto «sinfonietta» estis enkondukita po referenci verkon pli mallongan, de pli modestaj celoj aŭ «pli malpeza» ol vera simfonio, kiel la "Sinfonietta" por orkestro de Prokofjev.<ref>Kennedy, 2006.</ref><ref>Temperley, 2001.</ref> En la unua duono de la jarcento, modernistaj komponistoj kiel [[Edward Elgar]], Gustav Mahler, [[Jean Sibelius]], Carl Nielsen, Igor Stravinski, [[Bohuslav Martinů]], [[Roger Sessions]], Sergej Prokofjev, [[Rued Langgaard]] kaj Dmitrij Ŝostakoviĉ komponis simfoniojn «eksterordinaraj laŭ atingo, riĉeco, originaleco kaj esprimurĝo».<ref>Steinberg, 1995, 404.</ref> Mezuro de la signifo de simfonio estas la grado laŭ kiu ĝi montras konceptojn de la tempoformojn proprajn de la epoko en kiu ĝi estis kreita. Kvin komponistoj de la 20-a jarcento kiuj plenumas tiun konsideron estas Sibelius, Stravinski, [[Luciano Berio]] (en lia Simfonio, 1968-1969), [[Elliott Carter]] (en lia Triorkestra Simfonio, 1976) kaj [[Pelle Gudmundsen-Holmgreen]] (en Simfonio/Antifonio, 1980).<ref>Grimley, 2013, p. 287.</ref>​ Ekde mezo de la 20-a jarcento ĝis la 21-a jarcento estis realtigo de la intereso por la simfonio fare de multaj komponistoj de postmodernismo kiu esence aldoniĝis al la kanono, ĉefe en Britio: nome Peter Maxwell Davies (10),<ref>Whittall, Arnold (14a de marto 2016). [https://www.gramophone.co.uk/features/article/contemporary-composer-sir-peter-maxwell-davies «Contemporary Composer – Sir Peter Maxwell Davies».] [[Gramophone (revuo)|Gramophone]]. Konsultita la 12an de julio 2020.</ref>​ Robin Holloway (1),<ref>[https://www.bbc.co.uk/events/e9bv4f «Prom 27: Robin Holloway, Strauss & Brahms»]. [[BBC]]. 4a de Aŭgusto 2011. Konsultita la 12an de julio 2020.</ref>​ David Matthews (9),<ref>Bratby, Richard (17a de majo 2018). [https://www.spectator.co.uk/article/natural-selection-17-may-2018/ «Natural selection».] ''The Spectator''. Konsultita la 12n de julio 2020.</ref>​ James MacMillan (4),<ref>Ashley, Tim (4a de aŭgusto 2015). [https://www.theguardian.com/music/2015/aug/04/bbcsso-runnicles-review-prom-24-macmillan-mahler «BBCSSO/Runnicles review – MacMillan premiere and the raw power of Mahler».] [[The Guardian]]. Konsultita la 12an de julio 2020.</ref>​ Peter Seabourne (4)<ref>[http://theclassicalreviewer.blogspot.com/2016/07/peter-seabournes-symphony-of-roses-is.html «Peter Seabourne's Symphony of Roses is given a triumphant world premiere by the Biel Solothurn Theatre Orchestra, Switzerland conducted by Kaspar Zehnder».] theclassicalreviewer.blogspot.com. The Classical Reviewer. 13a de julio 2016. Konsultita la 12an de julio 2020.</ref> kaj Philip Sawyers (3).<ref>Rickards, Guy. [https://www.gramophone.co.uk/review/sawyers-symphony-no-3-songs-of-loss-and-regret «Sawyers Symphony No 3. Songs of Loss and Regret».] ''Gramophone''. Konsultita la 12an de julio 2020.</ref> == Kelkaj tre konataj kaj popularaj simfonioj == === 5-a simfonio de Beethoven === {{Ĉefartikolo|5-a simfonio (Beethoven)}} [[Dosiero:FuenfteDeckblatt.png|eta|maldekstre|Kapmotivo de la 5-a simfonio.]] La '''5-a simfonio''' en C-minoro, op. 67 de [[Ludwig van Beethoven]] apartenas al la plej famaj simfonioj de Beethoven kaj estas unu el la plej popularaj verkoj de la [[klasika muziko]]. Kadre de la [[romantismo|romantisma]] kompreno de Beethoven, kiu daŭris ĝis en la 20-a jarcento, oni interpretis la "Kvinan" de Beethoven kiel „muzike objektivigita rakonto pri malvenko kaj triumfo, pri eterna homa sortolukto, pri sufero kaj savado“. Simile al la [[Simfonio n-ro 9 (Beethoven)|9-a simfonio]], kiu komenciĝas triste en [[D-minoro]] kaj finiĝas kun brile entuziasma himno „[[Odo al Ĝojo]]“ en [[D-maĵoro]], ankaŭ la 5-a simfonio de sia "malhela", "[[streso|stresita]]" kaj "[[ĉagreno|ĉagrena]]" komenco en [[C-minoro]] ĝis la heroisma finalo en [[C-maĵoro]] dramece simboligas ian vojon de malhela nokto al la lumo. Kvankam ĉi tiu [[patoso|patosa]] interpretado en la nuntempo cedis al pli objektiva vidmaniero, oni tamen povas konstati, ke la kvina simfonio de Beethoven kune kun la [[3-a simfonio (Beethoven)|3-a simfonio]] kaj eĉ pli kun la 9-a simfonio esence influis la simfonian verkadon de la 19-a jarcento – ekde [[Johannes Brahms]] trans [[Pjotr Iljiĉ Ĉajkovskij|Pjotr Ĉajkovskij]] kaj [[Anton Bruckner]] ĝis [[Gustav Mahler]]. === Simfonio n-ro 9 de Beethoven === {{Ĉefartikolo|Simfonio n-ro 9 (Beethoven)}} La '''9-a simfonio en D-minoro op. 125''' estas la lasta finfarita simfonio de la komponisto [[Ludwig van Beethoven]]. Ĝi prezentas [[cezuro]]n en la muzikhistorio kaj influis la postsekvajn generaciojn de muzikistoj. Samtempe ĝi markas kulminon de la simfoniaro kaj estas nun tutmonde unu el la plej popularaj verkoj de klasika muziko. Unuafoje en sukcesa simfonio la verko postulas en la finalmovimento krome kantsoloiston kaj [[ĥoro|miksitan ĥoron]]. Kiel teksto Beethoven elektis la [[odo]]n ''An die Freude'' de [[Friedrich Schiller]]. En 1972 oni oficiale destinis la ĉeftemon de la lasta movimento kiel [[eŭropa himno]], kaj en 1985 [[Eŭropa Komunumo]] akceptis ĝin kiel sian oficialan himnon. Ĝi argumentis: ''Ĝi simbolas la valorojn, kiujn ĉiuj konsentas, samkiel la unuecon en la varieco''. === Simfonio n-ro 94 de Haydn === {{Ĉefartikolo|94-a simfonio (Haydn)}} [[Dosiero:John Hoppner (1758-1810) - Franz Joseph Haydn (1732-1809) - RCIN 406987 - Royal Collection.jpg|eta|dekstre|Haydn, ĉirkaŭ 1791, nome epoko de la komponado de la Simfonio n-ro 94.]] La '''simfonion no 94 G-maĵoran''' [[Joseph Haydn]] komponis en la jaro 1791. La verko ekestis kadre de la unua turneo en [[Londono]] kaj estis antaŭprezentata la 23-an de marto 1792. La granda konateco de la simfonio koncernas unualinie la 2-an movimenton. Ĉi tiu disvastiĝis ankaŭ en aliaj instrumentadoj kaj aranĝoj, el kiuj la plimulto ekestis jam en la unuaj jaroj post la unua prezentado. I.a. temas pri tekstigoj de la ĉefa melodio kaj parte ankaŭ de kelkaj variacioj en diversajn lingvojn. Unu el la plej fruaj aranĝaĵoj por piano kaj kantado estas angla- resp. itallingva kun la tekstoj „Hither com ye blooming fair“ resp. Per compenso offir non sò“. La menueton oni publikis en [[Bonn]] en 1811 kiel parto de [[kvodlibeto]] nomita „Rochus Pumpernickl“. En ĝi la melodio estas ŝanĝita kaj kunmetita kun fremda trio.<ref name="Göllner">M. L. Martinez-Göllner (1979): ''Joseph Haydn – Symphonie Nr. 94 (Paukenschlag)''. Wilhelm Fink Verlag München, 37 S. + Anhang</ref> Ankaŭ Haydn mem aranĝis la movimenton: en la ario de sia en 1801 komponita oratorio [[Die Jahreszeiten (Haydn)|„Die Jahreszeiten“]] li fajfigas la melodion de ĉi tiu movimento per la terkultivisto sur la kampo. == Vidu ankaŭ == * [[Klasika epoko (eŭropa muziko)]] * [[Dirigento]] * [[Dirigentado]] * [[Orgensimfonio]] * [[Simfonia poemo]] == Referencoj == {{Referencoj|colwidth=32em|refs= <ref name="Britannica Mannheim School">{{Citation |authors=Anonymous |contribution=Mannheim School |contribution-url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/362596/Mannheim-school |title=[[Encyclopedia Britannica]] |ref=harv}}</ref> <ref name="LaRue2001">{{Citation |author1=Jan LaRue |author2=Mark Evan Bonds |author3=Stephen Walsh |author4=Charles Wilson |year=2001 |contribution=Symphony |title= The New Grove Dictionary of Music and Musicians |edition=Second |editors=[[Stanley Sadie]] kaj John Tyrrell|place=London |publisher=Macmillan Publishers |ref = harv}} </ref> <ref name="Carpani 1823">''Le Haydine, ovvero Lettere su la vita e le opere del celebre maestro Giuseppe Haydn'', de Giuseppe Carpani, 1823, dua eldono, p. 66</ref> <ref name="Hepokoski 2006">{{cite book |first1=James |last1=Hepokoski |first2=Warren |last2=Darcy |year=2006 |title=Elements of Sonata Theory : Norms, Types, and Deformations in the Late-Eighteenth-Century Sonata |url=https://books.google.com/books?id=fHasTaNQmK0C&dq=mozart+four+movements+three+movements+symphony&source=gbs_navlinks_s |publisher=[[Oxford University Press]] |page=320 |isbn=0198033451 |ref=harv}}</ref> <ref name="Webster 2001">{{Citation |last1=Webster |first1=James |first2=Georg |last2=Feder |year=2001 |contribution=Haydn, (Franz) Joseph |title= The New Grove Dictionary of Music and Musicians |edition=Second |editors=Stanley Sadie kaj John Tyrrell |place=London |publisher=Macmillan Publishers |ref=harv}}</ref> <ref name="Sadie 2001">{{Citation |last1=Eisen |first1=Cliff |last2=Sadie |first2=Stanley |author-link2=Stanley Sadie |year=2001 |contribution=Mozart (3): (Johann Chrysostum) Wolfgang Amadeus Mozart |title= The New Grove Dictionary of Music and Musicians |edition=Second |editors=[[Stanley Sadie]] kaj John Tyrrell |place=London |publisher=Macmillan Publishers|ref=harv}}</ref> <ref name="Prout1895">{{cite book |last=Prout |first=Ebenezer |authorlink= |year=1895 |title=Applied Forms: A Sequel to 'Musical Form' |url=https://books.google.com/books?id=JuQsAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=Prout+%22Applied+Forms:+A+Sequel+to+'Musical+Form'+%22&hl=en&sa=X&ved=0CB4Q6AEwAGoVChMI_uzyu-X3xwIVwVyICh3C2wbC#v=onepage&q=Prout%20%22Applied%20Forms%3A%20A%20Sequel%20to%20'Musical%20Form'%20%22&f=false|edition=third Augener's Edition, no. 9183. London: Augener. Facsimile reprint, |place=New York |publisher=AMS Press, 1971 |isbn=0-404-05138-3 |ref=harv |page=249}}</ref> }} === Bibliografio === * Anon. n.d. [https://www.britannica.com/art/Mannheim-school «Mannheim School».] [[Brita Enciklopedio]]. Konsultita la 27an de januaro 2015. * Grimley, Daniel M. (2013). «Symphony/Antiphony: Formal Strategies in the Twentieth-Century Symphony». En Julian Horton, eld. [https://books.google.es/books?id=TQv3AQAAQBAJ&pg=PA285#v=onepage&q&f=false The Cambridge Companion to the Symphony.] Cambridge Companions to Music. Cambridge kaj Novjorko: Cambridge University Press. pp.&nbsp;285–310. ISBN 9781107469709. * Kennedy, Michael (2006). «Sinfonietta». En Joyce Bourne, eld. ''The Oxford Dictionary of Music'' (2a eldono). Oxford kaj Novjorko: Oxford University Press. * LaRue, Jan (1959). «A Union Thematic Catalogue of 18th Century Symphonies». Fontes Artis Musicae. p.&nbsp;6:18-20. * LaRue, Jan (1988). ''A Catalogue of 18th-Century Symphonies, i: Thematic Identifier''. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. ISBN 9780253313638. * LaRue, Jan; Bonds, Mark Evan; Walsh, Stephen; Wilson, Charles (2001). «Symphony». En Stanley Sadie kaj John Tyrrell, eld. ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'' (2a eldono). Londono: Macmillan Publishers. * Steinberg, Michael (1995). [https://archive.org/details/symphonylistener00stei ''The Symphony: A Listener's Guide''.] Oxford kaj Novjorko: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-506177-2. Konsultita la 27an de januaro 2015. * Tawa, Nicholas E. (2001). ''[https://books.google.es/books?id=-U6dLtsEoaoC From Psalm to Symphony: A History of Music in New England.]'' Boston: Northeastern University Press. ISBN 978-1-55553-491-2. * Temperley, Nicholas (2001). «Sinfonietta». En Stanley Sadie kaj John Tyrrell, eld. ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'' (2a eldono). Londono: Macmillan Publishers. * Vande Moortele, Steven (2013). «'Two-dimensional' Symphonic Forms: Schoenberg's Chamber Symphony, Before and After». En Julian Horton, eld. [https://books.google.es/books?id=Cws3Q-OcAQYC ''The Cambridge Companion to the Symphony''.] Cambridge Companions to Music. Cambridge kaj Novjorko: Cambridge University Press. pp.&nbsp;268–284. ISBN 9781107469709. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=simfon}} * [http://www.kylegann.com/Symphony.html Simfonia kronologio (1730-2005)], listo de elektitaj grandaj simfonioj {{en}} {{Havenda artikolo|Simfonio}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Sinfonía|revizio=148999421}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muzikaj formoj]] [[Kategorio:Simfonioj| ]] kcv1ympt30l71fyfhlrnnai6j6tmgtu 0 222284 9456434 8577318 2026-08-18T20:47:13Z Sj1mor 12103 9456434 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><span style="color:yellow;"><big><big>'''Thomas Lodge<br />(1558–1625)'''</big></big></span></span> |dosiero =WorksJosephus1640TP.jpg |priskribo =Eldono de la tradukado de Thomas Lodge pri la verkoj de [[Jozefo Flavio]]. |dato de naskiĝo =[[1558]] |loko de naskiĝo = [[Londono|London Borough of Newham]], [[Anglio]] |dato de morto =[[septembro]] [[1625]] |loko de morto = [[Londono]], [[Anglio]] | alma_mater =[[Universitato de Oksfordo]] }} [[Dosiero:Greene_Looking_Glass_1598.jpg|eta|maldekstre|250ra|<center>Titolpaĝo de la verko "La spegulo" eldonita en [[1598]] far Robert Greene (1558-1592) kaj Thomas Lodge.</center>]] <big>'''Thomas LODGE''', angla dramisto kaj romanisto (ĉ.1558-1625). Li naskiĝis ĉ. 1558 en West Ham, nun distrikto de Londono, kaj estis filo de Kavaliro Thomas Lodge, urbestro de Londono de 1562 al 1563 antaŭ ol malliberiĝi pro ŝuldoj. Li edukiĝis ĉe Merchant Taylor's School, kie inter la aliaj lernantoj estis [[Thomas Kyd]] kaj [[Edmund Spenser]], kaj poste studis ĉe Trinity Colley, [[Universitato de Oksfordo]], kie li diplomiĝis en 1577 kaj magostriĝis en 1581. En 1578 li eniris Lincoln's Inn (Londona ĵurista kolegio), tamen kontraŭ la deziroj de sia familio li dediĉis sin al la literaturo. Ŝajnas ke ekde 1587 li verkis dramojn. Li vojaĝis kun du ekspedicioj - al la [[Kanarioj]] (1588) kaj al [[Sudameriko]] (1591), kaj post 1600 iĝis kuracisto, eldonante libron pri la kuracon de la [[pesto]] en 1603. Li eniris la romkatolikan eklezion kaj, aparte post la [[Pulva konspiro]], devis loĝi de tempo al tempo alilande. Li fine revenis al Britio en 1611, post helpa interveno de la angla ambasadoro al Parizo. Dum la vojaĝo al la Kanarioj li verkis ''Rosalynde'', romanon eldonitan en 1590 kiu estis la bazo de [[Kiel plaĉas al vi]] de [[William Shakespeare]]. En 1591 kaj 1592 eldoniĝis tri pluaj romanoj - ''Robert the Divell'' (''Roberto la Diablo'') pri la dua duko de [[Normandio]]; ''Catharos Diogenes in his Singularity''; kaj ''Euphues Shadow, the Battaile of the Sences''. Liaj dramoj estas malmultaj - oni certas nur pri ''The Wounds of Civil War'' (''La Vundoj de Enlanda Milito''), kaj ''A Looking Glass for London and England'' (''Spegulo por Londono kaj Anglio''). Eble li estis aŭtoro de parto de ''King Leir'' (kiu estis unu el la fontoj de la Ŝekspira [[La Tragedio de Reĝo Lear]]) kaj de kelkaj aliaj dramoj. Li ankaŭ tradukis la verkojn de [[Jozefo Flavio|Josephus]] kaj de [[Seneko la Juna]]. </big> {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lodge, Thomas}} [[Kategorio:Anglaj dramistoj]] [[Kategorio:Anglaj verkistoj]] f41909mu4etgd6gd8cnilpp32fzanig 0 224404 9456390 8591890 2026-08-18T20:22:51Z Sj1mor 12103 9456390 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = PL | situo sur mapo = |zomo=13 }} [[Dosiero:GliwiczeKanalSluis1.jpg|eta|Kluzo de la Glivica kanalo]] La '''Kanalo de Gliwice''' aŭ '''Glivica kanalo''' (germane ''Gleiwitzer Kanal'', dumtempe eĉ ''"Adolf-Hitler-Kanal"'', pole ekde 1945 ''Kanał Gliwicki'') kondukas en Valo de [[Kłodnica]] (germane ''Klodnitz'') inter [[Gliwice]] (''Gleiwitz'') kaj [[Odro]] ĉe [[Koźle]] (''Cosel'') kaj estis konstruita inter [[1934]] kaj [[1939]] anstataŭ kaj sur loko de la malnova [[Kanalo de Kłodnica|Kanalo de Klodnitz]]. Ĝi havis la longon de ĉirkaŭ 41&nbsp;km, profundon de 3,5m, larĝon de 38 m, altodiferencon de ĉirkaŭ 49&nbsp;m. Ĝi estas ŝipebla dum 275 tagoj (de 15-a de marto ĝis 15-a de decembro) en jaro. Post kiam oni profundigis, trakonstruis la Klodnican kanalon por ebligi ŝipveturon kun ŝarĝo ĝis 100&nbsp;t kaj mergo de 1,20&nbsp;m, okazis denova trakonstruo ekde [[1934]] kaj establo de modernaj (kaj malpli da) [[kluzo]]j, pli mallongaj ''Trasse''). La kanalo estis solene malfermita la [[8-an de decembro]] [[1939]] kun nomo ''"Adolf-Hitler-Kanal"'' kaj fare de [[Rudolf Heß]]. Samtempe okazis la unua fosila preno por la [[Danub-Odra kanalo]], fare de reprezentanto de [[Adolf Hitler|Hitler]]. La laboroj por la ĉirkaŭ 320&nbsp;km longa akvovojo estis baldaŭ ĉesigitaj. La Glivica kanalo estas ŝipebla por ŝipoj kun mergo de 2,25&nbsp;m. Ĝi alfluas la Odron en la haveno en [[Kłodnica]]. Post finiĝo de la dua mondmilito, ekde [[1950]] ekis denove la ŝipado sur la nun pola ''Kanał Gliwicki''. Pli poste oni atingis eĉ la celitan jaran varomason de 3&nbsp;milionoj da tunoj. Dumtempe la transporto reduktiĝis je 300.000&nbsp;t/jaro. {{Projektoj}} [[Kategorio:Kanaloj|G]] 1v4em06umf8k26eygvyfdtd6dig6n5h 0 224715 9456326 9434694 2026-08-18T19:39:02Z Sj1mor 12103 9456326 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:IBM Thinkpad R51.jpg|dekstra|eta|[[Tekokomputilo]].]] [[Dosiero:Typical_dual-node_HA.jpg|dekstra|eta|270px|Komputila reto kaj ties elementoj.]] '''Informoteĥnologio''' (t.e. '''informo-teĥnologio''') aŭ '''informa teĥnologio''' aŭ '''informa teknologio''' (mallongigite: '''IT''') estas la larĝa fako de [[komputado|komputa]] [[industrio]] kun fokuso sur [[datumo|datumaro]]<ref>Daintith, John, eld. (2009), "IT", [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199233991.001.0001/acref-9780199233991 A Dictionary of Physics,] Oxford University Press, ISBN 9780199233991, Alirita la 19an de majo 2020.</ref>, informaro kaj ilia prilaborado. Precipe temas pri la akirado, stokado, transformado kaj sendado de datumoj, sed ankaŭ pri la uzado de komputa [[aparataro]], [[programaro]], administrado kaj procezoj de informo-procedado. Hodiaŭ, la termino "informa teknologio" ampleksiĝis por enhavi multajn fakojn de komputado kaj [[teknologio]]. Ĝi estas tipe uzata ene de la kunteksto de [[negoco|negocaj]] operacioj kontraste al aplikoj personaj aŭ [[distrado|distraj]].<ref>[https://web.archive.org/web/20130415234011/http://foldoc.org/Information+Technology "Free on-line dictionary of computing (FOLDOC)".] Arkivita el la originalo la 15an de aprilo 2013. Alirita la 19an de majo 2020.</ref> IT estas konsiderata subfako de la inform-komunika teknologio (IKT). Informoteknologia sistemo (IT-sistemo) estas ĝenerale [[informa sistemo]], komunika sistemo aŭ, pli specife dirite, [[Komputilo|komputila sistemo]] – kiu enhavu [[aparataro]]n, programaron kaj [[flankaparato|flankaparataron]] – funkciigita de limigita grupo de uzantoj. Homoj stokadis, aliradis, manipuladis kaj komunikadis kaj transigadis informaron ekde kiam la [[Sumero|sumeranoj]] en [[Mezopotamio]] ekuzis [[Kojnoskribo|skribadon]] ĉirkaŭ la jaro 3000 a.n.e.,<ref name="Butler">{{citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |publisher=University of Arizona |access-date=2a de aŭgusto 2012 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-05-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |arkivdato=2012-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |archivedate=2012-08-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-05-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |arkivdato=2012-08-05 }}</ref> sed la termino ''information technology'' en la [[angla lingvo]] kaj en sia moderna senzo por la unua fojo aperis en artikolo de 1958 publikigita en la gazeto ''Harvard Business Review''; la fakuloj Harold J. Leavitt kaj Thomas L. Whisler komentis, ke "la nova teknologio ne havas ankoraŭ unusolan establitan nomon. Ni nomos ĝin informa teknologio (IT)." Ilia difino konsistas el tri kategorioj: teknikoj por procezado, aplikado de [[statistiko|statistikaj]] kaj matematikaj metodoj al la decido-farado kaj imitado de alt-orda pensado pere de komputilaj programoj.<ref name="LeavittWhisler">{{citation |title=Management in the 1980s |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last1=Leavitt |first1=Harold J. |last2=Whisler |first2=Thomas L. |journal=Harvard Business Review |year=1958 |volume=11}}</ref> La termino estas nuntempe uzata kiel sinonimo por komputiloj kaj komputilaj retoj, sed ĝi enhavas ankaŭ aliajn informodistribuajn teknologiojn kiel [[televido]] kaj [[telefono]]. Kelkaj specoj de produktoj kaj servoj ene de ekonomio estas asociitaj kun la informa teknologio: la [[aparataro]], la [[programaro]], la [[elektroniko]], [[duonkonduktanto]]j, [[Interreto]], [[telekomunikado|telekomunika]] [[aparataro]] kaj [[retkomerco]].<ref name="DMC">{{citation |last1=Chandler |first1=Daniel |last2=Munday |first2=Rod |contribution=Information technology |title=A Dictionary of Media and Communication |edition=first |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=nLuJz-ZB828C&pg=PA211 |quote = Commonly a synonym for computers and computer networks but more broadly designating any technology that is used to generate, store, process, and/or distribute information electronically, including television and telephone. |access-date=[[1-a de aŭgusto]] [[2012]]|url-access=subscription |isbn=978-0199568758 |date=2011-02-10 }}</ref> Rilate al la stokado kaj la uzataj teknologioj, eblas distingi kvar diversajn etapojn de disvolvado de IT, nome la jenaj: antaŭ-mekanika (3000 a.n.e.– 1450 n.e.), mekanika (1450–1840), [[Elektromekaniko|elektromekanika]] (1840–1940) kaj elektronika (1940–nuntempe).<ref name="Butler"/> La fokuso de tiu ĉi artikolo estas sur la lasta, kuranta periodo (elektronika). == Historio de komputoteknologio == [[Dosiero:Z3 Deutsches Museum.JPG|eta|upright=1.35|Kopio de la komputilo Z3 ekspoziciata en la [[Deutsches Museum (Munkeno)|Deutsches Museum]] en [[Munkeno]]. La Zuse Z3 estas la unua [[Programado|programebla]] komputilo.]] [[Maŝino]]j estis uzataj por helpi komputadon dum miloj da jaroj, probable dekomence en la formo de ĉizita bastono.<ref>Schmandt-Besserat, Denise (1981), "Decipherment of the earliest tablets", Science, 211 (4479): 283–85, Bibcode:1981Sci...211..283S, doi:10.1126/science.211.4479.283, PMID 17748027</ref> La [[Meĥanismo de Antikithera]], datita el ĉirkaŭ la komenco de la unua jarcento a.n.e., estas ĝenerale konsiderata la plej frua konata mekanika [[analoga komputilo]], kaj la plej frua konata motorhava mekanismo.<ref>Wright (2012), p. 279</ref> Kompareblaj motorhavaj aparatoj ne aperos en Eŭropo ĝis la 16a jarcento, kaj en 1645 oni disvolvis la unuan [[Mekanika kalkulilo|mekanikan kalkulilon]] kapablan plenumi la kvar bazajn aritmetikajn operaciojn.<ref>Chaudhuri (2004), p. 3</ref> Elektronikaj komputiloj, uzantaj ĉu [[relajso]]jn ĉu [[valvo]]jn, ekaperis en la komenco de la [[1940-aj jaroj]]. La elektromekanika Zuse Z3, kompletigita en 1941, estis la unua programebla komputilo en la mondo, kaj laŭ la modernaj normigoj unu el la unuaj maŝinoj kiuj povus esti konsiderataj kompleta [[Komputado|komputmaŝino]]. ''Colossus'', disvolvigita dum la [[Dua Mondmilito]] por [[deĉifrado|deĉifri]] la kriptitajn [[Nazia Germanio|germanajn]] [[mesaĝo]]jn, estis la unua [[elektroniko|elektronika]] [[cifereca]] komputilo. Kvankam ĝi estis programebla, ĝi ne estis ĝeneral-cela, ĉar estis dezajnita nur por plenumi unusolan taskon. Ankaŭ mankis al ĝi la kapablo stoki sian programon en memorilo; programado estis farita uzante konektilojn kaj ŝaltilojn por ŝanĝi la internan kablofunkciadon.<ref>Lavington (1980), p. 11</ref> La unua rekonebla moderna elektronika cifereca stok-programita komputilo estis la ''Manchester Baby'', kiu funkciigis sian unuan programon la 21an de junio 1948.<ref>Enticknap, Nicholas (Somero 1998), [https://web.archive.org/web/20120109142655/http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d "Computing's Golden Jubilee",] Resurrection (20), ISSN 0958-7403, arkivita el la originalo la 9an de januaro 2012, alirita la 19an de majo 2020.</ref> [[Dosiero:PaperTapes-5and8Hole.jpg|maldekstra|upright=1.35|eta|[[Trubendo]]j estis uzataj en la fruaj komputiloj por reprezenti [[datumo]]jn.]] La disvolvigo de [[transistoro]]j fine de la [[1940-aj jaroj]] en la Laboratorioj Bell ebligis la desegnadon de nova generacio de komputiloj kiuj havis tre limigitan konsumon de [[energio]]. La unua komerce disponebla stok-programebla komputilo, nome la Ferranti Mark I, enhavis 4050 valvojn kaj havis konsumon de 25 kilovatoj de energio. Kompare, la unua transistorigita komputilo disvolvigita en la [[Universitato de Manĉestro]] funkcianta ekde novembro [[1953]], konsumis nur 150 vatojn en sia fina versio.<ref>Cooke-Yarborough, E. H. (June 1998), "Some early transistor applications in the UK", Engineering Science & Education Journal, 7 (3): 100–106, doi:10.1049/esej:19980301, ISSN 0963-7346</ref> Kelkaj aliaj elrompoj en teknologio de [[duonkonduktoro]]j estis la [[integra cirkvito]] (IK) inventita de [[Jack Kilby]] ĉe [[Texas Instruments]] kaj de [[Robert Noyce]] ĉe Fairchild Semiconductor en 1959, la "metal–oksid–duonkonduktorkamp-efika transistoro (MODKET kaj MOSFET laŭ la anglalingva nomo) inventita de Mohamed Atalla kaj de Dawon Kahng ĉe la Bell Laboratorioj en 1959, kaj la [[mikroprocezilo]] inventita de Ted Hoff, [[Federico Faggin]], Masatoshi Shima, kaj Stanley Mazor ĉe [[Intel]] en 1971. Tiuj gravaj inventoj kondukis al la disvolvigo de la [[persona komputilo]] (PK) en la 1970-aj jaroj, kaj la apero de la teknologio de informado kaj komunikado (TIK).<ref>{{cite web |title=Advanced information on the Nobel Prize in Physics 2000 |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2000.pdf |website= Nobel Premio |date=Junio 2018 |access-date=17a de Decembro, 2019}}</ref> Ĉirkaŭ la jaro 1984, laŭ la gazeto ''National Westminster Bank Quarterly Review'', la termino ''information technology'' (informa teknologio) estis redifinita kiel "La disvolvigo de kablotelevido ebligis pro la konverĝo de la teknologioj de telekomunikado kaj komputado (…ĝenerale konata en Britio kiel informoteknologio)." Ekde tiam oni ekvidis la aperon de la termino en 1990 enhavata ene de dokumentoj fare de la [[Internacia Organizaĵo por Normigado]] (ISO).<ref>Information technology. (2003). En E.D. Reilly, A. Ralston & D. Hemmendinger (eld.), ''Encyclopedia of computer science''. (4a eld.).</ref> Plinovigoj en teknologio jam estis revoluciante la mondon en la 21-a jarcento ĉar homoj jam kapablas aliri al tre diversaj retaj servoj. Tio estis ŝanĝinta la laborforton draste ĉar 30% de usonaj laboristoj estis jam en karieroj en tiu profesio. Ĉirkaŭ 136.9 milionoj da personoj estis persone konektitaj al [[Interreto]], kio estis egala al 51 milionoj da familioj.<ref>Stewart, C.M. (2018). Computers. En S. Bronner (eld.), ''Encyclopedia of American studies''. [rete]. Johns Hopkins University Press.</ref> Pere de Interreto, ankaŭ novaj tipoj de teknologio estas enkondukita tra la tuta mondo, kio plibonigis la efikecon kaj faris la taskojn kaj laborojn multe pli facile tra la tuta mondo. Dum la teknologio revolucias la tutan socion, oni povas fari milionojn da procezojn en sekundoj. Ankaŭ la plinovigoj en komunikado estis ŝlosilaj, ĉar homoj ekfidis en komputiloj por komuniki pere de telefon-linioj kaj kabloj. La enkonduko de la elektronika poŝto estis konsiderata revolucia ĉar "kompanioj en unu parto de la mondo povas komuniki per emajlo kun liverantoj kaj aĉetantoj en alia mondoparto..."<ref name=":0">Northrup, C.C. (2013). Computers. En C. Clark Northrup (eld.), ''Encyclopedia of world trade: from ancient times to the present''. [rete]. London: Routledge.</ref> Ne nur persone, komputiloj kaj teknologio revoluciis ankaŭ la merkatigan industrion, rezulte en pliaj aĉetantoj de iliaj produktoj. Dum la jaro 2002, usonanoj superis 28 mil milionojn da usonaj dolaroj en varoj ĝuste nur pere de Interreto, dum la elektronika komerco unu jardekon poste rezultis en 289 mil milionoj da usonaj dolaroj en vendoj.<ref name=":0" /> Kaj dum la komputiloj estas pli rapide iĝante pli prilaboritaj ĉiutage, ili estas pli kaj pli uzataj ĉer homoj iĝas pli kaj pli fidemaj kaj dependaj de ili dum la 21-a jarcento. == Procezado == [[dosiero:Card puncher - NARA - 513295.jpg|eta|<center>klavara kartotruilo laŭ Herman Hollerith, kia ĝi uziĝis en la usona [[censo]] de la jaro 1880]] Kiel pioniro de la elektromekanika datumprilaboro konsideratas la usonano ''Herman Hollerith'', filo de germandevenaj enmigrintoj, kiu evoluigis la uzon de trukartoj, por trakti la grandajn datumokvantojn de la usona [[censo]] de la jaro 1880. Tiucele evoluiĝis pluraj specoj de maŝinoj: unue datumtabeligiloj, trukartordigiloj kaj kartotruiloj, poste ankaŭ trukartomiksiloj, kaj la koncernaj teknikaj procezoj estis pli kaj pli perfektigitaj. La ideo estis, ke difinitajn informojn prezentu certaj truoj en iu parto de normigita karto. Kvankam tiu sistemo havis la avantaĝon aŭtomate kaj tial pli rapide prilabori datumojn, ĝi samtempe havis la sekvajn malavantaĝojn: * La konserveblaj datumoj limiĝis per la nombro de kolumnoj de la karto, kutime 80, * plue la uzo limiĝis per la devige fiksa pozicio de la trulokoj kaj rezulte * ankaŭ per la ekzakte difinita nombro de trulokoj kartaj. La evoluigo de modernaj [[komputilo]]j en la dua duono de la [[20-a jarcento]] eksplodigis la utiligeblon de datumprilaboro kaj kaŭzis ĝian profundan enradikiĝon en ĉiuj flankoj de la moderna socia vivo. === [[Datumbazo]] === [[Dosiero:DVD Rental Query.png|thumb|maldekstre|Datumbazo pere de la komputillingvo [[SQL]]|upright=1.35]] '''Datumbazo''' estas kolekto de interligitaj [[datumo]]j uzataj de pluraj [[aplikaĵo]]j per datumbaz-manipuliloj (DBM). Dum '''datumbanko''' estas kolekto da datumoj (datumbazoj, dosieroj) pri iu aplik[[kampo]], en [[NPIV]] aperas ankaŭ la rilata vorto [[datenbanko]]. Ankaŭ kelkfoje la vorto ''informtenejo'' aŭ ''datumaro'' estas uzata. Ekzistas multe da manieroj organizi datumojn, kaj konsekvence tiom multe da tipoj da datumbazoj. Inter ili: hierarkia, reta, [[rilata datumbazo|rilata]], objektema, logika (decida)... Nun la plej kutima modelo estas tiu de [[rilata datumbazo|rilataj datumbazoj]]. Plej kutime oni rilatas kun ili per lingvo [[SQL]]. Ekzemploj de rilataj datumbaz-manipuliloj: [[Microsoft Access]], [[Ingres]], [[Oracle]] aŭ [[MySQL]]. [[Datumbaza normigo]] estas teĥniko por [[fasonado]] de datumbazoj. Ĝi servas du celojn: la efika uzado de [[memoro (komputiko)|memoro]] kaj la evito de multnombra konservado de la samaj [[datumo]]j, ebla fonto de eraroj. === Sciarbazoj === Sciarbazo (aŭ ''knowledgebase'' en angla; KB, kb oro Δ) estas speciala tipo de [[datumbazo]] por la administrado de la sciaro. Ĝi havigas la necesajn rimedojn por la kolektado, organizado kaj rekuperado de sciaro pere de komputiloj. La sciarbazojn oni klasigis en la jenaj du grandaj tipoj: * Sciarbazoj legeblaj fare de maŝinoj, dezajnitaj por stoki sciaron en maniero legebla fare de la komputilo, kutime por atingi aŭtomatigitan deduktan rezonadon aplikitan al tiuj. Ili enhavas serion de datumoj, kutime en la maniero de reguloj kiuj priskribas la sciaron de konsistanta logika maniero. Logikaj operatoroj aŭ konektiloj kiel "kaj" (konjunkcio), "aŭ" (disjunkcio), logikaj kondiĉo kaj neado estas uzataj por pliigi ĝin el la atoma sciaro. Tial la klasikan dedukton oni povas uzi por rezonadi pri la sciaro en la sciarbazo. Tiu tipo de sciarbazos estas uzata de la [[Semantika Reto]].<ref>Krishna, S (1992). ''Introduction to Database and Knowledge-base Systems''. Singapore: [[World Scientific Publishing]]. ISBN 981-02-0619-4</ref> * Sciarbazoj legeblaj fare de homoj, dezajnitaj por ebligi, ke la personoj aliru al la sciaro kiun ili enhavas, ĉefe por lernoceloj. Tiuj estas ofte uzataj por atingi kaj uzadi eksplicitan sciaron de la organizaĵoj; temas pri artikoloj, blankaj libroj, gvidlibroj, instrukcioj por uzantoj kaj aliaj. La ĉefa avantaĝo kiu havigas la sciarbazojn estas la disponeblo de rimedoj por malkovri solvojn al problemoj jam solvitaj, kiuj povus esti aplikitaj kiel bazo al aliaj problemoj ĉu ene ĉu ekstere de la propra areo de sciaro. La plej grava aspekto de la sciarbazoj estas la kvalito de la informaro kiun tiuj enhavas. La plej bonaj sciarbazoj enhavas zorge redaktitajn artikolojn kiujn oni ĝisdatigas, elstaran sistemon de rekuperado de informaro ([[serĉilo]]), kaj prilaboritan formaton de enhavo kaj strukturon por klasifikado. Sciarbazo povas uzi [[ontologio]]n por specifi la strukturon (tipo de entoj kaj rilatoj) kaj ties klasigan skemon. La ontologio, kun grupo de instancoj de ĝiaj klasoj konstituas sciarbazon.<ref>[https://protege.stanford.edu/ Protege: A free, open-source ontology editor and framework for building intelligent systems] en Stanford</ref> === Datumrekuperado === La rilata modelo enkondukis sendependan programlingvaĵon nomitan ''Structured Query Language'', bazitan sur la rilata [[algebro]]. La terminoj “datumo” kaj “informero” (informo, informado) ne estas sinonimoj. Ajna afero stokita estas datumo, sed ĝi iĝas informero nur kiam ĝi estas organizita kaj prezentita en formo kompleta, disponebla kaj manipulebla. La plimulto de la ciferecaj datumoj je tutmonda nivelo estas nestrukturitaj kaj stokitaj en vario de diversaj fizikaj formatoj, inklude tiujn apartenantaj al sama organizaĵo. La datumstokejojn oni ekdisvolvigis en la 1980-aj jaroj por integri tiujn diversajn datumstokejojn. Ĝenerale ili enhavas datumojn elprenitaj de variaj fontoj, inklude eksteraj fontoj kiel Interreto, kaj organizitaj tiel ke ili utilas al la sistemoj de decidsubtenoj (DSS laŭ la anglalingva esprimo ''Decision Support System''). ===Transmisiado=== [[File:IBM card storage.NARA.jpg|thumb|maldkestre|Kartostokejo de [[IBM]] en Alexandria, Virginio, en 1959. Tie la usona registaro stokis trukartojn.]] Datumtransmisiado havas tri aspektojn: nome propra transmisiado, propagado kaj ricevo.{{sfn|Weik|2000|p=361}} Ĝi povas esti larĝasence komprenata kiel [[radio|radielsendado]], en kiu la informaro estas transmitita unudirekte de supre suben, aŭ [[telekomunikado]], kun dudirekta ĉeftendenco kaj kromaj kanaloj.<ref name="Hilbert" > Hilbert, Martin; López, Priscila (1a de Aprilo 2011), "The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information", ''Science'', 332 (6025): 60–65, Bibcode:2011Sci...332...60H, doi:10.1126/science.1200970, PMID 21310967, S2CID 206531385. </ref> [[XML]] estis pli kaj pli uzita kiel rimedo por datuma interŝanĝado ekde la komenco de la 2000-aj jaroj,{{sfn|Pardede|2009|p=xiii}} aparte pere de maŝin-orientitaj interagadoj kiel tiuj partoprenantaj en ret-orientitaj [[Ret-komunika protokolo|protokoloj]] kiel [[SOAP]],{{sfn|Pardede|2009|p=4}} kiuj priskribas "datumojn survoje anstataŭ ... datumojn ripoze".{{sfn|Pardede|2009|p=xiii}} ===Manipulado=== Hilbert kaj Lopez identigas la eksponencian ritmon de teknologia ŝanĝo (speco de [[Leĝo de Moore]]): la aplika specifa kapacito de maŝinoj por komputi informadon por persono ĉirkaŭ duobliĝis ĉiun 14an monaton inter 1986 kaj 2007; la porpersona kapacito de la tutmondaj ĝeneral-celaj komputiloj duobliĝis ĉiun 18an monaton dum la samaj du jardekoj; la tutmonda kapacito por [[telekomunikado]] porpersona duobliĝis ĉiun 34an monaton; la tutmonda stokokapacito porpersona postulis ĉirkaŭ 40 monatojn por duobliĝi (ĉiuj trian jaron); kaj la elsendita informaro porpersona duobliĝis ĉiun 12.3an jaron.<ref name="Hilbert" /> Amasaj kvantoj de [[datumo]]j estas stokitaj tutmonde ĉiutage, sed se oni ne analizas kaj prezentas ilin efektive, ili esence kuŝas en tio kion oni nomis datumtomboj: nome "datumarkivoj kiuj estas apenaŭe vizitataj".{{sfn|Han|Kamber|Pei|2011|p=5}} Por fronti tiun aferon, la kampo de datum-minado — nome "la procezo malkovri interesajn modelojn kaj sciaron el grandaj kvantoj de datumoj"{{sfn|Han|Kamber|Pei|2011|p=8}}&nbsp;— kam aperis fine de la 1980-aj jaroj.{{sfn|Han|Kamber|Pei|2011|p=xxiii}} == Servoj == === Elektronika poŝto === [[Dosiero:Encabezado correo electrónico.png|eta|maldekstre|350ra|Kapo de elektronika poŝto.]] La teknologio kaj servoj kiujn [[elektronika poŝto]] havigas konsistas en sendado kaj ricevado de elektronikaj mesaĝoj (nomitaj "leteroj" aŭ "elektronikaj leteroj") al kaj el amplekse distribuita (eĉ tutmonda) komputilreto. Laŭ terminoj de kompono de elementoj kaj la principo de operacio, la elektronika poŝto praktike ripetas la sistemon de regula (papera) [[poŝto]], prunteprenante kaj terminojn (poŝto, [[letero]], [[koverto]], aldonaĵo, [[leterkesto]], liverado, kaj aliaj) kaj karakterajn trajtojn — facileco de uzado, tempoj de mesaĝtransmisio, sufiĉa fidindeco kaj samtempe manko de garantio por certeco de liverado. La avantaĝoj de la elektronika poŝto estas jenaj: facile perceptitaj kaj memoritaj fare de persono [[adreso]]j de la formo uzanto_nomo@domajno_nomo (por ekzemplo, iu@ekzemplo.com); la kapablo transsendi kaj simplan tekston kaj formatigitan tekston, same kiel aldonajn arkivojn; sendependeco de serviloj (ĝenerale, ili sendas ĉion unu al alia rekte); sufiĉe alta fidindeco de mesaĝliverado; facileco de uzado fare de homoj kaj programoj. Malavantaĝoj de elektronika poŝto estas jenaj: apero de fenomenoj kiel [[spamo]] (amasa reklamado, virusenhavaj poŝtaĵoj, nedezirataj postuloj ktp.); la teoria malebla garantio por sekura liverado de aparta letero; eblaj prokrastoj en mesaĝliverado (ĝis kelkaj tagoj); limoj en la grando de mesaĝo kaj de la totala kvanto de mesaĝoj en la leterkesto (persone por uzantoj). === Serĉilo === [[Dosiero:Original-search-results-font-sizes.jpg|dekstra|eta|280ra|Rezulto de Vikipedia serĉilo.]] [[Serĉilo]] estas komplekso de [[programaro]] kaj [[aparataro]] enhavanta retan interfacon kiu havigas la kapablon serĉi informadon en [[Interreto]]. Serĉilo kutime estas retejo kiu gastigas la interfacon (konektilon) de la sistemo. La programara parto de la serĉilo estas serĉomaŝino (serĉila maŝino) — nome aro de programoj kiuj havigas la funkciecon de la serĉilo kaj estas kutime komerca sekreto de la kompanio disvolviga de la serĉilo. Plimulto de serĉiloj serĉas informadon en la retejo de [[World Wide Web]], sed estas ankaŭ sistemoj kiuj povas traserĉadi arkivojn el la serviloj FTP, nome aĵoj en retaj stokejoj, kaj informadon en grupoj de novaĵoj de Usenet. Plibonigi la serĉokapablojn estas unu el la prioritatoj de la moderna Interreto (aparte estas aferoj en la nomita "Profunda Interreto" kiuj tuŝas la ĉefajn problemojn en la laboro de la serĉiloj). == Perspektivoj == === Akademiaj perspektivoj === En akademia kunteksto, la ''[[Association for Computing Machinery]]'' difinis la Informan Teknologion kiel “programo de universitata gradigo kiu preparas studentojn por koni la teknologiajn necesojn por komputadi en negocoj, registaraj institucioj, sansistemaj centroj kaj aliaj tipoj de organizado. La fakuloj pri Informa Teknologio zorgas por la respondeco elekti la produktojn de [[aparataro]] kaj [[programaro]] propraj kaj taŭgaj por difinita organizaĵo, integrante tiujn produktojn kun la necesoj kaj postuloj de tiuj kaj la infrastrukturojn kaj instalaĵojn, individuigante kaj bontenante tiujn aplikaĵojn por la uzantoj de komputiloj de la organizaĵo”. === Labor-komercaj perspektivoj === [[Dosiero:Center for Interfaith Relations Board of Directors meeting April 25, 2013.jpg|thumb|maldekstre|200ra|Kunsido de stabanaro de ''Center for Interfaith Relations''; pli kaj pli lastatempe kompaniaj stabanaroj atentas pri la informa teknologio.]] Kompanioj en la kampo de la informa teknologio estas ofte konsiderataj kaj studitaj kiel grupo en la "teknologia sektoro" aŭ la "teknologia industrio."<ref>{{cite news |title=Technology Sector Snapshot |url=http://markets.on.nytimes.com/research/markets/usmarkets/sectors.asp?sector=57 |access-date=12a de Januaro 2017 |work=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113163914/http://markets.on.nytimes.com/research/markets/usmarkets/sectors.asp?sector=57 |archive-date=13a de Januaro 2017 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170113163914/http://markets.on.nytimes.com/research/markets/usmarkets/sectors.asp?sector=57 |date=2017-01-13 }}</ref><ref>{{cite web |title=Our programmes, campaigns and partnerships |url=https://www.techuk.org/focus|publisher=TechUK |access-date=12a de Januaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Cyberstates 2016|url=https://www.comptia.org/resources/cyberstates-2016|publisher=CompTIA|access-date=12a de Januaro 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181106145152/https://www.comptia.org/resources/cyberstates-2016|archivedate=2018-11-06}}</ref> Tiuj titoloj povas foje esti konfuzaj kaj miskondukantaj kaj ĉefe endas ne miskompreni ilin kiel "teknologiaj kompanioj;" kiuj estas ĝenerale grandskalaj, profitcelaj korporacioj kiuj vendas varteknologion kaj programaron. Endas noti ankaŭ, ke el vidpunkto de negocoj, departementoj de Informa Teknologio estas fakte "kostocentroj" plej ofte. Kostocentro estas departemento aŭ stabanaro kiu studas elspezojn, aŭ "kostojn", ene de kompanio anstataŭ generadi profitojn aŭ enspezofontojn. Moderna negocado forte dependas de la teknologio por siaj ĉiutagaj operacioj, kaj tial la elspezoj destinitaj al kovrado de teknologio kiu faciligu la negocojn en pli efika maniero estas kutime rigarditaj kiel "ĝuste la kosto fari negocojn." Departementoj de Informa Teknologio ricevas la financadon el veteranaj estraroj kaj devas klopodi por plenumi la deziratajn postulojn restante ene de tiu buĝeto. Kaj registaroj kaj la privata sektoro devas havi diferencajn financajn mekanismojn, sed la principoj estas pli malpli la samaj. Tio estas ofte subtaksita tialo por la rapida intereso en aŭtomatigo kaj en [[Artefarita intelekto|artefarita intelekto]], sed la konstanta premo fari plie el malpli estas malfermante la pordon al aŭtomatigo por ekkontroli almenaŭ kelkajn minorajn operaciojn en grandaj kompanioj. Multaj kompanioj lastatempe havas departementoj de informa teknologio por administradi [[komputilo]]jn, retejon, kaj aliajn teknikajn areojn de siaj negocoj. Krome kompanioj celis integri la departementojn de informa teknologio ene de la negocaj produktoj kaj decid-farado pere de sistemoj de "BizOps" aŭ departementoj de negocoperacioj.<ref>{{Cite web |title=Manifesto Hatched to Close Gap Between Business and IT |url=https://www.technewsworld.com/story/86893.html |access-date=2021-03-22 |website=TechNewsWorld |date=22a de Oktobro 2020}}</ref> En kunteksto de negocado, la usona asocio ''Information Technology Association of America'' difinis la informoteknologion kiel "la studo, dezajno, disvolvigo, aplikado, plibonigo, subteno aŭ administrado de komputil-bazitaj informadsistemoj".<ref>{{citation |last=Proctor |first=K. Scott |title=Optimizing and Assessing Information Technology: Improving Business Project Execution |year=2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-10263-3}}.</ref> La respondecoj de tiuj kiuj laboras en la fako de informa teknologio estas administrado de retejoj, disvolvigo kaj instalado de programaro, kaj planado kaj administrado de la teknologia vivociklo de la organizaĵo, laŭ kiu oni bontenas ĝisdatigas kaj anstataŭas la aparataron kaj la programaron. == Konsideroj == Evidente la informa teknologio okazigis fortajn ŝanĝojn en la socioj kaj en la tuta mondo. Ĝi ŝanĝis, enorme plibonigis la atingojn de la scienca mondorigardo kaj ebligis neimageblajn rezultojn en la kampo de esplorado en la plej diversaj fakoj de la homa sciaro. Duarange, por la aspektoj rilataj al la ekonomiaj kaj laborlokaj aferoj, ĝi same malfermis pordojn al la plej revoluciaj oportunoj, kiuj vere ŝanĝis la sociekonomiajn flankon de la tuta homa sociaro. === Etikaj problemoj === La kampo de la inform-teknologia etiko estis establita de la matematikisto [[Norbert Wiener]] jam en la 1940-aj jaroj.<ref>{{citation |last=Bynum |first=Terrell Ward |contribution=Norbert Wiener and the Rise of Information Ethics |title=Information Technology and Moral Philosophy |year=2008 |editor1-last=van den Hoven |editor1-first=Jeroen |editor2-last=Weckert |editor2-first=John |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85549-5}} p. 9.</ref> Kelkaj el la etikaj aferoj asociaj kun la uzado de la informa teknologio estas jenaj:<ref>{{citation |last=Reynolds |first=George |title=Ethics in Information Technology |year=2009 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-538-74622-9}} pp.20–21.</ref> * Rompoj de [[kopirajto]]j fare de tiuj kiuj elŝutas stokitajn arkivojn sen permeso de la tenantoj de la kopirajto * Dungantoj kontrolantaj la retmesaĝojn de siaj dungitoj kaj alia uzado de [[Interreto]] fare de tiuj * [[Spamo|Nedezirataj retmesaĝoj]] * [[Kodrompisto]]j alirante al retaj [[datumbazo]]j * Retejoj instalantaj [[kuketo]]jn aŭ [[spionprogramo]]jn por kontroli la retajn kaj eksterretajn agojn de uzantoj * Sklava dependeco de la inform-teknologiaj ebloj, kiuj povas nuligi aliajn rimedojn * Sklava dependeco de la ekonomia [[industrio]] rilata al la informa teknologio kaj de la instancoj kiuj kontrolas la tuton de la informa teknologio * Kontrolado fare de ŝtataj aŭ korporaciaj instancoj ([[banko]]j, [[entrepreno]]j de vendado kaj konsumo ktp.). * Pliampleksigo de la malegaleco inter la sociaj tavoloj kaj geografiaj komunumoj kiuj ne povas aliri al la informa teknologio rilate al tiuj kiuj ĝuas de ties avantaĝoj == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == === En Esperanto === Yves Nevelsteen, ''Komputeko'', E@I, 2008, Partizánske, Slovakio. 94 pp. === En aliaj lingvoj === * Alavudeen, A.; Venkateshwaran, N. (2010), ''Computer Integrated Manufacturing'', PHI Learning, ISBN 978-81-203-3345-1 * Chaudhuri, P. Pal (2004), ''Computer Organization and Design'', PHI Learning, ISBN 978-81-203-1254-8 * Han, Jiawei; Kamber, Micheline; Pei, Jian (2011), ''Data Mining: Concepts and Techniques'' (3a eld.), Morgan Kaufmann, ISBN 978-0-12-381479-1 * Lavington, Simon (1980), ''Early British Computers'', Manchester University Press, ISBN 978-0-7190-0810-8 * Lavington, Simon (1998), ''A History of Manchester Computers'' (2a eld.), The British Computer Society, ISBN 978-1-902505-01-5 * Pardede, Eric (2009), ''Open and Novel Issues in XML Database Applications'', Information Science Reference, ISBN 978-1-60566-308-1 * Ralston, Anthony; Hemmendinger, David; Reilly, Edwin D., eld. (2000), ''Encyclopedia of Computer Science'' (4a eld.), Nature Publishing Group, ISBN 978-1-56159-248-7 * van der Aalst, Wil M. P. (2011), ''Process Mining: Discovery, Conformance and Enhancement of Business Processes'', Springer, ISBN 978-3-642-19344-6 * Ward, Patricia; Dafoulas, George S. (2006), ''Database Management Systems'', Cengage Learning EMEA, ISBN 978-1-84480-452-8 * Weik, Martin (2000), ''Computer Science and Communications Dictionary, 2'', Springer, ISBN 978-0-7923-8425-0 * Wright, Michael T. (2012), "The Front Dial of the Antikythera Mechanism", en Koetsier, Teun; Ceccarelli, Marco (eld.), ''Explorations in the History of Machines and Mechanisms: Proceedings of HMM2012'', Springer, pp.&nbsp;279–292, ISBN 978-94-007-4131-7 == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Informadiko]] * [[Informo-rehavigo]] * [[Interreto]] * [[Komputado]] * [[Serĉilo]] * [[Vikipedio]] {{Bibliotekoj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Information technology|revizio=1229750275}} {{Havenda artikolo|Informa teknologio}} [[Kategorio:Komputiko]] 670b9eaflmn3krfqhamcmej9wp3pwlk 0 225445 9456615 9433288 2026-08-19T08:08:58Z Sj1mor 12103 9456615 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Moers COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Moers in WES.svg |federacia_lando = [[Nordrejn-Vestfalio]] |distriktaro = [[Distriktaro Duseldorfo]] |distrikto = [[Distrikto Wesel]] |alto = 30 |areo = 67,68 |poŝtkodo = 47441–47447 |tel_antaŭkodo = 02841 |aŭtokodo = WES |oficiala_kodo = 05170024 |subdivido = 3 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Rathausplatz 1<br />47441 Moers |retpaĝaro = [https://www.moers.de/ www.moers.de] |komunumestro = Christoph Fleischhauer |komunumestro-partio = CDU }} La urbo '''Moers''' (antaŭe ''Mörs'' kaj ''Meurs'') situas ĉe la [[Rhein#Niederrhein|Niederrhein]] (malsupra parto de la rivero rejno) en la okcidento de la [[Ruhr-regiono]] en [[Nordrejn-Vestfalio]] kaj estas urbo de la [[distrikto Wesel]] en la [[distriktaro Duseldorfo]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Nordrejn-Vestfalio||STATO}}}} la urba komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Nordrejn-Vestfalio|05170024}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Geografie la komunuma teritorio apartenas al la [[regiono Malsupra Rejno]]. [[Dosiero:Lage der Stadt Moers in Deutschland.png|eta|dekstre|Situado de la urbo Moers en Germanio]] Pro la favora situo norde de la Rejn-fervojo kaj okcidente de la Ruhr-regiono Moers nomiĝas ''rulplatformo ĉe la malsupra Rejno''. Moers estas la plej granda urbo de Germanio, kiu nek estas [[eksterdistrikta urbo]] nek administra centro de [[distrikto (Germanio)|distrikto]]. == Geografio == === Geografia situado === La urbo Moers situas sur la [[Rejno|malsuprarejna]] malaltebenaĵo inter la [[Rejno]] kaj ĉeno da [[moreno|morenmontetoj]], kiuj etendiĝas norde de [[Krefeld|Krefeld-Hüls]] norden. Moers situas en la sudo de la [[distrikto Wesel]], 7&nbsp;km okcidente de la [[Ruhr]]-buŝo en [[Duisburg]] kaj 13&nbsp;km norde de [[Krefeld]]. En la planado federacilanda Moers estas taksita kiel mezgranda centro. === Geologio === [[Dosiero:Moers Flächennutzung.jpg|dekstra|240px]] Sub la urboteritorio de Moers kuŝas rezulte de la [[Karbonio|suprakarboni epoko]] [[karbo]]havaj tavoloj en profundeco de 600 ĝis 800 metroj. Sur tiuj troviĝas plejparte tavoloj konsistaj el [[sablo]] kaj [[gruzo]] el la [[devon]]ia kaj [[Terciaro|terciara]] epokoj, dum kiuj la tereno estis malkovrita. Dum la [[plejstoceno]] [[glaĉero]]j ŝovis rulŝtonaĵon el [[Skandinavio]] antaŭen, kiuj en la ĉirkaŭaĵo formis fin[[moreno]]jn el [[argilo]] kaj sablo. La grundotavoloj konsistas el gruzaj kaj sablaj sedimentoj dikaj ĝis 20 metroj. En la postglaciepoko sur la maldekstra teraso de la malsupra Rejno ekestis mikroreliefo pro [[erozio]] kaj ripetfoja translokiĝo de la multnombraj riverbranĉoj. Per proflua akumulado formiĝis iomete pli altaj terenoj, la t.n. ''Donken'' (laŭ la loka dialekto), dum kiam la iamaj Rejnaj disbranĉoj, en kiuj nuntempe troviĝas la senakvigolinioj de la urbo, situas kelkajn metrojn pli malaltaj kaj formas la t.n. ''Kendel''–malaltaĵojn. La sekaj ''Donken'' plejparte estas uzataj agrare, dum kiam sur la ''Kendel'' dominas herbejoj kaj paŝtejoj. === Klimato === Moers havas moderan klimaton. La ĉiujaraj precipitkvantoj de ĉirkaŭ 740&nbsp;mm oscilas je la monataj valoroj inter 46&nbsp;mm februare kaj 81&nbsp;mm junie. La sunbrildaŭro de ĉirkaŭ 1500 horoj ĉiujare situas je la monatvaloroj inter 45 horoj januare kaj 195 horoj aŭguste. La averaĝaj temperaturoj oscilas inter 3 gradoj januare kaj 19 gradoj julie je jara averaĝo det 11 gradoj. (Fonto: Deutscher Wetterdienst, averaĝaj valoro [[1961]]‒[[1990]]). === Urboteritorio === [[Dosiero:moers schloss 211204.jpg|eta|[[Kastelo Moers]]]] Kun areo de 68&nbsp;km² la urboteritorio etendiĝas nord-suden 14,9&nbsp;km kaj okcident-orienten 7,7&nbsp;km. La plej elstaraj altaĵoj en la urboteritorio estas la ŝutmonto ĉe la ''Römerstraße'' (ŝutmonto ''Rheinpreußen'') kun 103,5 m kaj la ''Pattberg'' (ŝutmonto nomita laŭ la iama karbominejo ''Pattberg'' en Moers-Repelen) kun 85 m, la plej malalta loko troviĝas ĉe ''Strommoers'' kaj havas 24 m. La urboteritorio subdividiĝas en jenajn tri urbopartojn, kiuj siaflanke konsistas el pluaj partoj: * Moers: Moers-centro, Asberg, Scherpenberg, Hülsdonk, Hochstraß, Schwafheim, Vinn, Meerbeck * Kapellen: Kapellen centro, Achterathsfeld, Achterathsheide, Bettenkamp, Holderberg, Vennikel, Hülshorst * Rheinkamp: setlejo Utfort, Repelen, Baerler Busch, Genend, Bornheim, Eick-okcidenta, Eick-orienta, Eickerwiesen, Ring, Meerfeld, Muspasch, Rheim, Kohlenhuck, Dong, Eurotec, Tervoort === Najbaraj urboj === [[Dosiero:MoersNachbargemeinden.PNG|frameless|upright|maldekstra]] Situante okcidentflanke de la Ruhr-regiono Moers situas favore rilate al la trafiko al [[Nederlando]] kaj al la [[Ruhr-regiono]] samkiel al la flughaveno Duseldorfo kaj al la [[Duisburg|haveno de Duisburg-Ruhrort]]. Por la norde kaj sude limaj urboj [[Rheinberg]], [[Kamp-Lintfort]] kaj [[Neukirchen-Vluyn]] samkiel por la malantaŭe troviĝantaj kamparaj regionoj kaj por la maldekstrorejnaj urbopartoj [[Duisburg]] (Rheinhausen kaj Homberg) Moers estas meza centro. Kun [[Krefeld]] en la sudo kaj [[Duisburg]] en la oriento Moers limas tuj ĉe du grandurboj, kies ofertaron pri kulturo, libertempumado kaj klerigo civitanoj de Moers kunuzas. == Historio == === Frua historio kaj romia epoko === Arkeologiaj trovaĵoj indikas komencan setlado ĉirkaŭ 2500 a. K. en la ĉirkaŭaĵo de Hülsdonk, ankaŭ trovaĵoj el la jaroj ĉirkaŭ [[500 a.K.]] atestas setladon sur la areo de Moers. Dum la [[Romia Imperio|romia epoko]] Drusus, bofilo de [[Augustus]] fondis en la jaroj 12 - 11 a. K. la kampadejon ''Asciburgium'' sur la areo de la hodiaŭa ''Asberg''. En [[69]] p. K. Claudius Civilis forbruligis la kampadejon dum retirado de la ribelo de la [[batavoj]], tamen ĝi poste estis rekonstruita, por esti finfine forlasita ĉirkaŭ [[85]]. === Mezepoko kaj frua novepoko === En la [[9-a jarcento]] Moers unuafojon estas dokumentita kiel „Murse“ en la [[urbario]] de la [[monaĥejo Werden]]. La urbonomo deduktiĝas verŝajne de ''Moor'' aŭ ''Morast'' ([[marĉo]]) kaj devenas de la fakto, ke la [[meandro|meandra]] malsupra [[Rejno]] kreis grandajn marĉejojn, ene de kiuj la homoj setlis sur pli alte elstaraj lokoj. Ekzemple Moers estis plagata de egaj altakvoj de la Rejno ĝis en la [[18-a jarcento]]. La plej malnovaj partoj de la [[kastelo]] Moers devenas el la tempospaco ĉirkaŭ [[1200]]. En la jaro [[1186]] oni unuan fojon mencias „suverenon“ de Moers el la gento de la ontaj grafoj de la graflando Moers. Inter [[1270]] kaj [[1280]] la Rejno ŝanĝis sian fludirekton, tiel ke la setlejo ne plu situis en tuja proksimeco de la rivero, sed 7&nbsp;km malproksime. La 20-an de julio [[1300]] Moers ricevis la urbajn privilegiojn de reĝo ''Alberto la 1-a''. Sekvis la fortikado de la urbo per muroj kaj foso. En [[1373]] Moers ricevis la [[mono|monfarprivilegion]]. En [[1448]] la [[karmelanoj]] konstruis [[monaĥejo]]n. En [[1493]] pro heredado urbo kaj graflando iris al la domo Wied-Runkel kaj en [[1519]] al la [[grafo]]jn de Neuenahr. En la jaro [[1560]] grafo Hermann enkondukis la [[reformacio]]n en la urbon; tri jarojn poste li ankaŭ enkondukis la juĝosistemon. Sia subteno por la kolonja ĉefepiskopo konvertita al protestantismo ''Gebhard la 1-a Truĥseso de Waldburg'' implikis Moers en la ''Truĥsesan Militon''. [[Dosiero:Schloss stadt moers.jpg|300px|maldekstre|Historia mapo de kastelo kaj urbo Moers]] En la jaro [[1582]] estis fondita la ankoraŭ hodiaŭ ekzistanta ''gimnazio Adolfinum''. Inter [[1586]] kaj [[1597]] [[Hispanio|hispanaj trupoj]] kiel malamikoj de la [[Nederlando|nederlandanoj]] okupis Moers, ĉar grafo Adolfo ankaŭ estis gubernatoro de [[Geldern]] kaj [[Utrecht (provinco)|Utrecht]] kaj militestro de la truĥsesaj trupoj. En [[1594]] la tiutempe ekzilita Walpurgis, la vidvino de Adolf, kiel lasta grafino heredigis sian parencon, ''Maŭricio de Oranio''. Tiu ĉi sieĝis la urbon kaj povis konkeri ĝin sen perforto en [[1597]]. Walpurgis tiam povis vivi en la urbo ĝis sia morto en [[1600]]. Tuj post la konkero de la urbo Maŭricio konstruigis la citadelon laŭ nederlanda modelo, kiu ankoraŭ hodiaŭ stampas la strukturon de la urbaspekto, tiel ke la urbo jam en [[1609]] estis ĉirkaŭita de dentumita ringo el remparsistemo, granda akvofoso kaj bastionoj. Granda brulego en [[1605]] detruis grandan parton de la malnovurbo, kaj en [[1623]] [[pesto]] mortigis 900 homojn, la duonon de la loĝantaro. En la sekvaj jardekoj la urbo travivis sub la nederlandanoj florepokon. Precipe dank‘ al la protekto fare de Nederlando la urbo sukcesis komplete eskapi la tumultojn kaj kaoson de la tridekjara milito kaj resti neŭtrala. Laŭ [[Flandrio|flandra]] tradicio la civitanoj fondis pafanto-asociojn, kiuj fortigis la oficialajn trupojn por protekti la urbon. Tiel ekzemple la plej malnova ankoraŭ aktiva asocio de Moers, la ''Bürgerschützenverein (civitana pafanto-asocio) Hochstraß-Scherpenberg 1650'' reiras je tiu ĉi epoko. {{Ĉefartikolo|Graflando Moers}} === Sub prusa administrado === [[Dosiero:Moers 1800.jpg|eta|dekstre|Urbobildo de Moers ĉirkaŭ [[1800]]]] En [[1702]] la urbo venis pro la hereda sinsekvo al [[Prusio]] kaj en [[1706]] iĝis princlando. Ligita kun tio estis seĝo en la vestfalia kolegaro de imperiaj grafoj kaj per tio rekte submetita al la imperiestro. Komence la civitanoj de Moers ne estis entuziasmaj kaj relegaciis la legaton de la prusa reĝo de la urbo. Finfine la komisiita generalo princo Leopoldo de Anhalt-Dessau sukcesis konkeri la urbon per kaŝa dumnokta surprizatako en la jaro [[1712]] sen sangoverŝo. Sekve reĝo [[Frederiko la 1-a (Prusio)|Frederiko la 1-a]] definitive forpeligis la nederlandanojn el la urbo. En [[1723]] oni instalis propran administracion en Moers. Dum la [[sepjara milito]] mallongan tempon la francoj okupis Moers, kiu devis loĝigi kaj nutri iliajn trupojn. La ''Adolfinum'' iĝis ŝedo. Post fine de la milito [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] de Prusio malkonstruigis la fortikaĵojn. Oni konservis la eksteran remparon, ĉar ĝi estis bezonata kiel digo. La resto iĝis ĝardenaro. En [[1794]] la urbo venis sub [[Francio|francan]] regadon kaj apartenis ekde [[1798]] al la ''Département de la Roer''. Dum la [[viena kongreso]] en [[1815]] la tuta malsupra [[Rejnlando]] kaj per tiu ankaŭ la iama graflando Moers denove estis aligata al la reĝolando Prusio. El la mallonga franca epoko restis la [[Napoléon Bonaparte|napoleona]] [[Franca civila kodekso|civila kodekso]], kiu validis kiel rejnlanda leĝaro ĝis la enkonduko de la [[Civila kodo]] en la jaro [[1900]]. Krome kelkaj francaj soldatoj eksetlis en Moers, tiel ke la parto de la katolika loĝantaro kreskis. Sub franca regado Moers perdintis la administran rezidejon, la kompetentecon pri Krefeld kaj la impostadministracion. Je teruro de siaj civitanoj tio ne estis restarigita sub prusa regado. [[Dosiero:Moers Altstadt vor 1899.jpg|eta|maldekstre|Urbobildo de Moers fine de la [[19-a jarcento]]]] Kadre de la prusa administra organizado la 23-an de aprilo [[1816]] Moers venis al distrikto Rheinberg kiel unu el pli ol 40 distriktoj de la provinco Jülich-Kleve-Berg, la posta Rejnprovinco. Jam en [[1823]] oni unuigis tiun ĉi nove fonditan [[distrikto]]n kun la subdistrikto Geldern. La [[19-a jarcento]] pasis por la civitanoj de Moers plejparte trankvile kaj kontemple. Iom post iom ekestis kelkaj establaĵoj gravaj por la infrastrukturo. En la jaro [[1820]] oni fondis la instruistan seminarion kun Adolph Diesterweg kiel unua direktoro. Lia posteulo, [[Franz Ludwig Zahn]], elkonstruis ĝin ekde [[1832]] kaj en [[1866]] ekloĝis en la novkonstruita domo ĉe la hodiaŭa ''Wilhelm-Schroeder''-strato (hodiaŭa ''Adolfinum''). Jam en [[1836]] Zahn establis por la loĝigo de la referendarioj la t.n. prepariĝantejon, poste pliampleksigita en internulejon kaj sur la bieno ''Fild'' elkonstrita kiel ''Martinsstift''. Gravan ŝancon preterpasigis la urbo, kiam ĝi defendis sin kontraŭ la intenco de la administracio en Kleve, starigi morusoplantejon sur la komunlando ĉe la ''Moerser Heide'' (erikejo). Tiel Krefeld iĝis silkprodukta urbo. Tamen tekstilentreprenisto el Duisburg, Friedrich Wintgens, fondis proksime de la kastelo kotonŝpinejon. La entrepreno estis ege sukcesa. Dum la kulmina epoko ĝi havis pli ol 200 dungitojn. Wintgens povis akiri kaj renovigi la kastelon samkiel sur pluaj areoj metigi la kastelparkon. En [[1857]] oni nuligis la unuigon de la distriktoj [[Rheinberg]] kaj [[Geldern]] okazinta en [[1823]]. Nun Moers iĝis rezidejo de la novfondita [[distrikto]] Moers. Samtempe oni enkondukis en Moers la prusan urbosistemon kaj krome formis la urbestrejo ''Moers-Land''. Ekde [[1873]] ekzistas en Moers stratlumigado surbaze de gaso. Unuajn fervojliniojn ekfunkciigis la ''Rheinische Bahngesellschaft'' en [[1882]] al Krefeld kaj la ''Märkische Eisenbahngesellschaft'' en [[1883]] al Homberg. En [[1894]] la urbo transprenis la gasprovizejon de la ''Rheinischen Energie AG''. En ''1901'' okazis la konstruado de la akvoprovizejo Vinn kun la intertempe monumentprotektata akvoturo. Je la 200-jara aparteno al Prusio en [[1902]] alvojaĝis imperiestro [[Vilhelmo la 2-a (Germana Imperiestro)|Vilhelmo la 2-a]]. Pro ĉi tiu okazo oni starigis la memorejon ĉe la malnova foiro Altmarkt. Ekde [[1884]] ĝis [[1914]] en Repelen aktivis la pastro Emanuel Felke, kiu en la tiama vilaĝo starigis sanatorion por [[naturkuracado]] kaj la ''Jungborn''-parkon. [[Dosiero:Moers-Zeche Rheinpreußen Schacht 4-Förderturm.jpg|180px|maldekstre|Elminigargano sur ŝakto 4]] Komence de la [[20-a jarcento]] la [[karbo]][[minado]] ŝanĝis la urbon. Dum kiam en [[1900]] ankoraŭ 6.000 homoj loĝis en la urbo kaj pluaj 6.000 en la urbestrejo, tiuj ĉi nombroj multobliĝis en la sekvaj jaroj. Per la instalado de [[ŝakto]] 4 de la karbominejo ''Rheinpreußen'' la 15-an de septembro [[1900]] la karbominado ankaŭ atingis la urbon Moers. Ekde [[1904]] ĝis [[1913]] oni konstruis por ĉirkaŭ 10.000 almigrintoj la ministan setlejon Meerbeck-Hochstraß, kiu nun post ampleksa sanigo estas ŝatata loĝloko. Ankaŭ en la trafiko estis kelkaj ŝanĝoj. La 1-an de julio [[1901]] forfalis la vojimposto sur la strato ''Moers-Homberger Aktienstraße'', la hodiaŭa ''Homberger Straße''. En [[1903]] ekfunkciis la fervojligo ekde Duisburg trans [[Duisburg|Rheinhausen]] kaj Moers al [[Kleve]]. Por plibonigi la trafikajn kondiĉojn en [[1907]] oni malkonstruis ''Mattorn'', la lasta urbopordego de Moers. En [[1909]] ektrafikis la publika trafikejo ''Moerser Kreisbahnen''. Grava progreso estis la ekfunkciigo de la tramlinio Moers-Homberg en la jaro [[1908]], kiu ekde [[1914]] trans la Rejn-ponto atingis Ruhrort. Same ekde [[1920]] ekzistis tramlinio trans Kapellen al Krefeld samkiel linio al [[Kamp-Lintfort]]. Ekde [[1911]] ekzistas elektroprovizado por la centro de Moers. === Post la unua mondmilito === [[Dosiero:Moers Alter Schlachthof.jpg|eta|La malnova buĉejo de Moers konstruita en la [[Secesio (stilo)|secesistilo]]]] Post la [[unua mondmilito]] [[Belgio|belgaj trupoj]] okupis Moers. La loĝantaro suferis pro senlaboreco kaj la devigitaj enkvartirigoj de la belgaj soldatoj. La tumultoj en la [[Ruhr-regiono]] inter okupantoj kaj kontraŭstaraj laboristoj plejparte preteris la urbon, kvankam fojfoje ekestis konfliktoj inter okupantoj kaj loĝantoj kaj moers estis separita de la Germana Regno. La loĝantaro suferis de la inflaciego de la jaro [[1923]]. Por malŝarĝo de la loĝantaro en 1923 ekestis la setlejo ''Matthek'' kiel kvartiro por belgaj soldatoj, kiun oni poste alikonstruis en loĝkvartalon. En [[1924]] oni fondis la publikan persontransporto-entreprenon ''Niederrheinische Verkehrsgesellschaft'', kiu kreis per busoj novajn longdistancajn trafikligojn. La belga okupado finiĝis la 31-an de januaro [[1926]] kaj komencis fazo de solidigo. La evoluo en la minado pludaŭris. En [[1927]] resp. [[1934]] la Pattberg-ŝaktoj en Repelen reekfunkciis. Samtempe en la jaroj [[1930]] ĝis [[1936]] ekestis la setlejo ''Repelen''. En la kemiaj uzinoj de Meerbeck (nun SASOL) oni produktis ekde ''1936'' sintezan [[benzino]]n el karbo. La politika vivo de la urbo estis malunueca dum la dudekaj daroj. Treege nacikonservativa burĝa socio en la malnova urbo unuflanke kaj preskaŭ unuiĝinta maldekstruma laboristaro en la setlejoj Meerbeck, Hochstraß kaj Matthek aliaflanke formis blokojn pleje sendependajn unu de la alia. Ankaŭ se [[Joseph Goebbels]] jam [[1925]] retoris en Moers, la nazia [[NSDAP]], kies loka grupo Moers estis fondita en [[1926]], ĝis [[1928]] ne grave rolis kiel [[partio]]. El la balotoj al la regna [[parlamento]] en [[1928]] en Moers ĝi gajnis nur 1,7 %. dum la komunumaj balotoj ĝi gajnis [[1929]] almenaŭ du seĝojn. Tute alie tamen estis do la situacio en [[1930]] per spektakla sukceso de la NSDAP ankaŭ en Moers, kie ĝi kun 28,2 % iĝis la plej forta partio. Gvidantoj estis la gazetvendisto '''Bollmann''' kaj la bestkuracisto '''Bubenzer''', kiujn baldaŭ aliĝis la iama membro de la katolika Zentrum-partio '''Bruno Heger'''. En [[1930]] oni fondis la nazian junularorganizon ''Hitlerjugend''. En [[1933]] la partio en la distrikto Moers havis jam 3.000 membrojn. Fono de tiu ĉi evoluo estis ankaŭ en Moers la ekonomia krizo ekde 1929/30, pro kiu la minentreprenoj ekde [[1930]] amase maldungis laboristojn. La nombro de senlaboruloj preskaŭ duobliĝis ĝis [[1932]]. La kreska mizero instigis la maldekstruman laboristaron batali surstrate kontraŭ la naziaj aliancanoj de la entreprenistaro, kio sekvigis vunditojn kaj eĉ mortojn. Ankoraŭ longe post la milito restis la opinio, ke Moers fakte ne estintis nazia, sed [[Konservativismo|nacikonservativa]]. Tamen nek la balotorezultoj nek la sinteno de burĝoj kaj entreprenistoj ĝis la evangela eklezikomunumo, kiu disponigis al la NSDAP sian grandan salonegon kiel kunsidejo, aprobas tion. === Dum la nazia epoko === Post nomumiĝo de [[Adolf Hitler]] kiel regna kanclero la [[30-a de januaro|30-an de januaro]] [[1933]] la potencakiro okazis same kiel en la tuta regno. Jam la [[31-a de januaro|31-an de januaro]] 700-kapa aro el anoj de SA, SS kaj [[Der Stahlhelm]] marŝis venkoebrie en la kolonion Meerbeck, kie okazis interpafadoj, sed neniu estis serioze vundita. Analogaj almarŝoj ankaŭ okazis en la laboristosetlejoj de la najbarlokoj, ekz. en Rheinhausen, Homberg kaj Repelen. La policio estis en ĉi tiu situacio laŭnombre ege malsupera kaj senpotenca. En la sekvaj tagoj oni malpermesis kunvenojn de la [[Komunismo|komunisma]] KPD kaj eĉ de la socialdemokratisma SPD por eviti „tumultojn“. Post la Reichstag-brulego la [[27-a de februaro|27-an de februaro]] 1933 komencis la arestadoj de la KPD-estroj, kaj la [[28-a de marto|28-an de marto]] 1933 estis arestitaj 137 personoj en la distrikto Moers. Tiel la nazioj senkapigis la ununuran organizaĵon, kiu kapablus defendi sin sur sama nivelo. En la sekvaj jaroj la estroj de la KPD, sed ankaŭ de la SPD estis sisteme persekutata. Fama listo de la mortviktimoj kiel sekvo de [[rezisto]] kaj persekuto el la suda malnova distrikto Moers surhavas 42 nomojn sen judaj civitanoj. El Meerbeck ankaŭ originis [[Johann Esser]], la poeto de la [[Kanto de la marĉsoldatoj]], kiun li verkis en la [[koncentrejo Börgermoor]] kaj kiu iĝis simbolo de la rezisto kontraŭ la [[faŝismo]]. En [[1928]] en Moers vivis ĉirkaŭ 230 [[judo]]j, do preskaŭ unu elcento de la loĝantaro. Ili estis plene integriĝintaj kaj aktivis plejparte kiel negocistoj kaj metiistoj. [[Paul von Hindenburg|Hindenburg]] ankoraŭ en [[1931]] gratulis la multjaran urbokonsilanton Issak Kaufmann pro lia 85-a naskiĝtago kaj en la gazetaro aperis omaĝo. Sed post la potencakiro de la nazioj ĉio rapide ŝanĝis. La 28-an de marto ĉie en Germanio okazis bojkoto kontraŭ judaj vendejoj, kiun SA kaj SS perforte realigis ankaŭ en Moers. Sekve multaj judoj forlasis Moers, multaj perdis siajn ekzistobazojn kaj devis embarase vendi siajn havaĵojn. La juda lernejo devis plurfoje ŝanĝi la lokon, ĝis kiam ĝi estis fermita en [[1939]]. Dum la [[kristala nokto]] la [[sinagogo]] ja estis detruita, sed pro la tujaj najbardomoj ne ekbrulita. Ĉ. 60 judoj finfine ankoraŭ vivis en Moers, kiam la nazioj la 1-an de oktobro [[1941]] ankaŭ formale malpermesis la elmigradon, kunpremitaj en kvin t.n. judodomoj. La unua fortransporto de 40 personoj okazis la 13-an de decembro 1941. Krom malmultaj esceptoj la Moers-anoj rigardis tion neimplikite. Post du pluaj transportoj en aprilo kaj julio [[1942]] la nazioj povis registri, ke Moers estas senjuda. Ke ili dum tio pretervidis unu familion en Matthek, kiun kaŝis ĝia ĉirkaŭaĵo kaj kuraĝa urbodungito, estas feliĉa sorto. Duran sorton suferis ankaŭ la [[militkaptito]]j kaj la deviglaboruloj deportitaj el [[Rusio]], [[Pollando]] kaj [[Ukrainio]]. En [[1940]] estis ĉirkaŭ 1.000, komence de [[1942]] onis nombris en la distrikto Moers 3.000 militkaptitojn en 23 eksterlandanaj tenejoj. Krom en la minado multaj el ili laboris ankaŭ sur bienoj, en industriaj kaj konstruaj entreprenoj. La vivokondiĉoj estis kruelaj kaj ne-hominda. Multaj mortis pro subnutrado, senfortiĝo sed ankaŭ je la sekvoj de perforto. Dum la bombardadoj eksterlandanoj ne rajtis sinprotekti en la [[bunkro]]j. Nur sur la tombejo ''Lohmansheide'' proksime de la ŝakto ''Rheinpreußen'' 5/9 ekzistas 141 tomboj. Oni taksas la nombron de mortintoj en Moers je pli ol 200. La distrikto Moers dokumentis la morton de 558 rusaj deviglaboruloj. Pri aliaj naciecoj inkluzive la francoj, belgoj kaj nederlandanoj ne ekzistas ĉi-rilatajn nombrojn. Sed ankaŭ la loĝantaro de Moers registris konsiderindajn viktimojn. El la 5.000 soldatoj rekrutitaj en Moers 975 batalmortis aŭ perdiĝis. Estis 150 civilaj bombviktimoj. En Meerbeck, kie la bombardoj estis ege fortaj pro la fuelfabrikoj, de la 3.000 setlodomoj preskaŭ ĉiuj estis damaĝitaj kaj 1.000 preskaŭ komplete detruitaj. === Post la dua mondmilito === [[Dosiero:moers altmarkt 211204.jpg|eta|maldekstre|Malnova foiro, Moers]] [[Dosiero:Moers Friedrich Pfefferstraße.JPG|eta|dekstre|Piedirantozono en Moers (Pfeffer- / ĉeangule Friedrichstraße; onte: Hanns-Dieter-Hüsch-Platz)]] [[Dosiero:Moers Altes Brauhaus.JPG|eta|dekstre|Iama bierfarejo, hodiaŭa kafejo en la piediranta zono de Moers]] Fine de la [[dua mondmilito]] la 4-an de marto [[1945]] [[Usono|usonaj]] trupoj konkeris la urbon. En [[1948]] la socialdemokrata rezistmovadano [[Hermann Runge]] estis vokita en la parlamentan konsilantaron por ellaboradi la konstitucion kaj ekde [[1949]] ĝis [[1957]] li estis membro de la germana federacia parlamento. En [[1952]] oni malfunkciigis la tramliniojn anstataŭante ilin per [[trolebuso]]j. La tuta tereno inter Rheinberg, Kamp-Lintfort, Neukirchen, [[Duisburg|Rheinhausen]] kaj [[Duisburg|Duisburg-Ruhrort]] estis elektrizitaj sur vojo de 55&nbsp;km. La regiono do havis unu el la plej vastaj trolebusretoj en Germanio, ĝis kiam en [[1968]] oni ŝanĝis je nura bustrafiko. Per sanigo de la malnova urbocentro ekde [[1965]] laŭ strikta atento de la historiaj strukturoj Moers ricevis allogan centron, kiu iĝis ekde [[1972]] ŝatata kaj ankaŭ transregione gravaj aĉetumejo kaj renkontejo pro ŝanĝo en piediranta zono. La 1-an de januaro 1975 Moers iĝis grandurbo kaŭze de la [[komunuma reformo]]. Reage al la ekde fine de la [[1960-aj]] jaroj montriĝanta krizo de la minado oni unue en Hülsdonk komencis evoluigi novajn industriterenojn. En 1978 oni ŝanĝis je la gasprovizado ekde [[koaksigejo]]- al tergaso. En la jaro [[1980]] la urbo akiris la plej grandan parton de la minista setlejo Meerbeck kaj funde sanigis ĝin dum tempospaco de 15 jaroj. La urbaj entreprenoj de Moers akiris en [[1988]] de la elektroprovizanto RWE la provizoreton por Kapellen kaj Meerbeck kaj transprenis la tiean elektroprovizadon. En [[1990]] kaj [[1993]] oni fermis en Moers la ŝaktejojn minejo Rheinpreußen kaj ŝaktejo Pattberg. La urbo reagis evoluigante la teknologiterenon Eurotec. Ekde [[1997]] sekvis la elkonstruo de la graflanda metiotereno Genend kiel komunprojekto de la urboj [[Kamp-Lintfort]], [[Neukirchen-Vluyn]] kaj Rheinberg. En [[1998]] oni elfunde aliformigis en la centro la straton Homberger Straße, por fari ĝin pli alloga por la aĉetumado. En la jaro [[2000]] la urbo festis sian 700-jaran ekziston. === Religioj === La plej malnovan preĝejon oni konstruis dum la [[10-a jarcento|10-a]] aŭ [[11-a jarcento]]. Ĝi staris tie, kie hodiaŭ troviĝas la malgranda kapelo sur la malnova tombejo ĉe la ''Rheinberger Straße'', kaj nomiĝis ''Bonifatiuskirche''. Komence Moers apartenis al la [[ĉefepiskopejo Kolonjo]] kaj estis subigita al la ĉefdiakonejo [[Xanten]]. [[Dosiero:Moers EvangelischeKirche.JPG|eta|dekstre|Evangela urbopreĝejo Moers]] En [[1560]] grafo Hermann de Moers-Neuenahr enkondukis la [[reformacio]]n en Moers. Post tio Moers estis dum multaj jarcentoj plejparte protestanta urbo. Dominis la [[Reformita Eklezio|reformita]] konfesio. Pro la transiro al [[Prusio]] la reformitaj komunumanoj subis la prusan reformitan konsistorion en [[Berlino]] kaj apartenis tiel al la evangela eklezio en Prusio (kiu ekde [[1817]] estis unuiĝinta eklezio) resp. al ties rejnlanda provinceklezio. Moers iĝis rezidejo de [[superintendanto]], el kiu poste ekestis la eklezidistrikto Moers ene de la evangela eklezio en [[Rejnlando]]. Hodiaŭ ĉiuj evangelaj / reformitaj eklezikomunumoj de la urbo Moers samkiel de la ĉirkaŭaj urboj kaj komunumoj apartenas al la ''Eklezidistrikto Moers''. La '''evangela urbopreĝejo''' estas la Johano-preĝejo, iama monaĥopreĝejo konstruita en la [[13-a jarcento]]. Unu el la plej malnovaj preĝejoj en Moers estas ankaŭ la preĝejo de Repelen, origine el la [[7-a jarcento]]. La preĝejo en Repelen unue apartenis al la [[monaĥejo]] [[Echternach]], poste al [[Kolonjo]]. Oni supozas, ke Willibrord, ([[686]] – [[754]]), abato de la monaĥejo Echternach, konstruigis la preĝejon. En [[1176]] la kolonja ĉefepiskopo destinis ĝin al la kelistejo de la [[kolegiato]] Xanten. La preĝejo verŝajne apartenas al la 7 plej malnovaj preĝejoj de la [[Sankta Romia Imperio]]. Malnova dokumento el la jaro [[855]] pruvas, ke la riĉa kaj altranga nobelulo Hattho el „Reple“ donacis al la monaĥejo Echternach „vilaon“, nobelrezidejon kun ĉiuj akcesoraĵoj: herbejoj, arbaroj, akvejoj, muelejoj ktp., samkiel 42 servutuloj kaj preĝejo konsekrita de Willibord mem. Diversaj papoj dum la sekvaj jarcentoj ripetfoje konfirmis al la monaĥejo Echternach tiun ĉi posedaĵon. En la ''reformita eklezio en Asberg'' troviĝas vidinda [[arta instalaĵo]] (teksita „biblitapiŝo el diversaj biblieldonaĵoj tonditaj en mallarĝajn striojn) el la [[1990-aj]] jaroj. Krom la Evangela Eklezikomunumo Moers (urbocentro) sur la urba teritorio Moers ekzistas en jenaj urbopartoj pluajn sendependaj eklezikomunumoj: Asberg, Eick, Hochstraß, Kapellen, Meerbeck, Scherpenberg, Schwafheim kaj Utfort. [[Dosiero:Moers Katholischer KiGa.jpg|eta|maldekstre|Unua katolika preĝejo post la reformacio, hodiaŭ: Marienheim / infanĝardeno]] Nur en la [[18-a jarcento]] [[Romkatolikismo|katolikoj]] i.a. el [[Silezio]] translokiĝis al Moers. En [[1773]]/[[1774|74]] ili povis starigi provizoran paroĥan preĝejon proksime de la kastelo (hodiaŭ: Marienheim / infanĝardeno). La '''preĝejo S-ta Jozefo''' nur la 29-an de aŭgusto [[1871]] konsekrita. Ĝis [[1802]] la katolikoj apartenis al la ĉefepiskopejo Kolonjo. Post ties malfundado ili venis al la episkopejo [[Akeno]], kiu tamen jam en [[1821]]/[[1825]] estis malfundita. Tiel Moers en [[1828]] venis al la episkopejo [[Monastero]]. Moers iĝis rezidejo de [[dekanato]], kiu apartenas al la distrikta dekanato [[distrikto Wesel|Wesel]] ene de la regiono Malsupra Rejnlando. En la urboteritorio de Moers ekzistas jenaj katolikaj [[paroko]]j: [[Sankta Barbara]] (Meerbeck), [[Sankta Bonifacio]] (Asberg), [[Ida|Sankta Ida]] (Eick-West), [[Sankta Jozefo]] (urbocentro), [[Sankta Konrado]] (Scherpenberg), [[Ludgero|Sankta Ludgero]] (Kapellen), [[Sankta Maria]] (Hochstraß), [[Marko (evangeliisto)|Sankta Marko]] (Schwafheim; kiel filialpreĝejo de Sankta Bonifacio) kaj [[Sankta Marteno]] (Repelen).<br /> Sankta Jozefo, Sankta Bonifacio (kun Sankta Marko) kaj Sankta Ludgero formas ekde [[2004]] komunan parokon. Krom la evangelaj kaj katolikaj komunumoj en Moers ekzistas ankaŭ liberaj ekleziaj komunumoj, inter ili evangela-libereklezia komunumo de la [[Baptismo|baptistoj]], evangela-libereklezia komunumo (Kristo-komunumo), kiu apartenas al la Ligo de Liberekleziaj Pentekostaj Komunumoj samkiel du liberaj evangelaj komunumo en Scherpenberg kaj Schwafheim. [[Dosiero:MO Moschee Römerstraße 02.JPG|eta|Moskeo je la Römerstraße]] Krome en Moers ekzistas pluraj komunumoj de la [[novapostola eklezio]] samkiel de la [[Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj]] kaj la komunumo de la sepataga-adventistoj. Pro la enmigrado de eksterlandaj laboristoj ekde la [[1960-aj]] jaroj Moers havas nomindan parton da civitanoj da [[Islamo|islamanoj]], por kiuj la [[Turkio|turkislama]] kultasocio establis en la urboparto Meerbeck [[moskeo]]n. Krome ekzistas [[Sikismo|sik]]-komunumo kun propra [[templo]]. La memoron pri la juda komunumo en Moers, detruita pro la [[holokaŭsto]], konservas la "Societo por kristan-juda kunlaboro Moers" kaj, en la kadro de la german-israela urboĝemeliĝo, la "Partnereca Asocio Ramla-Moers". === Teritoriaj reformoj === La 1-an de januaro [[1906]] la komunumoj resp. markitejoj Hülsdonk, Hochstraß, Vinn, Asberg kaj Schwafheim, kiuj ĝis tiam apartenis al la kamparurbestrejo Moers, estis enkomunumigata en la urbon Moers. <br />En [[1910]] oni formis la komunumon Repelen-Baerl kaj alinomis ĝin en [[1950]] en Rheinkamp. <br />La 1-an de januaro [[1975]] oni unuigis kadre de la 2-a [[teritoria reformo]] la komunumojn Kapellen kaj Rheinkamp kun la urbo Moers. La komunumparton Baerl de la ĝistiama komunumo Rheinkamp oni enkomunumigis en la urbon [[Duisburg]]. La [[loĝantaro]] de la urbo Moers superis la limon al 100.000, Moers iĝis per tio [[grandurbo]], kiun oficiale konfirmis la [[censo]] de [[1987]]. <br />Samtempe la distrikto Moers estis malfundita kaj kunigita kun konsiderindaj partoj de la iamaj [[distrikto]]j Dinslaken kaj Rees al nova malsuprarejna [[distrikto Wesel]]. Rezidejo de la nova distrikto iĝis [[Wesel]]. === Loĝantarevoluo === En [[1920]] Moers havis 25.000 loĝantojn, ĝis [[1965]] tiu ĉi nombro duobliĝis je 50.000. Per la enkomunumigo de la lokoj Rheinkamp (40.924 loĝantoj en [[1974]]) kaj Kapellen (6.267 loĝantoj en 1974) la 1-an de januaro [[1975]] la loĝantaro de la urbo Moers transpaŝis la limon de 100.000, per kio ĝi iĝis [[grandurbo]]. En [[2002]] la loĝantarnombro atingis kun 108.019 sian historian maksimumon. En [[2004]] la kvoto de la eksterlandanoj je la tuta loĝantaro sumiĝis laŭ indikoj de la urbadministrado je ĉirkaŭ 10 elcentoj (10.674 Personen). Fine de decembro [[2006]] en Moers loĝis laŭ kompletigoj de la ''Landesamt für Datenverarbeitung und Statistik Nordrhein-Westfalen'' 107.180 homoj kun ĉefloĝejo. == Politiko == === Urbestroj kaj urbdirektoroj === Ĉepinte de la urbo Moers ekde [[1300]] ĝis [[1795]] staris la [[urbestro]], la [[skabeno]]j kaj la [[urbokonsilantaro]]. La loĝantaro rajtis influi la konsilantaron per t.n. „Gemeinsleute“ (komunuloj). Dum la franca okupado la urbestro samtempe estis prezidanto de la [[kantono]] Moers. Ekde [[1815]] oni elektis urbestrojn kaj urbokonsilantojn laŭ la prusa regularo. La fleksiĝema Dr. Fritz Eckert sukcesis teni sian postenon ekde la imperiestra epoko trans tiu de la [[Vajmara Respubliko]] ĝis en tiu de la [[naziismo]]. Post tiam la nazioj instalis urbestrojn el la vicoj de la [[NSDAP]]. Post la [[dua mondmilito]] la [[militregistaro]] de la [[brite okupita zono de postmilita Germanio]] instalis novan urbestron kaj en [[1946]] enkondukis komunumkonstitucion laŭ brita modelo. Post tiam ekzistis urbokonsilantaro elektita de la popolo. La konsilantaro komence elektis el siaj vicoj la [[urbestro]]n kiel prezidanton kaj reprezentanton de la urbo, kiu honorofice aktivis. Krome la urbokonsilantaro elektis ekde [[1946]] ankaŭ profesian urbodirektoron kiel estron de la urbadministracio. En [[1999]] oni rezignis la duoblan estradon en la urbadministracio. Ekde tiam ekzistas nur la ĉefofica [[urbestro]]. Tiu ĉi estas prezidanto de la konsilantaro, estro de la urbadministrado kaj reprezentanto de la urbo. En 1999 unuafoje la civitanoj rajtis elekti lin rekte. La unua rekte elektita urbestro iĝis Rafael Hofmann ([[CDU]]). {| | valign="top" | '''Urbestroj ekde 1815''' * 1815‒1820: Wilhelm Urbach * 1822‒1830: von Nievenheim * 1830‒1850: Friedrich Adolf Vinmann * 1850‒1859: Karl von Strampff * 1860‒1864: Gottlieb Meumann * 1864‒1897: Gustav Kautz * 1898‒1910: August Craemer * 1910‒1915: Dr. Richard Glum * 1917‒1937: Dr. Fritz Eckert * 1937‒1941: Fritz Grüttgen * 1943‒1945: Peter Linden * 1945‒1946: Dr. Otto Maiweg * 1946: Karl Peschken * 1946‒1952: Wilhelm Müller * 1952‒1977: Albin Neuse ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]) * 1977‒1999: Wilhelm Brunswick ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]) * 1999‒2004: [[Rafael Hofmann]] ([[CDU]]) * 2004 ĝis nun: [[Norbert Ballhaus]] ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]) | valign="top" | '''Urbdirektoroj 1946‒1999''' * 1946‒1947: Dr. Otto Maiweg * 1947‒1952: Dr. Heinrich Hilger * 1953‒1965: Wilhelm zum Kolk * 1966‒1973: Dr. Wilhelm Jansen * 1973‒1985: Heinz Oppers ''1973-1975 provizore'' * 1985‒1994: Karl Friedrich Wittrock * 1994‒1999: Gerd Tendick |} === Urbokonsilantaro === La 54 seĝoj en la [[urbokonsilantaro]] dispartiĝas laŭ la rezulto de la [[komunumaj balotoj]] 2004 jene sur la apartajn partiojn: {| |- class="hintergrundfarbe6" | <div align="center">Partio</div> || <div align="center">Seĝoj</div> |- style="background-color: #ffffff" | valign="center" | [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands]] || <div align="right">22</div> |- style="background-color: #ffffff" | valign="center" | [[Christlich Demokratische Union Deutschlands]] || <div align="right">18</div> |- style="background-color: #ffffff" | valign="center" | [[Bündnis 90/Die Grünen]] || <div align="right">5</div> |- style="background-color: #ffffff" | valign="center" | [[Freie Demokratische Partei]] || <div align="right">4</div> |- style="background-color: #ffffff" | valign="center" | [[Freie Wähler|Freie Bürger-Gemeinschaft Moers (FBG)]] || <div align="right">3</div> |- style="background-color: #ffffff" | valign="center" | [[Die Linke]] || <div align="right">2</div> |} === Buĝeto === La urbo Moers tenis en la jaro [[2005]] [[buĝeto]]n kun totalaj elspezoj da 218 milionoj da eŭroj. Je tio ekzistas struktura deficito da 19,7 milionoj da eŭroj, tiel ke necesis buĝetostabiliga koncepto, por ke la federacia lando [[Nordrejn-Vestfalio|NRV]] permesu la buĝeton. === Urboblazono === [[Dosiero:DEU Moers COA.svg|eta|Blazono de la urbo Moers]] La [[blazono]] de la urbo Moers montras sur fendita ŝildo antaŭe en arĝento ruĝan murdentoturon kun malferma, nigra falkradraĵo, malantaŭe en oro nigran trabon. La blazonon transdonis la regdistrikta prezidanto en [[Duseldorfo]] al la urbo la 30-an de oktobro [[1975]]. Temas pri la malnova blazono de la urbo Moers antaŭ la teritoria reformo. La turo simbolas la fortikaĵon, el kiu evoluis la hodiaŭa kastelo kaj tiel la iama rezidurbo de la graflando Moers. La ora ŝildo kun la nigra trabo estis la simbolo de la regantoj de Moers, kiuj ekde ĉirkaŭ [[1250]] ĝis [[1300]] nomiĝis grafoj de Moers. Tiu ĉi blazono jam aperas en la plej malnovaj urbo- kaj skabenosigeloj kiel malgrandaŝildeto malantaŭ la murdentoturo, la simbolo por la fortikita urbo. Ekde ĉirkaŭ [[1500]] la urboblazono havas sian hodiaŭan formon. La urba [[flago]] estas nigra-flava kovrita per la blazono. === Partneraj urboj === La urbo Moers havas jenajn [[ĝemelurbo]]jn: * [[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|border|20px]] [[Maisons-Alfort]], [[Francio]], ekde [[1966]] * [[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|border|20px]] [[Bapaume]], departemento [[Pas-de-Calais]], [[Francio]], ekde [[1974]] * [[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|border|20px]] [[Knowsley]] ĉe [[Liverpool]] ([[Britio]]), ekde [[1980]] * [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|border|20px]] [[Ramla]] (רמלה), [[Israelo]], ekde [[1987]] * [[Dosiero:Flago-de-Nikaragvo.svg|border|20px]] [[La Trinidad (Nikaragvo)|La Trinidad]], departemento [[Estelio]], [[Nikaragvo]], ekde [[1989]] * [[Dosiero:Flag of Brandenburg.svg|border|20px]] [[Seelow]], [[Brandenburgio]], ekde [[1990]] == Kulturo kaj vidindaĵoj == === Teatro, muziko kaj muzeoj === [[Dosiero:Moers Martinsstift.jpg|eta|dekstre|en la iama Martin-kolegitato hodiaŭ troviĝas la muziklernejo Moers]] [[Dosiero:moers staedt galerie peschkenhaus 211204.jpg|eta|Galerio Peschkenhaus (malnova Bürgerhaus)]] [[Dosiero:Moers Ärztehaus.JPG|eta|Kuracistodomo (iama sanoficejo kaj elorigina ŝparbanko)]] [[Dosiero:Moers Meerbeck2.JPG|eta|Minista setlejo Meerbeck]] [[Dosiero:Moers Aumühle.jpg|eta|La ''Aumühle'' (proksime de amuzoparko)]] [[Dosiero:Moers Vredenhof.JPG|eta|La Vredenhof, historia bieno en klasika konstrustilo de la Malsupra Rejnlando]] * La kastelteatro Moers, la teatro en la kastelo de Moers, estas unu el la plej malgrandaj urbaj teatroj en Germanio. Pro modernaj enscenigoj ĝi akiris ankaŭ transregione bonan famon. * La ĉambrorkestro Moers fondita en [[1967]] prezentas koncertojn, i.a. ankaŭ en la kastelkorto samkiel en la koncertejo de la muziklernejo. * La [[1908]] fondita graflanda muzeo pri historio kaj popolarto ankaŭ troviĝas en la kastelo. Krom pri permanenta ekspozicio pri hejmurba historio la muzeo disponas pri granda kolekto da pupdometoj. Aldone regule okazas ŝanĝaj ekspozicioj. * La muziklernejo de Moers ekzistanta ekde [[1968]] instruas ĉirkaŭ 1.800 lernantojn. En la iama Martin-kolegiato la muziklernejo kaj la aliaj muzikistoj koncertas. * La urban galerion en la Peschkenhaus la urbo volis malfermi pro tro altaj kostoj post funkciado ekde [[1972]] ĝis [[2002]]. Tial pro privata iniciativo oni fondis la asocion ''Bürgeraktiengesellschaft'', kiu aĉetis la domon kaj daŭrigis la ekspoziciojn de nuntempa arto el la regiono. * TIM, ekde [[1979]] ekzistanta infan- kaj junulteatro de Moers, baziĝas sur privata iniciativo. Ĝi havas konstantan ludejon en la ''Geschwister-Scholl-Gesamtschule''. * Motorciklomuzeo en la urboparto Asberg montras pli ol 300 historiajn motorciklojn. * La rejnlanda minitinero kiel parto de la itinero de la industrikulturo kondukas ankaŭ tra Moers kun la stacioj Schachtanlage Pattberg, Halde Pattberg, Schachtanlage Rheinpreußen 4, Schachtanlage Rheinpreußen 5/9, Eurotec Technologiepark, Halde Rheinpreussen kaj Kolonie Meerbeck. === Arkitekturaĵoj === * La kastelo estas ekkonilo de la urbo. Antaŭ la kastelo staras la memoraĵo pri elektoprincino Luise Henriette de Brandenburgo, kreita en [[1904]]. * La transdaŭrinta ekstera remparo de la iama [[fortikaĵo]] Moers ankoraŭ hodiaŭ ĉirkaŭas la tutan urbocentron kaj limigas la kastelparkon de Moers, kiu servas kiel centra ripozejo por la urbo. * La evangela urbopreĝejo estis konstruita en 1448 de karmelitoj kiel monaĥopreĝejo. La nove alkonstruita turo devenas el la jaro [[1890]]. * La katolika preĝejo [[Sankta Jozefo]] estis konstruita en [[1871]] laŭ novgotika stilo. En la ĥorejo troviĝas baroka staturaro pri la Malfeliĉego de Maria. Vidalvide troviĝas la unua katolika preĝejo de la urbo el la jaro [[1778]]. * La nur en [[1952]] konstruita malnova urbodomo memoru per sia turo je la ''Mattorn'', la lasta urbopordego malkonstruita en [[1907]]. * La nova urbodomo, situanta ĉe la urboparko, popoldirmaniere ofte estas nomata vitropalaco pro sia fasado kaj origine estis la sidejo de la administracio de la iama distrikto Moers. * La Peschkenhaus, domo konstruita fine de la [[15-a jarcento]] ĉe la nova foiro vidalvide de la urbopreĝejo, ricevis ĉirkaŭ [[1800]] sian klasikan fasadon. * La distrikta profesiodomo, konstruita en [[1898]] laŭ stilo de la germana [[renesanco]] kaj poste uzata kiel distriktestrejo, hodiaŭ estas sidejo de la popolaltlernejo. * La justicoficejo estis konstruita dum la jaroj [[1911]] ĝis [[1913]] en la iamaj ĝardenoj de la evangela eklezikomunumo. * La ŝakto 4 de la minejo ''Rheinpreußen'' estis renovigita post eksfunkciigo de la instalaĵo en [[1990]]. Hodiaŭ tie troviĝas minadomuzeo. * La ''Kolonio Meerbeck'', ministosetlejo starigita ĉirkaŭ [[1910]] por 10.000 homoj. Renovigite dum la 80-aj jaroj, ĝi hodiaŭ estas ŝatata loĝokvartalo. Precipe alloga estas promenado sur la stratoj borderitaj per japanaj ĉerizarboj dum la arba florepoko en majo. * Kastelo Lauersfort en Holderberg, akvofortikaĵo el la [[15-a jarcento]], kiu origine apartenis al la [[monaĥejo Werden]], samkiel la Peterhof el la [[19-a jarcento]] ankoraŭ estas private uzataj. * La evangela preĝejo Kapellen ekestis en [[1561]] dum la enkonduko de la [[reformacio]] per elkonstruo de la origina ''Ludgeri-Kapelo''. La gotika ĥorejo devenas el la [[15-a jarcento]]. * La evangela preĝejo Repelen, la plej malnova preĝejo en la areo de Moers, reiras sur la jaro [[700]]; la hodiaŭa preĝejo parte tamen devenas el romanika baziliko el la [[12-a jarcento]] kun gotika ĥorejo el la [[14-a jarcento]]. * La domo "Rösgen" el la jaro [[1677]] hodiaŭ servas kiel gastejo. * La Martin-kolegiato konstruita sur la bieno Fild ĉirkaŭ [[1840]] (hodiaŭ sidejo de la muziklernejo Moers) estas aro de tri domoj en klasikisma stilo. * La ''Aumühle'', akvomuelejo jam dokumente menciita en [[1600]] ĉerande de la ripozoparko * La ''Vredenhof'', iama bieno starigita laŭ klasika malsuprarejna konstrustilo, hodiaŭ servas kiel edukejo por la konstrumetiaro. == Infrastrukturo kaj ekonomio == === Trafiko === ==== Fervojoj ==== La [[stacidomo]] de Moers lokas ĉirkaŭ 1&nbsp;km oriente de la [[urbocentro]] ĉe la malsuprorejna fervojlinio, sur kiu trafikas la regiona trajno „Der Niederrheiner“ (RB 31) [[Xanten]]–''Moers''–[[Duisburg]]. La fervojlinio estas funkciigata de la ''Deutsche Bahn'' (DB). ==== Bustrafiko ==== La buslinio SB 30 ligas [[Geldern]] kun ''Moers'' kaj [[Duisburg]]. Ĝi estas funkciigata de la ''Niederrheinische Verkehrsbetriebe'' kaj koncernas la areon Moers kun la najbarurboj [[Rheinberg]], [[Kamp-Lintfort]], [[Neukirchen-Vluyn]] samkiel urbopartoj de [[Duisburg]] (Baerl, Homberg kaj Rheinhausen) okcidente de la [[Rejno]]. ==== Aŭtoŝoseoj ==== Moers estas ligita per tri aŭtoŝoseoj (A 40 kaj A 42, ambaŭ orient-okcidenten, kaj A 57 en nord-suda direkto). La urbo situas ĉe la germana-nederlanda feriostrato ''Oranier-Route''. ==== Biciklotrafiko ==== La urbocentro de Moers parte estas malbone evoluigita, tiel ke ĉe kelkaj mallarĝejoj okazas endanĝerigoj. La ĉirkaŭaj urbopartoj tamen plejofte estas bone ligita per biciklovojoj al la urbocentro. En Moers ekzistas serio da biciklovojoj en alloga pejzaĝo, ekz. la ''Grafschafter Rad- und Wanderweg'' (graflanda bicikla kaj migra vojo) sur la traceo de la iama distrikta fervojolinio Moers-Krefeld ("Schluff") samkiel la migrovojo laŭlonge de la rivereto ''Moersbach'', kiu ekde Schwafheim atingas Repelen. Sur la urboteritorio de Moers ankaŭ troviĝas etapoj de la malsuprarejn-itinero. === Ekonomio === De la iam forte dominanta minado restis post la lasta eksfunkciigo de karbomino en [[2001]] nur la minadoficejo Moers kiel administrejo de la landa registaro. Multaj civitanoj de Moers nun laboras en la minejoj en Kamp-Lintfort kaj Walsum. Tamen la kvoto de senlaboreco evidente kreskis. Ĝi lokis en la jaro [[2005]] ĉe 9,5 % kaj per tio sub la landa averaĝo de ĉirkaŭ 11 %. Post la retiro de la minado la industrio en Moers estas mezklasa kun entreprenoj el diversaj branĉoj kun po malpli ol 500 dungitoj. El tiuj nomendas: * ''Sasol Chemie Germany GmbH'' (petrokemia fabriko en Meerbeck) * ''Dr. Oetker Werk'': Onken (laktaĵoj) * ''Schleupen AG'' (elektrona datenprilaborado) * Ondokartonoj Peters * Konstruentrepreno Maas * ''WAB Niederrhein'' (sekurecfirmao) * Aŭtovendejo Minrath kun multaj filialoj * Apotekokomerco Krivec * ''Niederrhein-Gold Tersteegen KG'' (fruktosukoj) * ''HDM - Holz Dammers Moers'' (ligno) * PELZ materialkontrolado Publikaj entreprenoj de regiona rango: * ''Niederrheinische Verkehrsbetriebe AG'' (publika persontrafiko) * ''Sparkasse am Niederrhein'' (ŝparbanko) * Komunuma komputcentro Malsupra Rejno (KRZN) * Energiprovizado Malsupra Rejno(ENNI) * Malsanulejoj Bethanien kaj s-ta Jozefo === Amaskomunikiloj === ==== Presaĵoj ==== Pri Moers raportas i.a. la ''Neue Rhein Zeitung'' (NRZ), la ''Rheinische Post'' kaj la ''Westdeutsche Allgemeine Zeitung'' (WAZ). WAZ kaj NRZ eldonas komunan lokan parton. Turismoasocio kaj presoficejo de Moers ĉiumonate eldonas la ''Moerser Monat''. ==== Radioelsendaĵoj ==== Krom la tutlandaj elsendaĉoj de WDR oni povas ankaŭ preteraŭskulti la radioelsendajn klopodaĵojn de la [[loka radio]]. === Klerigo === La urbo havas ampleksan spektron de ĝenerale kaj profesie klerigaj lernejoj. * Gimnazioj: Grafschafter Gymnasium Moers, Gymnasium Adolfinum, Gymnasium in den Filder Benden, Gymnasium Rheinkamp - Europaschule Moers * Reallernejoj: Heinrich-Pattberg-Realschule kaj Städt. Realschule, Schulzentrum am Jungbornpark * Dugradaj elementaj lernejoj: Justus-von-Liebig-Schule kaj Städt. Gemeinschaftshauptschule, Schulzentrum am Jungbornpark * Ĝeneralaj lernejoj: Anne-Frank-Gesamtschule Rheinkamp, Geschwister-Scholl-Gesamtschule, Hermann-Runge-Gesamtschule * Profesilernejoj: Berufskolleg für Technik, Hermann-Gmeiner-Berufskolleg, Mercator Berufskolleg samkiel la lerneja sekcio Moers de la Berufskollegs West de la minadokonzerno RAG * Kromaj ** Popolaltlernejo ** Muziklernejo Moers en la Martin-kolegiato === Fajrobrigado kaj helporganizaĵoj === La fajrobrigado Moers estas volontula fajrobrigado kun profesiaj laborfortoj. Krom la ĉirkaŭ 90 profesiuloj, kiuj garantias la brulocertecon kaj savoservon dum taga kaj skipa laboro, ekzistas ĉirkaŭ 270 honoroficaj membroj, kiuj subtenas la profesiulojn. Dum kiam la profesiuloj eliras de la ĉefgardejo en Hülsdonk, la volontuloj venas de sia laboro aŭ libertempo kaj veturas al la respektiva ilarejo en la urboteritorio kaj ekde tie al la agendejo. Krom la fajrobrigado pluaj helporganizaĵoj kiel la germana ruĝa kruco (DRK), la germana vivosava asocio (DLRG), la malta helpservo (MHD) kaj la teknika helpservo (THW) havas agogrupojn en Moers. === Malsanulejoj, maljunulejoj === * Malsanulejo Bethanien * Malsanulejo St. Josef * Maljunulejo Bethanien * Maljunulejo Schwafheim * Maljunulejo Silbersee (Kapellen) * Maljunulejo Rudolf-Schloer-Stift (Hülsdonk) === Regulaj eventoj === * La ''Nelkensamstagszug'' estas karnavala procesio ekde [[1959]] kaj iras ĉiujare ekde Homberg ĝis en la urbocentro de Moers. [[Dosiero:040530 1344 rothenberg.jpg|dekstre|eta| '''mœrs festival''' 2004]] * La ĵazfestivalo Moers okazas ĉiujare ekde [[1972]] kun kelkmil da vizitantoj je pentekosto en la ripozoparko kaj renomas pro ofta eksperimentema muziko ene de la ĵazmondo. * Ekde [[1994]] estas la Internaciaj Ladblovinstrumentistaj Tagoj Moers, je kiuj sursceniĝas internacie renomaj artistoj de tiu ĉi fako, ekzistas altranga konkurso pri kvintetoj kaj artistoj okazigas majstrajn kursojn. * La Internacia Festivalo pri Komikaj Artoj okazas ekde la komenco de la naŭdekaj jaroj dank‘ al la junularkulturcentro ''Die Volksschule'' ĉiujare dum aŭgusto sur la ''Kastellplatz'' samkiel en la urbocentro. Ĝi apartenas al la pintaj ĝenrofestivaloj en Eŭropo kaj estas samtempe la plej malnova siaspecaĵo en Germanio. == Elstaruloj == === honorcivitanoj === Jenajn personojn la urbo Moers dekoraciis per la honorcivitaneco (surlistigo kronologie laŭ dekoracijaro): * [[1859]]: [[Friedrich Freiherr von Diergardt]], industriisto * [[1895]]: [[Otto von Bismarck]], imperia kanclero * [[1904]]: Dr. John von Haniel, distriktestro * [[1952]]: Jakob Schroer, bienegoposedanto * [[1956]]: Johann Stegmann, iama urbestro de Rheinkamp * [[1972]]: Albin Neuse, urbestro * [[1995]]: [[Hanns Dieter Hüsch]], kabaredisto [[Dosiero:Moerser Altstadt.jpg|eta|upright|Friedrich-strato en la malnovurbo de Moers]] === Gefiloj de la urbo === Jenaj personoj naskiĝis en Moers: * [[1640]] (baptita la 23-an de novembro), ''Hermann Crusius'' (ankaŭ Cruse), m. la 11-an de aprilo [[1693]] en Moers, verkisto kaj instruisto * [[1697]], 25-an de novembro, [[Gerhard Tersteegen]], m. probable la 3-an de aprilo [[1769]] en [[Mülheim ĉe Ruhr]], laikopredikanto, mistikisto kaj poeto ("Ich bete an die Macht der Liebe") * [[1798]], ''Emil Wilhelm Krummacher'', †. [[1886]] en [[Duisburg]], pastro; apartenis al la malsuprarejna movado de [[kristana reviviĝo]] * [[1869]], 17-an de januaro, p-ro d-ro ''Georg Perthes'', m. la 3-an de januaro [[1927]] en [[Arosa]] ĉe [[Merano]], kirurgiisto kaj rentgenologo. La ortopedia infanmalsano ''Morbus Perthes'' ({{Ill|lingvo=d|trad=Q1456403|eo=malsano de Perthes}}) portas lian nomon. * [[1913]], 24-an de februaro, ''Henryk Keisch'', m. la 2-an de julio [[1986]] en [[orienta Berlino]], verkisto, scenaristo, ĝenerala sekretario de la [[PEN]]-centro de la [[GDR]] * [[1921]], ''Hans-Georg Lenzen'', profesoro por dezajno, infanlibroverkisto, ilustristo kaj tradukisto * [[1921]], 5-an de oktobro, ''Johann Atrops'', m. la 26-an de majo [[2001]], fondorektoro de la fakaltlernejo [[Kolonjo]] * [[1925]], 6-an de majo, [[Hanns Dieter Hüsch]], m. la 6-an de decembro [[2005]] en Windeck-Werfen ĉe [[Kolonjo]], kabaredisto, verkisto * [[1956]], 24-an de majo, ''Christoph Antweiler'', profesoro por etnologio Mortis en Moers: * [[Ágnes Almási]]/Agnes Simon, [[hungaroj|hungardevena]] nederlanda-[[okcidenta Germanio|okcidentgermana]] [[tabloteniso|tablotenisistino]]. == Literaturo == * Hermann Boschheidgen: ''Die oranische und vororanische Befestigung von Moers nebst ihren Beziehungen zum heutigen Stadtbilde''. Steiger, Moers 1917, 1979, 1980 (Nachdruck), ISBN 3-921564-17-4 * Karl Hirschberg: ''Historische Reise durch die Grafschaft Moers von der Römerzeit bis zur Jahrhundertwende''. Steiger, Moers 1975, 1975 (2. Auflage). * Otto Ottsen: ''Die Geschichte der Stadt Moers''. Steiger, Moers 1950, 1977 (represo). ** volumo 1: ''Die vorpreussische Zeit''. ISBN 3-921564-06-9 ** volumo 2: ''Die Stadt Moers von 1702 - 1814''. ISBN 3-921564-07-7 ** volumo 3: ''Die Stadt Moers im 19. und 20. Jahrhundert''. ISBN 3-921564-08-5 * Brigitta Wirsbitzki, Michael Brocke: ''Geschichte der Moerser Juden nach 1933''. Brendow Verlag, Moers 1991, 1992 (2-a eldono), ISBN 3-87067-440-7 * Bernhardt Schmidt, Fritz Burger: ''Tatort Moers. Widerstand und Nationalsozialismus im südlichen Altkreis Moers''. Aragon, Moers 1994, ISBN 3-89535-701-4 * Magret Wensky (Hrsg.): ''Moers. Die Geschichte der Stadt von der Frühzeit bis zur Gegenwart''. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2000, ISBN 3-412-04600-0 ** volumo 1: ''Von der Frühzeit bis zum Ende der oranischen Zeit (bis 1702)'' ** volumo 2: ''Von der preußischen Zeit bis zur Gegenwart (ab 1702)'' * Silke Schweitzer (eldoninto): ''Auf den Spuren Moerser Frauen'', Selbstverlag, Moers 1997 * ''Rheinisches Städtebuch''; Band III 3. Teilband aus "Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte - Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, hrsg. von Erich Keyser, Stuttgart 1956 == '''Esperanto''' en la regiono == [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|eta|dekstra|140px]] Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] en Moens mem. Ne (ankoraŭ) ekzistas Esperanto-grupo en la urbo Moers mem, sed en la najbareco aktivas kelkaj grupoj: * tuj najbare en [[Krefeld]] [[Esperanto Gesellschaft Krefeld]] (Esperanto-Societo Krefeld), kiu renkontiĝas kutime ĉiun ĵaŭdon je la 18-a, en la ''Bürgerinitiative ”Rund um St. Josef“'', Corneliusstr. 43, 47798 Krefeld. * [[Duisburg]]: [[Asocio por internacia kompreniĝo Duisburg]] renkontiĝas en ''Ludgerushaus'', Heinrich-Bertmans-Str. 2 , stratangulo ''Klöcknerstraße''. * [[Duseldorfo]]: [[Esperanto-Societo Düsseldorf]] renkontiĝas unufojon monate je la ĵaŭdo sekvanta la 20-an de monato, ekde la 17-a en la restaŭracio ''Atrium'', Berta-von-Suttner-Platz, Ostausgang Hbf Düsseldorf. * [[Essen]]: [[Esperanto-Grupo Essen]] kunsidas ĉiun 2-an ĵaŭdon monate je la 19.30-a en [[kulturdomo Grend|''Kulturzentrum Grend'']], Westfalenstr. 311, 45276 Essen-Steele. {{Projektoj |commons=Moers |commonscat=Moers }} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ruhr-regiono]] [[Kategorio:Distrikto Wesel]] [[Kategorio:Urboj de Nordrejn-Vestfalio]] [[Kategorio:Rejnlando]] n8ziz5qxfjfs2m31863n994nrnj2anl 0 227701 9456319 9255910 2026-08-18T19:33:05Z ThomasPusch 1869 + Q296439 9456319 wikitext text/x-wiki {{Informkesto pereinta ŝtato |mapo=Ancient Egypt old and middle kingdom-eo.svg |mapo noto=Malnova kaj Meza imperioj }} [[Dosiero:mapo de antikva Egiptio.jpg|eta|250px|<center>mapo de antikva Egiptio]] La '''Meza Imperio''' en la historio de [[antikva Egiptio]] ampleksas la epokon de proksimume la jaro [[-2010|2010]] ĝis [[-1793|1793]] antaŭ nia erao. == Ĝenerale == La komencon de la Meza Imperio oni datigas je la momento, kiam la diversaj partoj de Egiptio sub faraono {{Q|Q296439}} estis unuigitaj meze de la 11-a [[dinastio]]. Tamen ĉi tie menciiĝas la kompleta 11-a dinastio. Pro la disfalo de la unuiĝinta Egiptio en la [[Unua Meza Periodo de Egiptio|Unua Intertempo de antikva Egiptio]] la potenco estis dispartigita al pluraj reĝetoj. Tamen jam fine de la 10-a dinastio klariĝis, ke la regantoj de [[Herakleopolis]] havis aparte fortan pozicion. Samtempe kreskis la pocento de la regantoj en la sudo, kiam en la urbo [[Teboj]] establiĝis la 11-a dinastio. == 11-a dinastio == [[Dosiero:MentuhotepII-FuneraryStatue-CloseUp MetropolitanMuseum.png|eta|maldekstra|<center>statuo de Mentuhotep la 2-a en la Metropola Muzeo de Nov-Jorko]] La sinsekvo de la tri aŭ eĉ kvar tebaj reĝoj, kiuj regis antaŭ [[Mentuhotep la 2-a]], inter egiptologoj ankoraŭ estas pridiskutata, ĉar ekzistas iom malkongruaj indikoj. Senkonsidere de la diskutoj pri la ĝusta kronologio, klaras ke la unuaj reĝoj de la 11-a dinastio igis la sudon de Egiptio ĉiam pli potenca kaj signifa. Plimultiĝis militoj kun la regantoj de la nordo de Egiptio. Ankaŭ kiam Mentuhotep la 2-a, filo de Antef la 3-a, ekregis dum la jaro [[-2054|2054 a.K.]] en Teboj, tiuj bataloj kun la nordo daŭriĝis. Proksimume dum sia 32-a jaro de regado li fine sukcesis unuigi la nordon kaj sudon de antikva Egiptio. Lia filo Mentuhotep la 3-a gvidis famiĝintan ekspedicion de 3000 viroj tra la [[Uedo]] Hamamet ĝis la [[Ruĝa Maro]], kaj de tie sendis ŝipojn en la landon [[Nubio]]. La sekva reĝo Mentuhotep la 4-a ŝajne estis politike malforta kaj eble estis sentronigita fare de lia [[veziro]] Amenemhet la 1-a ĉirkaŭ la jaro [[-1976|1976 a.K.]] - Amenemhet la 1-a sekve iĝis la fondinto de la 12-a dinastio. == 12-a dinastio == Amenemhet la 1-a probable estis simpla civitano de la urbo Teboj, kiu kleriĝis kaj iĝis grava konsilanto kaj gvida oficisto de la reĝo Mentuhotep la 4-a. Post kiam li mem ekregis kiel reĝo, li fortigis la potencon de la novefondita dinastio en la tuta imperio. Li translokigis la ĉefurbon de Teboj iom norben al la urbo ''Itj-taui''. Li enkondukis la tradicion de "kunregado": La maljuna reĝo antaŭ sia morto nomumis sian posteulon kaj ĝis sia morto regis kune kun la onta reĝo. La filo [[Sesostriso la 1-a]] konsideriĝas unu el la plej grandaj faraonoj de la Meza Imperio. Jam kiel kunreganto de sia patro ekde la jaro [[-1956|1956 a.K.]] li gvidis armeajn ekspediciojn al suba Nubio, kaj tie konstruigis plurajn fortikaĵojn. Sub lia regado la arto kaj literaturo de la imperio aparte floris. Sesostriso la 1-a sisteme antaŭenpuŝis la konstruojn de ĉiuj gravaj temploj de la landoj kaj anstataŭigis etajn, ofte el argilaj brikoj starigitajn, konstruaĵojn el pli grandaj kaj imponaj el ŝtono. Lia filo ''Amenemhet la 2-a'' aparte konatas pro kroniko ĉizita en ŝtono, kiun oni trovis en [[Memfiso (Egiptio)|Memfiso]] kaj sur kiu interalie priskribiĝas egiptiaj atakoj al Palestino. Lia posteulo [[Sesostriso la 2-a]] regis supozeble nur ok aŭ naŭ jarojn. Li konstruigis sian [[piramido]]n apud ''el-Lahun'', kio montras fortan intereson de la reganto pri la egipta regiono [[Fajum]]. La reĝo komencis sisteme evoluigi la riveran oazon ''el-Lahun''. [[Sesostriso la 3-a]] laŭ la kompreno de la antikvaj egiptoj konsideriĝis la plej signifa faraono entute. Grekaj kaj egiptaj historiistoj raportis pri multnombraj armeaj konkeroj, ĉefe pri atakoj al Azio, sed ankaŭ al Suba Nubio. La konkeritaj regionoj plu sisteme sekuriĝis per armeaj fortikaĵoj. Ankaŭ interne la faraono estis potenca, kaj signife reduktis la povon de la lokaj nobeloj. Ankaŭ la sekva faraono, [[Amenemhet la 3-a]], forte regis la landon. Pri lia posteulo ''Amenemhet la 4-a'' kaj reĝino ''Nofrusobek'' ne ekzistas multaj informoj. La finon de la Meza Imperio karakterizis kvereloj pri la faraona trono, dispartigoj de la imperio kaj la enmarŝo de la ''Heka Ĥasut'' ([[greke]] Ύκουσσώς, Hikussos, latinigite Hyksos), grupoj de [[Ŝemidoj|ŝemidaj]] enmigrintoj, kiuj inter la jaroj [[-1719|1719]] kaj [[-1692|1692]] antaŭ Kristo invadis Egiption kaj armee estis tre sukcesaj pro uzo de la novaj militiloj [[ĉevalo]]j, batalĉaroj kaj pafarkoj. ---- La Meza Imperio ofte karakteriziĝas "feŭda epoko". Fakte apenaŭ estas alia epoko en la hisotrio de antikva Egiptio, dum kiu oni konstruigis tiom da monumentoj kaj tempoj ankaŭ en la plej malcentraj lokoj kaj provincoj. La Meza Imperio arte kaj arkitekte divideblas en du partojn: La frua Meza Imperio ĝis proksimume la regotempo de [[Sesostriso la 2-a]] estas forte impresita de la antaŭaj tradicioj. La piramidoj kaj parto de la arto forte orientiĝas je la [[Malnova Imperio]]. La malfrua Meza Imperio de la regodempo de [[Sesostriso la 3-a]] ĝis la 13-a dinastio karakteriziĝas per forta centrigo de la imperio. La faraonaj bildoj ne plu montras junajn idealigitajn virojn, sed saĝan, aĝan reganton. La lingvo de la Meza Imperio por la sekvaj epokoj konsideriĝis "klasika". {{Portalo|Egiptologio}} {{Egiptaj dinastioj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Aperis en la 3-a jarmilo a.K.]] [[Kategorio:Malaperis en la 2-a jarmilo a.K.]] nkzq1z1dslyvbhpk58gm9akp05zajwd 9456328 9456319 2026-08-18T19:39:28Z ThomasPusch 1869 ne jam estas teksto pri la reĝo Senusret la 1-a, sed pri liaj idoj Senusret la 2-a kaj 3-a jes jam ekzistas 9456328 wikitext text/x-wiki {{Informkesto pereinta ŝtato |mapo=Ancient Egypt old and middle kingdom-eo.svg |mapo noto=Malnova kaj Meza imperioj }} [[Dosiero:mapo de antikva Egiptio.jpg|eta|250px|<center>mapo de antikva Egiptio]] La '''Meza Imperio''' en la historio de [[antikva Egiptio]] ampleksas la epokon de proksimume la jaro [[-2010|2010]] ĝis [[-1793|1793]] antaŭ nia erao. == Ĝenerale == La komencon de la Meza Imperio oni datigas je la momento, kiam la diversaj partoj de Egiptio sub faraono {{Q|Q296439}} estis unuigitaj meze de la 11-a [[dinastio]]. Tamen ĉi tie menciiĝas la kompleta 11-a dinastio. Pro la disfalo de la unuiĝinta Egiptio en la [[Unua Meza Periodo de Egiptio|Unua Intertempo de antikva Egiptio]] la potenco estis dispartigita al pluraj reĝetoj. Tamen jam fine de la 10-a dinastio klariĝis, ke la regantoj de [[Herakleopolis]] havis aparte fortan pozicion. Samtempe kreskis la pocento de la regantoj en la sudo, kiam en la urbo [[Teboj]] establiĝis la 11-a dinastio. == 11-a dinastio == [[Dosiero:MentuhotepII-FuneraryStatue-CloseUp MetropolitanMuseum.png|eta|maldekstra|<center>statuo de Mentuhotep la 2-a en la Metropola Muzeo de Nov-Jorko]] La sinsekvo de la tri aŭ eĉ kvar tebaj reĝoj, kiuj regis antaŭ [[Mentuhotep la 2-a]], inter egiptologoj ankoraŭ estas pridiskutata, ĉar ekzistas iom malkongruaj indikoj. Senkonsidere de la diskutoj pri la ĝusta kronologio, klaras ke la unuaj reĝoj de la 11-a dinastio igis la sudon de Egiptio ĉiam pli potenca kaj signifa. Plimultiĝis militoj kun la regantoj de la nordo de Egiptio. Ankaŭ kiam Mentuhotep la 2-a, filo de Antef la 3-a, ekregis dum la jaro [[-2054|2054 a.K.]] en Teboj, tiuj bataloj kun la nordo daŭriĝis. Proksimume dum sia 32-a jaro de regado li fine sukcesis unuigi la nordon kaj sudon de antikva Egiptio. Lia filo Mentuhotep la 3-a gvidis famiĝintan ekspedicion de 3000 viroj tra la [[Uedo]] Hamamet ĝis la [[Ruĝa Maro]], kaj de tie sendis ŝipojn en la landon [[Nubio]]. La sekva reĝo Mentuhotep la 4-a ŝajne estis politike malforta kaj eble estis sentronigita fare de lia [[veziro]] Amenemhet la 1-a ĉirkaŭ la jaro [[-1976|1976 a.K.]] - Amenemhet la 1-a sekve iĝis la fondinto de la 12-a dinastio. == 12-a dinastio == Amenemhet la 1-a probable estis simpla civitano de la urbo Teboj, kiu kleriĝis kaj iĝis grava konsilanto kaj gvida oficisto de la reĝo Mentuhotep la 4-a. Post kiam li mem ekregis kiel reĝo, li fortigis la potencon de la novefondita dinastio en la tuta imperio. Li translokigis la ĉefurbon de Teboj iom norben al la urbo ''Itj-taui''. Li enkondukis la tradicion de "kunregado": La maljuna reĝo antaŭ sia morto nomumis sian posteulon kaj ĝis sia morto regis kune kun la onta reĝo. La filo Sesostris aŭ [[Senusret la 1-a]] konsideriĝas unu el la plej grandaj faraonoj de la Meza Imperio. Jam kiel kunreganto de sia patro ekde la jaro [[-1956|1956 a.K.]] li gvidis armeajn ekspediciojn al suba Nubio, kaj tie konstruigis plurajn fortikaĵojn. Sub lia regado la arto kaj literaturo de la imperio aparte floris. Senusret la 1-a sisteme antaŭenpuŝis la konstruojn de ĉiuj gravaj temploj de la landoj kaj anstataŭigis etajn, ofte el argilaj brikoj starigitajn, konstruaĵojn el pli grandaj kaj imponaj el ŝtono. Lia filo ''Amenemhet la 2-a'' aparte konatas pro kroniko ĉizita en ŝtono, kiun oni trovis en [[Memfiso (Egiptio)|Memfiso]] kaj sur kiu interalie priskribiĝas egiptiaj atakoj al Palestino. Lia posteulo [[Senusret la 2-a]] regis supozeble nur ok aŭ naŭ jarojn. Li konstruigis sian [[piramido]]n apud ''el-Lahun'', kio montras fortan intereson de la reganto pri la egipta regiono [[Fajum]]. La reĝo komencis sisteme evoluigi la riveran oazon ''el-Lahun''. [[Senusret la 3-a]] laŭ la kompreno de la antikvaj egiptoj konsideriĝis la plej signifa faraono entute. Grekaj kaj egiptaj historiistoj raportis pri multnombraj armeaj konkeroj, ĉefe pri atakoj al Azio, sed ankaŭ al Suba Nubio. La konkeritaj regionoj plu sisteme sekuriĝis per armeaj fortikaĵoj. Ankaŭ interne la faraono estis potenca, kaj signife reduktis la povon de la lokaj nobeloj. Ankaŭ la sekva faraono, [[Amenemhet la 3-a]], forte regis la landon. Pri lia posteulo ''Amenemhet la 4-a'' kaj reĝino ''Nofrusobek'' ne ekzistas multaj informoj. La finon de la Meza Imperio karakterizis kvereloj pri la faraona trono, dispartigoj de la imperio kaj la enmarŝo de la ''Heka Ĥasut'' ([[greke]] Ύκουσσώς, Hikussos, latinigite Hyksos), grupoj de [[Ŝemidoj|ŝemidaj]] enmigrintoj, kiuj inter la jaroj [[-1719|1719]] kaj [[-1692|1692]] antaŭ Kristo invadis Egiption kaj armee estis tre sukcesaj pro uzo de la novaj militiloj [[ĉevalo]]j, batalĉaroj kaj pafarkoj. ---- La Meza Imperio ofte karakteriziĝas "feŭda epoko". Fakte apenaŭ estas alia epoko en la hisotrio de antikva Egiptio, dum kiu oni konstruigis tiom da monumentoj kaj tempoj ankaŭ en la plej malcentraj lokoj kaj provincoj. La Meza Imperio arte kaj arkitekte divideblas en du partojn: La frua Meza Imperio ĝis proksimume la regotempo de [[Senusret la 2-a]] estas forte impresita de la antaŭaj tradicioj. La piramidoj kaj parto de la arto forte orientiĝas je la [[Malnova Imperio]]. La malfrua Meza Imperio de la regodempo de [[Senusret la 3-a]] ĝis la 13-a dinastio karakteriziĝas per forta centrigo de la imperio. La faraonaj bildoj ne plu montras junajn idealigitajn virojn, sed saĝan, aĝan reganton. La lingvo de la Meza Imperio por la sekvaj epokoj konsideriĝis "klasika". {{Portalo|Egiptologio}} {{Egiptaj dinastioj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Aperis en la 3-a jarmilo a.K.]] [[Kategorio:Malaperis en la 2-a jarmilo a.K.]] qhzh1b050emlgrthx4la6ksyei7q54f 9456337 9456328 2026-08-18T19:41:25Z ThomasPusch 1869 /* 12-a dinastio */ 9456337 wikitext text/x-wiki {{Informkesto pereinta ŝtato |mapo=Ancient Egypt old and middle kingdom-eo.svg |mapo noto=Malnova kaj Meza imperioj }} [[Dosiero:mapo de antikva Egiptio.jpg|eta|250px|<center>mapo de antikva Egiptio]] La '''Meza Imperio''' en la historio de [[antikva Egiptio]] ampleksas la epokon de proksimume la jaro [[-2010|2010]] ĝis [[-1793|1793]] antaŭ nia erao. == Ĝenerale == La komencon de la Meza Imperio oni datigas je la momento, kiam la diversaj partoj de Egiptio sub faraono {{Q|Q296439}} estis unuigitaj meze de la 11-a [[dinastio]]. Tamen ĉi tie menciiĝas la kompleta 11-a dinastio. Pro la disfalo de la unuiĝinta Egiptio en la [[Unua Meza Periodo de Egiptio|Unua Intertempo de antikva Egiptio]] la potenco estis dispartigita al pluraj reĝetoj. Tamen jam fine de la 10-a dinastio klariĝis, ke la regantoj de [[Herakleopolis]] havis aparte fortan pozicion. Samtempe kreskis la pocento de la regantoj en la sudo, kiam en la urbo [[Teboj]] establiĝis la 11-a dinastio. == 11-a dinastio == [[Dosiero:MentuhotepII-FuneraryStatue-CloseUp MetropolitanMuseum.png|eta|maldekstra|<center>statuo de Mentuhotep la 2-a en la Metropola Muzeo de Nov-Jorko]] La sinsekvo de la tri aŭ eĉ kvar tebaj reĝoj, kiuj regis antaŭ [[Mentuhotep la 2-a]], inter egiptologoj ankoraŭ estas pridiskutata, ĉar ekzistas iom malkongruaj indikoj. Senkonsidere de la diskutoj pri la ĝusta kronologio, klaras ke la unuaj reĝoj de la 11-a dinastio igis la sudon de Egiptio ĉiam pli potenca kaj signifa. Plimultiĝis militoj kun la regantoj de la nordo de Egiptio. Ankaŭ kiam Mentuhotep la 2-a, filo de Antef la 3-a, ekregis dum la jaro [[-2054|2054 a.K.]] en Teboj, tiuj bataloj kun la nordo daŭriĝis. Proksimume dum sia 32-a jaro de regado li fine sukcesis unuigi la nordon kaj sudon de antikva Egiptio. Lia filo Mentuhotep la 3-a gvidis famiĝintan ekspedicion de 3000 viroj tra la [[Uedo]] Hamamet ĝis la [[Ruĝa Maro]], kaj de tie sendis ŝipojn en la landon [[Nubio]]. La sekva reĝo Mentuhotep la 4-a ŝajne estis politike malforta kaj eble estis sentronigita fare de lia [[veziro]] Amenemhet la 1-a ĉirkaŭ la jaro [[-1976|1976 a.K.]] - Amenemhet la 1-a sekve iĝis la fondinto de la 12-a dinastio. == 12-a dinastio == Amenemhet la 1-a probable estis simpla civitano de la urbo Teboj, kiu kleriĝis kaj iĝis grava konsilanto kaj gvida oficisto de la reĝo Mentuhotep la 4-a. Post kiam li mem ekregis kiel reĝo, li fortigis la potencon de la novefondita dinastio en la tuta imperio. Li translokigis la ĉefurbon de Teboj iom norben al la urbo ''Itj-taui''. Li enkondukis la tradicion de "kunregado": La maljuna reĝo antaŭ sia morto nomumis sian posteulon kaj ĝis sia morto regis kune kun la onta reĝo. La filo Sesostris aŭ [[Senusret la 1-a]] konsideriĝas unu el la plej grandaj faraonoj de la Meza Imperio. Jam kiel kunreganto de sia patro ekde la jaro [[-1956|1956 a.K.]] li gvidis armeajn ekspediciojn al suba Nubio, kaj tie konstruigis plurajn fortikaĵojn. Sub lia regado la arto kaj literaturo de la imperio aparte floris. Senusret la 1-a sisteme antaŭenpuŝis la konstruojn de ĉiuj gravaj temploj de la landoj kaj anstataŭigis etajn, ofte el argilaj brikoj starigitajn, konstruaĵojn el pli grandaj kaj imponaj el ŝtono. Lia filo ''Amenemhet la 2-a'' aparte konatas pro kroniko ĉizita en ŝtono, kiun oni trovis en [[Memfiso (Egiptio)|Memfiso]] kaj sur kiu interalie priskribiĝas egiptiaj atakoj al Palestino. Lia posteulo [[Senusret la 2-a]] regis supozeble nur ok aŭ naŭ jarojn. Li konstruigis sian [[piramido]]n apud ''el-Lahun'', kio montras fortan intereson de la reganto pri la egipta regiono [[Fajum]]. La reĝo komencis sisteme evoluigi la riveran oazon ''el-Lahun''. [[Senusret la 3-a]] laŭ la kompreno de la antikvaj egiptoj konsideriĝis la plej signifa faraono entute. Grekaj kaj egiptaj historiistoj raportis pri multnombraj armeaj konkeroj, ĉefe pri atakoj al Azio, sed ankaŭ al Suba Nubio. La konkeritaj regionoj plu sisteme sekuriĝis per armeaj fortikaĵoj. Ankaŭ interne la faraono estis potenca, kaj signife reduktis la povon de la lokaj nobeloj. Ankaŭ la sekva faraono, [[Amenemhet la 3-a]], forte regis la landon. Pri lia posteulo ''Amenemhet la 4-a'' kaj reĝino ''Nofrusobek'' ne ekzistas multaj informoj. La finon de la Meza Imperio karakterizis kvereloj pri la faraona trono, dispartigoj de la imperio kaj la enmarŝo de la ''Heka Ĥasut'' ([[greke]] Ύκουσσώς, Hikussos, latinigite Hyksos, esperante ili laŭ PIV nomatas [[hiksosoj]]), grupoj de [[Ŝemidoj|ŝemidaj]] enmigrintoj, kiuj inter la jaroj [[-1719|1719]] kaj [[-1692|1692]] antaŭ Kristo invadis Egiption kaj armee estis tre sukcesaj pro uzo de la novaj militiloj [[ĉevalo]]j, batalĉaroj kaj pafarkoj. ---- La Meza Imperio ofte karakteriziĝas "feŭda epoko". Fakte apenaŭ estas alia epoko en la hisotrio de antikva Egiptio, dum kiu oni konstruigis tiom da monumentoj kaj tempoj ankaŭ en la plej malcentraj lokoj kaj provincoj. La Meza Imperio arte kaj arkitekte divideblas en du partojn: La frua Meza Imperio ĝis proksimume la regotempo de [[Senusret la 2-a]] estas forte impresita de la antaŭaj tradicioj. La piramidoj kaj parto de la arto forte orientiĝas je la [[Malnova Imperio]]. La malfrua Meza Imperio de la regodempo de [[Senusret la 3-a]] ĝis la 13-a dinastio karakteriziĝas per forta centrigo de la imperio. La faraonaj bildoj ne plu montras junajn idealigitajn virojn, sed saĝan, aĝan reganton. La lingvo de la Meza Imperio por la sekvaj epokoj konsideriĝis "klasika". {{Portalo|Egiptologio}} {{Egiptaj dinastioj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Aperis en la 3-a jarmilo a.K.]] [[Kategorio:Malaperis en la 2-a jarmilo a.K.]] tp7b4hkwsmzi25cxrerk19mphx2xicd 0 227907 9456354 8540327 2026-08-18T19:48:16Z Sj1mor 12103 9456354 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Susanna TAMARO''' ([[Triesto]], [[12-a de decembro]] [[1957]]) estas verkistino itala kaj helpantino de direkto de filmoj. Ŝi studis kinematografion en [[Romo]] kaj faris dokumentariojn en [[RAI]]. En [[1994]], ŝi eldoniĝis ŝian popularan libron ''Va dove ti porti il cuore''. En la elektita landeto de sia vivo Susanna malfermiĝis infanvartejojn por "helpi la patrinojn kiuj alimaniere ne povus labori" kaj la "fondaĵo de ŝi iniciatita enkondukis al magistriĝo 20 eksterlandajn junulinojn". "Tio estas mia maniero militis flanke de virinoj", ŝi deklaris. (vidu Avvenire de 10 marto 211) == Bibliografio == * ''La testa tra le nuvole'' ([[1989]]) premio [[Elsa Morante]]. * ''Per voce sola'' ([[1991]]) premio [[PEN Club|International PEN]]. * ''Cuore di ciccia'' ([[1992]]) * ''Il cerchio magico'' ([[1994]]) * ''Va' dove ti porta il cuore''(1994) * ''Anima Mundi'' ([[1997]]) * ''Cara Mathilda. Lettere a un'amica'' ([[1997]]) * ''Tobia e l'angelo'' ([[1998]]) * ''Verso casa'' ([[1999]]) * '' Papirofobia'' ([[2000]]) * ''Respondimi'' ([[2001]]) * ''Più fuoco più vento'' ([[2002]]) * ''Il grande albero'', Salani, 2009 * ''Fuori'' ([[2003]]) * ''Ogni parola é un seme'' ([[2005]]) * ''Ascolta la mia voce'' ([[2007]]) * ''Il Grande albero'' ([[2009]]) * ''Per sempre'', ([[2011]]) * ''L' isola che c'è. Il nostro tempo, l'Italia, i nostri figli''([[2011]]). * ''Ogni angelo è tremendo'',([[2013]]) * ''Via Crucis. Meditazioni e preghiere'', ([[2013]])([[E-book]]) * ''Un'infanzia: adattamento teatrale di Adriano Evangelisti'', ([[2013]])([[E-book]]) * ''Sulle orme di San Francesco'', ([[2014]])([[E-book]]) * ''Illmitz'', ([[2014]]) * ''Salta Bart!'', ([[2014]]) * ''Un cuore pensante'', ([[2015]]) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.susannatamaro.it/ Susanna Tamaro (Oficiala retejo)] {{Ĝermo|italo|verkisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tamaro, Susanna}} [[Kategorio:Italaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] 7q6uksca59ev1tueu1qbi4xeyz4i71k 0 230408 9456314 9274023 2026-08-18T19:28:43Z Sj1mor 12103 9456314 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''John Arne Sæterøy''', kun [[plumnomo]] '''Jason''' (naskiĝis la {{daton|17|aŭgusto|1965}} en [[Molde]], [[Norvegio]]) estas norvega bildstriisto kaj la ricevinto de kelkaj premioj bildstriaj, kiel la norvega [[Sproing-premio]] kaj la alttaksata [[Eisner-premio]]. Stilo lia estas bonkonata ekster Norvegio kaj lia konateco probable estas pli alta en kelkaj landoj (precipe Francio) ol en hejmlando lia. Ĉe la 27-a de julio 2007, Jasono ricevis la Eisner-premion (nomigita el la fama usona bildstriverkisto [[Will Eisner]]) por la plej bona usona eldonaĵo de materialo internacia en la jaro 2006. La premiita eldono estis la albumo ''The Left Bank Gang'', kiu en la norvega nomiĝas ''Hemingway''. == Junaj jaroj (antaŭ la jaro 2000) == Kiel multaj bildstriistoj, li studis grafikan dezajnadon je la ŝtata lernejo por arto (''Statens Kunsthøyskole'') kaj uzas tian fakon kiel dua laboro. Lia debuto okazis en [[1981]], kaj kiel multaj aliaj norvegaj bildstriistoj li komencis en KonK, unu el la magazinoj norvegaj por amatoraj bildstriistoj. Li daŭre publikigas historietojn bildstriajn al diversaj eldonoj. En [[1991]] li ricevis sian unuan premion, la premio de la norvega bildstriistaro (''[[Norsk tegneserieforbund]]''), por la rakonteto ''Pervo''. Kvar jarojn poste [[1995]] li eldonis sian unuan albumon solan, ''Lomma full av regn'' ("Pluvoplena poŝo"), kiu estis premiita de la norvega bildstrimagazino TEGN kiel la plej bona bildstrialbumo antaŭ tiam. ''Lomma full av regn'' estas absurda rakonto kun elementoj kiel amo, sapgloboj, krimuloj, eksterplaneduloj, akvopafiloj, flugantaj ĉapeloj, homlupoj kaj unu nekomprenebla okazaĵsekvo. Ĝi estas strekita realismece. Post la eldonado de ''Lomma full av regn'' li ekeksperimentis pri sendialogaj rakontoj kaj homecaj bestoj, kaj ne homoj, kiel la personaro de liaj bildstrioj. Kaj estis per tia stilo li famiĝis kaj ricevis atenton eksterlandan (precipe el Francio, kiu havas malnovan tradicion por tia bildstristilo, kaj poste el Usono). == La jaroj 2000 — == Dum la sekvintaj kvin jaroj li daŭre eldonis kelkajn etajn rakontarojn kun etaj bildstrioj, numeroj unu ĝis naŭ de la serio ''Mjau mjau'', antaŭ li eldonis la albumon ''Sshhhh!'' (en la jaro 2000). ''Sshhhh!'' estas rakonto pri la karaktero ofte konata kiel "Kråkemannen" (la korvulo), lia soleco kaj daŭra ĉasado de la vera amo (kutima temo de jasonaj bildrakontoj). ''Sshhhh!'' estas pli komprenebla ol ''Lomma full av regn'' ĉar ĝi ne havas la saman strukturon absurdan, tamen ĝi havas kelkajn malrealismaĵojn (ekz. skeleto kiu korvulon sekvas dum ero de la rakonto; eksterplaneduloj; sekcio kie korvulo nevidebliĝas; kaj nerekta rakontsekvo). Ĝi havis grandan sukceson en Usono. ''Vent litt...'' (Haltetu), kiu eldoniĝis en [[2002]] havas la saman solecan senton je ''Sshhhh!'', sed la rakonto estas pli rekta kaj havas malpli elementojn absurdajn. Ĝi havas iom da dialogo, tamen malmultege, kaj estas sendube lia plej malĝojiga libro. Ĝi estas rakonto pri du amikoj kaj kiel la morto de unu el ili influencas la vivo de la alia. Tial la libro dividas en du partoj: unu pri la perfekta vivo, kaj unu pri soleco kaj la rekta vojo abismen. ''Jernvognen'' (La fera ĉaro), Jason repruvis ke li majstras la arton rakontantan. Li estis adaptita el fama krimromano de la novega verkisto [[Stein Riverton]] (el la jaro [[1909]]). En ''Jernvognen'' Jasono uzis pli da teksto kaj dialogo ol en liaj lastaj eldonoj. Ĝi estas malkutima krimrakonto pri kelkaj kutimaj ingrediencoj (mortigoj, supernaturaj okazaĵoj kaj interpersonaj intrigoj). Fakte, la unua parto estis unue strekita en la sama stilo de ''Lomma full av regn'' kiam Jasono studis strekadon, sed li restrekis la tuton post multe da jaroj. En [[2004]] Jason eldonis sian version de la libro [[Frankenŝtejno]] de [[Mary Shelley]], nomita ''Du går feil vei'' (Vi iras mise). Kiel la originalo, lia rakonto havas ambician frenezan profesoron, artefarite revivigitajn homojn kiuj serĉas amikecon kaj amon. Kiel en multaj aliaj rakontoj de li, ĉiuj sentas sin solaj. La bildstrio estas preskaŭ sen dialogo, nur la helpuloj parolas. ''Død eller Levende'' (Morta aŭ vivanta) el [[2006]] estas akcio-rakonto pri zombioj (nemortaj kaj nevivantaj homoj), klare inspiriĝis de malnovaj filmoj sensonaj, kaj estas eble lia plej "optimisma" libro kaj havas multe da amuzigaj momentoj. Morta aŭ vivanta estas la pinto de lia zombia periodo. Kun ''Hemingway'' (el 2006) li ŝajne movis je novan stilan periodon, rakontoj bazitaj sur veraj personoj kaj liaj memoroj. Kelkaj famaj personoj aperas en la rakonto; ne nur [[Ernest Hemingway]], sed ankaŭ [[Francis Scott Fitzgerald]], [[Gertrude Stein]] kaj [[James Joyce]]. En la rakonto ili estas bildstristrekistoj, kaj laboras pro la ĉiutaga pano. Jasono estas ofte komparata al Hemingway en rakontstilo kaj rakontanimo. La libro ''Hemingway'' inspiriĝis de la memuaroj de Hemingway, skribita kiam li loĝis en Parizo. La okazaĵoj en la rakonto ne estas veraj, kvankam ĝi enhavas famajn personojn. Jasono prenis ilin kaj la senton de la rakonto el la memuaroj de Hemingway, sed kreis sian sendependan historion. Jason faris ion similan en sia plej nova libro, ''Jeg drepte Hitler'' ("Mi mortigis Hitleron") – uzas famajn personojn kaj kreas novan rakonton ĉirkaŭ ili. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Jason}} [[Kategorio:Norvegaj bildstriistoj]] [[Kategorio:Verkistoj de bildstrioj]] cp34ld5zpl6cyp0pwrlpgp7cnqxqb7e 0 230554 9456401 9315515 2026-08-18T20:29:08Z Sj1mor 12103 9456401 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Schneekanone.jpg|eta|Neĝokanono dum funkcio]] [[Dosiero:Schneekanonen_winter.jpg|eta|]] '''Neĝokanono''' (neĝoproduktilo) estas populara nomo de teknika instalaĵo, per kiu oni produktas [[neĝo]]n. la aparato entenas la sekvajn ĉefpartojn: ''akvorezervujo, pumpilo, kompresoro, akvo- /aero-/elektroalkondukoj, neĝoproduktilo.'' La neĝo estiĝas kiam akvo trairas konvenan ventilon kaj la apuda aerfluo kaj la malvarma ĉirkaŭo transformas la akvon al . Proprecoj de la teknike produktita neĝo dependas je formo de la neĝokristalo, la temperaturo kaj akvoenteno de la likvo. La formon de la kristalo donas la kunefiko de la temperaturo, la aera humideco kaj eĉ la aerpremo. La arta neĝo havas kugloformon kaj grandon de 30-350 mikrometroj, pezon de 300-500 kg/m³, dum la novneĝo heksagonalan formon kaj grandon de 50-100 mikrometroj, pezon de 10-80 kg/m³. Tiuj diferencoj montriĝas eĉ en la [[albedo]] kaj [[Varmokonduktiveco|varmokondukta]] kapablo. En Eŭropo troviĝas ĉ . 3100 neĝokanonoj kaj tiuj uzas en jaro kaj je hektaro unu milionon da litroj da akvo kaj elektron de 260.000 [[kWh]]. Tiu akvokvanto do mankas vintre el la rojoj, riveretoj, el kiuj oni prenas tiujn. == Historio == La baza principo estis hazarde malkovrita en la 1940-aj jaroj, kiam oni esploris en Kanado glaciiĝon de ajutoj en ventokanalo. La unua premaera neĝokanono estis produktita en 1950 kaj patentita en 1954. Alden Hanson anoncis patentigon en 1958 helican neĝokanonon (akceptita en 1961). La patentigo de la lanca neĝoproduktilo okazis en 1970 fare de Herman K. Dupré, tiel oni nomas tiun ankaŭ HDK-instalaĵo. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Maŝinoj]] [[Kategorio:Neĝo]] [[Kategorio:Skiejoj]] j09n154klonrv778q2hkv8pcysfnead 0 231070 9456609 9437991 2026-08-19T08:06:41Z Sj1mor 12103 9456609 wikitext text/x-wiki {{Informkesto religia konstruaĵo | nomo de konstruaĵo =Granda Monaĥejo | dosiero =Granda monastero.jpg | grandeco de dosiero =300px | priskribo =Preĝejo de la Granda Monaĥejo en Zuriko | loko =[[Zuriko]] | geo = | latitudo =47.37 | longitudo =8.544167 | regiono-ISO =CH | religia aliĝo =[[romkatolikismo]] post la reformacio [[Zvinglo|zvinglanismo]] | rito = | regiono = | ŝtato ={{Flago|Svislando|nomo=jes}} | provinco = | teritorio = | prefektujo = | sektoro = | distrikto = | cercle = | municipo = | jaro de konsekro = | statuso =[[preĝejo]] | funkcia statuso =[[monaĥejo]] | hereda statuso = | gvidanto = | ttt = | arkitekturo =jes | arkitekto = | arkitektura tipo = | arkitektura stilo = | ĉefkontraktisto = | direkto de fasado = | jaro de komenco =[[1100]] | jaro de kompletigo =[[1220]] | konstrukosto = | karakterizaĵoj =jes | kapacito = | longo = | larĝo = | larĝo de navo = | larĝo maks = | kvanto de kupoloj =0 | alto de eksteraj kupoloj = | alto de internaj kupoloj = | diametro de eksteraj kupoloj = | diametro de internaj kupoloj = | kvanto de minaretoj =0 | alto de minaretoj = | kvanto de spajroj =2 | alto de spajroj =?? | materialoj = | nrhl = | aldonita = | refnum = | destinita = }} [[Dosiero:Prozessionsachse murerplan.jpg|eta|300px|dekstra|Granda Monaĥejo, Akvopreĝejo kaj Virina Monaĥejo (eltondaĵo el la [[Urbomapo de Murer]]]] La '''Granda Monaĥejo''' (germane: Grossmünster) estas monaĥejo kun preĝejo en la centro de [[Zuriko]]. Ĝiaj du kupolaj turoj karakterizas la bildon de la urbo kaj kune kun la [[Universitato de Zuriko]] kaj la lago estas la plej fotataj poŝtkarto-motivoj de Zuriko. La Granda Monaĥejo estis la centro de la reformacio de [[Zvinglo]] ek de [[1520]]. == Legendo pri la konstruo == Laŭ la legendo [[Karolo la Granda]] dum ĉaso sekvis belan cervon de Aachen ĝis Zuriko, kie la cervo kliniĝis antaŭ la tombejo de la kristanaj [[martiro]]j Petro, Felikso kaj Eksuperacio. Laŭ dire ili en la tria jarcento estis senkapigitaj en Zuriko kaj poste levis siajn dehakitajn kapojn kaj marŝis sur la placo, kie hodiaŭ staras la Granda Monaĥejo. Karolo la Granda, tiel malkovrinte la tombejojn de la sanktuloj deklaris, ke estas la volo de Dio, ke li konstruu ĉi-tie por ili preĝejon. == Provostejo Felikso kaj Regula == En [[mezepoko]] la provostejo konsistis el 24 ĥorsinjoroj kaj 32 kaplanoj kaj estis krom al [[Katedralo de Konstanco]] la plej grava konvento en la historio [[episkopejo]] [[Konstanco (Germanio)|Konstanco]]. La gvidanto de la konvento estis provosto, kiun la konvento pro siaj privilegioj same kiel la pastoron rajtis mem elekti. Kiel imperia konvento la Granda Monaĥejo posedis ĉirkaŭ Zuriko multajn bienojn kaj enspezfontojn. [[Albisrieden]], [[Schwamendingen]], [[Fluntern]], [[Höngg]] kaj [[Meilen]] estis ĝiaj plej gravaj havaĵoj. == Konstruhistorio == Pri la unua prakonstruaĵoj de la Granda Monaĥejo ekzistas nur supozoj. Arkeologiaj trovaĵoj indikas, ke en [[Romio|romia epoko]], sur la loko de la Granda Monaĥejo troviĝis tombkampo. Supozeble tie ekzistis malgranda memorejo kaj konvento por la gastigado de pilgrimantoj. En la jaro [[870]] la konvento estis grandigita de [[Karlo la 3-a la Dika|Karlo la dika]] al sinjorkonvento. La Granda Monaĥejo formis kiel tombpreĝejo, la [[Akvopreĝejo]], kie estis martiriigitaj Felikso kaj Regula, kaj la [[Virina Monaĥejo]] aliflanke de la [[Limato]], kie estis konservitaj la plej gravaj relikvoj de la sanktuloj, procesio-vojon. Restaĵoj de prakonstruaĵo de la hodiaŭa preĝoj estis malkovritaj okaze de renovigaj laboroj en la tridekaj jaroj kaj hodiaŭ videbla en la kripto sub la nuna preĝejo de la Granda Monaĥejo. La hodiaŭ ankoraŭ ekzistanta preĝejo estis ekkonstruita en la jaro [[1100]] kaj finkonstruita en [[1220]]. La antaŭa preĝejo dum la laboroj paralele estis malkonstruita. La konstruado okazis en ses etapoj, dum kiuj oni deiris de la origina konstruplano adaptante novajn arkitekturajn tendencojn. Ankaŭ post la finkonstruo konstante okazis transformoj interne kaj ekstere ĝis hodiaŭ. La du turoj estis samniveligitaj nur inter [[1487]] kaj [[1492]] kaj ricevis piramidajn pintojn, je iniciativo de la tiama urbestro [[Hans Waldmann]]. La tegmenttureto en sia hodiaŭ formo estis finkonstruita en [[1498]]. La germansvisa reformacio startis en la Granda Monaĥejo per la iniciativo de la tiama pastoro [[Zvinglo|Zvinglo (Huldrych Zwingli)]], kiu predikis en la monaĥeja preĝejo ek de 1519. Je iniciativo de Zvingo en la jaro [[1524]] la altarbildoj estis ĵetitaj el la preĝejo kaj detruitaj. [[1763]] fulmo detruis la sonorilturon. Tiam oni metis en la jaro [[1770]] platan terason kun balustrado sur la turojn. Inter [[1781]] kaj [[1787]] estis konstruitaj la novaj karakterizaj kupolturpintoj per la arkitektoj [[Johann Caspar Vögeli]] kaj [[Johannes Haggenmiller]]. == Sonoriloj == En la nordturo troviĝas kvarvoĉa sonorilaro, kiu estis gisita de [[Jakob Keller]] en la jaro [[1889]]. La sonorilojn oni sonorigas ĉiutage je la 11-a kaj 18-a (vintre 17.30) por voki al preĝado. La sonoriloj de la Granda Monaĥejo estas ekzakte agorditaj kun la sonorilaroj de la ceteraj urbaj preĝejoj, tiel ke la sonardo de Zuriko estas impresa evento ĉiu-tage. == Vidu ankaŭ == * [[Zvinglo|Zvinglo (Huldrych Zwingli)]] == Libro == ''Werner Gysel'', La ĥorhomojfondaĵo al [[Grossmünster]] (en Zuriko/Zuriĥo, Svisujo), NZZ Libro 2010 304 paĝoj. (germane), ''Das Chorherrenstift am Grossmünster Von den Anfängen im 9. Jahrhundert bis zur Zürcher Reformation unter Huldrych [[Zwingli]] Werner Gysel'' 12.5 x 20.5&nbsp;cm, eldonejo NZZ libro 2010 ISBN 978-3-03823-609-2 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.grossmuenster.ch/content/index_ger.html Retejo de la evangeli-protestanta komunumo de la Granda Monaĥejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081201183207/http://www.grossmuenster.ch/content/index_ger.html |date=2008-12-01 }} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Zuriko]] [[Kategorio:Arkitekturo de Svislando]] [[Kategorio:Monaĥejoj de Svislando|Granda Monaĥejo]] na8l3g7lmgc5kqbojwwyg5yejdx0hn6 0 232177 9456533 9381669 2026-08-19T03:20:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456533 wikitext text/x-wiki [[File:Cuyabeno Wild Life Reserve banner.jpg|775px]] {{Taksonomio |nomo = Hoacino |koloro = pink |dosiero = Hoatzin (Opisthocomus hoazin) Rio Napo.jpg |priskribo de dosiero= En Ekvadoro |dosiero2 = Opisthocomus hoazin - Hoatzin XC251282.mp3 |dosiero2 larĝo = 250px |dosiero larĝo = 250px |dosiero2 larĝo = 250px |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Opistokomoformaj]], ''Opisthocomiformes'' |familio = [[Opistokomedoj]], ''Opisthocomidae'' |genro = '''''Ophisthocomus''''' |genro aŭtoritato = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811 |specio = '''Hoacino''', ''O. hoazin'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 4 June 2025">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Opisthocomus hoazin'' |volume=2024 |article-number=e.T22684428A264086808 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22684428A264086808.en |access-date=4a de Junio 2025}}</ref> |dunomo = ''Ophisthocomus hoazin'' |dunomo aŭtoritato = ([[Statius Muller|Muller]], 1776) |mapo de vivoteritorioj = Hoatzin (Opisthocomus hoazin) world.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Teritorio de la hoacino |vikispecio = |komunejo = | sinonimo = ''[[Phasianus]] hoazin'' <small>Müller, 1776</small> }} La '''Hoacino''' aŭ '''Opistokomo''' ('''''Opisthocomus hoazin'''''), estas malofta specio de [[Tropiko|tropika]] [[birdo]], kiu troviĝas en [[marĉo]]j, riveraj arbaroj kaj [[manglejo]]j de [[Amazonio]] kaj la delto de rivero [[Orinoko]] en [[Sudameriko]]. Ĝi estas la ununura membro de la [[genro]] '''''Opisthocomus''''', kiu signifas 'tiu kun longa haro malantaŭe' pro ties granda kresto. Sed ĝi estas ankaŭ la ununura membro de la familio de [[Opistokomedoj]] kaj krome la ununura membro de propra ordo ''Opisthocomiformes''.<ref name=IOU>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=January 2023 | title= Hoatzin, New World vultures, Secretarybird, raptors | work=IOC World Bird List Version 13.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/raptors/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=12a de Marto 2023 }}</ref> La hoacino estas rimarkinda pro tio ke ĝiaj idoj havas primitivajn ungegojn sur du el siaj flugilfingroj; la specio ankaŭ estas unika inter birdoj, ĉar ĝi posedas digestan sistemon, kiu netriviale subtenas la [[fermentado]]n kaj la efikan malkomponadon de plantomaterio, trajto pli ofte konata de herbovoraj hufuloj-remaĉuloj kaj kelkaj primatoj. Ĉi tiu birdo estas ankaŭ la [[nacia birdo]] de [[Gujano]], kie la loka nomo por ĉi tiu birdo estas Canje-fazano (''Canje pheasant''). == Aspekto == [[Dosiero:Opisthocomus Mitchell.jpg|maldekstra|eta]] Ĝi estas birdo kun grando de [[fazano]] (longa 65&nbsp;cm), sed pli svelta pro longkola, longvosta kaj etkapa. Ĝi havas senpluman bluan vizaĝon kun grenatkoloraj okuloj kaj la kapo estas pintita per pintega, ruĝeca kresto. La longa nigrobruna vosto estas larĝe pintita senkolora.<ref> Williams, Kellie (2001). [https://animaldiversity.org/accounts/Opisthocomus_hoazin/ "Opisthocomus hoazin".] Animal Diversity Web. University of Michigan Museum of Zoology. Alirita la 12an de Marto 2023. </ref> La supraj partoj estas malhelbrunaj kun helruĝeca bordo en flugilplumoj kaj helruĝeca striado en dorso kaj nuko. La malsupraj partoj estas helruĝecaj, dum la kriso (pugo), unuaj flugilplumoj, subflugiloj kaj flankoj estas tre ruĝecavelkoloraj, sed tio estas videbla ĉefe kiam la birdo malfermas siajn flugilojn. == Ekologio == La hoacino manĝas la [[folio]]jn kaj malplie la [[frukto]]jn de la plantoj kiuj kreskiĝas en la marĉaj kaj riveraj habitatoj kie ĝi vivas. La birdo grimpas mallerte inter la branĉaro, kaj estas sufiĉe maltimida (kvankam ĝi iĝas kompreneble tro ekscitita pro tro oftaj vizitoj), ofte permesanta proksimajn alvenadojn kaj ne bezonas rapide ekflugi. La '''hoacino''' uzas ledan tuberon en la pinto de sia kropo por helpi ekvilibron inter branĉaro. Unu el la multaj eksterordinaraĵoj de tiu specio estas, ke ĝi havas digestan sistemon unikan inter birdoj. La '''hoacino''' uzas bakterian [[fermento]]n en la fronta parto de la ventro por solvi la vegetalan materialon kiun ili konsumas, plie kiel [[grego]]j kaj aliaj [[remaĉulo]]j. Malkiel remaĉuloj, tamen, kiuj posedas la [[rumeno]]n -speciala stomako por bakteria fermentado -, ĉe hoacino tio estas la funkcio de la [[kropo]], pligrandiĝo de la ezofago. La [[kropo (anatomio)|kropo]] de la hoacino estas tiom granda ke dislokigas la flugomuskolojn kaj la kilon de sternumo, kio malhelpas ties flugeblecojn. Pro la odora konsistigo el la konsumitaj folioj kaj pro la bakteria fermentado, tiu birdo odoras malagrablege, kiel [[Stala sterko]] kaj pro tio ĝi estas ĉasata nur en tre malsatigaj epokoj.<ref>Grajal, A., S. D. Strahl, R. Parra, M. G. Dominguez, & A. Neher. 1989. Foregut fermentation in the Hoatzin, a Neotropical leaf-eating bird. Science 245: 1236-1238.</ref> La '''hoacino''' estas gregema kaj nestumas en etaj kolonioj en la pluvsezono, defenditaj el eventualaj predantoj per laŭtaj voĉoj; la ino demetas 2-3 ovojn en nesto konstruita el bastonetoj en arbo super akvo en laŭsezonaj inonditaj arbaroj; la kovadon faras ambaŭ gepatrojn dum ĉirkaŭ 32 tagoj. La idoj kiuj estas manĝigataj el vomita fermentita manĝaĵo montras alian eksterordinaran kutimon: ĝi havas du krifojn en ĉiu flugilo, kiuj perdiĝos je la plenkreskaĝo. Kiam ili estas ĝenataj aŭ minacataj de eventualaj predantoj (kiel [[simio]]j aŭ [[serpento]]j) la idoj grimpas for de la danĝero aŭ faliĝas en la akvon por eskapi predadon, kaj poste ili uzas siajn krifajn flugilojn por grimpi al la sekureco de la nesto. Tio kialis nepre komparojn kun la fosilia ''[[Archaeopteryx]]'', sed tiu karaktero estas plie aŭtapomorfio, eble kaŭzita de [[atavismo]] kiel la krifoj de [[Dinosaŭro]], pro genetika spuro kiu verŝajne estas ankoraŭ en la birda [[genomo]]. Post atingo de plenmatureco, la idoj povas resti ĉe la gepatroj kelkajn jarojn kaj helpi kreskon de plia idaro, ekzemple per defendo de la teritorio. Temas pri bruema specio, kun varieco de raŭkaj alvokoj, similaj al tiuj de fumemulo. Kvankam facile videbla kaj eĉ alloga pro la eksterordinaraj formo kaj koloroj, maltimida kaj mallerta fluganto, eble pro ĝia malbona odoro ĝi ne estas konsiderata [[endanĝerigitaj specioj|endanĝerigita]]. Fakte, ties survivado ŝajnas pli certa ol tiu de multaj aliaj [[endemismo]]j de tiu ĉi teritorio<ref>BirdLife International (2004)</ref>. Pro ĝia malbona odoro ĝi ne estas ĉasata kaj ĝi saviĝas pro preferi humidajn habitatojn, manglejojn kaj riverajn arbarojn, kiuj ne estas tiom minacataj ol la surteraj arbaroj, kiuj estas la ĉefa celo de la [[senarbarigo]] de [[Amazonio]]. La hoacino ankoraŭ estas ofta en granda parto de sia teritorio. == Taksonomio == La Hoacino estas diskuteble la plej enigma vivanta birdo laŭ sia [[filogenetiko|filogenetikaj]] rilatoj. Oni ne proponis ĝis nun taŭgan [[evoluo|evoluajn]] hipotezojn kaj la stato eĉ malbonigis pro disponeblo de datumoj laŭ la sekvenco [[DNA]]. Estis granda debato pri la rilatoj de la hoacino kun aliaj birdoj. Oni agnoskis propran [[familio (biologio)|familion]], la '''Opistokomedoj''' kaj [[subordo]]n ('''Opisthocomi'''), kio estis certe taŭge portempe, pro ties diferenceco<ref name=thomas>Thomas (1996)</ref>. Foje, ĝi estis ligita kun [[taksono]]j kiel la [[tinamo]], la [[Kokoformaj]] (ĉasbirdoj), la [[Raledoj]], la [[Otidedoj]], [[kariamo]]j, [[Pterokloformaj]], [[kolomboj]], la [[turakoj]], aliaj [[Kukoloformaj]], kaj la [[Kolioformaj birdoj]]<ref name=thomas />. Krome, oni foje sugestis, ke ĝi estas rilata al Kokoformaj, turakoj, aŭ al [[Krotofagedoj]] (Novmondaj kukoloj). Lokigo ĉe la ĉasbirdoj estis historia, bazita ĉefe sur genetikaj konsideroj de eksterna [[morfologio (biologio)|morfologio]], kiu estas konsiderataj maltaŭgaj kaj ĝenerale malagnoskitaj nuntempe; la ĉasbirdoj kun la [[Akvobirdoj]] apartenas al la [[klado]] de ''[[Galloanserae]]'' dum la hoacino ne. [[Klado|Kladaj]] analizoj de skeletaj trajtoj, aliflanke, sugestas rilaton de la hoacino kun la familio de la seriemoj nome [[Kariamedoj]], kaj pli malproksime kun la turakoj kaj la familioj de kukoloj. Tamen, kukoloj havas [[Daktileco|zigodaktilecajn]] piedojn (du fingroj antaŭen, du malantaŭen) kaj turakoj estas duonzigodaktilecaj, dum la hoacino havas la plej tipan anisodaktilecajn piedojn kun tri fingroj antaŭen, unu malantaŭen. La evolucio de birda daktileco, aliflanke, ne estas entute solvita (vidu ankaŭ artikolon [[Daktileco]]). La [[taksonomio de Sibley-Ahlquist]] en 1990 konsideris ĝin kiel [[Baza (filogenetiko)|baza]] [[kukolo]] bazite sur DNA-DNA hibridiĝo. Avise ''et al.'' en 1994 trovis datumojn de sekvenco [[mtDNA]] citokromo b por kongrui kun la antaŭa traktado de Sibley kaj Ahlquist. Sekve, Hughes kaj Baker en 1999 proklamis esti "solvintaj" la rilatojn de la hoacino kun la turakoj, baze sur siaj propraj analizoj de 6 aroj da sekvencoj de mtDNA kaj unu de nDNA. Tamen, uzante sekvencojn de mt kaj nDNA de pligranda longo, Sorenson ''et al.'' en 2003 notis, ke ĉiu tri antaŭaj studoj de DNA estis ŝajne maltaŭgaj pro eraroj en metodologio, eta grando de pruvaĵoj kajeraroj en la sekvencoj [[DNA]]; ties studo forte sugestis ''kontraŭ'' proksiman rilaton inter la hoacino kaj la kukoloj aŭ turakoj. Ne eblis tamen fide determini la plej proksimajn vivantajn parencojn de la hoacino. Eĉ tiel ĝi estus proksima de kolomboj, sed ne tre fide, kun malpli ol 10% de similo ĝis eventuala pli taŭga studo laŭ la analizoj de Sorenson ''et al'''. Fain & Houde en 2004 proponis, ke [[dikotomio]] ĉe ''Neoaves'' ([[Neognatoj]] ekskludante kokanserojn) baze sur sekvencoj β-fibrinogeno introno 7 (FGB-int7). En ties sugestita filogenio, la hoacino estus baza membro de ''Metaves'', proponita klado kiu inkludus multajn aliajn historie problemigajn birdofamiliojn, kiel [[flamengo]]j, [[greboj]], [[Faetonedoj]], pterokledoj kaj mesitoj. Dum kolomboj grupis kun la "Metaves", ne estus proksima parenceco inter tiuj kaj la hoacino. Aliflanke, dum aliaj grandaj stirpoj de ''Neoaves'', la ''Coronaves'', tre agnoskitaj en sia interna [[filogenetiko]] kio kutime estas konsiderata konsento<ref>Ekzemple, ke estas pli granda klado de "preskaŭ paserinoj" kaj tiu de [[Karadrioformaj]] estas tre diference.</ref>, la interrilatoj de la "Metaves" ne estis facile solvebla. Ankaŭ supozitaj grupoj de ''metaves'' kiel flamengoj kaj [[Kaprimulgedoj]] aŭ Faetonedoj kaj [[kolibro]]j ŝajne ne aspektas havi faktan bazon pli ol esti falsa "klado" baze sur molekula [[konverĝa evoluo|homoplazio]]. La grupo de kolomboj, kun malmulta fidindeco, kun la [[podargo]]j en la analizoj de Fain & Houde. Tamen, aspektas probable ke taksonoj kunigitaj en la ''Metaves'' de Fain & Houde (2004) enhavas kelkajn bonajn [[klado]]jn, kiel [[Kaprimulgoformaj]], la ''[[Mirandornithes]]'', aŭ la [[Apodoformaj birdoj]]. Konsiderante, ke kelkaj "strangaj [[Gruoformaj]]", kiuj povus esti la plej proksimaj parencoj unu de alia formante plej parton de la ceteraj ''Metaves'', kolomboj, la hoacino kaj pterokledoj restus kiel "Metaves ''incerta sedis'' (de malcerta lokigo)". Tio ŝajne sugestas, ke la hoacino estas almenaŭ pli proksima parenco de kolomboj ol de aliaj vivantaj birdoj. Ankoraŭ plie, la analizoj trovis kladon hoacin-kolomboj, lokigante la podargojn kun kelkaj kiuj estas preskaŭ certe siajn aktualajn parencojn -aliaj Cipselomorfaj-, eĉ ''malpli'' ŝajne ol la tre malprobabla grupigo kolombo-podargoj. Pri aliaj materialaj pruvoj, la ununura nedisputita informo de [[fosilio]] de hoacinoj konsistas el ununura malantaŭa parto de [[kranio]] de fosilia hoacino, specimeno ĉe UCMP 42823<ref>Miller (1953)</ref>. Ĝi estas devena el [[Mioceno]] <ref> Origine supozita de Malfrua Mioceno aĝa -ĉ. 10-5 milionoj da jaroj-, la osto troviĝis kun fosilioj de simio ''Cebupitheca sarmientoi'' kiu nuntempe estas kutime konsiderata de Frua aŭ Meza Mioceno, aŭ eble 18 (Thomas 1996) sed almenaŭ ĉ. 15 milionoj da jaroj aĝa.</ref> kaj estis malkaŝita en alta valo de [[Rivero Magdaleno]], [[Kolombio]]. Tiu estis lokita en diferenca, malpli devena genro, ''Hoazinoides'', sed klare estu lokita en la sama familio kun la nunaj specioj. Ĝi markite diferas je la fakto, ke la kranio de la vivanta hoacino estas karaktera, multe pli ovoforma, rondoforma kaj mallonga kaj ke tiuj autapomorfoj estis malpli klaraj en la birdo de la Mioceno. Miller pristudis tiujn malkaŝojn per supozita aliĝo de la hoacinoj kaj la kokoformaj, kiu estis la plej akceptita hipotezo tiam, sed estis jam multe da polemiko ekde tiam. Li avertis tamen, "ke ''Hoazinoides'' tute ne konsistigas filetikan kuniĝon kun aliaj kokoformaj.", pro evidentaj kialoj, kiel oni scias nuntempe. Alia krom la unuaj trovoj de Miller ne estas esperebla, kiel ĉe ''Hoazinoides'', ĉar ĉefe ĉiu moderna birdofamilio estas ĉu konata ĉu supozata kiel estanta kaj diferenca. Retroirante en tempo, la ''Filholornis'' de Malfrua [[Eoceno]] aŭ Frua [[Oligoceno]] (antaŭ ĉirkaŭ 34 milionoj da jaroj) el [[Francio]] estis ankaŭ konsiderita "pruvo" de ligo inter la hoacino kaj la ĉasbirdoj<ref name=thomas />. La fragmenta fosilio ''Hoatzi'' el [[Eoceno]] de [[Argentino]] kaj la kompleta sed ne malpli enigma ''Foro panarium'' de Frua-Meza Eoceno (Ypresia-Lutecia, antaŭ ĉirkaŭ 48 milionoj da jaroj) <ref> povus esti samgenra kun la ''Hoatzi''</ref> kio estas foje uzata por defendi ligon hoacin-kukoloformaj (inkludante turakojn). Sed, kiel oni pruvis supre, tio devas esti konsiderata tre spekulativa, se ne tiom erara kiom la rilato de [[Kracedoj]] pristudata de Miller. Eble oni analizis pli datumojn por la hoacino ol por iu ajn birdo ne-[[Strutoformaj]]. Kiel videblas, ne eblas determini certajn parencojn eĉ se temas pri malproksimaj. Tiele, tiuj kiuj lokigas la hoacinon en propra [[ordo (biologio)|ordo]], '''Opisthocomiformes'''<ref>Ekz. Thomas (1996)</ref>, povus esprimi la konstantan malcertecon plej akurate. {{-}} == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="150"> Dosiero:Hoatzin, Opisthocomus hoazin.jpg Dosiero:Hoatzin - Manu NP - Perù 9203 (15525812066).jpg|En Peruo Dosiero:Hoatzins in Brazil.jpg|En Brazilo Dosiero:4 day trip to La Selva Lodge on the Napo River in the Amazon jungle of E. Ecuador - Hoatzin (Opisthocomus hoazin) - (26261390363).jpg|En Ekvadoro Dosiero:On the Rio Tambopata…the Hoatzin, the world's weirdest bird (8445839364).jpg Dosiero:Hoatzin in Peru.jpg|En Peruo 4 day trip to La Selva Lodge on the Napo River in the Amazon jungle of E. Ecuador - Hoatzin (Opisthocomus hoazin) - (26592958760).jpg|En Ekvadoro Hoatzin (Opisthocomus hoazin) head Rio Napo.jpg|En Ekvadoro dosiero: Opisthocomus hoazin.jpg </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Avise, John C.; Nelson, William S. & [[Charles Sibley|Sibley, Charles G.]] (1994): Why one kilobase sequences from mitochondrial DNA fail to solve the hoatzin phylogenetic enigma. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''3'''(2): 175-184. <small>{{doi|10.1006/mpev.1994.1019}}</small> * {{IUCN2006|assessors={{aut|BirdLife International}}|year=2004|id=47889|title=Opisthocomus hoazin|downloaded=28 Februaro 2007}} Ne minacata * Cisneros-Heredia, Diego F. (2006): Notes on breeding, behaviour and distribution of some birds in Ecuador. ''[[Bulletin of the British Ornithologists' Club|Bull. B.O.C.]]'' '''126'''(2): 153-164. * Fain, Matthew G. & Houde, Peter (2004): Parallel radiations in the primary clades of birds. ''[[Evolution (gazeto)|Evolution]]'' '''58'''(11): 2558-2573. <small>{{DOI|10.1554/04-235}}</small> [http://biology-web.nmsu.edu/houde/Parallel_radiations.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130407204436/http://biology-web.nmsu.edu/houde/Parallel_radiations.pdf |date=2013-04-07 }} * Hughes, Janice M. & Baker, Allan J. (1999): Phylogenetic relationships of the enigmatic hoatzin (''Opisthocomus hoazin'') resolved using mitochondrial and nuclear gene sequences. ''Molecular Biology and Evolution'' '''16'''(9): 1300-1307. [http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/16/9/1300.pdf PDF plena teksto] * Miller, Alden H. (1953): A fossil Hoatzin from the Miocene of Colombia. ''[[Auk (journal)|Auk]]'' '''70'''(4): 484-495. [http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v070n04/p0484-p0489.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110606172337/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v070n04/p0484-p0489.pdf |date=2011-06-06 }} * [[Charles Sibley|Sibley, Charles Gald]] & Monroe, Burt L. Jr. (1990): ''Distribution and taxonomy of the birds of the world: A Study in Molecular Evolution''. Yale University Press, New Haven, CT. <small>ISBN 0-300-04969-2</small> * Sorenson, Michael D.; Oneal, Elen; García-Moreno, Jaime & Mindell, David P. (2003): More Taxa, More Characters: The Hoatzin Problem is Still Unresolved. ''Molecular Biology and Evolution'' '''20'''(9): 1484-1499. <small>{{DOI|10.1093/molbev/msg157}}</small> [http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/20/9/1484.pdf PDF plena teksto] [http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/full/20/9/1484/DC1 Kroma Materialo] * Thomas, B.T. (1996): Family Opisthocomidae. ''In:'' del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (eds.) : ''[[Handbook of Birds of the World]]'' vol. 3 (Hoatzin to Auks): 24-32, plate 1. Lynx Edicions, Barcelona. <small>ISBN 84-87334-20-2</small> [http://www.hbw.com/?go=ab7c7d504b7f581e6403845bc82fc5ea216b5f0d517993ef3dd11a72f1d2f990ccd8cbc97f4796fa8d52568640dfec80 HTML plena teksto] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Laboratorio Cornell pri Ornitologio: [http://www.birds.cornell.edu/homestudy/QUIZ_Q1.html Misteraj Birdoj: Hoacino Plenkreskuloj kaj junulo]. 2007-FEB-28. * Dinosauricon: [http://dino.lm.com/images/display.php?id=924 La Hoacino, ''Hoatzinoides'', ''Foro''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080209224537/http://dino.lm.com/images/display.php?id=924 |date=2008-02-09 }}. Rekonstruo de paleo-artisto Martin F. Chavez H. Notu, ke detaloj estas supozaj, sed tiu rekonstruo supozigas rilaton kun kukoloforma kaj kun kolomboforma. 2007-FEB-28. * Internet Bird Collection: [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=1152 Filmoj de hoacino]. 2007-FEB-28. * saveamericasrainforests.org: [http://saveamericasforests.org/Yasuni/Biodiversity/Hoatzin.html Foto de plenkreskulo] ekde malantaŭe, montrante flugilkolorojn. 2007-FEB-28. * treknature.com: [http://www.treknature.com/gallery/South_America/Peru/photo64427.htm Foto de plenkreskulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927225254/http://www.treknature.com/gallery/South_America/Peru/photo64427.htm |date=2007-09-27 }} montrantakapon kaj kolon. 2007-FEB-28. * [http://www.bird-stamps.org/cspecies/4000100.htm Poŝtmarkoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080514072311/http://www.bird-stamps.org/cspecies/4000100.htm |date=2008-05-14 }} (de [[Bolivio]], [[Gujano]], [[Surinamo]]) * [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=hoatzin&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro de Hoacino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110516211058/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=hoatzin&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2011-05-16 }} VIREO [[Kategorio:Kukoloformaj]] [[Kategorio:Birdordoj]] [[Kategorio:Birdoj de Amazonio]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] dg1903kkx832bxunf70gl0atveux754 0 233964 9456285 9456169 2026-08-18T18:23:02Z ThomasPusch 1869 9456285 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|parko |bildo = Altes Museum & Lustgarten.jpg |priskribo de bildo=La Lustgarten kun la granita pelvo, fone la "Malnova Muzeo", maldekstre iam estis la [[Palast der Republik]], dekstre la konstruaĵo de la ŝtata konsilio ''(Staatsrat)'' de [[GDR]] |kategorio = |lando = Germanio |regiono = Berlino |regiono_tipo = |situo = |regiono-ISO = DE-BE |mapo lokumilo = Centra Berlino |Mapo en angulo = Berlino |zomo = 13 |establita = 1658 |establita tipo = Kreo |establita1 = 1831, 1871, 1905, 1936, 1998 |establita1 tipo = Rearanĝo |libera = Marx-Engels-Platz |libera tipo = Historia nomo (1951-1990) |areo = 2 |areo unuo = ha }} [[Dosiero:Lustgarten_1.JPG|eta|250px|La ''Lustgarten'' en Berlino, malantaŭe la [[Altes Museum (Berlino)|Altes Museum]] (Malnova Muzeo) ]] [[Dosiero:Lustgarten, 1913.jpg|eta|250px|En la jaro 1913 kun la [[urba kastelo de Berlino]] en la fono]] [[Dosiero:Lustgartenvdom.jpg|eta|rigardo de la [[Berliner Dom]] al la Lustgarten]] [[Dosiero:Johann Erdmann Hummel Granitschale im Berliner Lustgarten 1831.jpg|eta|250px|Situacio 1831 kun la pli malgranda [[Berliner Dom|preĝejo]]]] La '''Lustgarten''' - [[germane]] "distra ĝardeno" aŭ [[plezurĝardeno]] - estas [[Lustgarten|parko]] sur la [[Muzea Insulo de Berlino|Museumsinsel]] en la urbodistrikto [[Berlin-Mitte|Mitte]] de [[Berlino]], kiu apartenis al la [[urba kastelo de Berlino]]. La norda parto de la insulo en la rivero [[Spree]] estis marĉa grundo. En la suda parto de la insulo ekestis en la 13-a jarcento la loĝloko ''Cölln'' kaj poste estis konstruita norde la kastelo de la nobeluloj de [[Brandenburgio]]. Verŝajne la tereno tiam estis uzata kiel ĝardeno. Ekde 1573 ĝi estis uzata kiel ĝardeno por fruktoarbaroj kaj herboj, kiuj estis bezonataj en la kastela kuirejo. En 1649 oni kreskigis la unuan fojon [[terpomo]]jn kaj konstruis specialan ejon por [[tomato]]j. Komence de la 19-a jarcentroj la Lustgarten iĝis la ejo por diversaj muzeoj kaj fine de la 19-a jarcento oni forigis la malgrandan preĝejon kaj anstataŭigis ĝin per la nuna [[katedralo]] ''[[Berliner Dom]]''. La larĝa placo ofte estis uzata por amaskunvenoj. == En Esperanto == En la romano [[Metropoliteno (romano)|Metropoliteno]] okazas amasa kunveno en Lustgarten, kie oni festas la liberigon de la komunisto [[Max Hoelz]] en julio 1928. La aŭtoro eble partoprenis. {|style="background-color:#f0f0f0; padding:6px;margin:6px" ||Hieraŭ mi estis renkontanta Max'on Hoelz'on. Sub molaj sonoj de blankaj orkestroj kun centoj da purpuraj standardoj estis venantaj la demonstrantoj. La [[Stadtschloss (Berlin)|grandega reĝa placo]], vidinta Wilhelmajn paradojn, barikadojn de revoluciuloj kaj sangon de laboristoj, mortpafitaj el sonorilejo de la [[Berliner Dom|obskura katedralo]], estis ensuĉanta la homamasojn, kvazaŭ la maro — sablon. Kaj tamen, milo post milo enfluiĝis ĉi tien homoj en grizaj ĉemizoj kaj kun rimenoj sen armiloj, kaj baldaŭ jam mankis libera loko sur la vastega placo. La imperiestra palaco, muzeoj, galerioj, kun impona kolonaro, premataj de centmilhoma amasego, tambura murmurado, blankinstrumenta tondrego kaj purpurstandarda ruĝo, malĝoje amasiĝis ĉe la randoj de la placo. Policanoj en aŭtomaŝinoj, sur ĉevaloj kaj motocikloj maltrankvile aŭskultis la bruegon, skuantan la aeron. Erich estris taĉmenton de ruĝfrontbatalantoj. Mi staris sur balkono de ŝtona konstruaĵego kaj divenis liajn ordonojn nur laŭ movoj, kiujn estis faranta la taĉmento. En la maro de kapoj, mi serĉis kapon de Alice. Ĉi tio estis malfacile farebla. La placo ŝajnis esti nemezurebla kaj la standardoj kovris ĝin preskaŭ la tutan. Oratoroj parolis samtempe en diversaj lokoj. Multfoje ekaŭdiĝis la «[[Internacio]]» kaj kolektivaj ekkrioj: — Vivu [[Sovetunio]]! — Vivu [[Kominterno]]! Subite, tute proksime, super la homamaso aperis mezkreska figuro. El-sub griza jako estis videbla blanka ĉemizo. Sur ĝi forestis la tradicia kravato. La nigraj haroj buklis sur la granda larĝa frunto, la saĝaj okuloj lumis varme. Kaj la grandaj lipoj kun iom levitaj randetoj afable ridetis sub nigraj lipharetoj. Mi tuj lin rekonis. Ŝtormo de aplaŭdado, kvazaŭ bruego de tertremo, ekskuis la placon. La homamaso ĝemkriis entuziasme, salutante sian liberigitan heroon. — Vivu [[Max Hoelz]]! Vivu la komunista partio! En la aero leviĝis dekmiloj da pugnoj. Kelke da miloj estis etenditaj al Hoelz kaj li klinis sin al la homamaso, etendante siajn brakojn. Tiam mi ekvidis Alice'n. Ruĝiĝinte, ŝi penis trairi pli proksime al la tribuno. Ŝia kapo kun peza bulo de orkoloraj haroj vidiĝis inter laboristaj ĉapoj kaj kasketoj de la ruĝfrontbatalantoj. En la mano ŝi tenis grandegan bukedon de la kampaj floroj. Du kamaradoj, starintaj apud Hoelz, unu en jungŝturma uniformo, la alia en blanka ĉemizo sub mallonga griza jaketo, kareseme rigardis ŝin. Mi forsaltis de la balustrado kaj komencis traŝovi min ankaŭ al la tribuno. Ĉi momente Alice enmanigis al Hoelz la bukedon kaj nova eksplodo de la aplaŭdoj ekskuis la placon. Alice sin turnis al la homamaso kaj, ridetante, renkontiĝis kun mi per la rigardoj. Apogante je mia brako, ŝi saltis sur la teron. Nun ni staris unu apud la alia kaj mi estis sentanta ŝian korpon, alpremitan al mi de la homamaso. Mi klinis min al ŝi. — Alice, vi aĉetis la bukedon por Max Hoelz. Mi scias, tio estas kosta bukedo, sed salajro de la laboristino ne estas granda! Ŝi demande ekrigardis min, daŭrigante samtempe aŭskulti la oratorojn. — Vi estas sentema knabino! — ekmurmuris mi. — Mi tre dezirus interparoli kun vi pri diversaj aĵoj. Sed ni malofte restas solaj! Alice ne respondis. |} {{Granda dosiero|Panorama berlin lustgarten.jpg|800px}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Parkoj en Berlino]] jbgr3on3mj8jlt648iv1q7xccx5xbde 0 234115 9456340 9264627 2026-08-18T19:42:46Z ThomasPusch 1869 9456340 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|insulo |priskribo de bildo= |lando = Germanio |situo = [[Berlino]] |regiono-ISO = DE-BE |mapo lokumilo = Centra Berlino |mapo1 lokumilo = Berlino |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 13 |longo = |longo unuo = km |larĝo = |larĝo unuo = km |plej alta = |plej alta leviĝo = }} [[Dosiero:ZLB-Berliner Ansichten-Januar.jpg|eta|400ra|Spreeinsel (flave) sur urba mapo de 1688]] [[Dosiero:Berlin Mitte Bruederstrasse 19th century.jpg|eta|Brüderstraße en la 19-a jarcento]] '''Spreeinsel''' estas [[riverinsulo]] en la rivero [[Spree]] en la [[Berlino|Berlina]] kvartalo [[Berlin-Mitte|Mitte]]. La norda pinto de la insulo estis dum [[mezepoko]] marĉa grundo, kiu poste estis uzata por ĝardenoj kaj kiel la t.n. [[Lustgarten (Berlino)|Lustgarten]]. Komence de la 19-a jarcento oni komencis konstrui diversajn [[muzeo]]jn. Ĉi tiu parto estas konata kiel [[Museumsinsel]] kaj estas ekde 1999 parto de la [[monda heredaĵo]] de [[UNESCO]]. En la mezo de la insulo ekde [[mezepoko]] troviĝis [[fortikaĵo]], poste la [[Stadtschloss (Berlin)|kastelo]]. Pro la severaj damaĝoj dum la [[Dua Mondmilito]] oni decidis forigi la ruinaĵojn en la jaro 1950. La [[Berliner Dom]] en la proksimeco de la kastelo travivis la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]] sen severaj damaĝoj. En la suda parto troviĝis la urbo ''Cölln'', kiu estis ĝis 1709 la fratina urbo de la malnova urbo Berlino, kiu troviĝis sur la suda bordo de la rivero [[Spree]]. La parto sude de Gertraudenstraße hodiaŭ nomiĝas ''[[Fischerinsel]]'' kaj rememorigas pri la eksa ''Fischerkiez'' (fiŝkaptista kvartalo) en la plej ekstera sudo. Inter Fischerinsel kaj Schlossplatz restis post la detruoj dum la [[Dua Mondmilito]] nur malmultaj historiaj konstruaĵoj, nome la ''Nicolaihaus'' (nun muzeo), la ''Galgenhaus'' (pendumila domo), la ponto ''Jungfernbrücke'', la ''Neue Marstall'' (nova ĉevalstablo), kie hodiaŭ estas la magazeno de la Urba biblioteko de Berlino kaj la ekstera ŝelo de la 19-jarcenta [[Ĉiovendejo]] ''Rudolph Hertzog''. {{Projektoj}} [[Kategorio:Insuloj en Berlino]] irtto32xgi16ffonzn9p3qroqz290of 9456347 9456340 2026-08-18T19:44:07Z ThomasPusch 1869 9456347 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|insulo |priskribo de bildo= |lando = Germanio |situo = [[Berlino]] |regiono-ISO = DE-BE |mapo lokumilo = Centra Berlino |mapo1 lokumilo = Berlino |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 13 |longo = |longo unuo = km |larĝo = |larĝo unuo = km |plej alta = |plej alta leviĝo = }} [[Dosiero:ZLB-Berliner Ansichten-Januar.jpg|eta|400ra|Spreeinsel (flave) sur urba mapo de 1688]] [[Dosiero:Berlin Mitte Bruederstrasse 19th century.jpg|eta|Brüderstraße en la 19-a jarcento]] '''Spreeinsel''' estas [[riverinsulo]] en la rivero [[Spree]] en la [[Berlino|Berlina]] kvartalo [[Berlin-Mitte|Mitte]]. La norda pinto de la insulo estis dum [[mezepoko]] marĉa grundo, kiu poste estis uzata por ĝardenoj kaj kiel la t.n. [[Lustgarten (Berlino)|Lustgarten]]. Komence de la 19-a jarcento oni komencis konstrui diversajn [[muzeo]]jn. Ĉi tiu parto estas konata kiel [[Museumsinsel]] kaj estas ekde 1999 parto de la [[monda heredaĵo]] de [[UNESCO]]. En la mezo de la insulo ekde [[mezepoko]] troviĝis [[fortikaĵo]], poste la [[Stadtschloss (Berlin)|kastelo]]. Pro la severaj damaĝoj dum la [[Dua Mondmilito]] oni decidis forigi la ruinaĵojn en la jaro 1950. La [[Berliner Dom]] en la proksimeco de la kastelo travivis la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]] sen severaj damaĝoj. En la suda parto troviĝis la urbo ''Cölln'', kiu estis ĝis 1709 la fratina urbo de la malnova urbo Berlino, kiu troviĝis sur la suda bordo de la rivero [[Spree]]. La parto sude de Gertraudenstraße hodiaŭ nomiĝas ''[[Fischerinsel (Berlino)|Fischerinsel]]'' kaj rememorigas pri la eksa ''Fischerkiez'' (fiŝkaptista kvartalo) en la plej ekstera sudo. Inter [[Fischerinsel (Berlino)|Fischerinsel]] kaj Schlossplatz restis post la detruoj dum la [[Dua Mondmilito]] nur malmultaj historiaj konstruaĵoj, nome la ''Nicolaihaus'' (nun muzeo), la ''Galgenhaus'' (pendumila domo), la ponto ''Jungfernbrücke'', la ''Neue Marstall'' (nova ĉevalstablo), kie hodiaŭ estas la magazeno de la Urba biblioteko de Berlino kaj la ekstera ŝelo de la 19-jarcenta [[Ĉiovendejo]] ''Rudolph Hertzog''. {{Projektoj}} [[Kategorio:Insuloj en Berlino]] 8nbty0f4nfv502sga7ybjjazh49gmk7 0 234160 9456433 8567482 2026-08-18T20:47:10Z Sj1mor 12103 9456433 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Sir Walter RALEIGH''' aŭ Ralegh, angla kortegano, soldato, navigisto kaj verkisto (ĉ. 1552 - la 29-a de oktobro 1618).[[Dosiero:Raleigh-Walter-Sir-LOC.jpg|eta|200ra|Sir Walter Raleigh]][[Dosiero:Sir_Walter_Raleigh_oval_portrait_by_Nicholas_Hilliard.jpg|eta|200ra|Nicholas Hilliard: Portreto de Sir Walter Raleigh ĉirkaŭ 30-jara]]Raleigh naskiĝis proksime al Sidmouth en [[Devon]], kaj estis filo de Walter Raleigh kaj Katherine Champernowne. En 1566 li komencis studojn ĉe [[Oriel College]], [[Universitato de Oksfordo]], sed eliris de la universitato ĉirkaŭ 1569 por batali por la [[Hugenotoj]] en Francio. En 1580 li iris al Irlando kie li militis kontraŭ ribelojn kaj partoprenis en pluraj buĉadoj kaj akiris vastajn landojn antaŭe posedatajn de ribeloj. De tempo al tempo li loĝis en Irlando en [[Graflando Westmeath]]. En 1581 li eniris la anglan kortegon kiel protektato de la Grafo de Leicester, kun kiu li iris la sekvantan jaron por militi en Nederlando kontraŭ la hispanoj. Post lia reveno al Londono li gajnis la favoron de la reĝino [[Elizabeto la 1-a (Anglio)]], kiu donis al li la rangon de kavaliro en 1584, kaj nomis lin vic-admiralo de Devon kaj Cornwall en 1585. En 1584 li estris ŝiparon kiu esploris la bordojn de Nord-Ameriko, kaj li fondis anglan kolonion en [[Virginio]]. Tamen la kolonio ne prosperis kaj laŭdire li perdis ĉirkaŭ 40,000 britajn pundojn. En 1587 la juna, bonaspekta Grafo de Essex alvenis al la kortego kaj parte anstataŭis lin en la favoro de la reĝino. Pro tio li reiris en siajn irlandajn bienojn, kien li klopodis enkonduki homojn el Anglio. Li amikiĝis kun la poeto [[Edmund Spenser]]. Li reakiris la favoron de Reĝino Elizabeta kaj planis ekspediciojn kontraŭ la hispanojn. Kiam Elizabeta rifuzis permeson ke li partoprenis en tia ekspedicio en 1592 - ŝi preferis reteni sian favoraton ĉe la kortego - li transdonis la komandon al Frobisher kaj Burgh. Tamen la reĝino eltrovis ke li ĝuis am-aferon kun Bessie Throckmorton, kiu estis unu el ŝiaj honoraj sinjorinoj, kaj furioze enkarcerigis lin mallonge en la [[Turo de Londono]]. Dum kvar jaroj ŝi rifuzis vidi lin. Li edziĝis kun Bessie Throckmorton kaj ili loĝis du jarojn en kastelo ĉe [[Sherborne]] en [[Dorset]]. En 1595 Raleigh estris ekspedicion kiu esploris la bordojn de [[Trinidado]] kaj Sud-Ameriko kaj la rivero [[Orinoko]]. La sekvantan jaron li eldonis libron pri tio - ''The Discovery of Guiana'' (''La Eltrovo de Gujano''). Poste li partoprenis en sukcesa atako kontraŭ [[Kadizo]]. En 1597 li reakiris la favoron de la reĝino kaj denove militis kontraŭ Hispanio. En 1600 Elizabeta nomis lin reganto de [[Jersey]]. Tamen post ŝia morto en 1603 aliaj korteganoj persvadis la novan reĝon [[Jakobo la 1-a (Anglio)]] senigi lin de liaj postenoj kaj akuzi lin pro ŝtata perfido. Eblas ke li parolis kelkajn vortojn subtenantajn Arabella Stuart, alian eblan pretendanton al la angla trono. Malgraŭ tre malfortaj atestoj oni mortkondamnis lin. La angla popolo laŭte protestis sed nur kiam li estis sur la eŝafodo la kondamno ŝanĝiĝis en dumvivan enkarcerigon en la [[Turo de Londono]]. Tie li studis, faris sciencajn esplorojn kaj verkis sian ''Historion de la Mondo'' (1614), kiu finis per la historio de la dua milito de la romanoj kontraŭ [[Antikva Makedonio]], kaj aliajn verkojn. En 1616 oni liberigis lin por serĉi oron laŭlonge de la rivero Orinoko, sed, parte pro malsano, la ekspedicio malsukcesis. Tie la filo de Raleigh mortis dum batalado kontraŭ hispanoj. En junio 1618 Sir Walter Raleigh mem revenis, tute deprimita, al Anglio. Arestata de kuzino, li estis kondukata al Londono kaj senkapigata. Laŭ onidiro, Raleigh enkondukis en Irlandon la kultivon de la [[terpomo]], kaj en Brition la fumado de [[tabako]]. Malmulte el lia poemaro eldoniĝis dum lia vivo, tamen oni nun taksas lin grava poeto. Ĝenerale li uzis simplan lingvon sen aludoj al la antikva mondo, kontraste al la klera stilo de multaj de siaj samtempuloj. Li verkis lirikajn versojn kaj longan poemon - la 11-a kaj 12-a libroj de ''The Ocean to Cynthia'', kiuj eble estis parto de pli longa verko kaj kiuj estis formala poema amindumado de Elizabeta la 1-a. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1552|Raleigh, Walter]] [[Kategorio:Mortintoj en 1618|Raleigh, Walter]] [[Kategorio:Anglaj poetoj|Raleigh, Walter]] [[Kategorio:Britaj esploristoj|Raleigh, Walter]] fv6kx391dy6nr3cljpa3jnt22ibi1qj 0 238001 9456561 9413445 2026-08-19T05:45:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456561 wikitext text/x-wiki {{Informkesto renkontiĝo}} [[Dosiero:IJK2009.png|eta|200px|[[#Emblemo|Emblemo]] de la 65-a IJK en Liberec'.]] [[Dosiero:Ijk2009-ARD.jpg|eta|300px|Raporton pri la IJK de la [[Germanio|germana]] televido [[Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland|ARD]], kun voĉo en [[Esperanto]] kaj [[germana lingvo|germanaj]] [[subtekstoj]], vidis pli ol 500.000 spektantoj. Ĝi daŭre [http://www.youtube.com/watch?v=rwqJITm5xrM spekteblas rete].]] La '''65-a Internacia Junulara Kongreso ([[IJK]]) de TEJO''' okazis inter la [[18-a de julio|18-a]] kaj la [[25-a de julio]] [[2009]] en la urbo [[Liberec']] en [[Ĉeĥio]]. La kongresa temo estis ''[[Libereco|Liberec']]'' kaj la kongreson organizis kune [[Ĉeĥa Esperanto-Junularo|Ĉeĥa]], [[Germana Esperanto-Junularo|Germana]] kaj [[Pola Esperanto-Junularo]]j. Temis pri la unua IJK okazinta sur la teritorio de [[Ĉeĥoslovakio|Ĉeĥ(oslovak)io]]. Partoprenis 343 esperantistoj el 41 landoj. == Antaŭaj eventoj == === Kandidatiĝo === [[Dosiero:NeisseHartau.jpg|eta|dekstra|300px|Rivero [[Niso (rivero)|Niso]] apud la [[trilandlimo]] [[Ĉeĥio]]-[[Germanio]]-[[Pollando]].]] <!-- ĉi tie priskribi ion pri la komencaj fazoj de la ideo pri IJK en Liberec' kaj la decido okazigi IJK-n en Ĉeĥio, kunlabore de tri landoj --> La [[estraro de TEJO]] ne diskonigas informojn pri aliaj kandidatiĝintoj ol tiu elektita, sed estas sciate, ke krom la Libereca teamo estis ankoraŭ unu aŭ kelkaj aliaj kandidatoj. Rilate al la 65-a IJK apartan intereson vekis la mem-anoncita<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://esperantujo.org/nun/15910 IJK 2009 en Serbio | titolo = IJK 2009 en Serbio | alirdato = 2014-12-13 | familia nomo = Kivenić | persona nomo = Bedun E | dato = 2008-04-01 | eldoninto = [[NUN (retejo)|NUN]] | arkivurl = https://web.archive.org/web/20080513041847/http://esperantujo.org/nun/15910 | arkivdato = 2008-05-13 }}</ref> venko de teamo gvidata de [[serbaj esperantistoj|serba esperantisto]] [[Bedun E. Kivenić]], kiu la [[1-a de aprilo|1-an de aprilo]] [[2008]], do tuj post la fino de la limdato starigita de [[TEJO]], publike anoncis, ke onidire pro manko de aliaj kandidatoj aŭtomate akceptiĝis komuna invito de la [[Serba Esperanto-Junularo|Serba]], [[Montenegra Esperanto-Junularo|Montenegra]] kaj [[Albana Esperanto-Junularo]]j por IJK 2009 en urbo [[Tutin|Tutin']], dediĉita al [[virino]]j en la mondo. Kelkaj rimarkis, ke la dato de 1-a de aprilo estas kutima tago de ŝercoj en iuj landoj, kaj opiniis la mesaĝon [[aprila ŝerco]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.liberafolio.org/2008/aprile | titolo = Akademio ĉe Suda poluso kaj Tutina IJK | alirdato = 2014-12-13 | dato = 2008-04-02 | eldoninto = [[Libera Folio]] | arkivurl = https://web.archive.org/web/20141213163801/http://www.liberafolio.org/2008/aprile | arkivdato = 2014-12-13 }}</ref> Al la mesaĝo de Kivenić tuj reagis ekmirinta [[Adje Adjevi]],<ref>[http://groups.yahoo.com/group/landa-agado/message/12190 IJK en Serbio, chu trompo... au misinformo?]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – reago de Adje Adjevi el Togolando al la mesaĝo de Bedun E. Kivenić en dissendolisto "landa-agado" ĉe [[Yahoo! Groups]]</ref> sekretario de LKK por IJK 2009 en [[Togolando]], tiel malkaŝante sian landon kiel alian kandidatiĝinton. Dum [[IJK 2019]] oni anoncis dum prelego pri ĉi tiu IJK, ke temis pri ŝerco pro la [[ŝercotago]]. La nomo de tiu esperantisto estas anagramo de la ĉeĥa vorto "duben" kaj la pola vorto "kwiecień", kiuj ambaŭ signifas "aprilo". [[Vildana Delalić]], la TEJO-estraranino pri kongresoj, sekve la informon pri jama elekto de IJK-organizanto malkonfirmis kaj petis atendon ĝis efektiva diskonigo de la decido de TEJO, kio fine okazis la [[9-a de aprilo|9-an de aprilo]] 2008, kiam la elekto de Liberec' estis anoncita. Bedun E. Kivenić reagis la [[13-a de aprilo|13-an de aprilo]], agnoskante sian eraron kaj esprimante esperon pri Tutina IJK en [[2010]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/bedun/57722 | titolo = IJK tamen ne en Serbio | alirdato = 2014-12-13 | familia nomo = Kivenić | persona nomo = Bedun E | dato = 2008-04-13 | eldoninto = ipernity}}</ref> === Antaŭa IJK === Solena transpreno de la [[IJK-flago]] fare de reprezentantoj de la tri organizantaj junularaj Esperanto-organizoj okazis fine de la Internacia Arta Vespero dum la [[64-a IJK]] en [[Szombathely]] ([[Hungario]]). Dum tiu kongreso estis ankaŭ kolektitaj unuaj 27 antaŭpagoj kaj kadre de la TEJO-vespero atribuita la aliĝnumero 1 (al [[Rolf Fantom]]). === Preparlaboroj === <!-- ĉi tie priskribi ankaŭ la kunvenojn (ia. Szombathely, Brno, Biedenkopf; viziton de la kongresejo fare de grupeto revenanta el AS ks.; retkunsidojn) kaj la fakton ke neniam okazis ĉeesta kunsido de ĉiuj aŭ eĉ ne plej multaj organizantoj ktp. --> Post fermo de la reta aliĝado la [[12-a de julio|12-an de julio]] [[2009]] estis 401 alvenontaj aliĝintoj el 51 landoj. Kune kun personoj aperintaj nur surloke la 65-a IJK havis entute 472 aliĝintojn el 54 landoj, el kiuj efektive alvenis kaj partoprenis la aranĝon sume 343 esperantistoj el 41 landoj. == Ĝenerale pri la kongreso == === Kongresurbo === [[Dosiero:Jested.jpg|eta|300px|Monto [[Ještěd]] kun [[Ještěd (hotelo kaj televidturo)|televidturo]], unu el la [[Liberec#Urbaj simboloj|simboloj]] de [[Liberec']].]] {{Ĉefartikolo|Liberec'}} [[Liberec]] (lige kun la IJK literumata ''Liberec''' por egali al la [[Esperanto|esperanta]] vorto "[[libereco]]") estas kun siaj pli ol 100 000 loĝantoj la 5-a plej granda [[Urboj de Ĉeĥio|urbo de Ĉeĥio]] kaj ĉefurbo de [[Regiono Liberec]]. Ĝi troviĝas 100 [[kilometro|km]] norde de la ĉefurbo [[Prago]], proksime al la [[trilandlimo]] de Ĉeĥio kun [[Germanio]] kaj [[Pollando]]. En Liberec funkcias malgranda [[Esperanto-klubo]], kunlaboris pri la IJK ankaŭ la pli vigla klubo en proksima urbo [[Mladá Boleslav]]. Jam en 1907 esperantistoj aktivis en Liberec kaj ĝi estis centro de la [[Germana Esperanto-Ligo en Ĉeĥoslovakio|germanlingvaj esperantistoj]] en [[Ĉeĥoslovakio]]. El lastaj Esperanto-aranĝoj en Liberec menciindas Jarkonferenco de la [[Ĉeĥa Fervojista Sekcio|Ĉeĥa sekcio]] de [[Internacia Fervojista Esperanto-Federacio|IFEF]], okazinta inter la [[12-a de oktobro|12-a]] kaj la [[14-a de oktobro]] [[2007]]. De la [[7-a de majo|7-a]] ĝis la [[14-a de majo]] [[2011]] okazigis IFEF (pere de [[Ĉeĥa Fervojista Esperanto-Asocio]]) en Liberec sian 63-an tutmondan kongreson, en ĉeesto de 173 partoprenantoj el 15 landoj. === Kongresejo === [[Dosiero:Ijk2009-kongresejo.jpg|eta|dekstra|300px|Unu el la blokoj de la [[studenthejmo Harcov]] de la [[Teĥnika universitato en Liberec]] kiu estis la kongresejo de la 65-a IJK.]] {{Ĉefartikolo|Studenthejmo Harcov}} La kongreson gastigis bloko C de la [[studenthejmo Harcov]] ({{Koord|50|46.237|N|15|5.201|E|montru=entekste,titolo|nekat=1}}), kiu estas unu el tri apudaj terasaj (kaj ses entutaj) studentdomoj apartenantaj al la [[Teĥnika universitato en Liberec]]. Antaŭe, dum februaro de 2009, en la sama ejo loĝis sportistoj kaj vizitantoj de la [[Monda ĉampionado pri nordia skiado 2009]], okazinta en Liberec. ==== Partoprenkondiĉoj ==== <!-- ĉi tie ankaŭ skribi pri la maniero aliĝi, limdatoj, ekzemplaj kostoj ktp.; ankaŭ pri la sistemo de du valutoj; ankaŭ pri la uzita administrilo --> Loĝi eblis en dulita [[ĉambro]], unu el la du [[amasloĝejo]]j (por kio servis du salonoj en la kongresejo), en [[tendo]] (troviĝantaj inter la kongresejo kaj la apuda bloko B) aŭ memzorge ekster la IJK-ejoj. Manĝi eblis en la tujapuda universitata manĝejo, kun[[viando|viande]] aŭ [[vegetaranismo|vegetarane]]. === Organiza teamo === La [[Loka Kongresa Komitato|Lokan Kongresan Komitaton]] (LKK), kies membroj okupiĝis pri ĝeneralaj partoj de la organiza laboro, konsistigis 24&nbsp;personoj. Tri pintajn postenojn okupis prezidantoj de la tri kunorganizantaj junularaj Esperanto-asocioj: Prezidanto de la LKK estis [[Marek Blahuš]] ([[Ĉeĥa Esperanto-Junularo]]), sekretariino estis [[Julia Hell]] ([[Germana Esperanto-Junularo]]) kaj program-kunordiganto estis [[Łukasz Żebrowski]] ([[Pola Esperanto-Junularo]]). Laŭ nacieco troviĝis en la LKK: 7&nbsp;[[Pollando|poloj]], 6&nbsp;[[Ĉeĥio|ĉeĥoj]], 4&nbsp;[[Germanio|germanoj]], 4&nbsp;[[Ukrainio|ukrainoj]], 1&nbsp;[[Britio|brito]], 1&nbsp;[[Kroatio|kroato]] kaj 1&nbsp;[[Slovakio|slovako]]. Notindas ankaŭ ke kiel ne tute kutime la LKK konsistis el preskaŭ nur junaj homoj – [[mediano (statistiko)|meza]] aĝo de LKK-ano estis 24 jaroj kaj ĉiuj krom unu estis en [[TEJO]]-aĝo (sub 30 jaroj). La LKK-anoj en la ĉi-suba listo troviĝas ordigitaj laŭ [[persona nomo|persona]] kaj sekve [[familia nomo]], kun indiko pri sia [[ŝtataneco]]) kaj sia kampo de respondeco: * [[Agnieszka Mozer]] {{flago|Pollando}} Helpantoj * [[Agnieszka Rzetelska]] {{flago|Pollando}} Distra programo * [[Aleš Tomeček]] {{flago|Ĉeĥio}} Retejo * [[Alisa Nikitina]] {{flago|Ukrainio}} Program- kaj informtabuloj * [[Arkadiusz Zychewicz|Arek Zychewicz]] {{flago|Pollando}} Teĥnikaĵoj * [[Daniel Mrázek|Dan Mrázek]] {{flago|Ĉeĥio}} Eksteraj rilatoj en Ĉeĥio * [[Dagmar Chvátalová|Dáša Chvátalová]] {{flago|Ĉeĥio}} Ejoj * [[Ireneusz Bobrzak|Irek Bobrzak]] {{flago|Pollando}} Filmado * [[Irmina Szustak]] {{flago|Pollando}} Kultur-lingva festivalo * [[Julia Hell]] {{flago|Germanio}} Sekretario * [[Julija Schlapsi]] {{flago|Ukrainio}} Kasisto * [[Liesa Marie Alfier]] {{flago|Germanio}} Eksteraj rilatoj en Germanio * [[Łukasz Żebrowski]] {{flago|Pollando}} Program-kunordiganto * [[Marek Blahuš]] {{flago|Ĉeĥio}} Prezidanto * [[Martin Sawitzki]] {{flago|Germanio}} Akceptado * [[Oksana Palyvoda]] {{flago|Ukrainio}} Program- kaj informtabuloj * [[Paulína Kožuchová|Paulínka Kožuchová]] {{flago|Slovakio}} Tema kaj movada programo * [[Paul Ebermann|Paŭlo Ebermann]] {{flago|Germanio}} Datumbazo * [[Pavel Brom]] {{flago|Ĉeĥio}} Ekskursoj * [[Rolf Fantom]] {{flago|Britio}} Vespera kaj nokta programo * [[Oleksandra Kovyazina|Saŝa Kovyazina]] {{flago|Ukrainio}} Kultur-lingva festivalo * [[Tina Tišljar]] {{flago|Kroatio}} Vespera kaj nokta programo, Anoncanto * [[Tobiasz Kaźmierski]] {{flago|Pollando}} Eksteraj rilatoj en Pollando * [[Tomáš Břicháček]] {{flago|Ĉeĥio}} Vizoj Aldone pluraj aliaj personoj okupiĝis pri konkretaj taskoj dum la semajno, kontribuis al la programo aŭ diversmaniere helpis. Interalie: [[Andreas Diemel]], [[Barbora Závodská|Bára Závodská]], [[Carolin Weemeyer]], [[Carsten Mischke]], [[Miroslav Hruška|Mirek Hruška]], [[Petr Adam Dohnálek|Petr Dohnálek]], [[Robert Weemeyer]], [[Tomislav Divjak]]. === Patronoj === [[Dosiero:Premysl Sobotka.jpg|eta|200px|Přemysl Sobotka, senatprezidanto, devenanta el Liberec, unu el patronoj de la 65-a IJK.]] La 65-an IJK-n konsentis [[aŭspicio|aŭspicii]] pluraj gravuloj de la ĉeĥa publika vivo, pluraj kun proksimaj ligoj al la regiono de Liberec aŭ [[Esperanto]]. Kongrue kun la internacieco de la LKK, krom la kongreslando Ĉeĥio, oni serĉis patronojn ankaŭ en la ceteraj du organizantaj landoj Germanio kaj Pollando. Jen la listo de personoj, kiuj fine transprenis aŭspicion super la 65-a IJK: * Ing. '''[[Mirek Topolánek]]''' – eksa [[ĉefministro]] de la ĉeĥa [[registaro]] * Lia Eminenco Mons. PhDr. '''[[Miloslav Vlk|Miloslav kardinalo Vlk]]''' – [[primaso]] ĉeĥa kaj [[ĉefepiskopo]] [[Prago|praga]] ([[kardinalo]], junaĝe aktiva [[esperantisto]]) * MUDr. '''[[Přemysl Sobotka]]''' – prezidanto de la [[senato]] de la ĉeĥa [[parlamento]] (eksĉef[[kuracisto]] en Liberec, naskiĝinto en proksima [[Mladá Boleslav]]) * Ing. '''[[Miloslav Vlček]]''' – prezidanto de la [[deputito|deputita]] ĉambro de la ĉeĥa [[parlamento]] * Bc. '''[[Radek Cikl]]''' – vic[[hetmano]] de [[Regiono Liberec]] pri edukado, junularo, korpa edukado kaj sporto * Ing. '''[[Jiří Kittner]]''' – [[urbestro]] de la urbo [[Liberec]] * Dr. '''[[Kurt Gribl]]''' – ĉef[[urbestro]] de [[Augsburg]], la [[ĝemela urbo]] de Liberec en [[Germanio]] El tiuj, post la lastmomenta senkulpiĝo de Přemysl Sobotka kiu antaŭe akceptis esperantistojn kaj planis veni sed devis rezigni pro eksterordinara senata kunsido, vizitis la kongreson persone nur la kardinalo Miloslav Vlk, kiu publike celebris [[katolikismo|katolikan]] [[sankta meso|sanktan meson]] en Esperanto dimanĉe la 19-an de julio en la ĉefdekana [[kirko]] de sankta [[Antonio la Granda]] en la urbocentro. Přemysl Sobotka tamen, simile kiel Kurt Gribl, sendis al la kongresanoj salutvortojn, kiuj aperis en la kongreslibro, kaj lastmomente sian salutmesaĝon al la kongreso sendis ankaŭ Bc. [[Stanislav Eichler]], hetmano de la Regiono Liberec, kaj [[Probal Dasgupta]], prezidanto de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] kies vortojn oni laŭtlegis dum la inaŭguro. === Emblemo === [[Dosiero:Ijk2009-t-ĉemizo.png|eta|200px|Oficiala [[t-ĉemizo]] de la IJK sur kiu aperas la emblemo.]] Oficialan [[emblemo]]n de la IJK ([[#top|vidu supre]]) oni publike prezentis la [[30-a de junio|30-an de junio]] [[2009]]. Per konkurso inter kelkaj [[grafikisto]]j estis elektita propono verkita de [[Ondřej Kostiha]], juna [[ĉeĥa esperantisto]]. Kiel premion li ricevis eblon de senpaga partopreno en la IJK, sed aliaj devoj malhelpis al li partopreni. La emblemon la aŭtoro mem komentis jene:<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://ijk.esperanto.cz/emblemo/ | titolo = Oficiala emblemo por la 65-a IJK en Liberec' | alirdato = 2014-12-13 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20141213205030/http://ijk.esperanto.cz/emblemo/ | arkivdato = 2014-12-13 }}</ref> <blockquote>''"Motivon de la urbodomo de Liberec kiel dominaĵo de [[Liberec|la urbo]] mi elektis pro ties simpla simboleco - kunlaboro inter la unuopaj sekcioj de la movado el Ĉeĥio, Germanio kaj Pollando ĉe organizado de tiu ĉi kongreso estas simboligata per la tri urbodomaj turoj. Tiu ĉi bruna varianto estas inspirita de la koloroj de la urbo Liberec ([[Liberec#Urbaj simboloj|blazono kaj flago]]). La blanka "ŝmiraĵo" kiu apartigas la tekston disde la urbodomo prezentas dinamikecon kaj junecon, kaj samtempe ankaŭ freŝan venton, kiu simbolu la ĉefan temon de la kongreso - [[Libereco]]n. La teksto sub la ĉefa emblemo ("65-a internacia junulara kongreso / 65. mezinárodní kongres esperantské mládeže") estas ellasebla; ĝi estu aperigata precipe sur afiŝoj kaj reklamiloj."''</blockquote> La emblemo sekve aperis sur ĉiuj oficialaj dokumentoj kaj eldonaĵoj de la IJK, plej videble sur la oficialaj t-ĉemizoj, sed ankaŭ ekzemple kiel identiga signo de la IJK-ekskursaj busoj. === Eldonaĵoj === Ekde la 28-a de novembro 2008 konstante pri la kongreso informis oficiala retpaĝaro en [[Esperanto]], al kio la 2-an de aprilo 2009 aldoniĝis ankaŭ lingvoversioj [[ĉeĥa lingvo|ĉeĥa]], [[germana lingvo|germana]] kaj [[pola lingvo|pola]]. Ĉiu aliĝinto tuj post sia aliĝo ricevis aŭtomatan konfirman [[retmesaĝo]]n kun ripeto de ĉiuj enmetitaj indikoj kaj ekde februaro ankaŭ kun [[kotizo|kotiz]]kalkulo. La 3-an de aprilo 2009 dissendiĝis al 253 tiamaj aliĝintoj informmesaĝo kun utilaj informoj, krom en Esperanto laŭpete ankaŭ nacilingve (ĉeĥe, germane aŭ pole). La 3-an de julio 2009 estis dissendita dua konfirmilo (denove plurlingve) kune kun 11-paĝa antaŭkongresa ''Informilo de Liberec<nowiki>'</nowiki>''.<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://ijk.esperanto.cz/dokumentoj/antaukongresilo_ijk2009.pdf | titolo = Informilo de Liberec' | alirdato = 2014-12-13 | jaro = 2009 | formato = PDF | arkivurl = https://web.archive.org/web/20141213202858/http://ijk.esperanto.cz/dokumentoj/antaukongresilo_ijk2009.pdf | arkivdato = 2014-12-13 }}</ref> Netradicie, ĉiu partoprenanto anstataŭ [[kongreslibro]] ricevis ''kongresan mapon'' – [[formato|A2]]-folion kiu faldeblas en formaton [[formato|A6]] kiel kutima [[mapo]]. Programo aperis forme de aparta ''programlibreto'', kies ĝisdata versio ankaŭ pendis apud kaj en la liftoj en la kongresejo. Por reklami la publikajn aranĝojn okazantajn kadre de la kongreso oni produktis ankaŭ [[formato|A1]]-formatan [[afiŝo]]n, kiu pendis diversloke tra la urbo kaj informis pri la surĉefplacaj koncerto de JoMo kaj la KLF kaj pri la koncerto de Supernova. Partoprenintoj povis aĉeti ankaŭ oficialajn [[t-ĉemizo]]jn de la IJK, kiuj estis produktitaj en la kvanto de 100 ekzempleroj – en diversaj grandecoj (S, M, L, XL kaj XXL /nur viraj/), [[koloro]]j (oranĝa, flava, verda kaj sabla /vira/ respektive roza /virinaj/) kaj [[sekso|seksaj]] variantoj (vira kaj virina). == Programo == === Tema programo === La tema programo rilatis al la temo de la kongreso, kiu kongrue kun la nomo de la kongresurbo estis ''[[Libereco|<nowiki>Liberec'</nowiki>]]''. Prezentoj kaj diskutoj pri libereco okazis dumtage kadre de programeroj kiel ekz. ''"Ĉu dezirindas Liberec'?", "[[Eŭro]] kaj Eŭro en Ĉeĥio", "[[InterCityExpress|Germanaj rapidtrajnoj]] – kiel ŝtata firmao veturas al la tuta mondo", "Kiom da [[korpo]]j havas [[Jesuo Kristo|Kristo]]? – enkonduka prelego kaj diskutrondo pri la [[ekumenismo|ekumena movado]]", "[[Krimeo]]", "La Infanopero [[Brundibár]] de la ĉeĥ-juda komponisto [[Hans Krása]] – surscenejigita en la [[koncentrejo]] [[Terezín]] (Theresienstadt)", "La prezidanteco de Ĉeĥio en [[Eŭropa Unio|EU]]", "Libera [[Muziko]] per [[Creative Commons]]?", "[[Libera programaro|Liberaj programoj]] en konkreta ekzemplo: Administrilo por [[Esperanto-renkontiĝo]]j", "Libereco en [[trafiko]]", "Libereco – filozofio, protektado, respekto", "Libereco laŭ la [[psiĥologio|psikologia]] vidpunkto", "Lingva libereco!", "Malliberec' en [[Palestino]]", "[[Nuklea energio]] kaj la libereco de la [[Okcidenta civilizo|okcidento]]"'' (ne okazis), ''"[[OpenStreetMap]] – Kio? Kial? Kaj kiel?", "Prelego pri libereco (aŭ mallibereco) de [[kulturo]]j", "Prelego pri [[mono|mona]] libereco", "Specifaĵoj de [[ortodoksismo]] kaj ĝia tradicio en Ĉeĥio".'' ==== Citaĵo ==== Partopreninto de la 65-a IJK en Liberec', [[Nguyễn Thị Phương Mai]], la vicprezidantino de [[Vjetnama Esperanto-Asocio]], kontribuis al diskuto pri la kongresa temo per jena kontribuo: {{citaĵo|Por mi, kiu estas [[:Kategorio:Vjetnamaj esperantistoj|vjetnama esperantistino]], se temas pri [[libereco]], mi preferas antaŭ ĉio konsideri ĝin sur la lingva tereno. La “[[interna ideo]]” de [[Esperanto]] formiĝis surbaze de la spirito de egaleco inter ĉiuj lingvoj kaj ĉiuj popoloj. Tio signifas, ke sen egaleco, ne povus ekzisti libereco. La esperantistaro laboras, luktas por nova mondo, en kiu ne plu ekzistos ia ajn imperiisma tendenco eĉ sur la lingva kampo, en kiu neniu unusola nacilingvo regos super ĉiuj aliaj nacilingvoj, kiuj devas esti egalrajtaj. Esperanto genie kreita de [[L. L. Zamenhof|Doktoro Zamenhof]], dum pli ol cent lastaj jaroj pruvis sian kapablon kaj sian taŭgecon ludi la rolon de la neŭtrala komunikilo de ĉiuj homoj el diversaj haŭtkoloroj, kaj el malsamaj kulturoj, por ĉiuj internaciaj rilatoj efektivigeblaj en plena libereco. Esperanto alportos sian konsiderindan kontribuon por edifi mondon de paco, de kooperado kaj de libereco pro ĉiuj.<br /><br /> Mi pensas, ke tiu penso neniel estas utopia sed tute realisma, ĉar tion atestas la nuna evoluo de la homaro al la “tutmondiĝo”, kiam la mondo estos liberigita de ĉiaj militoj, de ĉiaj formoj de malegaleco inklude la sferon de lingvoj. Mi pensas, ke tiu respondeco kuŝas sur la ŝultroj de la junaj generacioj, kaj ĝuste ni mem, la tutmondaj junaj esperantistoj havas la grandan honoron ŝarĝi sur sin la taskon realigi tiun belan estonton de nia mondo.|[[Nguyễn Thị Phương Mai]]}} === Movada programo === Prezentoj, diskutoj kaj kunsidoj rilataj al la [[Esperanto-movado]] okazis dumtage kadre de programeroj kiel ekz. ''"[[Aligatorejo]]", "[[BEMI]]-kunsido", "Ĉu vi ŝatus paroli beste?", "[[E@I]] – nova defio por nova jarcento", "Esperanto en [[Burundio]]"'' (ne okazis), ''"[[Francisko Valdomiro Lorenz]] – La homo, kiu scias multe", "[[Herzberg am Harz|Herzberg]] – la Esperanto-urbo jam ekzistas", "Informado pri Esperanto en la 21a jarcento – ebloj kaj defioj", "Kial mi instruas esperanton? NE por krei esperantistojn!", "[[Komitato de TEJO|Komitatkunsido]]", "[[Kubo (lando)|Kuba]] junularo sin preparas por la [[IJK 2010|66a IJK]] en [[2010]]".'' Kunlabore kun [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], la partoprenantoj havis eblecon oficiale ekzameniĝi en Esperanto por la nivelo C1 laŭ la [[Komuna eŭropa referenckadro|KERK]], kies Esperanto-rilataj reguloj estis starigitaj nur fine de la jaro 2008. Okazis ankaŭ speciala [[TEJO]]-vespero kun oficiala lanĉo de la nova reta versio de [[Pasporta Servo]]. ==== TEJO-komitatkunsido ==== En aparta TEJO-ĉambro en la teretaĝo dum kvar sesioj (en dimanĉo, lundo, merkredo kaj vendredo) kunsidis 21 [[komitato de TEJO|komitatanoj]] de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]] aŭ ties anstataŭantoj (kun sume 24 voĉoj) kaj 2 membroj de la [[estraro de TEJO|estraro]] (la [[prezidanto de TEJO|prezidanto]] [[Gregor Hinker]] kaj la estrarano pri landa agado [[Rogener Pavinski]]). Dum la '''nula sesio''', dimanĉe la '''19-an de julio 2009''', okazis prezentoj de la [[landa sekcio de TEJO|landaj]] kaj [[faka sekcio de TEJO|fakaj sekcioj]] de TEJO kaj kelkaj interkonatiĝaj ludoj. Dum la '''unua sesio''', lunde la '''20-an de julio 2009''', unue formiĝis la necesaj kunsidaj organoj kaj akceptiĝis la tagordo de la kunsido. Post tio la komitato diskutis kaj aprobis la ''Jaran raporton de TEJO-estraro kaj -komisiitoj 2009'' pritraktantan la agadon ekde la [[IJK 2008|antaŭa IJK]]. Al [[Derk Ederveen]] estis pro lia longdaŭra kaj elstara laboro por [[Pasporta Servo]] atribuita [[honoraj membroj de TEJO|honora membreco]] en TEJO. Kiel reprezentantoj de TEJO en la [[komitato de UEA|komitato]] de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] estis konfirmita [[Peter Baláž]] kaj nove nomumita [[Nico Huurman]] (anstataŭ demisiinta [[Haris Subašić]]). Dum la '''dua sesio''', merkrede la '''22-an de julio 2009''', la komitato deklaris estontan okazigon de IJK en [[Subsahara Afriko|subsahara]] [[Afriko]] kiel strategian celon de TEJO (menciata kiel nesindeviga estis la jaro [[2012]]) kaj tiucele taskigis al la estraro starigi komisionon kiu priesploru la cirkonstancojn, preparu la kondiĉojn kaj prezentu konkretan proponon. La konsisto de la komisiono tamen estu antaŭ ĝia ekfunkcio ankoraŭ aprobita de la komitato. Plue dum tiu tago la komitato de TEJO akceptis la taskon starigi [[interreto|interretan]] [[mapo]]n de [[esperanto]]-[[kurso]]j laŭ propono de [[Felix Zesch]]. Dum la merkreda sesio la komitato ankaŭ elektis novan estraron de TEJO por la dujara periodo [[2009]]-[[2011]], en jena konsisto:<ref>[https://uea.org/dokumentoj/komunikoj/gk.php?no=333#1 ''TEJO ricevis novan Estraron'' en ''Gazetaraj Komunikoj de UEA'', N-ro 333 (2009-07-23)]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.tejo.org/eo/node/976 |titolo=Estrara kaj aliaj elektoj en Liberec' |alirdato=2019-06-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130515043204/http://www.tejo.org/eo/node/976 |arkivdato=2013-05-15 }}</ref> * [[Gregor Hinker]] {{flago|Aŭstrio}} Prezidanto, Eksteraj Rilatoj ''(reelektita)'' * [[Paulína Kožuchová]] {{flago|Slovakio}} Ĝenerala Sekretario * [[Sergeo Tyrin]] {{flago|Israelo}} Kasisto ''(reelektita)'' * [[Olexandra Kovyazina|Saŝa Kovjazina]] {{flago|Ukrainio}} Unua Vicprezidanto, Informado * [[Irmina Szustak]] {{flago|Pollando}} Dua Vicprezidanto, Landa Agado * [[Łukasz Żebrowski]] {{flago|Pollando}} Tria Vicprezidanto, Kongresoj, Seminarioj kaj Aktivula Trejnado Aldone la komitato elektis [[Marek Blahuŝ]] el [[Ĉeĥio]] kiel [[komisiito de TEJO|komisiito]]n pri [[interreto|Reta Agado]]. Dum la '''tria sesio''', vendrede la '''24-an de julio 2009''', estis prezentitaj rezultoj de komitataj laborgrupoj kiuj laboris ekde la unua kunsido kaj okupiĝis pri: * ''Aliĝpetoj de la [[Benino|benina]] kaj [[Meksiko|meksika]] [[esperanto-junularo]]j, BOJE kaj MEJ'' (gvidanto [[Rogener Pavinski]]) – la streboj estis bonvenigitaj kaj koncerna estrarano komisiita en kunlaboro plibonigi la statutojn de tiuj asocioj. * ''Reta membreco'' (gvidanto [[Nico Huurman]]) – estis akceptita starpunkto en kiu TEJO kontraŭas enkondukon de [[interreto|reta]] membreco en UEA/TEJO proponitan en la komitato de UEA, se ĝi ne estos parto de larĝa strategio rilate al la reta agado de tiuj organizoj. * ''Kien iru TEJO.org?'' (gvidanto [[Felix Zesch]]) – kreiĝis [[mensomapo]] prezentanta la deziratajn erojn de estonta nova [[retpaĝaro]] de TEJO. Plue dum tiu kunsido estis konfirmita ekuzo de jam preta sistemo por perinterreta komitata voĉdonado, diskutita la emo de [[E@I]] malfariĝi [[faka sekcio de TEJO]], planita nomumo de [[komisiito de TEJO|komisiito]] pri [[Mezoriento]] kaj [[Norda Afriko]], laŭtlegita kaj aprobita [[#Kongresa rezolucio|kongresa rezolucio]], kaj elektita elekta komisiono por la oficperiodo [[2009]]-[[2011]]. Fine de la kunsido estis ekstere farita komuna [[fotografaĵo|foto]] de la ĉeestintaj komitatanoj. === Distra programo === Prezentoj kaj kursoj [[distro|distraj]] okazis dumtage kadre de programeroj kiel ekz. ''"Agado per Esperanto: projekto [[Nabouba]]", "[[Danco]]j el [[Okcitanio]]", "Kulturo de [[don]]aj [[kosako]]j", "Kurso de [[otomanoj|otomana]] [[skribmaniero]]", "Lernado de [[Esperanto-muziko|Esperanto-kantoj]]", "[[popolmuziko|Popolmuzika]] ateliero", "Skribil[[ĵonglado]]", "[[mezepoko|Mezepokaj]] dancoj", "Modernaj dancoj", "[[Vikipedio]] – Kio? Kial? Kiel?".'' === Vespera programo === Ĉiutage post la [[vespermanĝo]] ekde 20:30 okazis komuna vespera programo, kiun gastigis laŭokaze kelkaj ejoj: * salono en la kulturcentro '''Lidové Sady''' (15 minutojn piede de la kongresejo, loko por ĝis 450 sidantoj) * klubejo '''Vlak''' en bloko A de la [[studenthejmo Harcov]] (2 minutojn piede de la kongresejo, loko por ĝis 300 starantoj) * '''ĉefa placo''' en la urbocentro de Liberec (''Náměstí [[Edvard Beneš|Dr. Edvarda Beneše]]'') * '''tegmento''' de la 8-etaĝa kongresejo (bloko C de la studenthejmo Harcov) Vespera programo sabate la '''18-an de julio''' en Lidové Sady – ''la solena malfermo'' – estis la unua oficiala programero de la tuta kongreso, kvankam ĝin pro daŭra alvenado kaj akceptado multaj partoprenantoj ne povis ĉeesti. Inaŭguris la vesperon internacie fama infana koruso [[Severáček]] el Liberec. Sekvis salutmesaĝoj de la LKK-prezidanto [[Marek Blahuš]], de reprezentanto de la loka [[Esperanto-klubo]] [[Milan Kazdera]], de la prezidanto de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] [[Probal Dasgupta]] (pro lia neĉeesto laŭtlegis alia persono) kaj de la prezidanto de [[TEJO]] [[Gregor Hinker]]. Per samtempa triobla tondo de ŝnuro oficiale deklaris la kongreson malfermita triopo de reprezentantoj de la kunorganizantaj landoj ([[Marek Blahuš]] nome de [[Ĉeĥio]], [[Julia Hell]] nome de [[Germanio]] kaj [[Łukasz Żebrowski]] nome de [[Pollando]]). La ceremonion per [[gitaro|gitar]]ludado sekvis [[Pavla Dvořáková]], prezentante Esperanto-version de la kanto "Krásný je vzduch" (''<nowiki>Belas aer'</nowiki>'') de ĉeĥa kantisto [[Jaroslav Hutka]] kiun kun li kunkantis 800.000 homoj en Prago la [[26-a de novembro|26-an de novembro]] [[1989]] (antaŭ 20 jaroj), kelkajn tagojn post la liberiĝo de [[Ĉeĥoslovakio]]. Finis la vesperon prezento de dumkongresaj ekskursoj fare de [[Pavel Brom]] kaj gravaj anoncoj prezentitaj de la moderatoroj. La oficialan parton ankoraŭ samloke sekvis jam malpli oficiala ''interkona vespero''. Dimanĉe la '''19-an de julio''' kadre de ''la nacia vespero'' koncertis en la klubejo Vlak populara [[rokmuziko|rok]]-[[rokenrolo|rokenrola]] junulara [[muzikgrupo]] el Liberec [[PECH]], kiu pliriĉigis sian ĉeĥlingvan koncerton ankaŭ per kelkaj esperantlingvaj frazoj kriataj inter la kantoj kaj unu improviza kanteto ritme ripetanta kune kun la aŭskultantaro la vorton "Esperanto". Lunde la '''20-an de julio''' vespere prezentiĝis en Lidové Sady parodia miksaĵo de modernaj britaj televidkonkursoj transplantitaj en la Esperanto-mondon - aktorata ''kvizo'' aranĝita de [[Rolf Fantom]] kune kun [[Tim Owen]], [[Michela Peisino]], [[Felix Zesch]] kaj [[Emmanuel Bosquet]]. Fine de la vespero okazis samloke komuna fotado kun oficiala fotisto [[Ivo Miesen]]. Marde la '''21-an de julio''' vespere koncertis la [[Danio|dana]] [[akordeono|akordeonisto]] [[Kim J. Henriksen|Kimo]], kies koncerto estis lastmomente translokita el klubejo Vlak sur la tegmenton de la 8-etaĝa kongresejo kio donis al la koncerto aparte specialan etoson. Merkrede la '''22-an de julio''' okazis sur la ĉefa placo rekordrompa koncerto de [[JoMo]] (legu detale en la sekcio [[#Publikaj eventoj|Publikaj eventoj]]). Ĵaŭde la '''23-an de julio''' kadre de invito al la [[UK 2009|94-a UK]] okazonta la sekvan semajnon en [[Bjalistoko]] prezentiĝis en klubejo Vlak per sia [[premiero|entute unua]] publika koncerto la [[Brazilo|brazila]] [[rokmuziko|rok]]grupo [[Supernova]]. Vendreda vespero '''la 24-an de julio''' estis la lasta vespero de la IJK. Tiam okazis tradicia ''internacia vespero'' por kiu ĉiu partoprenanto povis proponi propran mallongan artan programeron. Meze de la vespero okazis ankaŭ prezento de la novelektitaj [[TEJO]]-estraranoj kaj oficiala lanĉo de la nova interreta versio de [[Pasporta Servo]]. Fine de la vespero la LKK-prezidanto [[Marek Blahuš]] dum mallevado kaj faldado de la [[IJK-flago]] fare de la ceteraj organizantoj fermis la kongreson dankante al ĉiuj partoprenintoj, kontribuintoj kaj organizintoj. La IJK-flagon sekve simbole transdonis [[Łukasz Żebrowski]] (membro de la organiza teamo kaj novelektita TEJO-estrarano pri kongresoj) al [[Ariadna García Gutiérrez]], prezidantino de la LKK de la sekva [[IJK 2010|66-a IJK]] okazonta en [[2010]] en [[Santa Cruz del Norte]] ([[Kubo (lando)|Kubo]]). === Nokta programo === Nokta programo, kiu sekvis la vesperan programon kaj daŭris ofte ĝis la matenaj horoj de la sekva tago, proponis elekton inter la sekvaj eroj: * '''diskejo''', kie [[DĴ]] [[Leo Sakaguchi]] helpata de [[Martin Sawitzki]] kaj [[Gunnar Fischer]] aŭdigis esperantan kaj ankaŭ alilingvan popularan muzikon; * '''drinkejo''', kie sub gvidado de [[Tina Tišljar]] kaj [[Rolf Fantom]] helpataj de [[Agnieszka Mozer]] kaj aliaj volontuloj eblis trinki [[alkoholo|alkoholajn]] kaj senalkoholajn trinkaĵojn (aparte furoris kelkaj specoj de la ĉeĥa [[biero]]) kaj kune babili en iom brua etoso; * '''gufujo''', kie sub gvidado de [[Carolin Weemeyer|Carolin]] kaj [[Robert Weemeyer]] helpataj de [[Barbara Nollen]] kaj [[Johannes Mueller]] eblis trinki [[teo]]n kaj kune babili en malpli brua kaj pli intima etoso; * '''filmejo''', kie sub gvidado de [[Mirek Hruška]] kaj [[Aleš Tomeček]] helpataj de [[Marek Blahuš]] eblis spekti diverslandajn filmojn kun esperantlingvaj [[subtekstoj]]. Krom tiu ĉiutaga sĥemo okazis en kelkaj tagoj kadre de la noktaj programeroj ankaŭ ekstervicaj prezentoj, ekzemple [[karaokeo]] en la drinkejo, koncerto de la [[Brazilo|brazila]] [[repo|repisto]] [[Tone]] en la diskejo, koncertoj de [[Elena Melnikova]] kaj [[Robert von dem Borne]] en la gufujo, aŭ projekciado de la furora ĉeĥa senparola animacia filmetserio [[Krtek]] en la filmejo. === Ekskursoj === [[Dosiero:IJK 2009 Praga burgo.jpg|eta|300px|Partoprenintoj de la tuttaga ekskurso al [[Prago]] antaŭ la [[Praga burgo]].]] Inter la proponataj ekskursoj troviĝis ekskurso al la ĉefurbo de Ĉeĥio [[Prago]], naturhistoria ekskurso al [[Bohemia Paradizo]], ekskursoj sur la montopintojn [[Ještěd]] (tuj apud Liberec) aŭ [[Sněžka]] (plej alta monto de Ĉeĥio en la montaro [[Krkonoše]]), ekskurso al la [[Valo de Kryštof]] aŭ [[biero|bier]]fabriko en [[Klášter Hradiště nad Jizerou]]; ne mankis ankaŭ malpli longaj ekskursoj al la [[ZOO Liberec|zoologia]] aŭ [[Botanika ĝardeno Liberec|botanika ĝardeno]]j en Liberec (ambaŭ plej malnovaj en Ĉeĥio), [[aŭtomobilo|aŭtomobila]] muzeo de [[Škoda Auto]] en [[Mladá Boleslav]], aŭ muzeo de [[vitro|vitraĵoj]] en la apuda urbo [[Jablonec nad Nisou]] (atingebla per [[tramvojo inter Liberec kaj Jablonec|interurba tramo]]). === Publikaj eventoj === [[Dosiero:Esperanta meso dum IJK en Liberec 006.jpg|dekstra|300px|eta|Reprezentantoj de la kongreso kun kardinalo [[Miloslav Vlk|Vlk]].]] Praga [[kardinalo]] [[Miloslav Vlk]], kiu egidis la kongreson, alvenis dimanĉe la 19-an de julio 2009 por celebri por kongresanoj kaj por lokaj Liberecaj katolikoj [[sankta meso|sanktan meson]] en Esperanto.<ref>''Katolický týdeník'', 30.&nbsp;6.–13.&nbsp;7.&nbsp;2009, 14.–15. neděle, ročník&nbsp;XX, č.&nbsp;27–28, pĝ.&nbsp;14, kolumno&nbsp;Litoměřice. ISSN 0862-5557.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.apha.cz/kardinal-vlk-bude-slouzit-msi-v-esperantu | titolo = Kardinál Vlk bude sloužit mši v esperantu | alirdato = 2014-12-13 | dato = 2009-07-13 | eldoninto = La Praga Ĉefepiskopejo | lingvo = cs | arkivurl = https://web.archive.org/web/20180403051622/http://www.apha.cz/kardinal-vlk-bude-slouzit-msi-v-esperantu | arkivdato = 2018-04-03 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.christnet.cz/magazin/zprava.asp?zprava=18055 | titolo = Kardinál Vlk bude v Liberci sloužit mši v esperantu | alirdato = 2014-12-13 | dato = 2009-07-13 | eldoninto = Christnet.cz | lingvo = cs}}</ref> Ĝi okazis je la 10-horo, en la ĉefdekana [[kirko]] de [[Antonio (sankta)|sankta Antonio la Granda]], en la urbocentro. Merkrede la 22-an de julio 2009 okazis sur la ĉefa placo de Liberec publika koncerto de la [[Francio|franca]] kantisto [[JoMo]], kiu provis rompi sian propran [[Guinness-libro de rekordoj|rekordo]]n kaj fine kantis dum la koncerto kantojn en 19 malsamaj [[lingvo]]j ([[franca lingvo|franca]], [[hispana lingvo|hispana]], [[angla lingvo|angla]], [[kataluna lingvo|kataluna]], [[mohoka lingvo|mohoka]], [[portugala lingvo|portugala]], [[itala lingvo|itala]], [[okcitana lingvo|okcitana]], [[eŭska lingvo|eŭska]], [[nederlanda lingvo|nederlanda]], [[pola lingvo|pola]], [[ukraina lingvo|ukraina]], [[jida lingvo|jida]], [[rusa lingvo|rusa]], [[hebrea lingvo|hebrea]], [[germana lingvo|germana]], [[serbokroata lingvo|serbokroata]], [[ĉeĥa lingvo|ĉeĥa]] kaj [[Esperanto]]). Ĵaŭde la 23-an de julio 2009 sur la ĉefa placo okazis [[kultur-lingva festivalo]] (KLF), malfermita al la ekstera publiko, dum kiu pluraj landoj po du en budoj prezentis sin per specimenoj de [[lingvo|lingvaĵo]], [[geografio]], [[kulturo]], [[vestaĵo]]j, [[manĝaĵo]]j kaj [[trinkaĵo]]j. Tuj antaŭ la KLF okazis provo pri unua esperantista [[fleŝmobo]]. Ĝuste kiam la KLF estis finiĝanta, komenciĝis subite forta pluvo, kiu daŭris dum kvaronhoro kaj krom helpi abrupte fini la aranĝon ankaŭ ĝojigis grupon de partoprenantoj kiuj dancis malsekaj meze de la placo dum aliaj kaŝis sin en la budoj, en enirejo de la urbodomo aŭ aliaj sekaj lokoj. Ankaŭ la ĵaŭdvespera [[premiero|premiera]] koncerto de la [[Brazilo|brazila]] Esperanto-[[rokmuziko|rok]]grupo [[Supernova]] en klubejo Vlak en la bloko A de la [[studenthejmo Harcov]] estis malfermita al la ekstera publiko. === Ceteraj programeroj === Kadre de la programo funkciis dum la tuta semajno en la enirhalo de la kongresejo ankaŭ [[ludejo]] organizata de [[Carolin Weemeyer]] kaj [[libroservo]]j de [[Johann Pachter]] kaj [[Peter Baláž]]. == Rezultoj == === Amaskomunikilaj aperoj === Antaŭ, dum kaj post la IJK, Esperanto, la kongreso kaj la kongresanoj plurfoje aperis en la [[amaskomunikiloj]] – raportis pri la temo ne nur la [[ĉeĥa lingvo|ĉeĥlingvaj]] en [[Ĉeĥio]], sed kongrue kun la internacieco de la organiza teamo ankaŭ la [[germana lingvo|germanlingva]] programo de la [[Ĉeĥa radio]] kaj la nokta programo de la ĉefa [[Germanio|germana]] televido [[Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland|ARD]], kies [http://www.youtube.com/watch?v=rwqJITm5xrM triminutan raporton] kun voĉo en [[Esperanto]] kaj germanaj [[subtekstoj]] vidis pli ol 500.000 spektantoj en [[Germanio]]. Informado pri Esperanto en amaskomunikiloj daŭris ankaŭ post la kongreso - la ĉeĥa [[kristanismo|kristana]] [[TV Noe]] projekciis dum aŭgusto kaj septembro ĉiujn ses partojn de la filmo [[Esperanto estas...]] de [[E@I]] (po unu por semajno, ĉiam kvinfoje la saman) kaj en la novembra numero de la porknabina kristana revuo ''In!'' aperis artikolo pri Esperanto.<ref>[http://www.in.cz/ukazky-casopisu/?idUkazky=ukazka_200911 ''Esperanto: jazyk přátelství'' ("Esperanto: lingvo de amikeco") In ''In!'', listopad 2009]</ref> === Kongresa rezolucio === En lasta sesio de sia kunsido dum la IJK, la [[komitato de TEJO|komitato]] de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]] aprobis sub la nomo ''Rezolucio de Liberec<nowiki>'</nowiki>'' kongresan [[rezolucio]]n pri libereco elekti sian [[identeco]]n, kiu estis intencita kiel reago al la publike aperintaj opinioj de [[Václav Klaus]], prezidento de la [[Ĉeĥa Respubliko]], pri malaperado de [[nacio|naciaj]] [[identeco]]j kaj pri [[esperanto]] kiel [[lingvo]] [[morto|morta]]. [[s:Rezolucio de la 65-a Internacia Junulara Kongreso de TEJO|Tekston de la rezolucio]] kunverkis interalie [[Gregor Hinker]] kaj [[Michael Boris Mandirola]]. === Sekvaj aranĝoj === La german-pola grupo, kiu kune kun ĉeĥoj kaj alilandanoj organizis la 65-an IJK-n, poste kune preparis ankaŭ la unuan okazon de la nova vintra junulara [[Esperanto-aranĝo]] JES ([[Junulara E-Semajno]]), kiu okazis dum la jarŝanĝo [[2009]]/[[2010]] en [[Zakopane]] ([[Pollando]]). Aldone Łukasz Żebrowski, program-kunordiganto de la 65-a IJK, elektiĝis TEJO-estrarano respondeca pri kongresoj kaj en tiu posteno li havu gravan rolon pri kunordigado de la sekvaj du IJK-j (la [[IJK 2010|66-a IJK]] en [[2010]] en [[Santa Cruz del Norte]], kaj la [[IJK 2011|67-a IJK]] en [[Kievo]] en [[2011]]). == Kuriozaĵoj == * Ĉiuj dum la kongreso novelektitaj '''[[TEJO]]-[[TEJO-estraro|estraranoj]]''' estis membroj de la programa teamo de tiu IJK. Du pliaj teamanoj elektiĝis en TEJO-estraron en [[IJK 2011|2011]]. * Pro granda geografia diseco de la organizantoj okazis '''neniu surloka LKK-kunsido''' kaj la preparoj grandparte okazis helpe de interreto ([[dissendolisto]], [[vikio]], [[tujmesaĝilo]]j). * Kadre de la kongreso okazis la '''unua [[koncerto]]''' de la muzikgrupo [[Supernova]] (kiu antaŭe jam eldonis [[albumo]]n). * Vespere la 21-an de julio okazis aparte sukcesa koncerto de [[Kim J. Henriksen|Kimo]] – '''sur tegmento''' de la 8-etaĝa kongresejo, kun cirkla rigardo al la lumanta urbo Liberec kaj la [[Ještěd]]-turo, inkluzive de eblo spekti la [[sunsubiro]]n. Sur la tegmento stariĝis eĉ provizora drinkejo. La organizantoj sukcesis kredigi al multaj partoprenintoj ke tiu koncertejo estis dekomence intencata, kaj multaj partoprenintoj post la koncerto tre laŭdis tiun elekton, dum efektive temis pri lastmomente elpensita kriza solvo anstataŭ la klubejo Vlak kiun ne eblis eniri pro mankanta ŝlosilo. * La 24-an de julio kadre de la TEJO-vespero estis oficiale lanĉita la nova reta versio de [[Pasporta Servo]], nomata '''Pasporta Servo 2.0'''. * Unuafoje en IJK ekzistis '''nur [[interreto|interretaj]] aliĝiloj''' kaj oni ne plu disponigis paperajn. * [[Nomŝildo]]j sur kolŝnuro kiujn la partoprenantoj ricevis por pli facile rekoni unu la alian estis '''ambaŭflankaj''' (kun ambaŭ flankoj identaj) por elimini la ĝenon de libervola turniĝo kiu igas unuflankan nomŝildon neuzebla. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj | wikisource=Rezolucio de la 65-a Internacia Junulara Kongreso de TEJO | wikisource_title=Rezolucio de Liberec' }} * [http://ijk.esperanto.cz/ Oficiala retpaĝaro de la 65-a IJK en Liberec'] – informoj pri la kongreso kaj reta aliĝilo ([http://ijk.esperanto.cz/eo/ esperanto], [http://ijk.esperanto.cz/cs/ ĉeĥe], [http://ijk.esperanto.cz/de/ germane] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090415135104/http://ijk.esperanto.cz/de/ |date=2009-04-15 }}, [http://ijk.esperanto.cz/pl/ pole] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090415135108/http://ijk.esperanto.cz/pl/ |date=2009-04-15 }}) * [http://ijk.esperanto.cz/eo/Ehxoj/ Eĥoj pri la 65-a IJK en Liberec'] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090811064310/http://ijk.esperanto.cz/eo/Ehxoj/ |date=2009-08-11 }} – kolekto de fotoj, videoj kaj raportoj pri la okazinta kongreso * [http://www.youtube.com/results?search_query=IJK+Liberec+2009 YouTube.com] – videoj pri la 65-a IJK en Liberec' alŝutitaj de la partoprenintoj * [https://www.tejo.org/files/protokolo-kk-ijk-2009-kun-aldonajxoj.pdf Protokolo de la kunveno de la Komitato de TEJO]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} okazinta dum la IJK en Liberec' * [https://tejo.org/node/12 IJK 2009] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100621000831/http://tejo.org/node/12 |date=2010-06-21 }}, [https://www.tejo.org/eo/node/626 Kandidatoj por IJK 2009 serĉata] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110806134948/http://www.tejo.org/eo/node/626 |date=2011-08-06 }} – alvokoj de TEJO kandidatiĝi por organizado de IJK 2009 (en la paĝaro de TEJO) * [https://www.tejo.org/eo/node/704 IJK 2009 en Liberec, Ĉeĥio]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – decido de la TEJO-estraro pri IJK 2009 (en la paĝaro de TEJO) {{Internaciaj Junularaj Kongresoj de TEJO}} {{leginda}} {{ADLS|2009|52}} <!-- kaj de semajno 53 --> [[Kategorio:IJK 2009| ]] [[Kategorio:Liberec]] [[Kategorio:Aranĝoj de PEJ]] [[Kategorio:Ĉeĥa Esperanto-Junularo]] [[Kategorio:Germana Esperanto-Junularo]] [[Kategorio:2009 en Ĉeĥio]] [[Kategorio:Eventoj en Regiono Liberec]] 0b5i7i5yqelrbjempzc187ncoh4yhqf 11 240588 9456294 1671336 2026-08-18T19:03:37Z ThomasPusch 1869 9456294 wikitext text/x-wiki Esperanto ŝajnas rompita al mi. Kial "federacio," "federismo," kaj "federala" ĉiuj estas vortoj? Kial ne "federacio," "federaciismo," kaj "federacia," aŭ io simila? Tia nereguleco preskaŭ voligas min kabei... --[[Vikipediisto:Nick|Nick]] 17 apr 2008, 17:19 (UTC) == Ruĝa ligilo [[kripto-anarkiismo]] == En marto 2019 iu aldonis ĉi tie ruĝan ligilon pri ankoraŭ manka ideologio nomata [[kripto-anarkiismo]]. Signife pli ol sep jarojn poste la artikolo ankoraŭ estas manka. Kaj mi fakte dubas ĉu entute temas pri ideologio. La germanlingva vikipedio pli-malpli resumigas la temon en vikidatumoj per la vortoj "apliko de anarkiismo en la reto". Tio ne estus ideologio sed nur labormaniero - kaj mi konsentus kun la germana priskribo en vikidatumoj. Kun iom da serĉo eblas malkovri ke temas pri la vikidatuma komplekso {{Q|Q794833}}. Estas 25 paĝoj pri la temo, la plej multaj el ili simple nomiĝas "kripto-anarkio". Se iu volas fari esperantan tekston pri [[kripto-anarkio]], tiu sendube rajtas, sed ĝis nun neniu volas, kaj tio malgraŭ ke la ŝablono {{ŝ|ideologio}} en 22 elstaraj paĝoj pri plej diversaj ideologioj ekde marto 2019 varbas pri krei de artikolo "[[kripto-anarkiismo]]". {{re|Filozofo|Arbarulo}} Ĉu unu el vi sentas la temon sufiĉe grava ke vi pretus fari artikolon pri ĝi? Kaj eĉ se, ĉu vi sincere pensas ke la temo daŭre devas reprezentiĝi per propra interna ligilo en la ŝablono {{ŝ|ideologio}} pri la tutmonde plej gravaj ideologioj?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:03, 18 aŭg. 2026 (UTC) qfuuqlae3f9rkdbv4ija4fmktbtxmpy 9456295 9456294 2026-08-18T19:07:25Z ThomasPusch 1869 9456295 wikitext text/x-wiki Esperanto ŝajnas rompita al mi. Kial "federacio," "federismo," kaj "federala" ĉiuj estas vortoj? Kial ne "federacio," "federaciismo," kaj "federacia," aŭ io simila? Tia nereguleco preskaŭ voligas min kabei... --[[Vikipediisto:Nick|Nick]] 17 apr 2008, 17:19 (UTC) == Ruĝa ligilo [[kripto-anarkiismo]] == En marto 2019 la uzanto ''Warddekock'', kiu kontribuis esperantlingve ĝis novembro 2023, aldonis ĉi tie ruĝan ligilon pri ankoraŭ manka ideologio nomata [[kripto-anarkiismo]]. Signife pli ol sep jarojn poste la artikolo ankoraŭ estas manka. Kaj mi fakte dubas ĉu entute temas pri ideologio. La germanlingva vikipedio pli-malpli resumigas la temon en vikidatumoj per la vortoj "apliko de anarkiismo en la reto". Tio ne estus ideologio sed nur labormaniero - kaj mi konsentus kun la germana priskribo en vikidatumoj. Kun iom da serĉo eblas malkovri ke temas pri la vikidatuma komplekso {{Q|Q794833}}. Estas 25 paĝoj pri la temo, la plej multaj el ili simple nomiĝas "kripto-anarkio". Se iu volas fari esperantan tekston pri [[kripto-anarkio]], tiu sendube rajtas, sed ĝis nun neniu volas, kaj tio malgraŭ ke la ŝablono {{ŝ|ideologio}} en 22 elstaraj paĝoj pri plej diversaj ideologioj ekde marto 2019 varbas pri kreo de artikolo "[[kripto-anarkiismo]]". {{re|Filozofo|Arbarulo}} Ĉu unu el vi sentas la temon sufiĉe grava ke vi pretus fari artikolon pri ĝi? Kaj eĉ se, ĉu vi sincere pensas ke la temo daŭre devas reprezentiĝi per propra interna ligilo en la ŝablono {{ŝ|ideologio}} pri la tutmonde plej gravaj ideologioj?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:03, 18 aŭg. 2026 (UTC) esrwv7if1mxagc0mf4bu5391jdbv9hb 9456438 9456295 2026-08-18T20:48:20Z Filozofo 3592 /* Ruĝa ligilo kripto-anarkiismo */ Respondo 9456438 wikitext text/x-wiki Esperanto ŝajnas rompita al mi. Kial "federacio," "federismo," kaj "federala" ĉiuj estas vortoj? Kial ne "federacio," "federaciismo," kaj "federacia," aŭ io simila? Tia nereguleco preskaŭ voligas min kabei... --[[Vikipediisto:Nick|Nick]] 17 apr 2008, 17:19 (UTC) == Ruĝa ligilo [[kripto-anarkiismo]] == En marto 2019 la uzanto ''Warddekock'', kiu kontribuis esperantlingve ĝis novembro 2023, aldonis ĉi tie ruĝan ligilon pri ankoraŭ manka ideologio nomata [[kripto-anarkiismo]]. Signife pli ol sep jarojn poste la artikolo ankoraŭ estas manka. Kaj mi fakte dubas ĉu entute temas pri ideologio. La germanlingva vikipedio pli-malpli resumigas la temon en vikidatumoj per la vortoj "apliko de anarkiismo en la reto". Tio ne estus ideologio sed nur labormaniero - kaj mi konsentus kun la germana priskribo en vikidatumoj. Kun iom da serĉo eblas malkovri ke temas pri la vikidatuma komplekso {{Q|Q794833}}. Estas 25 paĝoj pri la temo, la plej multaj el ili simple nomiĝas "kripto-anarkio". Se iu volas fari esperantan tekston pri [[kripto-anarkio]], tiu sendube rajtas, sed ĝis nun neniu volas, kaj tio malgraŭ ke la ŝablono {{ŝ|ideologio}} en 22 elstaraj paĝoj pri plej diversaj ideologioj ekde marto 2019 varbas pri kreo de artikolo "[[kripto-anarkiismo]]". {{re|Filozofo|Arbarulo}} Ĉu unu el vi sentas la temon sufiĉe grava ke vi pretus fari artikolon pri ĝi? Kaj eĉ se, ĉu vi sincere pensas ke la temo daŭre devas reprezentiĝi per propra interna ligilo en la ŝablono {{ŝ|ideologio}} pri la tutmonde plej gravaj ideologioj?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:03, 18 aŭg. 2026 (UTC) :Kara kolego, mi konsentas kun vi: ŝajnas, ke ne temas pri vera, zorge pripensita ideologio, sed nur pri unu aspekto de iom marĝena sinteno. Mi aprobas, ke oni forigu ĝin el la listo de "tutmonde plej gravaj ideologioj". Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:48, 18 aŭg. 2026 (UTC) 71zmjz00tsf313syfxvsovig04zsi7x 0 247377 9456391 9430356 2026-08-18T20:23:02Z Sj1mor 12103 9456391 wikitext text/x-wiki {{Informkesto monto |nomo=Ringelspitz |bildo=[[Dosiero:Flimserstein ringelspitz.JPG|300ra|Rigardo de ''Bot da la Crusch'' nordokcidenten: <br />Flimserstein, Trin, Ringelspitz]] |bildopriskribo=Rigardo de ''Bot da la Crusch'' nordokcidenten: <br />Flimserstein, Trin, Ringelspitz |alteco=3247 |latitudo=46/53/59/N |longitudo=9/29/39/E |regiono-ISO=CH-GR/CH-SG |situo sur mapo2=Svislando |landoj=[[Svislando]] |montaro=[[Kantono Glaruso|Glarusaj]] [[Alpoj]] }} '''Ringelspitz''' (prononcu: '''''ring'''-l-spic''; [[romanĉa lingvo]]: '''Piz Barghis''') estas [[monto]] en la sudo de [[Kantono Sankt-Galo]] proksime de la limo kun [[Kantono Grizono]]. Kun alteco de 3247 m s.m. ĝi estas la plej alta pinto de Kantono Sankt-Galo. == Geografio == Ringelspitz fakte estas larĝa masivo kun pluraj flankaj pintoj. La montopinto troviĝas sur la tereno de la komunumo [[Pfäfers]]. Norde de Ringelspitz troviĝas la Calfeis-Valo, flanka valo de [[Tamina-Valo]] kun la [[Gigerwald-Lago]]. La pintoj de la Ringelspitz-Masivo situas sur kresto kiu orienten malsupreniras al la ''Kunkels-Pasejo'', tra kiu montara pado ligas la setlejon ''Kunkels'', kiu apartenas al la municipo [[Vättis]] en Pfäfers, kun [[Tamins]] en [[Kantono Grizono]]. Okcidente la kresto plukondukas ĝis la [[Piz Sardona]]. == Montara Turismo == Je la grizona flanko kelkajn kilometrojn sudoriente de la pinto situas la [[Ringelspitz-Kabano]] de la [[Svisa Alpismo-Klubo|Svisa Alpismo-Klubo (SAC)]]. Ĝi estas tranokta haltejo por grimpado de la pinto de Ringelspitz. == Monda naturheredaĵo == Ringelspitz apartenas al la [[Svisa Tektonika Areno Sardona]], regiono kiu estis la 7-an de julio [[2008]] akceptita kiel [[Monda Naturheredaĵo de UNESKO]]. {{Heredaĵo de UNESKO}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.hikr.org/dir/Ringelspitz_Piz_Barghis_4156/ Ringelspitz / Ekskursaj raportoj pri Ringelspitz/Piz Barghis] [[Kategorio:Montoj en Svislando]] [[Kategorio:Montoj de la Alpoj]] [[Kategorio:Montoj kun alteco inter 3000 kaj 3999 m]] [[Kategorio:Kantono Sankt-Galo]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Svislando]] 3q1s3wjffkvnhvthinbsx5d3xxrsjn3 0 248136 9456402 9306603 2026-08-18T20:30:13Z Sj1mor 12103 9456402 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Train Conductor.gif|dekstra|eta|250px|Konduktoro apud trajno]]'''Konduktoro''' aŭ '''kondukisto''' estas oficisto, kiu akompanas publikan veturilon (en [[tramo]], [[trajno]] ks), ne kondukante aŭ stirante ĝin, sed plenumante difinitajn devojn, kiuj koncernas ĝian funkciadon aŭ ĝiajn pasaĝerojn. Ekzemple rigardi [[vagono]]jn ĉu ĉio estas en ordo, doni informojn al pasaĝeroj pri la [[horaro]] (ekvetur- kaj alventempoj) kaj kontroli iliajn [[bileto]]jn. Helpi pasaĝerojn en- kaj elvagoniĝi estas ankaŭ difinita servo al la klientoj de la publikaj veturiloj. {{projektoj|ReVo=konduk2}} [[Kategorio:Profesioj]] [[Kategorio:Publikaj servoj]] [[Kategorio:Transporto]] anhg3judzyzx50hct4xfahcxknztchz 9456404 9456402 2026-08-18T20:31:04Z Sj1mor 12103 Nuligis version 9456402 de [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Speciala:Contributions/Sj1mor|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskutpaĝo]]) 9456404 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Train Conductor.gif|dekstra|eta|250px|Konduktoro apud trajno]]'''Konduktoro''' estas oficisto, kiu akompanas publikan veturilon (en [[tramo]], [[trajno]] ks), ne kondukante aŭ stirante ĝin, sed plenumante difinitajn devojn, kiuj koncernas ĝian funkciadon aŭ ĝiajn pasaĝerojn. Ekzemple rigardi [[vagono]]jn ĉu ĉio estas en ordo, doni informojn al pasaĝeroj pri la [[horaro]] (ekvetur- kaj alventempoj) kaj kontroli iliajn [[bileto]]jn. Helpi pasaĝerojn en- kaj elvagoniĝi estas ankaŭ difinita servo al la klientoj de la publikaj veturiloj. {{projektoj|ReVo=konduk2}} [[Kategorio:Profesioj]] [[Kategorio:Publikaj servoj]] [[Kategorio:Transporto]] hm8h0rleqkcg4foglcehjvb713p1xte 0 256579 9456441 7830498 2026-08-18T20:49:13Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] 9456441 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo=Sicilia araba |Landoj= [[Sicilio]], sud [[Italio]], [[Malto (lando)|Malto]] |Denaske= estinga |Fremdlingve= |Klasifiko=[[afrikaziaj lingvoj]] <dl><dd>[[Ŝemida lingvaro|ŝemidaj lingvoj]] <dl><dd>[[arabaj dialektoj]] <dl><dd>sicilia araba<br /> |Oficiala lingvo= |Reguligita de= |Skribo= [[araba alfabeto]] |Koloro=Afrikazia |ISO1= |ISO2B= |ISO2T= |SIL= }} '''Sicilia araba''' estis [[araba dialekto]] parolita en [[Sicilio]], Suda [[Italio]], kaj [[Malto (lando)|Malto]] inter la [[9-a jarcento|naŭa]] kaj la [[14-a jarcento|dekkvara jarcentoj]]. == Malta lingvo == La lingvo formis la bazon de la [[Malta lingvo]], [[Mikslingvo|miksa]] kun [[Sicilia lingvo|Sicilia]], [[Itala lingvo|Itala]], kaj pli lastatempe, [[Angla lingvo|Angla]]. == Vidu ankaŭ == * [[Sicilia lingvo]] * [[Malta lingvo]] [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Lingvoj de Italio]] e1uq12cfb3wy88ddaajnd0eyqnro0wj 0 256586 9456461 9376385 2026-08-18T21:04:33Z Sj1mor 12103 9456461 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Kinotoninaction.JPG|300px|eta|Projekciilo de [[35 mm]] [[Kinoton]] funkcianta.]] [[Dosiero:35mmProjectorUnknown.jpg|300px|eta|Projekciilo de [[35 mm]].]] '''Projekciilo''', '''Kinprojekciilo''' aŭ '''Kina Projekciilo''' estas aparato optomekanika uzata por videbligi [[filmo]]jn per projekciado sur ekrano. La plej parto de la optikaj kaj mekanikaj elementoj, escepte tiuj rilataj al la lumigoj kaj sono, ankaŭ troviĝas en [[kina kamerao|kinaj kameraoj]]. La maŝino projekcias, laŭ regulaj temperoj de malmultaj centonoj de sekundo, faskon de lumo sur la fotogramojn aŭ fotojn de filmo; tiu fasko de lumo estas pligrandigata kaj invertita de [[lenso]] kiu fokusigas la rezultan bildon sur ekranon.<br /> Aktuale ekzistas la "ciferecaj kinprojekciiloj" kiuj projekcias bildon generita de ciferecaj resursoj, sen uzi filmon, sed ja la lumfaskon kaj la lensojn. == Fiziologio == Laŭ la teorio de la retina daŭrigo, la percepta procezo de la [[cerbo]] kaj la retino de la homa [[okulo]] retenas bildon dum mallongega tempoperiodo. Tiu teorio estas la klarigo de la iluzio de movo kiu produktiĝas kiam serio de bildoj montriĝas laŭ rapida sinsekvo, anstataŭ vidi ĉiun individuan bildon de la serio. La daŭrigo de la vidado estu komparebla kun la fenomeno rilata al la [[movo betao]] kaj al la [[movo fio]]. Grava parto de la kompreno de la fenomeno de la [[Vido|vida perceptado]] estas ke la okulo ''ne estas kamerao'', tio estas, ne estas "[[bildoj po sekundo]]" en la okulo. Anstataŭe, la sistemo okulo/cerbo havas kombinon de movdetektiloj, detaldetektiloj kaj modeldetektiloj, kies rezultoj kombiniĝas por krei la vidan sperton. La ofteco je kiu la bildoŝanĝo malvidebliĝas dependas de la lumnivelo. Ĝenerale, 16 bildoj por sekundo (aŭ, el la angla, "frames" por sekundo: fps) konsideriĝas la plej malalta ofteco je kiu la konstanta movo estas vidata de homoj. (Estas interesa elstarigi ke tiu marĝeno varias inter la diversaj specioj; plej alta proporcio de [[bastonetĉelo]]j en la [[retino]] rezultigas kiel konsekvenco plej altan oftecon). Eblas rimarki la spacon inter bildoj fermante kaj malfermante la okulojn rapide. Se tion oni faras sufiĉe rapide, iam oni kaptos la transiron. Tio ne okazos ĉe [[televido]] pro la daŭrigos de la [[fosforo]] nek ĉe la projekciiloj de [[Likvokristala ekrano]] aŭ [[DLP]] pro la daŭrigo de la bildo, kvankam kelkaj digitalaj teknologioj de projekciado povas vidigi artefaktojn. Ekde la nasko de la [[sonkino]], preskaŭ ĉiu komerca kinprojekciilo projektas je ofteco de 24 bildoj por sekundo. Tiu rapido elektiĝis pro financaj kaj teknikaj kialoj: estis la plej malalta ofteco (kaj pro tio postulis pli malgrandan kvanton de filmo) je kiu oni povis realigi reproduktadon kaj amplifikado de la sono efike. Estas tamen specialaj sistemoj kiel [[Showscan]] aŭ [[Maksivido]] kiu projekcias je pli altaj oftecoj, ofte je 48 bildoj por sekundo. La [[Muta filmo|mutaj filmoj]] kutime ne projekciiĝis je konstantaj rapidecoj [http://www.cinemaweb.com/silentfilm/bookshelf/18_car_1.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070407224839/http://www.cinemaweb.com/silentfilm/bookshelf/18_car_1.htm |date=2007-04-07 }} sed ili variis dum la projekciado laŭ plaĉo de la projekciisto, ofte laŭ notoj havigitaj de la distribuisto. [[Dosiero:Filmprojector Philips in bioscoop City Utrecht.jpg|eta|Olda kinprojekciilo.]] == Mekaniko de la kinprojekciilo == La Projekciilo estas formita de tri fundamentaj elementoj: * La torĉo: kie loĝas la aparato kiu kaŭzas la lumfaskon per elektra arko. Antikve oni kaŭzis voltaikan arkon inter du karboelektrodoj; tiuj estis karbotorĉoj. La unuaj torĉoj uzis flamon kaŭzita de bruligado de [[etero]] kaj [[oksigeno]], sed uzi flamon ĉe celuloido (kiu estis uzata kiel subtenilo por filmoj, kaj kio estas tre facile ardebla) estis konstanta danĝero kaj pro tio oni serĉis anstataŭantojn por lumofonto. Post disvastiĝo de elektraj retoj oni uzis la inkandeskajn arkojn. Dekomence oni uzis du karbojn, unu pozitivan kaj alian negativan, tra kiuj oni pasigis kontinuan kurenton. Aktuale oni pasigas la kontinuan kurenton tra du [[konduktilo]]j, enfermitaj en gasoĉelo, kutime de [[ksenono]]. Tiuj ksenonaj lampoj alposrtas interne du elektrodojn inter kiuj saltas la voltaika arko kiu produktas la lumon. * La alĝustigilo: estas transformilo kies tasko konsistas je konverti la [[alterna kurento|alternan kurenton]] havigatan de la elektra reto, en [[kontinua kurento]] necesa al la ksenona lampo por produkti la arkon kaj la lumon. * La ĥrono: ties funkcio estas havigi la movon de la filmo tiel ke ĉiu fotogramo restu fiksa en la fenestro de projekciado specifan temperon (centonoj de sekundo), antaŭ estis anstataŭita de la sekvonta fotogramo. En la ĥrono troviĝas ankaŭ la obturilo, kiu estas mekanismo kiu interrompas la lumfaskon super la fenestro de projekciado dum la transiro de fotogramo al alia. * La turo de objektivoj: tie instaliĝas la necesaj lensoj por pligrandigi la bildon kaj fokusigi ĝin super la ekrenon. Oni uza panoramajn, unuarangajn, anamorfajn, ktp,, objektivojn. == Tipoj de kinprojekciiloj == Laŭ la formato de la filmo la plej kutimaj projekciiloj estas la jenaj: '''*Projekciilo de Super 8mm kaj 8mm (nur-8)''' '''*Projekciilo de 16&nbsp;mm''' == Modelo Victoria 5 == Tiu tipo de kinprojekciilo estas de marko Cinemecánica kaj unu el la plej uzataj en aktualaj kinejoj kune kun Christie, Kinoton, Prevost, ktp. Ĉefe havas tri gravajn partojn: · Unu estas la “soklo” kie troviĝas la elektra parto kiu funkciigas ĝin. Foje tiu ne estas konsiderata kiel parto de la projekciilo ĉar estas nur aro de elektraj cirkvitoj. · La alia parto estas la lampo, aŭ ĉelo kie troviĝas la ksenona lampo. Tio ekipiĝas per ventumilsistemo por la ĝusta malvarmigo de la lampo. Kaze ke tiu enhavas lampojn de 6.000W, ili posedas ankaŭ aron de kontraŭvarmaj kristaloj por eviti, ke la lumo bruligu la filmon kaj krome ĝi havas klimatizilan sistemon per akvo por la zono tra kie pasas la filmo (la glitiloj). · La tria parto estas plej grava ĉar en tiu inkludiĝas: 1. La ĥrono, kio estas aro de dentaj ruloj tra kie la filmo pasas je rapideco de 24 fotogramoj per sekundo. 2. Ĝi enhavas ankaŭ la obturilon, fundamentan pecon kiu kunordigas la pason de fotograma al venonta per lumo kaŝanta la unuigon inter unu kaj alia kaj kreante tiel la movefekton sur la ekrano. 3. La alia grava parto estas la turo kiu enhavas la lenson pligrandigantan la bildon kiu projekciiĝas kiam la lumfasko pasas tra la fotogramo. En tiu tipo la turo konsistiĝas el du lensoj, unu por la panorama formato kaj alia por la "scope" formato. '''*Projekciilo de 70&nbsp;mm (plej bonkvalita por bildoj) aktuale neuzata''' == Cifereca kinprojekciilo: teknologia ŝanĝo alproksimiĝanta == La cifereca projekciilo uzas la teknologion DLP baze sur speguloj kiuj moviĝas respegulantaj la lumon laŭ diferencaj intenseco kaj koloro. La projekciiloj instaliĝantaj tutmonde estas de 2K, kaj estas ankaŭ de 4k disvolviĝantaj. La kvalito de la analoga kino en subtenilo 35mm estus ĉirkaŭ 8k. Pro tio la cifereca ne estas komparebla, kvankam montras aliajn avantaĝojn kiel la eblon projekcii enhavojn de TV, DVD, HD DVD, ktp. La internaciaj regularoj kiuj normigas tiun sistemon estas DHI. La markoj de ciferecaj projekciiloj plej antaŭenigitaj estas Barco, Christie, Cinemecanica kaj Sony kiuj uzas teknologion de Texas Instruments. == Vidu ankaŭ == * [[Cinemaskopo]] == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Movie projector}} * [http://www.videoartworld.com/beta/artist_840.html Videoartworld : The Masters Series: The Lumiere Brothers. Filmo de la Fratoj Lumiere en reto.)] [[Kategorio:Kino]] [[Kategorio:Projekciiloj]] 2p1as72nm40som033cwpxqyszqqxjde 0 257046 9456221 9428980 2026-08-18T13:23:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456221 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | nomo = Gregorio la Iluminanto | titolo = | dosiero = | priskribo de dosiero = | ceteraj titoloj = | dato de naskiĝo = ĉirkaŭ [[257]] | dato de morto = ĉirkaŭ [[330]] | kesteroj = {{Informkestero sanktulo | titolo = [[Sanktulo]] | adorita en = [[Armena Apostola Eklezio]] | patroneco = [[Armena Apostola Eklezio]] | tago de festo = }} }} '''Sankta Gregorio la Iluminanto''' (en [[armena lingvo]]: '''Գրիգոր Լուսաւորիչ''' transliterumita, Grigor Lusavoriĉ, [[greka lingvo]]: '''Γρηγόριος Φωστήρ''' aŭ ''' Φωτιστής''', Gregorios Foster aŭ Fotistes, ĉirkaŭ [[257]] - ĉirkaŭ [[330]]) estis la fondinto kaj sankta patrono de la [[Armena Apostola Eklezio]], nomata la dua Iluminanto de [[Armenio]], post la apostoloj [[Judaso Tadeo]] kaj [[Bartolomeo]]<ref>Hovannisian, ''The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century'', p.&nbsp;72</ref>. == Familiaj originoj == [[Dosiero:Khor Virap Monastery and Mount Ararat, Armenia.jpg|eta|maldekstre|250px|La monaĥejo [[Ĥor-Virapo]], je la ombro de la monto [[Ararato]], kie ripozis [[arkeo de Noa]], ĝi estis konstruita en la [[12-a jarcento]] en la loko kie estis enprizonigita Sankta Gregorio.]] Li apartenis al la reĝa [[Arsakida Dinastio]], estis la filo de [[Partoj|parto]] nomata Anak, kiu murdis Ĥosrovon la 2-an, reĝo de Armenio, kaj pro tio li alportis la ruinon sur sin mem kaj la familion. Lia patrino nomiĝis Okohe, kaj la armenaj historiistoj akceptas ke la unua kristana influo kiun li ricevis estis ekde la koncipiĝo, kiu okazis proksime de la starigita monumento je la memoro de la sankta [[apostolo]] [[Judaso Tadeo]]<ref>Agat’angeghos, ''History of the Armenians'', p.&nbsp;xxvii</ref>. Edukita en [[Kapadocio]] de nobela [[kristano]] nomata Euthalius, Gregorio petis kiam li estis [[plenaĝulo]] [[Evangelizado|evangelizi]] laŭ la [[kristana doktrino]] en lia patrujo. Je lia 22-jariĝo edziniĝis al kristanino nomata Mariam, el kies geedziĝo naskiĝis du filoj, Vartanes kaj Aristakes. Post sep jaroj da geedziĝo ili interrompis sian geedziĝon, sekvante la instruojn de [[sankta Paŭlo]]. Gregorio forlasis [[Cezareo|Cezareon]] kaj Mariam eniris [[Monaĥejo|monaĥinejon]]. == Evangelizisto de Armenio == Dum tiu ĉi momento regas en [[Armenio]] [[Tiridato la 3-a (Armenio)|Tiridato la 3-a]], filo de la [[reĝo]] Ĥosrov. Influita parte pro la fakto ke Gregorio estis filo de la malamiko de lia patro, li kaptis Gregorion kaj kruele enkarcerigis lin dum 14 jaroj ĉe truo en la plataĵo [[Ararato]]. En tiu sama loko hodiaŭ estas la preĝejo [[Ĥor-Virapo]], proksime de la historia [[urbo]] [[Artaŝato]]<ref>{{Cite book|last1=Lang|first1=David Marshall|title=Armenia, cradle of civilization|date=1980|publisher=Allen & Unwin|isbn=9780049560093|page=155|url=https://books.google.com/books?id=HG4MAQAAMAAJ&q=gregory+the+illuminator+house+of+suren&dq=gregory+the+illuminator+house+of+suren}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Russell|first1=James R.|title=Armenian and Iranian Studies|date=2004|publisher=Department of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University|isbn=9780935411195|page=358|url=https://books.google.com/books?id=yW0bAQAAIAAJ&q=gregory+the+illuminator+house+of+suren&dq=gregory+the+illuminator+house+of+suren}}</ref><ref>Terian, ''Patriotism And Piety In Armenian Christianity: The Early Panegyrics On Saint Gregory'', p.&nbsp;106</ref>. La kristan-ortodoksaj kronikoj priskribas multnombrajn kaj diversajn torturmanierojn suferitajn de la sanktulo, kelkfoje estis juĝita kaj eĉ morte kondamnita dekdufoje, kion li postvivis helpate, laŭ la tradicio, de kristana virino kiu ĉiutage nutrigis lin per pano. Tiridato profunde malfeliĉiĝis preskaŭ ĝis la frenezo kaj iam dum ĉasado, komencls vagantan vivon en la arbaro, suferante sindromon similan al [[lupfantomo|likantropio]]. [[Ĥosroviduĥt (fratino de Tiridato la 3-a)|Ĥosroviduĥt]], la fratino de la reĝo, laŭ la [[legendo]], havis vizion, en kiu [[Dio]] rivelis ke nur Gregorio, kiu estis en la truo de [[Artaŝato]], povos kuraci ŝian fraton. Gregorio estis portita antaŭ la [[reĝo]]n por sanigi lin, baze de sia fama sankteco. Estante ĉe la kortego, li predikis la kristanan religion kaj preĝis al [[Dio]] por kuraci la reĝon. Kiam la reĝo saniĝis, li petis esti baptata kaj en [[301]], [[Armenio]] fariĝis la unua [[lando]] kiu adoptis la [[kristanismo]]n kiel ŝtatan [[religio]]n<ref>Patmutiun Tarono, i.e., the “History of Taron", http://www.jassa.org/?p=5282</ref>. == Sukceso == [[Dosiero:Tiridates III of Armenia-Baptism.jpg|eta|dekstra|Bapto de [[Tiridato la 3-a (Armenio)|Tiridato la 3-a]] fare de [[sankta Gregorio la Iluminanto]]]] La kristana afero en [[Armenio]] estis garantiita: la Reĝo, la princoj kaj la popolo senreziste kristaniĝis sub la obeo al Gregorio. Kiel rezulto konstruiĝis multnombraj [[monaĥejo]]j, [[preĝejo]]j, kaj [[lernejo]]j. En la [[jaro]] [[302]], Gregorio ricevis la ordinon kiel ''[[Katolikoso de Armenio]]'' ([[Patriarko]] de Armenio) de Leontius de Cezareo. En [[318]] Gregorio nomumis lian filon Aristaces kiel lia posteulo<ref name=Fortescue>[http://www.newadvent.org/cathen/07023a.htm Fortescue, Adrian. "Gregory the Illuminator." The Catholic Encyclopedia. Vol. 7. New York: Robert Appleton Company, 1910. 13 Aug. 2014]</ref>. Ĉirkaŭ la jaro [[331]] retiriĝis al kaverno kaj loĝis tie kiel ermito sur la monto [[Sebuh]], en la [[provinco]] [[Daranalia]] en Granda Armenio, kaj tie forpasis malmultajn jarojn poste sen akompano. Kiam estis malkovrita lia forpaso, lia kadavro estis translokita al la vilaĝo [[Thodanum]] (aŭ Tharotan). La restaĵoj de la sanktulo estis dissenditaj al kelkaj landoj kiel relikvoj. Oni kredas ke lia kapo troviĝas en [[Italio]], lia dekstra mano en [[Eĉmiadzin]], [[Armenio]], kaj la maldekstra en la Sankta Sieĝo de Kilikio, en [[Antelias]], [[Libano]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://asbarez.com/44044/relics-of-st-gregory-returned-to-etchmiadzin/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201204154158/https://asbarez.com/44044/relics-of-st-gregory-returned-to-etchmiadzin/ |arkivdato=2020-12-04 }}</ref>. == Verkoj == Estas atribuataj al Gregorio serio de predikoj, kelkaj preĝoj, kaj trideko da libroj de la armena kanono. La predikoj aperis publikigitaj unuafoje en la verkaĵo nomata ''Haschacnapadum'' en [[Konstantinopolo]] ([[Istanbul]]) [[1737]]. Post unu jarcento, estis publikigita greka traduko en [[Venecio]] kaj poste en la germana eldonita de la germano J.M. Schmid ([[Ratisbon]], [[1872]]). == Restaĵoj kaj kultado == [[Dosiero:Stgregoryilluminator.jpg|eta|maldekstre |Sankta Gregorio la Iluminanto]] Post lia morto lia kadavro estis forportita al la vilaĝo Todanum (moderna Doğanköy, proksime al [[Erzincan]]). Liaj restaĵoj estis disigitaj proksime kaj malproksime en la regado de la [[Imperiestroj de la Bizanca Imperio|orientromia imperiestro]] [[Zenono la 1-a (imperiestro)|Zenono]]. En la [[8-a jarcento]], la ikonoklastaj dekretoj en Grekio kaŭzis kelkajn ordenojn fuĝi de la [[Bizanca imperio|Orientromia imperio]] kaj serĉi rifuĝon aliloke. La preĝejo [[Sankta Gregorio Armeno]] en Napolo estis konstruita en tiu jarcento super la restaĵoj de romia templo dediĉita al [[Cereso (mitologio)|Cereso]], fare de grupo de monaĥinoj eskapantaj de la Orientromia imperio kun la restaĵoj de Gregorio, inkluzive lian kranion, femuroston, lian bastonon, la ledajn rimenojn uzitajn en lia torturo. La [[Femurosto|femuralo]] kaj manakloj estis resenditaj fare de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] al [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso]] [[Garegino la 2-a]] kaj nun estas kultitaj kiel relikvo ĉe la [[Katedralo Sankta Gregorio la Iluminanto]] en [[Erevano]]. La Gregoria monaĥejo sur [[Athos]] ankaŭ asertas havi la kranion. La [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] kaj la [[Armena Patriarkato de Sizo|Santa Seĝo de Kilikio]] en Antelias, Libano, ĉiu asertas havi la dekstran brakon de la sanktulo, en brakforma relikvujo, kiu estas uzata por beni la [[Krismo|Krismon]] ĉiun sepan jaron. La 20-an de februaro 1743, [[Nardò]], Italio, estis trafita de detrua tertremo, kiu detruis preskaŭ la tutan urbon. La sola strukturo, kiu postvivis post la tertremo, estis la statuo de la urbo al Sankta Gregorio la Iluminanto. Laŭ la registroj de la urbo, nur 350 el la 10 000 loĝantoj de la urbo mortis en la tertremo, kio kredigis la loĝantojn, ke Sankta Gregorio savis la urbon. Ĉiujare ili markas la datrevenon de la tertremo okazigante tri tagojn da festoj honore al li. Restaĵoj de la sanktulo estas konservitaj en la katedralo de Nardò. Kelkaj preĝoj, kaj ĉirkaŭ tridek el la kanonikaj himnoj de la [[Armena Apostola Eklezio|armena eklezio]], estas atribuitaj al Gregorio la Iluminanto. Homilioj liaj aperis por la unua fojo en verko nomata ''Hasĉacnapadum'' en [[Konstantinopolo]] en 1737; jarcenton poste greka traduko estis publikigita en [[Venecio]] de la [[mekitarista kongregacio]]; kaj ili poste estis redaktitaj germane de J.M. Schmid ([[Regensburg|Ratisbon]], 1872). La originalaj aŭtoritatoj por la vivo de Gregorio estas [[Agatangelos]], kies ''Historio de Tiridato'' estis publikigita de la mekitaristoj en 1835; [[Moseo de Ĥoreno]], ''Historiae Armenicae'' kaj [[Simeono Metafrasto]]. Verko ''Vivo de Gregorio'' de Vartdapeto Mateo estis publikigita en la [[armena lingvo]] en Venecio en 1749 kaj estis tradukita al la angla fare de Malan (1868). En la kalendaro de la [[Armena Apostola Eklezio|Armena Eklezio]], la malkovro de la restaĵoj de Sankta Gregorio estis grava festeno kaj estas festata la sabaton antaŭ la Kvara Dimanĉo post [[Pentekosto]]. Gregorio estas festita la [[30-a de septembro|30-an de septembro]] fare de la [[Ortodoksismo|Ortodoksa Eklezio]], kiu nomas lin "Sankta Hieromartiro Gregorio, Episkopo de Granda Armenio, Egalulo de la Apostoloj kaj Iluminanto de Armenio." Li estas kultata la [[30-a de septembro|30-an de septembro]] en la [[Roma martirologio|Roma Martirologio]] de la Ordinara Formo de la [[Katolika Eklezio]]; lia festotago estas listigita kiel la 1-a de oktobro en la Eksterordinara Formo. Li estas honorita per festotago en la liturgia kalendaro de la [[Episkopa Eklezio de Usono|Episkopa Eklezio]] ([[Usono]]) la [[23-a de marto|23-an de marto]]. == Fontindikoj == La fonto plej aŭtoritata pri la vivo de Gregorio estas [[Agatangelos]], sekretario de la reĝo, kies ''Historio de Tiridato'' estis publikigita de Mekhitarists en [[1835]]. Ankaŭ aperas amplekse en ''Historiae Armenicae'' de Moisés de Chorene kaj en la verko de Simeon Metaphrastes. en [[1749]] estis publikigita en Venecio biografion pri Gregorio verkita de Vartabed Mateo, [[armena lingvo]], kaj poste tradukita en la anglan de la pastro S.C. Malan en [[1868]]. == Galerio == <gallery mode="packed" heights="250"> File:Etchmiadzin detail1.jpg|[[Katedralo de Eĉmiadzin]] Image:Stgregoryilluminator.jpg Image:Istanbul - Chiesa Pammacaristos (Fetiye camii) - San Gregorio armeniaco - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006.jpg|Mozaiko pri Sankta Gregorio la Iluminanto, 14a jarcento, en [[Istanbulo]]) Image:The Right Hand of St Gregory the Illuminator.jpg|La dekstra mano de Gregorio la Iluminanto en la muzeo de la Sankta Seĝo de Kilikio, Libano File:Cathedrale-erevan003.jpg|[[Katedralo Sankta Gregorio la Iluminanto]], (2001) kun relikvoj de la sanktulo </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gregorio Iluminanto}} [[Kategorio:Armena Apostola Eklezio]] [[Kategorio:Armenaj sanktuloj]] [[Kategorio:Sanktuloj]] [[Kategorio:Armenaj katolikosoj]] 1fpuqgps18qn6d3if206at4uj4mzmov 0 263246 9456298 9377019 2026-08-18T19:14:01Z Sj1mor 12103 9456298 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo = Justus von Liebig |dosiero = Young-Justus-Liebig.jpg |priskribo de dosiero= Barono von Liebig |dato de naskiĝo = [[12-a de majo]] [[1803]] |loko de naskiĝo = [[Darmstadt]], [[Hesio-Darmstadt]], {{Sankta Romia Imperio}} |dato de morto = [[18-a de aprilo]] [[1873]] |loko de morto = [[Munkeno]], [[reĝlando Bavario|Bavario]], {{Germana Regno}} |alma_mater = [[Bonna universitato]]<br />[[Universitato de Munkeno]] }} '''Justus Freiherr von LIEBIG''' {{prononco|fon '''li:'''bik}}, denaske '''Justus LIEBIG''' (naskiĝis en [[Darmstadt]], la [[12-an de majo]] [[1803]]; mortis en [[Munkeno]] la [[18-an de aprilo]] [[1873]]) estis germana ĥemiisto, kiu faris grandajn kontribuojn al la [[organika ĥemio]] kaj al la [[agrikulturo]]. Li konsideratas la fondinto de la [[industria agrikulturo]] bazita sur organika ĥemio. == Vivo == [[Dosiero:Justus von Liebig.jpg|eta|maldekstra|Justus von Liebig]] Justus Liebig naskiĝis kiel filo de farboproduktisto kaj -komercisto en la germana urbo Darmstadt. Jam frue li eksperimentis kun materialoj, kiujn li trovis en la metiejo de la patro, kaj evoluigis fortan intereson pri [[ĥemio]]. La gimnazion, kiu tradicie en Germanio finiĝas post la 13-a lerneja jaro, li nur vizitis ĝis la 11-a lerneja jaro, do ne ricevis la [[abituro|abituran ekzamenon]]. En la urbeto [[Heppenheim]] 20 kilometrojn sude de Darmstadt li komencis lerni la metion de apotekisto, sed post nelonga tempo nekontente ĉesis la metilernadon. [[Dosiero:Justus von Liebig 2.jpg|eta|maldekstra|160px|<center>Liebig en malfrua aĝo]] Dum oktobro [[1819]] li en la [[universitato de Bonn]] komencis studi ĥemion. Profesoroj ekaprezis lian talenton kaj li dungiĝis kiel asistanto en universitata laboratorio. Kiam lia ĉefa profesoro ricevis novan postenon en la [[Universitato Frederiko Aleksandro Erlangeno-Nurenbergo|Universitato de Erlangen]], Justus Liebis sekvis lin kaj en [[Erlangen]] doktoriĝis. Dum maro [[1822]] li partoprenis en demonstracioj de demokratiemaj studentoj kaj sekve estis serĉata de la loka polico, tiel ke li devis fuĝi hejmen al [[Darmstadt]]. Lia profesoro en Erlangen poste atingis, ke la grandduko de Darmstadt atribuis al Justus Liebig [[stipendio]]n, kiu ebligis pluan studadon en la universitato [[Sorbono]] de [[Parizo]]. Ĉi-tie li konatiĝis kun la siatempe plej progresemaj profesoroj pri ĥemio. Pro subteno de la natursciencisto [[Alexander von Humboldt]], Justus Liebig en aĝo de nur 21 jaroj dum majo 1824 iĝis eksterordinara profesoro ĉe la [[universitato de Gießen]]; jaron poste li iĝis ordinara profesoro. Malgraŭ minimuma salajro kaj la neceso mem aĉeti multajn materialojn por eksperimentoj, liaj interesaj instrumetodoj rapide igis lin tre populara profesoro. Por mildigi la privatajn financajn problemojn, Justus Liebig de 1827 ĝis 1833 kune kun tri aliaj profesoroj pri ĥemio vivtenis privatan instituton, kiu edukis apoteko-helpistojn. Pro lia kreskanta renomo, iom post iom studentoj el pluraj ŝtatoj (inter ili 84 angloj kaj 18 usonanoj) aliĝis al la [[universitato de Gießen]], por aŭdi liajn prelegojn pri ĥemio kaj [[farmacio]]. Dum [[1845]] li pro siaj meritoj estis nobeligita. (Ekde tiam li portis la titolon ''Freiherr'' ([[barono]]) kaj la vorteton ''von'' en sia nomo.) Li ricevis posteno-ofertojn de la universitatoj [[Tallinn]] 1827, [[Göttingen]] 1835, [[Sankt-Peterburgo]] 1839, [[Vieno]] 1841, [[Londono]] 1845 kaj [[universitato de Hajdelbergo|Hajdelbergo]] 1851, kiujn li malakceptis, sed surbaze de kiuj li paŝon post paŝo povis elmarĉandi pli bonan salajron en la [[universitato de Gießen]]. Dum [[1852]] li tamen akceptis oferton pri profesoriĝo en la [[universitato de Munkeno|Ludoviko-Maksimiliano-Universitato Munkeno]]. Post kiam li evoluigis mineralan [[sterko]]n surbaze de superfosfato, li iĝis kunfondanto de la Bavaria Akcia Kompanio pri Ĥemiaj kaj Agrikulturaj Fabrikaĵoj, kiuj ankoraŭ nuntempe ekzistas kun la nuna germana nomo "Süd-Chemie". La [[15-an de decembro]] [[1859]] li iĝis prezidanto de la [[Bavario|Bavaria]] [[Akademio de Sciencoj]], kaj havis tiun postenon ĝis sia morto la [[18-an de aprilo]] [[1873]]. Dum [[1870]] li aldone iĝis honora civitano de la urbo [[Munkeno]]. [[Dosiero:Briefmarke deutschland 55cent justus liebig 1803 2003.png|eta|220px|<center>germania 55-[[Eŭro|cenda]] [[poŝtmarko]], kiu aperis dum 2003 okaze de la 200-a naskiĝtago de Justus von Liebig]] La [[universitato de Gießen]] post la [[Dua Mondmilito]] honorige ricevis lian nomon kaj nuntempe nomiĝas ''Justus-Liebig-Universitato Gießen''. Inter la plej gravaj eltrovaĵoj de Justus von Liebig estas: {{Div col|cols = 2}} * la ''teorio pri ĥemiaj radikaloj'' * [[sterko|minerala sterko]] * la teorio de [[izomero]]j * [[ekstraktaĵo]] de bova viando * [[arĝento|arĝenta]] [[spegulo]] * [[fero]]-[[nikelo]]-[[alojo]] * la anestezilo [[kloroformo]] * [[bakpulvoro]] {{Div col end}} En la historio de ĥemio Justus von Liebig elstaras kiel la plej konata kaj plej sukcesa ĥemiisto de la 19-a jarcento, kiel fondinto de la [[organika ĥemio]], la [[agrikultura ĥemio]] kaj de fiziologio de nutrado. Pro sia intensa verkado de literaturo li havis grandan influon pri la evoluo de sia fako. En [[1858]] li ricevis membrecon en [[Hungara Scienca Akademio]]. == Vidu ankaŭ == * [[Kloroformo]] * [[Ĥemio]] * [[Listo de ĥemiistoj]] * [[Listo de ĥemiaj elementoj laŭ atomnumero]] == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Justus von Liebig}} * [http://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/references?id=per108 anglalingvaj koncizaj biografio kaj –bibliografio en la "virtuala laboratorio" de la Max-Planck-instituo por historio de scienco] * [http://www.liebig-museum.de retejo de la Justus-Liebig-muzeo en Gießen] * [http://www.uni-giessen.de retejo de la Justus-Liebig-universitato en Gießen] * [http://num-scd-ulp.u-strasbg.fr:8080/view/authors/Liebig,_Justus_von.html digitaligitaj verkoj de Justus Liebig en la retejo de la universitatoj de Strasburgo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080430084222/http://num-scd-ulp.u-strasbg.fr:8080/view/authors/Liebig,_Justus_von.html |date=2008-04-30 }} * {{DNB|118572741}} {{Ĥemiistoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Liebig, Justus von}} [[Kategorio:Germanaj kemiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] [[Kategorio:Universitato de Erlangen]] [[Kategorio:Germanaj baronoj]] 65slbhryn0azqt8otmjomn5eydcrq01 0 264233 9456397 9130419 2026-08-18T20:26:00Z Stefangrotz 91903 informkesto 9456397 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}}[[Dosiero:Slovakia kosice trebisov.png|eta|dekstra|330px|Novosad situas en la plej griza regiono]] '''Novosad,''' [[hungare]] '''Bodzásújlak''' estas [[vilaĝo]] en [[Slovakio]], en [[Regiono Košice]], en [[Distrikto Trebišov]]. == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 15 km² * [[Supermara alteco]]: 123 m * [[Loĝantaro]]: 1030 * [[Poŝtkodo]]: 076 02 * [[Aŭtokodo]]: TV * [[Telefonprefikso]]: 56 == Situo == Novosad situas en [[valo]] de [[Ondava]], laŭ flanko[[vojo]]j. [[Trebišov]] troviĝas 12 km-ojn. == Historio == La loko estis loĝata dum la [[neolitiko]]. La unua mencio pri la vilaĝo devenis de [[1318]] en formo ''"Vylok"''. La loĝantoj partoprenis en ribelo [[ĥolero]] de [[1831]]. Komence de la [[20-a jarcento]] multaj elmigris al [[Ameriko]]. En [[1910]] loĝis en Bodzásújlak 1035 da [[homo]]j, (622 [[slovakoj]], 404 [[hungaroj]], 8 [[germanoj]]). Ĝis [[Traktato de Trianon]] Bodzásújlak apartenis al [[Hungara reĝlando]], al [[Zemplén]], al distrikto de [[Sátoraljaújhely]], poste al [[Ĉeĥoslovakio]], fine ekde [[1993]] al Slovakio. Inter [[1938]]-[[1944]] Bodzásújlak rehungariĝis laŭ [[unua Viena Arbitracio]]. Post la [[2-a mondmilito]] la hungaroj iĝis senrajtaj laŭ [[Dekretoj de Beneš]]. En [[2001]] loĝis en Novosad 988 da homoj, (951 slovakoj, 9 [[ciganoj]], 6 hungaroj, 4 [[ĉeĥoj]], 2 [[ukrainoj]]). == Vidindaĵoj == * kalvinana [[preĝejo]] ĉirkaŭ de [[1500]], en [[1805]] pligrandiĝis * greko-katolika preĝejo omaĝe al [[Sankta Georgo]] de [[1795]] * kalvinana [[paroĥo]] de [[1820]] == Famuloj == En la iama Bodzásújlak naskiĝis [[hungara]] [[teologo]] [[János Somosi]]. == Eksteraj ligiloj == * [http://mapy.zoznam.sk/index.pl?zoom=6&pos_x=-228163&pos_y=-1262930&size=full&lang=sk&sipka=1&name=Novosad%2C%20Trebi%9Aov Novosad en la mapo] {{Municipoj de Regiono Košice|Distrikto Trebišov}} [[Kategorio:Municipoj en distrikto Trebišov]] ioq3n4ipkk86w66bap4zaueg54tsgm9 0 272720 9456291 9430537 2026-08-18T18:55:16Z Sj1mor 12103 9456291 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Tastatur-Umlaute-deutsch.jpg|eta|Ä, Ö, Ü sur komputila klavaro]] [[Dosiero:Umlaut forms.png|eta|Nova kaj malnova skribmanieroj de umlaŭtitaj vokaloj]] La esprimo '''umlaŭto''' estas uzata por du malsamaj aferoj: por certa speco de ŝanĝo de [[vokalo]]j en ĝermanaj lingvoj, kiel ankaŭ en la ĉiutaga lingvo por specialaj [[litero]]j en la [[germana alfabeto]]. == Ŝanĝo de vokaloj == Umlaŭto estas ŝanĝo de tiuj [[vokalo]]j, post kiuj sekvas la [[fleksio|fleksia]] aŭ deriva silabo aŭ iam sekvis, kiu enhavas la vokalon ''i'' aŭ [[duonvokalo]]n ''j''. Ĉi tiu ŝanĝo de vokalo estas tipa por la pli novaj [[ĝermanaj lingvoj]]. Umlaŭto devas esti distingata de [[ablaŭto]].{{mankas fonto}} === Kialo por ĉi tiu vokala ŝanĝo === La hela [[vokalo]] ''i'' havas [[Asimilo (fonetiko)|asimiladan]] efikon asimilante al si vokalon de la antaŭa silabo, do farante ĝin pli hela. En la [[malnovaltgermana lingvo]] tio nur sur a efikis, kiu per influo de la vokalo ''i'' en la sekva silabo fariĝis hela vokalo. En [[mezaltgermana lingvo]] ja la sekva ''i'' influis ĉiujn vokalojn, kiuj al la vokalo ''i'' ne estas similaj (malhelaj vokaloj). Tiel evoluis la mallongaj vokaloj ''a,'' ''o,'' ''u'' al ''ä,'' ''ö,'' ''ü,'' la longaj vokaloj ''a,'' ''o,'' ''u'' al ''ae,'' ''oe,'' ''iu,'' la [[diftongo]]j ''uo'' kaj ''ou'' al ''üe'' kaj ''öu''. La umlaŭto restis, ankaŭ se i aŭ j elfalis. La umlaŭtoj ''ö'' kaj ''ü'' estas formataj apud la rilatanta vokalo kun pli pintigita lipo, resp. pli antaŭe en la buŝo, tio estas ''ö'' estas per rondaj lipoj artikulata ''e'' kaj ''ü'' per rondaj lipoj artikulata ''i.'' Tiel estas dirata en la [[mezaltgermana lingvo]] ''ich valle,'' sed ''du vellest'' (fällst, esperante: vi falas), ĉar la dua persono origine havis ''i'' (malnova altgermana ''fallis''). Pli malfrua uzado (per [[analogio]]) esta ja la kreado de la verbo ''rüemen'' (rühmen, apud ''ruomen'', esperante: laŭdi) el ''ruom'' (Ruhm, esperante: laŭdo, gloro); ĉi tie ne povis estiĝi la umlaŭto primare, ĉar en la [[malnovaltgermana lingvo]] origina ''j'' de [[infinitivo|infinitiva]] [[finaĵo]] estis jam malaperinta pro antaŭa ŝanĝo de ''-jan'' al ''-en'' (ĝermane ''*hrōmjan'' → malnova altgermana ''hruomen, ruomen''). Ankaŭ ĉe la substantivoj, kies radika vokalo estas umlaŭtigita en la pluralo (''Mann'' – ''Männer''), ĉi tiu ŝanĝo klariĝas per influo de iama ''i'' en la fina silabo de la plurala formo. === Umlaŭtaj vokaloj en la nova altgermana lingvo === En la nova alt[[germana lingvo]] (en Vikipedio kutime simple nomata "[[germana lingvo]]") validas pleje ''ä,'' ''ö,'' ''ü,'' ''äu'' kiel umlaŭtaj vokaloj kaj [[diftongo]]j ; ''ä,'' ''äu'' pleje estas tie skribataj, kie parenca vorto aŭ parenca formo kun ''a'' ekzistas aŭ facile penseblas ankaŭ sen historiaj lingvokonoj, ekz. ''Mann'' – ''Männer,'' ''Haus'' – ''Häuser.'' Umlaŭto akiris ankaŭ por la germana fleksio plia altan gravecon; tiel ĝi servas kun por la esprimado de pluralo, kiel ekz. ''Männer'', por la esprimado de [[diminutivo]]j, kiel ekz. ''Häuschen''. Krome dirite ĝi absolute ne estas konsekvence realigita, kaj unuopaj dialektoj preskaŭ ne havas ĝin. En la svisaj dialektoj ĝi eĉ disvastiĝis (per analogio) kaj ofte ankaŭ tie ekzistas, kie historie ne ekzistis iu ''i'', kiu estus povinta kaŭzi umlaŭton. (Ekz. Taag - Tääg aŭ Hund - Hünd). Ĝi estas tre produktiva kaj ankaŭ estas aplikata ĉe novaj fremdvortoj (Kurs - Kürs, Kantoon - Kantöön) La nomo ''Umlaut'' venas de [[Jacob Grimm]], kiu ankaŭ elpensis la esprimon ''[[rompiĝo (lingvo)|rompiĝo]]'' (germane ''Brechung''). En skandinaviaj lingvoj havas ankaŭ ''u'' saman asimiladan forton. Ankaŭ aliaj lingvoj havas fenomenojn, kiuj similas al umlaŭto, al tio antaŭ ĉio apartenas [https://vortaro.net/#epentezo_kd epentezo] (laŭ [[PIV]] «aldono en vorto de neetimologia fonemo. ekz. "n" en la itala vorto "inverno"») de ''i'', kiu estas ofta en la [[greka lingvo|greka]] kaj la [[avesta lingvo|avesta]] lingvoj. Pliaj ekzemploj: * arm – ärmlich * Hof – höfisch, auch Höfe * barfuß – barfüßig * alt – älter == Umlaŭtaj literoj == {{Signo|Üü}}{{Signo|Öö}}{{Signo|Ää}}Kiel umlaŭto estas nomataj ankaŭ literoj, kiuj en la [[germana lingvo]] estas uzataj por la bildigo de umlaŭtaj vokaloj, do ''Ää,'' ''Öö,'' ''Üü.' === Artikulado en la germana lingvo === * ä [{{IFA|ɛ}}] ** äu/eu [{{IFA|ɔɪ}}] * ö [{{IFA|ø}}] * ü [{{IFA|y}}] === Artikulado en la estona lingvo === En la [[estona lingvo]] staras la literoj [[Ä]], [[Ö]] kaj [[Ü]] je la fino de la alfabeto kaj validas kiel memstaraj literoj. Transskribado de Ä kiel AE, Ö kiel OE kaj Ü kiel UE ne eblas, ĉar tiuj validus en ĉi tiu kazo kiel [[Diftongo]]j. === Artikulado en la finna lingvo === En la [[finna lingvo]] staras la literoj [[Ä]] ([{{IPA|æ}}]) kaj [[Ö]] ([{{IPA|œ}}]) je la fino de la [[alfabeto]], por la litero [[Y]], kiu ne prononciĝas kiel germana [[Ü]] kiel [{{IFA|y}}]. La litero [[Ü]] ne ekzistas en la finna lingvo. === Artikulado en la islanda lingvo === La litero ''ö'' estas la lasta en la [[islanda lingvo|islanda]] alfabeto. : Ĝi prononciĝas kiel: [{{IFA|œ}}], kiel ''ö'' en germana ''Löffel''. :: Ekz.: [[:wikt:is:köttur|köttur]] ([[kato]]) : Sed se ĝi staras antaŭ ''nk,'' ''ng'' aŭ ''gi'', ĝi prononciĝas kiel [{{IPA|œy}}], simile kiel en la [[:wikt:fr:feuille|feuille]] (fr. por [[folio]]) :: Ekz.: [[:wikt:is:fjallgöngumaður|fjallgö'''ng'''umaður]] ([[montogrimpanto]]) == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=umlauxt}} * [[Tremao]] [[Kategorio:Diakritaj signoj]] q4tplboz6h83m23s3h6k6m3704u2k86 0 275122 9456515 9435363 2026-08-19T01:15:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456515 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hermaso''', aŭ Hermas, prakristana verkisto de la unua, aŭ komencdua, duono de la [[2-a jarcento]], aŭtoro de la greklingva [[Paŝtisto de Hermaso]], kompilita en [[Romo]], eble devena el [[Arkadio]], estas ofte enkalkulita inter la [[Apostolaj Patroj]]. Li estis konata kaj fama nur pro la verko ''La paŝtisto'', kvankam pri li aliaj sinsekvaj kristanaj aŭtoroj transdonas hazardajn informojn foje neakordiĝantajn. Laŭ tiuj informoj, li estis ekssklavo, krude trafita de sia nekristana familio, frato de Pio, la deka roma [[episkopo]], do papo [[Pio la 1-a]], konfidenculo de Klemento el Romo, reveninto al Oriento... Iujn el tiuj informoj oni opinias eltireblaj el aludoj en la sama ''Paŝtisto'', kiujn tamen [[filologo]]j preferas atribui al literaturaj fikcioj. La informo pri lia eksslaveco, fakte, nemulte akordas al la pli atesta ol ĉiuj, nome pri lia frateco kun Pio la 1-a, ĉar malfacile sklavo konis kaj rilatis kun papoj. Kiel laika kristana verkisto li sin montras teologie preparita kaj sekura atestanto de la kredo de la Roma Eklezio, kvankam lia emo al simbola kaj apokalipsa stilo ne ĉiam liveras al li la plej kompletajn formulojn. == En Esperanto == La ''Paŝtisto'' de Hermas estas tradukata el la originalo de [[Gerrit Berveling]] kaj devos aperi kune kun la ceteraj ''Apostolaj Patroj''. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Itala versio [http://digilander.libero.it/catholica/htm/patristica/erma.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080608193541/http://digilander.libero.it/catholica/htm/patristica/erma.htm |date=2008-06-08 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Patroj de la Eklezio]] [[Kategorio:Kristanismo]] {{Ĝermo}} eyr5liwi3a1kfom42oxituawmap2tny 0 278471 9456278 9109151 2026-08-18T17:04:36Z DidCORN 34571 9456278 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Nyon (distrikto)|Nyon (stacidomo)}} {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Nyon |blazono=[[Dosiero:CHE Nyon COA.svg|120px|center|<small>Blazono de Nyon</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Nyon |flago=[[Dosiero:CHE Nyon Flag.svg|120px|center|<small>Flago de Nyon</small>]] |priskribo de flago=Flago de Nyon |bildo=[[Dosiero:Lake Geneva, Nyon.JPG|eta|285px|center|<center><small>Vido de la urbo el la [[Lemano]]</small>]] |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Nyon (distrikto)|Nyon]] |koord={{Koordinatoj gms|46|22|45|N|6|14|20|E}} |loĝantoj=21 718 (2020) |areo=6,82 |alteco=403 |poŝtkodo=1260 |kodo=5724 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Nyon 2008.png|center|285px|<small>Mapo de Nyon</small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Nyon}} '''Nyon''' (esperante '''Niono''', [[homonimo]] de urbo en [[Malio]]: [[Niono]]) estas la [[Listo de urboj en Svislando|ĉefurbo]] de la [[distrikto Nyon|samnoma distrikto]] de [[Kantono Vaŭdo]] en [[Svislando]]. Ĝi havis 17 916 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007. == Geografio == [[dosiero:Nyon-aerial-3.jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|la lagobordo de Nyon el birda perspektivo}}]] La urbo Nyon situas ĉe la norda bordo de [[Lago Lemano]], 39 km okcident-sudokcidente de [[Laŭzano]] kaj 22 km nord-nordoriente de [[Ĝenevo]]. == Najbaraj komunumoj == La urbo limas en nordo al [[Trélex]] kaj [[Duillier]], en oriento al [[Prangins]], en sudo al la lago kaj aliflanke de ĝi al la [[Francio|franca]] komunumo [[Messery]], en sudokcidento al [[Crans-près-Céligny]], kaj en okcidento al [[Eysins]], [[Signy-Avenex]] kaj [[Grens]]. == Trafiko == Nyon situas ĉe la trajnlinio de [[Svisaj Federaciaj Fervojoj]] de [[Ĝenevo]] al [[Laŭzano]]. Mallarĝŝpura fervojo kondukas de Nyon tra [[Saint-Cergue]] al [[La Cure]] ĉe la [[Francujo|franca]] landlimo. La urbo ankaŭ disponas pri propra aliro al la [[svisa aŭtovojo A1|nacia aŭtoŝoseo A1]] de [[Ĝenevo]] tra [[Laŭzano]], [[Berno]], [[Zuriko]], [[Sankt-Galo]] al [[Sankt-Margreto]]. == Historio == [[Dosiero:Roman_column_-_Nyon,_Vaud,_Switzerland.jpg|eta|maldekstra|150px|<small>Romiaj ruinoj en Nyon</small>]] La urbo estis fondita inter la jaroj 44 kaj 46 antaŭ kristo, kiam la [[Romio|romianoj]] koloniigis la regionon. La unua dokumenta mencio de Nyon tekstas ''civitas Equestrium id est Noiodunus'' kaj troviĝas en la dokumento [[Notitia Galliarum]] el la jaro [[396]] post Kristo. Dum [[mezepoko]] Nyon supozeble unue apartenis al la grafejo de [[Ĝenevo]] kaj poste formis parton de [[Burgonjo]] kaj poste de [[Savojo]]. De la savojoj Nyon ricevis en la [[13-a jarcento]] la urborajton. Kiam la [[Berno|bernanoj]] en [[1536]] konkeris Vaŭdon, Nyon fariĝis la sidejo de berna [[vokto]], tamen gardis parton de siaj privilegioj. Per la [[Helveta Revolucio]] en la jaro [[1798]] Nyon fariĝis ĉefurbo de la nove kreita samnoma distrikto. == Ekonomio == La urbo estas grava regiona industricentro, kiu profitas de sia bona trafik-situo inter Laŭzano kaj Ĝenevo. Tradicie ĉe la deklivoj norde de la [[Lago Lemano]] ekzistas grandaj [[vito|vitejoj]]. La urbo estas la sidejo de [[UEFA]], la ''Unio de Eŭropaj Futbal-Asocioj''. == Vidindaĵoj == * La romia [[anastilozo]] kun du kaj duono kolonoj estas la simbolo de la urbo. * La romia muzeo * La kastelo, en kiu videblas la muzeo pri historio kaj [[porcelano]]. == [[Atrakcio]] == En la lasta semajno da julio, Nyon aranĝas [[festivalo]]n, la ''Paléo Festival'', unu el la plej grandaj muzikaj festivaloj en Svislando. == [[Ĝemelurboj]] == * {{Flago|Francio}} [[Nyons]], [[Francio]] == Famuloj == * [[Alfred Cortot]] (1877-1962), [[dirigento]] * [[Jean-Luc Godard]] (1930-2022), [[kinisto]] == Vidu ankaŭ == * [[Distrikto Nyon]] * [[Nyon (stacidomo)]] * [[L'Asse (stacidomo)]] * [[La Vuarpillière (stacidomo)]] * [[Les Plantaz (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.nyon.ch Oficiala retejo de la urbo Nyon] * [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/f/F2516.php Nyon en la Historia Leksikono de Svislando] <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Nyon}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Svislando]] e6mewjbduheah2j4biedunz2tnjwmg6 9456384 9456278 2026-08-18T20:09:05Z DidCORN 34571 /* Vidindaĵoj */ 9456384 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Nyon (distrikto)|Nyon (stacidomo)}} {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Nyon |blazono=[[Dosiero:CHE Nyon COA.svg|120px|center|<small>Blazono de Nyon</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Nyon |flago=[[Dosiero:CHE Nyon Flag.svg|120px|center|<small>Flago de Nyon</small>]] |priskribo de flago=Flago de Nyon |bildo=[[Dosiero:Lake Geneva, Nyon.JPG|eta|285px|center|<center><small>Vido de la urbo el la [[Lemano]]</small>]] |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Nyon (distrikto)|Nyon]] |koord={{Koordinatoj gms|46|22|45|N|6|14|20|E}} |loĝantoj=21 718 (2020) |areo=6,82 |alteco=403 |poŝtkodo=1260 |kodo=5724 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Nyon 2008.png|center|285px|<small>Mapo de Nyon</small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Nyon}} '''Nyon''' (esperante '''Niono''', [[homonimo]] de urbo en [[Malio]]: [[Niono]]) estas la [[Listo de urboj en Svislando|ĉefurbo]] de la [[distrikto Nyon|samnoma distrikto]] de [[Kantono Vaŭdo]] en [[Svislando]]. Ĝi havis 17 916 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007. == Geografio == [[dosiero:Nyon-aerial-3.jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|la lagobordo de Nyon el birda perspektivo}}]] La urbo Nyon situas ĉe la norda bordo de [[Lago Lemano]], 39 km okcident-sudokcidente de [[Laŭzano]] kaj 22 km nord-nordoriente de [[Ĝenevo]]. == Najbaraj komunumoj == La urbo limas en nordo al [[Trélex]] kaj [[Duillier]], en oriento al [[Prangins]], en sudo al la lago kaj aliflanke de ĝi al la [[Francio|franca]] komunumo [[Messery]], en sudokcidento al [[Crans-près-Céligny]], kaj en okcidento al [[Eysins]], [[Signy-Avenex]] kaj [[Grens]]. == Trafiko == Nyon situas ĉe la trajnlinio de [[Svisaj Federaciaj Fervojoj]] de [[Ĝenevo]] al [[Laŭzano]]. Mallarĝŝpura fervojo kondukas de Nyon tra [[Saint-Cergue]] al [[La Cure]] ĉe la [[Francujo|franca]] landlimo. La urbo ankaŭ disponas pri propra aliro al la [[svisa aŭtovojo A1|nacia aŭtoŝoseo A1]] de [[Ĝenevo]] tra [[Laŭzano]], [[Berno]], [[Zuriko]], [[Sankt-Galo]] al [[Sankt-Margreto]]. == Historio == [[Dosiero:Roman_column_-_Nyon,_Vaud,_Switzerland.jpg|eta|maldekstra|150px|<small>Romiaj ruinoj en Nyon</small>]] La urbo estis fondita inter la jaroj 44 kaj 46 antaŭ kristo, kiam la [[Romio|romianoj]] koloniigis la regionon. La unua dokumenta mencio de Nyon tekstas ''civitas Equestrium id est Noiodunus'' kaj troviĝas en la dokumento [[Notitia Galliarum]] el la jaro [[396]] post Kristo. Dum [[mezepoko]] Nyon supozeble unue apartenis al la grafejo de [[Ĝenevo]] kaj poste formis parton de [[Burgonjo]] kaj poste de [[Savojo]]. De la savojoj Nyon ricevis en la [[13-a jarcento]] la urborajton. Kiam la [[Berno|bernanoj]] en [[1536]] konkeris Vaŭdon, Nyon fariĝis la sidejo de berna [[vokto]], tamen gardis parton de siaj privilegioj. Per la [[Helveta Revolucio]] en la jaro [[1798]] Nyon fariĝis ĉefurbo de la nove kreita samnoma distrikto. == Ekonomio == La urbo estas grava regiona industricentro, kiu profitas de sia bona trafik-situo inter Laŭzano kaj Ĝenevo. Tradicie ĉe la deklivoj norde de la [[Lago Lemano]] ekzistas grandaj [[vito|vitejoj]]. La urbo estas la sidejo de [[UEFA]], la ''Unio de Eŭropaj Futbal-Asocioj''. == Vidindaĵoj == * La romia [[anastilozo]] kun du kaj duono kolonoj estas la simbolo de la urbo. * La romia muzeo. * La muzeo de [[Lemano]]. * La kastelo, en kiu videblas la muzeo pri historio kaj [[porcelano]]. == [[Atrakcio]] == En la lasta semajno da julio, Nyon aranĝas [[festivalo]]n, la ''Paléo Festival'', unu el la plej grandaj muzikaj festivaloj en Svislando. == [[Ĝemelurboj]] == * {{Flago|Francio}} [[Nyons]], [[Francio]] == Famuloj == * [[Alfred Cortot]] (1877-1962), [[dirigento]] * [[Jean-Luc Godard]] (1930-2022), [[kinisto]] == Vidu ankaŭ == * [[Distrikto Nyon]] * [[Nyon (stacidomo)]] * [[L'Asse (stacidomo)]] * [[La Vuarpillière (stacidomo)]] * [[Les Plantaz (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.nyon.ch Oficiala retejo de la urbo Nyon] * [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/f/F2516.php Nyon en la Historia Leksikono de Svislando] <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Nyon}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Svislando]] 0z2pxuy9uscuffvghu43whp2d5khdx5 0 279242 9456606 8875529 2026-08-19T08:05:03Z Sj1mor 12103 9456606 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}}La '''Evangelio laŭ Petro''' estas unu el la nombraj evangelioj diritaj apokrifaj, nome atribuitaj al persono, kiu certe tiel ne verkis. Verkita en la [[Kojnea greka lingvo]] plej probable komence de dua duono de la dua jarcento p.K., ĝi estas konata pro citaĵoj de la unuaj kristanaj verkistoj kaj pro malkovro en 1887 dum arkeologia fosado en loko Akhmin najbare de [[Kairo]] (Egiptio). == Priskribo == Fakuloj pri antikva [[kristana literaturo]] tuj komprenis kion la franca arkeologo Grébant elfosis en tombo de monaĥo de la oka jarcento: fragmento de la evangelio de Petro. La samaj fakuloj ĝin dividis laŭ ĉapitroj kaj versetoj, kiuj restis ĝis nun. En la pergamena fragmento, kune kun aliaj apokrifaĵoj de la sama aŭtoro, estas rakontata la proceso kaj la morto kaj la resurekto de [[Jesuo]], kun apartaj priskriboj pri tiu lasta kiuj ne troviĝas en la kanonaj evangelioj (vidu ''La Fundamentoj ueci''<ref>[http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/La_fundamentoj.doc La Fundamentoj ueci]</ref>): laŭ tiuj lastaj neniu ĉeestas la resurekton, ili nur atestas ĉeeston kaj travivadon de Jesuo kun siaj apostoloj post ilia konstato pri la malplena tombo. Kvankam ĉio okazus en sabata tago - dum kiu hebreoj tiaĵojn ne faras – granda popolamaso venas "vidi la tombon, sigilitan, kvazaŭ la aŭtoro volus forigi ĉiun dubon pri la proksima resurekto, kaj du anĝeloj deĉieliĝas, eniras la tombon kaj eliras tri homoj, du tuŝantaj la ĉielon la tria kun la supera korpo trans la ĉielo". La fantazio tro venkas sur la realo. Eble pro tio la diversaj eklezioj ĝin reĵetis kaj ekskludigis el oficiala kanono de la inspiritaj libroj (399, [[Koncilio]] de Hipono). Sed ne nur pro tio la Petra evangelio estis rifuzita de la kristanaj komunumoj: en ĝi oni vidis, krom fantaziaĵoj, spurojn de herezoj: Eŭsebo el Cezareo (265-340), ekzemple, nin informas ke laŭ Serapiono, episkopo de Antiokio de la fino de la dua jarcento, tiu evangelio, al Petro atribuata, montras spurojn de [[docetismo]] kaj ke “stilo devojiĝas el la apostola maniero kaj la enhavo estas tute en malakordo kun la ortodoksa doktrino”. Sed la unua citanto de la evangelio laŭ Petro estis [[Origeno]] (185-250) kiu hazarde ĝin nomas por informi ke, “rilate la fratojn de Jesuo, iuj pretekste de la tradicio transdonita de la evangelio laŭ Petro aŭ de la libro de Jakobo, asertas ke la [[fratoj de Jesuo]] estis filoj de Jozefo kaj de lia unua edzino ...”. Parolas pri tiu evangelio ankaŭ Teodoreto el Ĉiro (V J.) kaj samtempa Filipo el Sido, kiu informas ankaŭ pri kialo de la rifuzo. Inter la ideaj karakterizoj de la verkisto elstaras tiu de evidenta kontraŭjudismo, kiu tamen ne estas racia antisemitismo: ĝi, fakte, atribuas la tutan kulpon de la mortokondamno de Jesuo al [[Antipa Herodo]] kaj aliaj hebreaj funkciuloj: Herodo, lin transdoninte al la popolo, instigas por ke tiu ĉi lin moku kaj krucumu. Eble, laŭ tiufakaj historiistoj, por ne malplaĉi al romiaj aŭtoritatuloj, sed, respondas aliaj kristikistoj, la kulpigo sekvas la spurojn de Talmudoj kiuj ne hezitas pensigi ke hebreoj mem intrigis por ke Jesuo estu procesata kaj kondamnata. == Bibliografio == * A. Lods, Evangelii secundum Petrum et Petri apocalypseos quae supersunt, Paris 1892 * C. Maurer, Das Petrusevangelium, in E. Hennecke, Neuetestamentlichen Apokryphen, Tübingen 1959 == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Apokrifoj pri la apostolo Petro]] * [[Apokrifoj de la Nova Testamento]] * [[Apokrifaj evangelioj]] * [[Sankta Petro]] * [[Pasiono (kristanismo)]] == Eksteraj ligiloj == * [http://xoomer.virgilio.it/bxpoma/vangelo/pietro2.htm Pri la evangelio] {{it}} * [http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/La_fundamentoj.doc] Esperanta teksto de la Evangelio laŭ Petro (Vidu ĉe: I. Enkonduko al la evangelio) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apokrifoj de la Nova Testamento]] [[Kategorio:Evangelioj|Petro]] [[Kategorio:Sankta Petro]] [[Kategorio:Arkeologiaj trovitaĵoj en Antikva Egiptio]] mqfjdsn1hcowb6o6ustesz2e0omijpg 0 280208 9456554 8835893 2026-08-19T05:15:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456554 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo=Hunkpapoj}}[[Dosiero:Sioux01.png|eta|dekstra|240px|La iama triba regiono de la hunkpapoj kaj de najbaraj triboj kaj nuntempaj rezervejoj.]] La '''Hunkpapoj''' estas [[nordameriko|nordamerika]] [[indianoj|indiana]] [[tribo]]. Ili apartenas al la [[Lakotoj]] kaj ilia lingvo estas unu el la [[siua lingvaro]]. La nomo ''hunkpapo'' rilatas al la kampadejo kaj signifas ''ĉe la enirejo'' aŭ ''ĉe la kapo de la cirklo'', ĉar tradicie la triba loko estis ĉe la enirejo de la kampadejo. Ne ekzistas informoj pri la hunkpapoj el la epoko, kiam la lakotoj vivis ankoraŭ en la fontregiono de la [[Misisipo (rivero)|Misisipo]]. Ankaŭ la [[ekspedicio de Lewis kaj Clark]] ne raportas pri la tribo. == Historio == [[Dosiero:YellowShirt.jpg|eta|240px|maldekstra|Ĉefo Yellow Shirt de la Hunkpapoj ([[1898]])]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == [[Listo de nordamerikanaj indianoj]] == Bibliografio == * Raymond J. DeMallie (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]]. (Manlibro pri nordamerikaj indianoj.)'' Bd. 13: Plains. Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 2001. ISBN 0-16-050400-7 * Royal B. Hasserick: ''Das Buch der Sioux (La libro pri la siuoj)''. ISBN 3-424-00751-X == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/siouan/hunkpapahist.htm Historio de la Hunkpapoj (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121004132448/http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/siouan/hunkpapahist.htm |date=2012-10-04 }} * [http://www.nd.gov/hist/news/killdeerhike07.htm La batalo ĉe Killdeer Mountain (angle)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Indianaj etnoj en Nordameriko]] gkmp6iz1wzxauxsvgb290cpri4016j9 0 281307 9456222 8888723 2026-08-18T13:25:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456222 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Gregory Bateson''' (naskiĝis la [[9-an de majo]] [[1904]] en [[Grantchester]], [[Anglio]]; mortis la [[4-an de julio]] [[1980]] en [[San-Francisko]], [[Usono]]) estis [[antropologo]], [[biologo]], [[socisciencisto]], [[kibernetikisto]] kaj [[filozofo]]. Liaj laboraj fokusoj estis studoj pri [[kulturo|kultur]][[antropologio]], pri teorio de [[komunikado]] kaj teorio de [[lernado]], sed antaŭ demandoj pri [[naturfilozofio]], [[ekologio]] kaj [[lingvistiko]]. Gregory Bateson ne traktis tiujn temarojn kiel dividitaj disciplinoj, sed kiel diversaj aspektoj de universala scienco, al kiuj li aplikis sian sisteman-kibernetikan analizadon. La pensoj kaj laboroj de Gregory Bateson estis influitaj precipe de la filozofiaj konceptoj de [[Platono]], la psikologiaj pensoj de [[Sigmund Freud]] kaj [[Carl Gustav Jung]], de la [[teorio de tipoj]] de [[Bertrand Russell]] kaj de la pensoj de kibernikistoj kiel [[Norbert Wiener]], [[John von Neumann]] kaj [[Claude Shannon]]. La sciencisto mem havis grandan influon al la [[sistema terapio]] kaj influis diversajn teoriajn skolojn en [[sociologio]] kaj [[antropologio]]. Krome liaj konceptoj konsideriĝas parto de la fundamento de la psikologia konceptaro [[Neŭro-lingvistika programado]]. == Eksteraj ligiloj == *[[Federico Gobbo]]: [https://www.slideshare.net/goberiko/pedagogiaj-modeloj-por-distanca-lingvolernado la esperantlingva artikolo "pedagogiaj modeloj por distanca lingvolernado" (pdf-dosiero, publikigo julie 2006) inter la paĝoj 33 kaj 38 kvinfoje citas la scienciston] * [http://www.interculturalstudies.org/Bateson/ anglalingva artikolo de la instituto pri interkulturaj studoj en Novjorko pri Gregory Bateson] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110217153854/http://www.interculturalstudies.org/Bateson/ |date=2011-02-17 }} * [http://freenet-homepage.de/alex.sk/D_Bateson.html "Gregory Bateson: survoje al teorio pri skizofrenio", germanlingva artikolo] * [http://www.univie.ac.at/linguistics/publikationen/diplomarbeit/schepelmann/Daten/bateson.htm "Gregory Bateson kaj la grupo de Palo Alto", germanlingva diplomiga publikiĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091128075024/http://www.univie.ac.at/linguistics/publikationen/diplomarbeit/schepelmann/Daten/bateson.htm |date=2009-11-28 }} * {{PND|118653474}} {{citaĵo|Ni povus serĉi alian difinon de la konscio en la maniero, per kiu ĉiuj subsistemoj alkroĉiĝas inter si por formi pli grandan tuton. ^{Gregory Bateson}}} {{projektoj}} {{ĝermo|brito}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bateson, Gregory}} [[Kategorio:Etnologio]] [[Kategorio:Britaj filozofoj]] [[Kategorio:Anglaj antropologoj]] [[Kategorio:Anglaj ateistoj]] [[Kategorio:Anglaj biologoj]] [[Kategorio:Britaj semiotikistoj]] [[Kategorio:Kibernetikistoj]] [[Kategorio:Anglodevenaj usonanoj]] [[Kategorio:Filozofoj de menso]] [[Kategorio:Humuresploristoj]] [[Kategorio:Komunikadoteoriistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] rf09avgdx5on0fhff8qw55jh048pg2d 0 281935 9456343 9424948 2026-08-18T19:43:23Z DidCORN 34571 9456343 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Versoix (stacidomo)}} {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Versoix |blazono=[[Dosiero:CHE Versoix COA.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Versoix</small>]] |priskribo de bildo=Blazono de Versoix |bildo=[[Dosiero:2012-07-29 Versoix (Foto Dietrich Michael Weidmann) 001.JPG|285ra|centre|<small>Urbocentro de Versoix</small>]] |priksribo de bildo=La urbocentro de Versoix |kantono=Ĝenevo |distrikto=(Ne estas distriktoj en Kantono Ĝenevo) |areo=10,54 |koord={{Koordinatoj gms|46|17|0|N|6|10|0|E}} | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto |alteco=385 |poŝtkodo=1290 |kodo=6644 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Versoix 2007.png|285ra|centre|<small>Mapo de Versoix</small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Versoix}}'''Versoix''' estas [[Listo de urboj en Svislando|urbo]] kaj [[komunumoj de Svislando|komunumo]] en [[Kantono Ĝenevo]], [[Svislando]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Geografio == La urbo Versoix situas 10 kilometrojn nordoriente de la urbo [[Ĝenevo]] ĉe la nordokcidenta bordo de [[Lago Lemano]]. En Versoix alfluas la samnoma [[Versoix (rivero)|rivero]] al la lago. En nordoriento la komunumo limas al la [[Kantono Vaŭdo]]. == Najbaraj komunumoj == La urbo limas en nordo al [[Chavannes-des-Bois]] kaj [[Mies]] (ambaŭ [[Kantono Vaŭdo]]), en oriento (aliflanke de la [[Lago Lemano]] al [[Anières]], [[Corsier]] kaj [[Collonge-Bellerive]], en sudo al [[Genthod]], [[Bellevue GE|Bellevue]] kaj [[Collex-Bossy]], kaj en okcidento al [[Versonnex (Ain)]], [[Sauverny]] kaj [[Grilly]] (ĉiuj tri en [[Francio]] en la departemento [[Ain]]). == Trafiko == Versoix disponas pri [[Versoix (stacidomo)|stacidomo]] ĉe la trajnlinio de [[Svisaj Federaciaj Fervojoj]] de [[Ĝenevo]] al [[Laŭzano]]. La komunumo estas ankaŭ konektita al la loka busreto de [[Ĝenevo]]. La komunumo disponas pri haltejo por la ŝipoj sur la Lago Lemano. La komunumo etendiĝas laŭlonge de la kantona ĉefvojo n-ro 1 de Ĝenevo tra Zuriko al Kreuzlingen, kiu en la urbo nomiĝas ''Route Suisse''. Tra la urbo pasas la [[svisa aŭtovojo A1]] de [[Ĝenevo]] tra [[Laŭzano]] kaj [[Berno]] al [[Zuriko]] kaj [[Sankt-Galo]], la plej proksima alveturejo al ĝi troviĝas proksimume 6 kilometrojn oriente de la komunumo en Coppet. Proksimume 4 kilometrojn nordokcidente de la komunumo situas la [[Flughaveno Ĝenevo]], en kies alflugvojo la urbo situas kaj pro tio forte suferas pro la granda bruo de la alteriĝantaj aviadiloj. == Historio == La unua dokumenta mencio de Versoix datiĝas el la jaro [[1022]] kiel ''Versoi''. En la jaro [[1257]] la [[Savojo|Grafo Petro de Savojo]] akiras [[Kantono Vaŭdo|Vaŭdon]] kune kun [[Versoix]]. En [[1536]] Versoix fariĝis posedaĵo de [[Berno]] kaj estis [[reformacio|reformaciigita]]. Per la kontrakto de Laŭzano en la jaro [[1564]] Versoix estis redonita al [[Savojo]]. En [[1790]] dum la [[Franca Revolucio]] Versoix estis aligita al la departemento [[Ain]] en [[Francio]]. En la jaro [[1816]] Versoix estis redonita al [[Ĝenevo]] kaj [[Svislando]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/f/F2926.php ''Françoise Dubosson'': ''Versoix'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2012-01-23)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Vidu ankaŭ == * [[Versoix (stacidomo)]] * [[Pont-Céard (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.versoix.ch Oficiala retejo de la urbo Versoix] {{Komunejokat}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:2012-07-29 Versoix (Foto Dietrich Michael Weidmann) 068.JPG|<small>Urbestrejo de Versoix</small> Dosiero:2012-07-29 Versoix (Foto Dietrich Michael Weidmann) 051.JPG|<small>Rue des Boucheries, strateto en la malnova urbocentro</small> Dosiero:2012-07-29 Versoix (Foto Dietrich Michael Weidmann) 023.JPG|<small>Katolika preĝejo</small> Dosiero:2012-07-29 Versoix (Foto Dietrich Michael Weidmann) 034.JPG|<small>Alteriĝanta aviadilo super Versoix</small> Dosiero:2012-07-29 Versoix (Foto Dietrich Michael Weidmann) 060.JPG|<small>Haveno de Versoix</small> Dosiero:2012-07-29 Versoix (Foto Dietrich Michael Weidmann) 100.JPG|<small>La rivereto Versoix en Versoix</small> </gallery> <br /> {{Komunumoj de Kantono Ĝenevo}} [[Kategorio:Urboj de Svislando]] di9nceodxssjjdfbw1w6oe147j0peo3 0 287542 9456232 7029964 2026-08-18T14:07:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456232 wikitext text/x-wiki '''Groto de la Lakto''', aŭ ankaŭ Sanktejo de la [[Dipatrino|Dipatrina]] Lakto, aŭ ankaŭ Madono de la Lakto, situas en monteto najbare de [[Bet-Leĥem]] en la israela zono, kaj estas religie vizita de [[katolikoj]] kaj anoj de diversaj kristanaj eklezioj, kaj eĉ de [[islamanoj]] kiuj nutras [[Korano|laŭkoranan]] simpation al Patrino de [[Jesuo]]. Temas pri groto antaŭ kiu estis aneksita eta ŝtona sanktejo. Laŭ legendo (temas certe pri devota legendo) la Patrino de Jesuo, forfuĝinta el la [[Herodo|heroda]] danĝero mortminacanta kontraŭ la infano Jesuo, rifuĝis en tiu groto por mamnutri la infanon; sed, hazarde, el siaj mamoj falis sur la grotan grundon iuj laktaj gutoj. Tuj la grotaj rokoj ŝanĝis koloron kaj montris signojn de la simpatiiga evento. La legendo, tamen, koloriĝas per diversaj miraklecaj mirindaĵoj. La kulto, ankaŭ ĉi-kaze, estas ''katolika'' pro tio ke ĝi, trans la sendokumenta legendeco, adresiĝas al la Dipatrino kaj, lastcele, al la [[enkarniĝo]] de la Difilo, kiu havis ĉiujn karnajn (kaj animajn) homajn karakterizojn. Kiel oni povas supozi, tiuj karakterixoj en persono, kredita vere dia, ekskandalis iujn prakristanajn ulojn kiuj preferis imagi Kriston revestita per nurŝajna karna korpo ([[Docetismo]]) aŭ bezona esti liberigita el tiu maldia karna korpo ([[Gnostikismo]]): la devoteco al la Dipatrino sub la titolo ''Madono de la lakto'' implicas la konfeson pri la homeco kaj humaneco de Jesuo. La karneco, kiu faras la Difilon noblige simila al la homo, estas [[dogmo]] kaj [[mistero]] en la kristanaj eklezioj. Pri la antikveco de tiu sanktejo, kaj do de tiu devoteca kulto, parolas antikvaj dokumentoj, kiel pulverigitaj fragmentoj de tiu roka groto portitaj de [[pilgrimulo]]j revenintaj al [[Eŭropo]] kaj donacitaj al eŭropaj sanktejoj, kiel estas memorate en la katedralo de [[Oviedo]] ([[Hispanujo]]). Signoj de tiu devoteco troviĝas ankaŭ en dokumentoj de la literaturo kaj kulturo de [[Armenio]]. La vizitantoj de tiu sanktejo estas precipe virinoj, kaj geedzaj paroj, ĉe kiuj ankoraŭ ne realiĝis ilia delonge sopirata sonĝo de patr(in)eco. Nun la sanktejo estas pace zorgata de la [[Franciskanoj]], do anoj de la [[Katolika Eklezio]], kiuj laŭjarcente devis alfronti kontrastojn kun aliaj kristanaj eklezioj kiuj pretendis rajtojn pri tiu groto. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.sacred-destinations.com/israel/bethlehem-milk-grotto.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100730100925/http://www.sacred-destinations.com/israel/bethlehem-milk-grotto.htm |date=2010-07-30 }} {{projektoj}} [[Kategorio:Masakro de la Senpekuloj]] [[Kategorio:Kristanismo en Palestino]] [[Kategorio:Sanktaj lokoj en kristanismo]] [[Kategorio:Romkatolikaj kapeloj]] ik8cm0pq37nz7ggtejfafl70iyat4se 0 288677 9456323 8763487 2026-08-18T19:38:02Z DidCORN 34571 /* Geografio */ 9456323 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Coppet (stacidomo)}} {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Coppet |blazono=[[Dosiero:CHE Coppet COA.svg|120px|center|<small>Blazono de Coppet</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Coppet |bildo=[[Dosiero:Coppet-Fontaine.jpg|center|285px|Arkadoj kaj fontano en Grande-Rue (''ĉefa strato'') de Coppet]] |priskribo de bildo=Arkadoj kaj fontano en Grande-Rue (''ĉefa strato'') de Coppet |kantono=Vaŭdo |distrikto=Nyon |koord={{Koordinatoj gms|46|18|00|N|6|10|40|E}} |loĝantoj=3 206 (2022) |areo=1,87 |alteco=373 |poŝtkodo=1296 |kodo=5712 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Coppet 2008.png|285px|<small>Mapo de Coppet</small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Coppet}} '''Coppet''' estas [[Listo de urboj en Svislando|historia urbeto]] kaj komunumo en la [[Nyon (distrikto)|distrikto Nyon]] en [[Kantono Vaŭdo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 2855 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012. == Geografio == '''Coppet''' situas ĉe la nord-okcidenta bordo de Lago [[Lemano]] en distanco de proksimume 13 km nordoriente de [[Ĝenevo]] kaj 8 km okcidente de [[Nyon]] en regiono nomita ''Sankta Tero''. Tra Coppet fluas la rivereto ''Doye'', kiu fontas en [[Bogis-Bossey]], trafluas [[Céligny]], [[Founex]], [[Commugny]] antaŭ alflui al [[Lago Lemano]] en Coppet.<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=504060&y=130147 Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 1,87 km², de kiuj 2,7% estas kovritaj de [[arbaro]], 34,2% servas por [[agrikulturo]] kaj 62,6% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Coppet limas en nordo al [[Founex]], en oriento al la [[Lago Lemano]], en sudo al [[Tannay VD|Tannay]], kaj en okcidento al [[Commugny]]. == Kastelo == La kastelo de Coppet, de [[13-a jarcento]] estis aĉetita en [[1784]] de [[Jacques Necker]], ministro pri financoj de la franca reĝo [[Ludoviko la 16-a (Francio)|Ludoviko la 16-a]] kaj patro de [[Madame de Staël]]. Tie ŝi loĝis post esti forpelita el [[Francio]] fare de [[Napoléon Bonaparte]]. == Trafiko == Tra Coppet pasas la kantona ĉefvojo n-ro 1 de Zuriko tra Berno kaj Laŭzano al Ĝenevo, la tiel nomita Svisa Vojo (Route de Suisse). La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]] situas 2 kilometrojn norde de la komunumo en Chavannes-de-Bogis. Pere de la stacidomo ĉe la trajnlinio de [[Svisaj Federaciaj Fervojoj]] de Laŭzano al Ĝenevo. == Historio == La unua dokumenta mencio de Coppet datiĝas el la jaro [[1294]] kiel ''Copetum''. Sur la teritorio de la komunumo estis trovitaj restaĵoj de lagoborda setlejo el la [[bronzepoko]] kaj de [[Romio|romia vilao]], tombofiguro kaj mejloŝtono de la imperiestro Antonio. En la jaro [[1271]] la senjoroj thoire kaj Villars de Savojo akiris bienon en la Senjorujo Commugny kaj tiel fondis la merkatolokon kaj la kastelon de Coppet. En la jaro [[1314]] la senjorujo estis akirita de la familio Allamand, kiu en [[1349]] al Coppet koncedis urbajn liberecojn. Sub la [[Kantono Berno|berna regado]] de [[1536]] ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] la urbo apartenis al la Voktejo Nyon kaj ekde la revolucio al la samnoma [[Nyon (distrikto)|distrikto]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2504.php ''Gilbert Marion'': ''Coppet'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2004-03-04)]</ref> == Famuloj == * [[Jacques Necker]], fanca ministro pri financoj de [[Ludoviko la 16-a]]: * [[Madamo de Staël]], filino de la antaŭa, franca verkistino. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Vidu ankaŭ == * [[Coppet (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.coppet.ch Oficiala retpaĝol] * [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/f/F2504.php Pri Coppet, el la Historia Vortaro de Svislando] * [http://www.swisscastles.ch/Vaud/Coppet/default.htm La kastelo (angle, france kaj germane)] {{Komunejokat}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:Coppet Schloss.jpg|<small>La kastelo de Coppet kie rezidis Madamo de Staël</small> Dosiero:Mme de Staël avec sa fille Albertine.png|<small>Pentraĵo de Madamo de Staël kun ŝia filino</small> </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Nyon}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Svislando]] o98sm2pm1w7le9n8lj0pjk7wko808fi 0 300837 9456559 9396591 2026-08-19T05:28:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456559 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = Héctor Rossetto | dato de naskiĝo = {{dato|8|septembro|1922}} | loko de naskiĝo = [[Bahía Blanca]]<br />{{ARG}} | dato de morto = | loko de morto = }} '''Héctor Decio ROSSETTO''' ([[Bahía Blanca]], la {{daton|8|septembro|1922}}) estis argentina [[ŝakludisto]], kvinfoja nacia ĉampiono, en [[1941]] <ref>[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=64436 Nacia ĉampiono 1941]</ref>, [[1944]] <ref>[https://www.ajedrezargentina.org/cronologia/1944.html Nacia ĉampiono 1944]</ref>, [[1947]] <ref>[https://www.365chess.com/tournaments/ARG-ch_1947/28873 Nacia ĉampiono 1947]</ref>, [[1961]]<ref>[https://www.365chess.com/tournaments/ARG-ch_1961/25621 Nacia ĉampiono 1961]</ref> kaj en [[1972]]<ref>[https://www.365chess.com/tournaments/ARG-ch_1972/23201 Nacia ĉampiono 1972]</ref>. Li fariĝis [[grandmajstro]] je 1960, kaj estis en 6 [[ŝakolimpiado]]j.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.ajedrezargentina.org/biografias/rosetto.html|titolo=Héctor Decio Rossetto (1922 - .... )|verko=Biografías|eldonisto=Historia del Ajedrez en Argentina|lingvo=hispane|alirdato={{dato|2|novembro|2009}}}}</ref> <ref>[https://federacionargentinadeajedrez.org/?page_id=2523 Ŝakolimpiadoj 1950-1972]</ref> Kelkaj el la internaciaj turniroj, kiujn li gajnis: [[Porto Alegre]] 1948 <ref>[https://brasilbase.pro.br/tb1948.pa.htm Porto Alegre 1948]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Mar del Plata]] 1949 <ref>[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=61378 Mar del Plata 1949]</ref>, [[Rio de Janeiro]] 1952 <ref>[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=36156 Mar del Plata 1952]</ref>, [[Barcelona]] 1952 <ref>[https://clubescacssantandreu.blogspot.com/2012/11/torneo-internacional-de-ajedrez.html Barcelona 1952]</ref>, [[Tarragona]] 1952 <ref>[http://www.historiadelajedrezespanol.es/torneos/tarragona_52.htm Tarragona 1952]</ref>, [[Atlantida]] 1960 <ref>[https://www.365chess.com/tournaments/Atlantida_1960/25539 Atlantida 1960]</ref>, [[Montevideo]] 1961 <ref>[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=51503 Montevideo 1961]</ref>, [[Fortaleza]] 1963 <ref>[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=101665 Fortaleza 1963]</ref>, [[Mar del Plata]] 1964 <ref>[https://www.365chess.com/tournaments/Mar_del_Plata_1964/25999 Mar del Plata 1964]</ref>, [[Montevideo]] 1967 <ref>[https://www.365chess.com/tournaments/Montevideo_1967/26427 Montevideo 1967]</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}}, {{ru}} [http://www.fide.com/ Internacia Ŝakfederacio (FIDE)] {{Ĝermo|ŝako}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rossetto, Hector}} [[Kategorio:Argentinaj ŝakistoj]] mpj2jgzot0qacehg4hbcp760evo8gxb 0 303862 9456682 8526621 2026-08-19T11:50:01Z ~2026-45438-49 262098 9456682 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | titolo = patriarko de [[Konstantinopolo]] | regado = [[428]]–[[431]] | antaŭulo = | sekvanto = | dato de naskiĝo = ĉirkaŭ [[386]] | dato de morto = ĉirkaŭ [[451]] }} '''Nestorio''' ({{lang-grc|Νεστόριος|t=''Nestórios''}}, {{lang-la|Nestorius}}, {{lang-ar|نُسْطُور‎|t=''Nusṭūr''}}; naskiĝis ĉirkaŭ [[386]], mortis ĉirkaŭ [[451]]), estis [[Sirio|siria]] kristana estro de la [[5-a jarcento]]. == Vivo == Nestorio naskiĝis ĉ. 386, en la urbo Germanicio ({{lang-la|Germanicia}}) en la Romia provinco Sirio (nun Kahramanmaraş en Turkio). Li disĉipliĝis sub [[Teodoro de Mopsuestio]] en [[Antioĥio]]. En 428, li fariĝis patriarko de [[Konstantinopolo]], kaj translokiĝis al Konstantinopolo. Tie, li partoprenis en disputoj pri [[kristologio]]. Tie, li evoluigis doktrinon kiu portas lian nomon ([[nestorianismo]]). En 431, la [[Koncilio de Efezo]] deklaris lin hereza, kaj elpatriarkigis lin. Nestorio reiris al [[Antioĥio]]; tamen, en 435, [[Teodozio la 2-a]] forpelis lin. Poste, li translokiĝis en monaĥejon en la dezerto de [[Libio]], kie li mortis iam inter [[440]] kaj [[451]]. Liaj sekvantoj, la [[nestorianoj]], disvastigis la doktrinon en [[Azio]], kreante gravan eklezion kiu etendiĝis ekde [[Barato]] ĝis [[Siberio]]. Post la apero de Islamo, multaj el tiuj kredantoj iĝis islamanoj aŭ estis masakritaj. Nuntempe ekzistas kongregacioj de tiu eklezio en [[Irako]] ([[Asiria Eklezio de la Oriento]]), [[Irano]], [[Barato]], [[Ĉinio]], [[Usono]] kaj aliaj lokoj al kiuj migris komunumoj de la menciitaj landoj. == Verko == Kiam li estis akuzita pri [[herezo]], liaj verkaĵoj estis malpermesitaj kaj amase detruitaj. Temis pri multnombra verkaro ĉefe pri predikoj, leteroj kaj kelkaj traktatoj dediĉitaj al dogmaj temoj kiuj estis disputataj tiuepoke. Ankoraŭ konserviĝas la verkaĵo ''[[Bazaro de Heraklido de Damasko]]'', kie li kritikas la starpunkton de [[Cirilo de Aleksandrio]] kaj, konsekvence, la finajn decidojn de la [[Koncilio]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mercaba.org/Rialp/N/nestorio_y_nestorianismo.htm Javier Ibáñez Ibáñez. ''Nestorio kaj nestorianismo''] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo}} [[Kategorio:Katolikosoj]] [[Kategorio:Patriarkoj de Konstantinopolo]] fx33uh23kvfbzcek49h876blza6mtb2 0 304536 9456597 9400078 2026-08-19T07:55:31Z Sj1mor 12103 9456597 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=Memportreto}} [[Dosiero:Enigma (painting by Peter Klashorst).jpg|eta|dekstra|pentraĵo "Enigma"]] [[Dosiero:Bedpeace2 cut.jpg|eta|Peter Klashorst en nuda memprezento]] [[Dosiero:Baby_playing_with_yellow_paint._Work_by_Dutch_artist_Peter_Klashorst_entitled_"Experimental".jpg|eta|foto titolita ''"Eksperimenta"'']] '''Peter Klashorst''' (naskiĝis la [[11-an de februaro]] [[1957]] en ''Santpoort'', komunumo ''Velsen'', [[Norda Holando]]; plena nomo ''Peter van de Klashorst'') estas nederlanda fotisto, skulptisto kaj pentristo. Li specialiĝis pri la pentrado kaj fotado de plejparte nudaj junaj virinoj el Nederlando, Afriko kaj Tajlando. == Vivo == Peter Klashorst kreskis en [[Harlemo]] kaj en [[1981]] finis siajn studojn pri arto en la ''Gerrit Rietveld'' akademio en [[Amsterdamo]]. Li havas du infanojn, Elisabeth kaj Frederick, kies patrinoj estas afrikaninoj kaj laŭ aserto de la artisto estas [[putino]]j.<ref name="rosa">Rosa de Sousa: [http://www.rosadesousa.nl/peterklashorst.html nederlandlingva intervjuo kun Peter Klashorst] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081223132504/http://www.rosadesousa.nl/peterklashorst.html |date=2008-12-23 }}</ref> En la [[1980-aj jaroj]] la pentristo apartenis al la nederlanda artista grupo ''After Nature'', kiu por sia arta kreado remalkovris la [[ekspresionismo]]n kaj nuntempe kalkuliĝas en la arta ĝenro "Novaj Sovaĝuloj". En [[2000]] li en la islame dominita ŝtato [[Senegal]] malliberiĝis pro sia arto kaj pasigis plurajn semajnojn en karcero. Oni akuzis lin eluzi putinojn kaj produkti obscenajn verkojn.<ref>Gazeto ''[[NRC Handelsblad]]'': [http://www.nrc.nl/W2/Nieuws/2000/05/02/Vp/02.html "Klashorst wil niet worden vrijgekocht", 2-a de majo 2000 (nederlande)]</ref> En 2003, ''Robert Vuijsje'' publikigis biografion de Peter Klashorst sub la titolo ''"King Klashorst"''. En la jaroj 2003 kaj 2006 la artisto dufoje sensukcese provis per novaj politikaj partioj atingi politikajn postenojn en regionaj balotoj. == Premioj == * ''1982'': Premio ''Johan'' kaj ''Titia Buning-Brongers'' * ''1983'': ''Koninklijke subsidie voor de Vrije Schilderkunst'' ("Reĝa Premio por Libera Pentroarto") == Literaturo == * Robert Vuijsje: ''King Klashorst.'' Vasallucci, Amsterdamo 2003, ISBN 90-5000-428-8 * Paul Groot et al: ''After nature.'' Galerio Jurka, Amsterdamo 1989 (katalogo por la ekspozicioj de Bart Domburg, Jurriaan van Hall kaj Peter Klashorst en la galerioj Jurka, Hans Gieles kaj Torch en Amsterdamo). * Mieke Rijnders, Geurt Imanse: ''Over schilderkunst. Pieter Holstein, René Daniels, Peter Klashorst''. Nederlandse Kunststichting, Amsterdamo 1983 (katalogo por ekspozicio en Amsterdamo 1983). * [http://books.google.com/books?id=LUS6I_YrMJUC&pg=PA344&dq=peter+klashorst&lr=#PPA344,M1 De tweede helft: beeldende kunst na 1945]. A. de Visser, Uitgeverij Boom, 1998, p.&nbsp;344-345 (ISBN 9061686148, 9789061686149) == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.peter-klashorst.com/ oficiala retejo] * [https://opc-kb.oclc.org/REL?PPN=074510576 Literaturo de kaj pri Peter Klashorst en la katalogo de la Reĝa Biblioteko de Nederlando (nederlande)]{{404|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Klashorst, Peter}} [[Kategorio:Nederlandaj pentristoj]] [[Kategorio:Nederlandaj fotistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj skulptistoj]] soigs25ky9uqx3va3p4yythhobp9ml2 0 306239 9456577 9353690 2026-08-19T07:31:27Z Sj1mor 12103 9456577 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Capillarity.svg|eta|Kapilareco de [[akvo]] kaj [[hidrargo]]]] [[Dosiero:Krajovy uhel.svg|eta|350px|Angulo de kontakto]] [[Dosiero:Lotkegel.svg|eta|Kapilareco de la [[lutmetalo]] (hela griza, malsupre) difinas formon de la [[lutado|lutaĵoj]]]] '''''Kapilareco''''' estas komuna nomo de [[fenomeno]]j, rilataj al la fortoj inter la [[likvaĵo|likvaĵaj]] [[molekulo]]j, sur la surfaco de la likvaĵo. La alteco de la likvaĵa surfaco en kapilaroj aŭ poroj diferencas de alteco de la ĉirkaŭa libera akvosurfaco. Je la surfacaj molekuloj efikas fortoj ([[adhero]] al la tubo, [[kohero]] inter la unuopaj molekuloj, pezo de la molekuloj), kies sumo estas orta al la surfaco. Tiel estiĝas la [[menisko]], kiun malgrandigas la [[surfaca tensio]]. El ĉi tiuj formiĝas la [[kapilara premo]]. En ekvilibro, la kapilara premo (la surfaca tensio, efikanta je la [[perimetro]]) egalas al pezo de la likvaĵa kolono. La humidigaj likvaĵoj (ekz. akvo) altiĝas, la malhumidigaj likvaĵoj ([[hidrargo]]) malaltiĝas je kapilareco. == Formulo == La altiĝo ''h'' (en metroj) de likvaĵa kolono estas kalkulebla jene: :<math>h={{2\sigma\cos{\theta}}\over{\rho g r}}</math> Kie: :''<math>\sigma</math>'' = [[surfaca tensio]] (J/m² aŭ N/m) :''θ'' = [[kontakta angulo]] :''ρ'' = [[denseco]] de la likvaĵo (kg/m³) :''g'' = [[gravita akcelo]] (m/s²) :''r'' = [[radiuso]] de la tubeto (m) Okaze de akvoplenigita vitrotubo, kiu staras en [[aero]] sur marnivela alto, :''<math>\sigma</math>'' = 0,0728&nbsp;J/m² ĉe 20&nbsp;{{GdC|}} :''θ'' = 20° = 0,35 :''ρ'' = 1000&nbsp;kg/m³ :''g'' = 9,8&nbsp;m/s² tiel la altiĝo: :<math>h\approx \frac{1{,}4 \cdot 10^{-5} \mathrm{m}^{2}}{r}</math> Por la larĝa tubo kun ''r'' = 1&nbsp;m, la altiĝo estas nerimarkebla 0,014&nbsp;mm. Ĉe 1&nbsp;cm, la akvo altiĝus 1,4&nbsp;mm kaj ĉe kapilaro kun radiuso de 0,1&nbsp;mm je 14&nbsp;cm. {{Projektoj|ReVo=kapila.0eco}} [[Kategorio:Fluaĵa dinamiko]] [[Kategorio:Hidrologio]] [[Kategorio:Pedologio]] hnwtiw5vsjraytr5k0tzxyww7zxcti4 0 307046 9456457 9387776 2026-08-18T21:02:50Z Sj1mor 12103 9456457 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Trampraha1.jpg|eta|dekstra|<center>[[Tramtransporto en Prago|Praga tramo]] de linio 22 estas veturanta sur [[relplektaĵo]].</center>]] [[Dosiero:Konecna stanice Mifkova.JPG|eta|dekstra|Finstacio de tramo n-ro 8 en [[Tramtransporto en Brno|Brno]] Lisen]] [[Dosiero:Istanbul nostalgic tram.jpg|eta|dekstra|Nostalgia [[Tramtransporto en Istanbulo|tramo de Istanbulo]]]] '''Tramtransporto''' estas speco de [[reltransporto]] uzata en [[urba amasa transporto]] (UAT). Nuntempe la tramoj havas kutime [[elektra movumo|elektran movumon]], dum kio ili prenas la kurenton el [[troleo|trolea]] [[Supertraka kontakta lineo|konduktilaro]] helpe de [[Pantografo (kurentoprenilo)|pantografo]]. La tramtransporto diferenciĝas de [[fervoja transporto]] kutime per tio, ke ĝi estas ofte gvidita sur komunikiloj (kutime en la stratoj de urboj), trafikado sole de persona transporto, per malpli grandaj distancoj inter haltejoj, pli malpezaj veturiloj, pli mallonga maksimuma longeco de trajnoj, malpli longaj intervaloj, per alia maniero de gvidado de trafiko kaj diferenciga laŭleĝa kadro reguliganta manieron de aprobado kaj teknikaj postuloj. Sed en kelkaj ŝtatoj estas kutime, ke la tramsistemo traplektiĝas kun la fervoja kaj kelkaj veturiloj povas veturi unu inter la alia. En la tramtransporton enfalas ankaŭ [[rapidrela tramo]] (''Light Rail''), kiu estas trafikata per iom alia maniero, ekz. ĝi kondukas ĉiam apud ŝoseo, por ke ĝi ne malebligu la trafikon, kaj ĝi estas plie eluzata kiel spina speco de la transporto (simile kiel [[metroo]]). La [[rapidrela tramo]] plej ofte aperas en [[Usono]]. == Evoluo de tramtransporto en la mondo == La unua linio de '''[[ĉevaltira tramo]]''' estis establita en la jaro [[1832]] en [[Novjorko]]. Komencante de la jaro [[1845]] oni komencis konstrui tramliniojn ankaŭ en Eŭropo. Unue veturis sur ili tramoj je ĉevala movumo, pli poste aperis '''[[vapora tramo|vaporaj tramoj]]''' kaj ankaŭ kablotramoj. La unua kablotramo estis konstruita en [[Kablotramo de San-Francisko|San-Francisko]] en la jaro 1873. Tri linioj de kablotramo ankoraŭ ekzistas en tiu ĉi urbo. La unua '''elektra tramlinio''' estis konstruita en [[Berlino]] (urboparto Lichtenberg) en la jaro [[1881]] de la firmao de [[Werner von Siemens]]. Alia frua malpeza elektrika fervojo simila al tramo estas ''Elektra fervojo de Volk'' (angle: ''Volk's Electric Railway''), konstruita en 1883 de Magnus Volk en [[Brajtono]], Anglio. Ĝi ankoraŭ ekzistas. Inter la fino de la 19-ja jarcento kaj la [[Unua mondmilito]] multaj tramretoj (unue ĉevaltiraj, poste elektrikaj) tra la tuta mondo ([[Eŭropo]], [[Rusio]], [[Ĉinio]]...) estis konstruitaj de firmaoj belgaj (''Compagnie mutuelle de tramways'', firmao de Édouard Louis Joseph Empain, firmao de Édouard Otlet). La ora erao de tramoj estis en la [[1920-aj jaroj|20-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj|30-aj jaroj]] de la 20-a jarcento, kiam [[aŭtobuso]]j estis nur eksperimenta formo de transporto kaj la tramoj tiel havis neniun konkurencon, plie urboj rapide kreskis. Post la dua mondmilito la tramslinioj estis en vico da urboj de Eŭropo kaj Usono nuligitaj kaj la tramoj estis perceptataj kiel nemoderna maniero de transporto, krom alia pro rapida evoluo de aŭtobusoj, kaŭzita pro perfektigo de teknologio de [[eksplodmotoro]]. En Usono eĉ firmao [[General Motors]] fondis kompanion „National City Lines“, kiu foraĉetis trafikantojn de la tramtransporto en la unuopaj urboj kaj la tramojn ĝi anstataŭigis per aŭtobusoj. Post la postmilita falo de la tramtransporto, ĉefe en Usono kaj en la [[1970-aj jaroj|70-aj jaroj]] ankaŭ en [[Ĉeĥoslovaka socialisma respubliko|ĈSSR]], la [[energia krizo]] en la jaro [[1973]] komencis eraon de renesanco de la tramoj ([[1991]] [[Strasburgo]], [[1998]] Orléans), kiu daŭras ĝis hodiaŭ en [[okcidenta Eŭropo]] kaj trapenetras eĉ en Usonon ([[San-Diego (Kalifornio)|San-Diego]], [[Los Angeles]], [[Portland]], [[Vaŝingtono]]). En kelkaj usonaj urboj estas konstruataj sistemoj de la t.n. [[rapidtramo]]j, kiujn eŭropanoj kaj aŭstralianoj evidente markus kiel tramliniojn - vidu artikolon [[Tramtransporto en Usono]]. En vico de urboj oni ekvidas en la tramtransporto unu el vojoj por solvi problemojn kaŭzitaj per individua aŭtomobila transporto. == Vidu ankaŭ == * [[Tramo]] * [[Tramvojo]] * [[Tram-metroo]] * [[Tramtrajno]] * [[Signaloj por tramoj]] * [[Signaloj por tramoj kaj publika transporto]] * [[Rapidrela tramo]] * [[Listo de urboj kun tramtransporto]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Portalo Tramtransporto}} * {{en}} [http://www.lrta.org/ Light Rail Transit Association - Informoj pri tramtransporto en ĉiuj landoj de la mondo] [[Kategorio:Tramtransporto| ]] 4b7ftjyl6s180z3alg5p57a2clrmq2s 0 309490 9456605 9136421 2026-08-19T08:04:57Z Sj1mor 12103 9456605 wikitext text/x-wiki '''Demiurgo''' en la antikva [[Grekujo]] estis laboristo sendependa, kaj jure libera kaj samtempe ne apartenanta al iu ajn kategorio. Lia prerogativo estis la praktikado, kun granda kompetenteco, de metio socie bezonata kaj aprezata, pro tio li ĝuis je aparta socia statuso pli enviinda ol la aliaj kategorioj (tetoj<ref>vidu la klarigon en la [[:it:Teti (sociologia)|itala vikipedio]] {{it}}</ref>). El tiu laborista funkcio, eble, la filozofoj inspiriĝis por doni nomon al kvazaŭ dia entaĵo, kiu formis, laŭ iliaj vidpunktoj, kaj muldis la estaĵaron, dresante kaj fleksante la originan mondan ĥaoson. [[Dosiero:Lion-faced deity.jpg|eta|dekstra|150ra|''Leonvizaĝa Demiurgo en figurado'' de [[Bernard el Montfaucon]].]] En la [[Greka lingvo|antikva]] greka la vorto δημιουργός estas kunaĵo de ''δήμιος'' ("de la popolo") kaj ''ἔργον'' ("laboro", "laboraĵo"): temis, do, pri publika laboristo-metiisto. == Demiurgo laŭ la mitoj == La figuro de Demiurgo, sen kiu “ne eblas, ke ĉiu estaĵo havu komencon“ ([[Timeo]], 28c) ne estas racipruve argumentita, sed enkondukita kiel versimila hipotezo. Temas alivorte pri mito, je kiu Platono, kaj aliaj, profitis por priskribi, intuiciige kaj preskaŭ imagige, anstataŭ per rigora demonstranta argumentado, aspekton de sia pensado aparte malfacile komunikeblan kaj komprenigeblan. Demiurgo, “farinto kaj patro de la universo”, estas forto ordiganta, imitanta, mudlanta, transformanta, sed ne [[kreismo|kreanta]]: Laŭ Platono, kiu rakontas pri mitoj, Demiurgo, iakvante, en ĝin stampante formon, vivigas la materion kaj ĝin igas animo de la kosmo. Ankaŭ en la mitologio de la antikva Egiptujo, diaĵo taske similis al Demiurgo kiu, ĉi-kaze, el la origina oceano (Noum) devenigas, per kreo (sed ne el nenio), la estaĵaron al la vivo. Ĝi mem elfontiĝis al la ekzisto konsciiĝante pri sia ekzisto, kaj “kreas” per la ''penso kaj vorto''. En ĉiu antikvegiptiaj kosmogonioj la demiurga rolo estas ludata de kelka loka diaĵo. Figuro, kiu alproksimiĝas al Demiurgo platona, troviĝas ankaŭ en [[Hinduismo]]: en tiu ĉi elstaras [[Brahama]], membro de la [[Trimurti]], kun la tasko de kreanto de la universo. Sed ĝi mem ne estas eterna kvankam die agonta ĝis la tempoj de la tempoj. == Demiurgo laŭ filozofioj == Post la disvolviĝo de sia penso en forma de rigida dualismo inter la mondo de la ideoj kaj la mondo de la sense senteblaĵoj, [[Platono]], en la [[Timeo]], juĝis necese enkonduki principon unuigantan, nome la iu dieca farinto, kapablodotita justigi kaj superi tiun dualismon. Al tiu [[diaĵo|dia]] artfarinto li donis la nomon Demiurgo, kiu en la platona [[filozofio]] funkcias kiel peranto inter la ''Ideoj'' kaj la ''Materio'' rompante la [[dualismo]]n. La demiurgo konceptiĝas, tial, la inteligento projektanta, kun la ideoj kiel modelo, kaj realiganta kiel ilo. La Platonaj ideoj estas eternaj, necesaj, kaj antaŭekzistas ĉiun tempan originon. Ili estas la objekto de la vera intelektago ĉar “puraj formoj”: ili, do, estas sengeneraciaj kaj senkoruptaj, malsame ol la mondo sensebla kiu estas generata kaj koruptebla. La sense perceptebla mondo, submetita al la “fariĝado”, devas necese deveni el principo, ĉar ne estas generato [[kaŭzo|nekaŭzata]]. Demiurgo, estante esence ligita al la ideo de [[Bono]], ne povas ordigi se ne la plej perfektan el la eblaj mondoj. Spite de sia ligo al la Bono, Demiurgo estas kondiĉita al “ontologia minoritato” de la sense perceptebla mondo. Do, Demiurgo ne [[kreo el nenio|kreas el nenio]] (latine: ''ex nihilo''), sed estas devigita limiĝi stampi la idean formon sur la materio antaŭekzistanta. Iun funkcion, kiel diaĵo peranta en la sinsekvoj de la emanaĵoj kaj diaj manifestaĵoj, Demiurgo rolas ankaŭ en Novplatonismo (Plotino kaj lia Skolo). == La pridemiurga koncepto kaj [[kristanismo]] == Kristanismo renkontiĝis tuj kun [[helenismo]], do ankaŭ kun tiu koncepto, kaj certe kun ĝi alfrontis la la unuavide similajn ideojn. Simila unuavide povas ŝajni la kristana ellaborado pri la [[Logoso]], sed tiu ĉi en kristanismo prezentiĝas kiel Dio kaj aganto kune kun Dio samrajte (vidu la prologon de la [[evangelio de Johano]]). La Logoso ne agas kiel peranto inter Dio kaj la mondo ĉar tute dia. Dio kreas senperante, senpene, nur pervorte. Tiuj malsamecoj malhelpas pensi ke kristanismo ne helpiĝis per [[Dehelenigo de kristanismo|helenismo]]. == Demiurgo kaj [[gnostikismo]] == La plejgranda parto de gnostikaj sektoj agadis precipe en la kristana medio, teoriigante ke la mondo estis kreita ne de Dio sed de [[eono]]j kiuj siavice formis la [[pleromo]]n. La eonoj en multaj gnostikaj sistemoj prezentas la diversajn emanaĵojn de la plejalta Dio, konita ankaŭ per ''nowiki'' aŭ [[Unuo (filozofio)|Uno]], aŭ ''[[Monado]]'', aŭ ''Aion Teleos'' (''Eono Perfekta''), aŭ ''[[Bythos]]'' aŭ ''Proarkhe'' aŭ ''Arkhe'' (komenco). Tiu unua estulo, aperas siavice emanaĵo de la plej perfekta Dio, foje vira foje virina (ĉi-kaze indentigebla kun amo, vero, bono). Kiam la eono nomata ''Sophia'' (Saĝo) emanis sian partneran eonon, tiam naskiĝis la Demiurgo, aŭ la duonkreanto (en iuj gnostikaj tekstoj ĝi estas nomata ''[[Yalda Baoth]]'' aŭ ''Rex Mundi'' (Reĝo de la mondo), estaĵo kiu neniam devintus ekzisti, fakte ĝi ne apartenis al la Pleromo. Tiam la Uno generis du eonojn, nome Kristo kaj la Sankta Spirito, por savi la homaron el la Demiurgo. Kristo prenis la formon de homa kreaĵo (Jesuo) por instrui al la homaro la vojon por atingi la gnozon: la reveno al la Pleromo. Ankaŭ la [[evangelio de Judaso]], la plejĵusa papirusa apokrifaĵo malkovrita en Egiptujo, akirita kaj tradukigita iniciate de la [[National Geographic Society]], mencias eonojn kaj parolas pri la instruoj de Jesuo rilate ilin (vidu en [http://www.nationalgeographic.com/lostgospel/ The Lost Gospel] - enretan version de National Geographic, aŭ en [http://www.nationalgeographic.com/lostgospel/document.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090227043939/http://www.nationalgeographic.com/lostgospel/document.html |date=2009-02-27 }} tekstojn [[kopta lingvo|koptalingvajn]]). Jesuo fajfas, ekzemple, laŭ pasaĵo de tiu evangelio, la disĉiplojn pro ilia preĝo adresita al diaĵo kiun ili kredas la vera Dio, kiu, male, vere estas la malbonfarinta Demiurgo. La gnostikuloj, diritaj ''ofiti'' kaj ''naasenaj'' adoris serpenton ĉar, laŭ ilia interpreto pri Genezo 3,1, ĝi estis sendita de ”Sophia” (Saĝo) por konvinki la homojn al sinnutro per la [[malpermesita frukto]] de la [[Arbo de sciado pri bono kaj malbono|arbo de sciado]] por akiri [[Konscio|konscion]] almenaŭ egalan al tiu de ilia kreinto. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.etymonline.com/index.php?l=d Angla etimologio] * [http://www.ludanto.org/religio/religiaj_skriboj.shtml Evangelio laŭ Tomaso en ''Religiaj Skriboj''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070807114811/http://www.ludanto.org/religio/religiaj_skriboj.shtml |date=2007-08-07 }} * [http://www.ueci.it/ (Pubblicazioni, ''Evangelio laŭ Judaso''] {{it}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filozofio]] [[Kategorio:Gnostikismo]] [[Kategorio:Dio]] bhk7xmp7se6t36bz0ryv9pwlj1c5mfx 0 322539 9456403 8740624 2026-08-18T20:30:57Z Stefangrotz 91903 informkesto 9456403 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Reinersdorf,''' [[kroate]] '''Žamar/Samand,''' [[hungare]] '''Zsámánd''' [ĵAmAnd], estas iama [[vilaĝo]], nun parto de [[Heiligenbrunn]] en [[Aŭstrio]], en la [[federacia lando (Aŭstrio)|federacia lando]] [[Burgenlando]], en la [[distrikto Güssing]]. {{TOCdekstre}} == Bazaj informoj == * [[Poŝtkodo]]: 7522 * [[Telefonkodo]]: * [[Aŭtokodo]]: GS * [[Loĝantaro]]: 200 * {{Koordinatoj gms|47|00|40|N|16|23|30|E|scale:30000}} == Situo == Reinersdorf situas laŭ [[rojo]]. Güssing troviĝas je 11 [[km]]-oj. == Historio == La unua mencio okazis en [[1452]] laŭ tiama hungara [[ortografio]] ''"Salman"''. La [[turkoj]] bruldetruis la [[komunumo]]n en [[1532]]. En [[1787]] loĝis tie 219 [[homo]]j en 33 [[domo]]j, en [[1828]] 319 homoj en 45 domoj, en [[1857]] 416 homoj en 79 domoj. En [[1910]] vivis en la loĝloko 528 homoj, [[kroatoj]] en plimulto, germanlingvaj aŭstroj en malplimulto. Ĝis [[1921]] ĝi apartenis al la [[reĝa departemento Vas]]/Eisenburg, al distrikto [[Körmend]]/Kirment, poste al la respubliko Aŭstrio (escepte inter [[1928]]-[[1945]] al [[nazia Germanio]]). En [[1971]] Reinersdorf aliĝis al Heiligenbrunn. == Vidindaĵoj == * romkatolika [[preĝejo]] omaĝe al [[Ĉieliro]] de [[Dipatrino]] * iama katolika [[lernejo]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Komunumopartoj de Burgenlando]] t30it73baxqhkz6npdlihvmuzh8d9mn 0 324017 9456628 9046834 2026-08-19T08:27:16Z Sj1mor 12103 9456628 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Dry dock in Singapore.jpg|eta|300ra|{{centre|seka doko en [[Singapuro]]}}]] [[Dosiero:De BUFFEL uit 1868 in het Jan Blankendok in Hellevoetsluis (02).JPG|eta|300ra|{{centre|historia ŝipo de 1868 en seka doko en [[Hellevoetsluis]], [[Nederlando]]}}]] '''Doko''' estas parto de [[haveno]] (baseno) aŭ naĝa konstruaĵo servanta por elakvigi [[ŝipo]]n, ekzameni kaj ripari ĝian subakvan parton (doki ŝipon), aŭ eĉ por konstrui novan ŝipon. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''doko''' estas ''Ŝipfarejo; ŝipriparejo.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 57.</ref> Kaj li indikas [[etimologio]]n el [[nederlanda|holanda]] ''dyk'' (digo). Li referencas ankaŭ la terminojn ''seka doko'', ''flosanta doko ''kaj'' ripardoko''.<ref>Azorín, samloke.</ref> == Tipoj == * [[seka doko]] * malseka doko * flosanta doko (granda pontono). == Ekzemploj == * ''[[London Docklands]]'' == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|ReVo=dok}} {{Ĝermo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Dokoj| ]] nt07s5cgteucxogv46ptukj43nbcupo 0 324626 9456249 8004975 2026-08-18T14:52:07Z ThomasPusch 1869 9456249 wikitext text/x-wiki '''Verduloj''' laŭ la [[-ul-|gramatiko de Esperanto]] estas ĉiaj "subjektoj verdaj". La nomo interalie povas esti aludo al * subtenantoj de [[verda politiko]] respektive membroj de ekologia respektive [[verda partio]], * en pli vasta senco, ankaŭ povas - ankaŭ tute nepolitike - celiĝi ĉiuj anoj de la [[medioprotekta movado]], * birdoj el la genro [[hilofiloj]] (jen zoologia termino el la greka, kiu laŭvorte signifas "arbaremuloj", en iom pli vasta senco "verduloj"), aŭ * subtenantoj de la lingvo Esperanto, kiu tradicie aparte asociiĝas je la verda koloro simboliganta esperon. {{apartigilo}} j591lk579slqquoch2fkvdtqamwijaq 0 325336 9456305 8655843 2026-08-18T19:19:26Z Sj1mor 12103 9456305 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Gujana piprovireo |koloro = pink |dosiero = Cyclarhis gujanensis -eating green caterpillar.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Gujana piprovireo, manĝanta raŭpon en [[São Paulo (state)|São Paulo]], Brazilo |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Vireedoj]] ''Vireonidae'' |genro = ''[[Cyclarhis]]'' |specio = ''''C. gujanensis'''' |statuso = LC |dunomo = ''Cyclarhis gujanensis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], [[1789]]) |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Gujana piprovireo''' aŭ [[Brunbrova piprovireo]], ''Cyclarhis gujanensis'', estas specio de [[birdo]] de la familio de [[Vireedoj]] kiuj estas mezgrandaj birdoj kun olivverdecaj supraj partoj, kiel la cetero de la familio. Ĝi troviĝas kiel disvastigata kaj ofte komuna en arbaroj, arbarbordoj kaj kultivejoj kun kelkaj altaj arboj el [[Meksiko]] kaj [[Trinidado]] suden al [[Argentino]] kaj [[Urugvajo]]. Plenkreskulo de Gujana piprovireo estas ĉirkaŭ 15&nbsp;cm longa kaj pezas 28 g. Ĝi havas fortikan kapon laniecan kun dika ankaŭ lanieca beko, kiu estas tipe nigreca sube kaj rozgrizeca supre. La kapo (krono) estas griza kun forta iom '''ruĝecnuanca bruna superokula strio''' (“brovo”) kio nomigas la specion alternative al la traduko de la [[latina]] [[scienca nomo]] kiu aludas al regiono kie loĝis la unuaj specimenoj priskribitaj. La supraj partoj estas iom olivecnuancaj verdaj kun la bordo de flugiloj iom nigrecaj, kaj la '''flavaj gorĝo kaj brusto''' kontrastas kun blankeca al sablokolora ventro. La [[subspecio]] ''ochrocephala'' el sudorienta parto de ĝia teritorio havas pli mallongan ruĝecbrunan brovon kaj brunnuancan kronon, dum la subspecio ''virenticeps'', ''contrerasi'' kaj ''saturata'' el nordokcidenta [[Peruo]] kaj okcidenta [[Ekvadoro]] havas verdecflavajn (ne grizajn, kiel en la nomiga "tipa" subspecio) nuko, orelareon kaj vangojn, dum aliaj subspecioj havas ilin '''bluecnuancajn'''. La iriso estas malhelflavecaj al brunecaj. La kanto estas fajfeca frazo kun, sed estas etendaj variadoj depende de kaj la individuo kaj de la teritorio. Ĝi estas konsiderata kiel arbara birdo kiu manĝas [[insekto]]jn, [[araneo]]jn kaj [[raŭpo]]jn, sed esti vidata kaptanta ankaŭ lacertetojn.<ref>{{cite journal | author = Carlos A. Delgado-V. & Daniel M. Brooks | title = Unusual vertebrate prey taken by Neotropical birds | journal = Ornitología Colombiana | volume = 1 | year = 2003 | pages = 63–65 | url = http://www.ornitologiacolombiana.org/REVISTA/Delgado.pdf | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2010-06-12 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110716100259/http://www.ornitologiacolombiana.org/REVISTA/Delgado.pdf | arkivdato = 2011-07-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ornitologiacolombiana.org/REVISTA/Delgado.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-06-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110716100259/http://www.ornitologiacolombiana.org/REVISTA/Delgado.pdf |arkivdato=2011-07-16 }}</ref> Ĝi elstaras kiel kantanto kaj estas pli ofte aŭdata ol vidata. Spite la arbara medio eble ĝi povas koloniigi ĝardenojn de urboj, ĉar estis vidata ekzemple en Sankta Paŭlo (Brazilo). La nesto estas malforta kaj tasforma alte en arbo kun tipa ovodemetado de 2 aŭ 3 rozecblankecaj ovoj iom punktitaj je bruna. {{Aŭskultu|dosiero=Cyclarhis_gujanensis1.ogg|titolo=The song of the Rufous-browed Peppershrike. }} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == {{Projektoj}}{{Portalo Birdoj}} * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=50983|title=Cyclarhis gujanensis|downloaded=10a Majo 2006}} Malplej Zorgiga. * {{Citaĵo el libro|titolo=A Guide to the Birds of Trinidad and Tobago|familia nomo=French|persona nomo=Richard|jaro=1991|eldono=2|eldoninto=Comstock Publishing|ISBN=0-8014-9792-2}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Birds of Venezuela|familia nomo=Hilty|persona nomo=Steven L|jaro=2003|loko=Londono|eldoninto=Christopher Helm|ISBN=0-7136-6418-5}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Vireedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] onf7xdp7sjo306viysfknayu40y36tf 0 326216 9456618 8702459 2026-08-19T08:11:07Z Sj1mor 12103 9456618 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=US-NY |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |situo sur mapo= |zomo=13 }} [[Dosiero:Pan-American Exhibition, 1901 (logo).jpg|eta|Oficiala emblemo de la Tut-Amerika Ekspozicio kreita de Raphael Beck]] La '''Tut-Amerika Ekspozicio''' estis [[internacia ekspozicio]] kiu okazis en [[Bufalo]] en [[Nov-Jorkio]], [[Usono]] inter la {{dato|1|majo|1901}} kaj la {{Dato|2|novembro|1901}}. Ĝi estis antaŭvidita en [[Insulo Kajuga]], apud la [[Niagara Akvofalo]], grava turisma allogaĵo, sed la [[hispana-usona milito]] prokrastigis tiun projekton. Oni tie elmontris la unuan [[Ikso-radioj|ikso-radian maŝinon]], kies malkovro valorigis [[Wilhelm Conrad Röntgen|Wilhelm Röntgen]] de la [[Nobel-premio pri fiziko]] en [[1901]]. Tiu ekspozicio estas konata ĉar tie estis mortige paf-vundita la [[prezidanto de Usono]] [[William McKinley]], la {{daton|6|septembro|1901}} en ''[[Temple of Music]]'' (Templo de Muziko), la [[koncerto|koncertejo]] de la ekspozicio. <gallery> Dosiero:Pan-American Exposition - The Electric Tower.jpg|The Electric Tower (La Elektra Turo) Dosiero:Pan-American Exposition - Horticulture Building and Temple of Music.jpg|Pavilono pri agrikulturo kaj la "Temple of Music" Dosiero:Pan-American Exposition - Manufactures and Liberal Arts Building.jpg|Pavilono pri uzinoj kaj liberaj artoj Dosiero:Pan-American Exposition - Mines Building from Mirror Lake.jpg|Pavilono pri minejoj de Miror Lake File:Pan-American Exposition by Night (1901).webm|thumbtime=1|''Pan-American Exposition by Night'' </gallery> [[Dosiero:Pan-American Exhibition 1901 Panorama.jpg|eta|centre|700ra|Panorama bildo de la Tut-Amerika Ekspozicio]] == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [http://books.google.com/books?id=Lt-K4gItW10C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Bufallo's Pan-American Exposition] * {{en}} [http://panam1901.org/ "''Doing the Pan''", paĝaro pri la ekspozicio] * {{en}} [http://ublib.buffalo.edu/libraries/exhibits/panam/index.html "Illumination" , programo de la ekspozicio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110809034859/http://ublib.buffalo.edu/libraries/exhibits/panam/index.html |date=2011-08-09 }} {{Projektoj}} [[Kategorio:Internaciaj ekspozicioj]] [[Kategorio:1901]] [[Kategorio:Historio de Usono]] qwkou83x1i1gc8n6zlgdosvr7xnrfmb 0 326496 9456442 8144340 2026-08-18T20:49:47Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] 9456442 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo=Egipt-araba lingvo |Propra_nomo= مصرى |Koloro= Afrikazia |Landoj= [[Egiptio]] |Denaske= 78 milionoj |Mapo=[[Dosiero:Árabe egipcio.PNG|250px]] |Mapopriskribo= |Fremdlingve= |Klasifiko=Afrikazia lingvaro |Oficiala lingvo= |Reguligita de= |Skribo= |ISO1= |ISO2B= arz |ISO2T= arz |SIL= ARZ |vikipedio=arz }} La '''egipt-[[Araba lingvo|araba]]''' aŭ '''masra lingvo''' estas parolata en [[Egiptio]] de 78 milionoj da parolantoj. Temas pri karakteriza kaj kulture grava dialekto de la [[araba lingvo]]. Ĝia [[ISO 639|ISO-kodo]] estas ''<code>arz</code>''. Ekzistas [[:arz:|Vikipedio]] en la egipt-araba lingvo. == Vidu ankaŭ == * [[libia araba]] dialekto {{Projektoj|Wl=Masra_lingvo|Wl titolo=Araba egipto|Wl originalo=Árabe_egipcio|WT=Egyptian_Arabic|WT titolo=Egipta araba|WT originalo=Egyptian+Arabic|iwiki=arz}} {{Ĝermo|lingvo}} [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] [[Kategorio:Lingvoj de Egiptio]] 3mj1zts4rfpk6drm0yllm1to8vh7ln3 0 330616 9456303 8199229 2026-08-18T19:15:21Z Sj1mor 12103 9456303 wikitext text/x-wiki '''Generacio de Kolumbanoj''' (ankaŭ: generacio de ''tempestotempo'' kaj de ''apokalipso plenumita''; {{lang-pl|Pokolenie Kolumbów}}) estis nomo de la generacio de polaj junaj poetoj kaj literaturistoj, naskitaj ĉirkaŭ la jaro [[1920]], por kiuj enirperiodo al plenkreskeco koincidis kun la [[2-a mondmilito]]. Ĝuste la milito estis travivaĵo, kiu formigis ilian konscion kaj identecon en la plej alta grado. La generacio aktive partoprenis en la rezista movado kontraŭ la germana okupacio kaj en la [[Ribelo de Varsovio]]. La nomo devenas de la titolo de la libro de Roman Bratny ''Kolumbowie. Rocznik 20'' (Kolumbanoj. [[1920-aj jaroj]]). Reprezentantoj de tiu ĉi generacio estis trapenetritaj de [[katastrofismo]]. La milita realeco ne permesis al ili ĝui junecon, feliĉon, amon kaj aliajn valorojn. Anstataŭ pasiveco ili elektis aktivan batalon kontraŭ la okupanto. Multaj noveloj kaj filmoj aperis priskribantaj spertojn de membroj de tiu generacio. Karakterizaj temoj kaj motivoj: * Krizo de valoroj * Falo de homdigno * Eksento de historia katastrofo * Retroviĝo de la homo en tiutempa mondo plena de krueleco, morto kaj senkondiĉeco La reprezentantoj de la generacio de Kolumbanoj: * [[Krzysztof Kamil Baczyński]], * [[Władysław Bartoszewski]], * [[Miron Białoszewski]], * [[Teresa Bogusławska]], * [[Wacław Bojarski]], * [[Tadeusz Borowski]], * [[Roman Bratny]], * [[Olgierd Budrewicz]], * [[Jerzy Ficowski]], * [[Tadeusz Gajcy]], * [[Stanisław Grzesiuk]], * [[Zbigniew Herbert]], * [[Gustaw Herling-Grudziński]] * [[Krystyna Krahelska]], * [[Stanisław Lem]], * [[Wojciech Mencel]], * [[Włodzimierz Pietrzak]], * [[Jan Romocki]], * [[Tadeusz Różewicz]], * [[Stanisław Staszewski]], * [[Zdzisław Stroiński]], * [[Andrzej Szczypiorski]], * [[Wisława Szymborska]], * [[Andrzej Trzebiński]], * [[Józef Szczepański]]. [[Kategorio:Literaturo de Pollando]] d12wjlgfg016sckmsq0qlaitvs12v7s 0 335716 9456654 9258796 2026-08-19T10:35:27Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456654 wikitext text/x-wiki '''Intelekto''', el la [[latina]] verbo “intelligere, kunaĵo de ''intus'' kaj ''legere'', kiu signifas “legi ene”, ĝenerale povas esti difinita kiel la fakulto de nia menso kapabliganta koncepti [[pensado|pensojn]], ellabori [[koncepto]]jn kaj formuli [[juĝo]]jn. Terminologio aludas al intelekto kiel al fakulto eniriganta la [[esenco]]n kiu kernas ene (“intus”) de la aĵoj.<ref>«Laŭ Adorno la elekto de “intus legere” estas certe korekta etimologie sed gnozologie prefereblus “inter legere” kiel jam fari Tomaso de Akvino ([http://www.swif.uniba.it/lei/personali/manara/fil&com.pdf ] ''Rivista telematica di Ricerca e Didattica Filosofica'', n. 2, novembre 1997, paĝo 9.)</ref>. La termino “intelekto”, filozofisence, elmontriĝis unuafoje en mezepoka [[skolastikismo]] kiu ĝin uzis por latinigi la grekan νοῦς o νόος (''noûs'', ''"nus"''), kiuj grekaj filozofoj kontraŭmetis al ''diànoia'', la [[racio]]. == ''Nous'' homa kaj ''nous'' dia == La termino “nous” en la origina signifo jam uziĝis en la homeraj verkoj kun la signifo de kapablo esti konscia pri la cirkonstancoj aŭ eventoj kiujn oni ĉeestis aŭ kompreni kaj diveni la intencojn, trans kio ŝajnis, de iu. En la greka filozofio ''[[Nous]]'' unuafojon allumiĝas en [[Anaksagoro]] atribuita al dia penso, kvazaŭ [[Nous|ordiga diaĵo]] agadanta por transformi la komencan ''[[ĥaoso]]n'' al ''[[kosmo]]'', nome al orda universo. == Nous kiel intenco == La preskaŭ enkosma substancigo de ''Nous'' en [[Anaksagoro]] estas konservita ankaŭ en [[Platono]] se rilata al la perfekteco de la [[ideo]]j, sed estas rekonata en la homo kiam tiu ĉi atingas la kulminon de scio pri la ideoj de [[bono]], kaj de moraleco kunigitaj al la ideoj. La grado de scio atingebla pere de la intelekto, fakte, estas pli alta ol tiu “scienca” atingebla per la matematiko. Fakte, nur intelekto ebligas, sen iu ajn postrestaĵo de sensebleco, la puran kaj senmakulan vizion pri la Ideoj. En la [[historio de la filozofio]] ekaperas la koncepto pri la ebleco de pura kaj senpera scio pri la vero pere de la intelekta [[intuicio]] kiu en la mito de la [[parabolo de la kaverno]] <ref>Platono, ''[[Respubliko (dialogo)]]'', 7a libro (514 b – 520 a)</ref> estas distingita el la trompiga sensa intuicio kaj kontraŭmetita al ''dianoia'' (''greke'': διάνοια) per kiu male necesas la “perado”, nome serioj de pasaĵoj por akiri la scion. == Intelekto, ''Nous'', laŭ Aristotelo == Laŭ '''[[Aristotelo]]''', la senpera tuja intelekta intuicio, tamen, ne konas konceptajn enhavojn difineblajn ideojn, sed perceptas nur la unuajn penso-principojn kiel ekzemple la [[principo de nekontraŭdiro|Principon de nekontraŭdiro]] el kiuj aranĝiĝas ĉiu rezonado. La ''nous'' sukcesas penetri en la enecon, trafi kion la [[esto]] posedas siapropre, nome tiu substrato kiu restas ĉiam unika kaj identa al si mem, flankelasante la eksterajn apartaĵojn. Nur la intelekto sukcesas doni garantiojn de vero. La [[racio]] logika aŭ [[silogismo|silogisma]], fakte, kapablas eltiri konkludojn koherajn kun la premisoj, nome efektivigi [[Dedukto|deduktojn]] ĝusktajn laŭforme, kvankam sen certigi nenimaniere la veron de la enhavoj; tial se la rezonado startas el eraraj premisoj, ankaŭ la konkludoj estos falsaj sed ĝi aperos formale ĝusta se oni respektis la regulojn de la [[logiko]]. Ĉar krome ĉiu premiso havas sian formalan veron en konkludoj de antaŭa silogismo, stariĝus ĉeno al la senfineco se ĉe la bazo ne kuŝus premiso kiu ne bezonas siavice silogisme demonstrata vera kaj tio estas la principo de nekontraŭdiro al kiu oni alvenas, ne per [[pruvo]], sed per tuja senpera intuicio de la intelekto. Tasko de la intelekto estas do kaptado de la vero el la premisoj, pere de procedo nomata ''epagoghé'' (επαγωγή, tradukebla proksimume per [[Indukta logiko|indukto]]), per kiu la sensoj aktivigas la unuan movon de la penso ankoraŭ latenta, alimaniere dirita “intelekto potenciala”; sekve de diversaj pasaĵoj, intervenas fine la [[Transcendeco|transcenda]] “aktiva intelekto”, dotita nome per [[scio]] aktualigita kapabla [[abstraktado|abstrakti]] la universalajn formojn el la objektoj. (Pri la transcendeco de tiu intelekto aktualigita-aktualiganta, pliposte). La intelekto stariĝas tial en la vertico de la scio, estante ĝi ne nur kapabla doni fundamenton, objektivan kaj tutmonde validan, al la silogismoj, sed kuntrenante ankaŭ sperton [[Kontemplo|kontemplan]], tipo de scio celanta nur si mem, kiu realigas laŭ Aristotelo la esencon de la saĝo. Elementoj evidentiĝintaj en la intelekto estos la [[aksiomo]]j, la intuiciaj principoj komunaj al ĉiu unuopa scienco aŭ al pluraj sciencoj, kiuj konstituas la unuan paŝon de ĉiu scienca scio tiel ke la scienco estas ligita al la intelekto, kaj kune formas la ''sophia'' (saĝon). == Intelekto potenciala kaj intelekto aktualigita == La intelekto aganta aŭ aktualigita en Aristotelo alidiriĝas ankaŭ kapablo meti en eston, pere de la sensaj imagoj, la esencojn aŭ formojn de la objektoj de la ebla scio de la inlelekto potenciala (aŭ pasiva aŭ ebla). La intelekto pasiva, diras Aristotelo, “fariĝas ĉiu aĵo”, dum la intelekto aktualiganta “ilin ĉiujn produktas... Kaj tiu intelekto estas separita kaj sena je miksaĵo, ĉar ĝia esenco estas la aktualigo mem” <ref>Aristotelo, ''Animo'', III, 5, 430a 10</ref> Tia aristotela distingo, en la intelekto, estis varie interpretita en la historio de filozofio: laŭ [[Aleksandro de Afrodiziaso]] (vivinta ĉevale de la 2a kaj 3a jarcento pK) la intelekto aktualiganta estas Dio mem iluminanta, ebligante la scion, la pasivan intelekton materian de la homo.<br />[[Temistio]] (317 – 388 pK) filozofias ke la intelekto aktualiganta estas ero de la homa animo, sen tamen klarigi ĉu ĝi estas la sama por ĉiuj homoj aŭ ĉu unuopulo je ĝi posedas unu propran.<br /> Laŭ [[Aviceno]] (980 – 1037 pK), la pasiva intelekto estas senkorpa kaj ĉeestas en unuopa homo al kiu alvenas la scio per interveno de la aktualiganta intelekto transcenda kaj senmateria unika por ĉiuj homoj. Laŭ [[Averoeso]] (1126– 1198 pK), sekvinte la koncepton de Aleksandro de Afrodiziaso, kaj la intelekto pasiva kaj tiu aktiva apartenas al Dio dum la homo estas dotita nur per [[imago]]povo. La kristanaj legantoj de Aristotelo provis korekti tiujn interpretojn el kiuj devenus la neado de la senmorteco de la animo: pro tio [[Alberto la Granda]] kaj [[Tomaso de Akvino]] atribuis al la homa animo ambaŭ intelektojn dum Vilhelmo [[Ockham]] negis ĉiun distingon koncerne la intelekton kiu, unika kaj propra de la homo, agadas en la scia procedo foje laŭ pasiva funkcio kaj foje laŭ aktiva funkcio. Ankoraŭ dum la renesanca epoko, iuj aŭtoroj kiel [[Pietro Pomponazzi]] (1462 - 1525) reprenis la koncepton de Aleksandro de Afrodizio, aliaj kiel [[Aleksandro Achillini]] (1463–1512), tiun de Averoeso, krom aliaj kiel hispana jezuito [[Francisco Suárez]], (1548 – 1617), kaj [[Tomaso De Vio]] (1469 – 1534), inspiriĝis al la tomistaj tezoj. == Novplatonismo == En la [[filozofio]] [[novplatonismo|novplatonisma]] (aparte [[Plotino]]) la intelekto estas la dua [[hipostazo]], la nivelo de realo kiu plikomplete posedas la penson kaj la eston. Ĝi estas multfaceta ĉar aranĝita el diversaj ''inteligebloj'' aŭ [[arketipo]]j, sed pli unueca ol la sinsekva nivelo, nome la [[Animo]], ĉar ĉiu ''inteligeblo'' konas sin mem kune kun la aliaj. Ĝi posedas pensformon intuician kaj perfektan, ne diskursivan kaj ne ligitan al la kategorioj de [[spaco]] kaj [[tempo]]. == Skolastikuloj == En la mezepoka skolastikismo orientita prefere al aristotelismo, ekzemple kun Sankta Tomaso, estas konservataj la fundamentaj elementoj de la aristotela konceptado kiujn jam en Sankta Aŭgusteno estis miksitaj kun tiuj novplatonisma, pere de la doktrino de la ilumino de la homa intelekto flanke de Dio intenca kiel deponejo de la ideoj. Laŭ skolastikuloj, la homa intelekto ne nur sin demandas pri utileco/malutileco ktp de la objektoj perceptitaj, sed ĝi enketas: "kio estas tio?" ĉar homo volas scii ankaŭ la veron pri la aĵoj, la bonon kaj malbonon, la juston kaj la maljuston. Tiu kvalito de la homa intelekto manifestiĝas en la homa komunikado dum la animala komunikado rilatas nur al utileco kaj malutileco: do, ĝi estas, krom pragmata, ankaŭ teorieca. Rimarkindas ke la kunligiteco inter la homa racio kaj homa lingvaĵo estas jam indikata de la duobla singnifo de la greka vorto ''"logos",'' kiu signifas kaj racion kaj vorton: nur kiu posedas ''logoson'' - teoriecan racion - tiu kapablas komuniki pere de ''logos/vorto''. == Renesanco == Laŭ [[Nikolao el Kuzo]], la intelekto estas supera al la racio ĉar ĝi reprezentas la sferon dian en la homo: malsame ol la racia logiko, kiu limiĝas al la [[principo de nekontraŭdiro]] (komuna kun la bestoj), la intelekto sukcesas intuicii la komunan radikon de tio kio aperas kontraŭdira al la pura racio, kaptante unuece la multeflankon per tiu “koincid(ej)o de la kontraŭoj” (''latine'': ''coincidentia opositorun''), kiu estas propra al Dio. == 17a jarcento == La diskurso pri la intelekta intuicio estas reprenita kaj enprofundigita de [[Baruch Spinoza]], kiu ĝin elstarigas ĝis la supera grado de la scio ĉar pere de ĝi oni povas atingi iun scion, similan al tiu de la spinoza dio, senperan, koincidantan kun la naturo (''Deus sive Natura'' = Dio aŭ Naturo). Ĉio kion la intelekto intuicie sukcesas scii fakte havas la karakterojn de eterneco senfina dum la racio povas nur ĉirkaŭiri tra la medio de la finiteco. En diversaj postkarteziaj filozofoj de la 17a jarcento ne plu aperas la distingo inter intelekto kaj racio: ili preferas pivotigi diskuton ĉirkaŭ la necesa finiteco de la scio. Laŭ [[John Locke]], male, necesas superi la opozicion inter racio kaj intelekto kaj, post profilado de ĝiaj limoj,<ref> J. Locke, ''[[Eseo pri la Homa Intelekto]] </ref> oni revenu al la nura intelekto la fakulton de la scio, distingendan tamen el la volo. Tiu konceptado restos en la angla skolo, kiu distingos la intelektan scion (kiu nun estas celita kiel [[inteligento]] (''understanding''), el tiu malsupera de la sensoj. Laŭ tiu linio marŝas ankaŭ [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]. Same kiel laŭ Leibniz ankaŭ laŭ la filozofio adhera al la konceptaro de [[Christian Wolff (filozofo)|Wolff]], la diferenco inter scio intelekta kaj scio sensa estas nur laŭgrada sed samkvalita, nome tiu perintelekta estas pli nete klara ol tiu persensa kiu, male, estas malklara kaj konfuza. La atingo de klareco ŝuldiĝas al la animo (intelekto) kiu, startante el ŝajna pasiveco, tamen ĉiam aktivas kaj kapablas progresi el scio konfuza kaj obskura al scio nete klara. == [[Kantio]] == [[Immanuel Kant]] riproĉas tiun doktrinon pri “intelektualigo de la fenomenoj” <ref> Kant en “Amfibio de la konceptoj en la rezonado” en “Kritiko pri la pura racio” </ref> kaj restarigas la distingon inter per sensensa scio kaj perintelekta scio: la unua estas pasiva en la intuicia ricevado de la sensaj datenoj dum la intelekto aktive agas kiel kapablo sintezi ''[[apriore]]'' la multnombrecon de la fenomenoj per la [[Kategorio (filozofio)|kategorioj]], ellaborante tiel konceptojn, pensante nome konceptojn kiuj havas kiel enhavon materiajn datenojn alvenantajn el la sensaro: tiel realiĝas la kunlaboradon inter senseco kaj intelekto. La du fakultoj estas inter si tute malsamaj kaj ne ekzistas intuicia intelekto, kiu pensu laŭ senpera maniero same kiel male okazas por la sensa intuicio. “La intelekto povas intuicii nenion kaj la sensoj povas pensi nenion”. <ref>Kant, ''Enkonduko al la transcenda logiko” (Kritiko de la pura racio)</ref> Nur rilate al Dio tion oni rajtas pensi, nome ke li havas intuician intelekton ĉar li en la sama momento de la penso ankaŭ kreas la aĵojn kaj ilin konas ĝisfunde, dum homo nenialion povas se ne limigi sian scion al fenomenoj de niaj sensoj, nome al la aĵoj kiuj siamaniere sense sin prezentas en la fenomena ŝajno ilin enkadrigante en formoj spacaj kaj tempaj, “aprioraj funkcioj de la homa menso. La homa scio estos ĉiam finita, nome enfermita en la spaco kaj tempo: do, pretendi scion superantan la limojn de la senseco egalvaloras sin forlasi al “Filozofia fanatismo kaj metafizikaj fantaziaĵoj” kiuj komencis kun Platono.<ref>Kant, ''Historio de la pura racio'' (''Kritiko de la pura racio)</ref> Intelekto kaj racio laŭ la kantia doktrino. La pretendo de la intelekto transiri la scion pri la fenomena mondo urĝas por ke la racio ellaboru ideojn kiuj plenumu la taskon celantan krei scion kompletan kaj perfektan pri la fenomena ena sperto, ekstera kaj [[Noumeno|"noumena"]], nome pri la animo, la mondo kaj Dio. Sed tio al kio aspiras la racio estas nur pretendo de la metafizikuloj “dogmaj" kiuj falas en [[antinomio]]jn. == Intelekto laŭ Hegelo kaj ideismoj == Laŭ [[Hegelo]] la racio vere superas la intelekton ĉar dum tiu ĉi povas esti aplikita al unuopaj sciencoj propraj de [[empiriismo]], la racio kapablas kontentigi la superan scion filozofian. Jam [[Fichte]] kaj [[Jacobi]] rimarkigis ke la intelekto (''Verstand'') kristaligas la konceptajn poziciojn kiujn, male, la dialektika procedo de la racio montras vivaj kaj moviĝantaj, sed Hegelo forviŝas la klasikan logikon baziĝantan sur la principo de nekontraŭdiro kiun, male, la racio kapablas transiri uzante la sintezan [[dialektiko]]n. == Dialektika ekzameno pri la intelekto en la modernaj filozofioj == Inter la multegaj filozofoj kiuj haltas filozofie esplori pri la intelekto, unu por multaj hazarde citindas. Ĉe [[Henri Bergson]] evoluiĝas la kritiko pri la abstrakta intelekto de la hegela skolo, sed tiu estas de li konceptata tiamaniere ke en ĝi konfluu ankaŭ la inteligento kiu esprimiĝas en la intelekto kie manifestiĝas ankaŭ la [[instinkto]], el kiu devenas la inteligento. Tipa de la homa inteligento estas la kapablo krei neorganikajn ilojn pere de kiuj la ''homo faber'' pretigas la vojon al la ''homo sapiens'', kiu per la intelekto-inteligento konstruas abstraktajn formojn, kategoriojn, skemojn kiujn utiligos la scienco disvolvante sian funkcion “ekonomian”, nome transigante la kompleksan realon al simplaj elementoj utiligeblaj. Novskolastikismo kutime konservas la distingon inter intelekto kiel intuicia momento de la scio kaj percepto de la unuaj moralaj principoj devigantaj la konsciencon senrelativismaj hezitoj, kaj racio kiel procedo de la menso.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://digilander.libero.it/moses/neoscolastica.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-09-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090605010647/http://digilander.libero.it/moses/neoscolastica.html |arkivdato=2009-06-05 }}</ref> == Intelekto laŭ orientaj kulturoj, religioj kaj filozofioj == En la [[Biblio]] oni ne distingas intelekton el inteligento kaj ili estas atribuataj al la koro taksata en tiu kunturo sidejo de la saĝo kaj intencoj. (El artikolo [[Nomoj de Dio en la Biblio]]). En [[kristanismo]] la intelekto kiel fonto de percepto de la intuiciaj kaj profundaj scioj pri la elektoj koncernantaj la vojojn por eniri sintonion kun Dio kaj ĝoji je ties ĉeesto, estas difinita kiel donaco de la Sankta Spirito. <ref>http://www.zammerumaskil.com/catechesi/spirito-santo/il-dono-di-intelletto.html</ref> == Intelekto, objekto de scienca esploro == Temas pri [[psikologio]] kaj [[neŭrologio]] kaj sciencoj similaj kiuj, kvankam marĝene, povas helpi la komprenadon pri la aperiĝo kaj disvolviĝo de scipovoj en la homo, se oni sukcesas distingi, lingve kaj koncepte, la malsamecon de scienco-objektoj kaj celoj kaj vojo de la filozofio kaj sciencoj. Tipa temo de psikologio estas: ĉu eblas distingi, kaj karakterizi, intelekton el inteligento? Kiuj la rilatoj inter intelekto kaj inteligento? Se licas komparo, pli psikologia ol filozofia, pli populare ol science, ĝi sonus: Intelekto estus kiel aŭto, inteligento kiel ŝoforo. Foje intelekto estas identigata, kaj konfuzata, kun kompreno kaj inteligento kun lerteco. == Bibliografio == * Terence Irwin, ''I principi primi di Aristotele'', Vita e Pensiero, Milano 1996 * Mario Dal Pra, ''Storia della filosofia'', Franco Angeli, 1996 * Silvestro Marcucci, ''Guida alla lettura della "Critica della ragion pura" di Kant'', Laterza, Bari 2003 * Thomas A. Szlezák, ''Platone e Aristotele nella dottrina del Nous di Plotino'', traduzione di Alessandro Trotta, Vita e pensiero, Milano 1997 ISBN 88-343-0872-7. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Inteligento]] * [[Intelekto]] * [[Intuicio]] * [[Penso]] * [[Racio]] * [[Scio]] * [[Saĝo]] * [[Logiko]] == Eksteraj ligiloj == * Paolo Scroccaro, ''[http://www.ariannaeditrice.it/articolo.php?id_articolo=1732 Intelletto e Ragione tra Aristotele e Popper]''. * P. Vicentini, ''[http://www.ariannaeditrice.it/articolo.php?id_articolo=20021 Intelletto e ragione negli antichi ed in Kant]''. * [http://www.filosofico.net/inteellettoearagione.htm] * [http://spazioinwind.libero.it/ivipdidio/Preghiere/HTM/sette_doni.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101126123754/http://spazioinwind.libero.it/ivipdidio/Preghiere/HTM/sette_doni.htm |date=2010-11-26 }} * [http://www.unisi.it/ricerca/prog/fil-med-online/temi/htm/intelletto.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110225135112/http://www.unisi.it/ricerca/prog/fil-med-online/temi/htm/intelletto.htm |date=2011-02-25 }} [[Kategorio:Sciteorio]] [[Kategorio:Filozofia terminologio]] [[Kategorio:Neŭrologio]] 1pgmhsvt7zznl3waa4d87falxxk3vpz 0 337202 9456551 8371075 2026-08-19T05:05:16Z Sj1mor 12103 9456551 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 753 ''Tiflis'' |Kategorio = asteroido |Numero = |Bildo = |Bildo_priskribo = |Dato_de_malkovro = {{dato|30|aprilo|1913}} |Malkovrinto = [[Grigorij Neujmin]] |Loko_de_malkovro = [[Simeizo]] |Oficiala_nomo = 753 Tiflis |Aliaj_nomoj = '''1913 RM'''; A907 VK; A909 DD |Granda_duonakso = 348,413 [[1 E9 m|Gm]] (2,329 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 271,221 Gm (1,813 AU) |Apoapsido = 425,756 Gm (2,846 AU) |Discentreco = 0,222 |Periodo = 1 298,307 [[tago]]j (3,555 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 19,52 km/s |Klinangulo = 10.089° |Meza_anomaliangulo = 317.412° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 61.490° |Argumento_de_periapsido = 203.023° |Naturaj_satelitoj = |Diametro = 23,59 km |Dimensioj = |Denso = <!--kg/m³--> |Maso = <!-- × 10¹³ kg--> |Falakcelo = <!--m/s²--> |Liberiga_rapido = |Rotacia_periodo = 0,4104 [[tago]] (9,85 [[horo]]j) |Aksa_kliniteco = |Albedo_geom = 0,2616 |Temperaturo = <!--[[Kelvino|K]]--> |Temperaturo_maks = |Absoluta_magnitudo = 10,21 |Spektroklaso = S |Videbla_magnitudo_min = |Videbla_magnitudo_maks = |Angula_diametro_min = |Angula_diametro_maks = }} '''753 ''Tiflis''''' estas malgranda, hela [[asteroido]] de la ĉefa [[asteroida zono]]. == Malkovro == Ĝi estis malkovrita la {{daton|30|aprilo|1913}} de la [[Rusio|rusa]] [[astronomo]] [[Grigorij Neujmin]]<ref>La [https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=753 datenaro de JPL] tamen mencias [[Sergej Beljavskij]] kiel kunmalkovrinton (sub la nomo "''Belyavskij, M''").</ref> elde la [[Simeiza observatorio]]. == Nomo == Ĝi ricevis la nomon de la [[Kartvelio|kartvelia]] urbo ''Tiflis'', nun nomata [[Tbiliso]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo: http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|753-tiflis-a913-hh}} {{Sinsekvo |antaŭ = ''[[752 Sulamitis]]'' |dosiero = |post = [[754 Malabaro]] |titolo = [[Listo de asteroidoj (1–1000)#751–800|Listo de asteroidoj (1 - 1000)]] |periodo = '''753 ''Tiflis''''' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Tiflis}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Grigorij Neujmin]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1913]] 2dnldgbm3i06pvolqvsl1b522gqn4ib 0 341559 9456467 9205623 2026-08-18T21:10:49Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Hasanija]] al [[Hasanija araba dialekto]] 9205623 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Árabe hassanía.png|300ra|eta|dekstra|Disvastiĝo de la hasanija dialekto]] La '''hasanija''' (en [[araba]] '''حسانية''', transskribita ankaŭ kiel '''hassania''' aŭ '''hasania'''), nomata de ties parolantoj ankaŭ kiel '''kalām Hassān''' aŭ "Hassana parolo", estas [[Arabaj dialektoj|araba dialekto]] parolata en la dezerteca regiono de la sudokcidento de [[Magrebo]], inter la sudo de [[Maroko]], sudokcidento de [[Alĝerio]], [[Okcidenta Saharo]] kaj [[Maŭritanio]], kaj ankaŭ en zonoj de [[Malio]], [[Niĝerio]] kaj [[Senegalio]]. Laŭ la stato de la jaro 2006, ĝi havis sume iom pli ol 3 123 000 da parolantoj. La nomo de la dialekto havas originon en la nomigo de la [[Benihasanoj]], arabaj triboj kiuj etendis sian parolmanieron al multnombraj popoloj de la regiono kaj kies aŭtoritato etendiĝis al preskaŭ la tuta [[Maŭritanio]] kaj [[Okcidenta Saharo]] en la [[15a jarcento|15]] kaj [[16a jarcento]]j. Temas pri [[dialekto]] klare okcidenta, sed ĝi estas relative diferenca el aliaj variantoj [[Magrebo|magrebaj]] de la araba. Pro ties situo ĝi ricevis la influon de la lingvoj [[zenaga]] kaj [[Volofa lingvo|volofa]]. La hasanija havas siavice diversajn dialektojn, kiu diferenciĝas ĉefe pro ties fonetika regularo. Pli da 90 % de la vortotrezoro havas araban devenon. Tamen ekzistas ankaŭ vortoj de afrikaj lingvoj, de la [[hispana]] kaj de la [[franca]] en tiu dialekto. Tradicie la poezio en hasanija alpasis parole dum jarcentoj kaj foje estas konsiderata pli amuza kaj originala ol tiu de la [[klasika araba]]. En la aktualo ĝi anstataŭigis entute la [[berbera]]jn lingvojn indiĝenajn de la regiono, tamen ĝi pluhavas de tiuj la akcenton kaj stilon de vortoj propraj de la berberaj dialektoj de la regiono tiel kiel granda nombro de finaĵoj. == Distribuado laŭgeografie == * Maŭritanio: 2,770,000 (2006) * Alĝerio: 150,000 (1985) * Okcidenta Saharo * Malio: 106,000 (1991) * Maroko: 40,000 (1995) * Niĝerio: 10,000 (1998) * Senegalio: 7,190 (2006) == Vidu ankaŭ == * [[Okcidentsaharanoj]] == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/19990117023020/http://www.geocities.com/TheTropics/Cabana/3617/texha1.html Enkonduko al la araba hasanija (en franca)] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Okcidenta Saharo]] [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Lingvoj de Alĝerio]] [[Kategorio:Lingvoj de Malio]] [[Kategorio:Lingvoj de Maŭritanio]] [[Kategorio:Lingvoj de Maroko]] [[Kategorio:Lingvoj de Niĝero]] [[Kategorio:Lingvoj de Senegalo]] 7b175tky6xgvc0exa7imxfwo9fm6rbd 0 343213 9456393 8747173 2026-08-18T20:24:14Z Stefangrotz 91903 informkesto 9456393 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''ERDÉLYI Károly''' (erde:ji) estis hungara instruisto, filologo naskita en [[Perjámos]] la [[19-an de oktobro]] [[1859]] kaj mortinta en [[Koloĵvaro]] la [[13-an de majo]] [[1908]]. ==Kariero== Károly Erdélyi en [[1876]] enpaŝis la ordenon piaristan. Li finis teologion en [[Nyitra]], filologion en [[Budapeŝto]]. En [[1883]] li faris ekzamenon de instruisto kaj instruis en [[Tata]], [[Nagykanizsa]], [[Kecskemét]], fine li iĝis direktoro de la reformita ĉefgimnazio de de [[Koloĵvaro]]. Li publikis en la ''Egyetemes Philologiai Közlöny''. Li tradukis el rusa, hispana, nederlanda, sveda, germana, franca kaj itala lingvoj. ==Libroj== *''Az állateposról'' (Kecskemét, 1887); *''A francia epos eredetei'' (Kecskemét, 1888); *''Irodalmi dolgozatok'' (Bp., 1901). ==Fonto== *Magyar Életrajzi Lexikon {{Vivtempo|Erdelyi, Karoly}} [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj literaturhistoriistoj]] [[Kategorio:Hungaraj filologoj]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] [[Kategorio:Hungaraj piaristaj monaĥoj]] nhadg8pgjh5kftkevc0idxwejyep96b 0 344520 9456339 9038501 2026-08-18T19:42:17Z Sj1mor 12103 9456339 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Clement VIII mosaic.jpg|eta|[[Mozaiko]] pentrinta [[Klemento la 8-a|Klementon la 8-an]] surmetitan per Papa Tiaro.|417x417ra]]La '''papa tiaro''' aŭ '''Triregno''' ([[Latina lingvo|latine]]: ''thiara'' aŭ ''triregnum'') estas (estis) speciala [[Krono (ĉapelo)|krono]] utiligita de la [[Papo|Papoj]] ĝis la fino de la [[20-a jarcento]] kiel [[simbolo]]n de [[suvereneco]]. Temas pri [[ĉapelo]] [[Liturgio|eksterliturgia]] kun [[mitrorubando]]j, uzita preskaŭ nur dum la [[ceremonio]] de la [[kronado]], konusforma modelita laŭ tiaroj kutime surmetitaj de la mezorientaj reĝoj, pli/malpli ŝvela centre, kiu laŭlonge de jarcentoj ĉiam pli ornamiĝis per diademaj ringaj bukloj ĝis tri (el kio la nomo ''triregno'') kun, sur ĉio, eta [[regnoglobo]]. Per la lasta tiaro estis kronita en [[1963]], okaze de lia levado al la ofico de papo, [[Paŭlo la 6-a]], kiu tuj poste ĝin aboliciis kaj kun ĝi la kronadon. Sian tiaron li aŭkciis kaj ĝi estis akirita de la [[kardinalo]] [[Francis Joseph Spellman]], por la [[Arkidiocezo de Nova Jorko]]. La novajorkaj fideluloj tion faris por ĝin konservi kaj por kontribui, per la elspezo, al la karitataj bonfaroj de la papo. De tiam La funkcio de la tiaro estis plenumita de simpla [[mitro]]. La uzo, tamen, de la tiaro restis en [[Ŝildo de Vatikano|vatikana ŝildo]] malgraŭ ke en [[2005]] [[Benedikto la 16-a]] ĝin anstataŭis per la mitro de persona blazonŝildo.<ref>[http://www.vaticanstate.va/IT/Stato_e_Governo/NoteGenerali/Bandiera.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081015004609/http://www.vaticanstate.va/IT/Stato_e_Governo/NoteGenerali/Bandiera.htm|date=2008-10-15}} Pontifika flago en la vebo de la [[Città del Vaticano]]</ref> Tamen, la tiara ŝildo daŭrigis ornami la papajn liturgiajn ornatojn kaj de la 10a de oktobro [[2010]] ankaŭ sur la ''stratum'' (drapo pendanta el la fenestro de la papa apartamento okaze de la dimanĉa [[Anĝeluso]]). == Historio == [[Dosiero:Innozenz3.jpg|eta|Papo [[Inocento la 3-a]] (1198–1216). Fresko en la klostro de Sankta Speko, ĉirkaŭ 1219.]] === Originoj === La origino de la tiaro eble reirigas al [[Persa Imperio|persa imperio]], kie ĝi estis uzata kiel distingilo, fariĝinte finfine tipa ornato de [[Sacerdoto|sacerdotoj]] de [[Mitrao]], kun kiuj fine atingis la [[Romia Imperio|imperian Romon]]. Inter la [[9-a jarcento|9a]] kaj la [[10-a jarcento|10a]] jarcentoj, la tiaro aŭ [[mitro]], konusforma, komenciĝis esti imitita en Okcidento kiel ĉapelo de la episkopoj, rapide enirante la komunan uzon. En Romo la papoj, kiuj ekde la [[8-a jarcento]] jam devis surpreni la taskon de la [[tera potenco]] sur parto de [[Centra Italio]] kaj kiuj ekde la [[800]]aj jaroj akiris, favorante la naskiĝon de la [[Sankta Romia Imperio]], iun internacian investadon kiel teraj reĝoj, ekbuklis sian kapon per la tiaro kiel krono por simboli, en socio atribuanta realan valoron al simbolo, sian suverenan kondiĉon<ref name="Noonan">[[James-Charles Noonan]], ''The Church Visible'', (ISBN 0-670-86745-4)</ref>. Ju pli kreskis ilia tera potenco, kolizianta kun tiu imperia dum la [[investitura polemiko]], des pli la tiaro estis dekoraciita kaj riĉigita per juvelŝtonoj por iĝi simila al tiu princa. La dua krono estis aldonita en [[1298]] aŭ en [[1301]] iniciate de papo [[Bonifaco la 8-a]], kiu, akorde kun sia politiko de absoluta papa sendependo el teraj potencoj, depostulis ankaŭ la pontfikan superecon koliziante kun [[Filipo la 4-a (Francio)|Filipo la 4-a]], reĝo de Francio. Tiam la limoj de la du potencoj, tera kaj spirita, ankoraŭ ne trovis sian teologion kaj por distingi la potencojn unu de la alia oni parolis pri supereco de unu sur la alia. La du mitrorubandoj pendantaj en la malantaŭaj tiaraj ekstremaĵoj enscenejiĝis en [[1314]], dum la papado de [[Klemento la 5-a]], komence de la [[Avinjona ekzilo]], similigante tiel la aspekton de la papa krono al tiu jam komuna de la episkopaj mitroj. === Triregno === Estis papo [[Benedikto la 12-a]], en [[1342]] kiu unue alprenis la tiaron garnitan per tri kronoj. Unue li provis revenigi la papan sidejon, sep jarojn antaŭe, al Romo, poste, perdinte tiun sendependigan celon, decidis plifortigi sian papan aŭtoritaton per tiu simbolo, reasertante per la tria krono sian posedon sur la urbo [[Avinjono]] kaj sian suverenecon super la universala eklezio. Malgraŭ ke en [[15-a jarcento]], papo [[Inocento la 8-a]] decidis, devigite, garantidoni sian tiaron, la Triregno rapide leviĝis al simbolo de la papado kun ties Papa Ŝtato. Ĝuste pro tio en la [[16-a jarcento]] la Triregno estis farita celo de kritikoj konektaj kun la protestanta [[reformacio]]. Provo de tiu kritiko estas la luterana teorio asertanta kiel la Triregno estas rekondukebla al la profetio de la sepa ĉapitro (v. 15-25) de la [[Libro de Danielo]] laŭ kiu la “eta korno” (ĉu la Reformacio?) elradikigos la tri kornojn de la papado. La precipa uzado de papa tiaro estis konekta kun la ceremonio de la [[kronado]], kiu okazis en la [[Baziliko de Sankta Petro de Romo]] tuj post la [[konklavo]] kaj antaŭ la [[surtronigo]] en la [[Baziliko Sankta Johano de Laterano]]. La ceremonia pinto estis signita per la surmeto de la Triregno sur la kapo de la ĵuselektita Suverena Pontifiko dum meĉo estis bruligita antaŭ liaj okuloj kaj voĉo diras: "''[[sic transit gloria mundi]]''" ("tiel pasas la gloro de la mondo"). Tiu uzado restis senŝanĝa ankaŭ post la ĉeso de la tera potenco de la papoj ([[1871]]), pluvivante ankoraŭ laŭ unu jarcento. === La lasta papa kronado kaj delaso de la triregno === La lastan ceremonion per la triregno oni celebris en [[1963]] post la leviĝo al papado de kardinalo Montini, [[Paŭlo la 6-a]], kiu estis kronita en la Baziliko de Sankta Petro en Vatikano. La tiaro uzita ĉi-kaze, kiel en la pasintaj kazoj, estis tute nova, donita de la urbo [[Milano]], kie la papo estis ĉefepiskopo. Tiu tiaro multe malsamis al la antaŭaj: ĝi ne estis garnitaj per gemoj kaj ŝtonjuveloj, kaj estis konusforma, multe simpla. Ĝi pezis multe malpli ol la antaŭaj. Post la kronado, tamen, la papo interrompis la uzadon de Triregno, jam fariĝinta pridiskutata simbolo de tera potenco, finfine malaperinta, kaj de manifestacio de povo kaj riĉeco ne plu ŝatata ene de la eklezio mem. Pro sama sinteno, dum la meso inaŭguranta la remalfermon de la [[Dua Vatikana Koncilio]], Paŭlo la 6-a malsupreniris el la papa trono de la Baziliko de Sankta Petro kaj, kun tute ne antaŭvidita gesto, demetis la Triregnon sur la altaro kiel signo de humileco kaj rezigno al ĉiu ajn potenco homa-politika. Krome, la gesto intencis esti signo de ŝanĝo en la renoviga spirito de la koncilio. En [[1964]] la papo volis doni kroman signon de tiu rezigno aŭkciante sian tiaron kaj doni la enspezon al la bonfarado. Kiel dirite, ĝi estis aĉetita de la katolikaro de Nova Jorko kaj nun estas ekspoziciita en la la dioceza muzeo de [[Washington]]. Se la decido forlasi la tiaron ĝenerale plaĉis al la fidelularo aŭ facile ĝi komprenis la subkuŝantajn motivojn, kelkaj frakcioj de la katolika medio protestis kaj ribelis, foje ĝis skismo kaj lanĉo de nova papo kronita, sendube, per la tiaro. Oni nomumis sendistinge “tradiciistaj katolikoj“ tiujn malkonsentantojn.<ref>[http://www.dailycatholic.org/issue/05Apr/apr29ed.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070408170507/http://www.dailycatholic.org/issue/05Apr/apr29ed.htm|date=2007-04-08}} Vebo de tradiciistaj Katolikaj kritikantoj de la decido de papo [[Benedikto la 16-a]]</ref>. Iuj, plej aŭdace, etikedis la papon [[kontraŭpapo]], apogiĝante sur la fakto ke “neniu papo vera rezignus la triregnon”, kaj aperis al la mondo skismaj Pio la 13-a kaj Gregorio la 17-a. Notindas, tamen, ke papo Paŭlo la 6-a ne aboliciis la kronadon per tiaro, fakte li lasis ordonite ke la nova papo estu kronita en la baziliko de Laterano; sed estis lia posteulo, [[Johano Paŭlo la 1-a]] ([[1978]]) kiu rifuzis la kronadon, ĝin anstataŭante per “Solena Meso en la komenco de la Petra Misio”. Ankaŭ li, do, ne tute aboliciis la uzon de la tiaro. Lia posteulo, Johano Paŭlo la 2-a, preterlasis la pertiaran kronadon deklarante ke “tiu kronilo, malprave igita simbolo de tera potenco, estas anstataŭebla per la solena kaj simpla enposedigo de la Baziliko de Laterano” (kie okazadis la kronado per la Tiaro-Triregno).<ref>Johano Paŭlo la 2-a, tamen, akceptis tiaron donacitan de hungaraj katolikoj, sed ĝin neniam surmetis</ref> Fine, fakte, nun la kronado pertiara estas memoro. === Aktuala uzo de la Triregno === Spite ke la Triregno ne plu estas simbolo de la papa potenco, la papa tiaro daŭrigas esti reprezentata sur [[Vatikana flago]] kaj en [[Vatikana ŝildo]] de la Sankta Seĝo. Ĝis la papado de Bebedikto la 16-a, la tiaro estis ankaŭ ornamaĵo sur la persona ŝildo de la papoj. Kontraŭ tiu tradicio, Benedikto la 16-a metigis mitron sur la loko de la tiaro. La papa mitro, enŝildigita, memorige pri la simboloj de la tiaro, estas arĝentkolora kaj portas la mitrorubandojn orkolorajn. Li tamen lasis la figuron de la tiaro kun la iksitaj (Xformaj) ŝlosiloj kiel simbolo de la Apostola Seĝo kaj en la Ŝildo de la Sankta Seĝo kaj sur tiu de la [[Vatikanurbo]]. Tial, se li forstrekigis la tiaron kun la kronado kaj ĝin ignorigis sur sia persona ŝildo kie ĝin anstataŭigis per mitro sen la globo kun kruco, ĝin li konservigis en la ornamaĵoj kaj vatikana ŝildaro. .<ref>[http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/elezione/stemma-benedict-xvi_it.html Ŝildo de Benedikto la 16-a]</ref> == Eksteraj aspektoj de la tiaroj == === Formo === La formoj de la tiaroj varias laŭ la ŝanĝoj de artaj stiloj. Ili estis pli/malpli ŝvelaj, kaj foje mankaj je la globo kaj kruco, aŭ kun la pozicio de la mitrorubandoj modifita. La tiaro estas simpla respektinda ĉapelo [[Arĝento|arĝenta]] ogivforma, sur kiu oni aplikadis tri ringajn kronojn (tempe de Bonifaco la 8-a ili estis nur du): el tio la esprimo Triregno kun supre eta ora globo sur kiu eta kruco el kio “krucporta globo”. La grandparto de la triregnoj konservitaj havas rondan abelujan formon kun la centra parto arĝenta. Iuj estas konusformaj, aliaj bulboformaj. Escepte de tiu de Paŭlo la 6-a, ĉiuj estas riĉe ornamitaj per juveloj (oraj folioj ktp). Ĉiu tiaro havas dorse du mitrorubandojn: tekseroj dekoraciitaj per oraj fadenoj kun figuroj de la ŝildo aŭ persona simbolo de la papo omaĝita. Estis kreitaj ankaŭ du tiaroj iomete nekutimaj: tiu el [[papermaĉaĵo]] (por la kronado de papo [[Pio la 7-a]] en Venecio, kaj tiu de [[Paŭlo la 6-a]] kun malmultaj juveloj kiuj anstataŭ tri bositajn kronojn prezentas tri paralelajn ringojn. La tiaro per kiu, en 1877, la vatikana apostolpalaca gvardio omaĝis Pion la 9-an okaze de lia jubileo, estas eksterordinare simila al tiu de [[Gregorio la 16-a]]. Temis pri tiaro multe admirata kaj, foje, surmetita de Pio la 11-a, Pio la 12-a kaj Johano la 23-a. Tiu, male, de Pio la 11-a [[1922]] estis multe malpli dekoraciita kaj markite konusa. === Pezo de la tiaro === Escepte de tiu papermaĉaĵa, la tiaro plej leĝera estis tiu forĝita por Johano 23-a en [[1959]] de la lombarda skulptisto [[Tilio Nani]]. Ĝi pezis 900 gramojn, same kiel tiu de Pio la 11-a de [[1922]]. Male, la tiara krono de Paŭlo la 6-a pezis 4,5 kilojn. La plej peza de la tuta kolekto estas tiu donacita de [[Napoleono Bonaparte|Napoleono]] en [[1804]] <ref>Por kalkuli la pezon sur la kapo, oni sciu de tiu por kroni la anglajn reĝojn pezas malpli ol triono, nome 2,155 kg. (Gyles Brandreth, ''Philip & Elizabeth'' (Century, 2004) p.311. kaj "The Crown Jewels" publikigita de Tower of London.</ref>por festi kaj sian geedziĝon kun Jozefino kaj memkronadon kiel imperiestroj de la francoj: ĝi pezas 8,26 kg. <ref>Tamen la papo ĝin neniam povis surmeti, en Romo kaj aliloke, pro ĝia troa mallarĝo por lia kapo (suspekto kuris ke tio okazis laŭintence de la imperiestro)</ref> Diversaj papoj mendis laŭcele propran tiaran ĉar tiuj jam ekzistantaj aŭ estis tro mallarĝaj aŭ tro larĝaj aŭ tro pezaj aŭ kun tiuj du ĝenoj kunigitaj. Gregorio la 16-a ne surmetis tiun papermaĉaĵan, li desegnigis kaj skulptigis novan same leĝeran en [[1840]]. Simile, rilate al la tuta kolekto sintenis Pio la 10-a, kiu petis [[1908]] alian tiaron pli respekteman de sia kapo. En la [[20-a jarcento]], la novaj artaj kaj teknikaj metodoj igis eblaj tiarojn malpli pezajn, kiel okazis por Johano 23-a, kiu pezis nur 900 gr. Tio, kune kun la fakto ke jam vastis la kolekto de tiaroj leĝeraj, signifis ke neniu alia posteulo bezonis novan tiaron (krom tiu donacita de la fideluloj). === Multas la papaj tiaroj === Malgraŭ ke oni diras “papa tiaro”, la papaj tiaroj, historie, estas multaj, kaj hodiaŭ kalkuliĝas ĝis 22. Multaj el tiuj, kiel tiu atribuita al papo [[Silvestro la 1-a]] .<ref>[http://www.traditioninaction.org/SOD/j054sdSylvester12-31.htm] </ref> aŭ tiu de papo [[Julio la 2-a]]<ref>La tiaro de Julio la 2-a estis desegnita de [[Ambrogio Foppa]] per la kosto de 200.000 [[Dukato|dukatoj]], triono de la jaraj enspezoj de tiutempa Papa Ŝtato.</ref> estis detruitaj aŭ disrabitaj dum diversaj fremdaj invadoj. Oni memorigas ke dum la [[Disrabado de Romo]] de [[1527]], papa [[Klemento la 7-a]] estis devigita fandigi ĉiujn tiarojn kaj juvelojn de la vatikanaj muzeaj deponejoj por kunigi la 400.000 dukatojn elaĉetocele pretenditajn de la invadinta [[Lanzikneĉo|Lanzikneĉa]] armeo de la imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]]. Sekvis la disrabadoj de la franca armeo de generalo [[Louis-Alexandre Berthier]]: restis nur la tiaro realigita en [[16-a jarcento]] por papo [[Gregorio la 13-a]]. Pro tiu okupo, la tiaro utiligita la 12an de marto de [[1800]] por la kronado de papo [[Pio la 7-a]], ekziliĝinta en [[Venecio]], estis “forĝita” per [[papermaĉaĵo]] kaj dekoraciita per juveloj donacitaj de la damoj de [[Venecia Patriciaro]]. Krom tiu ĉi, la ceteraj estis forĝitaj per [[arĝento]], multaj kiel donaco al la ĵuselektita papo iniciate de [[Ŝtatestro|ŝtatestroj]] aŭ [[monarko]]j, kiel la reĝino de Hispanio [[Isabel la 2-a (Hispanio)|Isabel la 2-a]], germana imperiestro [[Vilhelmo la 1-a (Germana Regno)|Vilhelmo la 1-a]], [[Francisko Jozefo la 1-a (Aŭstrio)|Francisko Jozefo imperiestro de Aŭstrio-Hungario]] kaj mem [[Napoleono Bonaparte]]. Tiu lasta donacis Triregnon forĝitan kun parto de samaj arĝento kaj oro disrabitaj kaj fandigitaj dum la okupo de Romo, kaj ĝin donacis al Pio la 7-a kiel nuptan regalon por celebri sian geedziĝon al [[Jozefino de Beauharnais]]: tio okazis la vigilon de lia kronado al imperiestro de la francoj per kiu li kronis sin mem (La 2-an de decembro 1804). Unu el la tiaraj plej nekutimaj, konusforma, estis tiu pretigita por Paŭlo la 6-a. Ĝi estis ankaŭ la lasta. La plejgranda parto de la tiaroj restintaj estas ekspoziciitaj en la Vatikanaj Muzeoj, ankaŭ se iuj estis venditaj aŭ donacitaj al katolikaj institucioj. Iuj tiaroj, tiuj plej popolaj aŭ historie interesvekaj, kiel la “belga tiaro” de [[1871]], tiu de [[1877]] kaj tiu tutora de [[1903]], “pilgrimas” tramonde en migranta ekspozicio de vatikanaj historiaj objektoj. == Simboliko == Neniu certeco rilate la simbolikon de la tri kronoj de la triregno: tio kompreniĝas el la miriadoj da malnovaj kaj novaj interpretoj kiuj svarmis kaj sufokiĝis per nova svarmoj. Laŭ iu interpreto, la tri kronaj ringoj simbolas la triopan povon de la papo : “patro de la princoj-reĝoj, rektoro de la mondo, vikario de Kristo”<ref>[http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/sp_ss_scv/insigne/triregno_storia_it.html Storia della Tiara] – Gazetara Salono de [[Sankta Seĝo]]</ref> Ĉe la momento de la kronado de la papo, liturgiulo diradis: ''Ricevu tiaron ornamitan per la tri kronoj, kaj sciu ke vi estas Patro de la Princoj kaj Reĝoj, Rektoro de la Mondo kaj Vikario de Nia Sinjoro Jesuo Kristo al kiu sole estas devigata honoro kaj gloro laŭ la jarcentoj de la jarcentoj”. <ref> Latine: “Accipe thiaram tribus coronis ornatam, et scias te esse Patrem Principum et Regum, Rectorem Orbis, in terra Vicarium Salvatoris Nostri Jesu Christi, cui est honor et gloria in sæcula sæculorum”.</ref> Sed substance tiu formularo asertas ke la papo estas paŝtisto de ĉiuj.'' Aliaj interpretoj eksplicite ĝin kunligas al la triopa aŭtoritato de la Suverena Pontifiko: Universala Paŝtisteco, Eklezia Jurisdikcio kaj Tera Potenco. Aliaj plue ĝin asociigis kun la triopa misio de [[Kristo]], kiu estas “Sacerdoto, Profeto-Majstro, Reĝo”: asociigo ebla ankaŭ laŭ mencio de Johano Paŭlo la 2-a. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://benedettoxvi.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/1978/documents/hf_jp-ii_spe_19781022_inizio-pontificato_it.html |titolo=Inaŭgura parolado por la papado de Johano Paŭlo la 2-a |alirdato=2010-12-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070926213050/http://benedettoxvi.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/1978/documents/hf_jp-ii_spe_19781022_inizio-pontificato_it.html |arkivdato=2007-09-26 }}</ref>. Plua tradicia interpreto estis ke la tri kronaj ringoj referencas al la “Batalanta Eklezio surtera”, la “Puriĝanta Eklezio postmorte kaj antaŭparadize” kaj al la “Triumfa Eklezio en la eterna hejmiĝo ĉe Dio”. Plua sonis: tri por signifi Ordinon (sacerdotecon), Jurisdikcion kaj Instruadon. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0502625.htm |titolo=Pope drops papal crown from coat of arms, adds miter, pallium |alirdato=2010-12-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050502064224/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0502625.htm |arkivdato=2005-05-02 }}</ref> Laste en tiu listo, sed ne fine, radikigas la sencon de la triopa ringa krono en la “Ĉiela mondo, Homa mondo kaj Tera mondo”, de kiuj la papo devus esti la simbola ligo. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://users.skynet.be/lotus/flag_file/vaten.htm |titolo=Flag symbols: Vatican, the tiara and the two keys (abstract) - LOTUS |alirdato=2010-12-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110604184203/http://users.skynet.be/lotus/flag_file/vaten.htm |arkivdato=2011-06-04 }}</ref> === La papa Tiaro kaj ĝia perforta ligo kun la nombro 666 === Kurioza kverelo, aŭ plibone mito, koncernanta la papan tiaron, atribuita al [[Kristana Adventista Eklezio de la Sepa Tago |Adventistoj]] kaj al aliaj protestantoj, sin bazas sur la supozita aserto ke la vortoj ''Vicarius Filii Dei'' (Vikario de la Difilo) estas ĉizitaj sur la tiaraj flankoj. La kverelo trovis fundamenton sur la tezo, larĝe vastigita, ke, kiam oni sumigas tiujn literojn havantajn numeran valoron (nome kiam oni sumigas la literojn supoze entenitajn en la tiaraj titoloj, kiuj reiras al la [[romiaj ciferoj]]) la rezulto estis 666, priskribita en la [[Apokalipso de Johano]] kiel la [[Nombro de la bestio]], kiu, laŭ iuj, devus surmeti kronon similan al la triregno. La tezo estis (Ĉu estas?) subtenata de iuj evangeliaj protestantoj kiuj komparis kaj identigis la papon, kiel ĉefon de la katolika eklezio, kun la [[Antikristo]]. Tiu vizio pri la katolika eklezio estis jam konfesita de [[Katarismo|kataroj]] kaj [[valdenanoj]]. Hodiaŭ, tamen, kun la papo, tiarportanta aŭ tiarseniĝinta, oni ekumenisme dialogas. "Vicarius Filii Dei", reale ne estas unu el la titoloj de la papo, kvankam la supozita [[Donaco de Konstanteno]] ĝin uzas specife pensigante al [[Sankta Petro]]. Fine, neniu el la tiaroj ekspoziciitaj en Vatikano aŭ tramondaj muzeoj, aŭ en memoraj priskriboj, troviĝas tiu frazo, krome neniu el la akuzantoj liveris pruvojn pri ĝia ekzisto. Nur la belga tiaro [[1871]] (kaj en alia) montras "CHRISTI VICARIO – IN TERRA – REGUM", en kiu do ne aperas FILIUS DEI . <ref>[http://mv.vatican.va/2_IT/pages/z-Patrons/MV_Patrons_03_03.html Saint Peter and The Vatican: The Legacy of the Popes]</ref> == Uzo == Triregno kutime ne estis uzita en la liturgiaj celebroj, kiel la [[Meso]]. Dum tiuj oficoj la papo, kiel la aliaj episkopoj, surmetis mitron. Triregnon li uzis dum eksterliturgiaj solenaĵoj kiel procesioj. Dum la solanaj mesoj tiaro estis lokigita sur la altaro. Triregno estis surkape metita ankaŭ kiam la papo estis portita en la [[sedia gestatoria]] surŝultre de la ''seĝportistoj'', kio estis rifuzita de Johano Paŭlo la 2-a tujpost sia leviĝo al papado [[1978]]. Ankaŭ lia antaŭulo. [[Johano Paŭlo la 1-a]] jam dekomence decidis ĝin ne uzis, sed li tion permesis kiam al li estis sciigite ke la amasa fidelularo lin ne povis vidi se ne alten levitan per la seĝo.<ref>Tiel la Triregno kaj Sedia Gestatoria povis esti reenkondukitaj laŭvole. Sed kiam komencis suferi je malfacileco en la movoj, la papo decidis uzis kvarradaŭton: la “papomobilo”. Ankaŭ tiu ĉi, tamen, ricevis kritikojn ĉar la homoj ne povis vidi la papon sidiĝintan.</ref> Plue, la triregno estis uzita por la solenaj juraj aktoj, ekzemple kiam la papo parolis ''ex cathedra'' (nome difinanta kredendan dogmon) laŭ la papa [[Neeraripovo]]. Foje la papoj surmetis la triregnon ankaŭ kiam ili disdonis, el la [[Placo Sankta Petro]], la benon ''[[Urbi et Orbi]]'', (la unika kazo en kiu estis iusence devigita la surmeto de la triregno). La porkronada ceremonio per la tiaro (aŭ triregno) daŭris ĉirkaŭ ses horojn. Sed, ĉar, kiel oni scias, la jurisdikcio de la papo ekas el la momento de lia akcepto al la perelekta leviĝo, la papoj nun rezignas al tiu ceremonio kaj opcias por simpla inaŭgura ceremonio. == Tiaroj nepapaj == Nur alia altranga prelato rajtas uzi tiaron en sia ŝildo: temas pri la [[Patriarko]] de [[Lisbono]] (titolo kreita en [[1716]] kaj atribuita al tiu patriarko ekde [[1740]]). Malfacilas tamen konfuzi tiun ŝildan tiaron kun tiu papa ĉar sur la ŝildo de tiu ĉi lasta brilas ankaŭ la ŝlosiloj X-krucigitaj. == La triregno en la tarokoj == Inter la [[taroko]]j [[Mezepoko|mezepokaj]] troviĝis ludkarto prezentanta virinon kun en kapo papa tiaro, nomata ''[[Johana (papino)|La Papino]]''. Signifo kaj simbolo de la ludkarto evidentas. La virino kun la tiaro nun identigita kiel Johana papino (mezepoko legendo rakontas pri virino kiu, virvestinta, elektiĝis papo, kiu estis malkovrita virino kiam akuŝis dum procesio; iuj ludkartoj ŝin bildigus kun infano trabrake) aŭ kiel [[Dipatrino|Maria patrino de Jesuo]] aŭ kiel [[Cibelo]], aŭ [[Izisa]] aŭ [[Venuso (diino)|Venuso]]. Ludkartoj reprezentantaj virinon kun la papa tiaro enkape, disvastigitaj dum la protestanta [[Reformacio]] kaj la bildoj pri Johana papino kun infano trabrake..., estas konsideritaj kiel protestanta provo ridindigi la papan institucion. Alia ekspliko de la papino inter la tarokoj estus ke ĝi reprezentus la “grandan prostituitinon” de la ĉapitro 16a de la [[Apokalipso]]. La tiaro, tamen, malaperis el la tarokoj en la sinsekvaj epokoj kiam la papino estis bildigita kun la plej komuna mezepoka ĉapo ĉar fakte tiam pri tiaro neniu lasis certajn spurojn.<ref>Dr. Robert O'Neill, [http://tarot.com/about-tarot/library/boneill/papess ''Iconography of the early papess cards''].</ref> == Bildoj == <gallery> Coat of arms of Benedictus XVI.svg|eta|upright|Ŝildo de papo [[Benedikto la 16-a]] Flag of the Vatican City.svg|eta|upright|Flago de la [[Vatikanurbo]] John paul 1 coa.svg|upright|eta|Ŝildo de papo [[Johano Paŭlo la 1-a]] </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/sp_ss_scv/insigne/triregno_storia_it.html] Informoj pri la Papa el la gazetara salono de la Sankta seĝo * [http://www.araldicacivica.it/home2.php?main=altristati&submain=scvnotizie L'emblema dello Stato del Vaticano su "Araldica civica"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070224004830/http://www.araldicacivica.it/home2.php?main=altristati&submain=scvnotizie |date=2007-02-24 }} * [http://www.iagi.info/ARALDICA/ecclesiastica/ecclesiastica_02.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061218120610/http://www.iagi.info/ARALDICA/ecclesiastica/ecclesiastica_02.html |date=2006-12-18 }} Simboliko de la papa Tiaro el la verko de la Itala Heraldika Geneologia Instituto * [http://manuali.lamoneta.it/ManualeAraldica/manuale2se52.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091217112644/http://manuali.lamoneta.it/ManualeAraldica/manuale2se52.html |date=2009-12-17 }} Pri la papa Tiaro * [https://web.archive.org/web/20051214000113/http://dappledphotos.blogspot.com/2005/09/papal-tiara.html] Bildoj de la papoj kun enkape la tiaro. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Papo]] * [[Papa Ŝtato]] * [[Sankta Seĝo]] * [[Heraldiko]] * [[Kolekto Philippi]] [[Kategorio:Katolikismo]] [[Kategorio:Heraldiko]] [[Kategorio:Kapvestoj]] cxyg1i03m307i5lnnwsyglkkch7nps3 0 346197 9456330 8856841 2026-08-18T19:39:34Z Sj1mor 12103 9456330 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo |dato de naskiĝo=ĉ. 1168 |loko de naskiĝo=Stow, [[Suffolk]] |dato de morto=[[8-a de oktobro|8-an]] aŭ {{daton|9|oktobro|1253}} (ĉ. 85-jaraĝa) |loko de morto=[[Buckden]], [[Huntingdonshire]] }} '''Roberto GROSSETESTE''', dirita ankaŭ '''Roberto de Lincoln''', estis angla franciskano levita al episkopo de [[Lincoln (Anglio)|Lincoln]], erudiciulo, verkisto, teologo, scienculo kaj [[ŝtatisto]]. Li naskiĝis ĉirkaŭ [[1168]], kaj forpasis en [[1253]]. == Biografio == Liaj vivo kaj <!--paneado kaj--> agado okazis tra tiu epoko kiun oni nomas ankaŭ praa ekrenesanco, nome kiam Eŭropo ĉevale de la 11-a kaj [[12-a jarcento]]j estis vekigita de homoj kiel [[Gerbert d'Aurillac]], papo [[Silvestro la 2-a]], kiu favoris la uzon de la arabaj ciferoj (kies uzon li konis dum sia restado en Barcelono), de la [[abako]] kaj [[astrolabo]], Petro [[Abelarbo]] kaj aliaj. Tiam la intelektulaj centroj de Eŭropo estis [[Skolo de Chartres]], [[Parizo]] kaj [[Oksfordo]]: tiu lasta donis al Eŭropo la franciskanon [[Roger Bacon]], kies sciencaj inklinoj tamen ne eliris el sia lando. [[Dosiero:grosseteste-color.png|eta|maldekstra|altdekstre=0.7|Roberto Grosseteste]] Li stude formiĝis en [[Oksfordo]] kaj en la universitato de Parizo, kie li en 1224 estis elektita kanceliero; en 1230 li ekinstruis en franciskana Oksforda ''studium'' (el kiu eliros 20 jarojn poste Roger Bacon). Pasie interesita por la [[greka lingvo]], pri kiu li kuraĝigis la lernadon, mem tradukis al la [[latina]] la verkon ''[[Etiko al Nikomako]]'' kaj la verkojn de [[Pseŭdo-Dionizio la Areopagano]], efektivigis diversajn komentariojn pri verkoj de [[Aristotelo]], kaj alvenigis al Oksfordo el diversaj landoj erudiciulojn aparte grekajn por plibone specialigi tiun universitaton. El siaj observoj li konfirmis la ekzaktecon de la ptolomea doktrino de la sfereco de la tero, sfereco kiun li trovas ankaŭ rilate la planedojn. En 1235 li estis nomumita episkopo de Lincoln. == Erudiciulo == === Optiko === [[Dosiero:Optics_from_Roger_Bacon's_De_multiplicatone_specierum.jpg|eta|altdekstre=1.65|Optikaj studoj de ''De multiplicatione specierum'' de Roger Bacon. La diagramo montras lumon refraktita per akvo en sfera ujo.]] En sia verko ''De luce'' (Pri la lumo), Roberto Grosseteste konsideras la lumon kiel origino de ĉio: de la [[lumo]] videbla (''lumen''), varmo kaj materio. Li disvolvas teorion laŭ kiu la tuta fizika mondo, kiu povas esti priskribita pere de la [[geometrio]], havas originon, kiel laŭ iuj pensigus la unua ĉapitro de la [[Genezo]], el simpla eta lumo, kiun li imagas kiel materian elementon malsame la tiamaj teorioj.<ref group="k">Inter modernaj sciencesploroj oni rimarkigas ke Grosseteste estis la unua intuicianto de [[Praeksplodo]] (“Big Bang” angle). La dua, estos la moderna fizikista scienculo, pastro [[Georges Lemaître]] kiu teorie pruvis, efike antaŭ la fizika sciencularo, ke la universo havis komencon.</ref> Profitinte de la optiko de [[Alhazen|Ibn al-Haytham]], li esploris rektajn radiojn, reflektitajn radiojn, derivitajn radiojn. Li interesiĝis pri la formiĝo de la [[Ĉielarko]] (''De iride'') kaj laborpenis sur [[Lenso (optiko)|lensoj]] kaj [[spegulo]]j. Li tiel malkovras ke la lensoj ne nur taŭgas por centri la [[Fokuso (optiko)|fokuson]] sed ankaŭ ke ili simple povas funkcii kiel [[lupeo]]; li ekas studojn pri la luma refrakto tra sfera ujo plenigita je akvo (''De natura locorum''). Tiuj studoj estas konsiderataj kiel la origino de, kvankam neperfekta, optika regulo: “La angulo de refrakto estas egala al la duono de la incida angulo”. Intertempe, pri [[koloro]]j en sia verko ''De colore,'' li longe pritraktas pri la malsama konsisto de la blanko kaj de la nigro, kaj pri la sep fundamentaj koloroj: por ĉiu el ili li elstarigis karakterojn. Kaj precipe ĉi-okaze ke li asertis ke la sciencon oni konstruas per la sperto kiun li alproksimigas al eksperimento: en tio li komencis trakuri la vojon kiun perfektigos [[Galilejo]]. === Matematiko === Inter la sciencoj Grosseteste trovis ke la [[matematiko]] estas baza por ĉio, kaj li interesiĝis precipe pri [[geometrio]] (''De lineis, angulis et figuris'') kaj pri [[astronomio]] (''Theorica planetarum, De accessione et recessione maris''). Li plezuriĝis disvolvi la koncepton pri [[senfino]] asertante ke certaj senfinoj estas malpli senfinaj ol aliaj kaj ke ĉiu senfino estas kvante mezurebla: intuicio kies sciencaj ĝusteco kaj valoro estos matematike montrataj de [[Georg Cantor]] per la kazo de la senfino de la nombroj reelaj pli granda de tiu de la nombroj entjeraj. === Filozofio kaj teologio === Lia aparteco kiel [[filozofo]] konsistas en la intuicio ke la volo devas esti preferata en la filozofia kaj teologia spekulativadoj aŭ okazas per tiu vojo ke oni povas malpli malfacile penetri en la Dia Esenco. Tiu lia intuicio fariĝos premiso de la franciskana skolo de “[[volismo (filozofio)|volismo]]” ([[Duns Skoto]] kaj [[Bonaventura]]) laŭ kiu karakteroj de la volo estas pli taŭgaj vojoj por kompreni la dian esencon ol la [[intelektismo (filozofio)|intelektismo]] de la dominikana skolo (Sankta [[Tomaso de Akvino]]). En li, do, pli valoras, laŭskole dirite, la trajtoj de la ''affectus'' (sento, koro) ol tiu de la trajtoj de la ''aspectus'' (vido, difino). Alia lia aparteco konsistas en la granda graveco kiun li atribuas al la lumo kiu por li estas la komenco de ĉio: reflekto de tiu principo transdoniĝas al lia doktrino de la dia iluminado en la kredago (doktrino plidisvolviĝonta poste en Bonaventura). Lia pensado emerĝas el nombraj komentarioj pri bibliaj libroj kiel pri la [[psalmaro]], [[Leteroj de Paŭlo]] kaj leĝoj de la [[Malnova Testamento]]. Liaj komentarioj pri Aristotelo, aparte pri la fiziko, signos la interpreton pri tiu filozofio-fiziko longatempe en Okcidento. Aparta lia priprizika intuicio igas lin konsidentinda ĉe modernuloj. Kiel sciate, la lumo ŝajnis al multaj teologoj kiel dia atribuo, kapabla analoge reprezenti Dion pro ĝiaj ŝajna nekorporeco kaj beleco kaj kapablo montre riveli, kaj pro ĝia difuzeco (al kiu inspiriĝis la gotikaj katedraloj). Hehazarde, eble, tiutempe Roberto Grosseteste kaj komentisto pri la Genezo, hebrea [[Namanido]] (1194–1270), teoriigas kosmogonian hipotezon kiu similas al la hodiaŭa Bigobango (F. Agnoli, Roberto Grosseteste. La filosofia della luce, ES, Bologna, 2007). Grosseteste notas ke la unua vorto de Dio en la [[Biblio]], multe antaŭ la kreado de la suno kaj astroj, estas “estu la lumo!” (Gn 1,3). Simile al Namanido, li, surbaze de prifizikaj kaj primetafizikaj rezonadoj, deduktas ke Dio estus kreinta dekomence substancon analoge similan al si laŭ unikeco kaj simpleco, nome ''infinitezima punkto de lumo-energio'' kapabla ekspansiiĝi kaj doni vivon la la unuverso. El tia teorio la du teologoj deduktis kelkajn evidentajn konkludojn: a) la mondo ne estas eterna ĉar ĝi naskiĝis, b) la tempo estas neabsoluta ĉar ĝi komencis ekzisti kiel rilato inter la luma movo kaj la spaco kreita de ties ekspansio. c) La spaco estas finita ĉar ĝi komenciĝis en determinita momento kaj daŭrigas plilarĝiĝi pro la persista ekspansio de la universo. Deduktendas, do, ankaŭ ke la kaŭzo de la mondo, nome Tiu Kiu estigis la unuatempan luman punkton, estas ekstere de la tempo kaj de la spaco kaj, do, pura spirito. El la komuna origino de la tuta materio, el la [[praeksplodo]], daŭrigas Grosseteste, descendas ankaŭ necesa fizika kaj matematika unueco de la universo, kiu igas ĝin konebla laŭ samaj manieroj kaj, plue, malkonfirmas la malsamecon inter la tera fiziko ([[Klasikaj elementoj|la kvar elementoj]]) kaj la ĉiela fiziko ([[kvintesenco]]) propra de la pagana sistemo aristotela-ptolomea (malkovro kiun eksperimente pruvos vera [[Galilejo]]). === Literaturisto === Krom la menciitaj komentarioj, al li la historio asignas ankaŭ alegorian poemon, en angla normanda lingvo, pri la kreado de la mondo kaj elaĉeto de la homo, titolita ''Le chastel d'amors'' (Kastelo de amo) kaj aliajn verkojn pri la kortega etiketo kaj iujn mallongajn teologiajn verkojn kolektitajn sub la titolo ''Hexameron.'' === Episkopo === [[Dosiero:Robert Grosseteste.jpg|eta|maldekstra|altdekstre=0.8|Roberto Grosseteste]] Elektita episkopo de Lincoln en 1235, li tuj engaĝiĝis en morala kaj disciplna reformo de la diocezo. Tio ekkonfliktiĝis kun nombraj solidiĝintaj situacioj kiuj vidis lian agadon entrudiĝo en aferojn de la privata sfero. La konflikto tiom akriĝis kaj longdaŭris ke ĝi finiĝis antaŭ la papa kortego, tiam aganta en Liono, kiu aprobis la konduton de Grosseteste (1245), Lia reforma programo laŭiris la spiriton de [[Thomas Becket]]. Sed liaj elektoj kunigitaj kun impeta karaktero, kovris sian episkopan zorgon per kontrastoj, ne ĉiam neeviteblaj, kaj kun la reĝoj kaj kun la baronoj kaj foje kun la [[Roma Kurio]]. Antaŭ la reĝo li defendis siajn rajton kaj devon de obeado al la papo, antaŭ la papo, en malsamaj cirkonstancoj, defendis la rajtojn de la reĝo aŭ de la angla klerikularo. Li rezistis al la papo kiam tiu ĉi ordonis al la angla klerikularo finance helpi la krucmiliton, entreprenitan de la reĝo, per 10% de la beneficaj rentoj; li rezistis la reĝon pretendantan enmiksiĝi en aferoj ekleziaj. Li kontrastis ankaŭ kun la franciskana ordeno, kies membro iam li estis: kiel episkopo, li subtenis, li definitive eliris el la jurisdikcio de la ordeno (normo kiu poste trovos postenon en la kanona juro). En letero al la papo [[Inocento la 4-a]], tiun ĉi li akuzas kiel kaŭzo de la ne nur financaj malfeliĉoj de Anglio pro tropostulemaj kontribuoj pretendataj de la Roma Kurio. Dum li defendas sian klerikularon el entrudiĝoj de la reĝo, tion li faras ankaŭ fronte al la papa kurio al kiu oni devas obei nur kiam la ordonoj “estas konformaj al tiuj de Kristo”. Ĉio tio forgesigis la plej gravan el liaj noblecoj: tiuj de la scienca kampo, kiuj estos rekonsideritaj pliposte. Inter amikaj korespondantoj Grosseteste havis [[Simon de Montfort (6-a grafo de Leicester)|Simon de Monfort, 6-an grafon de Leicester]], nobelon de Francio kaj Anglio, kiu en la milito de baronoj batalis kontraŭ la angla reĝo [[Henriko la 3-a]]. == Literaturo == === De Grosseteste === * ''Commentarius in Posteriorum Analyticorum Libros'', kun itala enkonduko de Pietro Rossi, Florenco, 1981. * ''Le château d'amour de Robert Grosseteste, évêque de Lincoln'', Éd. J. Murray, Paris, Champion, 1918. * Angla Enciklopedio (1911). === Pri Grossateste === * James McEvoy, ''Robert Grosseteste et la théologie à l'Université d'Oxford (1190–1250)''. ISBN 2204060496 == Komentoj == <references group="k" /><!-- == Referencoj == {{Referencoj}}--> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20041204133427/http://grosseteste.com/download.htm Verkoj de Grosseteste] (en la latina) (arkivkopio) * [http://cerphi.net/hum/luce.htm Franclingva traduko de ''De luce''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509162427/http://www.cerphi.net/hum/luce.htm |date=2008-05-09 }} * {{en}} [http://www.newadvent.org/cathen/07037a.htm Grosseteste en Catholic Encyclopedia] * {{en}} [http://plato.stanford.edu/entries/grosseteste/ Robert Grosseteste en la SEP] * {{en}} [http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Robert_Grosseteste Robert Grossesteste en New World Encyclopedia] * [https://web.archive.org/web/20050101185501/http://www.ulb.ac.be/philo/urhm/grosseteste.html Biografio de Grosseteste] (arkivkopio) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Roberto Grosseteste|nekonata}} [[Kategorio:Anglaj teologoj]] [[Kategorio:Anglaj episkopoj]] [[Kategorio:Anglaj sciencistoj]] [[Kategorio:Kristanaj teologoj]] [[Kategorio:Anglaj filozofoj]] [[Kategorio:Katolikaj filozofoj]] [[Kategorio:Skolastikistoj]] [[Kategorio:Franciskanoj]] [[Kategorio:Filozofio de scienco]] [[Kategorio:Religio kaj scienco]] [[Kategorio:Anglikanaj sanktuloj]] a1h4k0hrkjzhy04h4u01hxk0udtv41j 0 348422 9456355 9271578 2026-08-18T19:49:00Z Sj1mor 12103 9456355 wikitext text/x-wiki {{Informkesto greka dio}} Laŭ la [[helena mitologio]] '''Jasiono''' aŭ '''Jaso''' (el la [[antikva greka lingvo|greka]] ''Ἰασίων'' aŭ ''Ἴασος'', kiu eble signifis ''grimpoplanto'', aludo al ĝia uzado en agrokulturaj taskoj) estis duon-dia [[agrokulturo|agrokultura]] [[heroo]], filo de [[Zeŭso]] kaj la [[plejado]] [[Elektro (mitologio)#Elektro, la plejado|Elektro]]<ref>[[Gaius Julius Hyginus|Higeno]]. ''[[Fabloj]]'', 250.</ref>, laŭ la plej disvastigata versio. Li elstaris pro sia beleco, kaj estis kutime [[kultado de herooj|kultata]] okaze de la ritoj kiuj honoris la agrokulturan diinon [[Demetro]]n.[[Dosiero:Triptolemos Kore Louvre G452 full.jpg|eta|[[Demetro]] kaj [[Triptolemo]], kun kiu oni identigis '''Jasionon'''. [[Atiko|Atika]] pokalo ĉ. [[-470|470]] - [[-460|460 a.K.]], [[Luvro]].]] == Genealogio == La nomoj de liaj gepatroj varias laŭ la diversaj verkistoj. Krom Zeŭso, oni mencias [[Tusko]]n<ref name="Hig">Higeno. ''[[Poezia astronomio]]'', 2.4.</ref>, [[Ilitio#Ilitio, patro de Jasiono|Ilition]]<ref>Higeno. ''Fabloj'', 270.</ref> kaj [[Korito]]n, kiel eblaj patroj de Jasiono kun Elektro. Sed ankaŭ la [[nimfo]] [[Hemero]] aperas kiel amantino de Zeŭso kaj patrino de la duon-dio, kaj plia versio, kiu klopodas rilati lin al [[Kreto (insulo)|Kreto]], asertas ke li estis filo de la reĝo [[Minoo]] kaj [[Pironio]]. Jasiono havis fraton nomitan [[Dardano]]<ref>[[Apolodoro (verkisto)|Apolodoro]]. ''Mitologia biblioteko'', 3.12.1.</ref>, kiu fondis la [[Trojo|trojan]] reĝan familion. Kun Demetro, Jasiono havis du ĝemelajn fratojn, Filomelo (aŭ Booto) kaj Pluto. Kroma versio rilatas lin al Cibelo, kun kiu li iĝis patro de Koribo, antaŭulo de la koribantoj. {| class="wikitable" style="background:Lavender;" ! colspan="2" style="background:CornflowerBlue;" | Partneroj kaj idaro |- ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Demetro]] ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Cibelo]] |- valign="top" | * [[Booto]] * [[Filomelo]] * [[Pluto (mitologio)#Pluto, personigo de riĉeco|Pluto]] | * [[Koribo]] |} == Jasiono kaj Demetro == [[Dosiero:Roman copy of the Great Eleusinian relief hosted by the Metropolitan Museum of Art.jpg|eta|[[Eleŭzaj misteroj]], ĉefa kultado al [[Demetro]], kiun '''Jasiono''' eksportis al aliaj landoj. Reliefo el [[Eleŭzo]], [[Arkeologia Muzeo de Ateno]].]] Por savi sin de inundo, Jasiono kaj Dardano migris el [[Italio]], [[Atiko]] aŭ Kreto al [[Samotrako]], kien ili kunportis la faman [[Paladio (mitologio)|paladion]]. En tiu insulo ilia patro instruis ilin la sakralajn misterojn de Demetro, el kiu Jasiono iĝis ĉefa organizanto kaj disvastiganto. Kuraĝigita de tiu diino kaj de [[Persefono]], li trairis [[Sicilio]]n kaj aliajn forajn landojn, kie li klopodis establi tiun kultadon al Demetro (la hermetikaj '' misteroj''). Fakte, li estis la unua kiu kapablis enkonduki fremdulojn en ilin. Unu el liaj lernantoj estis la [[Tebo (Grekio)|teba]] heroo [[Kadmo]], kiu iĝis tiel proksima al Jasiono ke fine li edziĝis al lia fratino [[Harmonio (mitologio)|Harmonio]] en la insulo de Samotrako mem. Ĉiuj gedioj estis invititaj al la nupto-festo, inkluzive Demetro, kiu pasie enamiĝis al Jasiono, kun katrastrofa rezulto por tiu lasta. Ili unuiĝis sur tri foje plugita kampo (tio havis simbolan signifon)<ref>Leonard Shlain. ''The Alphabet Versus the Goddess''. Eld. Viking Penguin, 1998. ISBN 0-14-019601-3.</ref>, sed kiam ili revenis al la bankedo, Zeŭso rimarkis la kot-makulojn sur la vestaĵoj de Demetro kaj ekkoleris, ĉar li konsideris ke Jasiono pekis je [[hibriso]] (orgojla malmodereco)<ref>[[Heziodo]]. ''[[Teogonio]]'', 969.</ref>. Pro tio, Zeŭso fulmis lin, aŭ faris la ĉevalojn de Jasiono vori lin<ref>[[Apolodoro (verkisto)|Apolodoro]]. ''Mitologia biblioteko'', 3.138.</ref>. Tamen, kelkaj verkistoj priskribas la lamentojn de Demetro pro la maljunado de ŝia amanto, do tio estus malkongrua kun la antaŭaj ĵusaj mortoj<ref>[[Ovidio]]. ''Metamorfozoj'', 9.421.</ref>. Laŭ tiu lasta versio, el tiu rilato naskiĝis [[Pluto (mitologio)#Pluto, personigo de riĉeco|Pluto]]<ref name="dio">[[Diodoro Sicila]]. ''Historia biblioteko'', 5.48.2.</ref> kaj [[Filomelo]] (aŭ [[Booto]]<ref name="Hig" />), kies destino malebligis ilin iam sukcesi interkonsenti, kaj jam en maljuneco Jasiono fine mortis, murdita de sia propra frato [[Dardano]]<ref>[[Servio]]. ''Pri Eneado'', 3.167.</ref>. Krome, aliaj rakontoj asertas ke Jasiono neniam edziĝis kaj havis idaron, kaj plia, ke li estis la patro, kun [[Cibelo]], de [[Koribo]]<ref name="dio" />, la heroo el kiu la soldato-sacerdotoj de Demetro prenis ilian nomon, [[koribantoj]]. == Identigoj de Jasiono == Post sia morto, Jasiono supreniris ĉielen, kaj aliĝis la stelaron. En la kultado al Demetro en Samotrako, oni kultadis lin kiel [[printempo|printempa]] partnero de la diino, pro kio li pli kaj pli identiĝis kun [[Triptolemo]]. Fakte, kun li Jasiono formis la [[konstelacio]]n [[Ĝemeloj (konstelacio)|Ĝemelojn]], kvankam laŭ la plej disvastigata versio, ĝi konsistiĝas en la fratoj [[Kastoro kaj Polukso]]. Tre eble li ankaŭ rilatis al [[Atiso]], la mortonta partnero de Cibelo ([[Frigio|frigia]] versio de Demetro), kaj al [[Karmaoro]], kunulo ŝia ĉe la kreta kultado, kun kiu [[Heziodo]] identigas Jasionon. == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [http://www.theoi.com/Georgikos/Iasion.html Jasiono ĉe Theoi.com] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Herooj de la helena mitologio]] [[Kategorio:Partneroj de Demetro]] [[Kategorio:Agrokulturaj dioj]] d9pcjbl04c7bkrd00nbxdz7x40z8ees 0 348996 9456304 8215555 2026-08-18T19:15:42Z Sj1mor 12103 9456304 wikitext text/x-wiki '''STROMMER Gyula''' (ŝtromer) estis hungara astronomo kaj matematikisto. Li naskiĝis la [[8-an de majo]] [[1920]] en [[Aiud]] kaj mortis la [[28-an de aŭgusto]] [[1995]] en [[Budapeŝto]]. == Kariero == Gyula Strommer de 1938 estis studento de la teknikuniversitato de [[Budapeŝto]], samtempe li pristudis astronomion kaj fizikon en [[Universitato de Budapeŝto]]. Li malkovris la etplaneton “Transsylvania”. De 1942 li fariĝis universitata asistanto de teknikuniversitato. Post reveno el militkaptiteco li instruis denove samloke, sed li laboris ankaŭ en la Eksperimenta Instituto de Poŝto kiel kunlaboranto de estonta laŭreato de [[Nobel-premio]], [[György Békésy]]. En 1952 li fariĝis katedrestro. En 1960 li iĝis kandidato pri matematiko, en 1975 doktoro pri matematikaj sciencoj. En 1962 oni nomumis lin universitata profesoro. == Fonto == * [http://www.math.bme.hu/~szirmai/strommer.html Biografiaj indikoj] {{Projektoj}} {{Vivtempo|Strommer, Gy.}} [[Kategorio:Hungaraj astronomoj]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] 1deqwciv82t84pldiz00gybira7idl7 0 350098 9456552 9446051 2026-08-19T05:05:23Z Sj1mor 12103 9456552 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo = Antonino Zichichi |bildo = Antoninozichichi.jpg |grandeco de bildo = |priskribo de bildo = Antonino Zichichi en 2006 |naskiĝo_dato = {{dato|15|oktobro|1929}} |naskiĝo_loko = [[Trapani]] |morto_dato = |morto_loko = |loĝloko = |civitaneco = |nacio = {{ITA}} |etneco = |kampo = |laboro_institucioj = |alma_mater = |doktoreca_konsilisto = |doktorecaj_studentoj = |fama_pro = |influoj = |influis = |premioj = |religio = |subskribo = }} '''Antonino ZICHICHI''' [zikiki] ([[15-an de oktobro]] [[1929]] – [[9-an de februaro]] [[2026]]) estis itala [[fizikisto]], diskoniganto pri scienco kaj specialisto en [[partikla fiziko]]. Li estas estimata ĉe la granda publiko kaj pro sia aktiveco kiel diskoniganto de sciencoj, pro siaj multnombraj verkoj kaj eseoj kaj pro sia partopreno en televidaj programoj de italaj, kaj ne nur, elsendoj, per kiuj profesoro Zichichi ne rezignas substreki sian certecon pri malĉeesto de kontrastoj inter [[scienco]] kaj [[kredo]], kiel povas konfirmi ankaŭ lia katolika kredo. == Malkovroj kaj ideoj == Zichichi laboris en la kadro de la subnuklea fiziko ĉe laboratorioj [[Fermilab]] de [[Ĉikago]] kaj [[CERN]] de [[Ĝenevo]], kie en 1965 estris la poresploran grupon kiu malkovris la unuan ekzemplon de [[kontraŭdeŭterio]], nome nukleo de [[kontraŭmaterio]] (nekonfuzinda kun la malkovro de la unua [[kontraŭatomo]] de [[hidrogeno]]). Inter aliaj liaj, sole aŭ kune, malkovroj jenas: ''energio efektiva'' en la interagoj inter [[Kvarko|gluonoj]], la strukturo ''tipo-tempo'' de la [[protono], la unua konstato de la “partiklo [[bariono]]” entenanta qvarkon de la tria klaso, “efekto’''leading''’” en la produktado de [[bariono]]j kun kvarkoj de la dua kaj tria klasoj. Estas liaj la projektoj: tiu de elektrona ĉirkvito por altprecize mezuri (75 milonoj de miliardoj de sekundo) la formiĝtempon de la [[Elementa partiklo|elementaj partikloj]], kaj de [[Laboratorio de Gran Sasso]]. Estas lia ankaŭ la propono de [[Eloisatron]], nome cirkla [[Partikla akcelilo]] havanta cirkonferencon de ĉirkaŭ 300 [[Kilometro|km]] kapabla atingi, en la masa centro, energion de 500 [[TeV]], pliperfektigante la teknologion de [[Large Hadron Collider]] (LHC) de [[CERN]]. (La enormaj kostoj pro la dimensioj de akcelilo, la malfacilaĵoj trovi zonon taŭgan, la projekto estis taksata de multaj nerealigebla: fakte, tiu simile realigita ĉe CERN havas dimensiojn ege malpli ampleksajn. == Pluaj iniciatoj de Zichichi == En [[1963]] Zichichi fondis en [[Erice]] (Trapani) [[Centro Ettore Majorana|centron Ettore Majorana]]'' de Scienca Kulturo kun diversaj postuniversitataj kursoj en diversaj kampoj de la scienca moderna esploro. Tiuj lernejoj liveras ankaŭ stipendiojn por meritaj studentoj. Li estis prezidento de INFN [[Istituto Nazionale di Fisica Nucleare]] ekde [[1977]] ĝis [[1982]] kaj en [[1980]] elpensis kaj projektis la Naciajn Laboratoriojn de Gran Sasso. Ekde 1986 estas prezidanto de la ''World Lab'', asocio kiu subtenas sciencajn projektojn por la [[tria mondo]]. Nun (2010) Zichichi estas emerita profesoro pri Supera [[Fiziko]] ĉe la [[Universitato de Bolonjo]]. == Zichichi kaj scienca kulturo == La granda publiko konas Zichichi precipe kiel sciencan diskoniganton, kiu sukcesas altiri la atenton de la amaskomunikiloj sur la sciencula mondo. Lia aparteco koncentriĝas en pruvado ke inter scienco kaj kredo ne povas ekzisti kontrasto: tion li elmontras en la verko pri [[Galilejo|Galileo Galilei]], ''Galilei, Divin Uomo'' (Galilejo, dia homo), kiu pruvas ke la kredanta Galilejo el sia kredo deduktas, per sia scienca metodo, ke kristanismo kaj scienco marŝas senkontraste, kaj sukcesas rekuperi la antikvan [[Aŭgusteno de Hipono|aŭgustenan]] principon laŭ kiu la Biblio ne instruas “kiel estas aranĝita la ĉielo, sed kiel oni iras al la ĉielo”, tiel ke ankaŭ kristanoj povis sekvi tiun vojon. Tamen, en recenzoj pri tiu verko, kontrastis kiuj preferas vidi en la [[Proceso kontraŭ Galilejo|kondamno kontraŭ Galilejo]] definitivan sintenon de la katolika eklezio (aŭ de kristanismo, ĝenerale). Zichichi ne negas la eraron de la eklezia tribunalo, sed evidentigas ke la vera vidpunkto de kristanismo antaŭ la scienco estis tiu de Galilejo. Zichichi engaĝiĝis ankaŭ en la batalo kontraŭ [[astrologio]] kaj pli ĝenerale kontraŭ [[superstiĉo]]j, kiel tiuj svarmanta el [[numerologio]], difinita de la scienculo, "[[Hiroshima]] kultura".<ref>La frazo estis prenita de citaĵo el [[Enrico Fermi]]: “Oni faru ke al la politika Hiroshima ne postvenu Hiroshima kultura”.</ref>Kritiko kontraŭ horoskopoj kaj superstiĉoj estas precipa temo de iu lia libro plej vendata (2002): ''Il Vero e il Falso'' (La vero kaj la malvero). == Zichichi kaj evoluismo == Zichichi estas ankaŭ aŭtoro kaj subtenanto de akra kritiko kontraŭ la biologia teorio [[Charles Darwin|darvina]] de [[evoluismo]], rilate tion kio koncernas la pasaĵon el la vegetala regno al besta regno, kaj el bestoj al homo. Laŭ li, al tiuj partoj de la teorio mankas sufiĉaj sciencaj pruvoj kaj, krome, al tiuj mankus matematika [[ekvacio]].<ref>A. Zichichi, ''Perché Io Credo In colui che Ha Fatto Il Mondo'', Milano, Il Saggiatore, 1999</ref>. Se la motivoj de la manko de sciencaj (spertaj kaj paleontologiaj) pruvoj trovis konsenton ĉe diversaj samopiniantoj scienculoj, akrajn kritikon renkontis la tiel dirita matematika ekvacio, eĉ foje mokojn.<ref>Inter ili: [[Elio Fabri]], iama titululo pri fiziko ĉe la [[Universitato de Pisa]], [[Enrico Bellone]], docento pri Historio de la Sciencoj ĉe la [[Universitato de Padova]] kaj [[Piergiorgio Odifreddi]], matematikisto. Tiu lasta distriĝis lin mokante</ref>. Zichichi subtenas ke ĉiuj vivformoj prezentas karakterizojn de nereduktebla komplekseco, nome elementoj de kompleksecoj kiuj devis ekzisti samtempe kaj tuj perfektigitaj por ke la organismo aŭ ĝia parto povu ekzisti. Tio lin kunportas aserti ke ne troviĝas kontraŭdiro inter la realaj sciencaj malkovroj kaj la ekzisto de Kreinto, aŭ de [[Inteligenta dezajno]]. Li ne negas la eblon de evoluismo, sed li demonstras ke ankoraŭ oni havas pli da teorioj ol konstatoj. Tiu koncepto pri inteligenta dezajno, tamen, ne postulas la peran intervenon de Dio, kiel ĉe la iniciatintoj de tiu teorio. == Taskoj kaj honorigoj == Zichichi estis ordenita per granda nombro de honorigoj, kaj estis taskita per diversaj gravaj prisciencaj oficoj. Inter ili memorindas: * Prezidanto de la ''[[European Physical Society|Eŭropa Societo de Fiziko]]'' (1978-1980) * Prezidanto de ''[[Istituto Nazionale di Fisica Nucleare]]'' (1977-1982) * Prezidanto de la Komitato [[OTAN]] por la Teknologioj de la Malarmado * Reprezentanto de la KEE (Komunumo Ekonomia Eŭropa) ĉe la Scienca Komitato de la Internacia Centro de Scienco kaj Teknologio de Moskvo * Prezidanto de la [[World Federation of Scientists]] * Prezidanto de [[Museo Storico della Fisica]] kaj [[Centro Studi e Ricerche "E. Fermi"]] * Laurea Honoris Causa en la universitatoj de [[Pekino]], [[Bonaero]], [[Malto]], [[Bukareŝto]], [[Arizono]], [[Torino]] * Membro de la Akademio de Sciencoj de la Ukraina Respubliko * Membro de la [[Akademio de la sciencoj de Kartvelio]] * Membro de la [[Papa Akademio de la Sciencoj]] * "[[Premio Enrico Fermi]]", al li asignita de la [[Società italiana di fisica]] en [[2001]]. * Honorigoj el [[Pollando]] * Kaj aliaj dekoj... Al Zichichi estis dediĉita [[asteroido]], nome [[3951 Zichichi]]. == Verkoj == * ''L'infinito'', Lausanne, G. Galilei, 1988; Milano, Rizzoli, 1994; Milano, Nuova Pratiche Editrice, 1998. * ''Scienza ed emergenze planetarie. Il paradosso dell'era moderna'', Milano, Rizzoli, 1993. * ''Perché io credo in Colui che ha fatto il mondo'', Milano, Il Saggiatore, 1999, ISBN 88-428-0714-1 * ''L'irresistibile fascino del Tempo. Dalla resurrezine di Cristo all'universo subnucleare'', Milano, Il Saggiatore, 2000, ISBN 88-515-2004-6 * ''Subnuclear Physics. The first 50 years highlights from Erice to ELN'', Singapore, [[World Scientific]], 2000. * ''Galilei divin uomo'', Milano, Il Saggiatore, 2001, ISBN 88-428-0943-8 * ''Il vero e il falso. Passeggiando tra le stelle e a casa nostra'', Milano, Il Saggiatore, 2003, ISBN 88-428-1078-9 * ''Galilei. Dall'Ipse Dixit al processo di oggi. 100 risposte'', Milano, Il Saggiatore, 2004, ISBN 88-428-1174-2 * ''Tra Fede e Scienza. Da Giovanni Paolo II a Benedetto XVI'', Milano, Il Saggiatore, 2005, ISBN 88-428-1310-9 * ''Creativity in Science'', World Scientific, 1996. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Piergiorgio Odifreddi (zorge de), ''Zichicche. Pensieri su uno scienziato a cavallo tra politica e religione'', presentazione de [[Giulio Andreotti]], Bari, Dedalo, 2003. ISBN 88-220-6260-4 == Vidu ankaŭ == * [[Kontraŭevoluismo]] * [[CERN]] * [[Inteligenta dezajno]] * [[Antropologio]] * [[Partikla fiziko]] == Eksteraj ligiloj == === Poraj === * [http://www.ccsem.infn.it/em/zichichi/short_bio_it.html Oficiala biografio pri Zichichi] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111111033523/http://www.ccsem.infn.it/em/zichichi/short_bio_it.html |date=2011-11-11 }} * [http://www.ccsem.infn.it]]. * [http://www3.unibo.it/annuari/Annu0103/INDICE/PARTE4/P4S1A-4.HTM] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110930131351/http://www2.unibo.it/annuari/annu0103/INDICE/PARTE4/P4S1A-4.HTM |date=2011-09-30 }} * [http://interviste.intrage.it/zichichi] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090227091756/http://interviste.intrage.it/zichichi/ |date=2009-02-27 }} Intervjuo al Zichichi: Universo inter kredo kaj scienco * [http://www.uaar.it/news/2010/01/25/zichichi-replica-margherita-hack/] * [http://www.saggiatore.it/home_saggiatore.php?n=4&a_id=739&l=it]{{404|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lĝserver.uniba.it/lei/rassegna/zichichi.htm 13 artikoloj el italaj ĵurnaloj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Malporaj === * [http://www.vialattea.net/odifreddi/zichichi.htm Zichicche I] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071120094309/http://www.vialattea.net/odifreddi/zichichi.htm |date=2007-11-20 }} kaj [http://www.vialattea.net/odifreddi/zichichi2.htm Zichicche II] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071120094309/http://www.vialattea.net/odifreddi/zichichi2.htm |date=2007-11-20 }} de Piergiorgio Odifreddi * [http://www.cicap.org/articoli/at101733.htm Recenzo 1] * [http://www.uaar.it/ateismo/opere/60.html Recenzo 2] * [http://www.df.unipi.it/~fabri/sagredo/candela/candel37.pdf Parto I] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110717131956/http://www.df.unipi.it/~fabri/sagredo/candela/candel37.pdf |date=2011-07-17 }} kaj [http://www.df.unipi.it/~fabri/sagredo/candela/candel38.pdf Parto II] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110717132037/http://www.df.unipi.it/~fabri/sagredo/candela/candel38.pdf |date=2011-07-17 }}, recenzo de Elio Fabri, docento pri Fiziko ĉe la universitato de Pisa * [http://lescienze.espresso.repubblica.it/recensione/Galilei_divin_uomo/1289697] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080603004932/http://lescienze.espresso.repubblica.it/recensione/Galilei_divin_uomo/1289697 |date=2008-06-03 }}, recenzo de Enrico Bellone * Recensioni critiche del libro ''"Perché io credo in Colui che ha fatto il mondo"'': * [http://www.uaar.it/uaar/documenti/24f.html ''"Dagli amici si guardi Iddio"''], recenzo de Piergiorgio Odifreddi * [http://www.uaar.it/ateismo/contributi/05.html ''"Kiam la scienco fariĝas dogmo"''], recenzo de Paolo Dune * [http://www.fisicamente.net/SCI_SOC/index-19.htm Raporto de Roberto Renzetti - 1978] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091012025010/http://www.fisicamente.net/SCI_SOC/index-19.htm |date=2009-10-12 }} Kritikita de la prifizika teoriulo Bruno Touschek. {{Commons|Category:Antonino Zichichi}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zichichi, Antonino}} [[Kategorio:Italaj fizikistoj]] [[Kategorio:Italaj verkistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Papa Akademio de la Sciencoj]] eql9ta2bdi3e7c4us2aia290buvdfmw 0 352741 9456668 3436609 2026-08-19T11:18:28Z EmausBot 32202 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Hasanija araba dialekto]] 9456668 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hasanija araba dialekto]] aeral9xonxr65i8pp9c5lhwndwmpg1r 0 354633 9456392 9396750 2026-08-18T20:23:27Z Sj1mor 12103 9456392 wikitext text/x-wiki '''Breĉo''' aŭ '''ekpaŭzo''' ({{l-en|Break}} = „rompo“, „breĉo“, „paŭzo“), termino el la [[Afrik-usonanoj|nigrusona]] kaj [[populara muziko|populara]] muzikoj, signifas mallongan, [[Kadenco (konĉerto)|kadencecan]] enŝovitaĵon je la fino de formparto, plej ofte je la fino de la tiel nomata [[transkonduko (muziko)|transkonduko]]. == Laŭstila superrigardo == Breĉoj troviĝas komence en [[ragtimo]], ĉefe je [[Jelly Roll Morton]]; konata estas la enkonduka breĉo de lia ''Bugle Call Rag''. En [[ĵazo]] breĉoj ekhavis apartan signifon. Klarkonturaj lokoj en la [[bluso]]skemo estas la lastaj du taktoj antaŭ la ripetado kaj entute la taktoj antaŭ harmoniŝanĝoj, en la A-A-B-A-formo la du lastaj taktoj de la parto B (la jam menciita transkonduko) kaj ĝenerale la taktoj antaŭ ĉiu nova parto. Kutime la [[ritmosekcio]] silentas dum la plejofte [[Soloo|soloa]] interludo, ĉu estu kanta aŭ instrumenta; virtuozeco kaj [[Improvizado (muziko)|improvizada]] ideoriĉeco ludas gravan rolon.<ref>''The New Grove Dictionary of Music and Musicians''. Macmillan Publishers, London 1980. Artikel „Break“.</ref> La termino [[frazaĵo (muziko)|frazaĵo]] signifas ĉefe antaŭformitajn elementojn, kiujn muzikistoj ofte reekprenas. En [[funko]] [[frapinstrumentaro]] markas breĉojn. En [[elektrona muziko]] ofte atmosferaj kampoj havas funkcion de breĉo, ekzemple per [[sintezilo|sintezaj]] [[arĉinstrumento|arĉosonoj]]. En [[Progresiva roko|progresema roko]] breĉo estas abrupta ŝanĝo de [[Tempoindiko (muziko)|tempo]] aŭ [[tonalo]]. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Trad|de|Break (Musik)|81355466|3464404}} [[Kategorio:Muzikaj formoj]] [[Kategorio:Ĵazo]] [[Kategorio:Rok-muziko]] t5405z8bf2rck6pnzv51e8dvx7q7bau 0 355868 9456645 9058714 2026-08-19T09:47:12Z Skot 225242 Higher resolution version of image #NKCR 9456645 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | municipo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Helvíkovice | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Helkowitz}} | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Helvíkovice | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Prokop Divis rodny domek.jpg | dosiero_priskribo = Naskiĝdomo de P. Diviš kaj lia meteorologia maŝino <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Helvíkovice.svg | blazono = Helvíkovice.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Pardubice | distrikto = Distrikto Ústí nad Orlicí | municipo = Žamberk | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Divoká Orlice | rivero_tipo = | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = Suborlica montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Helvíkovice | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 398 | lat_d = 50 | lat_m = 05 | lat_s = 51 | lat_NS = N | long_d = 16 | long_m = 25 | long_s = 37 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 10.72 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1365 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 564 01 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ053 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0534 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0534 548049 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 1 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 2 | libera1_tipo = Partoj de municipo | libera2 = 1 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.helvikovice.cz/ www.helvikovice.cz] | commons = | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} Municipo '''Helvíkovice''' situas en [[Ĉeĥio]], [[regiono Pardubice]], [[distrikto Ústí nad Orlicí]], 2&nbsp;km okcidente de urbo [[Žamberk]], ĉe ŝoseo n-ro 11 inter [[Hradec Králové]] kaj [[Ostrava]]. Ĝi havas antaŭurban karakteron, ĉar ĝi senpere ligas al la okcidenta parto de Žamberk kaj kreas kun ĝi kaj kun vilaĝoj [[Dlouhoňovice]] kaj [[Lukavice (distrikto Ústí nad Orlicí)|Lukavice]] kunurbaron. Vivas ĉi tie {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). {{Najbaraj municipoj}} ==Partoj de municipo== * '''Helvíkovice''' * Houkov == Historio == La vilaĝo estis fondita en la dua duono de 14-a jarcento. En Helvíkovice naskiĝis en la jaro 1698 ĉeĥa premonstrata pastro, muzikisto kaj inventinto [[Prokop Diviš]], propranome Václav Divíšek. Li estas konata kiel inventinto de fulmoforigilo. Sian "meteorologian maŝinon", kies tasko laŭ li estis suĉi energion de fulmoj el nuboj kaj tiel likvidi ilin, li efektive konstruis kaj starigis en [[Přímětice]] apud Znojmo en la jaro 1754. Sian aparaton, kiu fakte funkciis kiel fulmoforigilo, li konstruis efektive pli frue ol Benjamin Franklin (1760), sed iom hazarde, surbaze de ne tute ĝusta koncepto. La kamparanoj en Přímětice tiam opiniis, ke la aparato kaŭzis longan senpluvecon en la jaro 1759 kaj detruis ĝin. == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Memorindaĵoj == === Naskiĝdomo de Prokop Diviš === Proksime de la ĉefa ŝoseo n-ro 11 staras nepretervidebla kopio de meteorologia maŝino de Prokop Diviš. Ĝi troviĝas apud ĉarpentita naskiĝdomo kaj muzeo de la inventinto. === Kapelo === Kapelo de [[Antonio de Padovo|Sankta Antonio]] estas pseŭdostila el la jaro 1894. Ĝi estas oblonga kun presbiterejo kun konkaviĝitaj anguloj. La ekipaĵo estas nuntempa. Sur ĉefaltaro estas bildo de J. Umlauf el la jaro 1895. === Statuo === Sub la lernejo estas statuo de Sankta [[Johano Nepomuka]] el la jaro 1717. <gallery> Prokop Diviš – Jan Vilímek – České album (cropped).jpg|Prokop Diviš MMŽbk-Domek Prokopa Diviše-11.JPG|Muzeo de Prokop Diviš Prokop Divis plague.jpg|Memortabulo </gallery> == Literaturo == * Dr. E. Poche, DrSc. a kol. – ''Umělecké památky Čech''. Eldonis Akademia en Prago en j. 1978. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.vets.estranky.cz/clanky/vpm-okres-usti-nad-orlici/helvikovice.html Militista pietloko] {{cs}} {{Helvíkovice}} {{Municipoj de Regiono Pardubice|Distrikto Ústí nad Orlicí}} [[Kategorio:Helvíkovice| ]] [[Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Ústí nad Orlicí]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Ústí nad Orlicí]] [[Kategorio:Setlejoj en Suborlica montetaro]] af13jsvbcv26ru2qu84nntzbvqkureb 0 361093 9456594 8506869 2026-08-19T07:55:03Z Sj1mor 12103 9456594 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 2474 ''Ruby'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 2474 Ruby |Aliaj_nomoj = '''1979 PB'''; 1926 NA;<br />1948 NC; 1948 PS;<br />1952 HL; 1962 SK;<br />1978 EE₇ |Dato_de_malkovro = |Malkovrinto = [[Zdeňka Vávrová]] |Loko_de_malkovro = [[České Budějovice]] |Epoko = 2455600.5 {{dato|8|februaro|2011}} TDB |Granda_duonakso = 402,358 [[1 E9 m|Gm]] (2,690 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 315,012 Gm (2,106 AU) |Apoapsido = 489,705 Gm (3,273 AU) |Discentreco = 0,217 |Periodo = 1611,126 [[tago]]j (4,411 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 18,17 km/s |Klinangulo = 7,502° |Meza_anomaliangulo = 103,483° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 237,875° |Argumento_de_periapsido = 14,430° |Diametro = 17,79 km |Rotacia_periodo = 0,3092 [[tago]] (7,42 [[horo]]j) |Albedo_geom = 0,1064 |Absoluta_magnitudo = 11,80 }} '''2474 ''Ruby''''' estas malgranda, ne tre hela [[asteroido]] de la [[asteroida zono]]. == Malkovro == Ĝi estis malkovrita la {{daton|{{#time:Y-m-d|{{#invoke:Wikidata|claim|P575|parameter=time}}}}}} de la [[Ĉeĥio|ĉeĥa]] [[astronomino]] [[Zdeňka Vávrová]] elde la [[Observatorio Kleť]], apud [[České Budějovice]]. == Nomo == Ĝi ricevis la nomon de "''Ruby''", la [[hundo]] de la malkovrintino. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|2474-ruby-1979-pb}} * {{Datumbazo Kleť}} {{sinsekvo |antaŭ = ''[[2473 Heyerdahl]]'' |dosiero = |post = ''[[2475 Semenov]]'' |titolo = [[Listo de asteroidoj (2001 - 3000)#2451-2500|Listo de asteroidoj (2001 - 3000)]] |periodo = '''2474 ''Ruby''''' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Ruby}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita en observatorio Kleť]] [[Kategorio:Malkovrita de Zdeňka Vávrová]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1979]] 8cwgfy9mlg1f3asj4g8dn71pwvg8xow 0 361894 9456591 7927120 2026-08-19T07:54:24Z Sj1mor 12103 9456591 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |priskribo=Jay McShann proksimume 1995 }} '''Jay McShann''', fakte ''James Columbus McShann'', konata ankaŭ kiel ''Hootie McShann'', [[12-an de januaro]] [[1916]] en Muskogee, [[Oklahomo]]; [[7-an de decembro]] [[2006]] en [[Kansasurbo]], [[Misurio]]) estis [[usono|usona]] [[blus]]- kaj [[svingo (muzikstilo)|sving]]-pianisto, bandestro kaj kantisto. == Vivo == McShann jam infanaĝe instruis al si mem la pianludadon. En 1931 li eklaboris kiel profesia muzikisto en la ĉirkaŭaĵo de [[Tulsa]], [[Oklahoma]] ĉe [[Al Dennie]] kaj en najbara [[Arkansaso]]. En 1936 li translokiĝis al [[Kansasurbo]] en [[Misurio]], kie li ludis en la bando de Buster Smith kaj en [[1939]] fondis sian propran [[bandegon]], en kiu muzikis [[Gene Ramey]], [[Gus Johnson]], Bernard Anderson, la kantistoj [[Al Hibbler]] kaj Walter Brown samkiel [[Charlie Parker]] (de 1937 ĝis 1941, tiam adoleskanto). Ili ludis kaj [[bluso]]n kaj ankaŭ [[svingo (muzikstilo)|svingon]], tamen sonregistris plejparte blus-pecojn. Ilia plej fama sonregistraĵo estis ''Confessin' The Blues''. Parker povis evolui en la bando de McShann al profilita saksofonisto. En 1944 la bando malfondiĝis, kiam McShann devis militservi, kunvenis denove tamen post lia civiliĝo la saman jaron por mallonga tempo. Krom sia regula bando McShann sonregistris en triopo kun [[Gene Ramey]] kaj [[Gus Johnson]] fine de aprilo 1941 por [[Decca Records|Decca]] la kanton „Confessin’ the Blues“; kantisto estis Walter Brown. Li atingis rangon 24 de la unuaj tridek furoraĵoj laŭ ranglisto de la revuo Billboard. Nur julion 1943 li sukcesis lanĉi pluan furoraĵon kun sia orkestro kaj bandokantisto [[Al Hibbler]] per „Get Me on Your Mind“ (n-ro 18). Estis ankaŭ la ununura furorkanto, je kiu kunmuzikis Charlie Parker, kiu tamen ne prezentis soloon.<ref>Gerhard Klußmeier: ''Jazz in the Charts. Another view on jazz history.'' Diskingoteksto kaj akompankajero de la 100-CD-Edition. Membran International GmbH. ISBN 978-3-86735-062-4 </ref> Dum la dua duono de la [[1940-aj]] jaroj McShann havis pli malgrandajn bandojn. Li loĝis nun en [[Losanĝeleso]]. En 1945 li komencis kunlabori kun [[Jimmy Witherspoon]] kaj sonregistri. Post tio li eniris pli kaj pli en forgesitecon. En 1948 li denove iris al [[Losanĝeleso]], kie li fondis malgrandan bandon, kaj en 1958 denove al Kansasurbo. En 1969 Jay McShann estis remalkovrita kaj ĝuis ekde tiam konsiderindan popularecon kiel kantisto kaj pianisto. Lia lumdisko "Going To Kansas City" estis nomumita por [[Grammy]], tamen laŭkategorie "tracia bluso". McShann ludas ankaŭ en la dokumenta filmo "The Blues" farita de [[Clint Eastwood]]. La [[3-an de marto]] [[1979]] la [[guberniestro]] de Misurio deklaris "Jay-McShann-Tago". Jay McShann mortis naŭdekjara la 7-an de decembro 2006 en [[Kansasurbo]]. == Filmoj == * „Hootie Blues“, 1978, dokumenta filmo * „The Last of the Blue Devils“, 1980, dokumentado pri ĵazo en Kansasurbo == Diskografio == {| style="background-color:transparent;" | ! width="25%" valign="top" | * 1954 Jay McShann * 1966 McShann's Piano * 1967 Kansas City on My Mind * 1969 Roll 'Em * 1969 Confessin' the Blues * 1969 New York: 1208 Miles * 1971 The Big Apple Bash * 1972 Going to Kansas City * 1973 Kansas City Memories * 1974 Vine Street Boogie * 1976 Crazy Legs and Friday Strut * 1977 After Hours * 1978 Kansas City Hustle * 1979 A Tribute to Fats Waller * 1980 Tŭedo Junction * 1982 Swingmatism * 1983 Just a Lucky So and So * 1985 Airmail Special | ! width="25%" valign="top" | * 1989 At Cafe Des Copains * 1989 Paris All-Star Blues: A Tribute to [[Charlie Parker]] * 1990 Blue Pianos (kun [[Axel Zwingenberger]]) * 1992 The Missouri Connection * 1992 Some Blues * 1996 Marian McPartland's Piano Jazz with Guest Jay McShann * 1996 Warm * 1996 Piano Playhouse * 1997 Hootie's Jumpin' Blues * 1998 Havin' Fun * 1998 My Baby with the Black Dress On * 1999 The Last of the Blue Devils * 1999 Still Jumpin' the Blues * 2000 Hootie! * 2001 Earliest Bird * 2003 Goin' to Kansas City * 2005 Solos & Duets * 2006 Hootie's Blues |} == Rimarkoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.jaymcshann.com/ Oficiala retpaĝo pri Jay McShann] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140208104323/http://www.jaymcshann.com/ |date=2014-02-08 }} * [http://www.nytimes.com/2006/12/09/arts/music/09mcshann.html?ex=1323320400&en=c4b60953d74c86c3&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss „Jay McShann, Jazz Pianist, Bandleader and Vocalist, Dies“], [[New York Times]], 9-an de decembro 2006 {{Portalo Muziko}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|McShann, Jay}} [[Kategorio:Usonaj blusaj muzikistoj]] [[Kategorio:Usonaj ĵazpianistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 12-an de januaro]] [[Kategorio:Mortintoj la 7-an de decembro]] qz21es7c378fxqvc9kiwyk44z4yjmgh 0 369536 9456242 9240356 2026-08-18T14:34:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456242 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=BR}} '''Guapimirim''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] subŝtato [[Rio-de-Ĵanejrio]], kiu taksis 51.487 enloĝantojn en [[2010]] <ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=1º de aŭgusto 2011|formato=HTML|aŭtoro=IBGE|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref>. [[Dosiero:RiodeJaneiro Municip Guapimirim.svg|eta|dekstra|400ra|En la subŝtato (ruĝe).]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.guapimirim.rj.gov.br/pmlajedomuriae/ Oficiala paĝo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{pt}} [http://www.aemerj.org.br/ Asocio de Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110809104557/http://www.aemerj.org.br/ |date=2011-08-09 }} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-22.536944|-42.981944|formato=gms|montru=titolo}} [[Kategorio:Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] kqj3p39xeosdfu4r2buli4wowexy3ec 0 369558 9456576 9242134 2026-08-19T06:59:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456576 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=BR}} '''Iguaba Grande''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] subŝtato [[Rio-de-Ĵanejrio]], kiu taksis 22.851 loĝantojn en [[2010]] <ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=1º de aŭgusto 2011|formato=HTML|aŭtoro=IBGE|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref>. [[Dosiero:RiodeJaneiro Municip IguabaGrande.svg|eta|dekstra|400px|En la subŝtato (ruĝe).]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.iguaba.rj.gov.br/pmlajedomuriae/ Oficiala paĝo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{pt}} [http://www.aemerj.org.br/ Asocio de Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110809104557/http://www.aemerj.org.br/ |date=2011-08-09 }} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-22.838889|-42.228889|formato=gms|montru=titolo}} [[Kategorio:Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] 3754u8gwqwyk9iv4oz00blte038f8m3 0 369635 9456389 8783250 2026-08-18T20:22:34Z Sj1mor 12103 9456389 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} '''''Mercy, Mercy, Mercy''''' estas [[ĵaz]]-komponaĵo, kiun [[Joe Zawinul]] en 1966 verkis por Julian „Cannonball“ Adderley. La [[balado (muziko)|balado]] aperis en la albumo de Adderley ''Mercy, Mercy, Mercy! Live at 'The Club' ''. La komponaĵo fariĝis surprizfuroraĵo, atingis la unuan rangon de la ranglisto [[Billboard (revuo)|Billboard]]. Marlena Shaw verkis tekston al la instrumenta komponaĵo. Sekvatempe multaj muzikistoj nove surdiskigis, aparte en la jaro 1967 The Buckinghams, kiuj atingis kun sia kantversio rangon kvin de la bilborda ranglisto, sed samjare ankaŭ Johnny Guitar Watson kaj Larry Williams. Sekvis pluaj interpretaĵoj, ekz. tiuj de Ernestine Anderson, Eddie Jefferson, Jimmy McGriff kaj [[Buddy Rich]], kaj faris la kanton [[ĵaza normkanto]]. Ankaŭ sekvageneraciaj muzikistoj kiel Monty Alexander, Kevin Eubanks, Maceo Parker kaj Nils Landgren interpretis la Zavinulaĵon. Plej laste ĝin surdiskigis Dana Owens, konata kiel Queen Latifah, je „klasike“ aranĝita versio. La bazan melodion de la originala versio Joe Zawinul ludis mem per elektra piano de Wurlitzer.<ref>fenderrhodes.com http://www.fenderrhodes.com/history/zawinul.php.</ref> Interesege je tio estas ankaŭ la gospeleca antaŭludo de Zawinul por la peco post la enkonduka parolado de Adderley, kiu bone trakondukas en la veran pecon mem. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.youtube.com/watch?v=3djKXcsqDM8 Mercy, Mercy, Mercy ĉe YouTube] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Ĵazaj normkantoj]] bych65hbpwp7xfter7oecaflox15381 0 370807 9456614 9416368 2026-08-19T08:08:44Z Sj1mor 12103 9456614 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}}[[Dosiero:John Farey with QR code.jpg|eta|dekstra|John Farey en [[Muzeo kaj artgalerio de Derby|Muzeo de Derby]]. La silueto estis farita de lia amiko [[White Watson]] dum la [[QR-kodo]] kondukas vin al tiu ĉi artikolo]] '''John FAREY, Sr.''' (naskiĝis en [[1766]], mortis la {{daton|6|januaro|1826}}) estis [[Angloj|angla]] [[geologo]] kaj verkisto. Tamen, li estis pli bone konata pro matematika konstruo, la "Sinsekvo de Farey" nomita laŭ lia nomo. == Biografio == John Farey naskiĝis en [[Woburn]], [[Bedfordshire]] kaj estis edukita en [[Halifax (West Yorkshire)|Halifax]], [[Yorkshire]], kaj montris tian talenton pri matematiko, desegnado kaj termezurado, ke li kaptis la atenton de [[John Smeaton]] (1724-1792). Post sia edukado li transloĝiĝis al Londono, kie li havis familianojn, kaj laboris tie dum nombro da jaroj, dum kiuj li renkontiĝis kaj edziĝis kun sia edzino, Sophia Hubert, (1770-1830). Dume en Londono, ili havis sian unuan infanon [[John Farey, Jr.]]. Ili poste havis ok pliajn infanojn, el kiuj du mortis dum infanaĝo. == Woburn kaj Londono == En 1792 li estis dungita kiel agento de [[Francis Russell, 5-a Duko de Bedford]] por liaj bienoj de [[Woburn Abbey|Woburn]]. Post la morto de la duko, Farey revenis al Londono en 1802, kaj unue projektinte elmigri aŭ preni farmon en la provinco, li setlis tie kiel konsulta termezuristo kaj geologo. Ke li povis preni ĉi tiun alpaŝon tion li grandparte ŝuldis al sia konatiĝo kun [[William Smith (geologo)|William Smith]], kiu en 1801 estis dungita de la duko de Bedford por laboroj de drenado kaj irigacio. La duko, aprezante la konojn de Smith pri tavoloj, komisiis lin en 1802 por esplori la marĝenon de la kalk-montetoj sude de Woburn por determini la veran sinsekvon de la tavoloj; kaj li petis al Farey akompani lin. Farey rimarkis ke Smith estis lia Mastro kaj Instruisto pri Minerala termezurado, kaj liaj postaj publikaĵoj montras kiel bone li profitis el la instruoj kiujn li ricevis. En 1805, li sukcedis al [[Arthur Young]] kiel sekretario de la "Smithfield Club". Lia termezura laboro kondukis lin tra la tuta provinco kaj li estis multe pripetita de ter-posedantoj dezirantaj plibonigi siajn bienojn, aŭ ekspluati la mineralojn kiujn ili entenis. Lia laboro pri ekonomia geologio tiam estis grava en la burĝonanta Industria Revolucio por lokalizi novajn fontojn de karbo kaj metalaj ercoj. == Verkisto == Farey estis fekunda verkisto, kaj profesoro [[Hugh Torrens]] (vidu Referencojn sube) spuris ĉirkaŭ 270 artikolojn de li, kvaroblante la nombron donitan en ''Catalogue of Scientific Papers'' de la [[Reĝa Societo de Londono|Reĝa Societo]]. Li verkis pri ĉiuspecaj subjektoj, irante de hortikulturo, geologio, meteorologio, metrologio, decimala mon-sistemo, muziko kaj matematiko al pacifismo. Li estis grava kontribuinto al ''Rees's Cyclopaedia'' kun artikoloj pri kanaloj, mineralogio, termezurado kaj nombro da sciencaj kaj matematikaj bazoj pri sono. Diversaj biografiaj fontoj de la 19-a jarcento, inkluzive la ''Dictionary of National Biography'', malprave asertis ke li verkis la artikolon de ''Rees'' pri Vaporo. Ĝi fakte estis verkita de lia filo John Farey, Jr. En 1809 Farey renkontis [[William Martin (naturalisto)|William Martin]] kiu publikigis verkon pri fosilioj de Derbyshire, por esplori ĉu ili povus krei komunan geologian mapon de Derbyshire. Martin tamen estis tro malsana por duafoja renkontiĝo kaj li mortis la sekvan jaron.<ref name="odnb">H. S. Torrens, ‘Martin, William (1767–1810)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 [http://www.oxforddnb.com/view/article/18216]</ref> La plej fama verko de Farey estas ''General View of the Agriculture and Minerals of Derbyshire'' (3 volumoj 1811-1817) por la Komisiono de Agrikulturo. En la unua el ĉi tiuj volumoj (1811) li donis kompetentan raporton pri la supra parto de la britaj serioj da tavoloj, kaj majstran eksponon de la Karbonia kaj aliaj tavoloj de Derbyshire. En tiu ĉi klasika verko, kaj en artikoloj publikigitaj en la ''Philosophical Magazine'', vol. 51, 1818, pĝ. 173, pri 'Mr Smith's Geological Claims stated', li fervore substrekis la gravecon de la malkovroj de William Smith. == Sinsekvo de Farey == Same kiel memorita de historiistoj pri geologio, lia nomo estas ankoraŭ pli konata pro la [[Sinsekvo de Farey]] kiun li notis kiel rezulto de lia intereso pri matematiko kaj sono (''Philosophical Magazine'', vol. 47, 1816, paĝoj 385-386). Farey mortis en Londono. Sekve lia vidvino ofertis lian geologian kolekton al la [[Brita Muzeo]], kiu malakceptis ĝin, kaj ĝi estis disigita. == Referencoj == {{Referencoj}} * John Farey, ''A General View of the Agriculture and Minerals of Derbyshire'', Volume 1. With Introduction by Trevor D. Ford and Hugh S. Torrens. (Peak District Mines Historical Society, 1989. Reprint of 1811 Edition). The introduction contains a list of Farey's writings located to the date of the reprint. * A.P. Woolrich, 'John Farey, Jr. (1791-1851): Engineer and Polymath' in ''History of Technology (magazine)'', 19, 1997, pp 111–142. (ISBN 0-7201-2365-8) (Includes a brief family history and a family tree) * {{Citaĵo el gazeto|url=http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1046/j.1365-2451.2001.00004.x|titolo=A Farey Story: the pioneer geologist John Farey (1766-1826)|aŭtoro=Trevor D. Ford; Hugh S. Torrens|jaro=2001|gazeto=Geology Today|volumo=17|numero=2|COI=10.1046/j.1365-2451.2001.00004.x|paĝoj=59–68}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * H. S. Torrens, 'Farey, John (1766-1826)', ''Oxford Dictionary of National Biography'' Oxford University Press, 2004 [http://www.oxforddnb.com/view/article/9154] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Museum_and_Art_Gallery.htm Oficiala retejo de Muzeo kaj artgalerio de Derby]{{Webarchiv|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926173300/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Museum_and_Art_Gallery.htm |date=2011-09-26 }} {{-}} {{Derby}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Farey, John, Sr.}} [[Kategorio:Anglaj geologoj]] [[Kategorio:Muzeo kaj artgalerio de Derby]] tglvppbbbtmuowlfl9zy2s9vy7ffyd6 0 373569 9456450 7872980 2026-08-18T20:54:58Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] 9456450 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo= Libia araba |Propra_nomo=ليبي (Libi) |Landoj= [[Libio]] kaj malgrandaj partoj de [[Egiptio]], [[Tunizio]] kaj [[Alĝerio]] |Denaske= 4 300 000 (stato de la jaro 1996) |Fremdlingve= |Klasifiko=[[Afrikazia lingvaro|Afrikazia]] |Fam2=[[Ŝemida lingvaro]] |Fam3=[[Araba lingvo]] |Koloro=Afrikazia |Oficiala lingvo= |Reguligita de= |Skribo=[[araba alfabeto|araba]] |Origino= |ISO1= |ISO2=ayl |SIL= | Mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P1846}} }} La '''libia araba''' ([[arabe]] ليبي, latinliterigo laŭ [[Deutsche Morgenländische Gesellschaft|DMG]] ''Lībī'') estas [[dialekto]] de la [[araba lingvo]] parolata en [[Libio]] kaj malgrandaj partoj de [[Egiptio]], [[Tunizio]] kaj [[Alĝerio]]. Ĝi konsistas el precipe araba vortaro, kun pliaj influoj de la [[berbera]], [[itala]] kaj [[turka]] lingvoj. La [[ISO 639|ISO-kodo]] de la dialekto estas ''<code>ayl</code>''. En la administraj, edukaj kaj amaskomunikilaj institucioj de Libio kadre de la arabiga politiko de [[Muamar Kadafi]] permesiĝis nur uzo de la norma araba lingvo; la libia araba tamen daŭre estas la kutima parola lingvo de plimulto el la libia loĝantaro. == Vidu ankaŭ == * [[masra lingvo]], la araba dialekto plej disvastiĝinta en [[Egiptio]] [[Dosiero:Árabe libio.png|eta|maldekstra|300px|<center>mapo pri la disvastiĝo de la libia araba]] {{ĝermo|lingvo}} [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Lingvoj de Libio]] 6japibri5lhiulqwmnv9cb9twtnlwqp 9456469 9456450 2026-08-18T21:11:17Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Libia araba]] al [[Libia araba dialekto]] anstataŭigante alidirektilon 9456450 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo= Libia araba |Propra_nomo=ليبي (Libi) |Landoj= [[Libio]] kaj malgrandaj partoj de [[Egiptio]], [[Tunizio]] kaj [[Alĝerio]] |Denaske= 4 300 000 (stato de la jaro 1996) |Fremdlingve= |Klasifiko=[[Afrikazia lingvaro|Afrikazia]] |Fam2=[[Ŝemida lingvaro]] |Fam3=[[Araba lingvo]] |Koloro=Afrikazia |Oficiala lingvo= |Reguligita de= |Skribo=[[araba alfabeto|araba]] |Origino= |ISO1= |ISO2=ayl |SIL= | Mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P1846}} }} La '''libia araba''' ([[arabe]] ليبي, latinliterigo laŭ [[Deutsche Morgenländische Gesellschaft|DMG]] ''Lībī'') estas [[dialekto]] de la [[araba lingvo]] parolata en [[Libio]] kaj malgrandaj partoj de [[Egiptio]], [[Tunizio]] kaj [[Alĝerio]]. Ĝi konsistas el precipe araba vortaro, kun pliaj influoj de la [[berbera]], [[itala]] kaj [[turka]] lingvoj. La [[ISO 639|ISO-kodo]] de la dialekto estas ''<code>ayl</code>''. En la administraj, edukaj kaj amaskomunikilaj institucioj de Libio kadre de la arabiga politiko de [[Muamar Kadafi]] permesiĝis nur uzo de la norma araba lingvo; la libia araba tamen daŭre estas la kutima parola lingvo de plimulto el la libia loĝantaro. == Vidu ankaŭ == * [[masra lingvo]], la araba dialekto plej disvastiĝinta en [[Egiptio]] [[Dosiero:Árabe libio.png|eta|maldekstra|300px|<center>mapo pri la disvastiĝo de la libia araba]] {{ĝermo|lingvo}} [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Lingvoj de Libio]] 6japibri5lhiulqwmnv9cb9twtnlwqp 0 373570 9456669 3785323 2026-08-19T11:18:38Z EmausBot 32202 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Libia araba dialekto]] 9456669 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Libia araba dialekto]] 78l9swyo0kc6vee6oaf2gfg9jf3vptf 0 374299 9456244 9367637 2026-08-18T14:36:58Z Makenzis 138824 9456244 wikitext text/x-wiki {{Informkesto futbalteamo | nomo = {{paĝonomo}} | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} | bilda grandeco = 140 | bilda teksto = | plena nomo = Athletic Club de Bilbao | kromnomo = | fondita = {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} | stadiono = ''San Mamés'' | kapacito = 53 289 | prezidanto = {{Flago|Hispanio}} {{#invoke:Wikidata|claim|P505|parameter=link}} <small>(stato: {{#invoke:Wikidata|claim|P505|qualifier=P580}})</small> | trejnisto = {{Flago|Hispanio}} {{#invoke:Wikidata|claim|P286|parameter=link}} <small>(stato: {{#invoke:Wikidata|claim|P286|qualifier=P580}})</small> | ligo = [[La Liga]] | sezono = 2025-2026 | pozicio = 12-a pozicio | modelo de maldekstra brako1= | modelo de korpo1= | modelo de dekstra brako1= | modelo de ŝorto1= | modelo de ŝtrumpoj1= | maldekstra brako1= | korpo1= | dekstra brako1= | ŝorto1= | ŝtrumpoj1= | modelo de maldekstra brako2= | modelo de korpo2= | modelo de dekstra brako2= | modelo de ŝorto2= | modelo de ŝtrumpoj2= | korpo2= | dekstra brako2= | ŝorto2= | ŝtrumpoj2= }} [[Dosiero:Athletic Club 1903.jpg|eta|240px|Athletic Club kun la unua [[Copa del Rey]] en 1903.]] [[Dosiero:Diego Lopez de Haro Benlliure Athletic Club.jpg|eta|225px|Statuo de la fondinto de la urbo portanta la kolorojn de Athletic (blanka kaj ruĝa).]] '''Athletic Club''', ofte konata kiel [[Futbalklubo Bilbao]], estas [[Futbalo|futbala]] klubo de [[Bilbao]] en [[Biskajo]], [[Eŭskio]], [[Hispanio]]. La klubo ludis en la ''Primera División'' de ''La Liga'' ekde ĝia komenco en [[1928]]. Ili gajnis La Liga-n okfoje. En la historia klasifiko de ''La Liga'' Athletic Bilbao estas en 4-a loko kaj ĝi estas unu el nur tri kluboj kiuj neniam estis forigitaj de ''La Liga'' (la aliaj estante Real-Madrid kaj Barcelono). La klubo ankaŭ havas la teamon de virinoj, kiu gajnis kvar ĉampionecojn en la hispana Superliga. Ili estas konataj kiel ''Los Leones'' (la leonoj) ĉar ilia stadiono estis konstruita proksime de [[preĝejo]] nomita San Mamés (sankta Mameso), kiu estis frua kristano ĵetita al la leonoj fare de la romianoj. La leonoj rifuzis manĝi Mameson kaj li poste fariĝis sanktulo. La Stadiono San Mamés estas tial moknomita "la piedpilka katedralo" kaj pro tio ĉi kaj pro tio ke oni konsideras ke la sekvantoj de tiu klubo estas pli kleraj pri futbalo ol aliaj. La klubo estas konata pro sia "porregiona" politiko de alportado de junaj eŭskaj ludistoj al la diversaj laŭaĝaj teamoj, same kiel rekrutado de eŭskaj ludistoj el aliaj kluboj (kiel Joseba Etxeberria aŭ Javi Martínez). Sporta oficiala politiko rilatas al profesiaj indiĝenoj de la pli grande konsiderata Eŭskio, inkluzive de Biskajo, [[Gipusko]], [[Alavo]] kaj [[Navaro]] (en Hispanio); kaj [[Lapurdo]], [[Zubero]] kaj Malalta Navaro (en [[Francio]]). Tamen, en lastaj tempoj, tiu politiko estis iom rilaksita kaj ludistoj kun nerekta eŭska-deveno aŭ eĉ kun neniu eŭska deveno sed formitaj en euskaj-kluboj ludis por la teamo. Tiujn akiris atletikajn kaj admirantojn kaj kritikantoj. La klubo estis laŭdita por promociado de enlandaj ludistoj kaj de klubolojaleco. Athletic Club estas unu el nur kvar profesiaj kluboj en Hispanio (la aliaj estante Real-Madrid, Barcelono kaj Osasuna) kiu ne estas sportentrepreno; la klubo estas posedata kaj funkciigata fare de ĝiaj partneroj (socio'oj). Aktualaj kaj pli tradiciaj kaj oftaj vestaĵaro kaj koloroj.- [[Dosiero:Ac kit07-08.PNG|centre]] ==Kelkaj futbalistoj de la teamo== {{Div col|cols = 2}} * [[Aritz Aduriz]] * [[Kepa Arrizabalaga]] * José Ángel Iribar * [[Aymeric Laporte]] * [[Bixente Lizarazu]] * [[Fernando Llorente]] * [[Javi Martínez]] * [[Álex Remiro]] * [[Julio Salinas]] * [[Mikel San José]] * [[Unai Simón]] * [[Markel Susaeta]] * Ismael Urzaiz * Asier Villalibre * Iñaki Williams * [[Nico Williams]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.athletic-club.net/ Oficiala retejo de la Athletic Club] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150104135835/http://www.athletic-club.net/ |date=2015-01-04 }} * [http://www.futbolme.com/com/equipo.asp?id_equipo=500 Priteama profilo] * [http://canales.elcorreodigital.com/especiales/eleccionesathletic/noticias/not270501a.html Voluntad de tradición], artikolo pri porregiona politiko ''cantera''. * [http://www.sanmames.org/ Stadiono San Mamés] * [http://gallery.live.com/liveItemDetail.aspx?li=74d04ba7-581e-4081-a2d1-a381c551144f Athletic Club (Windows 7 kaj Vista)] * [http://estadiosdeespana.blogspot.com/2011/08/bilbao-san-mames.html Stadionoj de Hispanio] [[dosiero:San Mames, Bilbao, Euskal Herria - Basque Country.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la stadiono ''San Mames''}}]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj futbalteamoj]] [[Kategorio:Bilbao]] [[Kategorio:Futbalteamoj fonditaj en 1898]] b5pttfkp1eixr7p8wif0erpkcfowkc5 0 377727 9456227 9397640 2026-08-18T13:44:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456227 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto}} '''Grete YPPEN''' (naskiĝinta la 11-an de oktobro 1917 en Liesing ĉe [[Vieno]], mortinta en 2008) estis aŭstria pentristino. [[Dosiero:Secession Eingang.JPG|eta|Eniro al la Viena secesio, kie Yppen estis estanta membrino longjara.]] Dum la jaroj 1935-1946 ŝi estis studanta ne nur ĉe la ''Akademie der Bildenden Künste Wien'' ("Viena Akademio de Belaj Artoj") kiel disĉiplino de majstro [[Herbert Boeckl]] sed ankaŭ en [[Milano]] ĉe la fama ''Accademia di Belle Arti di Brera''. En la 1951-a jaro ŝi aliĝis al la [[Viena secesio]]. En 1959 ŝi edziniĝis al la pentristo Walter Eckert (1913-2001). == Biografio == * Robert Waissenberger: ''Die Wiener Secession'', Jugend & Volk, Vieno 1971. * Christa Steinle (Eld.): ''Grete Yppen'', Universitata Presejo Klampfer, Graz 2006. * ''Grete Yppen - vom Klang des Malens'' (Katalogo de la samtitola ekspozicio okazinta en 2010 en la haloj de la Federacia muzeo de Malsupra Aŭstrio/[[St. Pölten]]), Eldonejo Bibliothek der Provinz, Weitra 2010. == Eksteraj Ligiloj == * [http://www.basis-wien.at/cgi-bin/browse.pl?t=aust.tpl&austid=65587 Portreto de la artistino.]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.herbert-boeckl.at Paĝaro pri majstro Herbert Boeckl en la germana kaj la angla.] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Yppen, Grete}} [[Kategorio:Aŭstraj pentristoj]] [[Kategorio:Aŭstraj artistoj]] [[Kategorio:Vienanoj]] tc8rrayfih904amsgn7j2l20a0vu4lq 0 385461 9456548 9453827 2026-08-19T05:04:45Z Sj1mor 12103 9456548 wikitext text/x-wiki {| style="border:2px solid #E3B707; background: #FFFCEF; margin:0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse; float:right;clear:right; width:300px; text-align:left; font-size:95%;" border="1" cellpadding="2" |- |colspan="2" style="background: #F3E299; font-size:120%" align="center" |BIBLIAJ TEKSTOJ KONTESTATAJ |- |colspan="2" align="center"|''“ALINEO JOHANA”'' |- |teksto = ''“... en la ĉielo: la Patro, la Verbo kaj la Sankta Spirito, kaj tiuj tris estas unu. Tri plue estas tiuj kiuj atestas en la tero...”(1 Joh 5,7-8)'' |- |[[Dosiero:Codex Ottobonianus (1 John 5,7-8).PNG|eta|dekstra|280px|Johana Alineo en ''Codex Ottobonianus'' (629 Gregory-Aland)]] |- |origino = ''gloso de la 4-a jarcento'' |- |originloko = ''Hispanio kaj Nordafriko'' |- |en antikvaj bibliaj versioj = ''ĉeesta en iuj versoj, ignoritaj en la plejparto'' |- |hodiaŭ = ''preterlasita de ĉiuj nunaj versioj'' |} '''''Johana Alineo''''' ({{lang-la|Comma Iōanneum}}) estas frazo entenata en la [[1-a epistolo de Johano|1 letero de Johano]] (1 Joh 5,7-8), sed transdonita nur en malpli granda parto de manuskriptoj; ĝi estas taksata, ĉe la plej granda parto de fakuloj, malfrua aldonaĵo al la originala teksto, kvankam neneglektebla ero de sammaniere kompetentuloj kiuj ĝin taksas vere johana kaj deprenita de la origina teksto pro influo de la kontraŭtriunuaj movadoj. == Teksto de la Johana Alineo == La greka kontestata teksto estas ĉi-sube prezentata, inter kadraj parentezoj la kontestata ero. {{citaĵo|ὅτι τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες '''[ἐν τῷ οὐρανῷ, ὁ Πατήρ, ὁ Λόγος, καὶ τὸ Ἅγιον Πνεῦμα• καὶ οὗτοι οἱ τρεῖς ἔν εἰσι. καὶ τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐν τῇ γῇ]''' τὸ πνεῦμα καὶ τὸ ὕδωρ καὶ τὸ αἷμα, καὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσιν.}} {{citaĵo| “Ĉar tri estas tiuj kiuj atestas '''[en la ĉielo: la Patro, la Verbo kaj la Sankta Spirito, kaj tiuj tri estas unu. Tri plue estas tiuj kiuj atestas en la tero]''': La Spirito, la akvo kaj la sango, kaj tiuj tri estas unu”.<ref>La esperantlingva “Biblio” editorita de IKUE kaj KELI preterlasas la eron kontestatan kaj registras tiel: ”7 Ĉar tri estas la atestantoj: 8 la Spirito, kaj la akvo, kaj la sango; kaj la tri en unu konsentas”'''.</ref>}} La hodiaŭaj [[Biblio]]j kutime transsaltas tiun alineon kiel videblas, ekzemple, en la katolika [[Nova Vulgato]]. == Historio == La kontestataj alineaj vortoj malĉeestas en la plej aŭtoritataj kodeksoj ([[Sinaja Kodekso|Sinaja]], [[Vatikana Kodekso|Vatikana]], [[Codex Alexandrinus|Aleksandria]]), en la plej antikvaj kopioj de la latina [[Vulgato]] (Codex Amiantinus, Codex Fuldensis, Codex Paulinus kaj Codex Dublinensis), en ĉiuj plej famaj versioj (Siriaj, Koptaj, Armena, Kartvelia, Etiopa, Araba, Gotika, Slava), kaj en ĉiuj citaĵoj de la [[Patroj de la Eklezio]]. Tiu Johana Alineo, fine, estas citita de neniu el la kvin unuaj ekumenaj koncilioj ([[Koncilio de Niceo|Nicea]] (325), [[Unua Koncilio de Konstantinopolo|Konstantinopola]] (381), [[Koncilio de Efezo|Efeza]] (431), [[Koncilio de Kalcedono|Kalcedona]] (451)), kaj eĉ ne en la polemikoj kontraŭ la Arianoj. Estiĝas, tial, preskaŭ unuanima konsento ke la Johana Alineo estus origine eksplika noto marĝenpaĝa en kelkaj manuskriptoj kaj poste enprenita en la oficiala teksto fare de kelka kopiisto malatenta, kreema aŭ senprudenta. La Johana Alineo tamen ĉeestas en la [[Vetus Latina]] (Malnova Latina) de la [[2-a jarcento|2-a kaj 3-a jarcentoj]], en [[Cipriano]] (250), en Idacius Clarus (350), en la Liber Apologeticus de [[Prisciliano]] (380). Marĝenapaĝaj citaĵoj pri tiu Alineo troviĝas en Eŭgeno el Kartago (484), en Victor Vitensis (485), en Virgilius Tapensis (490), en [[Fulgencio el Ruspe]] (527), en [[Kasiodoro]] (583), en [[Isidoro de Sevilo]] (636) kaj en [[Jakobo el Edezo]] (700). La Johana Alineo reaperas en la Codex Monacensis (6-a jarcento), en la Speculum de la 8-a jarcento [http://www.augustinus.it/latino/speculum/index2.htm], dum duboj pri ĝia aŭtentikeco estas esprimitaj en la prefaco al la Codex Fuldensis (6-a jarcento). Ĝi reaperas en malpli elstaraj ‘vulgataj’ manuskriptoj (8a -10a jarcentoj) kaj plue en naŭ manuskriptoj ĉevale, aŭ poste, de la jaro mila (61, 88, ω110, 221, 429, 629, 636, 918, 2318). Kaj fine estas eksplicite citata en la [[Kvara Laterana Koncilio]] (1215). Dummezepoke ĝi estis inokulita en la [[Plurlingva Komplutensa Biblio]] (1514), en la [[Klementa Vulgato]] (1592) kaj en diversaj versioj de [[Textus Receptus|Teksto akceptita]] (1516-1551). Necesas observi ke la Vetus Latina, el kiu eble dependas la sinsekvaj alestiĝoj de la Johana Alineo, ĝuis ĉiam de malmulta estimo: fakte troviĝis, laŭ Hieronimo, en Italio, Francio, Hispanio, Irlando kopioj malsamaj kaj malprecizaj, do ne tute fidindaj: pro tio papo [[Damaso la 1-a]] komisiis la ‘Vulgatan’ novan tradukon al Sankta Hieronimo. El latina teksto, laŭ pritekstaj kritikistoj, de la Vulgato aŭ aliaj kopiaĵoj oni transdonintus al greka lingvo kaj inokulintus dumkopiado en kelkajn grekan versiojn. == Pribiblia teksta kritiko == Prave jam tiu Alineo Johana estas elpelita el Biblio por la jenaj motivoj: <ref>''Bruce Metzger, A Textual Commentary on the Greek New Testament'', 2nd ed., Stuttgart, 1993.</ref> A) Eksteraj evidentoj: (1) Tiu tekstero estas nekonata de ĉiu greka manuskripto escepte de ok, sed ankaŭ tiuj ĉi entenas la eron kontenstatan tiukadre ke ĝi prezentiĝas kiel tradukaĵo el antaŭa interpolaĵo de la latina Vulgato: kvar gastigas la eron kiel legvarianton skribitan marĝenpaĝe, do ĝi estas malfrua aldonaĵo en la manuskripto. La ok estas jenaj: * 61: [[codex Montfortianus]], kiu datiĝas je la 16--a jarcento (Estas la kodekso sur kiu precipe apogiĝis la dua kaj la sekvaj eldonoj de la [[Erasmo de Roterdamo|Erasma]] “textus receptus”. * 88: legvarianto per la mano de 16-a jarcento, aldonita al kodekso de la 14-a jarcento “Regius de Napolo”. * 221: legvarianto aldonita al manuskripto de la 10-a jarcento en la [[Biblioteko Bodleian]] de [[Oksfordo]]. * 429: legvarianto aldonita al manuskripto de la 16-a jarcento en Wolfenbüttel. * 629: (Codex Ottobonianus), manuskripto de la malfrua mezepoko nun en Vatikano. * 636: legvarianto aldonita al manuskripto de la 16- jarcento nun en Napolo. * 918: manuskripto de la 16-a jarcento nun en [[Monaĥejo de El Escorial]] (Hispanio). * 2318: manuskripto de la 18-a jarcento influita de la Klementa Vulgato, nun en [[Bukareŝto]] (Rumanio). (2) La tekstero estas neniam citita de la grekaj [[Patriarko]]j kiuj, se ĝin konintus, ĝin uzintus por defendi al doktrinon pri la Triunuo kontraŭ la [[Monarkismo|Sabelismo]] kaj [[Arianismo]]. La greklingva versio de la teksto ektroviĝas en la latinaj Aktoj de la [[Kvara Laterana Koncilio]] ([[1215]]). (3) La tekstero mankas en la manuskriptoj de ĉiuj antikvaj kristanaj verkoj, krom en tiu antikva latina de [[Tertuliano]], [[Cipriano]], [[Aŭgusteno de Hipono|Aŭgusteno]], aŭ en kelkaj versioj de la [[Vulgato]]; La plej antikva citaĵo de tiu tekstero enkapsuligita inter la aliaj versegoj en la Unua Letero de Johano troviĝas en latinlingva traktato de la 4-a jarcento “Liber Apologeticus” (Ĉap. 4), atribuita al la hispana episkopo, poste deklarita herezulo, [[Prisciliano]] († [[385]]) aŭ al ties aliĝano Episkopo Instancio. Eble aldonita marĝenpaĝe kaj poste enkorpigita en la oficiala teksto. Kaj ĝi tiel disvastiĝis en Hispanio, Nordafriko kaj Italio... Kaj la entrudaĵoj ankaŭ kreskis modifante la teksteron mem. Probable la gloso proviziĝis kiam la origina skribero estis profitita kiel fortigilo de la nocio “Triunuo” (per la mencio tri atestantoj: la Spirito, la akvo kaj la sango): la glosaĵo ĉi-kaze igis pli efika la pritriunuan interpreton kaj ofertis la tenton de la enmetiĝo en la korpo de la letero. Ekde la 4-a jarcento la gloso farita teksto ekscitiĝas ĉe la latinaj Patroj de la Eklezio, kaj ekde la 6-a jarcento ĝi estas aldonita de kopiistoj en la Vetus Latina kaj en la Vulgato. Kaj ŝajnis bele ke ĝi aperu ankaŭ en Tertuliano kaj Cipriano. B) Internaj evidentoj: (1) Rilate probablecon de la entekstiĝo de la gloso: se tiu teksto estus origina, ne estus kialo pro kiu ĝi estus poste preterlasita ĉe centoj de kopiistoj kaj de tradukistoj de medioj kie la dogmo de la Triunuo estis de ĉiam aŭ delonge akceptita kaj konfesata. (2) Rilate la intrinsekan koherecon kun la pensfluo de la johana letero, la Johana Alineo sin prezentas plumpa interrompo de la senco. (3) Rilate la “Textus Receptus" de [[Erasmo el Roterdamo]] oni scias, ke la kompilisto fidis precipe la [[Montfortianus codex|Montfortianan kodekson]], kiu entenas ja jes la Johanan Alineon, sed Erasmo, ĝin ne trovinte en diversoriginaj manuskriptoj, preferis ĝin preterlasi. Sed protestoj de diversaj kritikistoj puŝis Erasmon remeti la ignoritan Teksteron en la sinsekvaj eldonoj. Kaj de tie ĝi tenace restis ĝis antaŭ nelonge en la protestantaj kaj anglaj biblioj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * {{de}} Greeven, Heinrich, Art. „Comma Johanneum“, en: [[Religion in Geschichte und Gegenwart|RGG]], 3. Aufl., Bd. 1, Sp. 1854. * {{de}} Metzger, Bruce M., Der Text des Neuen Testaments. Einführung in die neutestamentliche Textkritik, Stuttgart/Berlin/Köln/Mainz 1966, S. 100-102 [http://www1.uni-hamburg.de/fb01AT//ug/ov05_Metzger_Comma.html] * {{de}} Kovar, Johannes, Textus Receptus und moderne Übersetzungen (Word-Dokument, 22. Mai 2005) [http://bibliothek.bogenhofen.at/shared_files/informationen-theologische_schriften-textus_receptus.doc]{{404|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{de}} Klauck, H.-J., Der erste Johannesbrief, Evangelisch-Katholischer Kommentar zum Neuen Testament XXIII, 1, Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag 1991, S. 303-311 * {{en}} Edward F. Hills, ''The King James Version Defended'', CRP, DEs Moines, Iowa, 1956/1984, p. 209 ss. == Vidu ankaŭ == * [[Textus Receptus]] * [[Fontoj de la biblia greka teksto]] [http://it.cathopedia.org/wiki/Bibbia#Fonti_del_testo_greco] * [[Versioj de la Biblio]] [http://it.cathopedia.org/wiki/Bibbia#Fonti_del_testo_greco] * [[Nova Testamento]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://digilander.libero.it/domingo7/IL%20COMMA%20GIOVANNEO.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120303013120/http://digilander.libero.it/domingo7/IL%20COMMA%20GIOVANNEO.htm |date=2012-03-03 }} Klera resumo en la itala * [http://www.christianismus.it/modules.php?name=News&file=article&sid=25 “Storia della critica testuale e delle edizioni del Nuovo Testamento”] [[Kategorio:Pribiblia kritiko]] i5rphjal76xsopo38e1exkfibfz5dcr 0 392843 9456247 7529212 2026-08-18T14:47:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456247 wikitext text/x-wiki {{ĝermo|komunumoj de Ille-et-Vilaine}} {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Guichen | devena_nomo = | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = komunumo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Guichen | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Guichen mairie.jpg | dosiero_priskribo = La urbodomo de Guichen <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Blason ville fr Guichen (Ille-et-Vilaine).svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Francio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = Bretonio | ŝtato_tipo = [[Regionoj de Francio|Regiono]] | regiono = Ille-et-Vilaine | regiono_noto = | regiono_tipo = [[Departementoj de Francio|Departemento]] | distrikto = [[Arondismento de Rennes|Rennes]] | distrikto_tipo = [[Arondismentoj de Francio|Arondismento]] | distrikto_noto = | kantono = [[kantono de Guichen|Guichen]] | kantono_tipo = [[Kantono]] | kantono_noto = | municipo = [[Interkomunumo de la kantono de Guichen|kantono de Guichen]] | municipo_tipo = Interkomunumo | histregiono = Bretona duklando | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto_faldo = 1 | parto_tipo = | parto = | parto1 = | rivero = Vilaine | rivero1 = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo1 = | konstruaĵo_faldo = | konstruaĵo = | konstruaĵo1 = | konstruaĵo2 = | konstruaĵo3 = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Guichen | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 47 | lat_m = 58 | lat_s = 05 | lat_NS = N | long_d = 01 | long_m = 47 | long_s = 38 | long_EW = U | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = 107 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = 7 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 42.99 | areo_rondumo = 2 | areo_urbo = | areo_metropolo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 7237 | loĝantaro_dato = [[2008]] | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = | dato = [[2008]]-[[2014]] | urbestro = Joël Sieller | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 35580 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 35126 | kodo_tipo = INSEE | kodo1 = | kodo1_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Francio | mapo_lokumilo = Francio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Ille-et-Vilaine | mapo1_lokumilo = Ille-et-Vilaine | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.guichenpontrean.fr/ Oficiala retpaĝejo] | commons = Guichen <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Guichen''' estas [[komunumo (Francio)|franca komunumo]], situanta en la [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Ille-et-Vilaine]] kaj en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Bretonio]]. == Geografio == Situanta je proksimume dudek kilometroj sude de [[Rennes]] en departemento [[Ille-et-Vilaine]], la urbo etendiĝas sur vasta areo de {{Unuo|42.99|km|2}}, limigita per la rivero [[Vilaine]] oriente kaj norde, de la rivero [[Canut (rivero)|Canut]] sude kaj de la rivero [[Seiche (rivero)|Seiche]], nord-okcidente. La bordoj de la rivero Vilaine etendiĝas laŭ 12 km de la ponto de [[Pont-Réan]] ĝis la alfluejo de la rivero [[Canut (rivero)|Canut]], en [[Saint-Senoux]]. La najbaraj komunumoj estas : [[Saint-Senoux]], [[Bourg-des-Comptes]], [[Goven]], [[Guignen]], [[Lassy]], [[Laillé]] kaj [[Bruz]]. La urbo estas konstruita ĉirkaŭ konservita historia centro kaj etendiĝas al novaj laborareoj kaj setlejoj. La proksimeco de Rennes instigas multajn butikistojn kaj entreprenistojn instaliĝi tie. Kelkfoje rigardata kiel aparta komunumo pro ĝia nuna grandeco, la aglomeraĵo de [[Pont-Réan]] estas fakte nur vilaĝo partigita inter la komunumoj Guichen kaj [[Bruz]], la rivero [[Vilaine]] estanta la geografia apartigilo. La pli granda parto de la aglomeraĵo de Pont-Réan estas sur la komunumo Guichen - preĝejo, tombejo, lernejoj, sportĉambroj, kanuta-kajaka bazo. == Personoj ligitaj al la komunumo == * [[Luc Urbain de Bouexic, grafo de Guichen]], 1712-1790 * [[Hervé Bougault, avistiristo]], naskiĝinta la 2-an de Februaro 1917 en Rennes(35) mortinta la 17-an de Majo 1940 en loko nomata '' Le Grand Pré '' en Floyon (departemento Nord). Mortinta sur batalkampo por Francio, lia avio, la LeO 451 n° 61 de la 2-a skadrono de bombadgrupo I/31, estis faligita en flamoj de Messerschmitt 109 de la 2-a germana ĉas-skadrono (2.JG/2) revene de bombado de la 7-a Panzero sur la vojo de Chimay al Trélon<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.31eme-escadre.fr/equipages_dans_la_tourmente/Bougault.html |titolo=www.31eme-escadre.fr |alirdato=2012-02-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140301050659/http://www.31eme-escadre.fr/equipages_dans_la_tourmente/Bougault.html |arkivdato=2014-03-01 }}</ref>. == Ĝemeliĝoj == Per la komitato de la internaciaj rilatoj de la [[kantono de Guichen]], la komunumo estas ĝemela urbo de: * {{Ĝemeleco|Skerries|Irlando}} * {{Ĝemeleco|Milevsko|Ĉeĥio}}, vidi ankaŭ {{cs}} [[:cs:Milevsko|Milevsko]] * {{Ĝemeleco|Villafranca de los Barros|Hispanio}} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commons=Category:Guichen}} * [[Komunumoj de Ille-et-Vilaine]] * [[Laillé (stacidomo)]] (fervoja stacio) * [[Guichen - Bourg-des-Comptes (stacidomo)]] (fervoja stacio) == Eksteraj ligiloj == * [https://www.guichenpontrean.fr/ retpaĝejo de la komunumo] * [http://archive.wikiwix.com/cache/20110223221321/http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087 Guichen sur la retpaĝejo de la nacia geografia Instituto] [[Kategorio:Guichen| ]] [[Kategorio:Komunumoj de Ille-et-Vilaine]] n4c9fvenirryqfa7unpzgm75ha0pouk 0 393526 9456481 9345414 2026-08-18T21:42:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456481 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} Grafo '''Hans Hermann Carl Ludwig von BERLEPSCH''' ([[1850]] – [[27-a de februaro]] [[1915]]) estis [[Germanio|germana]] [[ornitologo]]. Berlepsch studis [[zoologio]]n ĉe [[Universitato de Halle]]. Li uzis heredaĵon por protekti birdokolektistojn en [[Sudameriko]], inklude Jan Kalinowski kaj Hermann von Ihering. Lia kolekto de 55,000 birdoj estis poste vendita al la [[Muzeo Senckenberg]] de [[Frankfurto ĉe Majno]] post lia morto. Jen la specioj kiuj rememoras la grafon Berlepsch en sia specia nomo: *''Crypturellus berlepschi'', la [[berlepŝa tinamo]], *''Aglaiocercus berlepschi'', la [[venezuela silfkolibro]], *''Chaetocercus berlepschi'', la [[ekvadora elfkolibro]], *''Anthocephala berlepschi'', la [[tolima kolibro]], *''Rhegmatorhina berlepschi'', la [[nudokula formikulo]], *''Sipia berlepschi'', la [[kurtvosta formikulo]], *''Myrmothera berlepschi'', la [[amazonia gralario]], *''Asthenes berlepschi'', la [[berlepŝa sinalakso]], *''Cranioleuca berlepschi'', la [[rufmantela sinalakso]], *''Parotia berlepschi'', la [[bronza paradizeo]], *''Dacnis berlepschi'', la [[ruĝbrusta dakno]], kaj en sia genra nomo: *''Berlepschia rikeri'', la [[pintvosta palmogrimpulo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.v.Berlepsch.de/_private/vogel-carl.htm Biography (in German)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170710122334/http://www.v.berlepsch.de/_private/vogel-carl.htm |date=2017-07-10 }}, [http://www.v.Berlepsch.de/_private/vogel-carl-engl.htm Biografio (en angla)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170710093155/http://www.v.berlepsch.de/_private/vogel-carl-engl.htm |date=2017-07-10 }}, * {{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4688000.stm|titolo=Science team finds 'lost world'|alirdato=2008-08-08|dato=2006-02-07|verkaĵo=[[BBC News]]}} <!--{{Persondata | NAME = Berlepsch, Hans von | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = 1850 | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = 27 February 1915 | PLACE OF DEATH = }}--> {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Berlepsch, Hans von}} [[Kategorio:Germanaj ornitologoj]] e9yx57ur580nbxllev9r32u7rkdg3ke 0 394561 9456310 7020346 2026-08-18T19:23:30Z Sj1mor 12103 9456310 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Boeing X-37B inside payload fairing before launch.jpg|eta|Boeing X-37]] La '''X–37 Advanced Technology Demonstrator''' (angla por ''Progresigita Teĥnologia Demonstrilo)'' estas eksperimenta [[kosmoŝipo]], kiun evoluigas kaj konstruas la firmao [[Boeing]] en la [[Usono]], komence je komisio de [[DARPA]] kaj [[NASA]] ''(X–37A)'', pli poste je mendo de [[USAF]], per pluevoluigo de kosmoŝipo X-40. Celo de la programo estas provo de modernaj, avangardaj materialoj kaj novaj teknologioj por nova kosmoŝipo, post epoko de uzo de [[Space Shuttle]] kun NASA. Tiun novan kosmoŝipon planas uzi la USAF sola. La unua lanĉo de ''X–37A'' okazis la 7-an de aprilo 2006 sur la private evoluigita porta aviadilo White Knight de la firmao Scaled Composites. La X-37B povas oribite flugi la Teron en alto ĝis 900 km dum unua jaro kaj post 15 tagoj post la surteriĝo, ĝi estas denove lanĉebla. La energion servas dum la flugperiodo galium-arsenidaj sunĉeloj. En la orbito, la kosmoŝipo povas ŝanĝi la rapidon kaj la alton per helpo de propraj motoroj. Originale, oni planis la motoron de Rocketdyne AR2-3 kun forto de 29,3 kN (kerosena-hidrogenperoksida), sed oni ŝanĝis dum la evoluigo al tradicia hidrazin-motoro. En la stokejo granda 2,13 × 1,22 metrojn, oni povas transporti maksimume 250 kg da ŝarĝo. La unua testo de X-37B (OTV-1: Orbital Test Vehicle 1) komenciĝis la 22-an de aprilo 2010 per lanĉa raketo Atlas V (501), el Cape Canaveral. Tiu unua flugo daŭris 224 tagojn en la orbito kun tute aŭtomata surteriĝo en Vandenberg AFB. La dua ekzemplaro (OTV-2) lanĉiĝis la 5-an de marto 2011 same per Atlas V (501) el Cape Canaveral. Ĝi longas 8,91 m, havas enverguron de 4,54 m, alton de 2,89 m. La maksimuma starta maso estas 4989 kg, la flugrapido 28.200 km/h. == Vidu ankaŭ == * [[Boeing]] {{projektoj|n=Kategorio:Boeing X-37}} [[Kategorio:Eksperimentaj aviadiloj]] [[Kategorio:Aviadiloj de Boeing|X-37]] 9jdaz3sinxqn7d2tryaygei95epp1wi 0 402443 9456394 9455559 2026-08-18T20:24:16Z ThomasPusch 1869 /* Ĝemelurboj */ 9456394 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=MA}} '''{{PAĜNOMO}},''' [[arabe]] '''كلميم‎,''' (antaŭe ''Goulimine'' aŭ ''Guelmin'') estas [[grandurbo]] en [[Maroko]]. Ĝi estas ĉefurbo de la [[provinco]] Guelmim kaj ĉefurbo de la [[regiono]] Guelmim-[[Uedo Nun]]. La [[urbo]] estas konata, kiel ''Enirejo al la [[dezerto]]''. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|10783}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Bazaj informoj == * Koordinatoj: {{koordinatoj gm|28|59|N|10|04|W|montru=entekste}} [[Dosiero:Guelmimjustice.JPG|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la justica palaco en Guelmim}}]] * [[Supermara alteco]]: 310 m == Geografio == Guelmim situas jam pli supre ol la marborda [[ebenaĵo]] en sudokcidenta sekcio de la [[lando]]. La [[Atlantika Oceano]] estas en distanco de 30, [[Tiznit]] 110 kaj [[Agadir]] en distanco de 200 [[km]]. == Historio == La urbo estis iam [[karavano|karavana]] centro laŭ la vojo al [[Timbuktuo]]. Hodiaŭ ĝi estas grava loko de komerco. La [[merkato]] pri [[kamelo]]j estas la plej granda en Maroko. En [[oazo]]j de la ĉirkaŭaĵo oni okupiĝas pri [[palmo]]j. La proksima marbordo jam estas konata [[banloko]]. == Ĝemelurboj == * {{Flago|Tanzanio}} Rikoua, [[Tanzanio]], [[2009]] {{mankas fonto}} * {{Flago|Ebur-Bordo}} Marcory, urbodistrikto de [[Abiĝano]], [[Ebur-Bordo]], 2009 == Klimato == En {{PAĜNOMO}} la [[klimato]] estas seka kaj arida, kie la averaĝa [[temperaturo]] varias inter {{GdC|12}} en [[vintro]] kaj {{GdC|30}} en [[somero]], sed ĝi povas facile fali sub 5 C aŭ superi {{GdC|40}}. La [[precipitaĵo|averaĝa jara pluvokvanto]] atingas 217&nbsp;mm. == Trafiko == {{PAĜNOMO}} havas tre malgrandan [[flughaveno]]n. El la urbo kuras 4 ĉef[[vojo]]j al diversaj direktoj. == Fontoj == * Angla kaj franca Vikipedioj [[dosiero:Guelmim market 1989 07.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|merkata stando de spicoj en Guelmim}}]] <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) --> <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Maroko]] svxfsm470cq9qzmmh30rtbnzb8v4lgc 9456396 9456394 2026-08-18T20:25:06Z ThomasPusch 1869 9456396 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=MA}} '''{{PAĜNOMO}},''' [[arabe]] '''كلميم‎,''' (antaŭe ''Goulimine'' aŭ ''Guelmin'') estas [[grandurbo]] en [[Maroko]]. Ĝi estas ĉefurbo de la [[provinco]] Guelmim kaj ĉefurbo de la [[regiono]] Guelmim-[[Uedo Nun]]. La [[urbo]] estas konata, kiel ''Enirejo al la [[dezerto]]''. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urba komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|10783}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Bazaj informoj == * Koordinatoj: {{koordinatoj gm|28|59|N|10|04|W|montru=entekste}} [[Dosiero:Guelmimjustice.JPG|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la justica palaco en Guelmim}}]] * [[Supermara alteco]]: 310 m == Geografio == Guelmim situas jam pli supre ol la marborda [[ebenaĵo]] en sudokcidenta sekcio de la [[lando]]. La [[Atlantika Oceano]] estas en distanco de 30, [[Tiznit]] 110 kaj [[Agadir]] en distanco de 200 [[km]]. == Historio == La urbo estis iam [[karavano|karavana]] centro laŭ la vojo al [[Timbuktuo]]. Hodiaŭ ĝi estas grava loko de komerco. La [[merkato]] pri [[kamelo]]j estas la plej granda en Maroko. En [[oazo]]j de la ĉirkaŭaĵo oni okupiĝas pri [[palmo]]j. La proksima marbordo jam estas konata [[banloko]]. == Ĝemelurboj == * {{Flago|Tanzanio}} Rikoua, [[Tanzanio]], [[2009]] {{mankas fonto}} * {{Flago|Ebur-Bordo}} Marcory, urbodistrikto de [[Abiĝano]], [[Ebur-Bordo]], 2009 == Klimato == En {{PAĜNOMO}} la [[klimato]] estas seka kaj arida, kie la averaĝa [[temperaturo]] varias inter {{GdC|12}} en [[vintro]] kaj {{GdC|30}} en [[somero]], sed ĝi povas facile fali sub 5 C aŭ superi {{GdC|40}}. La [[precipitaĵo|averaĝa jara pluvokvanto]] atingas 217&nbsp;mm. == Trafiko == {{PAĜNOMO}} havas tre malgrandan [[flughaveno]]n. El la urbo kuras 4 ĉef[[vojo]]j al diversaj direktoj. == Fontoj == * Angla kaj franca Vikipedioj [[dosiero:Guelmim market 1989 07.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|merkata stando de spicoj en Guelmim}}]] <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) --> <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Maroko]] e8siwcq6707ik9nxnj8fxlix44i73bn 9456529 9456396 2026-08-19T03:07:58Z Arbarulo 135469 9456529 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=MA}} '''{{PAĜNOMO}},''' [[arabe]] '''كلميم‎,''' (antaŭe ''Goulimine'' aŭ ''Guelmin'') estas [[grandurbo]] en [[Maroko]]. Ĝi estas ĉefurbo de la [[provinco]] Guelmim kaj ĉefurbo de la [[regiono]] Guelmim-[[Uedo Nun]]. La [[urbo]] estas konata, kiel "enirejo al la [[dezerto]]". Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urba komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|10783}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Bazaj informoj == * Koordinatoj: {{koordinatoj gm|28|59|N|10|04|W|montru=entekste}} [[Dosiero:Guelmimjustice.JPG|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la justica palaco en Guelmim}}]] * [[Supermara alteco]]: 310 m == Geografio == Guelmim situas jam pli supre ol la marborda [[ebenaĵo]] en sudokcidenta sekcio de la [[lando]]. La [[Atlantika Oceano]] estas en distanco de 30, [[Tiznit]] 110 kaj [[Agadir]] en distanco de 200 [[km]]. == Historio == La urbo estis iam [[karavano|karavana]] centro laŭ la vojo al [[Timbuktuo]]. Hodiaŭ ĝi estas grava loko de komerco. La [[merkato]] pri [[kamelo]]j estas la plej granda en Maroko. En [[oazo]]j de la ĉirkaŭaĵo oni okupiĝas pri [[palmo]]j. La proksima marbordo jam estas konata [[banloko]]. == Ĝemelurboj == * {{Flago|Tanzanio}} Rikoua, [[Tanzanio]], [[2009]] {{mankas fonto}} * {{Flago|Ebur-Bordo}} [[Marcory]], urbodistrikto de [[Abiĝano]], [[Ebur-Bordo]], 2009 == Klimato == En {{PAĜNOMO}} la [[klimato]] estas seka kaj arida, kie la averaĝa [[temperaturo]] varias inter {{GdC|12}} en [[vintro]] kaj {{GdC|30}} en [[somero]], sed ĝi povas facile fali sub 5 C aŭ superi {{GdC|40}}. La [[precipitaĵo|averaĝa jara pluvokvanto]] atingas 217&nbsp;mm. == Trafiko == {{PAĜNOMO}} havas tre malgrandan [[flughaveno]]n. El la urbo kuras 4 ĉef[[vojo]]j al diversaj direktoj. == Fontoj == * Angla kaj franca Vikipedioj [[dosiero:Guelmim market 1989 07.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|Bazara stando de spicoj en Guelmim}}]] <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) --> <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Maroko]] fj6xgntdox1uf4d1w8yyoyfi50bvcp3 9456530 9456529 2026-08-19T03:08:33Z Arbarulo 135469 9456530 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=MA}} '''{{PAĜNOMO}},''' [[arabe]] '''كلميم‎,''' (antaŭe ''Goulimine'' aŭ ''Guelmin'') estas [[grandurbo]] en [[Maroko]]. Ĝi estas ĉefurbo de la [[provinco]] Guelmim kaj ĉefurbo de la [[regiono]] Guelmim-[[Uedo Nun]]. La [[urbo]] estas konata, kiel "enirejo al la [[dezerto]]". Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urba komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|10783}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Bazaj informoj == * Koordinatoj: {{koordinatoj gm|28|59|N|10|04|W|montru=entekste}} [[Dosiero:Guelmimjustice.JPG|eta|maldekstra|300ra|{{centre|La justica palaco en Guelmim}}]] * [[Supermara alteco]]: 310 m == Geografio == Guelmim situas jam pli supre ol la marborda [[ebenaĵo]] en sudokcidenta sekcio de la [[lando]]. La [[Atlantika Oceano]] estas en distanco de 30, [[Tiznit]] 110 kaj [[Agadir]] en distanco de 200 [[km]]. == Historio == La urbo estis iam [[karavano|karavana]] centro laŭ la vojo al [[Timbuktuo]]. Hodiaŭ ĝi estas grava loko de komerco. La [[merkato]] pri [[kamelo]]j estas la plej granda en Maroko. En [[oazo]]j de la ĉirkaŭaĵo oni okupiĝas pri [[palmo]]j. La proksima marbordo jam estas konata [[banloko]]. == Ĝemelurboj == * {{Flago|Tanzanio}} Rikoua, [[Tanzanio]], [[2009]] {{mankas fonto}} * {{Flago|Ebur-Bordo}} [[Marcory]], urbodistrikto de [[Abiĝano]], [[Ebur-Bordo]], 2009 == Klimato == En {{PAĜNOMO}} la [[klimato]] estas seka kaj arida, kie la averaĝa [[temperaturo]] varias inter {{GdC|12}} en [[vintro]] kaj {{GdC|30}} en [[somero]], sed ĝi povas facile fali sub 5 C aŭ superi {{GdC|40}}. La [[precipitaĵo|averaĝa jara pluvokvanto]] atingas 217&nbsp;mm. == Trafiko == {{PAĜNOMO}} havas tre malgrandan [[flughaveno]]n. El la urbo kuras 4 ĉef[[vojo]]j al diversaj direktoj. == Fontoj == * Angla kaj franca Vikipedioj [[dosiero:Guelmim market 1989 07.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|Bazara stando de spicoj en Guelmim}}]] <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) --> <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Maroko]] lovaux603jpn70in21nq016oyiz2fql 0 404631 9456687 5212057 2026-08-19T11:56:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456687 wikitext text/x-wiki '''Internacia Tago de Infanaj Viktimoj de Agreso''', [[angle]]: ''International Innocent Child Abuse Victim Day'' – cirkonstanca tago celebrata ĉiujare la 4-an de junio de la [[Unuiĝintaj Nacioj]]. La 19-an de aŭgusto 1982, dum speciala sesio pri [[Palestino|palestina]] problemo, la [[Ĝenerala Asembleo de la Unuiĝintaj Nacioj]] - ŝokita de granda nombro de palestinaj kaj [[Libano|libanaj]] [[infano]]j mortigitaj dum farataj de [[Israelo]] [[agreso]]j - decidis fiksi la 4-an de junio ĉiujaran celebradon de la Internacia Tago de Infanaj Viktimoj de Agreso (rezolucio ES-7/8). '''Internacia Prevento-Tago kontraŭ Perforto al Infanoj''' Laŭ iniciato de svisa [[Fondaĵo]] "Monda Virina Pinto-Kunsido" (angle: Women's World Summit Foundation, WWSF), de 2001 la 19-an de novembro estas celebrata Internacia [[Prevento]]-Tago kontraŭ Perforto al Infanoj. Organizantoj indikas antaŭ ĉio seksan aspekton de la [[perforto]] kontraŭ [[infano]]j. ==Eksteraj ligiloj== * [http://www.unic.un.org.pl/konf_obchody/obchody.php#dzieci2 Celebraĵoj fiksitaj de UN] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120511021325/http://www.unic.un.org.pl/konf_obchody/obchody.php#dzieci2 |date=2012-05-11 }} [[Kategorio:Unuiĝintaj Nacioj]] [[Kategorio:Junio]] 2szfyf2xf8x09gj5op71jy9jumcfdir 0 407443 9456647 8012867 2026-08-19T10:07:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456647 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo | nomo = {{#invoke:Wikidata|claim|P1448}} | eonomo = {{paĝonomo}} | emblemo = {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} | bildo = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | bildo_priskribo = | tipo = | celo = | agareo = | fondodato = {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} | mapo = | sidejo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P159}}]], [[{{#invoke:Wikidata|claim|P17}}]] | estro = <!-- se vi metas informon ĉi tie, ne forgesu indiki jaron de ekofico --> | dungitaro = <!-- se vi metas informon ĉi tie, ne forgesu indiki jaron --> | lingvoj = | TTT-ejo = {{oficiala retejo}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE |mapo lokumilo = |zomo = 14 }} la '''Instituto de Astronomia Kalkulo''' ([[Germana lingvo|germane]] '''''Astronomisches Rechen-Institut''''' aŭ '''''ARI''''') estas [[astronomio|astronomia]] [[esploro|esplora]] [[instituto]] en la urbo [[Hajdelbergo]] de [[Germanio]]. Ĝi estas [[nun en 2012|nun]] parto de la Centro pri Astronomio de la [[Universitato de Hajdelbergo]] ''(Zentrum für Astronomie der Universität Heidelberg)''. == Historio == La ARI estis fondita en [[1700]] en Berlino-Dahlem, kvartalo de la urbodistrikto [[Steglitz-Zehlendorf]] de [[Berlino]], fare de la germana [[astronomo]] [[Gottfried Kirch]]. Ĝia deveno estis apliko de patento de [[Frederiko la 1-a (Prusio)|Frederiko la 1-a]] de [[Prusio]] kiu enkondukis [[monopolo]]n en la eldono de [[stelkatalogo]] en [[Prusio]]. En [[1912]] ĝi estis translokita en novan konstruaĵon en Berlino-Dahlem; en [[1945]] la [[Usono|usonaj]] [[Okupado|okupad]]aŭtoritatoj movigis la instituton pli proksimen de sia [[Stabo (armeo)|stabejo]] en Hejdelbergo. De la {{dato|1|januaro|2005}}, la ARI estis integrita en la Centron pri Astronomio de la Universitato de Hajdelbergo. La du aliaj institutoj de la ZAH estas la ''Institut für Theoretische Astrophysik'' (Instituto pri Teoria [[Astrofiziko]] : ITA) kaj la ''Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl'' (Nacia Observatorio de Hejdelbergo-Königstuhl). La ARI respondecas, inter alie, pri la "Katalogo Gliese de proksimaj steloj" ; la "''Fundamentale Sternkataloge''" (Fundamentaj Stelkatalogoj) FK5 kaj FK6 ; kaj de la ĉiujara "''Apparent Places of Fundamental Stars''" ( APFS ; Ŝajna Loko de la Fundamentaj Steloj), stelaj [[efemeridoj]] kiuj donas la ekzaktan lokon de 3000 steloj por ĉiu tago. [[nun en 2012|Nuntempe]], krom la eldono de stelkatalogoj, la ARI faras pli ampleksajn esplorojn pri la [[gravita lenso|gravitaj lensoj]], la evoluo de la [[galaksio]]j, la stela dinamiko kaj la [[kosmologio]]. Ĝi ankaŭ partoprenas al misioj de [[Kosma observatorio|kosma astronomio]] kiel la misio [[Gaia (kosma observatorio)|Gaia]]. {| class="wikitable collapsible collapsed" align="right" style="margin: 1em; margin-top: 0;" ! colspan="2" style="white-space: nowrap;" width= "280px"| Direktoroj de ARI &nbsp; |- ! Jaroj !! Direktoro |- | [[1700]]–[[1710]] | [[Gottfried Kirch]] |- | 1710–[[1716]] | [[Johann Heinrich Hoffmann]] |- | 1716–[[1740]] | [[Christfried Kirch]] |- | 1740–[[1745]] | [[Johann Wilhelm Wagner]] |- |1745–[[1749]] |[[Augustin Nathanael Grischow]] |- |1752–[[1752]] |[[Jerome Lalande]] |- |1754–[[1755]] |[[Johann Kies]] |- |1755–[[1755]] |[[Franz Aepinus]] |- |1756–[[1756]] |[[Johann Jakob Huber]] |- |1758–[[1758]] |[[Johann Euler]] |- |1764–[[1787]] |[[Johann Bernoulli la 3-a]] |- |1787–[[1825]] |[[Johann Elert Bode]] |- |1825–[[1863]] |[[Johann Franz Encke]] |- |1865–[[1874]] |[[Wilhelm Julius Förster]] |- |1874–[[1895]] |[[Friedrich Tietjen]] |- |1896–[[1909]] |[[Julius Bauschinger]] |- |1909–[[1922]] |[[Fritz Cohn]] |- |1924–[[1954]] |[[August Kopff]] |- |1955–[[1985]] |[[Walter Fricke]] |- |1985–[[2004]] |[[Roland Wielen]] |- |2004–[[2007]] |[[Joachim Wambsganß]] |- |2007– |[[ Eva K. Grebel]]<ref>[http://www.sheisanastronomer.org/index.php/profiles/europe/eva-k-grebel Eva K Grebel, el "''She is Astronomer''", de IAU] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160816062622/http://www.sheisanastronomer.org/index.php/profiles/europe/eva-k-grebel |date=2016-08-16 }} {{lingvokodo|en}}</ref> |} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{de}} [http://www.ari.uni-heidelberg.de/index.php.de TTT-a paĝaro de ARI (germane - angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120923022854/http://www.ari.uni-heidelberg.de/index.php.de |date=2012-09-23 }} * {{de}} [http://www.ari.uni-heidelberg.de/geschichte/geschichte_kurz.html Historio de ARI] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100805080402/http://www.ari.uni-heidelberg.de/geschichte/geschichte_kurz.html |date=2010-08-05 }} * {{fr}} [http://adsabs.harvard.edu/full/1932C%26T....48...49A L'activité scientifique de l'« Astronomisches Rechen-Institut » de Berlin-Dahlem, de Silvain Arend] {{Portalo|Astronomio}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Astronomia Kalkulo Instituto}} [[Kategorio:Esploraj institutoj en Germanio]] [[Kategorio:Scienco kaj teknologio en Germanio]] [[Kategorio:Astrofiziko]] [[Kategorio:Hajdelbergo]] qm6uvq1a8q4vdbim826nphelznft3kc 0 408095 9456629 9114912 2026-08-19T08:27:29Z Sj1mor 12103 9456629 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Akvejo''', '''akvujo''' aŭ '''akvaĵo''' estas granda aŭ malgranda spaco en la [[terkrusto]] kun [[akvo]], kiel [[oceano]], [[lago]] aŭ [[rivero]]. Sube estas listo de akvejoj, kiuj povas ekzisti. Se oni parolas pri regiono, en kiu estas pluraj akvejoj, oni poste parolas pri [[akvaro]] de tiu regiono. == Klasifiko == * [[Enlandaj akvoj]] ** fluantaj *** [[rivero]] *** [[riverego]] *** [[rivereto]] *** [[baraĵlago]] (homfarita) *** [[kanalo]] (homfarita) ** nefluantaj *** [[lago]] **** [[Salakva lago]] *** [[lageto]] *** [[flako]] *** [[akvorezervujo]] (homfarita) * [[neenlandaj akvoj]] ** [[maro]] ** [[oceano]] ** [[golfo]] ** [[markolo]] * [[akvejo nepermanenta|nepermanentaj akvoj]] == Vidu ankaŭ == * [[akvovojo]] * [[Surfacakvo]] (Al tio apartenas [[surfacakvaĵo]]j kiel riveroj aŭ lagoj kaj ankoraŭ ne forsinkinta [[precipitakvo]]) * [[Grundakvo]] {{Projektoj|ReVo=akv.0ejo}} {{Ĝermo|geografio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Akvaĵoj]] 9iljaesjq4oj06s5mpnj0s5mw8kt0uf 0 408255 9456509 9325890 2026-08-19T00:42:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456509 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Herb JEFFRIES''' (naskiĝis la {{daton|24|septembro|1913}} je [[Detrojto]] en [[Miĉigano]] kiel ''Herbert Jeffreys'', mortis {{mortodato|2014|5|25}} en [[Woodland Hills]], [[Kalifornio]]) estas [[usona]] [[ĵaza]] muzikisto kaj aktoro. Meze de la 1930-aj jaroj li eniris kiel unua kaj ununura nigrula kantanta [[vakero]] en la historion per aro da muzikaj [[vakera filmo|vakeraj filmoj]] . == Vivo kaj verkado == Herb Jeffries havas [[etiopujo|etiopujajn]], franco-kanadajn samkiel [[Italujo|italajn]] kar [[Irlando|irlandajn]] radikojn. Li alkreskis en multetna kvartalo de Detrojto, kie li ekhavis kontaktojn kun variaj influoj. Li sekvis la ekzemplon de sia patro, kiu estis vaganta muzikisto, kaj jam frue alstrebis karieron kiel kantisto. Pro tio li iris en 1932 al [[Ĉikago]], ricevis unu el la kantisto-postenojn en la bando ''Erskine Tate's Vendome Orchestra'' kaj poste en ''Grand Terrace Orchestra'' de [[Earl Hines]], kun kiu li en 1934 surdiskigis du kantojn por [[Brunswick Records|Brunswick]], „Just to Be in Caroline“ kaj „Blue (Because of You)“. Li ankaŭ surdiskigis kun [[Sidney Bechet]] kaj post tio li transloĝiĝis al [[Novjorko]]; en 1940 li laboris en la [[Orkestro Duke Ellington]] kaj restis ĝis 1943 en ties bando. Jeffries estas aŭdebla per la titoloj „You , You Darlin“´, „Flamingo“ (1940) kaj „Jump for Joy“ (1941). [[Billy Strayhorn]] igis lin al tio, kanti malaltregistre, kiam li verkis la aranĝaĵon por „Flamingo“ por [[Duke Ellington]]. Tio helpis la kantiston plilarĝigi sian tonamplekson malalten; antaŭe li plej ofte estis kantinta falseton. „Flamingo“ vendiĝis pli ol milionoble; ĝi popularigis la kantiston je la publikoj blankula kaj nigrula kaj metis la fundamenton de solista kariero de Jeffries. Post militservo en la [[Dua Mondmilito]] li laboris soliste. Post trafikakcidento li tamen devis paŭzi ja unu jaron, antaŭ ol li ricevis la okazon, surdiskigi por [[diskeldonejo]] ''Exclusive Records'' denove sian furoraĵon „Flamingo“. Sekvis aro da furorkantoj, ekzemple „Angel Eyes“, „When I Write My Song“ kaj „My Heart at Thy Sweet Voice“. Duke Ellington havigis al li pli malgravajn rolojn en duagradaj kinofilmoj kaj peris lin al nigrulaj kaj blankulaj noktoklubejoj. Komence de la 1950-aj jaroj Jeffries gajnis pli ol ĉiu alia nigrula amuzisto krom [[Nat King Cole]] kaj [[Billy Eckstine]]; liaj ekskluzivaj sonregistraĵoj aperis nun kiel 10-colaj diskoj ĉe la eldxonejoj ''Mercury'' kaj [[Coral Records|Coral]]. Krom per sia laboro en ĵazorkestroj Jeffries ekde 1937 diskoniĝis kiel kanta vakero en aro da muzikaj [[vakera filmo|vakeraj filmoj]], en kiuj li kantis siajn proprajn vakermuzikajn komponaĵojn. Dum vojaĝo en Ohio iun vesperon li renkontis plorantan knabon. Kiam li volis konsoli lin, la knabo rakontis al li, ke liaj amikoj ne lasas lin ludi vakerrolanton [[Tom Mix]], ĉar ĉi tiu ne estas „negro“. Ĉi tiu travivaĵo drasta por Jeffries lin motivigis al tio, enkinejigi por la nigrula publiko nigrulan kino-vakeron laŭ la modelo de [[Gene Autry]]. Li organizis la financadon de la unua vakerofilmo kun nure nigrulaj aktoroj, „Harlem on the Prairie“, kaj transprenis finfine ankaŭ la ĉefrolon, ĉar neniu alia aktoro estis trovebla, kiu povas rajdi kaj kanti. Jeffries mem tamen estis lerninta rajdi jam infanaĝe sur la bieno de sia onklo en Ohio, kie li pasigis la feriojn. La filmo estis tiel sukcesa, ke sekvis entute kvar seriaĵoj, je kiuj Jeffries en la lastaj tri filmoj prezentis kiel „Herbert Jeffrey“. Al la blankula publiko Jeffries ĉi-role plejparte restis nekonata, nur per la revivigo de la vakermuziko ekde la malfruaj 1980-aj jaroj li eniris en la konscion de pli vasta publiko. Post kiam li longan tempon deturnis sin de la vakerfilma ĝenro, li surdiskigis en 1995, je la aĝo de 83 jaroj, por la intertempe ĉesigita diskeldonejo ''Warner Western'' albumon kun propraj kaj tradiciaj vakerfilmaj kantoj sub la titolo ''The Bronze Buckaroo (Rides Again)''. Kiel jam la filmoj ĝi distingiĝas parte klare de la tradicia vakerfilmo-muzika materialo, pro kio aparte ĵazentuziasmuloj ŝatas ĝin. <ref>Bogdanov, Vladimir; Woodstra, Chris; Erlewine, Stephen Thomas, ''All Music Guide to Jazz'', San-Francisko: Backbeat Bocks, 2002, p. 667. ISBN 9780879307172</ref> Jeffries mem atribuis grandan signifon al tio, ke li ne registrigis [[kontreo]]-albumon, sed sekvas la tradicion de la kantantaj vakeroj.<ref>Dempsey, Mary A., [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1546/is_n4_v12/ai_19666534/pg_1?tag=artBody;col1 The Bronze Buckaroo rides again; Herb Jeffries is still keepin' on - star of all-black cowboy movies] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050117120039/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1546/is_n4_v12/ai_19666534 |date=2005-01-17 }}</ref> == Distingoj == Por sia verkado en la filmindustrio Herb Jeffries ricevis stelon sur la [[trotuaro de famo en Holivudo]]. En la jaro 2004 li estis enprenita en la „Glorhalon de Vakerfilmaj Surscenigantoj“ en la Nacia Muzeo pri Vakera kaj Vakerfilma Heredaĵo je [[Oklahomaurbo]] en [[Oklahomo]]. == Filmaro == * 1937: ''Harlem on the Prairie'' * 1938: ''Two-Gun Man from Harlem'' * 1939: ''Harlem Rides the Range'' * 1939: ''The Bronze Buckaroo'' == Diskaro == '''Albumoj de la bandkantisto''' * Sidney Bechet: ''1940-1941'' ([[Classics]]) * Duke Ellington:''The Blanton Webster Band'' (RCA, 1940-42) * Earl Hines: ''1932-1934'' (Classics) '''Albumoj je propra nomo''' * ''Say It Isn't So'' ([[Bethlehem Records|Bethlehem]], 1957) * ''I've Got the World on a String'' ([[Discovery Records|Discovery]], 1989) == Duagrada literaturo == * [[James Lincoln Collier]]: ''Duke Ellington''. Berlino, Ullstein, 1998 * Bielefelder Katalog Jazz 2001 * [[Richard Cook]] kaj [[Brian Morton]]: The Penguin Guide To Jazz on CD'', 6-a eldono, Londono, Penguin, 2002 ISBN 0-14-017949-6.'' * [[Will Friedwald]]: ''Swinging Voices of America - Ein Kompendium großer Stimmen''. Hannibal, St. Andrä-Wördern, 1992. ISBN 3-85445-075-3 * Douglas B. Green, ''Singing in the Saddle: The History of the Singing Cowboy'', Nashville: Vanderbilt University Press, 2002, ISBN 0-8265-1412-X, S. 177 ff. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Portalo|muziko}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Jeffries, Herb}} [[Kategorio:Usonaj ĵazmuzikistoj]] [[Kategorio:Usonaj ĵazkantistoj‎]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj‎]] [[Kategorio:Viroj]] d54d2ppfqsynyrard1j4pc8rwtj1uly 0 410800 9456407 9074255 2026-08-18T20:32:52Z Sj1mor 12103 9456407 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Japanese chauffeur.jpg|eta|300ra|Japana ŝoforo]] '''Ŝoforo''' aŭ '''kondukisto''' <ref>'''kondukisto'''. Tiu, kiu metie kondukas veturilon. ☞ ''aŭtisto'', ''koĉero'', ''ŝoforo''.</ref> ĝenerale estas la profesia [[veturigisto]] de [[motorveturilo]]. Verŝajne la vorto venas de la [[franca]] verbo ''chauffer'', kiu signifas "varmigi". La unuaj [[aŭtomobilo]]j estis propulsataj per [[vaporo|vaporpovo]] kaj grava tasko de la unuaj veturantoj estis teni la [[vaporkaldrono]]n sub [[premo]] per aldonado de [[brulaĵo]]. Poste tiu termino, antaŭ ĉio, estas uzata por indiki profesian kondukiston de aŭtomobilo. Dum komenco de epoko de aŭtoj, ŝoforo devis respondeci ankaŭ pri la bona stato de mekaniko de la veturilo. Kutime nur viroj el plej altaj riĉaj tavoloj sociaj povis permesi al si la tenadon de aŭto, kiu inkludis ankaŭ dungon de ŝoforo. Jam antaŭ la [[Dua Mondmilito]], sed ĉefe poste, popularigo de aŭtoj kaj plialtigo de ties kosto kompare kun vivnivelo, permesis ankaŭ popularigon kaj disvastigon de la scioj pri ties funkciado; tiele multaj posedantoj de aŭtoj memŝoforis kaj ŝoforo jam ne estis metio, sed unu el multaj funkcioj de laboristoj (vendistoj, taksiistoj, policistoj ktp) aŭ de ĝenerala homo. Ankoraŭ nun por plej altaj sociaj tavoloj, ekzistas tia metio, kiel por gravaj politikistoj, famuloj, riĉuloj ktp. == Proverbo == Ekzistas [[proverbo]] pri ŝoforo en [[Esperanto]] * {{citaĵo|''Trinkinte [[likvoro]]n dungu ŝoforon.''}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=sxofor}} * [[Pasaĝero]] [[Kategorio:Trafiko]] [[Kategorio:Profesioj]] 1y2x1m83ji67dc7ojq64cq2jhptdfi5 0 445848 9456418 9406613 2026-08-18T20:37:50Z Sj1mor 12103 9456418 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="padding:0;" border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" width="1" ! align="right"| dB ! align="center" colspan="2"| Povuma rilatumo ! align="center" colspan="2"| Amplituda rilatumo |- | align="right"| 100 | align="right"| 10000000000|| | align="right"| 100000|| |- | align="right"| 90 | align="right"| 1000000000|| | align="right"| ≈31623|| |- | align="right"| 80 | align="right"| 100000000|| | align="right"| 10000|| |- | align="right"| 70 | align="right"| 10000000|| | align="right"| ≈3162|| |- | align="right"| 60 | align="right"| 1000000|| | align="right"| 1000|| |- | align="right"| 50 | align="right"| 100000|| | align="right"| ≈316||align="left"|,2 |- | align="right"| 40 | align="right"| 10000|| | align="right"| 100|| |- | align="right"| 30 | align="right"| 1000|| | align="right"| ≈31||align="left"|,62 |- | align="right"| 20 | align="right"| 100|| | align="right"| 10|| |- | align="right"| 18 | align="right"| ≈63||align="left"|,096 | align="right"| ≈7||align="left"|,943 (≈8) |- | align="right"| 14 | align="right"| ≈25||align="left"|,119 | align="right"| ≈5||align="left"|,012 (≈5) |- | align="right"| 12 | align="right"| ≈15||align="left"|,849 | align="right"| ≈3||align="left"|,981 (≈4) |- | align="right"| 10 | align="right"| 10|| | align="right"| ≈3||align="left"|,162 |- | align="right"| 9 | align="right"| ≈7||align="left"|,943 (≈8) | align="right"| ≈2||align="left"|,818 |- | align="right"| 7 | align="right"| ≈5||align="left"|,012 (≈5) | align="right"| ≈3||align="left"|,239 |- | align="right"| 6 | align="right"| ≈3||align="left"|,981 (≈4) | align="right"| ≈1||align="left"|,995 (≈2) |- | align="right"| 3 | align="right"| ≈1||align="left"|,995 (≈2) | align="right"| ≈1||align="left"|,413 |- | align="right"| 1 | align="right"| ≈1||align="left"|,259 | align="right"| ≈1||align="left"|,122 |- | align="right"| 0 | align="right"| 1|| | align="right"| 1|| |- | align="right"| -1 | align="right"| ≈0||align="left"|,7943 | align="right"| ≈0||align="left"|,8913 |- | align="right"| -3 | align="right"| ≈0||align="left"|,5012 (≈1/2) | align="right"| ≈0||align="left"|,7079 |- | align="right"| -6 | align="right"| ≈0||align="left"|,2512 (≈1/4) | align="right"| ≈0||align="left"|,5012 (≈1/2) |- | align="right"| -7 | align="right"| ≈0||align="left"|,1995 (≈1/5) | align="right"| ≈0||align="left"|,4467 |- | align="right"| -9 | align="right"| ≈0||align="left"|,1259 (≈1/8) | align="right"| ≈0||align="left"|,3548 |- | align="right"| -10 | align="right"| 0||align="left"|,1 | align="right"| ≈0||align="left"|,3162 |- | align="right"| -12 | align="right"| ≈0||align="left"|,0631 | align="right"| ≈0||align="left"|,2512 (≈1/4) |- | align="right"| -14 | align="right"| ≈0||align="left"|,03981 | align="right"| ≈0||align="left"|,1995 (≈1/5) |- | align="right"| -18 | align="right"| ≈0||align="left"|,01585 | align="right"| ≈0||align="left"|,1259 (≈1/8) |- | align="right"| -20 | align="right"| 0||align="left"|,01 | align="right"| 0||align="left"|,1 |- | align="right"| -30 | align="right"| 0||align="left"|,001 | align="right"| ≈0||align="left"|,03162 |- | align="right"| -40 | align="right"| 0||align="left"|,0001 | align="right"| 0||align="left"|,01 |- | align="right"| -50 | align="right"| 0||align="left"|,00001 | align="right"| ≈0||align="left"|,003162 |- | align="right"| -60 | align="right"| 0||align="left"|,000001 | align="right"| 0||align="left"|,001 |- | align="right"| -70 | align="right"| 0||align="left"|,0000001 | align="right"| ≈0||align="left"|,0003162 |- | align="right"| -80 | align="right"| 0||align="left"|,00000001 | align="right"| 0||align="left"|,0001 |- | align="right"| -90 | align="right"| 0||align="left"|,000000001 | align="right"| ≈0||align="left"|,00003162 |- | align="right" nowrap="nowrap"| -100 | align="right"| 0||align="left"|,0000000001 | align="right"| 0||align="left"|,00001 |- | colspan="5" style="padding:1ex;"| Ekzempla skalo montranta povumajn rilatumojn ''x'' kaj amplitudajn rilatumojn ''√x'' kaj dB kiu estas ekvivalento al ''10 log₁₀ x''. |} '''Decibelo''' ('''dB''') estas [[logaritmo|logaritma]] [[mezurunuo|unuo]] kiu indikas rilatumon de fizika kvanto (kutime [[povumo]] aŭ [[intenseco (fiziko)|intenseco]]) relative al precizigita aŭ enhavata referenca nivelo. Rilatumo en decibeloj estas dek fojoj de la logaritmo de bazo 10 de la rilatumo de du povumaj kvantoj. Decibelo estas unu dekono de '''[[belo (mezurunuo)|belo]]''', malofte uzata unuo nomita en honoro de [[Alexander Graham Bell]]. La decibelo estas uzata por larĝa diverseco de mezuroj en scienco kaj [[inĝenierarto|inĝenierado]], plej elstare en [[akustiko]], [[elektroniko]] kaj rega teorio ([[fermitcikla regilo|fermitcikla regado]]). En elektroniko, la [[amplifo]] de amplifiloj, [[malamplifo]] de signaloj, kaj [[signalo-al-brua rilatumo|signalo-al-bruaj rilatumoj]] estas ofte esprimataj en decibeloj. La decibelo havas plurajn avantaĝojn, kiel la ebleco oportune prezenti tre grandajn kaj tre malgrandajn nombrojn, kaj la ebleco anstataŭi multiplikon kaj dividon per adicio kaj subtraho. La decibela simbolo estas uzata kun sufikso kiu indikas kiu referenca kvanto aŭ [[frekvenca pezanta funkcio]] estas uzata. La difinoj de la decibelo kaj belo uzas logaritmojn de bazo 10. La [[nepero]], alternativa logaritma rilatuma unuo iam uzata, uzas la [[natura logaritmo|naturan logaritmon]] (de bazo ''[[e (matematiko)|e]]'').<ref name = "kkyy">[http://www.bipm.org/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf La Sistemo Internacia de Unuoj (SI)].</ref> == Difino == Decibelo (dB) estas unu dekon de belo (B), kio estas, ''1 B = 10 dB''. La belo prezentas rilatumon inter du povumaj kvantoj de 10:1, kaj rilatumo inter du kampaj kvantoj de √10:1. ''Kampa kvanto'' estas kvanto kiel [[elektra tensio]], [[kurento]], [[sona premo]], [[elektra kampa forteco]], [[rapido]], [[ŝarga denseco]], la kvadrato kies en linearaj sistemoj estas proporcia kun [[povumo]]. ''Povuma kvanto'' estas povumo aŭ kvanto rekte proporcia kun povumo, ekzemple, [[energia denseco]], [[akustika intenseco]], [[lumintenso]]. La termino ''radiko-povuma kvanto'' estas prezentita per la normo [[ISO/IEC 80000]]-1:2009 kiel sinonimo de ''kampa kvanto''. La termino ''kampa kvanto'' estas evitinda laŭ ĉi tiu normo. La kalkulo de la rilatumo en decibeloj varias depende de tio ĉu la kvanto estas povuma kvanto aŭ kampa kvanto. Du kvantoj de povumo malsamas per 1 decibelo se ili estas en la rilatumo de 10^0,1, kio estas proksimume 1,25892. Du kvantoj de povumo malsamas per ''L'' decibeloj se ili estas en rilatumo ''10^{0,1 L}''. Tiel por du valoroj ''P₁'' kaj ''P₂'' de iu povuma kvanto ''P'', ilia diferenco en decibeloj estas : ''L_P = 10 log₁₀ (P₁/P₂), dB'' Du kampaj kvantoj malsamas per 1 decibelo se ili estas en la rilatumo de √10^0,1=10^0,05, kio estas proksimume 1,12202. Du kampaj kvantoj malsamas per ''L'' decibeloj se ili estas en rilatumo ''√10^{0,1 L}=10^{0,05 L}''. Tiel por du valoroj ''V₁'' kaj ''V₂'' de iu kampa kvanto ''V'', ilia diferenco en decibeloj estas : ''L_V = 20 log₁₀ (V₁/V₂), dB'' Por kampaj kvantoj la belo estas difinita per la normo [[ISO/IEC 80000]]-3:2006 kiel ''(1/2) ln(10)'' [[nepero]]j (Np). Ĉar la decibelo estas unu dekono de belo, do ''1 dB = (1/20) ln(10) Np''. La sama normo difinas 1 Np kiel egala al 1. == Historio == La decibelo devenas de manieroj uzataj por kvantigi malpligrandiĝojn en aŭdaj niveloj en [[telefono|telefonaj]] cirkvitoj. Ĉi tiuj malpligrandiĝoj estis originale mezurataj en unuoj de ''mejloj de norma kablo'' (MSC), kie 1 MSC respektivas al la malprofito de povumo per 1 [[mejlo]] (1,609344 km) de longo de norma telefona kablo je frekvenco de 5000 [[radiano]]j dum sekundo (proksimume 795,8 Hz), kaj proksimume kongruas la plej malgrandan malamplifon detekteblan per la averaĝa aŭskultanto. Norma telefona kablo estis difinita kiel kablo havanta uniforme distribuitan [[rezistanco]]n de 88 [[omo]]j por cikla mejlo kaj uniforme distribuitan [[ŝunto (elektra)|ŝuntan]] [[kapacitanco]]n de 0,054 [[farado|mikrofaradoj]] por mejlo''. La ''tradonila unuo'' (TU) estis elpensita de inĝenieroj de la [[Bell Telephone Laboratories]] en la 1920-aj jaroj por anstataŭi la MSC. 1 TU estis difinita kiel dek fojoj la logaritmo de bazo 10 de la rilatumo de mezurita povumo al la referenca povuma nivelo. La difino estis oportune elektita tiel ke 1 TU proksimume egalis al 1 MSC (pli precize, 1.056 TU = 1 MSC). En 1928, Bell renomis la TU la decibelo. Kune kun la decibelo, ili difinis la ''[[belo (mezurunuo)|belo]]n'', la logaritmon de bazo 10 de la povuma rilatumo, en honoro de ilia fondinto kaj telekomunikada pioniro [[Alexander Graham Bell]]. La belo estas malofte uzata. En aprilo 2003, la [[Komitato Internacia pri Pezoj kaj Mezuroj]] konsideris kandidatigon de la decibelo por inkluzivo en la [[Sistemo Internacia de Unuoj]] (SI), sed decidis ne inkluzivi.<ref>[http://www.bipm.org/utils/common/pdf/CCU15.pdf Konsulta Komitato por Unuoj, Konferencaj minutoj], Sekcio 3</ref> Tamen, la decibelo estas agnoskita per aliaj internaciaj organizaĵoj kiel la [[Internacia Elektroteknika Komisiono]] (IEC).<ref>[http://webstore.iec.ch/webstore/webstore.nsf/artnum/028981 "Literaj simboloj por uzado en elektra teknologio - Parto 3: Logaritmaj kaj rilatantaj kvantoj, kaj iliaj unuoj"], ''IEC 60027-3 red. 3.0'', Internacia Elektroteknika Komisiono, 19-a Julio 2002.</ref> La IEC permesas uzon de la decibelo kun kampaj kvantoj kaj ankaŭ povumo kaj ĉi tio estas sekvite per multaj naciaj normaj korpoj, kiel [[NIST]], kiu pravigas uzon de la decibelo por elektraj tensiaj rilatumoj.<ref name=NIST>A. Thompson kaj B. N. Taylor, [http://www.physics.nist.gov/Pubs/SP811/sec08.html#8.7 "Komentoj pri Iuj Kvantoj kaj Iliaj Unuoj"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090514233119/http://www.physics.nist.gov/Pubs/SP811/sec08.html#8.7 |date=2009-05-14 }}, ''La Gvidilo de NIST pri la uzo de la Sistemo Internacia de Unuoj'', NIST, majo 1996.</ref> == Uzo == Ŝanĝo en povuma rilatumo per faktoro 10 estas 10 dB ŝanĝo. Ŝanĝo en pova rilatumo per faktoro 2 estas proksimume [[3dB-punkto|3 dB ŝanĝo]]. Pli precize, la faktoro estas 10^3/10, aŭ 1,9953, kio estas proksimume 0,24% malsama de precize 2. Simile, pligrandiĝo de 3 dB implicas pligrandiĝon en kampa kvanto per faktoro proksimume √2, aŭ proksimume 1,41. Pligrandiĝo de 6 dB respektivas al proksimume 4 fojoj de la povumo kaj 2 fojoj la kampa kvanto, pli precize la povuma rilatumo estas 10^6/10, kio estas proksimume 3,9811, kun relativa eraro de proksimume 0,5%. La uzo de la decibelo havas avantaĝojn: * La [[logaritmo|logaritma]] naturo de decibelo signifas ke tre granda limigo de rilatumoj povas esti prezentita per oportunaj nombroj, en simila maniero al la [[scienca skribmaniero]]. Ĉi tio permesas klare vedebligi grandajn ŝanĝojn de iu kvanto, kiel ekzemple en la [[logaritma amplituda kaj faza frekvenca karakterizo]]. * La entuta amplifo de plurkomponanta sistemo, kiel pluraj [[amplifilo]]j konektaj kiel eligo de unu al enenigo de la sekva, povas esti kalkulita per sumado de la decibelaj amplifoj de la apartaj komponantoj, anstataŭ multipliko de la amplifaj faktoroj, kio estas ĉar ''log(ABC) = log(A) + log(B) + log(C)''. Same estas pli malamplifo de [[malamplifilo]]j. * La homa percepto de la intenseco de sono aŭ lumo estas pli proksime proporcia kun la logaritmo de intenseco ol al la intenseco mem, por la [[leĝo de Weber-Fechner]], do tiel la dB skalo povas esti utila por priskribi perceptajn nivelojn aŭ nivelajn diferencojn. Se la cifereca valoro de la referenca nivelo estas eksplicite kaj akurate skribita, la decibela mezuro estas nomata kiel absoluta mezuro, en la senco ke la akurata valoro de la mezurita kvanto povas esti reakirita uzante la formulon. Se la cifereca valoro de la referenco ne estas skribita komencita, kiel en la dB amplifo de amplifilo, do la decibela mezuro estas pure relativa. === Akustiko === La decibelo estas kutime uzata en [[akustiko]] por kvantigi [[sono|sonajn]] nivelojn relative al la 0 dB referenco kiu estas difinita kiel [[sona premo|sona prema]] nivelo de 20 [[paskalo|mikropaskaloj]]. La referenca nivelo estas je la tipa sojlo de percepto de averaĝa homo kaj estas komunaj komparoj uzataj por ilustri malsamajn nivelojn de sona premo. Sona premo estas kampa kvanto, tiel la formulo uzata por kalkuli sonan preman nivelon estas de la kampa versio: : ''L_p = 20 log₁₀ (p/p_ref), dB'' : kie ''p_ref'' estas egala al la norma referenca sona prema nivelo de 20 mikropaskaloj. La homa orelo havas grandan [[dinamika limigo|dinamikan limigon]] en aŭda percepto. La rilatumo de la sona intenseco kiu kaŭzas konstantan damaĝon dum mallonga ekspono al la plej kvieta sono kiun la orelo povas aŭdi estas pli granda ol aŭ egala al 10¹².<ref>Nacia Instituto pri Surdeco kaj Aliaj Komunikaĵaj Afekcioj, [http://www.nidcd.nih.gov/health/hearing/noise.asp ''Bruo-Enkondukita Aŭdanta Malprofito''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160509092930/https://www.nidcd.nih.gov/health/hearing/noise.asp |date=2016-05-09 }} (Naciaj Institutoj de Sano, 2008).</ref> Tiel grandaj mezuraj limigoj estas oportune esprimataj en logaritmaj unuoj: la bazo-10 logaritmo de 10¹² estas 12, kio estas esprimita kiel aŭda nivelo de 120 dB. Pro tio ke la homa orelo estas ne egale delikata al ĉiuj sonaj frekvencoj, bruaj niveloj je maksimuma homa sentkapablo, kio estas inter 2 kaj 4 [[Herco|kHz]], estas faktorataj pli peze per [[frekvenco pezado]]. (Vidu ankaŭ en [[pova leĝo de Stevens]].) == Sufiksoj kaj referencaj niveloj == La decibela unuo povas ankaŭ esti kombinita kun sufikso por krei absolutan unuon. Ekzemple, ĝi povas esti kombinita kun "m" por "milivato" por produkti la "dBm". 0 dBm egalas al unu milivato, kaj 1 dBm estas je unu decibelo pli granda (proksimume 1,259 mW). La SI ne permesas alfikson difiniloj al unuoj, kiel sufikso aŭ prefikso, escepte de normaj [[dekoblaj kaj dekonaj unuoj]]. Pro tio, kvankam la decibelo estas akceptata por uzo flanke de [[SIaj unuoj]], la praktiko de alfiksado de sufikso al la baza dB unuo, kiel dBm, dBu, dBA, kaj tiel plu, estas ne akceptata.<ref>Thompson, A. kaj Taylor, B. N. ''La Gvidilo de NIST pri la uzo de la Sistemo Internacia de Unuoj (SI), Redakcio 2008'', 2-a printo (novembro de 2008), SP811 [http://physics.nist.gov/cuu/pdf/sp811.pdf]</ref> Tamen, ekster dokumentoj adherantaj al SIaj unuoj, la praktiko estas tre komuna. === Elektra tensio === Pro tio ke povumo estas proporcia al kvadrato de la elektra tensia amplitudo, kaj do [[elektra tensio]] estas kampa kvanto, ĉi tie estas uzata la faktoron 20 anstataŭ 10. [[Dosiero:Relationship between dBu and dBm.png|eta|300px|Skemo montranta la interrilaton inter dBu (la [[elektra tensia fonto]]) kaj dBm (la povumo disipata kiel [[varmo]] per la 600 Ω [[rezistilo]])]] '''dBV''' :dB(V_{[[kvadrata averaĝo]]}) – elektra tensio relativa al 1 volto, sendistinge de [[impedanco]].<ref name = "clqgmk">[http://designtools.analog.com/dt/dbconvert/dbconvert.html Analogaj Aparatoj: Virtuala Dizajna Centro: Interagaj Dizajnaj Iloj: Utilaĵoj: Kalkulilo de V_{kvadrata averaĝo} / dBm / dBu / dBV]</ref> '''dBu''' aŭ '''dBv''' :[[Kvadrata averaĝo|Kvadrata averaĝa]] elektra tensio relativa al ''√0,6 V ≈ 0,7746 V ≈ -2,218 dBV''.<ref name = "clqgmk"/> Originale ĝi estis dBv, kaj poste estis ŝanĝita al dBu por eviti konfuzon kun dBV.<ref>[http://stason.org/TULARC/entertainment/audio/pro/3-3-What-is-the-difference-between-dBv-dBu-dBV-dBm-dB.html Kio estas la diferenco inter dBv, dBu, dBV, dBm, dB SPL kaj simpla malnova dB?] – Aŭda Profesia Respondaro</ref> La "v" venas de "volto", dum "u" venas de "malŝarĝita". dBu povas esti uzata sendistinge de impedanco, sed estas derivita de 600 Ω ŝarĝo disipanta 0 dBm (1 mW). La referenca elektra tensio venas de la kalkulado ''V = √(600 Ω · 0,001 W)''. :En [[profesia aŭdo]], aparataro povas esti kalibrita al indiki "0" sur la mezurilo se signalo estas aplikita de amplitudo de 4 dBu. Konsumanta aparataro pli ofte uzas multe pli suban nominalan signalan nivelon de -10 dBV.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.deltamedia.com/resource/db_or_not_db.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-07-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130620064637/http://www.deltamedia.com/resource/db_or_not_db.html |arkivdato=2013-06-20 }}</ref> Pro tio, multaj aparatoj oferas duvariantan operacion kun malsamaj amplifoj por interoperacikapablaj kaŭzoj. Reŝaltilo aŭ adaptiĝo kiu kovras almenaŭ la limigon inter 4 dBu kaj -10 dBV estas komuna en profesia aparataro. '''dBmV''' :dB(mV_{[[kvadrata averaĝo]]}) - elektra tensio relativa al 1 milivolto trans 75 Ω. Larĝe uzata en [[kabla televido|kablaj televidaj]] retoj, kie la nominala forteco de sola TV signalo je la ricevila terminalo estas proksimume 0 dBmV. Kabla televido uzas 75 Ω samaksan kablon, do 0 dBmV respektivas al proksimume -78,75 dBW = -48,75 dBm, kio estas proksimume 13 nW. '''dBμV''' aŭ '''dBuV''' :dB(μV_{[[kvadrata averaĝo]]}) - elektra tensio relativa al 1 mikrovolto. Larĝe uzita en televido kaj en specifiloj de antenaj amplifiloj. 60 dBμV = 0 dBmV. === Akustiko === Verŝajne la plej komuna uzado de "decibeloj" en referenco al sona laŭteco estas dB SPL, [[sona prema nivelo]] referencita al la nominala sojlo de homo aŭda kapablo. La mezuroj de premo, kampa kvanto, uzas la faktoron 20, kaj la mezuroj de povumo (ekzemple dB SIL kaj dB SWL) uzas la faktoron 10. '''dB SPL''' :dB SPL ([[sona prema nivelo]]) - por sono en aero kaj aliaj gasoj, relativa al 20 [[paskalo|mikropaskaloj]] (μPa) = 2·10⁻⁵ Pa, proksimume la plej kvieta sono kiun homo povas aŭdi. Ĉi tiu estas proksimume la sono de moskito fluganta je 3 metroj for. Kvadrata averaĝa sona premo de unu paskalo estas proksimume 94 dB SPL. Por [[sono en akvo]] kaj aliaj likvaĵoj, referenca premo de 1 μPa estas uzata. '''dB SIL''' :dB [[sona intenseca nivelo]] - relativa al 10⁻¹² W/m², kiu estas proksimume la [[sojlo de homo aŭdo]] en aero. '''dB SWL''' :dB [[sona povuma nivelo]] - relativa al 10⁻¹² W. '''dB(A)''', '''dB(B)''', kaj '''dB(C)''' :Ĉi tiuj simboloj estas ofte uzataj por signifi la uzon de malsamaj [[pezanta filtrilo|pezantaj filtriloj]], uzataj por aproksimi la homan orelan [[instigo (psikologio)|respondon]] al sono, kvankam la mezuro estas ankoraŭ en dB (SPL). Ĉi tiuj mezuroj kutime signifas bruon kaj malutilajn efikojn sur homoj kaj animaloj, kaj estas en vasta uzo en la industrio kun en aferoj de rego de bruaj problemoj, reguloj kaj ĉirkaŭaĵaj normoj. Aliaj variadoj kiu povas esti estas dB_A aŭ [[A-pezado|dBA]]. Laŭ normoj de [[ANSI]], la preferata uzado estas skribi kiel ''L_A = x dB''. Tamen, la unuoj dBA kaj dB(A) estas ankoraŭ kutime uzitaj kiel stenografio por A-pezantaj mezuroj. Komparu kun dBc, uzata en telekomunikado. '''dB HL''' aŭ dB aŭdanta nivelo estas uzata en [[aŭdiogramo]]j kiel mezuro de aŭda malprofito. La referenca nivelo varias kun frekvenco laŭ [[minimuma aŭdebleca kurbo]] kiel difinita en normoj de ANSI kaj aliaj, tia ke la rezultanta aŭdiogramo montras dekliniĝon de tio kio estas konsiderata kiel normala aŭdkapablo. '''dB Q''' estas iam uzata por signifi pezitan bruan nivelon, kutime de la bruo pezado [[ITU-R 468]]. === Aŭda elektroniko === '''[[dBm]]''' :dB(mW) - povumo relativa al 1 [[milivato]]. En aŭdo kaj telefonio, dBm estas tipe referencita al 600 oma impedanco, dum en radia frekvenca laboro dBm estas tipe referencita al 50 oma impedanco. '''dBFS''' :dB([[plena skalo]]) - la [[amplitudo]] de signalo komparita kun la maksimuma kiun aparato povas prilabori antaŭ ol [[tondado (signal-prilaborado)|tondado]] okazas. Plena skalo povas esti difinita kiel la povuma nivelo de plena skala [[sinusa ondo]] aŭ alternative plena skala [[ortangula ondo]]. Signalo mezurita rilate al plena skala sinusa ondo estos je proksimume 3 dB pli malforta ol referencita al plena skala ortangula ondo, tial: 0 dBFS(ref=plenskala sinusa ondo) ≈ -3 dBFS(ref=plenskala ortangula ondo). '''dBTP''' :dB(vera kulmino) - [[kulmina amplitudo]] de signalo komparita kun la maksimuma kiun aparato povas prilabori antaŭ ol tondado okazas. En ciferecaj sistemoj, 0 dBTP devus esti egala la plej alta nivelo (nombro) kiun la [[procezilo]] povas prezenti. Mezurita valoro estas ĉiam negativa aŭ nulo, ĉar ĝi estas malpli ol aŭ egala al plena skalo. === Radaro === '''dBZ''' :dB(Z) - decibelo relativa al Z = 1 mm⁶ m⁻³:<ref>{{Cito | URL=http://www.srh.noaa.gov/jetstream/append/glossary_d.htm | Titolo=Glossary: D's - Glosaro: D | Eldonejo=National Weather Service - Nacia Vetera Servo | Alirdato=2013-04-25}}</ref> energio de reflekteco de vetero por radaro, rilatanta al la kvanto de elsendita povumo redonita al la radaro ricevilo. Valoroj pli supre de 15...20 dBZ kutime indikas falantan [[precipitaĵo]]n.<ref>{{Cito|URL=http://www.srh.noaa.gov/tsa/radar_faq.html |Titolo=Radar FAQ from WSI - Radara respondaro de WSI|Alirdato=2008-03-18 |Laboro= |ArkivoURL = http://web.archive.org/web/20080518035848/http://www.srh.noaa.gov/tsa/radar_faq.html |Arkivodato = 2008-05-18}}</ref> '''dBsm''' :dB(m²) - decibelo referencita al unu kvadrata metro): mezuro de la [[radara kruca sekcio]] de celo. La povumo reflektita per la celo estas proporcia kun ĝia radara kruca sekcio. Latenta aviadilo kaj insektoj havas negativajn radarajn krucajn sekciojn mezuritaj en dBsm, granda plata telero aŭ ne-latenta aviadilo havas la pozitivajn valorojn.<ref>{{Cito|URL=http://everything2.com/title/dBsm |Titolo=Definition at Everything2 - Difino je Everything2|Alirdato=2008-08-06 |Laboro= }}</ref> === Radia povo, energio, kaj kampa forteco === '''dBc''' :dBc - relativa al [[subtenanto]] (de ekzemple [[amplituda modulado]]) - en [[telekomunikado]], ĉi tio indikas la relativan nivelon de bruo aŭ flanka benda povumo, komparita kun povumo de la subtenanto. Komparu kun dBC, uzita en akustiko. '''dBJ''' :dB(J) - energio relativa al 1 [[ĵulo]]. 1 ĵulo = 1 vato dum sekundo = 1 vato por herco, do [[povuma spektra distribuo]] povas esti esprimata en dBJ. '''[[dBm]]''' :dB(mW) - povumo relativa al 1 [[milivato]]. Tradicie asociita kun la telefono kaj dissenda industrio por esprimi aŭda-povumajn nivelojn referencitajn al unu milivato de povumo, normale kun 600 oma ŝarĝo, kio estas elektra tensia nivelo de proksimume 0,775 voltoj. Ĉi tio estas ankoraŭ kutime uzata por esprimi aŭdajn nivelojn en profesia aŭda aparataro. En la radia kampo, dBm estas kutime referencita al 50 oma ŝarĝo, kun la rezulta referenca elektra tensio de proksimume 0,224 voltoj. '''dBμV/m''' aŭ '''dBuV/m''' :dB(μV/m) - [[elektra kampa forteco]] relativa al 1 [[volto|mikrovolto]] por [[metro]]. Ofte uzata por precizigi la signalan fortecon de [[televido]] je ricevanta situo (la signalo mezurita je la eligo de anteno estas specifata en dBμV). '''dBf''' :dB(fW) - povumo relativa al 1 femtovato, kio estas 10⁻¹⁵ [[vato (mezurunuo)|vatoj]]. '''dBW''' :dB(W) - povumo relativa al 1 [[vato (mezurunuo)|vato]]. '''dBk''' :dB(kW) - povumo relativa al 1 [[kilovato]]. === Antenaj mezuroj === '''dBi''' :dB(izotropa) - la antaŭena [[amplifo de anteno|amplifo]] de [[anteno]] komparita kun la hipoteza [[izotropa anteno]], kiu uniforme distribuas energion en ĉiujn direktojn. [[Lineara polarizo]] de la Em kampo estas alprenata se ne estas notite alie. '''dBd''' :dB(dupolusa) - la antaŭena amplifo de anteno komparita kun duono-onda [[dupolusa anteno]]. 0 dBd ≈ 2,15 dBi. '''dBiC''' :dB(izotropa cirkla) - la antaŭena amplifo de anteno komparita kun [[cirkla polarizo|cirkle polarizita]] izotropa anteno. Ne estas fiksita konvertiĝo inter dBiC kaj dBi, ĉar ĝi dependas de la ricevanta anteno kaj la kampa polarizo. '''dBq''' :dB(kvarononda) - la antaŭena amplifo de anteno komparita kun [[kvaronondolonga vipo]]. Malofte uzata, escepte de en iu merkatanta materialo. 0 dBq ≈ −0,85 dBi. '''dBsm''' :dB(m²) - decibelo relativa al unu kvadrata metro, mezuro de la [[antena efika areo]]. '''dBm⁻¹''' :dB(m⁻¹) - decibelo relativa al reciprokaĵo de metro: mezuro de la [[antena faktoro]]. === Aliaj mezuroj === '''dB-Hz''' :dB(Hz) - bendlarĝo relativa al 1 herco. Ekzemple, 20 dB-Hz respektivas al bendlarĝo de 100 Hz. Kutime uzata en kalkuloj de [[liga buĝeto]]. Ankaŭ uzita en [[subtenanto-al-bruo-denseca rilatumo]] (ne estu konfuzita kun [[subtenanto-al-brua rilatumo]], en dB). '''dBov''' aŭ '''dBO''' : dB([[troŝarĝo]]) - la [[amplitudo]] de signalo (kutime aŭda) komparita kun la maksimuma kiun aparato povas prilabori antaŭ ol [[tondado (signal-prilaborado)|tondado]] okazas. Simila al dBFS, sed ankaŭ aplikebla al analogaj sistemoj. '''dBr''' :dB(relativa) - simple relativa diferenco de alio, kiu estas farita montrebla en ĉirkaŭteksto. La diferenco de filtrila respondo al nominalaj niveloj, ekzemple. '''dBrn''' :dB pli supre de [[referenca bruo]]. Vidu ankaŭ dBrnC. '''dBrnC''' :'''dBrnC''' prezentas aŭdan nivelan mezuron, tipe en telefona cirkvito, relative al la [[cirkvita brua nivelo]], kun frekvenco-pezita mezuro de ĉi tiu nivelo per la norma C-mesaĝa pezanta filtrilo. La C-mesaĝa pezanta filtrilo estis precipe uzita en Nordameriko. La alia filtrilo estas uzata por ĉi tiu celo en internaciaj aferoj. '''dBK''' :'''dB(K)''' - decibeloj relativa al [[kelvino]]. Uzata por esprimi [[brua temperaturo|bruan temperaturon]]. '''dB/K''' :'''dB(K⁻¹)''' - decibeloj relativa al reciprokaĵo de kelvino - ne decibeloj por kelvino. Uzata por la ''[[G/T]]'' faktoro, [[figuro de merito]] uzata en [[satelitaj komunikaĵoj]], rilatiganta la [[amplifo de anteno|amplifon de anteno]] ''G'' al la [[ricevilo|ricevila]] sistema brua ekvivalenta temperaturo ''T''. == Frakcioj == Krom sufiksoj kaj referencaj niveloj kiel pli supre, decibeloj povas ankaŭ esti koncernataj en rilatumoj aŭ [[frakcio (matematiko)|frakcioj]]: "dB/m" signifas decibelojn por metro, "dB/mi" estas decibeloj por mejlo, kaj tiel plu. [[Malamplifo|Malamplifaj]] konstantoj estas kutime esprimataj en ĉi tiaj unuoj, en kampoj kiel [[optika fibro|optika kabla]] komunikado, [[radia disvastigo|radia disvastiga]] [[voja malprofito]], kaj tiel plu. Ĉi tiuj kvantoj devas esti manipulataj obeante la regulojn de [[dimensia analitiko]], ekzemple, 100-metra ero de fibro kun malprofito ''3,5 dB/km'' donas malprofiton ''3,5 dB/km · 0,1 km = 0,35 dB''. == Vidu ankaŭ == * [[Videbla magnitudo]] * [[Cendo (muziko)|Cendo]] en muziko * [[Egala-laŭteca konturo]] * [[Bruo]] * [[Skalo de Richter]] == Referenco == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=bel1.0odeci}} * [http://www.phys.unsw.edu.au/jw/dB.html] Kio estas decibelo? Kun sondosieroj kaj animacioj * [http://www.sengpielaudio.com/calculator-db-volt.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180830060155/http://www.sengpielaudio.com/calculator-db-volt.htm |date=2018-08-30 }} Konvertiĝo de dBu al voltoj, dBV al voltoj, kaj voltoj al dBu, kaj dBV * [http://www.sengpielaudio.com/calculator-soundlevel.htm] Konvertiĝo de sonaj nivelaj unuoj: dBSPL aŭ dBA al sona premo ''p'' kaj sona intenseco ''J'' * [http://www.sengpielaudio.com/calculator-volt.htm] Konvertiĝo de elektra tensio ''V'' al dB, dBu, dBV, kaj dBm * [http://www.osha.gov/pls/oshaweb/owadisp.show_document?p_table=STANDARDS&p_id=9735] Reguloj de OSHA pri okupa brua ekspono [[Kategorio:Mezurunuoj]] [[Kategorio:Akustiko]] fbfscdzz3xu3gok77sk46qyiii7afc3 0 448175 9456670 5286185 2026-08-19T11:18:48Z EmausBot 32202 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Meslibro]] 9456670 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Meslibro]] 60emonzxkee2283kjaqaur3b3xr29jx 0 448252 9456610 7652005 2026-08-19T08:06:46Z Sj1mor 12103 9456610 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''[[Julio|Gyula]] Kováts''' [djula kovAĉ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Kováts Gyula''' (malofte '''Kovács Gyula''') estis [[hungara]] [[botanikisto]], [[profesoro]], [[membro]] korespondanta de [[Hungara Scienca Akademio]] ([[1858]]). Gyula Kováts [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC07165/08538.htm] naskiĝis la {{daton|15|septembro}} [[1815]] en [[Buda]]. Li mortis la {{daton|22|junio}} [[1873]] en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Gyula Kováts frekventis [[gimnazio]]n en [[Transilvanio]], poste li ĉiam interrompis la lernadojn en [[universitato]]j de Pest, [[Kolozsvár]] kaj [[Vieno]]. En [[1847]] li edziĝis en Vieno. Tiutempe li okupiĝis pri la [[botaniko]]. Inter [[1851]]-[[1865]] li havis [[posteno]]n en [[Hungara Nacia Muzeo]], dume li ankaŭ instruis en universitato de Pest. Li estis grava kolektanto de la muzea kolektaĵo. Li kolektis preskaŭ ĉie en la tuta [[Hungara reĝlando]]. Li estis unu el la hungaraj [[pioniro]]j de [[paleobotaniko]]. == Verkaro (elekto) == * ''Egyetemes magyar encyclopaedia'' (Universala hungara enciklopedio) (400 artikoloj) * ''Új magyar füvészkönyv'' (Nova hungara botanika libro) (kune kun [[Sámuel Brassai]]) * ''Az ausztriai birodalom, különösen Magyarország és Erdély ritkább szárított növényei'' (Pli maloftaj sekigitaj kreskaĵoj de [[Habsburga Imperio]], precipe de Hungarlando kaj Transilvanio), (1844–1850) * ''Ungarns fossile Flora'' (1851–1860) == Memorigilo == Li malkovris en [[Aggtelek]] en [[1846]] blindan [[hirudo]]n havantan la baldaŭan nomon ''Typhlobdella kovatsii''. == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC07165/08538.htm biografio kun foto] * [http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/k/k12249.htm hungarlingva biografio (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero K kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kovats, Gyula}} [[Kategorio:Hungaraj botanikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj profesoroj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] [[Kategorio:Botanikistoj]] l78l4gra3rnedokoyp3d93esy4u2uia 0 448958 9456656 8743872 2026-08-19T10:53:22Z ThomasPusch 1869 9456656 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|regiono |kategorio=Regiono |lando = Okcidenta Saharo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = EH |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 5 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} [[Dosiero:Morocco_Protectorate.svg|eta|dekstre|240px|''Río de Oro'' situantas malsupre de tiu mapo de Nordokcidenta Afriko dum la hispana koloniigo.]] [[Dosiero:Western sahara landscape.jpg|eta|dekstre|240px|Senhoma tereno en la regiono Río de Oro, ĉe la urbo [[Gergerato]]]] '''Río de Oro''' ([[hispana|hispane]] por "[[Oro]]rivero", {{lang-ar|وادي الذهب|t=wādī-að-ðahab}}, ofte literumita kiel [[uedo]] Ed-Dahab kaj en Esperanto '''Orrivero''', '''Ororivero''' aŭ '''Ora rivero'''), estas, kun [[Sagia el Hamra]], unu el du teritorioj kiuj estis forminta la hispanan provincon [[Hispana Saharo]] posf 1969; ĝi estis origine konsiderata hispana kolonia posedaĵo fine de la 19a jarcento. Ties nomo ŝajne derivas el supozita [[rivero]] kiu fluus oriente okcidenten. Tiu rivero supozeble sekiĝis - [[uedo]], kiel la nomo indikas - aŭ malaperis subgrunde. Tamen, derive el ties iama nomo ''Rio do Ouro'' portugalaj maristoj aplikigis ĝin al la areo, kvankam oni trovis [[oro]] nek en la akvo de la mallarĝa golfo, probable miskomprenita kiel rivero, nek en ties najbareco. Okupante la sudan parton de la [[Okcidenta Saharo]], la teritorio kuŝas inter 26° norde kaj 21° 20' sude. La areo estas ĉirkaŭ 184,000&nbsp;km², kio estas proksimume du trionoj de la tuta teritorio. La iama provinca ĉefurbo fondita de la [[Hispanio|hispanaj]] [[koloniismo|koloniistoj]] estis ''Villa Cisneros'', kaj duma la maroka okupado iĝis [[Daĥlo]]. En 1975, dum Hispanio retiriĝis el la teritorio, Okcidenta Saharo estis dividita inter [[Maŭritanio]] kaj [[Maroko]], sed tiu divido estis malakceptita de la [[Fronto Polisario]]. La divida linio duonigis Río de Oro, el kio Maroko prenis la nordan parton plus Sagia el-Hamra, kaj Maŭritanio aligis la malsupran trionon de la [[kolonio]] kiel norda provinco nome Tiris al-Garbija (Okcidenta [[Tiris]]). Ties provinca ĉefurbo jam estis nomata Daĥla. Post katastrofa kvajara miltio kontraŭ la Polisario, Maŭritanio abandonis Tiris al-Garbija, kaj retiriĝis el Okcidenta Saharo, kaj lasis Maroko kaj la Polisario kiel unikaj roluloj en la konflikto, kiu ankoraŭ ne solviĝis; milithalto okazis ekde 1991.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC|titolo=Morocco Country Study Guide|aŭtoro=IBP USA|jaro=2006|eldoninto=Int'l Business Publications|ISBN=978-0-7397-1514-7|paĝoj=[http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA26 26–27]}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rio De Oro}} [[Kategorio:Geografio de Okcidenta Saharo]] [[Kategorio:Hispanaj kolonioj]] [[Kategorio:Hispana Saharo]] [[Kategorio:Okcidenta Saharo]] bd9c138keu1myuxzuz1yi9snszho8oo 9456658 9456656 2026-08-19T10:57:25Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Orrivero]] al [[Ororivero]]: vidu la diskutpaĝan noton 9456656 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|regiono |kategorio=Regiono |lando = Okcidenta Saharo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = EH |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 5 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} [[Dosiero:Morocco_Protectorate.svg|eta|dekstre|240px|''Río de Oro'' situantas malsupre de tiu mapo de Nordokcidenta Afriko dum la hispana koloniigo.]] [[Dosiero:Western sahara landscape.jpg|eta|dekstre|240px|Senhoma tereno en la regiono Río de Oro, ĉe la urbo [[Gergerato]]]] '''Río de Oro''' ([[hispana|hispane]] por "[[Oro]]rivero", {{lang-ar|وادي الذهب|t=wādī-að-ðahab}}, ofte literumita kiel [[uedo]] Ed-Dahab kaj en Esperanto '''Orrivero''', '''Ororivero''' aŭ '''Ora rivero'''), estas, kun [[Sagia el Hamra]], unu el du teritorioj kiuj estis forminta la hispanan provincon [[Hispana Saharo]] posf 1969; ĝi estis origine konsiderata hispana kolonia posedaĵo fine de la 19a jarcento. Ties nomo ŝajne derivas el supozita [[rivero]] kiu fluus oriente okcidenten. Tiu rivero supozeble sekiĝis - [[uedo]], kiel la nomo indikas - aŭ malaperis subgrunde. Tamen, derive el ties iama nomo ''Rio do Ouro'' portugalaj maristoj aplikigis ĝin al la areo, kvankam oni trovis [[oro]] nek en la akvo de la mallarĝa golfo, probable miskomprenita kiel rivero, nek en ties najbareco. Okupante la sudan parton de la [[Okcidenta Saharo]], la teritorio kuŝas inter 26° norde kaj 21° 20' sude. La areo estas ĉirkaŭ 184,000&nbsp;km², kio estas proksimume du trionoj de la tuta teritorio. La iama provinca ĉefurbo fondita de la [[Hispanio|hispanaj]] [[koloniismo|koloniistoj]] estis ''Villa Cisneros'', kaj duma la maroka okupado iĝis [[Daĥlo]]. En 1975, dum Hispanio retiriĝis el la teritorio, Okcidenta Saharo estis dividita inter [[Maŭritanio]] kaj [[Maroko]], sed tiu divido estis malakceptita de la [[Fronto Polisario]]. La divida linio duonigis Río de Oro, el kio Maroko prenis la nordan parton plus Sagia el-Hamra, kaj Maŭritanio aligis la malsupran trionon de la [[kolonio]] kiel norda provinco nome Tiris al-Garbija (Okcidenta [[Tiris]]). Ties provinca ĉefurbo jam estis nomata Daĥla. Post katastrofa kvajara miltio kontraŭ la Polisario, Maŭritanio abandonis Tiris al-Garbija, kaj retiriĝis el Okcidenta Saharo, kaj lasis Maroko kaj la Polisario kiel unikaj roluloj en la konflikto, kiu ankoraŭ ne solviĝis; milithalto okazis ekde 1991.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC|titolo=Morocco Country Study Guide|aŭtoro=IBP USA|jaro=2006|eldoninto=Int'l Business Publications|ISBN=978-0-7397-1514-7|paĝoj=[http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA26 26–27]}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rio De Oro}} [[Kategorio:Geografio de Okcidenta Saharo]] [[Kategorio:Hispanaj kolonioj]] [[Kategorio:Hispana Saharo]] [[Kategorio:Okcidenta Saharo]] bd9c138keu1myuxzuz1yi9snszho8oo 9456664 9456658 2026-08-19T11:05:15Z ThomasPusch 1869 9456664 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|regiono |kategorio=Regiono |lando = Okcidenta Saharo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = EH |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 5 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} [[Dosiero:Morocco_Protectorate.svg|eta|dekstre|240px|''Río de Oro'' situantas malsupre de tiu mapo de Nordokcidenta Afriko dum la hispana koloniigo.]] [[Dosiero:Western sahara landscape.jpg|eta|dekstre|240px|Senhoma tereno en la regiono Río de Oro, ĉe la urbo [[Gergerato]]]] '''Río de Oro''' ([[hispana|hispane]] por "[[Oro]]rivero", {{lang-ar|وادي الذهب|t=wādī-að-ðahab}}, ofte literumita kiel [[uedo]] Ed-Dahab kaj en Esperanto '''Ororivero''' aŭ '''Ora rivero'''), estas, kun [[Sagia el Hamra]], unu el du teritorioj kiuj estis forminta la hispanan provincon [[Hispana Saharo]] posf 1969; ĝi estis origine konsiderata hispana kolonia posedaĵo fine de la 19a jarcento. Ties nomo ŝajne derivas el supozita [[rivero]] kiu fluus oriente okcidenten. Tiu rivero supozeble sekiĝis - [[uedo]], kiel la nomo indikas - aŭ malaperis subgrunde. Tamen, derive el ties iama nomo ''Rio do Ouro'' portugalaj maristoj aplikigis ĝin al la areo, kvankam oni trovis [[oro]] nek en la akvo de la mallarĝa golfo, probable miskomprenita kiel rivero, nek en ties najbareco. Okupante la sudan parton de la [[Okcidenta Saharo]], la teritorio kuŝas inter 26° norde kaj 21° 20' sude. La areo estas ĉirkaŭ 184,000&nbsp;km², kio estas proksimume du trionoj de la tuta teritorio. La iama provinca ĉefurbo fondita de la [[Hispanio|hispanaj]] [[koloniismo|koloniistoj]] estis ''Villa Cisneros'', kaj duma la maroka okupado iĝis [[Daĥlo]]. En 1975, dum Hispanio retiriĝis el la teritorio, Okcidenta Saharo estis dividita inter [[Maŭritanio]] kaj [[Maroko]], sed tiu divido estis malakceptita de la [[Fronto Polisario]]. La divida linio duonigis Río de Oro, el kio Maroko prenis la nordan parton plus Sagia el-Hamra, kaj Maŭritanio aligis la malsupran trionon de la [[kolonio]] kiel norda provinco nome Tiris al-Garbija (Okcidenta [[Tiris]]). Ties provinca ĉefurbo jam estis nomata Daĥla. Post katastrofa kvajara miltio kontraŭ la Polisario, Maŭritanio abandonis Tiris al-Garbija, kaj retiriĝis el Okcidenta Saharo, kaj lasis Maroko kaj la Polisario kiel unikaj roluloj en la konflikto, kiu ankoraŭ ne solviĝis; milithalto okazis ekde 1991.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC|titolo=Morocco Country Study Guide|aŭtoro=IBP USA|jaro=2006|eldoninto=Int'l Business Publications|ISBN=978-0-7397-1514-7|paĝoj=[http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA26 26–27]}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rio De Oro}} [[Kategorio:Geografio de Okcidenta Saharo]] [[Kategorio:Hispanaj kolonioj]] [[Kategorio:Hispana Saharo]] [[Kategorio:Okcidenta Saharo]] gcdhk4i54i7lmwc4go0phu0josnync7 9456685 9456664 2026-08-19T11:53:49Z ThomasPusch 1869 9456685 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|regiono |kategorio=Regiono |lando = Okcidenta Saharo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = EH |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 5 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} [[Dosiero:Morocco_Protectorate.svg|eta|dekstre|240px|''Río de Oro'' situantas malsupre de tiu mapo de Nordokcidenta Afriko dum la hispana koloniigo.]] [[Dosiero:Western sahara landscape.jpg|eta|dekstre|240px|Senhoma tereno en la regiono Río de Oro, ĉe la urbo [[Gergerato]]]] '''Río de Oro''' ([[hispana|hispane]] por "[[Oro]]rivero", {{lang-ar|وادي الذهب|t=wādī-að-ðahab}}, ofte literumita kiel [[uedo]] Ed-Dahab respektive [[Uedo]] Dahabo, kaj en Esperanto tradicie laŭ la antaŭa kolonia nomo '''Ororivero''' aŭ '''Ora rivero'''), estas, kun [[Sagia el Hamra]], unu el du teritorioj kiuj estis forminta la hispanan provincon [[Hispana Saharo]] posf 1969; ĝi estis origine konsiderata hispana kolonia posedaĵo fine de la 19a jarcento. Ties nomo ŝajne derivas el supozita [[rivero]] kiu fluus oriente okcidenten. Tiu rivero supozeble sekiĝis - [[uedo]], kiel la nomo indikas - aŭ malaperis subgrunde. Tamen, derive el ties iama nomo ''Rio do Ouro'' portugalaj maristoj aplikigis ĝin al la areo, kvankam oni trovis [[oro]] nek en la akvo de la mallarĝa golfo, probable miskomprenita kiel rivero, nek en ties najbareco. Okupante la sudan parton de la [[Okcidenta Saharo]], la teritorio kuŝas inter 26° norde kaj 21° 20' sude. La areo estas ĉirkaŭ 184,000&nbsp;km², kio estas proksimume du trionoj de la tuta teritorio. La iama provinca ĉefurbo fondita de la [[Hispanio|hispanaj]] [[koloniismo|koloniistoj]] estis ''Villa Cisneros'', kaj duma la maroka okupado iĝis [[Daĥlo]]. En 1975, dum Hispanio retiriĝis el la teritorio, Okcidenta Saharo estis dividita inter [[Maŭritanio]] kaj [[Maroko]], sed tiu divido estis malakceptita de la [[Fronto Polisario]]. La divida linio duonigis Río de Oro, el kio Maroko prenis la nordan parton plus Sagia el-Hamra, kaj Maŭritanio aligis la malsupran trionon de la [[kolonio]] kiel norda provinco nome Tiris al-Garbija (Okcidenta [[Tiris]]). Ties provinca ĉefurbo jam estis nomata Daĥla. Post katastrofa kvajara miltio kontraŭ la Polisario, Maŭritanio abandonis Tiris al-Garbija, kaj retiriĝis el Okcidenta Saharo, kaj lasis Maroko kaj la Polisario kiel unikaj roluloj en la konflikto, kiu ankoraŭ ne solviĝis; milithalto okazis ekde 1991.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC|titolo=Morocco Country Study Guide|aŭtoro=IBP USA|jaro=2006|eldoninto=Int'l Business Publications|ISBN=978-0-7397-1514-7|paĝoj=[http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA26 26–27]}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rio De Oro}} [[Kategorio:Geografio de Okcidenta Saharo]] [[Kategorio:Hispanaj kolonioj]] [[Kategorio:Hispana Saharo]] [[Kategorio:Okcidenta Saharo]] llsiym953vtdydeot1u22cd0aph1s0q 0 452494 9456593 9303225 2026-08-19T07:54:48Z Sj1mor 12103 9456593 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} La '''''Apostola Tradicio''''' estas manlonga antikva kristana verko en kiu oni referencas al kompendio de principoj, reguloj kaj instruaĵoj temantaj pri eklezieca ordinigo, praktikoj, [[Liturgio|liturgiaĵoj]] kaj komunuma vivo, kiuj reprezentas la strukturon kaj la formon per kiuj la antikva [[eklezio]] realigis, fakte kaj konkrete: la “instrukciaron” (latine: traditio) de la [[Apostolo]]j, por la bono kaj edifo de ĉiuj kredantoj. Tradicie datita ĉirkaŭ la [[215]] kaj atribuita al [[Hipolito|Hipolito el Romo]] ([[170]]?-[[235]]?), estas nun konsiderata ĉe studuloj agregaĵo de materio devenanta el diversaj fontoj, tre probable origininta en diversaj geografiaj regionoj kaj probable en diversaj historiaj epokoj, eble datebla ekde la duono de la [[2-a jarcento|2-a jarcento ĝis la 4-a]]; tamen neniu de la tekstaj atestaĵoj povas estis kun certeco lokigita antaŭ la 4-a jarcento.<ref> Angla testo el Katolika Enciklopedio: “(EN) «An aggregation of material from different sources, quite possibly arising from different geographical regions and probably from different historical periods , from perhaps as early as the mid-second century to as late as the mid-fourth, since none of the textual witnesses of it can be dated with any certainty before the last quarter of that century ». (Paul F. Bradshaw; Maxwell E.Johnson; L. Edward Phillips, ''The Apostolic Tradition: A Commentary'', p. 14.: Andrea Nicolotti) </ref> [[Dosiero:Statues of Saint Hippolytus.jpg|altdekstre=1.2|eta|Antikva roma skulptaĵo, malkovrita en [[1551]] kaj imagita portreto de Hipolito el Romo kiu plikrdindigis la atribuadon al li de la Apostolan Tradicion.]] Fakte la origina greka teksto estas konata nur per maloftaj fragmentoj tiel ke la ''textus receptus'' “akceptita teksto) estas la rezulto de kolekto de partaj atestaĵoj inter kiuj latina versio, konstituata de [[palimpsesto]] de la [[Kodekso Verona|''Codex veronensis'']] (LV 53) de la kapitula biblioteko de Verono, kiu konservas ekzempleron de la [[8-a jarcento]] de la tria libro de la ''Sententiae'' de [[Isidoro de Sevilo]]. Tamen, en [[1999]]<ref>Vidu: A. Bausi, cit., 2006, p. 43, nota 1</ref>, estis trovita etiopalingva versio kopiita el manuskripto de la [[14-a jarcento]] siavice tradukita el greka teksto de egipta kanona-liturgia kolekto referencanta al la [[Patriarko de Aleksandrio|Patriarkejo de Aleksandrio]], dirita [[kolekto aksumita]] kaj datebla je la fino de la [[5-a jarcento]]. Tiu nova kodekso transdonas version proksiman al tiu latina kaj akreditas la hipotezon de greka arketipo. Sen ignori la tezon de la agregaĵo, la lasta malkovrita etiopa dokumento helpas la subtenantojn de la tezo pri la ekzisto de aŭtenta kanona-liturgio kodekso. == Enhavoj == La verko povas esti dividita tiel: * prologo (unua ĉapitro) * tri apartaj sekcioj: ** la unua pritraktas pri la ordinado de episkopoj kaj eŭkaristio kaj pri konfeso de la kredo. ** la tria pri la Komunio, fasto... krucsigno. == Notoj == {{Referencoj}} {{Tradukita|lingvo=en |artikolo=Apostolic Tradition |revizio=560658601 }} == Vidu ankaŭ == * [[Sankta Tradicio]] * [[Apostola posteuleco]] == Bibliografio == * [http://www.ts.mu.edu/readers/content/pdf/64/64.3/64.3.3.pdf John F. Baldovin, ''Hippolytus and the Apostolic Tradition: Recent Research and Commentary'', "Theological Studies", Vol. 634, 2003, pagg. 520-542] * [http://www.academia.edu/1151390/La_Collezione_aksumita_canonico-liturgica Alessandro Bausi, ''La Collezione aksumita canonico-liturgica'', Adamantius, n°12, 2006, pagg. 43-70] * [http://www.academia.edu/1151071/The_so-called_Traditio_apostolica_preliminary_observations_on_the_new_Ethiopic_evidence Id., ''The "so-called Traditio Apostolica": Preliminary Observations on the New Ethiopic Evidence'', in : Heike Grieser; Andreas Merkt (Hrsg.), ''Volksglaube im antiken Christentum'' (Prof. Dr. Theofried Baumeister OFM zur Emeritierung), Darmstadt, WBG (Wissenschaftliche Buchgesellschaft), 2009, pp. 291-321] * [http://www.academia.edu/1213824/La_nuova_versione_etiopica_della_Traditio_apostolica_edizione_e_traduzione_preliminare Id., ''La nuova versione etiopica della Traditio apostolica: edizione e traduzione preliminare'', in: Paola Buzi, Alberto Camplani (eds.), ''Christianity in Egypt: Literary Production and Intellectual Trends. Studies in Honor of Tito Orlandi'', Roma, Institutum Patristicum Augustinianum, 2011, pagg.19-69] * [http://fr.scribd.com/doc/118380871/Apostolic-Tradition Paul F. Bradshaw; Maxwell E. Johnson; L. Edward Phillips, ''The Apostolic Tradition: A Commentary'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Minneapolis, Augsburg Fortress, 2002 ISBN 0800660463 * Jean-Michel Hanssens, ''La liturgie d'Hippolyte : ses documents, son titulaire, ses origines et son caractère'', Roma, Pontificium Institutum Orientalium Studiorum, 1959 * Id., ''La liturgie d'Hippolyte : documents et études'', Roma, Libreria editrice dell'Università Gregoriana, 1970 * [http://unito.academia.edu/AndreaNicolotti/Papers/566439/Che_cose_la_Traditio_apostolica_di_Ippolito_In_margine_ad_una_recente_pubblicazione_in_Rivista_di_Storia_del_Cristianesimo_II_1_2005_pp._219-237 Andrea Nicolotti, ''Che cos'è la Traditio Apostolica? In margine ad una recente pubblicazione'', «Rivista di Storia del Cristianesimo», II/1 (2005), pp. 219-237] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.christianismus.it/index.php] Retejo por studoj pri kristanismo zorgita de Andrea Nicolotti {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kristana literaturo]] [[Kategorio:Kristana antikva literaturo]] cd8srxyi7q08zwaxp2zegkbqs4im7rc 0 453240 9456332 6778558 2026-08-18T19:39:50Z Sj1mor 12103 9456332 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Open black Kiwi.JPG|eta|dekstra|Malfermita ladskatolo de ciraĵo montrante la supran malfermilon.]] '''Ciraĵo''' (aŭ '''ŝuciraĵo'''), estas vakseca pasto, kremo aŭ likvido uzata por poluri, briligi kaj purigi [[ledo|ledajn]] [[ŝuo]]jn aŭ [[boto]]jn por pludaŭrigi la vivon de [[piedvesto]], kaj restaŭri, pluteni kaj plibonigi ties aspekton. Variaj substancoj estis uzitaj kiel ciraĵoj dum centoj da jaroj, starte el naturaj substancoj kiaj [[vakso]] kaj [[sebo]]. Modernaj ŝuciraĵaj formuloj estis enkondukitaj komence de la 20a jarcento kaj multaj el tiuj originaj formuloj estas ankoraŭ uzataj nune. Aktuale, ŝuciraĵoj estas kutime faritaj el mikso de naturaj kaj sintezaj materialoj. {{Projektoj}} [[Kategorio:Ciro]] [[Kategorio:Ŝuindustrio]] gldo9y83knodn0q3cdo4ie04m4pwo0m 0 456056 9456616 9286391 2026-08-19T08:09:20Z Sj1mor 12103 9456616 wikitext text/x-wiki <small>Precipua fonto [http://en.wikipedia.org/wiki/Codex_Montfortianus]</small> {{Informkesto libro}} {| style="border:2px solid #E3B707; background: #FFFCEF; margin:0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse; float:right;clear:right; width:300px; text-align:left; font-size:95%;" border="1" cellpadding="2" |- |colspan="2" style="background: #F3E299; font-size:120%" align="center" |GREKAJ MANUSKRIPTOJ DE LA NOVA TESTAMENTO |- |colspan="2" align="center"|''“Codex Monfortianus aŭ minusklo 61”'' |- |nomo = '''Monfortianus''' el unu el la sinsekvaj posedantoj, Thomas Montfort |- |Enhavo = '''Nova Testamento''' |- |formo = '''Minuskla''' |- | nombro = '''61''' |- | kategorio = '''V''' |- |stilo = '''bizanca tipo''' |- |dato de malkovro = '''1520''' ĉirkaŭ |- |konservata = ĉe '''[[Trinity College (Dublino)|Trinity College]], [[Dublino]]''' |- |apartaĵo = '''la pli antikva greka kodekso kun la [[alineo Johana]]''' |} [[Dosiero:Codex Montfortianus (Comma).jpg|eta| Codex Monfortianus. Paĝo de la minuskla greka teksto de la [[Nova Testamento]].]] '''Codex Montfortianus''' aŭ ''Kodekso Monfortiano '' aŭ ''Minusklo 61'' ĉar katalogita per '''61''' en la listo de [[Bibliaj manuskriptoj]] aranĝita de [[Caspar René Gregory]]; δ 603 laŭ la listiga sistemo de [[Von Soden]].<ref> Scrivener, Frederick Henry Ambrose; Edward Miller (1894). A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament 1 (4 ed.). London: George Bell & Sons. p. 200.</ref> == Priskribo == Tiu kodekso enhavas la tutan grekan [[Nova Testamento|Novan Testamenton]]. La teksto estas skribita en unika kolumno de 21 linioj po paĝo sur 455 paperfoflioj en dimensio (15×8,12 cm).<ref>K. Aland, M. Welte, B. Köster, K. Junack, ''Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neues Testaments'', [[Walter de Gruyter]], Berlin, New York 1994, p. 50. </ref> La teksto estas dividita laŭĉapitre, kies nombro estas signita margene kun ilia titoloj en la supera folia parto. Videblas ankaŭ alia divido, tiu referencantaj al la [[Eŭsebiaj kanonoj]], nome la divido de la evangeliaj tekstoj laŭ la praa metodo antaŭa al la modernaj metodoj.<ref>Gregory.</ref> Ordo de la libroj: Evangelioj, Paŭlaj Epistoloj, Agoj, Katolikaj Leteroj (Jakobo, Judaso, 1-2 Patro, 1-2-3 Johano) kaj Apokalipso de Johano. <ref> Gregory.</ref> Tiu ordo de la Katolikaj (Ĝeneralaj) Leteranoj estas tiu de la [[Minuskulo 326]]. == Teksto == [[Dosiero:Cod. Montfortianus p 7 v Mt 1.jpg|eta|]] La greka teksto de la Evangelioj de de la Agoj de tiu kodekso estas ekzemplero reprezenta de la [[Teksta bizanca tipo]] kaj [[Kurt Aland|Aland]] ĝin lokigas en la [[Kategorioj de la manuskriptoj de la Nova Testamento|kategorio V]]. En la Paŭlaj kaj en la Katolikaj Leteroj la tekstoj estas niksitaj.<ref> Bart D. Ehrman, The Orthodox Corruption of Scripture, Oxford University Press, Oxford 1993, p. 60.</ref> En la [[Apokalipso]] de Johano, la teksto laŭiras la bizancan tipon sed kun nombraj tekstaj variantoj en strikta similo kun la [[Codex Vaticanus 2066]] (Uncialo 046) kaj kun la [[Minusklo 69]].<ref> [[Bruce M. Metzger]], [[Bart D. Ehrman]], ''The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration'', (Oxford University Press, 2005), p. 86. </ref> En la Evangelioj la teksto similas al tiuj de la [[Minusklo 56|Minuskloj 56 kaj 58.]]. En la [[1-a epistolo de Johano]] 5, 6-7-8 troviĝas la teksta varianto '''δι' ὕδατος καὶ αἵματος καὶ πνεύματος ἁγίου''' (''6 Ĉi tiu estas la veninto per akvo kaj sango, Jesuo Kristo; ne sole en la akvo, sed en la akvo kaj en la sango. Kaj la Spirito estas la atestanto, ĉar la Spirito estas la vero. 7 Ĉar tri estas la atestantoj: 8 la Spirito, kaj la akvo, kaj la sango; kaj la tri en unu konsentas.'') kiel ankaŭ en la manuskriptoj: [[Minusklo 39|39]], [[Minusklo 326]], [[Minusklo 1837]].<ref>UBS3, p. 823. Sed diversaj modernaj tradukoj modifas diversmaniere. </ref> Por la variantoj de tiu pasaĵo oni vidu: [[Textual variants in the New Testament#First Epistle of John|Textual variants in the First Epistle of John]]. [[Bart D. Ehrman]] identified this reading as Orthodox corrupt reading; [[Bart D. Ehrman]], ''The Orthodox Corruption of Scripture'', [[Oxford University Press]], Oxford 1993, p. 60. == Historio == La unua konata posedanto de la Codex Morfotianus estis Froy, franciskano fratulo, poste estis William Chark (1582), poste Thomas Montfort, el kiu ricevis la nunan nomon Montortianus; fine pri ĝi interesiĝis poligloto episkopo [[Brian Walton]] kiu ĝin gastigis ĉe [[Kolegio Triunuo|Trinity College]] (Ms, 30) en [[Dublino]].<ref> [[Samuel Prideaŭ Tregelles|S. P. Tregelles]], "An Introduction to the Critical study and Knowledge of the Holy Scriptures", London 1856, p. 213-14. </ref> Apartaĵo de tiu kodekso estas ke en ĝi prezentiĝas kiel la unua greka manuskripto kiu entenas la [[Alineo Johana| Alineon Johanan]] (Comma Johanneum) de la [[1-a epistolo de Johano]] 5,7-8. Tiu pasaĵo, laŭ kritikistoj, estis kopiita de dekjarcenta manuskripto de la [[Lincoln College]] de [[Oksfordo]], kiu tamen origine ĝin ĉar ĝia origino naskiĝis en la latina lingvo.<ref>Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman, ''The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration'', (Oxford University Press, 2005), p. 88, 147. </ref> De tiu dokumento profitis [[Erasmo de Roterdamo]] por kompili la trian grekan eldonon de sia ''Novum Instrumentum omne'' (Tuta Nova Testamento) (1522). <ref>Kie li legis, rimarkigas studuloj, pro tro da hasteco, '''εμαις por εν αις''' en Apokalipso 2,13.</ref><ref> Scrivener, Frederick Henry Ambrose; Edward Miller (1894). A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament 1 (4 ed.). London: George Bell & Sons. p. 200. </ref> == Vidu ankaŭ == * [[Listo de la minusklaj manuskriptoj de la Nova Testamento]] * [[Textus Receptus]] * [[Historio de la teksto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Dobbin, Orlando T. (1854). The Codex Montfortianus: A Collation of this Celebrated Ms. in the Library of Trinity College, Dublin, Throughout the Gospels and Acts, with the Greek Text of Wetstein, and with Certain Mss. in the University of Oxford. London: Samuel Bagster and Sons * T.K. Abbott, [https://archive.org/stream/hermathena05irelgoog#page/n224/mode/2up ''Note on the Codex Montfortianus', "Hermathena", volume XVII, 1891, p. 203]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.skypoint.com/members/waltzmn/Manuscripts1-500.html#m61 Codex Montfortianus] ĉe the ''Encyclopedia of Textual Criticism'' * [http://www.1john57.com/horne.htm Johannum Comma Archives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131018015655/http://www.1john57.com/horne.htm |date=2013-10-18 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nova Testamento]] [[Kategorio:Minusklaj manuskriptoj de la Nova Testamento]] [[Kategorio:Minusklaj grekaj manuskriptoj de la Nova Testamento]] 8kkvpku90ox0s5c7ek3zxgi0fevchhl 0 456162 9456277 8846029 2026-08-18T16:53:35Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456277 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''[[Julio|Gyula]] Pauler''' [djula], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Pauler Gyula''' estis [[hungara]] [[juristo]], [[advokato]], [[arkivisto]], [[historiisto]], [[membro]] ordinara de [[Hungara Scienca Akademio]] ([[1877]]). Lia [[patro]] estis [[Tivadar Pauler]], lia [[filo]] estis [[Ákos Pauler]]. Gyula Pauler [http://mnl.gov.hu/kozadat/tevekenyseg_mukodes/intezmenytortenet/foigazgatok/pauler_gyula.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131024033433/http://mnl.gov.hu/kozadat/tevekenyseg_mukodes/intezmenytortenet/foigazgatok/pauler_gyula.html |date=2013-10-24 }} naskiĝis la {{daton|11|majo}} [[1841]] en [[Zagrebo]]. Li mortis la {{daton|8|julio}} [[1903]] en [[Badacsonytomaj]]. == Biografio == Gyula Pauler frekventis mez[[lernejo]]n kaj [[universitato]]n en [[Pest (urbo)]]. Post la [[diplomo]] en [[1863]] li laboris kiel [[advokato]]. Intertempe li edziĝis. En [[1874]] li ricevis [[posteno]]n en la [[Hungara Tutlanda Arkivo|Tutlanda Arkivejo]], li komence studvojaĝis al arkivejoj de [[Vieno]], [[Munkeno]], [[Parizo]], [[Berlino]], [[Dresdeno]], [[Hago]]. Post laborado de Gyula Pauler la arkivejo riĉiĝis kaj atingis la eŭropan nivelon. En [[1899]] li denove studvojaĝis al [[Germana Regno]]. Li ricevis rangon ministeria konsilanto en [[1896]]. == Memorigilo == * [[premio]] fondita en [[1999]] == Verkaro (elekto) == * ''Wesselényi Ferencz nádor és társainak összeesküvése 1664-1671'' (1876) * ''Magyar nemzet története az Árpád-házi királyok alatt'' (1893, 1899) - premiita ĉefverko * ''Wie und wann kam Bosnien an Ungarn'' (1894) * ''A magyar honfoglalás kútfői'' [[1900]] == Fontoj == * [http://mnl.gov.hu/kozadat/tevekenyseg_mukodes/intezmenytortenet/foigazgatok/pauler_gyula.html hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131024033433/http://mnl.gov.hu/kozadat/tevekenyseg_mukodes/intezmenytortenet/foigazgatok/pauler_gyula.html |date=2013-10-24 }} * [http://www.huszadikszazad.hu/tudomany/meghalt-pauler-gyula hungarlingva biografio]{{404|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/index.html hungarlingva biografio kun foto (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero P kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)] * [http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/index.htm hungarlingva biografio (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero P kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)] * [http://mek.oszk.hu/00000/00060/html/080/pc008049.html#2 hungarlingva biografio] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Pauler, Gyula}} [[Kategorio:Hungaraj juristoj]] [[Kategorio:Hungaraj advokatoj]] [[Kategorio:Hungaraj arkivistoj]] [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] aymrppzk39kibh94bme3j2fuvy5b07d 0 456213 9456519 9446043 2026-08-19T02:12:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456519 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Hiparenio |dosiero = Starr_011205-0111_Hyparrhenia_rufa.jpg |priskribo de dosiero = ''Hyparrhenia rufa'' |regno = [[Plantoj]] ''Plantae'' |regno2 = planto |filumo = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Unukotiledonaj plantoj]] ''Liliopsida'' |subklaso = [[Komelinedoj]] ''Commelinidae'' |ordo = [[Poaloj]] ''Poales'' |familio = [[Poacoj]] ''Poaceae'' |subfamilio = ''[[Panicoideae]]'' |tribo = |taksono = Hyparrhenia |taksono aŭtoritato = Andersson ex Fourn. |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = ĉirkaŭ 55 |vikispecio = Hyparrhenia |komunejo = Hyparrhenia }} La '''hiparenio''' (''Hyparrhenia'') estas [[Genro (biologio)|genro]] el la [[Familio (biologio)|familio]] de la [[poacoj]]. Anglalingve multaj specioj estas komune konataj kiel ''thatching grass'' (tegmentaĵ-greso). Plejofte ili estas indiĝenaj en [[Tropiko|tropika]] [[Afriko]]; iuj povas esti trovataj en pli varmaj partoj de mezvarma [[Eŭrazio]]. Ili estas [[Unujara planto|unujaraj]] kaj [[Plurjara planto|plurjaraj]] [[Herbotufo|herbotufaj]] gresoj. La [[infloresko]]j disbranĉiĝas en [[Ĝemelo|ĝemelaj]] [[spiko]] de paraj [[spiketo]]j. La specioj ampleksas i.a. : *''[[Hyparrhenia anamesa]]'' *''[[Hyparrhenia arrhenobasis]]'' *''[[Hyparrhenia barteri]]'' *''[[Hyparrhenia coleotricha]]'' *''[[Hyparrhenia confinis]]'' *''[[Hyparrhenia dissoluta]]'' — (en [[Sahelo]]) *''[[Hyparrhenia exarmata]]'' *''[[Hyparrhenia figariana]]'' *''[[Hyparrhenia filipendula ]]'' *''[[Hyparrhenia formosa]]'' *''[[Hyparrhenia gazensis]]'' *''[[Hyparrhenia hirta]]'' *''[[Hyparrhenia involucrata]]'' *''[[Hyparrhenia madaropoda]]'' *''[[Hyparrhenia multiplex]]'' *''[[Hyparrhenia nyassae]]'' *''[[Hyparrhenia praetermissa]]'' *''[[Hyparrhenia rudis]]'' *''[[Hyparrhenia rufa]]'' *''[[Hyparrhenia tamba]]'' *''[[Hyparrhenia umbrosa]]'' ==Vidu ankaŭ== *[[Okcident-sudana savano]] ==Eksteraj ligiloj== {{Portalo Biologio}} *{{en}} [http://herbarium.usu.edu/webmanual/info2.asp?name=Hyparrhenia&type=treatment Hiparenio.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110611141353/http://herbarium.usu.edu/webmanual/info2.asp?name=Hyparrhenia&type=treatment |date=2011-06-11 }} *{{en}} [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HYPAR USDA Plants: nordamerikaj enmetitaj specioj.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130425135912/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HYPAR |date=2013-04-25 }} *{{en}} [http://www.junglephotos.com/africa/afplants/grasses/hyparrhenia.shtml Bildo de la paraj spiketoj.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140418091436/http://www.junglephotos.com/africa/afplants/grasses/hyparrhenia.shtml |date=2014-04-18 }} [[Kategorio:Panicoideoj]] [[Kategorio:Afrotropisa flaŭro]] [[Kategorio:Orientalisa flaŭro]] [[Kategorio:Palearktisa flaŭro]] febe14kvxvun5fp7xy87dh9bmq70h4o 0 462221 9456327 9435391 2026-08-18T19:39:15Z Sj1mor 12103 9456327 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Birth of Jesus - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|eta|[[Giotto]], la ''naskiĝo de Jesuo'', el la [[Kapelo de Scrovegni]]. La ĉeesto de la bovo kaj azeno estas menciata en la apokrifa “[[Evangelio laŭ Jakobo]]'' (18).<ref>Wilhelm Schneemelcher, Robert McLachlan Wilson, ''New Testament Apocrypha: Gospels and related writings'', Westminster John Knox Press, 2003, ISBN 0-664-22721-X, p. 65.</ref>''|286x286ra]] La taksado pri la historia aspekto de la evangeliaj rakontoj pri la Naskiĝo de Jesuo estas objekto de diskutoj. La tekstoj de ''Mateo'' kaj ''Luko'' akordas sur du centraj eventoj, kiuj apogiĝas sur du profetaĵoj de la [[Malnova Testamento]]: la naskiĝo de Jesuo en [[Betlehemo]] (''[[Libro de Miĥa|Miĥa]]'' 5,1), kaj el virgulino (''[[Libro de Jesaja|Jesaja]]'' 7,14). Ambaŭ evangeliistoj krome rakontas pri la naskiĝo okazinta ''en la tempo de la reĝo [[Herodo la Granda]]; ili konigas ankaŭ la nomon de la patrino [[Maria (patrino de Jesuo)|Maria]], fianĉino de [[Sankta Jozefo|Jozefo]], ŝajna patro de Jesuo, kaj atribuas la [[Virgeco de Maria|virgecan koncipon]] per interveno de la [[Sankta Spirito]]''. La du rakontoj malsamas, male, rilate la motivojn pro kiuj Jesuo naskiĝis en [[Betlehemo]], rilate la la anoncojn de la anĝelo kaj rilate motivojn pro kiuj la familio transiris al [[Nazareto]] post la naskiĝo de Jesuo. La malsamoj inter la du rakontoj estas tiom gravaj ke studuloj opinias ke ili estas unu el la indicoj pri sendependa redakto de la du Evangelioj (laŭ la tieldirita "teorio de la du fontoj"). La tradicia datado de la naskiĝo de Jesuo al la jaro [[-1|1]] antaŭ nia erao probablege estas eraro plenumita en la [[4-a jarcento]] de la monaĥo [[Dionysius Exiguus|Dionizo la Eta]]. Hodiaŭ la plej granda parto de la esploristoj lokigas la naskiĝon de Kristo inter la [[-7|7-a kaj la 6-a antaŭ nia erao]].<ref> Dario Bazec, ''La cronologia dei Vangeli secondo il calendario ebraico'', Edizioni "Italo Svevo", Trieste, 2001.</ref>. La fornmala starigo de la liturgia festo de la [[Kristnasko]], kiel datreveno de la naskiĝo, kaj ĝia lokigo en la 25-a de decembro, estas dokumentita en [[Romo]] ekde [[336]]<ref>Laŭ Joseph F. Kelly "in 336 the local church at Rome proclaimed December 25 as the dies natalis Christi". La sama aŭtoro precizigas ke “the document containing the affirmation of December 25 as the ‘dies Natalis Christi’ in 336 is called “The Cronograph of 354” (vidu: Joseph F. Kelly, "The Origins of Christmas", p. 64)</ref><ref>Bruce David Forbes precizigas ke la “Kronikisto” estis kompilita en 336.</ref> == Rakontoj de la [[sinoptikaj evangelioj]] == Inter la libroj de la [[Nova Testamento]], la unikaj priskribantaj la naskiĝon de Jesuo estas la ''[[Evangelio laŭ Mateo]]'' kaj la ''[[Evangelio laŭ Luko]]''. La ceteraj du, tiu de [[Evangelio laŭ Marko|Marko]]'' kaj de [[Evangelio laŭ Johano|Johano]], komenciĝas, fakte, priskribante la publikajn agojn de Jesuo jam plenkreska, preterlasante la infanaĝon. Kaj Mateo kaj Luko akordas nur sur iuj punktoj: * Jozefo kaj Maria, la laŭleĝaj gepatroj de Jesuo, estis gefianĉoj sed ne jam geedzoj kiam Maria montris signojn de gravedeco (''Mateo'' 1, 20), ''Luko'' (1, 27; 2, 24); * en ambaŭ Evangelioj la naskiĝo de Jesuo estas anoncita de anĝelo (''Mateo'' 1, 20-23) priskribas la anoncon de la anĝelo al Jozefo, laŭ ''Luko'' (1, 30-35) la anoncita estas Maria; * la infano estas koncipita per dia inerveno (''Mateo'' (1, 20), ''Luko'' (1, 34); * anĝelo asertas ke lia nomo estos ''Jesuo'' kaj ke li estos la savanto (''Mateo'' 1, 21), ''Luko'' (2, 11); * la naskiĝo okazas epoke de reĝo [[Herodo la Granda]] (''Mateo'' 2, 1), ''Luko'' 1, 5); * Jesuo pasigas la adoleskan aĝon en [[Nazareto]] (''Mateo'' (2, 23), ''Luko'' (2, 51). === Evangelio laŭ Mateo === La ''[[Evangelio laŭ Mateo]]'' malfermas la rakonton per la [[Kanonaj Genealogioj de Jesuo|genealogio]], sekve mallonge mencias la [[Virgeco de Maria|virgan koncipon]] de [[Maria (patrino de Jesuo)|Maria]] per interveno de la [[Sankta Spirito]]. Al tiu sekvas la anonco fare de anĝelo al la fianĉa edzo [[Sankta Jozefo|Jozefo]], kiu estis eksupozanta adultan koncipon: la anĝelo lin certigas pri la supernatura origino de la koncipito. Maria akuŝas la infanon, al kiu estas donita la nomo “Jesuo”. Sekve alvenas al [[Jerusalemo]] la [[Tri reĝoj|Magoj]] el Oriento, kiuj estis leginte en la ekaperiĝo de "[[stelo de Bet-Leĥem|stelo de Betlehemo]]" la anoncon pri la naskiĝo de la reĝo de Judoj. La tiama reĝo, [[Herodo la Granda]], fariĝinte maltrankvila, sendas al [[Betlehemo]], konvinkite de la profetaĵo de [[Libro de Miĥa|Miĥa]] (5,1), peti informojn pri la naskiĝo de tiu nelaŭleĝa reĝo. Gviditaj de la stelo, la magoj-reĝoj alvenas al la “domo" indikita kaj donas "[[oro]]n, [[incenso]]n kaj [[mirho]]n".<ref>Por aliaj, sed aludantaj, koncernaj bibliaj pasaĵoj, oni vidu [[Jesaja|Jesajan]] (60, 6). La mirho estis la precipa elemento de la oleo (Eliro 30, 23). </ref> Ĉar zorge invititaj en sonĝo reveni sen reviziti Herodon, kiu nutris hommortigajn intencojn, la reĝoj envojiĝis en la direkto de siaj landoj. Anĝelo dume, ĉiam en sonĝo, urĝas por ke Jozefo [[Fuĝo al Egiptio|fuĝu al Egiptio]] por eskapi el la kolero de Herodo. Tiu ĉi, fakte, ne konante la identecon de la ĵusnaskita reĝo, ordonis mortigi ĉiujn infanojn malpli dujaraĝajn (''[[Masakro de la Senpekuloj]]''). La familio revenas el Egiptio nur post la morto de Herodo, sed pro la ekregado de lia filo [[Herodo Arĥelao]], ĉiam pere de sonĝo, al ĝi estis indikate ekloĝi en [[Nazareto]] de Galileo (por ke, diras la evangeliisto, plenumiĝu la profetaĵo laŭ kiu Jesuo estosnomata ''Nazaretano.'' === Evangelio laŭ Luko === [[Dosiero:ANGELICO, Fra Annunciation, 1437-46 (2236990916).jpg|eta|dekstra|250px|''[[Anunciacio]]'', [[Fra Angelico]], [[1437]]-[[1446]].]] La ''[[Evangelio laŭ Luko]]'' (1,26-2,39) komenciĝas per la rakonto pri la [[Anunciacio]], kie la [[Ĉefanĝelo Gabrielo]] konsciigas [[Maria (patrino de Jesuo)|Marian]] pri la okazanta koncipo iniciate de la [[Sankta Spirito]] de filo kies nomo estos [[Jesuo]]. Antaŭ la hezito de Maria, la anĝelo al ŝi informas ke ŝia parencino [[Elizabeto (patrino de Johano la Baptisto)|Elizabeto]], jam maljuna kaj [[nefekundeco|nefekunda]] tenas en sia sino filon ([[Johano la Baptisto]]) kaj jam estas la sesa monato de ŝia gravediĝo. Maria prononcas sian “jes” sin deklarante servistino de la Sinjoro, sekve ekvojaĝis “urĝe” por iri viziti Elizabeton ([[Vizito de Maria]]), kiu loĝis najbare de Jerusalemo, ĉirkaŭ 120 kilometrojn for (1,26-56) de Nazareto. Post la rakonto pri la naskiĝo de Johano la Baptisto (1, 57-80), la luka evangelio raportas la informon pri la "unua popolnombrado", volita de da [[Aŭgusto Cezaro]] en la tuta romia imperio, laŭ kiu ĉiu loĝanto devus reveni kun sia familio al la urbo de siaj prapatroj (popolnombrado de ''Publius Sulpicius Quirinius'', en la esperanta [[nova testamento]] en [[:s:Nova_Testamento/Sankta_Luko/2|Luko 2.2]] nomata Kirenio). [[Sankta Jozefo|Jozefo, ŝajna patro de Jesuo]], el la posteularo de reĝo [[Davido]], kiu estis naskiĝinta en Betlehemo, foriras el Nazareto kun la graveda Maria kaj atingas la urbon de sia prapatroj. En Betlehemo Maria akuŝas Jesuon, lin envolvas en bendoj kaj lin kuŝigas en kripo de bestoj. Sinsekve okazas la adorado de la paŝtistoj: vokitaj de anĝelo, iuj paŝtistoj alkuras omaĝi la infanon ĵusnaskitan (2,1-20). La okan postnaskiĝan tagon okazas la [[Cirkumcido de la Sinjoro|cirkumcido de Jesuo]]; Sinsekve la infano estas prezentita al la [[templo]] ([[Prezentado al la templo]]) por la konsekro, kie li estas agnoskata kiel [[Mesio]] fare de [[Simeono la Maljuna]] kaj [[profetino Anna]]. Fininte la ritojn, Jozefo kun sia familio revenas al Nazareto (2,21-39). === Citaĵoj el la Malnova Testamento === Ambaŭ evangeliistoj substrekas kiel la respektivaj rakontoj pri la naskiĝo kuntrenas la kontentigon de iuj profetaĵoj aŭ referaĵoj de la Malnova Testamento: * [[Virgeco de Maria|Virga koncipo]] (Jesaja 7,14); * Naskiĝo en [[Betlehemo]] (Mi 5,1); * [[Stelo de Betlehemo]] (Nombroj (24,17); * [[Epifanio|Adorado de la magoj]] (Jesaja 60, 3; Psal 72, 10; 68, 29); * [[Fuĝo al Egiptio]] (Hoŝea 11,1); * [[Masakro de la Senpekuloj]] (Jeremia 31,15). == Apokrifaj evangelioj == La naskiĝo de Jesuo estas priskribita ankaŭ de iuj [[apokrifaj evangelioj]], kie ĝi estas riĉigita per miraklaj aspektoj. Konsiderinte ilian malfruan estiĝon kaj ilian inklinon al la magiaj-fabelaj aspektoj, ilia historia valoro estas limigita, sed ili povas enhavi kelkajn apartaĵojn historie funditajn.<ref>Vidu: Luigi Moraldi, ''Tutti gli apocrifi del Nuovo Testamento. Vangeli'', 1994, p. 31: pri la apokrifaĵoj, "la rekta historia valoro (nome rilate al Jesuo) estas, ĝenerale, tre malgranda kaj ofte nula".</ref><ref>Geno Pampaloni, ''La fatica della storia'', en ''I Vangeli apocrifi'', a cura di Marcello Craveri, 1969, p. XIII-XXVIII, specife: "La rakonta materialo (de la apokrifoj) estas tre riĉa je romaneska koloro, kvazaŭ antikva fabelo... la miraklo, kiel okazas en verkistoj intime senaj je fantazio, estas ĉiame enscenegita, kaj miksas preskaŭ senoportunan ilustraĵon al malkonsista realismo de scenoj. Temas pri miraklo kiu ekestas kun sentrankvila aŭtomatismo, pena, sen alia signifo ol ĝia sama eksterordinareco. Ili ne havas spiritan akcenton, sed nur la pezon de la povo" (p. XVII); "Malantaŭ la apokrifoj oni sentas la senprudencan alkroĉiĝon al la alproksimeco, la senpaciencon de la mirindaĵo, en fido kiu sin prezentas kiel amo" (p. XXVII).</ref> La ''[[Evangelio laŭ Jakobo]]'' (duone de la 2-a jarcento) akordigas la rakonton de Mateo ([[Tri Reĝoj|magiistoj]] kaj la [[masakro de la Senpekuloj|masakron de la Senpekuloj]] kaj la persekuton de Herodo) kaj tiun de Luko (popolnombro de Kirenio). Rilate al la loko, la naskiĝo okazas en Betlehemo en groto ([http://www.intratext.com/IXT/ITA0446/_PH.HTM ĉa. 17] - [http://www.intratext.com/IXT/ITA0446/_PI.HTM 18]), ne en [[stalo]] kiel sugestite de Lk 2, 7. Tiu apartaĵo, malĉeesta en la kanonaj evangelioj, fariĝos grava elemento de la [[kripo]]. La arkitekturo de la [[Baziliko de la Naskiĝo]] konfirmas tiun tradicion. Tiu apartaĵo ne devas esti konsiderata kontrastanta kun la alia vastiĝinta popola tradicio de la naskiĝo en stalo laŭ la rakonto de Luko: la orografio de Palestino estas karakterizita per nombraj malgrandaj grotoj kiuj estis uzitaj kiel deponejo de nutraĵoj aŭ kiel staletoj aŭ loĝejoj, ofte plispacigitaj kaj enkorpigitaj en muraj konstruaĵoj. Tiu jakoba evangelio aldonas, fine, tre legendajn elementojn. En la unua, Jozefo rakontas unuapersone ke en la momento de la akuŝo la tempo fermiĝis (ĉa. 18). La dua epizodo kuntrenas du akuŝistinojn kiuj, engaĝigitaj de Jozefo, alvenis al la groto tuj post la akuŝo kaj konstate atestas la virgecon de Maria (ĉapitroj 19-20). La tria elemento kiu, malsame ol la aliaj du, havos certan fortunon en la devotaĵoj kaj arta tradicio sinsekva, koncernas la groton kiu estis envolvita de "luma nubo". La malfrua [[Araba evangelio de la infanaĝo]] (plej probable de la 8-a/9-a jarcentoj) prenas el la [[Evangelio laŭ Jakobo]] diversajn elementojn nome la naskiĝo en Betlehemo en groto ([http://www.intratext.com/IXT/ITA0451/_P3.HTM c.2]). En la malfrua [[Evangelio laŭ Pseŭdo-Mateo]] (6-a/7-a jarcentoj) la tradicio pri la groto de la evangelio laŭ Jakobo estas harmoniigita kun tiu de la stalo de la kanonaj Evangelioj: en Betlehemo Maria naskas la infanon en groto ([http://www.intratext.com/IXT/ITA0450/_PD.HTM c. 13]), do la trian tagon la familio translokiĝas en la stalon ([http://www.intratext.com/IXT/ITA0450/_PE.HTM c.14]) kie faras sian scenon la azeno kaj la bovo. Tuj du ''personoj'', fariĝontaj ofta elemento de la artaj reprezentaĵoj de la naskiĝo kaj de la [[kripo]], devenas plej probable el [[Jesaja]] (1,3). == Historieco de la rakontoj == La ĉeesto de supernaturaj elementoj kaj de iuj nekongruaĵoj, kaj pro la malsameco de la rakontoj de la du evangeliistoj, ĉiukaze verkitaj dekojn da jaroj post la eventoj rakontitaj de Mateo kaj Luko, trafis en multegon da diskutoj inter studantoj kaj bibliistoj. La aŭtoroj de la du fontoj, fakte ne disponis pri arkivoj aŭ oficialaj registroj: tiu limigo estas komuna al la tuta antikva mondo kaj ne povis evitigi vastajn marĝenojn de necerteco por la modernaj esploristoj<ref>Pri la temo de la limigoj de la fontoj de la antikva mondo oni vidu: E.P. Sanders. "The Historical Figure of Jesus", 1993).</ref>. === Kritika interpreto === Multaj modernaj esploristoj, kaj kristanaj kaj nekristanaj<ref>Inter ili, Alfred Loisy, Ernesto Buonaiuti, [[Hans Küng]], [[Rudolf Bultmann]], [[Dietrich Bonhoeffer]], John Paul Meier...</ref>, konsideras tiujn rakontojn historie nefunditaj. Laŭ tiu interpreto, la precipaj elementoj de la rakontoj estas ellaboraĵoj malfruaj, tendencaj al la simboligo aŭ al la legendeco, redaktitaj sur la bazoj de mesiaj profetaĵoj entenataj en la [[Malnova Testamento]], kiuj estas eksplicite aŭ silente cititaj aparte ĉe Mateo. Per tiuj antaŭsupozoj la naskiĝoloko en [[Betlehemo]], patrujo de la atendata Mesio, devus esti reĵetata, kaj estis proponitaj aliaj lokoj, precipe [[Nazareto]] kie Jesuo rezidis plenkreskaĝe<ref>Vidu tekston de Mauro Pesce, en "Inchiesta su Gesù", [[Mondadori]], 2006, p. 10. La aŭtoro indikas Nazareton naskiĝo-lokon, citante ĉiukaze ankaŭ Betlehemon surbaze ĝuste de la evangeliaj tekstoj.</ref> La malcerteco pri la historieco de la rakontoj superŝvebas precipe pro la malkongruaĵoj kaj internaj kaj eksteraj de la rakontoj. Ekzemple, en ''Luko'' la naskiĝo de Jesuo lokigita en Betlehemo kaj dum la regno de Herodo (mortinta probable en la jaro [[4]] a.K.) kaj okaze de la popolnombrado de Kirenio (Jozefo Flavio atestas pri unu popolnombro en la jaro [[6]] p.K.,) eventoj malfacile okordigeblaj, kaj en ''Mateo'' estas rakontate pri la [[masakro de la senpekuloj]], epizodo konfirmita de neniu fonto, eĉ evangelia. La du rakontoj krome malsamas ankaŭ rilate la motivojn pro kiuj Jesuo naskiĝis en Betlehemo (surbaze de tio skribita de Mateo, Jozefo kaj Maria ŝajnas loĝi en la urbo ekde la komenco, laŭ la aŭtoro de ''Luko'', male, ili tien alvenas nur por respekti la ordonojn de la popolnombro), pro la anoncoj de la anĝelo (en ''Mateo'' li aperas al Jozefo, en ''Luko'' al Maria), pro la cirkonstancoj de la translokiĝo al Nazreto (laŭ ''Mateo'' tien translokiĝas post la fuĝo al Egiptio ĉar en Betlehemo regnas la filo de Herodo, laŭ ''Luko'' ili tien revenas post la naskiĝo de Jesuo. Interpreto [[Psikoanalizo|psikoanaliza]], kiu donus eksplikon pri tiuj beligaj aldonaĵoj, reiras al [[Otto Rank]] (''La mito de la naskiĝo de la heroo'', 1909) evidentigas kiel la precipaj elementoj de la naskiĝo de Jesuo estas renkonteblaj ankaŭ en aliaj mitologiaj biografioj, aparte en la duondia origino (vidu, ekzemple, en [[Gilgameŝ]] kaj [[Heraklo]]) kaj en la persekuto kontraŭ la novnaskiĝinto flanke de la aŭtoritatoj (ekzemple, [[Sargono]], Moseo, [[Romulo kaj Remo]]). Por Jesuo, kiel por aliaj mitologiaj protaginistoj, la origino de tiuj rakontaj elementoj ne estus serĉeblaj en historiaj eventoj sed en la identiĝo de la ''mi psikologia'' kun la heroo kaj en la psikologia projekcio sur tiuj de elementoj de sia persona historio (la deziro esti speciala aŭ dia, la timo de la persekuto flanke de la patro...) La interpreto tradicia respondas ke tiu psikologia tendenco nenecese pruvas ke ĝi estis kontentigita. === Tradicia interpreto === [[Dosiero:Guido Reni 003.jpg|250px|eta|dekstra|Naskiĝo de Kristo en pentraĵo de [[Guido Reni]].]] Laŭ la tradicia interpreto, la elementoj entenataj en la evangeliaj rakontoj estas historie funditaj. La malsamaj versioj pri la naskiĝo transdonitaj de Luko'' kaj ''Mateo'' spegulas, fakte, du katekismajn malsamajn postulojn de la redaktantoj. La unuaj kristanaj komunumoj, al kiuj estis adresitaj la teksto de ''Mateo,'' estis, fakte, formitaj de judoj: diversaj pasaĵoj de la [[Malnova Testamento]], kiuj estas eksplicite ligitaj al la naskiĝo en la ''Evangelio laŭ Mateo'', estis inspiritaj de la [[Sankta Spirito]] jarcentojn antaŭe ĝuste celantaj la naskiĝon de Kristo kaj oni ne povas ilin utiligi por dedukti la nehistoriecon de la evangelia rakonto. La adresitoj de la ''Evangelio laŭ Luko'' estis la [[gojo]]j (paganoj): pro tio en tuta lia evangelio, kaj aparte en la rakonto pri la naskiĝo, aperas iuj elementoj rilatantaj al la ''aktualeco'' de la epoko (ekzemple, la popolnombro dekretita de [[Aŭgusto Cezaro]] tre komprenebla flanke de komunumoj al kiuj, male, rezultus obskuraj la citaĵoj el la Malnova Testamento karakterizantaj la Evangelion de Mateo. Ankaŭ la elementoj plej diskutataj, kiel ''[[Stelo de Bet-Leĥem|Stelo de Betlehemo]] kaj la naskiĝo dum la popolnombrado de Kirenio povus esti historie funditaj, laŭ tiu interpreto. Rilate la ''stelon'' (tradicie kaj malpropre difinita [[kometo|stelo kometo]]) vidita de la Magoj kaj interpretita kiel anonco de la naskiĝo de la ''reĝo de Judoj'', interpreto, kiu reiras al [[Keplero]], ĝin identigas kiel triobla [[Konjunkcio (astronomio)|konjunkcio)]] de [[Jupitero (planedo)|Jupitero]] kaj [[Saturno (planedo)|Saturno]] el la [[Fiŝoj (konstelacio)|konstelacio de Fiŝoj]], okazinta en la [[7]] a.K). Ankaŭ la naskiĝo dum la ''unua'' popolnombrado de Kirenio ne kontrastus kun la historieco de la naskiĝo ''epoke de Herodo'', ĉar ne temus pri la ''dua'' popolnombro aranĝita de Kirenio kiel guberniestro de Sirio en [[6]] p.K., kiam [[Herodo la Granda|Herodo]] jam forpasis ekde 10 jaroj ([[4]] a.K. La tradiciaj provoj de harmoniigo hipotezis antaŭan guberniestran mandaton dum la regado de Herodo, al kiu sekvis dua popolnombrado en [[6]] p.K. Alia harmoniigo vidas Kirenion ne kiel guberniestron veran kaj propran, sed kiel funkciulon ŝarĝitan mastrumi la ''unuan'' popolonombradon dum la guberniestrado de [[Gaio Senzio Saturnino]], epoke de reĝo Herodo. La kristana tradicio konservis memoron pri la loko de la naskiĝo en punkto preciza situanta ene de la [[Baziliko de la Naskiĝo]] de Betlehemo, konstruita en la [[4-a jarcento]]. == Jaro kaj tago de la naskiĝo de Jesuo == La plej granda parto de bibliistoj lokigas la naskiĝon de Jesuo post la popolnombro de Aŭgusto ([[4 a.K.]] [[-4]]), kun prefero por la [[jaro|7-a/6-a a.K.]]. De la nekorekta datado de [[Dionysius Exiguus|Dionizo la Eta]], kiu ĝin estis fiksinta por la jaro [[753]] ekde la fondo de [[Romo]], komenciĝas en Okcidento ekde la [[4-a jarcento]] la datado de la tieldirita [[A.D.|Anno Domini = ''kristana erao'']]. La evangeliaj tekstoj ŝajnas allasi reteneman intereson de la evangeliistoj pri la transdono de la ekzakta tago de la naskiĝo de Jesuo, elemento fremda el iliaj celoj. Tiu timemo estis kunhavata de la unuaj kristanoj, kiuj preferis festi la [[Bapto de Jesuo|Bapton de Jesuo]] aŭ [[Epifanio]]n (konsideritajn ''egalvaloraj'' kaj lokigitajn ambaŭ en la sama dato, ĉar startpunktoj de la revelacio de la dieco de Jesuo. [[Dosiero:Escultura Saturnalia de Ernesto Biondi.jpg|eta|dekstra|Statuo ''Saturnalioj'' de [[Ernesto Biondi]] priskribanta la feston de Saturnalioj.]] La unuaj informoj, pri enkonduko de la festo de la [[Kristnasko]], reiras al la (ĉirkaŭ) jaro [[200]], sed ili estas maloftaj aŭ malfacile interpreteblaj. Nur [[Hipolito|Hipolito el Romio]] asignis jam tiam la naskiĝon al 25-a de decembro. La grefto de la novaj kristanaj krederoj en la [[korpuso|''corpus'']] de la kalendaro kaj de la romiaj popolaj tradicioj estus fiksintaj la memorigon de la naskiĝo de Jesuo en la antikvaj festoj dediĉitaj al [[Saturno (dio)|Saturno]], nome la [[Saturnalioj]], eble pro tio ke ili signis la ''finon de tempa ciklo'', kaj ankaŭ pro tio ke la karakterizo de la Saturnalioj estis la portempa abolicio de la sociaj diferencoj kaj la insersigo de la roloj inter sklavoj kaj mastroj. Tamen... Laŭ iuj atuduloj, ĉikaze, la dato de ''25 de decembro'' povus almenaŭ alproksimiĝi al tiu vera kalkulita danke al la ''kalendaro de Qumran'' kaj al la malkovro de [[Libro de la Jubileoj]] ([[2-a jarcento]] a.K.).<ref>Nicola Bux, ''Gesù il salvatore: Luoghi e tempi della sua venuta nella storia'' ([[itale]]: "Jesuo la savanto: lokoj kaj tempoj de lia veno en la historion"), eldonejo Cantagalli, 2008</ref> Inter la [[pergameno]]j kaj [[papiruso]]j de [[Qumran]], iuj preskaŭ integraj, ĉeestas unu (de la [[Libro de la Jubileoj]]) kiu informas pri la vicoj de la 24 klasoj de sacerdotoj kiuj prestis semajnan deĵoron ĉe la Templo de Jerusalemo. Nun, ni scias el la Evangelio ke Zakario, patro de [[Johano la Baptisto]], apartenis al la '''klaso de Abia''' kaj ke kiam okazis lia vico eniri la [[Sanktejo de la sanktaĵoj|Sanktejon de la sanktaĵoj]] al li aperis la [[ĉefanĝelo Gabrielo]], kiu al li antaŭanoncis la naskiĝon de filo. Nu, estis kalkulite ke la klaso de ''Abia'' duvice deĵoris ĉiujare, unufojon ekde 24-a al la 30-a de marto kaj la alia ekde 24-a al la 30-a de septembro. Se oni aldonas naŭ monatojn al tiu lasta periodo, oni proksimume atingas la 24-an de junio, tago en kiu oni unuanime celebras la naskiĝon de la Johano la baptisto. Ĉiam el la Evangelio oni scias ke la sama ĉefanĝelo prezentiĝis al [[Maria (patrino de Jesuo)|Maria de Nazareto]] kaj al ŝi diras ke ŝia kuzino Elizabeto, edzino de sacerdoto Zakario, estas graveda jam al la sesa monato. Ses monatoj ekde la ''24-a de junio'' kaj oni alvenas proksime al la ''25-a de decembro''. El tio estis kalkultaj ĉiuj ceteraj datoj de la historio de la [[Elaĉetinto]], same kiel tiu de la [[Anunciacio]]-[[enkarniĝo]] (la 25-a de marto). Vere, la sacerdota klaso de Zakario deĵoris ankaŭ fine de marto, sed oni deduktos ke la paŝtistoj de ''nigraj ŝafoj'' vintre garde deĵoris kaj okazas ke krucigante ĉiujn datenojn kaj informojn ke oni atingas la veron. Kaj, do, ĉu eblas ke paŝtistoj gardus la la gregon plennokte '''plenvintre?''' Eblas ĉar ero da ŝafoj devis restadi ekstere de la vilaĝo. Fakte, la [[Talmudo]] informas ke ekzistis tri tipoj de bestoj: tiuj ''tute blankaj'' kiuj povis eniri eĉ la Sanktan Urbon, kaj tiuj ''makulitaj'' kiuj povis nur haltadi ĉe la urbaj muregoj, kaj la ''tute nigraj'' al kiuj estis malpermesite ĉion tion ĉar statute kaj leĝe malpuraj. Do eblas ke tiuj "iuj paŝtistoj kiuj, kamploĝante, gardis la tutan nokton sian gregon” '''plenvintre''' (Lk 2, 8). Eblas kaj do la 25-a de decembro ne estas kaprica aŭ ruza dato, sed eble historia. == Notoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Jesuo]] * [[Stelo de Bet-Leĥem|Stelo de Betlehemo]] * [[Kristnasko]] * [[Kripo]] * [[A. D.|Anno Domini]] * [[Baziliko de la Naskiĝo]] * [[Infano Jesuo]] == Bibliografio == * Luigi Moraldi, ''Tutti gli apocrifi del Nuovo Testamento. Vangeli'', 1994. {{Projektoj| commonscat = Christmas in art}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.sapere.it/tca/MainApp?srvc=dcmnt&url=/tc/arte/articoli/DP/M/Iconografia_Natale/iconografia_nativita.jsp Ikonografio de la Naskiĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081222174156/http://www.sapere.it/tca/MainApp?srvc=dcmnt&url=%2Ftc%2Farte%2Farticoli%2FDP%2FM%2FIconografia_Natale%2Ficonografia_nativita.jsp |date=2008-12-22 }}. * [http://it.cathopedia.org/wiki/Data_di_nascita_di_Ges%C3%B9 Cathopedia], reta katolika enciklopedio. [[Kategorio:Kristologio]] [[Kategorio:Jesuo]] [[Kategorio:Jesuo en arto]] [[Kategorio:Kristana arto]] dxxbvmrnw7zirkctlk9mbk5q1kla26u 0 466808 9456377 9239314 2026-08-18T19:56:01Z Sj1mor 12103 9456377 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-TH |situo sur mapo = Erfurto |zomo = 13 }} [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-1983-0201-009, Schwerin, Schornsteinfeger.jpg|eta|300px|Kamentubistoj sur la tegmentoj de la kastelo de [[Schwerin]], en 1983.]] [[Dosiero:KAS-Glücksbringer-Bild-5621-1.jpg|eta|Feliĉoportaj kamentubistoj sur elektadafiŝo.]] La '''Centra ligo de kamenpurigistoj germanaj''' (germane: ''Zentralverband deutscher Schornsteinfeger''. mallongigo: ZDS) estis la sola porparolanta asocio de germanaj kamentubistoj, estrata de Frank Weber. Ĝia sidejo estas en [[Erfurto]]. == Historio == En la 1874-a jaro fonditis unuafoje en Hamburgo ''amika societo'' por submajstroj. Ĝi jam du jarojn poste aboliciitis pro premoj fare de dungantoj. Je la komenco de 1907 klopodoj pri nova fondiĝo konkretiĝis. La berlina submajstraro intencis fondi tutgermanan asocion, kies celu estu la plibonigo da salajrado kaj laborkondiĉoj kiel ankaŭ la asekurado de la vivo de kolegoj tuŝitaj de dumlaboraj akcidentoj. En la 19-a kaj la 20-a de majo 1907 kunvenis 37 delegitoj el tuta Germanujo en Berlino por formuli statuton kaj fondi centran ligon ''Centralverein der Schornsteinfeger-Gesellen Deutschands''. Kiel liga organo eldonitis la gazeto "Der Schornsteinfeger", komence kunfinancita per akcioj. Ĉe la fondo estis farita rezolucio apelacianta al la landoj pli bone reguligi la profesiajn kondiĉojn de la kamentubistoj. Por faciligi tion, kreatu distriktoj de sama grandeco kun egalaj salajraj strukturoj ĉie ajn. Laŭ la rango vivoaĝa de la majstroj tiuj distriktoj disdonatu al ili por estrado. Tia ĉi sistemo enkondukita en la jaro 1920-a funkciis ĝis 2008. En la kuro de la tempo pli kaj pli da landaj asocietoj membriĝis al la centra ligo, tiel ke ĝia influo grandiĝis. En 1921 la centra ligo metis je dispono monrimedojn por fakkursoj de la lokaj grupoj. Sekve la ligo komencis por la unua foje okupiĝi pri la pluklerigado de siaj membroj. En 1923 iĝis en [[Vroclavo]] por la unua fojo striko por plialtigi la salajrojn egaligontajn la inflacion. En 1933 ZDS integriĝis devige en la konstruista asociaro. Plua publikado d la organo ''Der Schornsteinfeger'' devis ĉesi. === Rekomenco post la Dua mondmilito === En 1946 refondiĝis la unuaj lokaj grupoj. En 1947 okazis en Frankfurt am Main la unua ''transzona kunveno de la dungitoj en la metio kamentubista''. Tie oni ekzemple decidis reeldoni novan fakgazeton, kies unua numero aperis sub la malnova titolo. En 1949 estis alvoko ĝenerala finfine refondi la centran ligon. En majo samjare ZDF nove fonditis en [[Leutesdorf]]. Ekde aprilo 1950 ĉiuj landaj asocioj (80 % de la kamenpurigistoj) membris ĉe ZDS. En 1957 aniĝis ankaŭ [[Sarlando]] kiel 11-a landa asocio. Tiam estis ankaŭ kreita fonduso por strikoj, kvankam evidentiĝis ke tiaj konfliktoj maloftas en la germana kamentubista mondo. En 1979 fonditis la eldonejo "Deutsche Schornsteinfeger Verlags-GmbH" (DSV) kie aperas la fakgazeto kaj ĉiuj aliaj publikaĵoj de ZDS. En 1984 oni aĉetis en [[Troisdorf]] konstruaĵon por havigi sidejon firman. En februaro de 1990 fonditis en [[Eilenburg]] la [[GDR]]-branĉo de ZDS, unite, nesplitiĝinte. Krome oni antaŭenpuŝis por pli bona pluklerigado la kreadon de instituto nomita "Schornsteinfeger-Bildungs- und Forschungsinstitut" (DSBF), kio realiĝis en septembro de la sama jaro. Tiam ankaŭ oni unuanime akceptis la postulon de la GDR-a asocio je kunfandiĝo kun la okcidentgermanoj. En 2001 oni transloĝigis al [[Erfurto]] vendinte la komplekson en Troisdorf. Struktura ŝanĝiĝo fariĝis en la jaro 2006-a: de post tiam - sur la meza teritoria nivelo - jam ne laŭ landaj filioj sed laŭ regionaj filioj estas divido. Pro al centjara datreveno de la estiĝo, ZDS permesis al si porti novan emblemon. == Strukturo == Organiziĝas ZDS per asocioj regionaj, landaj, distriktaj kaj urbaj. === Asocioj regionaj === Ekzistas branĉoj norda, meza, okcidenta, sudokcidenta, sudorienta (ekde 2006). La estraro federacia estis pligrandigita je 8 funkciuloj, el kiuj 5 estas samtempe regionaj sekretarioj. === Grupoj landa kaj distrikta === Splitiĝas la regionaj asocioj pluse en landajn respektive distriktajn grupojn. En pli grandaj [[Federaciaj landoj de Germanio|federaciaj landoj]] ekzistas pluraj distriktaj anaroj, dume en landoj kun malgranda denseco da kamentubistoj estas ununura. Sekve [[Saksio]] havas nur unu landan, sed [[Bavario]] sep distriktajn grupojn (kiuj egalas al la registaraj zonoj). === Grupoj subdistriktaj === Multaj landaj kaj distriktaj grupoj dispartiĝas en subdistriktajn. Membroj de la laste menciitaj grupoj kunvenas plurajn fojojn pojare neoficialege kaj senafekte en familiara etoso por interŝanĝi spertojn kaj informi la aliajn pri la plej novaj evoluoj sur la kampo de kamenpurigado. == Celoj kaj taskoj == Diversajn taskojn strebas plenumi ZDS. Ekster sindikataj aferoj ĝi penas havigi al ĉiuj membroj bonan trejnadon, klerigadon kaj pluklerigadon. Ĝi subtenas ĉiujn klopodojn plibonigi la protektadon kontraŭ nocaĵoj kaj la savgardon de la medio natura. Krome ĝi eldonas ĉiun jaron 11 numerojn de la organo "Der Schornsteinfeger"<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://zds-schornsteinfeger.de/satzung/index.html#.033db498f00dcb61e |titolo=Fundamenta regularo de ZDS ''Ziele und Aufgaben''. |alirdato=2014-01-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100103164846/http://zds-schornsteinfeger.de/satzung/index.html#.033db498f00dcb61e |arkivdato=2010-01-03 }}</ref>. == Literaturo == * Zentralverband Deutscher Schornsteinfeger e.V. (Hrsg.): "''100 Jahre ZDS 1907 - 2007, Chronik des Zentralverbandes Deutscher Schornsteinfeger e.V.''", Deutscher Schornsteinfeger Verlag, Erfurt 2007 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.zds-schornsteinfeger.de Hejmpaĝo de la ligo.] == Subnotoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj en Erfurto]] [[Kategorio:Germanaj sindikatoj]] [[Kategorio:Kamenpurigistoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1907]] ac3q67nbj4r8xk3bw8iafbcj9hjm0yh 0 468146 9456602 9157339 2026-08-19T08:02:16Z Sj1mor 12103 9456602 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Grab Fritz Müller Blumenau.jpg|eta|upright|Tomboŝtono en Blumenau. ]] '''Johann Friedrich Theodor MÜLLER''' (naskiĝinta la [[31-a de marto]] [[1822]] en [[Windischholzhausen]], mortinta la [[21-a de majo]] [[1897]] en [[Blumenau]]) estis germana biologo. Lia avo estis la apotekisto [[Johann Bartholomäus Trommsdorff]]. == Vivo en Eŭropo == La filo de paroĥestro frekventis de 1835-40 la [[Evangelisches Ratsgymnasium Erfurt|Konsilantargimnazion]] kaj komencis trejnadon apotekistan, kiun li baldaŭ poste interrompis. Li ekstudis en [[Berlino]] matematikon kaj natursciencojn kaj iĝis ekzamenita gimnazia instruisto en la 1845-a jaro. Pro konsciencaj skrupuloj li maldungiĝis propravole kiel oficisto en kristana ŝtato, estante konvinkita ke naturaj leĝoj kaj kristana kredo je mirakloj ne kongruus unu al la alia. Poste li ekis studi medicinon; kiel ateisto li malakceptis fini la ĵuron de Hipokrato per la formulo ''Ke Dio helpu min'' kaj sekve ne ricevis diplomon. Krome li seniluziiĝis per la rezultoj de la [[Revolucio de 1848 en Germanio|Marta Revolucio]]. == Vivo en Ameriko == Pro malbonaj profesiaj ŝancoj en Germanujo li elmigris en 1852, estante freŝbakita edzo kaj havante unu etinfanon (sume li havis 6 filinojn). Sekvis lin ankaŭ la frato Aŭgust en la brazilian kolonion [[Blumenau]]. En 1852 li fariĝis instruisto pro natursciencoj en [[Florianópolis|Desterro]]. Post kiam [[jezuitoj]] ekresponsis pri la gvidado de la lernejo, li perdis la laborlokon. Reveninte el Desterro al Blumenau li ekdeĵoris ekde 1865 kiel natura esploristo de la provinco [[Sankta Katarino (Brazilo)|Sankta Katarino]]. Sortobatoj igis lin reorientiĝon: sia plej ŝatata filino Rosa estis mortiginta sin en Berlino kaj superakvego estis inundita la domon kaj la tutaj ekipaĵon. Oferton de Darwin je helpo refari la tuton kaj rehavigi al si librojn kaj mikroskopon li pro modesteco ne akceptis. De 1874 ĝis 1891 li laboris kiel vojaĝantaj esploristoj por la brazila Nacia Muzeo. Transloĝiĝon al [[Rio-de-Ĵanejro]] li rifuzis kaj sekve perdis sian postenon. == Graveco de la ''reĝo de la observantoj'' == En 1864 li verkis sian ununuran libron ''Für [[Darwin]]''. Tie li liveris mutajn datumojn kaj montris - per la observado de [[kankro (besto)|kankroj]] - ke la darwinaj teorioj pravus. La ĉefverko darwina "[[La origino de specioj]]'' estis publikigita 5 jarojn pli fruo. Malgraŭ ke li vivis ĉe la rando de la mondo li diligente korespondis i.a. kun [[Charles Darwin]], sia frato [[Hermann Müller (botanikisto)|Hermann Müller]] (tiam instruisto en [[Lippstadt]]), [[Alexander Agassiz]], [[Ernst Krause]] kaj [[Ernst Haeckel]]. Müller estis elstara observanto kaj Darwin kromnomis lin "reĝo de la observantoj". Li sciis bone desegni kaj surpaperigi siajn observadojn kaj (almenaŭ) pasive komprenis 15 lingvojn. Liaj esplorkampoj estis: kankroj, meduzoj, [[platvermo]]j, [[anelidoj]], [[polenado]], [[lentano]]j, [[orkideo]]j, senpikilaj [[abelo]]j, [[termito]]j, [[bromelia]]. Li malkovris la simbiozon inter [[cekropio]]j kaj formikoj: dum la bestoj defendis la kreskaĵon kontraŭ malamikoj kaj ricevis kontraŭŝanĝe domon kaj specifajn nutraĵerojn, la t.n. ''Korpusklojn müllerajn". Speco de [[kamuflimito]] portas lian nomon, nome [[Milera kamuflimito]] (angle: ''Müllerian mimicry'', germane: '''Müller'sche Mimikry'', hispane: ''Mimetismo mülleriano''). == Literaturo == * Alfred Moeller: ''Fritz Mueller. Werke, Briefe und Leben''. 3 volumoj. 1915, 1920 kaj 1921. * Stefan Schneckenburger: ''Fritz Müller-Desterro, Naturforscher. „Fürst der Beobachter“''. Ĉe: ''Laborjournal'', 9/2010, p. 40–43. * David A. West: ''Fritz Müller. A Naturalist in Brazil''. Pocahontas Press, Blacksburg 2003, ISBN 0-936015-92-6. * Katharina Schmidt-Loske et al. (eld.): ''Fritz und Hermann Müller: Naturforschung für Darwin''. Basilisken-Presse, Rangsdorf 2013, ISBN 978-3-941365-35-3. * Christian Westerkamp: ''Fritz Müller Aussteiger, Blumenau Kolonist, vor allem aber: einer der bedeutendsten Biologen seiner Zeit'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.gutenberg.org/etext/6475 ''Facts and Arguments for Darwin''] {{en}} * [http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S353.htm Dr. Fritz Müller on Some Difficult Cases of Mimicry (1882)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090825100650/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S353.htm |date=2009-08-25 }} {{en}} * [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.cgi?path=23061071465587 Review of West's biography (pdf)] {{en}} * [http://www.thueringer-naturbrief.de/index.php?Itemid=88&id=87&option=com_content&task=view Thüringer Naturbrief über Fritz Müller] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201171148/http://www.thueringer-naturbrief.de/index.php?Itemid=88&id=87&option=com_content&task=view |date=2014-02-01 }} * [http://issuu.com/martiusstaden/docs/catalogo_fritz_web?e=4493465/2862223 Fritz Müller: Príncipe dos Observadores] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140202164001/http://issuu.com/martiusstaden/docs/catalogo_fritz_web?e=4493465/2862223 |date=2014-02-02 }} * [http://www.deutsche-biographie.de/sfz66426.html Biografio ĉe NDB.] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Muller, Johann Friedrich Theodor}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Erfurto]] [[Kategorio:Germanaj biologoj]] lproonfqqgsweyqajtmfwmyjbwcg0fq 0 468617 9456361 8817036 2026-08-18T19:51:07Z Sj1mor 12103 9456361 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}}Laŭ la [[helena mitologio]], '''Preto''' (el la [[antikva greka lingvo|greka]] ''Προῖτος'', «unua homo») estis reĝo de [[Argo (Grekio)|Argo]] kaj [[Tirinso]], filo kaj heredinto de [[Abaso #Abaso, reĝo de Argolando|Abaso]] kaj [[Aglajo #Aliaj rolulinoj same nomitaj|Aglajo]]<ref>[[Homero]]. ''[[Iliado]]'', 4.157.</ref> aŭ [[Okaleo (mitologio)|Okaleo]]. Lia patro, reĝo de Argo, estis filo de [[Linkeo]], la nura [[egiptidoj|egiptido]] kiu transvivis la masakron ordonitan de ilia bopatro [[Danao #Danao, reĝo de Libio kaj Argolando|Danao]], kaj de la [[danaidinoj|danaidino]] [[Hipermnestro]].[[Dosiero:Bellerofont otpravljaetsja v pohod protiv Himery.jpg|eta|''[[Jobato]] defias [[Belerofono]]n venki [[Ĥimero]]n'', laŭ pentraĵo de [[Alexander Andreyevich Ivanov]] ([[1829]]). Pere de Jobato, '''Preto''' celis mortigi la junulon, kiun li konsideris kulpa pri klopodi allogi la reĝinon.]]Dum sia tuta vivo, oni diras ke eĉ antaŭ naskiĝi, Preto bataladis kontraŭ sia ĝemela frato, [[Akrisio]], por la regado sur la [[Argolando|argolanda]] valo. En tiuj kvereloj, ambaŭ inventis diversajn tipojn de ŝildoj<ref>[[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]]. ''[[Priskribo de Grekio]]'', 2.25.7.</ref>. Laŭ unu versio de la rakontaro, la interfrata konflikto akriĝis kiam Preto sukcesis allogi la nuran filinon de Akrisio, lia nevino [[Danao #Danao, filino de Akrisio|Danao]]<ref>Pseŭdo-[[Apolodoro (verkisto)|Apolodoro]]. ''[[Mitologia biblioteko]]'', 2.4.1.</ref>. Abaso ordonis ke, post sia morto, siaj filoj regu laŭ alternativaj jaroj. Sed kiam li forpasis, Preto heredis la tronon de Argo, kaj rifuzis transdoni ĝin al sia frato post la komenca jaro. Tiel, li sukcesis esti reĝo dum dek sep jaroj proksimume, sed Akrisio fine venkis kaj elpatrujigis lin. Tiam, Preto serĉis rifuĝon ĉe la kortego de la [[Likio|likia]] reĝo [[Jobato]] aŭ [[Amfianakso]], kiu edzigis lin al sia filino [[Anteo]]<ref>Homero. ''Iliado'', 6.160.</ref> aŭ [[Stenebeo]]. Tuj post la geedziĝo, lia ĵusa bopatro klopodis restaŭri Preton en la trono per sia armeo. Post kelka tempo de milito, sen klara venkinto, la reglando fine dividiĝis en du partojn<ref>Pseŭdo-Apolodoro. ''Mitologia biblioteko'', 2.2.1.</ref>, kaj Akrisio akceptis permesi sian fraton regi sur Tirinso (malfacile atingebla, ĉar Preto fortigis la citadelon kun la helpo de la [[ciklopoj|ciklopaj]] [[gasteroĥiroj]]<ref>Skolioj pri ''Oresto'', de [[Eŭripido]], 953.</ref>) kaj la plej orienta duono de la lando, tio estas, la ''[[Heraeum]]'' (la templo de Hero, tiame parto de [[Mikeno]]), [[Mideo]] kaj la argolanda marbordo<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 2.16.2.</ref>. == La pretidinoj == De sia edzino, Preto iĝis patro de tri filinoj (kiujn oni nomis la [[pretidinoj]]), pri kies nomoj troviĝas diversaj versioj: laŭ la ''[[Mitologia biblioteko]]'' ili estis [[Lisipo]], [[Ifinoo]] kaj [[Ifianaso]], kvankam [[Servio]] anstataŭas la du lastajn per [[Hiponoo]] kaj [[Kirianaso]]<ref>[[Servio]]. ''Pri la [[Eklogo]] 6.48'' de [[Vergilio]].</ref>. [[Eliano]] mencias nur du, [[Elego]] kaj [[Keleno]]<ref>[[Eliano]]. ''Diversaj rakontoj'', 3.42.</ref>. [[Dosiero:Sacrificio a Baco (Massimo Stanzione).jpg|eta|maldekstra|''Ofero al [[Bakĥo]]'', pentraĵo de [[Massimo Stanzione]] (ĉ. [[1634]]). Pro kontraŭstari la polemikan enkondukon de la kultado al [[Dionizo]], la [[pretidinoj]] suferis malbenon de la dio.]] Kiam la princinoj atingis maturecon, ili freneziĝis pro malbeno, sur kies kialo troviĝas ankaŭ malakordo. Kelkaj fontoj asertas ke [[Dionizo]] punis ilin pro ilia kontraŭstaro de la enkonduko de la dionizaj kultado kaj ritoj en la landon, sed laŭ aliaj versioj estis [[Hera|Hero]] tiu, kiu malbenis la pretidinojn, ĉar ili konsideris sin pli belaj ol la ĵaluza diino, tro koketis aŭ ĉar ili stelis oraĵojn el skulptaĵo ŝia. En ilia frenezo, la filinoj de Preto vagadis tra la [[Peloponezo|peloponeza]] kamparo, muĝante kiel bovinoj kaj atakante la vojaĝantojn<ref>[[Heziodo]]. ''[[Katalogo de virinoj]]'', 2.4.1.</ref>. En tiu epoko, Preto havis viran filon, kies nomo ([[Megapento]], «granda malĝojo») simbolas la sintenon kiun li havis tiutempe. Loka divenisto nomiĝinta [[Melampo]] ofertis sin por sanigi la princinojn kontraŭ triono de la reĝlando, sed Preto konsideris la prezon tro peniga, do li rifuzis tiun servon. Tiam, la frenezo ne nur pliakriĝis, sed ankaŭ disvastiĝis tra la ceteraj virinoj en Argo, kiuj komencis kuradi tra la urbo mortigante siajn proprajn infanojn kaj la gregaron. Terurigite, Preto akceptis la oferton de Melampo, sed tiu lasta profitis la okazon por plialtigi la kompenson, kaj postulis du trionojn de la regno, unu por li kaj plia por sia frato [[Biaso]]. La reĝo konsentis, do Melampo konsilis lin promesi du dek oksojn al [[Helioso]] se li sukcesos kuraci la virinaron. La suna dio, kiu vidas ĉion, promesis siavice al [[Artemiso]] liston de la reĝoj kiuj neglektas kultadon al ŝi, kaj tiu ĉi diino sukcesis konvinki Heron nuligi la malbenon. Artemiso mortigis la [[nimfoj|nimfon]] [[Kalisto]] nur por kontentigi Heron, do ŝi volonte intervenis por kompensi ŝin. Rezulte de tiu vico de diaj intervenoj, Melampo jam ne havis obstaklon por plenumi sian laboron. Li rekrutis la plej fortan knabon inter la junularo kaj kune laŭlitere ĉasis la virinaron kaj portis ilin, inter krioj kaj ekstazaj dancoj, al la malproksima [[Sikiono]]. Ifinoo mortis dume, sed la aliaj du filinoj de Preto resaniĝis pere de purigaj ritoj, kaj edziniĝis al Melampo kaj Biaso<ref>Pseŭdo-Apolodoro. ''Mitologia biblioteko'', 2.2.2.</ref>. Laŭ la tradicio, Preto fondis sanktejon dediĉitan al Hero, inter Sikiono kaj [[Titano (Grekio)|Titano]], kaj plian al [[Apolono]] en Sikiono<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 2.7.8. kaj 2.12.2.</ref>. Tamen, la loko kie la resanigado efektiviĝis ankaŭ varias laŭ la versioj. Kelkaj mencias la akvofonton ĉe [[Anigro]]<ref>[[Strabo]]. ''Geografio'', 8.</ref>, aliaj tiujn ĉe [[Kleitoro]]<ref>[[Ovidio]]. ''[[Metamorfozoj]]'', 15.325.</ref> aŭ [[Luzi]]<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 8.18.8.</ref>, ambaŭ en [[Arkadio]]. Fine, kelkaj verkistoj ignoras la intervenon de Melampo kaj asertas ke la pretinidoj estis resanigitaj fare de [[Asklepio]]<ref>[[Pindaro]]. ''[[Pitiaj odoj]]'', 3.96.</ref>. Laŭ unu rakonto, Preto havis plian filinon, nomiĝinta [[Nikteo (mitologio)|Nikteo]], kiu forfuĝis el la klopodoj de sia patro seksperforti ŝin kaj fine estis aliformita en [[Nikteo|neĝostrigo]] fare de [[Atena|Ateno]]<ref>[[Laktantio Plakido]]. ''Pri [[Tebaida]] de [[Statio]]'', 3.507.</ref>, versio kiu eble estas varianto de la mito de [[Niktimeno]]. Troviĝas ankaŭ versio laŭ kiu la frenezo de la argolanda virinaro okazis ne nur dum la regado de Preto, sed dum tiu, de lia nepo [[Anaksagoro (mitologio)|Anaksagoro]]<ref>[[Bakilido]]. ''Epinicia'', 10.40-112.</ref>. == Preto kaj Belerofono == Kiam [[Belerofono]] venis al la kortego de Argo por ricevi murdopurigadon, la edzino de Preto subite enamiĝis kaj klopodis allogi lin. Sed pro tio, ke Belerofono rifuzis ŝiajn proponojn, ŝi akusis lin antaŭ sia edzo pri fari ĝuste la malon, maldecajn proponojn al ŝi. Preto kredis ŝin, sed konsiderante la sakralajn leĝojn pri gastigado, kiuj malpermesis mortigon de gasto, li sendis Belerofonon al Jobato, kun letero adresita al li per kiu li petis sian bopatron mortigi la portinton. Por plenumi tion, ankaŭ respektante la gastajn rajtojn, Jobato defiis la junulon plenumi taskojn verŝajne mortigajn, kiajn venki la [[amazonoj]]n aŭ [[Ĥimero]], kiujn li afrontis senprobleme<ref>Homero. ''Iliado'', 6.155 kaj sekvaj, kun skolioj.</ref><ref>Pseŭdo-Apolodoro. Mitologia biblioteko, 2.3.1.</ref><ref>[[Johano Tzetzes]]. ''Pri [[Likofrono]]'', 17; kaj ''Chiliades'', 8.810.</ref>. Post tio, Jobato rekonsideris sian devon, pli informiĝis pri la veraj okazintaĵoj kaj, konvinkita de lia senkulpeco, bonvenigis Belerofonon en sia kortego. Laŭ [[Ovidio]], Preto fine sukcesis akiri la tronon de Argo, profitante la malĉeeston de Akrisio. Sed kiam tiu lasta estis hazarde mortigita dum funebraj ludoj, sia nepo [[Perseo]] postulis la regnon kaj ŝtonigis Preton pere de la kapo de la [[gorgono]] [[Meduzo]], kiun li ankoraŭ konservis<ref>Ovidio. ''Metamorfozoj'', 5.238 kaj sekvaj.</ref>. Sed Perseo ne sentis sin konforta en Argo, ĉar estis li, tiu kiu mortigis Akrision, do li kaj la filo de Preto, Megapento, interkonsentis interŝanĝon de iliaj respektivaj regnoj<ref>Pseŭdo-Apolodoro. ''Mitologia biblioteko'', 2.4.4.</ref><ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 2.16.3.</ref>. <center> {| align="center" style="clear:both; margin:1em; border:1px solid #E9E9E9" ! style="background-color:#C1D4FE; font-size:95%; border:1px solid #aaaaaa; padding: 0 5px 0 5px;" |'''Genealogia arbo de la [[Mitaj reĝoj de Argolando]]''' |- | style="padding: 8px 30px; font-size:90%; line-height:50%" | {{Genealogia arbo/komenco}} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | | | | LIN |y| HIP | | MAN | | | | | | | | | | | LIN=[[Linkeo]] | HIP=[[Hipermnestro]] | MAN=[[Mantineo (mitologio)|Mantineo]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | | | | | | ABA |~|y|~| AGL | | | JOB | | | ABA=[[Abaso #Abaso, reĝo de Argolando|Abaso]] | AGL=[[Aglajo #Aliaj roluloj same nomitaj|Aglajo]] | JOB=[[Jobato]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | | | | | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | EOL | | EUR |y| AKR |F| PRE |y| STE | | FIL |y| BEL | | EOL=[[Eolo (praulo)|Eolo]] | EUR=[[Eŭridiko]] | AKR=[[Akrisio]] | PRE='''Preto''' | STE=[[Stenebeo]] | FIL=[[Filonoo]] | BEL=[[Belerofono]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | |:| | | |!| |,|-|v|-|v|-|^|-|.| | | | | | | | | | | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | KRE | | MAG |F| DAN |~|~|J| | | |!| HIP |!| ISA | | LAO |y| ZEU | | KRE=[[Kreteo]] | MAG=[[Magno]] | DAN=[[Danao #Danao, filino de Akrisio|Danao]] | HIP=[[Hipoloĥo]] | ISA=[[Isandro]] | LAO=[[Laodamio]] | ZEU=[[Zeŭso]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | |!| | | |!| |:| |:| | | | | | | |!| |!| |!| | | | | | | |!| | | | | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | AMI | | POL |J| |L|y| ZEU | | | |!| GLA |!| | | | | | | SAR | | AMI=[[Amitaono]] | POL=[[Polidekto]] | ZEU=[[Zeŭso]] | GLA=[[Glaŭko #Mitaj Glaŭkoj|Glaŭko]] | SAR=[[Sarpedono #Sarpedono, filo de Laodamio|Sarpedono]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | |!| | | | | | | | |!| | | | | | |!| | | |!| | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | |`|-|-|-|-|-|.| | PER |~| AND | |!| | | DEI |~|y|~| EVA | | ANT | | PER=[[Perseo]] | AND=[[Andromedo (mitologio)|Andromedo]] | DEI=[[Deidamio]] | EVA=[[Evandro]] | ANT=[[Antifato]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | |,|-|^|.| | | |,|-|-|-|v|^|-|-|v|-|.| |!| | | | | | | | | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | |!|F| MEL |~| LIS | | MEG | | IFI |!| SAR | | | | | MEL=[[Melampo]] | LIS=[[Lisipo]] | MEG=[[Megapento]] | IFI=[[Ifinoo]] | SAR=[[Sarpedono #Sarpedono, filo de Deidamio|Sarpedono]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | |!|:| | | | | | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | |!|L|~|~|~|~|~|~| IFI | | ARG | | |!| | | | IFI=[[Ifianiro]] | ARG=[[Argeo]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | BIA |~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~| IFI | | | | BIA=[[Biaso]] | IFI=[[Ifianaso]] | }} {{Genealogia arbo|border=0|boxstyle=background:#C1D4FE;| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Genealogia arbo/fino}} |} </center><noinclude> </noinclude> {{Antaŭuloj-Posteuloj |POSTENO=Mitaj reĝoj de [[Argolando]] |ANTAŬULO= [[Abaso #Abaso, reĝo de Argolando|Abaso]] |TEMPO='''Preto''' |POSTEULO=[[Megapento]], [[Akrisio]], [[Melampo]] kaj [[Biaso]] }} {{Antaŭuloj-Posteuloj |POSTENO=Mitaj reĝoj de [[Argo]] |ANTAŬULO= [[Akrisio]] |TEMPO='''Preto''' |POSTEULO=[[Perseo]] }} == Aliaj roluloj same nomiĝintaj == Krom la antaŭe priskribita, '''Preto''' estas ankaŭ la nomo de la jenaj [[rolulo]]j de la helena mitologio: # Filo de [[Tersandro]], kaj patro de la virgulino [[Mero]]<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 10.30.5.</ref>. Tamen, kelkaj [[skolioj]] pri ''[[Odiseado]]'' konfuzas lin kun la reĝo de Argo<ref>Skolioj pri ''Odiseado'', 11.325.</ref>. # [[Eponimo]] de la ''Pretidaj Pordegoj'', en [[Tebo (Grekio)|Tebo]]<ref>Paŭzanio. Priskribo de Grekio, 9.8.4.</ref>. Li estis la patro de [[Galantiso]], la akuŝistino kiu trompis Heron por tiel ebligi la naskon de [[Heraklo]]<ref>[[Antonino Liberala]], ''Metamorfozoj'', 29.</ref>. # Filo de [[Naŭplio]] kaj patro de [[Lerno (mitologio)|Lerno]]<ref>[[Apolonio el Rodiso]], ''Argonautica'', 1.136.</ref>. # Filo de [[Agenoro #Agenoro, reĝo de Fenicio|Agenoro]], kvankam ne estas klare ĉu la fonto, [[Stefano el Bizanco|Stefano]]<ref>[[Stefano el Bizanco]]. ''Thasos'', ĉe ''[[Suido]]''.</ref>, celis skribi ĉu ke Agenoro havis filon nomiĝintan Preto, ĉu ke la reĝo de Argo nomiĝinta Preto estis posteulo de Agenoro. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} [[Kategorio:Abasidoj (mitologio)]] [[Kategorio:Eponimoj]] [[Kategorio:Inventistoj]] [[Kategorio:Mitaj reĝoj de Argo]] [[Kategorio:Mitaj reĝoj de Tirinso]] [[Kategorio:Roluloj de la helena mitologio]] [[Kategorio:Roluloj de Metamorfozoj de Ovidio]] [[Kategorio:Ŝtonigoj]] [[Kategorio:Uzurpintoj]] pq3pxg3bna72mw75o49vp3mclplhlg5 0 469187 9456256 9374831 2026-08-18T15:17:41Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Roberto_bolaño.jpg|Roberto_bolaño.jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]]: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Roberto bolaño.jpg|]] 9456256 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | nomo = Roberto Bolaño | dosiero = | grandeco de dosiero = | priskribo = | pseŭdonimo = | naskonomo = | dato de naskiĝo = {{naskiĝdato|1953|4|28}} | loko de naskiĝo = [[Santiago de Ĉilio]] | dato de morto = {{mortodato kaj aĝo|2003|6|14|1953|4|28}} | loko de morto = [[Barcelono]] | profesio = Verkisto | nacieco = {{Flago|Ĉilio}}ĉilia | etno = | lingvo = [[hispana]] | lingvoj = | civitaneco = | edukado = | alma_mater = | aktivaj jaroj = | ĝenro = [[Poezio]], [[Romano]], [[Novelo]] | temo = | movado = | notindaj verkoj = ''Los detectives salvajes'', ''Putas asesinas'', ''2666''. | edzo/ino = Carolina López | partnero = | infanoj = Lautaro kaj Alexandra | rilatoj = | influoj =[[Jorge Luis Borges|Borges]], [[Julio Cortázar|Cortázar]]. | influituloj = | premioj = | subskribo = | ttt = | montri portalon = }} '''Roberto BOLAÑO''' (naskiĝis {{naskiĝdato|1953|4|28}} en [[Santiago de Ĉilio|Santiago]], mortis {{mortodato|2003|6|14}} en [[Barcelono]]) estis ĉilia verkisto. Li ofte estas konsiderata kiel unu el la plej gravaj modernaj hispanlingvaj aŭtoroj. == Vivo == Bolaño estis naskita en Santiago, la ĉefurbo de Ĉilio. Lia patro estis [[kamionisto]] kaj [[boksisto]] kaj lia patrino estis [[Instruisto|instruistino]]. En 1968 li translokiĝis kun sia familio al [[Meksiko]], forlasis lernejon kaj komencis labori kiel [[ĵurnalisto]] kaj estis aktiva en [[Maldekstra|maldekstraj]] organizoj. Dum jaroj Bolaño vagis tra la mondo, vagante inter [[Francio]], Meksiko, Ĉilio kaj [[Salvadoro]] ĝis li finfine ekloĝis en [[Hispanio]]. Dum la plej granda parto de sia vivo Bolaño verkis [[Poezio|poezion]], kaj nur en siaj kvardekaj li ŝanĝis al verkado de [[prozo]], esperante ke tiel li povis vivteni sian familion. En la lastaj jaroj de lia vivo, li sukcesis verki konsiderindan kvanton da romanoj kaj rakontoj, kiuj estis alte aprezitaj. Bolaño mortis en Barcelono en la aĝo de kvindek pro hepatproblemoj atendante novan hepattransplantaĵon; li suferis de malkreskanta sano longe antaŭe kaj lasis instrukciojn pri kio devus esti farita kun liaj verkaĵoj post lia morto. == Verkado == Ĝis nun, 12 romanoj estis publikigitaj de li en la [[hispana]], kaj ankaŭ kvar kolektoj de noveloj kaj kvin libroj de poezio. En 2009, kelkaj aliaj verkoj estis malkovritaj en la biendomo de Bolaño, kelkaj el kiuj ankoraŭ ne estis publikigitaj. === ''Nazia Literaturo en Ameriko'' === : (Nazia literaturo en Ameriko, 1996) Fikcia enciklopedio de [[Ekstremdekstro|ekstremdekstraj]] verkistoj el Usono kaj Latin-Ameriko. Kvankam ĉiuj roluloj pri kiuj la romano traktas estas imagoj de la fantazio de Bolaño, foje renkontoj inter tiuj roluloj kaj realaj verkistoj kiel ekzemple [[Allen Ginsberg]] aŭ [[Octavio Paz]] estas priskribitaj. === ''Estrella Distante'' === : (Fora stelo, 1996) Vastiĝo de la lasta ĉapitro de ''Nazia literaturo en Ameriko''. La romano estas rakontita fare de ĉilia poeto vivanta en ekzilo en Eŭropo kaj rakontas la heroaĵojn de Alberto Ruiz Tagle, poeto, fotisto, piloto kaj koncipartisto kiu akiris enorman artan famon sub la aŭspicioj de la armea diktaturo de generalo Pinochet en Ĉilio. Tagle fuĝas al Eŭropo sekvante serion de krimoj ligitaj al sia nomo kaj la varma detektivo sekvanta lin turnas al la rakontanto kun peto helpi al li elspuri la fuĝantan krimulon. === ''Los Detectives Salvajes'' === : (La sovaĝaj detektivoj, 1998) Vasta romano kiu gajnis al Bolaño la Premion Romulo Gallegos. La romano estas kunmetita de tri partoj – la unua okazas en Meksikurbo fine de 1975 kaj estas rakontita de Juan Garcia Madero, 17-jaraĝa poeto kiu aliĝas al grupo de poetoj, iliaj parencoj kaj amikoj. Multaj roluloj estas bazitaj sur homoj kiujn Bolaño mem konis dum sia tempo vivanta en Meksiko. La du ĉeffiguroj en la grupo, Ulysses Lima kaj Arturo Belano, estas bazitaj sur Mario Santiago Pepeschiaro kaj Roberto Bolaño mem, kiuj kune fondis la infrarealismon movadon (en la romano tiu movado estas nomita viscera realismo). La dua parto, kiu konsistigas ĉirkaŭ sepdek procentojn de la romano, konsistas el serio da monologoj rakontitaj de plej diversaj roluloj, el kiuj kelkaj aperis en la unua parto kaj kelkaj novaj, rakontantaj kio okazis al la du ĉeffiguroj el 1976 ĝis 1996, dum ili vagis tra la mondo. La tria parto revenis al la rakonto kiu estis interrompita ĉe la fino de la unua parto, kaj denove estas rakontita fare de Juan Garcia Madero, priskribante la vojaĝon, kiun li komencis en la Sonora dezerto. Kune kun Ulysses Lima, Arturo Belano kaj Zona Lupe, serĉante la poeton Cesaria Tinachero. Male al la aliaj fikciaj figuroj bazitaj sur homoj konitaj de Bolanio, la verkisto Octavio Paz aperas en la romano sub sia reala nomo, sed la membroj de la viscera realisma movado ne respektas lin. === ''Amuleto'' === : (Talismano, 1999) Mallonga romano verkita en la voĉo de Auxilio Lacouture, "la patrino de meksika poezio", kiu aperas kiel sekundara rolulo en La '''Sovaĝaj Detektivoj'''. La ĉefrakonto rondiras ĉirkaŭ la 12 tagoj kiujn ŝi kaŝis en la servoj de la [[Universidad Nacional Autónoma de México|UNAM Nacia Universitato]] en Meksikurbo post kiam la armeo buĉis studentojn kaj manifestaciantojn sur "La Nokto de [[Tlatilco]]" la 2-an de oktobro 1968, kaj sieĝis la universitaton. === ''Monsieur Pain'' === : (Messiaen Payne, 1999) Romano kiu okazas en Parizo en 1938 kaj traktas la hipnotigiston Pierre Paine, kiu estas petita prizorgi la peruan poeton César Vaijo kiu suferas de kronika singulto. Dum liaj provoj kompreni kio okazas ĉirkaŭ li, Paine renkontas malamikajn kuracistojn, minacan hispanan paron kaj rivalan hipnotigiston laborantan en la servo de Franco. Li travivas serion de misteraj kaj superrealaj okazaĵoj en la stratoj de Parizo kaj en ĝiaj konstruaĵoj kiuj ŝajnas kiel labirinto sen elirejo. La romano estis verkita fare de Bolaño en 1981 aŭ 1982. === ''Nokturno de Ĉilio'' === : (Nokturno en Ĉilio, 2000) Romano en la formo de longa monologo de Patro Urotia rakontanta la historion de sia vivo kiam li kuŝas sur sia mortolito. Interalie, la patro parolas pri sia amikeco kun la literaturrecenzisto Farewell (Adiaŭo - "adiaŭo" en la angla) kaj lia konatiĝo kun la poeto Pablo Neruda, pri vojaĝo al Eŭropo, kie li estis sendita por vidi kiel konserviĝas la tieaj preĝejoj. per kolombĉasado kun falkoj, kaj pri kurso pri marksismo kiun li donis al Augusto Pinochet kaj liaj amikoj al la ĥunto komence de la periodo en kiu ili regis Ĉilion. === ''Amberes'' === : (Antverpeno, 2002) Romano verkita en 1980 sed publikigita nur en 2002, jaron antaŭ la morto de Bolaño. La romano estas mallonga kaj fragmenta - konsistante el 56 sekcioj kiuj estas loze ligitaj kaj de poezia naturo. Kvankam ekzistas roluloj kaj intrigoj kiuj aperas en pli ol unu segmento, ekzistas neniu centra rakonto. Kiel fruan verkon, ĉi tiu romano prezentas multajn temojn kiuj maltrankviligus Bolañon en liaj postaj romanoj - krimuloj, vagabondoj, kaj homoj vivantaj ĉe la randoj de socio, same kiel korupto, sekso, amo, kaj poezio. En la enkonduko, kiun li verkis al la romano antaŭ ĝia publikigo en 2002, Bolaño asertis, ke li verkis la romanon ĉefe por si mem, kaj dum longa tempo la romano estis simple kolekto de paĝoj, al kiuj li revenis de tempo al tempo kaj ludis kun ili. iom. === ''El Gaucho Insufrible'' === : (La Nesuferebla Gaŭĉo, 2003) Kolekto de noveloj, la plej multaj el kiuj rilatas iel al literaturaj verkoj kiuj antaŭis ilin. La rakonto "La Nesuferebla Gaŭĉo" estis inspirita de la rakonto "La Sudo" de Jorge Luis Borges dum la rakonto "Police Rat" (El policía de las ratas) okazas en la mondo priskribita de Kafka en la rakonto "Josephina la Kantistino aŭ Kun la Musoj". La rakonto "Jim" temas pri amerika veterano kiu batalis en la Vjetnama milito kaj vivas en Meksiko kiel poeto; "La vojaĝo de Álvaro Rousselot" (El viaje de Álvaro Rousselot) temas pri sukcesa argentina verkisto, kiu vojaĝas al Francio por trovi reĝisoron, kiu bazas siajn filmojn sur sia laboro sen agnoski ĝin aŭ pagi al li tantiemon.. "Du Katolikaj Rakontoj" ( Dos cuentos católicos ) konsistas el du paralelaj rakontoj: "Destiny" traktanta junan viron atendantan por trovi sian alvokiĝon kaj "La Mano de la Ŝanco" prezentanta frenezulon kiu eskapis el frenezulejo. La lastaj du rakontoj en la romano estas verkitaj en la formo de artikoloj - "La Mitoj de Cthulhu" (Los mitos de Chtulhu) kiu traktas verkistojn kaj verkon kaj derivas sian nomon de la laboro de H. P. Lovecraft, kaj "Literatura + malsano = malsano" (Literatura + enfermedad = malsano) kiu traktas, interalie, la poemojn "Mara Brizo" de [[Mallarmé]] kaj "La Vojaĝo" de [[Baudelaire]]. === 2666 === : (en 2004) La lasta romano, kiun Bolaño verkis kaj kiu estis lia ĉefa okupo en la lastaj jaroj de lia vivo. La romano rondiras ĉirkaŭ nesolvita serio de murdoj de pli ol tricent virinoj en urbo en Meksiko proksime de la landlimo kun Usono. Krome, la romano sekvas grupon de kvar literaturrecenzistoj kiuj ekvojaĝas sekvante la misteran verkiston Archimboldi, prezentas la historion de usona ĵurnalisto interesita pri murdoj, kaj finfine ankaŭ traktas la pasintecon de la germana Archimboldi kaj liaj spertoj dum la Dua Mondomilito. La romano prezentas larĝan gamon de roluloj, regionoj, periodoj kaj rakontoj ene de rakontoj kaj ĝia longeco superas mil paĝojn. La romano konsistas el kvin partoj kaj estis eldonita post la morto de Bolaño, do ne estas certeco, ke la versio en kiu ĝi estis publikigita estas ja la fina versio. Lastatempe oni eĉ asertis, ke sesa parto de la romano troviĝas inter la verkaĵoj de Bolaño. La romano estis publikigita en la angla en 2008 kaj gajnis al ĝia verkisto la American Critics Association Award por tiu jaro. === La Tria Regno === : (''El Tercer Reich'', 2010) Romano verkita en 1989 kaj malkovrita inter liaj verkaĵoj post lia morto. La romano temas pri Udo Berger, germana militluda ĉampiono, kiu vizitas kun sia amatino urbeton sur la [[Costa Brava]] kie li kutimis pasigi siajn infantempajn somerojn. Kiam unu el liaj amikoj maltrafas, Berger decidas atendi enurbe ĝis li estas trovita kaj pasigas la tempon ludante strategian ludon kun mistera loka viro. === Poezio === * ''Los Perros Románticos'', 2000 (La Romantikaj Hundoj) - kolekto de 43 kantoj verkitaj inter 1980 kaj 1998. * ''Tres'' (tri, 2000) - tri serioj de kantoj. * ''La Universidad Desconocida'' (La Nekonata Universitato, ‏, 2007) - kolekto de ĉiuj liaj poemoj, kune kun alternativa versio de la poezia ''Antverpena'' romano nomita ''Gente que se aleja'' (homoj kiuj eliras). === Pliaj verkoj === * ''La Pista de Hielo'' (La Glacia Areno, 1993) - suspensromano. * ''Llamadas Telefónicas'' (Telefonaj vokoj, 1997) - kolekto de 14 noveloj. * ''Putas Asesinas'' (Murdantaj putinoj, 2001) - kolekto de 13 noveloj. * ''Una Novelita Lumpen'' (Ĉifona romano, 2002) - mallonga romano. * ''Parentesis'' (Krampoj), 2004 - kolekto de kolonoj, artikoloj kaj paroladoj. * ''El Secreto del Mal'' (La Sekreto de la malbono, 2007) - kolekto de 19 noveloj, plejparte skizoj aŭ fragmentoj. * ''Los Sinsabores del Verdadero Policía'' (La Problemoj de la reala policano, 2011) - romano malkovrita inter liaj verkaĵoj post lia morto kaj konsiderita fare de kelkaj kritikistoj kiel la perdita sesa parto de 2666. * ''El espíritu de la ciencia-ficción'' (La spirito de sciencfikcio, 2016) - romano verkita en 1984 kaj malkovrita inter liaj verkaĵoj post lia morto. <!-- == Ĉefaj verkoj == * 1976: ''Reinventar el amor'' * 1984: ''La senda de los elefantes'' * 1993: ''La pista de hielo'' * 1993: ''Los perros románticos'' * 1995: ''El último salvaje'' * 1996: ''La literatura nazi en América'' * 1996: ''Estrella distante'' * 1997: ''Llamadas telefónicas'' * 1998: ''Los detectives salvajes'' * 1999: ''Amuleto'' * 2000: ''Nocturno de Chile'' * 2001: ''Putas asesinas'' * 2002: ''Amberes'' * 2002: ''Una novelita lumpen'' * 2003: ''El gaucho insufrible'' * 2004: ''2666'' * 2007: ''El secreto del mal'' * 2007: ''La Universidad Desconocida'' * 2010: ''El Tercer Reich'' * 2011: ''Los sinsabores del verdadero policía'' --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.memoriachilena.cl/temas/index.asp?id_ut=robertobolano%281953-2003%29 Roberto Bolaño ĉe la retejo de Nacia Biblioteko de Ĉilio], kun biografio, kronologio, fotoj, dokumentoj kaj elŝuteblaj romanoj ({{es}}). * [http://www.anagrama-ed.es/autor/134 Roberto Bolaño] ĉe la retejo de [[Anagrama (eldonejo)|Anagrama]], sia eldonejo ({{es}}). * [http://garciamadero.blogspot.com/ Archivo Bolaño], blogo kiu kolektas artikolojn kaj dokumentojn pri Roberto Bolaño ({{es}}). {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bolaño, Roberto}} [[Kategorio:Hispanlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Ĉiliaj verkistoj]] [[Kategorio:Gajnintoj de la literaturpremio Rómulo Gallegos]] 47q5h2xewf7y089teyxabbou2dbhsny 0 473203 9456500 9381907 2026-08-18T23:49:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456500 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Henriette Rémi.png|eta|Henriette Ith-Wille (1921)]] '''Henriette ITH-WILLE''' [enriet it-vile] (naskiĝis la {{daton|31|aŭgusto|1885}} en [[La Chaux-de-Fonds]], mortis la {{daton|12|novembro|1978}} en [[Ĝenevo]]) estis svisa Esperanto-instruistino kaj sekretario de la pedagogo [[Pierre Bovet]]. Ŝi engaĝiĝis por pacismo kaj instruado de Esperanto.<ref>Andreas Künzli: "[[Universalaj Lingvoj en Svislando]]". La Chaux-de-Fonds: [[SES]], [[CDELI]], 2006, p. 236.</ref> == Familia situacio == Henriette Ith naskiĝis en familio de horloĝistoj origine el [[La Sagne]] en la svisa [[Kantono Neuchâtel]]. La germanaspekta nomo Wille estiĝis pro eraro de naskiĝregistra oficisto en la 18-a jarcento de la franclingva nomo Vuille.<ref>Stéphane Garcia: Postface historique, en: Henriette Rémi: "Hommes sans visage", Slatkine 2014.</ref> Henriette travivis feliĉan junecon, kvankam la patro Charles (1835-1896) mortis kiam ŝi estis 11-jara. Ŝi ricevis severan edukadon fare de sia patrino Jenny, naskita Borkiewitcz (1855-1940). La familio de [[liberpensuloj]] kun kvin infanoj vivis en medio intelekte kaj kulture stimula. === Studoj kaj profesio === Post la duagrada lernejo Henriette Wille perfektigis siajn lingvosciojn pri la germana kaj angla en [[Zuriko]] kaj [[Anglio]] de 1902 ĝis 1904. Sekvis studoj pri [[Fotografio|fotografiado]] en [[Berlino]] kaj malfermo de fotografia [[ateliero]] post ŝia reveno al La Chaux-de-Fonds en 1908. En ĉi tiu urbo ŝi edziniĝis en aprilo 1914 al germana aktiva oficiro, Hans Danneil, kun kiu ŝi vivis ĝis 1924, kaj tiel akiris la germanan civitanecon perdinte la svisan. == Unua Mondmilito == Pro la eksplodo de la [[Unua Mondmilito]] en aŭgusto 1914, la separita paro revidis sin nur dum la forpermesoj de la edzo, kiu grave malsaniĝis en 1915 kaj translokiĝis al militlazareto ĉe la nordgermana urbo [[Verden (Aller)]], kie lia edzino vizitis lin. === Flegistino de vizaĝvunditoj === Dum la Unua Mondmilito Henriette Danneil okupiĝis pri vizaĝvunditoj en milita hospitalo kie ŝia edzo estis flegata. Nur en la jaro 1942 ŝi publikigis rememoraĵojn pri tiu tempo.<ref>Henriette Rémi: "Hommes sans visage", Slatkine 2014.</ref> === Postmilita periodo === La militaj travivaĵoj instigis Henriette Danneil al filozofia meditado pri la senco de la vivo. Ŝi transskribis la libron de [[Rudolf Eucken]] ''Der Sinn und Wert des Lebens'' (La senco kaj valoro de la vivo) al [[Brajlo]]. En 1919 ŝi aliĝis al la Internacia Junulara Ligo (Internationaler Jugendbund, IJB) iniciatita de profesoro [[Leonard Nelson]] en [[Göttingen]]. La politika filozofio de Nelson devigis la IJB-anojn al partopreno en politika partio kaj Henriette Danneil iĝis membro de la [[Socialdemokrata Partio de Germanio]], sed la partio eksigis ŝin en 1925, kiel cetere ĉiujn IJB-anojn. Sed jam en 1924 ŝi translokiĝis al Ĝenevo, kie de kvar jaroj ekzistis la [[Ligo de Nacioj]] kaj tie ŝi restados dum 54 jaroj. == Ĝenevo == En ĉi tiu urbo Henriette Danneil konservis la rilatojn kun L. Nelson kaj la IJB, kiu intertempe transformiĝis al [[Internacia Socialista Batalligo]] (Internationaler Sozialistischer Kampfbund, ISK) kaj fondis kaj vigligis la ĝenevan ĉelon. === La paco per Esperanto === En 1926 Henriette Danneil, jam trilingvulo, lernis Esperanton kaj poste instruis ĝin en la Lernejo de socialaj studoj por virinoj. Ŝi konatiĝis kun [[Edmond Privat]], redaktoro de la [[Revuo Esperanto|revuo ''Esperanto'']]. La nomo de Henriette Danneil ofte aperis en ĉi tiu revuo rilate la ĝenevan Esperanto-grupon ''[[La Stelo]]''. === La Nova Edukado === Henriette Danneil pere de sia amikino [[Alice Descoeudres]] konatiĝis kun la reprezentantoj de la Nova Edukado: [[Edouard Claparède]] kaj [[Pierre Bovet]], kiuj fondis en 1925 la [[Internacian Oficejon pri Edukado]] (Bureau international d'éducation, BIE). Ŝi membriĝis en tiu oficejo, kiu federigis multnombrajn movadojn de la Nova Edukado, kaj instruis Esperanton al la personaro por faciligi la organizadon de la [[Tutmonda Kongreso de Edukado]], kiu okazis en 1929 en Ĝenevo. Ŝi instigis al tradukado de la asocia ''Bulteno'', kiun ŝi tradukis dum kelkaj jaroj per mona helpo de [[Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj (TAGE)]]. === Sekretario de Pierre Bovet === [[Pierre Bovet]] dungis Henriette Danneil kiel sian personan sekretarion en la [[Instituto Jean-Jacques Rousseau]] kaj por BIE. Ŝi instruis Esperanton ankaŭ al infanoj por scienca observado. Por Henriette Danneil la Nova Edukado kaj Esperanto entenas ambaŭ la ĝermojn de estonta socio pacigita. Kiel [[Maria Montessori]] ŝi kredis ke daŭra paco estiĝos pli per edukado de la individuaj mensoj ol per la povo de la ŝtatoj. === Adolphe Ferrière === En 1926 ŝi konatiĝis kun [[Adolphe Ferrière]], la antaŭparolonto de ŝia libro ''Hommes sans visage'' (Homoj sen vizaĝo), kiu estis redaktoro de la revuo ''Pour l'Ere Nouvelle'' (Por la Nova Erao). Dum tri jaroj ŝi estis lia redakta sekretario. Ŝi tradukis la libron de Ferrière ''Transformons l'école'' (Ni transformu la lernejon) <ref>"Estonta eduko: alvoko al gepatroj kaj eduk-estraroj": Ad. Ferrière, trad. H. Danneil (antaŭparolo de Edmond Privat), Genève: Universala Esperanto-Asocio, 1929.</ref>. Alia traduko ŝia estas ''Senarmigo kaj edukado'', kiu aperis okaze de la [[Monda Konferenco por Senarmigo]] dum la jaroj 1932-1934 en Ĝenevo. === Engaĝiĝo porlaborista === Henriette Danneil transprenis de 1928 ĝis 1932 la redaktadon de la esperanta versio de ''isk'', organo de ŝiaj germanaj socialistaj amikoj en [[Göttingen]], kaj aktivis ankaŭ en la loka laborista movado. Tamen ŝi diskrete ne subskribis siajn artikolojn, ĉar laŭ la oficialaj instancoj ŝi estis germanino kun limigita restadpermeso kaj riskus ekziligon pro siaj kontaktoj kun membroj de ISK. Por ŝia edziniĝo kun Hans Danneil en 1914, la konvinkita liberpensulino akceptis religian [[Bapto|baptiĝon]], sed la nunan dilemon ŝi solvos per... reedziniĝo. === Nova kunulo kaj kunbatalanto === Kun [[Emile Ith]] (1902-1965) Henriette formis rimarkindan paron: eksedzino de prusa oficiro, konsiderata kiel enmigrantino en sia propra lando, kaj Emile Ith, juna sviso dek sep jarojn pli juna ol ŝi, ekzilito el la [[Kantono Vaŭdo]] kiu ĵus eliris malliberejon, en kiu li restis dum ses monatoj pro militrifuzado! Emile Ith estis ebenista laboristo, kiu akordigis siajn farojn al siaj ideoj kaj favore impresis sian kunulinon. Li estis [[Sindikato|sindikatano]], liberpensulo de anarkiista tendenco. La psikanalisto kaj verkisto [[Charles Baudouin]] vizitis Emile Ith en la malliberejo kaj sub la influo de Charles Baudouin, Emile kaj Henriette Ith komencis studi psikologion kiel liberaj studentoj en la [[Universitato de Ĝenevo]]. La iama laboristo iĝis intelektulo kaj engaĝiĝis sin kun sia edzino Henriette persisteme dum pluraj jardekoj pri pacismaj agadoj, neperforto kaj la enkonduko de [[Civila servo|civilservo]] en Svisio kun [[Pierre Cérésole]]. === La "spirito de Ĝenevo" === Henriette Ith membriĝis en diversaj pacismaj movadoj en la internaciema Ĝenevo, kiu kredis je "nova erao", kiu disvastigus por la tuta mondo veran kulturon de paco kaj neperforto, ekzemple la [[Movado Internacia de Repaciĝo]]. Laŭ instigo de kelkaj amikoj (Monastier, Cérésole, Privat, Butts) ŝi frekventis ankaŭ la [[Societo de Amikoj|Societon de Amikoj]] (Kvakerojn) kaj interesiĝis pri [[Gandhi]] kaj la [[Hinda filozofio|hindia filozofio]], kiuj interesis ankaŭ la kontribuantojn al la periodaĵo ''[[L'Essor]]'' (La Impeto), ŝiajn konatulojn kaj amikojn Baudouin, Bovet, Claparède, Descoeudres, Ferrière, Monastier, Privat. == "Homoj sen vizaĝo" == La komenco de la Dua Mondmilito en 1939 rememorigis al Henriette Ith la travivaĵojn de la Unua Mondmilito kaj ŝia flegado de senvizaĝaj vunditoj en germana lazareto. Ŝi surpaperigis la tragikan situacion de ĉi tiuj soldatoj, kies retroviĝo kun familianoj estis ŝoko por ambaŭ, ĉar la kripligitaj vizaĝoj apenaŭ ebligis rekoni la vunditan samfamilianon. Post konsiloj de Adolphe Ferrière, kiu pretis verki antaŭparolon en la libro ''Hommes sans visage'', ŝi reprilaboris la manuskripton, kiu fine aperis en 1942 sub la pseŭdonimo ''Henriette Rémi''.<ref>Henriette Rémi: "Hommes sans visage"; pref. Adolphe Ferrière. Lausanne: Spes, 1942.</ref> En 2014 ĉi tiu libro reeldoniĝis kun ampleksa postparolo de Stéphane Garcia, kiu situas ĝin en la kunteksto de la tempo. ==Tradukoj== *Ad. Ferrière. '''Kiel Eduki Niajn Infanojn'''. Eld. [[TAGE]], [[Purmerend]], 1939(?) {{citaĵo|Ne nur geinstruistoj, sed ĉiuj, kiuj interesiĝas pri la edukado de infanoj, bonvenigos tiun ĉi kuraĝan kaj trafan eldonaĵon. Ĝi devenas el la geinstruistoj, kiaj D-ro. Ferritre mem, el kies sindona kaj lerta agado venas tiu ĉi kolekto de modernaj spertoj, kiu entute vekas entuziasmon por la laboro de instruado, kaj inspiras al daŭra fido je metodoj, kiuj respektas la individuecon de la [[infano]] mem. La aŭtoro verkis “enkondukon,” kiu finiĝas per la sekvantaj vortoj :—“En la vastan Esperantistan mondon dissendante tiun ĉi [[libreto]]n, en kiu ni kunigis, sub formo de praktikaj spertoj, la plej bonajn rezultojn, kiujn ni renkontis sur la [[kampo]] de moderna eduko, ni esperas ne nur interesigi kelkajn fakulojn, sed fari servon al la [[gepatro]]j kaj geinstruistoj, al la [[konstruanto]]j de la Morgaŭa Socio.” Nur unu bedaŭrinda fakto estas! Oni uzas la [[landnomo]]jn Svisio k.t.p.; sed eĉ sur sama paĝo, kvazaŭ por montri senpartiecon, oni skribas [[Francujo]]. |V.C.N. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 410, Junio (1939)}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Projekto Henriette Rémi, [http://www.penthes.ch/pages/projet-henriette-remi Projekto]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Ith, Henriette [Henrikino Ith]: Eksperimento pri instruado de Esperanto en la "Girls' County School" (Graflanda Lernejo por Knabinoj) en Bishop Auckland, Britlando. [S. l.]: [s. d.], [http://data.onb.ac.at/rec/AC04209194 Eksperimento] * Pierre Bovet; Henriette Ith: Enketo pri internacia helplingvo. Stockholm: Sveda Esperanto-Federacio, 1948, [http://data.onb.ac.at/rec/AC04205240 Enketo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ith-Wille, Henriette}} [[Kategorio:Svisaj esperantistoj]] [[Kategorio:Svisaj pacistoj]] [[Kategorio:Flegistoj]] boze0xe8vhanefbf4hvkap53f5na2n8 0 485892 9456494 9370374 2026-08-18T23:19:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456494 wikitext text/x-wiki {{Alidirekto|Helikeo}} {{Geokesto | malaperinta municipo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Helikeo | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-el|Ἑλίκη}} (Helike) | alia_nomo1 = | alia_nomo2 = | kategorio = {{#invoke:Wikidata|claim|P31|parameter=link|list=&#32;•&#32;}} <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Helikeausgrabungen.jpg | dosiero_priskribo = Tinkturejo en Helikeo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Grekio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = | ŝtato_tipo = | regiono =[[Okcidenta Grekio]] | regiono_tipo = | distrikto = [[Aĥeo]] | distrikto_tipo = | municipo =[[Aigialeia]] (Αιγιάλεια) <br />vilaĝoj : [[Rizomilos]] (Ριζόμυλος),<br /> [[Eliki]] (Eλίκη) | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = [[Aĥeo]] | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Selinois <br /> (Σελινους ; [[helene|malnova greke]] : Selinus) | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | ŝoseo = | montaro = | montaro_tipo = | konstruaĵo_faldo = | konstruaĵo = | konstruaĵo1 = | konstruaĵo2 = | konstruaĵo3 = | konstruaĵo_tipo = | materialo = | materialo_tipo = | urbo = | urbo_tipo = | malkovro = [[Dora Katsonopoulou]] <br />(Ντόρα Κατσωνοπούλου) <br /> [[Steven Soter]] | malkovro_tipo = Malkovrinto | malkovro_dato = 2000/2001 | vizito = | vizito_dato = | orogenezo = | orogenezo_tipo = | aliro = <!-- *** Situo *** --> | situo = | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 38 | lat_m = 12 | lat_s = 44 | lat_NS = N | long_d = 22 | long_m = 7 | long_s = 54 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = [[Bronza epoko]], [[Neolitiko]] | establita_tipo = Estiĝo | establita1 = [[-373|373 a.K]] | establita1_tipo = detruita | establita1_noto = per tertremo kaj ĝi inundiĝis | establita2_tipo = | establita2 = | establita2_noto = | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Orient-Eŭropa tempo|EET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Orient-Eŭropa Somera tempo|EEST]] | utc_offset_DST =+3 | horzono_noto = nuntempo | horzono_DST_noto = nuntempo | poŝtkodo = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = | unesko_jaro = | unesko_tipo = | unesko_kriterioj = | unesko_regiono = | unesko_numero = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = | libera3 = | libera3_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo de Helikeo enkadre de Grekio | mapo_lokumilo = Grekio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | mapo2 = | mapo2_priskribo = Situo enkadre de Eŭropo | mapo2_lokumilo = Eŭropo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Helike <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''''Helikeo''''' ([[helene]] Ἑλίκη [helIke]) estis [[Bronzepoko|debronzepoka]] [[Haveno|havenurbo]] de [[antikva Grekio]], en la nordo de la [[Peloponeso]], apud la [[golfo de Korinto]]. Ĝi estis la pli fama kaj grava urbo<ref>Almenaŭ dum la [[ferepoko]] : [[Diodoro Sicila]], ''Universala Historio'', Libro 15 [48] [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/diodore/livre15a.htm greke/france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D15%3Achapter%3D48 angle/greke] </ref> de la regiono [[Aĥeo]] kaj detruita en [[-373|373 a.K.]] Longtempe legenda urbo, ĝi estis lokiĝita<ref name=Helike.org>http://www.helike.org/paper.shtml {{en}}</ref>, nur ekde 2001, je 7 [[km]] proksime de la urbo [[Aigono]] (Αἴγιον), inter la sekaĵa grundo de la marborda vilaĝo [[Rizomilos]]<ref>{{Koord|38|12|44|N|22|7|54|E|type:city_region:gr|montru=entekste}}</ref> (Ριζόμυλος), kaj la teritorio de la samnoma kaj freŝnomiĝa vilaĝo [[Eliki]]<ref>Antaŭ 1917 : Ζευγολατιό (Zevgolatio) : la vilaĝo renomiĝas tiel la antikva urbo kiu pensiĝis proksime [http://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/171657 angle] <br />{{Koord|38|12|51|N|22|7|10|E|type:city_region:gr|montru=entekste}}</ref> (Eλίκη). [[Ionano]]j elstaris<ref name=Pau7245>[[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] , ''Priskribo de Grekio'', Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 24, [5] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7d.html france ][http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D5 angle/greke]</ref>, en Helikeo, famegan [[sanktejo]]n per ĝia [[templo]] pri [[Posejdono]] «helikona»<ref>Pri la [[Monto Helikono]] en [[Beotio]]?</ref>, ĝia protektanto<ref>[[Posejdono]] havas malmulte urbojn kontraŭ aliaj grandaj dioj kvankam li estis unu el la plej grava dio olimpa.</ref>, ekde almenaŭ la tempo de [[Homero]] kiu diris la urbo oferi multajn donacojn al la dio<ref> [[Iliado]], [[Homero]], Libro 8 [198] [http://www.theoi.com/Text/HomerIliad8.html] {{en}}</ref>. == Historio == === Nomo === Laŭ<ref>[[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]], ''Priskribo de Grekio'', Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 1, [3] al [4] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7.html france] ; angle/greke [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D3 3] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D4 4]</ref> [[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]], la nuna kaj [[ferepoko|deferepoka]] nomo de la urbo decidiĝis de la reĝo de [[Ateno]], [[Iono]] (Ἴων), kiu donas ĝin la antaŭnomo de sia edzino ; Kvankam la loknomo «helik-e» estu komuna en Grekio. Alia<ref>[[Higinuso]] (Gaius Julius Hyginus), ''Pri Astronomio'' ([[Latine|lat]] "De astronomia"), Libro 2 [13], [http://www.theoi.com/Text/HyginusAstronomica.html#13 angle] [http://www.thelatinlibrary.com/hyginus/hyginus2.shtml latine]</ref> sugestis ke la nomo devenis el la [[nimfoj|nimfo]] [[Helikeo (nimfo) | Helikeo]] kiu mitologie prizorgis la junan [[Zeŭso]]n. === Demitologia fondo al klasika epoko === Tradicie, iomete oni koniĝas pri la urbo antaŭ la klasika periodo, ĉirkaŭ la [[5-a jarcento a.K.]], nur estas la referenco de la poeto [[Homero]] en [[Iliado]], laŭ kiu la urbo partoprenis (li ne precizis plu) en la militistaro de la [[mikeno|mikena]] reĝo [[Agamemnono]], kiu sendis cent ŝipojn por fari la [[troja milito|trojan militon]], ĉirkaŭ la [[13-a jarcento a.K.]]<ref>[[Homero]], [[Iliado]], Kanto 2 [569] [http://remacle.org/bloodwolf/poetes/homere/iliade2.htm france kaj greke]</ref>. Eble, la regiono nomiĝis ''Aigialos'' (Αἰγιαλὸς) kaj [[Iono]] venkis iun reĝon, Selenus (Σελινοῦς), kaj edzigis lian filinon ''Helike''<ref>[[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] , ''Priskribo de Grekio'', Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 1, [1] al [5] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7.html france] ; angle/greke [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D1 1] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D2 2] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D3 3] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D4 4] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D5 5]</ref>. Tiam, la regiono nomiĝis ''Ionio''<ref>Ne maldistingu kun la pli malfrua regiono samnome en [[Malgrandazio]].</ref>, la anoj ''Ionanoj''. La urbo estis grava loko por [[Ionano]]j kiu rifuĝis ĉi tie iommomente dum ilia forcita movado<ref name=Pau7245/><ref>[[Herodoto]], ''Historioj'', Libro 1 [145] [146] , [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm france kaj greke] ; angle kaj greke [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D145%3Asection%3D1 145] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D146%3Asection%3D1 146]</ref> al oriente, puŝitaj de [[aĥeano]]j kiu fine prenis ĝin kaj renomigis la regionon ''[[Aĥeo]]''. Dum la militoj, la reĝo [[Tisameno]] (Τισαμενός), filo de [[Oresto]], mortiĝis kaj engrundiĝis en Helikeo<ref>[[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] , ''Priskribo de Grekio'', Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 1, [7] al [9] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7.html france] ; angle/greke [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D7 7] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D8 8] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D9 9] </ref>. La urbo estis probable el la plej riĉa<ref>La aĥenanoj elektis la urbon najbara [[Aigono]] (Αἴγιον) poste la detruo de Helikeo kiel ĉefurbo de la regiono ; [[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]], Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 7, [2] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7b.html france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D7%3Asection%3D2 angle kaj greke] </ref> en la zono. <br /> Ĝi ĉefe partoprenis en la [[Aĥea ligo]]<ref>[[helene]] κοινὸν τῶν Ἀχαιῶν ; angle [[:en:Achaean League|Achaean League]]</ref> kiu kuniĝis 12 grekajn urbojn, en la 5-a jarcento [[a.K.]]<ref>[[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] , ''Priskribo de Grekio'', Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 6, [1] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7b.html france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D6%3Asection%3D1 angle kaj greke] </ref>. Plifrue, ĝi estis ankoraŭ la objekto konflikta inter la Aĥea ligo kaj la [[Iono ligo]]<ref>[[Helene]] Τὸ Κοινὸν τῶν Ἰώνων ; [[Diodoro Sicila]], ''Universala Historio'', Libro 15 [49] [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/diodore/livre15a.htm greke/france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D15%3Achapter%3D49 angle/greke] </ref>.<br /> Helikeo fundis [[kolonio]]jn interalie la urbo [[Subaris]] (Σύβαρις) en la ''[[Granda Grekio]]'' (ἡ μεγάλη Ἑλλάς ), nune regiono de la suda [[Italio]]<ref name=Helike.org/> aŭ eble [[Priene]] en la [[Malgrandazio]]. === Detruita per tertremo === La urbo famiĝis pro ĝia tute destruo en [[-373|373 a.K.]] de nokta [[tertremo]] kio bestoj anticipis<ref name="Aelianuso">[[Aelianuso]] ([[Latine]] Claudius Aelianus, [[greke]] Κλαύδιος Αἰλιανός), Περὶ Ζῴων Ἰδιότητος (eo : Pri anima naturo), Libro 11 [19] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0590%3Abook%3D11%3Achapter%3D19 greka ekstrakto] [http://www.helike.org/sources2.shtml angla ekstrakto]</ref>, kaj sekvante [[inundo]] ekmatene aŭ finnokte<ref>[[Diodoro Sicila]], ''Universala Historio'', Libro 15 [48] [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/diodore/livre15a.htm greke/france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D15%3Achapter%3D48 angle/greke] ; [[Heraklideso el Ponto]] (Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός) (citita de [[Strabono]]) 8.7.2 [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre87.htm france kaj greke] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0198%3Abook%3D8%3Achapter%3D7%3Asection%3D2 angle kaj greke]</ref>. <br /> Efektive, la [[golfo de Korinto]] lokigas [[rifto]]n ties unu bordo korespondas al la nordo de la [[Peloponeso]]. Tio estas unu el la plej tertremebla regiono en [[Eŭropo]]. Laŭlonge la suda marbordo de la golfo de Korinto ekzistas [[faŭlto]]jn laŭliniigas kiel unu linio. Estas ekzemple la ''faŭltoj de Aigiono'' aŭ tiu nomita ''Helike-orienta''. La regiono konis multe tertremojn pro la movado de la faŭltaroj, do la rezulto estas ke la marborda grundo malaltiĝas kaj finas inundiĝi sube la akvo el golfo de Korinto interalie. Aldone aluvioj venas el apudaj riveroj tiuj, kiuj finas en la golfo kaj kovras la tuton kaj formas novan [[aluvia grundo|aluvian grundon]] ; Tiel estas kun Selinois ([[novgreke]] Σελινους), rivero proksime al Helikeo. La tertremo povas ankaŭ ligiĝas kun [[cunamo]], tiel oni raportis en 1748. Historie, la regiono konis ankaŭ tertremojn en 1817, 1888 kaj eĉ en 1995<ref>Tezo de S. Rohais [Rohej] en la universitato de [[Renno]] en [[francio]], en 2007, titoliĝas «Stratigrafia aranĝo kaj sedimentaj fluoj de la suda rando de la golfo de Korinto (Grekio) : Analiso grunda, ciferecaj kaj eksperimentaj modeladoj (Architecture stratigraphique et flŭ sédimentaires sur la marge sud du golfe de Corinthe (Grèce) : Analyse de terrain, modélisations expérimentales et numérique)». [http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/15/47/88/PDF/S._Rohais.pdf france]</ref>. La grundo sube la antikva Helikeo devus koni plurajn vertikalajn (malaltiĝoj kaj altiĝoj) movadojn. <br /> Ruinoj restis videblaj submare ĝis la bizanca periodo en la [[9-a jarcento]]<ref name=Helikeproject>http://www.helikeproject.gr/ {{en}}</ref><ref>[[Ovidio]], [[Metamorfozoj]], Libro 15 [293] [http://bcs.fltr.ucl.ac.be/METAM/Met15/Met15,%20237-478.htm latine kaj france] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150204004823/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/METAM/Met15/Met15,%20237-478.htm |date=2015-02-04 }} [http://www.theoi.com/Text/OvidMetamorphoses15.html angle]</ref> kaj la malnova fameco de la urbo puŝis grekajn turismojn ekzemple la [[geografiisto]] [[Eratosteno]] kiu vizitis<ref>[[Strabono]], ''Geografio'', Libro 8, ĉap. 7, [2] [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre87.htm france kaj greke] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0198%3Abook%3D8%3Achapter%3D7%3Asection%3D2 alineo 2 -angle kaj greke]</ref> la siton, proksime 150 jaroj poste la detruo, sed ankaŭ [[romio|romianoj]] ties la [[historiisto]] [[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] en la [[2-a jarcento|2-a jarcento p.K.]]<ref>[[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] , ''Priskribo de Grekio'', Libro 7 pri la [[Aĥeo]], (vidu ligiloj sube).</ref>. == Fama en la antikva kulturo == Antikvaj turismoj visitis la urbon ĉar la urbo estis fama religia kaj kultura centro por grekuloj, speciale por [[Ionano]]j. Sed la detruo de la urbo imponis kaj ĝi multe spurigis en la klasika greka kaj latina kulturo kiel ekzemple [[Aristotelo]] kiu diras ke estis ĉielfenomeno kiel iu [[kometo]] kiu estis tiam vidita dum la tertremo kaj la inundiĝo<ref>[[Aristotelo]], ''Pri meteologiaj'' (Μετεωρολογικῶν), Libro 1 ĉap. 6 [8] aŭ 344 [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie.htm france kaj greke]</ref>, aŭ la [[romiaj imperiestroj]] kaj [[filozofiisto]], en la [[2-a jarcento]], [[Marko Aŭrelio]] kiu temas pri la morto de urboj<ref>[[Marko Aŭrelio]], ''Pensadoj'' (Τὰ εἰς ἑαυτόν), Libro IV [48], [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/marcaurele/livre4.htm greke kaj france] [https://en.wikisource.org/wiki/The_Thoughts_of_the_Emperor_Marcus_Aurelius_Antoninus/Book_IV angle]</ref>. Klasiuloj ŝerĉis la kialojn kiel ekzemple [[Seneko la pli juna|Seneko]]<ref>[[Seneko la pli juna|Seneko]], ''Naturaj temoj'' ([[latine|lat.]] Quaestiones Naturales), Libro 6 [23] [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/seneque_qn_6/lecture/3.htm france kaj latine] [https://archive.org/stream/physicalsciencei00seneiala#page/252/mode/2up angle]</ref> aŭ la historiisto [[Kalisteneso]]<ref>Kalisteneso (Καλλισθένης) ''Greka Historia'', citita en [[Seneko la pli juna|Seneko]], ''Naturaj temoj'' ([[latine|lat.]] Quaestiones Naturales), Libro 6 [23] [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/seneque_qn_6/lecture/3.htm france kaj latine] [https://archive.org/stream/physicalsciencei00seneiala#page/252/mode/2up angle]</ref> kvankam oni ankoraŭ trovas religiajn pravigojn<ref>[[Diodoro Sicila]], ''Universala Historio'', Libro 15 [49] [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/diodore/livre15a.htm greke kaj france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D15%3Achapter%3D49 angle kaj france]</ref>. === Ĉu Helikeo inspiris la ''Atlantidon''? === Iuj<ref name=HelikeAtlantis>http://www.helike.org/atlantis.shtml</ref> sugestigas ke la evento helikea pensigis [[Platono]]n por sia [[Atlantido]] kiu parte rememorigas la inundan urbon<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://alternativearchaeology.jigsy.com/santorini-atlantis-of-the-aegean |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150522032052/http://alternativearchaeology.jigsy.com/santorini-atlantis-of-the-aegean |arkivdato=2015-05-22 }}</ref>. La malaperigo de la urbo okazis kiam la fama [[filozofiisto]] devu havi proksime 50 jaroj kaj 30 jaroj antaŭ sia morto. La [[geografiisto]] [[Eratosteno]] kiu longtempe poste la eventojn (almenaŭ pli ol unu jarcento poste) kaj kiu vivis poste Platonon, vizitis<ref name="Eratosteno">«[[Eratosteno]] diris li mem vidis la katastrofan lokon kaj li aŭdis diri al la ŝipistojn kiujn trairigis la golfon, ke ankoraŭ oni ekvidis stare, funde de la maro, la bronzan statuon de [[Posejdono]] kaj ke la [[Hipokampo (mitoloio)|Hipokampo]] (mita marĉevalo) kiu, ene sia mano, iĝis danĝeron por tiuj fiŝistoj.»<br />Konita nun nur tra la citaĵo de [[Strabono]] en ''Geografio'', 8.7.2 ; tradukita helpe la francan version el [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre87.htm] <br /> Grekorigine : <poem> Ἐρατοσθένης δὲ καὶ αὐτὸς ἰδεῖν φησι τὸν τόπον, καὶ τοὺς πορθμέας λέγειν ὡς ἐν τῷ πόρῳ ὀρθὸς ἑστήκει Ποσειδῶν χάλκεος, ἔχων ἱππόκαμπον ἐν τῇ χειρὶ κίνδυνον φέροντα τοῖς δικτυεῦσιν</poem></ref> la lokon kaj raportis kiom ankoraŭ malfacile estis navigeco tie ; kiel la romia vizitanto, [[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]], kiu aldonis ke la ruinoj de la urbo, subakve, kovriĝas de [[silto]], de koto<ref>[[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] , ''Priskribo de Grekio'', Libro 7 pri la [[Aĥeo]], 24.13 [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7d.html france ][http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D13 angle kaj greke]</ref>. [[Heraklideso el Ponto]] (Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός), laŭ la grekujo [[Strabo]], diris<ref>[[Heraklideso el Ponto]] (Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός) en [[Strabono]], ''Geografio'', 8.7.2 [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre87.htm france kaj greke] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0198%3Abook%3D8%3Achapter%3D7%3Asection%3D2 angle kaj greke]</ref> la inundo okazis dum la nokto kvankam [[Diodoro Sicila]] pensigas tiun dum la aŭroro<ref>[[Diodoro Sicila]], ''Universala Historio'', Libro 15 [48], [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/diodore/livre15a.htm greke kaj france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D15%3Achapter%3D48 angle/greke]</ref>. Tiuj komentoj kaj atestoj pensigas malsame la legon de tiu ekstrakto de la ''[[Timeo]]'' de Platono kiu parolas pri la Atlantido : <center> {{Multkolumna|40%}} {{Cquote|Post tio, tertremoj kaj inundoj glutis, nur dum tago kaj nokto fatala, tute militantojn ; La insulo [[Atlantido]] malaperis sube la maro ; Do, ekde tiam, la maro ja iĝis malirebla kaj ĉesis esti navigebla pro la kvanto de koto ĝi lasis anstataŭe.|16px|16px|[[Platono]]|''[[Timeo]]'', 25d<ref>Tradukita helpe la francan version el [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/platon/cousin/timee.htm#25d] <poem> Grekorigine : Ὑστέρῳ δὲ χρόνῳ σεισμῶν ἐξαισίων καὶ κατακλυσμῶν γενομένων, μιᾶς ἡμέρας καὶ νυκτὸς χαλεπῆς ἐπελθούσης, τό τε παρ᾽ ὑμῖν μάχιμον πᾶν ἁθρόον ἔδυ κατὰ γῆς, ἥ τε Ἀτλαντὶς νῆσος ὡσαύτως κατὰ τῆς θαλάττης δῦσα ἠφανίσθη· διὸ καὶ νῦν ἄπορον καὶ ἀδιερεύνητον γέγονεν τοὐκεῖ πέλαγος,<br /> πηλοῦ κάρτα βραχέος ἐμποδὼν ὄντος ὃν ἡ νῆσος ἱζομένη παρέσχετο</poem></ref>}} {{Finmultkolumna}} </center> Aldone, ŝajnas iu [[Sparto|sparta]] ŝiparo, ankrita en la haveno de Helikeo tute destruiĝis<ref name=Aelianuso></ref>. Tiu pensiĝas ke [[Platono]] li mem interesiĝis en la inundo de Helikeo kie la ŝiparestro mortiĝis : tiu sklavigis antaŭe la [[filozofio]]n ; tamen, tiu anekdoto ŝajnas suspektinda kaj ĝi nur povus esti [[propagando]] organizita de la [[Akademio de Platono|Akademio]], la lernejo kio Platono fundis<ref name=HelikeAtlantis/>.<br /> Kvankam la statuarto ne estas tre disvolvita kaj ne ekzistas (en nia scio nuntempa) iun virdion maran en la [[Minoa civilizo|minoa kulturo]] al kiu oni pensas en kelkaj ekstraktoj de la textoj de Platono, Helikeo, kiel fama sanktejo pri [[Posejdono]], kie statuoj estis laŭ la atesto<ref name=Eratosteno/> de [[Eratosteno]] ŝajnas pli akorda kun iuj partoj de la teksto de Platono kiu faras Posejdonon kiel la patro kaj la granda dio de la Atlandiduloj kaj kiu diras, ele la platona [[Kritiaso]], «Meze estis la sankta templo [...] de Posejdono [...] Tie-ĉi li naskigis la dek ĉefojn de la reĝaj disnatioj [...]. Oni vidis multajn orajn statuojn. La dio, de sia ĉaro, gvidis ses flugilajn ĉevalojn, kaj estis tiel granda ke lia kapo tuŝis la volbon de la templo.<ref>Tradukita el la franca versio ĉi-tie : [266] [[:wikisource:fr:Critias_(trad._Cousin)|Kritiaso ĉe Wikisource]] </ref>». == Arkeologio == {{...}} Longtempe, oni pensas la urbo inundiĝis kaj serĉas ĝin sub la akvo de la [[golfo de Korinto]]. La fama [[arkeologiisto]] greka [[Marinatos]] (Σπυρίδων Νικολάου Μαρινᾶτος) diris kiom estas la graveco<ref>«La malkovro de plena malnova urbo multe pli grandvalora kaj interesa ol [[Pompejo]]» ; <br /> «Preskaŭ certe la plej spektakla arkeologia malkovro neniam farita» ;<br /> (el angla traduko en http://www.helike.org/paper.shtml)</ref> historia malkovri la ruinon de la urbo : kiel [[Pompejo]] en [[Italio]], la urbo ne evoluiĝis ekde sia destruo kaj, la akvo aŭ ajn alia kio kovris ĝin, protektas ĝin de la damaĝoj pro la homoj aŭ la naturo dum pli ol du miljaroj. Multe submaraj serĉoj tiam starigis lastaj dekjaroj sed ili ne fruktiĝis. La greka profesorino Dora Katsonopoulou (Ντόρα Κατσωνοπούλου) de la universitato de Ateno kaj la usonano Steven Soter de la [[Usona Muzeo de Natura Historio]] en [[Novjorko]], per subgrundaj radaraj sondoj, malkaŝis kelkaj murojn de konstruaĵoj de la romia epoko en [[1994]], kaj en [[2000]], bizantajn konstruaĵojn kaj fine en [[2001]] ecoj de la epoko de la destruo de la urbo. Prifosadoj kontinuas kaj permesas malkovri konstruaĵojn, potojn kaj aliajn objektojn ekde la [[neolitiko]] al la [[Bizanca imperio|bizanca epoko]] pasante la romia kaj bronza epoko aŭ la klasika erao<ref name=Helike.org/>. La arkeologia loko estis, dum du jaroj de [[2004]] ĝis [[2006]], konsiderita kiel endanĝerigita loko de la [[Ne-registara organizaĵo]] ''[[Monda Monumenta Fonduso]]'' kiu klopodas konservi la plej gravaj monumentoj en la tuta mondo. Nome la loko ŝimiĝis dum pli ol 2000 jaroj sed ĝi minaciĝis de la surkonstruaĵo de la daŭrigo de la [[fervojo]] ligante la urboj de [[Korinto]] kaj [[Patraso]] laŭlonge de la mar bordo de la Golfo de Korinto<ref>http://www.wmf.org/project/helike-archaeological-site {{en}}</ref>. == Kelkaj klasikaj fontoj == * [[Diodoro Sicila]], ''Universala Historio'', Libro 15 [48] - [49] [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/diodore/livre15a.htm greke kaj france] angle/greke : [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D15%3Achapter%3D48 48] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D15%3Achapter%3D49 49] * [[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] , ''Priskribo de Grekio'', ::::-Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 1, [1] al [9] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7.html france] ; angle/greke [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D1 1] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D2 2] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D3 3] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D4 4] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D5 5] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D6 6] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D7 7] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D8 8] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D1%3Asection%3D9 9] ::::-Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 6, [1] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7b.html france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D6%3Asection%3D1 angle kaj greke] ::::-Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 7, [2] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7b.html france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D7%3Asection%3D2 angle kaj greke] ::::-Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 24, [5] al [13] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7d.html france ] ; angle/greke : [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D5 5] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D6 6] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D7 7] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D8 8] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D9 9] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D10 10] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D11 11] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D12 12] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D24%3Asection%3D13 13] ::::-Libro 7 pri la [[Aĥeo]], ĉap. 25, [1], [4] kaj [5], [8] kaj [9], [11] [http://www.mediterranees.net/geographie/pausanias/livre7d.html france ] ; angle/greke [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D25%3Asection%3D1 1] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D25%3Asection%3D4 4] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D25%3Asection%3D5 5] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D25%3Asection%3D8 8] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D25%3Asection%3D9 9] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D7%3Achapter%3D25%3Asection%3D11 11] ::::-Libro 5 pri la [[Eliso]], ĉap. 4, [3] [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/pausanias/elide1.htm france] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D5%3Achapter%3D4%3Asection%3D3 angle kaj greke] * [[Strabono]], ''Geografio'', Libro 8, ĉap. 7, speciale la 2-a alineo [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre87.htm france kaj greke] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0198%3Abook%3D8%3Achapter%3D7%3Asection%3D2 alineo 2 -angle kaj greke] :<small>Citita ene, sed lia verko estas perdita nun :</small> :*[[Eratosteno]], 8.7.2 [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre87.htm france kaj greke] [http://118.97.161.124/perpus-fkip/Perpustakaan/Geography/Geografi%20Klasik/Eratosthenes%E2%80%99%20Geography.pdf angle]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} :*Ibuko (Ἴβυκος)<ref>Greka [[lirika]] [[poeto]] el [[6-a jarcento a.K.]]</ref>, 1.3.18 [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre13.htm france kaj greke] [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/1C*.html angle] :*[[Heraklideso el Ponto]] (Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός)<ref>4-a jarcento [[filozofio|filozofiisto]] vivinta en la nordo de la nuna [[Turkio]]. Oni pensas al li kiam [[Strabono]] parolas nur pri iu ''Heraklideso'' (Ἡρακλείδης) ; Angle [[:en:Heraclides Ponticus|Heraclides Ponticus]] </ref>, 8.7.2 [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre87.htm france kaj greke] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=29707915041E126EC86637ABA4B055F6?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0198%3Abook%3D8%3Achapter%3D7%3Asection%3D2 angle kaj greke] '''''Aliaj''''' * [[Ptolemeo]], ''Geografio'', Libro 3 ĉap.14 (Pri Aĥeo) ?<ref>Citita en http://www.helike.org/news.shtml {{angle}}</ref> * [[Aelianuso]] ([[Latine]] [[Klaŭdio Eliano|Claudius Aelianus]], [[greke]] Κλαύδιος Αἰλιανός), Περὶ Ζῴων Ἰδιότητος (eo : Pri anima naturo), Libro 11 [19] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0590%3Abook%3D11%3Achapter%3D19 greka ekstrakto] [http://www.helike.org/sources2.shtml angla ekstrakto] * [[Ovidio]], [[Metamorfozoj]], Libro 15 [293] [http://bcs.fltr.ucl.ac.be/METAM/Met15/Met15,%20237-478.htm latine kaj france] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150204004823/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/METAM/Met15/Met15,%20237-478.htm |date=2015-02-04 }} [http://www.theoi.com/Text/OvidMetamorphoses15.html angle] * [[Aristotelo]], ''Pri meteologiaj'' (Μετεωρολογικῶν), Libro 1 ĉap. 6 [8] aŭ 344 [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie.htm france kaj greke] [http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/meteorology/book1.html angle] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181011014050/https://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/meteorology/book1.html |date=2018-10-11 }}, Libro 2 ĉap. 8 [41] al [43] aŭ 368b [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie2.htm#368b france kaj greke] [http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/meteorology/book2.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100426031024/http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/meteorology/book2.html |date=2010-04-26 }} * [[Homero]], [[Iliado]], Kanto 2 [569] [http://remacle.org/bloodwolf/poetes/homere/iliade2.htm france kaj greke] [http://www.theoi.com/Text/HomerIliad2.html angle], Kanto 8 [198] [http://www.theoi.com/Text/HomerIliad8.html angle] , Kanto 20 [393] [http://www.theoi.com/Text/HomerIliad20.html angle] * [[Herodoto]], ''Homera vido'', 27, [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/homere.htm france] :::: ''Historioj'', Libro 1 [145] [146] , [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm france kaj greke] ; angle kaj greke [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D145%3Asection%3D1 145] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D146%3Asection%3D1 146] * [[Higinuso]] (Gaius Julius Hyginus), ''Pri Astronomio'' ([[latine|lat.]] «De Astronomia»), Libro 2 [13], [http://www.theoi.com/Text/HyginusAstronomica.html#13 angle] [http://www.thelatinlibrary.com/hyginus/hyginus2.shtml latine] * [[Marko Aŭrelio]], ''Pensadoj'' (Τὰ εἰς ἑαυτόν), Libro IV [48], [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/marcaurele/livre4.htm greke kaj france] [https://en.wikisource.org/wiki/The_Thoughts_of_the_Emperor_Marcus_Aurelius_Antoninus/Book_IV angle] * [[Seneko la pli juna|Seneko]], ''Naturaj temoj'' ([[latine|lat.]] Quaestiones Naturales), Libro 6 [23] [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/seneque_qn_6/lecture/3.htm france kaj latine] [https://archive.org/stream/physicalsciencei00seneiala#page/252/mode/2up angle] :<small>Citita ene, sed lia verko estas perdita nun :</small> :*[[Kalisteneso]] ( Καλλισθένης), ''Greka Historia'' ?, Fragmentoj 20 kaj 21 ? == Eksteraj ligiloj == * http://www.helike.org/ {{en}} * http://www.helleniccomserve.com/helike.html {{en}} == Vidu ankaŭ == * [[Malaperintaj urboj]] * [[Pompejo]] * [[Atlantido]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj | 2}} [[Kategorio:Historio de Grekio]] [[Kategorio:Urboj de Antikva Grekio]] [[Kategorio:Antikva Grekio]] [[Kategorio:Malaperintaj urboj]] [[Kategorio:Ruinoj]] [[Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Grekio]] [[Kategorio:Arkeologio]] [[Kategorio:Legendaj urboj]] [[Kategorio:Urboj detruitaj de tertremo]] [[Kategorio:Urboj inunditaj]] [[Kategorio:Sanktejoj]] cgp01axwm81jjt8hj6i8oiz4bhjtbk8 0 487282 9456627 9091393 2026-08-19T08:22:55Z Sj1mor 12103 9456627 wikitext text/x-wiki '''Witzleben''' estas nomo de jenaj lokoj: * [[Witzleben (Turingio)]], komunumo en Turingio, Germanio * [[Berlin-Witzleben]], urboparto de Berlino, Germanio '''Witzleben''' estas la familia nomo de: * [[Witzleben (gento)]], turingia nobela gento * [[Adam Ernst Rochus von Witzleben]] (1791–1868), oldenburga ĉamberlisto kaj sekreta konsilisto * [[Adam Heinrich von Witzleben]] (1673–1751), komandanto de la [[burgo Gutenfels]] * [[Adam Levin von Witzleben]] (1688–1745), dana sekreta konsilisto kaj korta konsilisto * [[Alexander von Witzleben]] (* 1963), germana entreprenisto * [[Arthur von Witzleben]] (1835–1905), germana politikisto * [[August von Witzleben]] (1773–1839), germana aŭtoro * [[Benno von Witzleben]] (1808–1872), saksa general-leŭtenanto * [[Cäsar von Witzleben]] (1823–1882), germana historiisto, arĥivaro kaj redaktisto * [[Christian von Witzleben]] (1358–1394), germana episkopo de Naumburg-Zeitz (1381/1382 ĝis 1394) * [[Christoph Burckhard von Witzleben]] (1687–1732), dana junkero, distriktestro kaj ĉasisto * [[Eduard von Witzleben]] (1850–1920), prusa generalmajoro * [[Elisabeth von Witzleben]] (1905–1992), deutsche arthistoriistino * [[Eric von Witzleben]] (1847–1919), prusa generalmajoro kaj kavaliro de la johanita ordeno * [[Erik von Witzleben]] (1884–1958), germana politikisto kaj fondinto de la Erik-von-Witzleben-fondaĵo * [[Erwin von Witzleben]] (1881–1944), germana oficiro, rezistanculo, ekzekutita la 20an de julio 1944 * [[Ferdinand von Witzleben]] (1800–1859), prusa generalleŭtnanto * [[Friedrich von Witzleben]] (1802–1873), prusa ĉaberlisto * [[Friedrich Hartmann von Witzleben]] (1722–1788), saksa-vejmara "Wirklicher Geheimer Rat" kaj "Oberhofmarschall" * [[Friedrich Karl von Witzleben]] (1864–1947), germana generalleŭtnanto * [[Friedrich Ludwig von Witzleben]] (1755–1833), ŝtata konsilisto kaj direktoro de la domenoj, forstoj kaj akvejoj en Heslando * [[Friedrich Wilhelm von Witzleben]] (1714–1791), saksa posedanto de kavalira bieno * [[Gerhard August von Witzleben]] (1808–1880), preußischer Generalleutnant und Militärschriftsteller * [[Hans Heinrich von Witzleben]] (1713–1771), germana distriktestro de la distrikto Leipzig * [[Hartmann von Witzleben (1766–1841)]], prusa 'Sekreta konsilisto * [[Hartmann von Witzleben]] (1805–1878), supra prezidento de la prusa provinco Saksio kaj membro de la supra ĉambro de la saksa parlamento * [[Heinrich von Witzleben-Alt-Doebern]] (1854–1933)membro de la supra ĉambro de la saksa parlamento * [[Heinrich Günther von Witzleben]] (1755–1824), prusa generalmajoro kaj posedanto de kavaliro bieno * [[Hermann von Witzleben (Kammerherr)]] (1816–1890), prusa "kammerherr" * [[Hermann von Witzleben (Generalmajor, 1864)]] (1864–1938), germana generalmajoro * [[Hermann von Witzleben (Generalmajor, 1892)]] (1892–1976), germana generalmajoro * [[Irmgard von Witzleben]] (1896–1944), germana artistino * [[Job von Witzleben]] * [[Johannes Theodor von Witzleben]] (1831–1879), dana-germana aktorino * [[Konstantin von Witzleben]] (1784–1845), prusa generalleŭtnanto * [[Margarethe von Witzleben]] (1853–1917), fondinto de la "Schwerhörigenbewegung" en Germanio * [[Max von Witzleben]] (1812–1888), prua generalmajoro * [[Maximilian von Witzleben]] (1803–1861), germana "Amtmann" * [[Monika von Witzleben]] (* 1968), germana aktorino * [[Rochus von Witzleben]] (1758–1826), dana "Kammerherr", oldenburga "Kammerherr", kortestroen [[Plön]] kaj kastela estro de [[Eutin]] * [[Uta von Kardorff]] geb. als Huberta Sophie von Witzleben (* 1921), germanadeutsche Journalistin und Schriftstellerin * [[Walther von Witzleben]] (1865–1949), germana generalmajoro, Komandanto de la eksa militara ordeno St. Heinrich * [[Wolf Dietrich Arnold von Witzleben]] (1627–1684), elektosaksa ĉefa "Obersteuereinnehmer" en Turingio * [[Wolf-Dietrich von Witzleben]] (1886–1970), germana entreprenisto {{apartigilo}} o7k7ok1zac5ewhzfc7t6mjvx4vmu5xh 0 488012 9456270 9440980 2026-08-18T16:04:01Z Tirolischleioans 254019 /* Famaj studintoj kaj instruintoj */ 9456270 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lernejo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Germanio |situo = |establita = |speco = |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |regiono-ISO = DE-TH |situo sur mapo2=Germanio |zomo = 13 |retejo = |tipo1 = reliefo }} [[Dosiero:Salzmann Schule Schnepfenthal.jpg|eta|Ŝildo ĉe la enirejo kun nomo kaj fokuso eduka de la lernigejo]] [[Dosiero:Salzmannschule.jpg|eta|Elaera foto de la lernejo kaj de la internejo]] [[Dosiero:Salzmann Schule Schnepfenthal Reithalle 2.jpg|eta|Iama rajdejo, nun la lerneja kantino]] '''Salzmann-lernejo''' (germane: ''Salzmannschule'') estas tradiciriĉa gimnazio por alttalentitaj lernantoj, specialiĝinta je lingvoj en Schnepfenthal, parto de [[Waltershausen]] (Germanujo). Similaj lernejoj estas ''[[Landesschule Pforta]]'' en [[Naumburg (Saale)]], ''Landesgymnasium für Hochbegabte Schwäbisch Gmünd'' en [[Schwäbisch Gmünd]], ''Internatsschule Schloß Hansenberg'' en [[Geisenheim]] kaj ''Landesgymnasium St. Afra'' en [[Meißen]]. == Historio == === Necesoj por la fondaĵo === La lernejo estis fondita en 1784 fare de [[Christian Gotthilf Salzmann]], origine por la celo de kreskigado de la infanoj de ties granda familio kaj testado de novaj instruaj teorioj. La instruplano pruntis ideojn de [[John Locke]], [[Jean-Jacques Rousseau]] kaj aparte de [[Johann Bernhard Basedow]]. Basedow fondis la t.n. ''[[Philanthropinum]]'', progresema eksperimenta lernejo de [[Dessau]]. La dua lernejestro estis la filo [[Karl Salzmann]], la tria (ekde 1847) la nevo [[Johann Wilhelm Ausfeld]]. [[Konformeco]] al {{J|natura leĝo}} kaj [[klerismo]] estis ĝiaj ĉefaj fokusoj; grandan atenton ricevis praktika vivo kaj studenta taksado; la modernaj lingvoj havis grandan gravecon en la instruplanoj; sporteduko estis lanĉita fare de unu el la instruistoj ĉe Schnepfenthal, [[Johann Christoph Friedrich GutsMuths]]. Li konsideratas kiel la inventisto de moderna sporteduko kaj gimnastiko. Sude troviĝas lia sportejo. La plej malnova lerneja sportejo de la pioniro ankoraŭ viziteblas kaj la historian porsportan ilaron oni tie rekonstruis. === Superrigardo pri la lerneja historio === La lernejo - male al aliaj reformemaj projektoj - ĝis hodiaŭ funkcias.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.salzmannschule.de/uebersetzungen/english/history_facts.htm |titolo=Resumo tiu ĉi troviĝas sur la anglalingva parto de la hejmpaĝo. |alirdato=2014-07-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140427011251/http://www.salzmannschule.de/uebersetzungen/english/history_facts.htm |arkivdato=2014-04-27 }}</ref> Jenas gravaj momentoj el la kroniko lerneja: * 1785: GutsMuths alvenas en Schnepfenthal * 29-a de junio 1791: angulŝtono metita por plua ejo (domo 2) * 1811: post la morto de Salzmann lia filo Carl ekestris administracie * 1842: konstruo de la transpasiga turo inter ejoj 1+2 * 1884: datreveno 100-a fondiĝa de la lernejo * 1934: datreveno 150-a fondiĝa de la lernejo * 1935: ŝtatigo de la lernejo * 1945: fermo de la lernejo por gastigi rifuĝintojn * 1946: remalfermo kiel publika lernejo, kun unuafoja alirrajto por knabinoj * 1956: transformiĝo en Speciala supera lernejo ''(Erweiterte Oberschule)'' * 1962-66: eblo de metilernado kun samtempa ebleco trapasi maturiĝekzamenojn * 1984: datreveno 200-a fondiĝa de la lernejo * 1991: ŝanĝiĝo en gimnazio * 1993: enkonduko de dulingvaj leconoj * 2001: transformiĝo en specialan lernejon por lingvoj * 14-a de oktobro 2006: kompletigo de la rekonstruitaj ejoj; partnereco kun la Universitato de [[Ilmenau]] * 25-a de aŭgusto 2008: ekkonstruo de la novaj dormejoj == Nuntempa situacio == Hodiaŭ la lernejo estas ŝtata sekundara lernejo kun internulejo, kiu specialiĝis pri lingvoj. Lernantoj lernas la anglan kaj la latinan de la 5-a klasŝtupo, la araba, la ĉinan, aŭ la japanan de la 6-a kaj du el kvar aliaj lingvoj (franca, hispana, itala, rusa) de la 8-a respektive de la 9-a klasŝtupo. == Famaj studintoj kaj instruintoj == * [[Carl Ritter]], fondinto de scienca geografio kiu instruis famulojn kiel [[Arnold Henri Guyot]], [[Ferdinand von Richthofen]] aŭ [[Heinrich Barth]] * [[Christian Karl André]], grava biologo kiu influis la genetikajn leĝojn de [[Gregor Mendel]] * [[Christian Paulsen]], dana politikisto kaj juristo * [[Edward C. Hegeler]], entreprenisto kaj filantropo kiu fondis ''The Monist'', unu el la plej malnovaj filozofiaj gazetoj de Usono * [[Ernst Hoeltzer]], teknikisto kaj fotisto * [[Ferdinand Springer]], eldonisto i.a. de la verkoj de [[Albert Einstein]] aŭ de [[David Hilbert]] * [[Franz von Schober]], aŭstra poeto kaj libretisto * [[Hans Domizlaff]], reklamisto (i.a. por la firmao ''[[Siemens]]'') * [[Harald Othmar Lenz]], natursciencisto * [[Jakob Glatz]], teologo * [[Johann Christoph Friedrich GutsMuths]], pioniro de lerneja gimnastikado * [[Johann Gustav Heckscher]], politikisto * [[Johann Kaspar Steube]], ŝuflikisto, oficiro kaj tramonda vojaĝinto * [[Johann Matthäus Bechstein]], forstisto * [[Johann Matthäus Bechstein]], zoologo kaj ornitologo == Vidu ankaŭ == [[Muzeo Schnepfenthal]] == Literaturo == * Leonhard Friedrich (Hrsg.): ''Pädagogische Welt - Salzmanns Schnepfenthal (Ausgewählte Texte).'' Jena 2008. ISBN 978-3-938203-49-1 == Piednotoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.salzmannschule.de/ Hejmpaĝo de la lernejo.] * [http://www.freundeskreis-salzmannschule.de/ Retpaĝoj de la amikaro de la instituto.] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Gimnazioj en Turingio]] [[Kategorio:Distrikto Gotha]] 8iz4d8zwuy9001ckl3yav0ywws8dule 0 488379 9456302 8932726 2026-08-18T19:14:54Z Sj1mor 12103 9456302 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Thomas Bartholin|Caspar Bartholin la Juna}} {{Informkesto gravulo |nomo =Erasmus Bartholinus<br />(1625-1698) |dosiero =Rasmus_bartholin.jpg |priskribo =mathematikus Danicus |dato de naskiĝo =[[13-a de aŭgusto]] [[1625]] |loko de naskiĝo =[[Roskilde]], {{DNK}} |dato de morto =[[4-a de novembro]] [[1698]] |loko de morto =[[Kopenhago]], {{DNK}} | alma_mater = [[Universitato de Kopenhago]] }} '''Rasmus Bartholin (1625-1698)''' (* [[Roskilde]], en la [[13-a de aŭgusto]] [[1625]] - [[Kopenhago]], en la [[4-a de novembro]] [[1698]]) estis dana matematikisto, fizikisto, scienculo kaj erudiciulo. Kiel parto de siaj studoj li vojaĝis tra Eŭropo dek jarojn. En la [[Universitato de Kopenhago]] li instruis Geometrion kaj Medicinon. Li estis frato de [[Thomas Bartholin]]. Rasmus Bartholin estas memorigita ĉefe de sia malkovro (1669) de la [[Duobla refrakto|duobla refrakteco]] de la lumradio pere de [[Kalcito|kristalo el Islando]]. Li publikigis precizan priskribon pri la fenomeno, tamen, ĉar la fizika naturo de la lumo estis malbone komprenata tiuepoke, li ne sukcesis plene klarigi ĝin. Nur pli malfrue [[Thomas Young]] proponis la lumteorion (1801) kaj klarigo eblis. En 1667 li estis nomumita reĝa profesoro pri matematiko kie li restis ĝis sia morto. == Duobla refrakto == Kiam Bartholin ankoraŭ estis profesoro pri matematiko en la [[Universitato de Kopenhago]], li observis tion, ke la bildoj tra la kalcita kristalo duobliĝis, kaj kiam la kristalo rotaciis, unu bildo restis senmova dum la alia rotaciis kune kun la kristalo. Rimarkinte ke la lumo kiu trapasis la kristalon dividiĝis en du radioj, li alnomis la senmovan bildon "ordinara lumpakaĵo" kaj la movantan "eksterordinara lumpakaĵo". Kvankam li ne estis sukcesinta klarigi la fenomenon, oni agnoskas serion da duboj en la optikaj teorio de [[Isaac Newton]]. == Verkoj == * De opticis libri ii - [[1657]] * Dissertatio mathematica, qua proponitur analytica ratio inveniedi omnia problemata proportionalium, praesertim vero harmonice propertionalium - [[1657]] * [http://books.google.com.br/books?id=QĤVAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Erasmus+Bartholin%22&hl=en&sa=X&ei=LHfGU8uCO_LfsATrq4LoCw&ved=0CDIQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false De Nivis Usu Medico Observationes variae. Accessit D. Erasmi Bartholini De ...]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Thomas senior Bartholin - [[1661]] * Erasmi Bartholini De cometis anni MDCLXIV et MDCLXV opusculum. Ex observationibus Havniae habitis adornatum - [[1665]] * Experimenta crystalli Islandia disdiaclastici quibus mira et insolita refractio detegitur - [[1670]] * [http://books.google.com.br/books?id=8ZkNx8ZM6IEC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Erasmus+Bartholin%22&hl=en&sa=X&ei=LHfGU8uCO_LfsATrq4LoCw&ved=0CCMQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false Erasmi Bartholini De naturae mirabilibus quaestiones academicae] - [[1674]] * [http://books.google.com.br/books?id=9yVVAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Erasmus+Bartholin%22&hl=en&sa=X&ei=LHfGU8uCO_LfsATrq4LoCw&ved=0CDoQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false De naturae mirabilibus Quaestiones academicae. - Hafniae, Petrus Hauboldus ] - [[1674]] * Experiments with the Double Refracting Iceland Crystal which Led to the Discovery of a Marvelous and Strange Refraction - Eksperimentoj faritaj kun duobla refrakta kristalo el Islando kiu rezultis en la malkovro de Stranga kaj mirinda Refraktado [[1959]] * [http://books.google.com.br/books?id=UYY8AAAAcAAJ&pg=PAPA241&hl=en#v=onepage&q&f=false De Nivis Usu Medico Observationes variae: Accessit D. Erasmi Bartholini De ...] - Thomas Bartholin * De poris corporum == Literaturo == * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/RechercheEquation;jsessionid=B201F1CDCC6FFDC71DDD726BB5347726?TexteCollection=HGARSTUVWXYZ1DIECBMJNQLOKP&TexteTypeDoc=DESNFPIBTMCJOV&Equation=IDP%3Dcb11890430k&host=catalogue Bibliothèque Nationale de France] * [http://www.worldcat.org/identities/lccn-n93-003891/ WorldCat Identities] * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bartholin.html Universitato de Sankta Andreo] - Skotlando * [https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Erasmus_Bartholin Personensuche] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/54330/Erasmus-Bartholin Encyclopaedia Britannica] * [https://runeberg.org/nfbb/0531.html Nordisk familjebok] == Vidu ankaŭ == * [[Christiaan Huygens]] (1629-1695)<ref>[https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Christiaan_Huygens Personensuche]</ref> * [[Isaac Newton]] (1643-1727)<ref>[https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Isaac_Newton Personensuche]</ref> * [[Ole Rømer]] (1644-1710)<ref>[https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Ole_R%C3%B8mer Personensuche]</ref> * [[Caspar Bartholin, la Maljuna]] (1585-1629)<ref name=Caspar>[https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Caspar_Bartholin_der_%C3%84ltere Personensuche]</ref> * [[Caspar Bartholin, la Juna]] (1655-1738)<ref name=Caspar2>[https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Caspar_Bartholin_der_J%C3%BCngere Personensuche]</ref> * [[Thomas Bartholin, la Juna]] (1659-1690)<ref name=Thomas>[https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Thomas_Bartholin_(Archivar) Personensuche]</ref> * [[Thomas Bartholin]] (1616-1680) == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Danio}} {{Portalo|Homoj|varianto=longa}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bartholin, Rasmus}} [[Kategorio:Danaj fizikistoj]] [[Kategorio:Danaj matematikistoj]] [[Kategorio:Instruistoj pri medicino]] [[Kategorio:Instruistoj pri matematiko]] e99owrmos71hw3kgpt8qxsr96oat6fl 0 489729 9456299 9453881 2026-08-18T19:14:31Z Sj1mor 12103 9456299 wikitext text/x-wiki La sekva skizo estas disponigita kiel topika superrigardo de scienco. {{Scienco}} '''[[Scienco]]''' - sistema streĉo por akiri scion (tra observado kaj eksperimentado kunligita kun logiko kaj rezonado por malkovri tion, kio povas esti pruvita aŭ ne pruvita) kaj la scion tiele akiritan. La termino "scienco" originas de la latinaĵo "''scientia''" kun la signifo [[scio]]. Praktikanto de scienco estas nomita "[[sciencisto]]". Moderna scienco zorgas pri objektiva logika rezonado, kaj sekvas aron da kernproceduroj aŭ reguloj por determini la naturon kaj la subestajn naturleĝojn de la universo kaj ĉion en ĝi. Kelkaj sciencistoj ne konas la regulojn mem, sed sekvas ilin tra esplorpolitikoj. Tiuj proceduroj estas konataj kiel ''[[scienca metodo]]''. == Esenco de scienco == {{Ĉefartikolo|Scienco}} * [[Scienca esplorado]] - sistema enketo en ekzistantan kaj novan scion. * [[Malkovro|Scienca malkovrado]] - observado de novaj fenomenoj, novaj agoj, aŭ novaj okazaĵoj kaj disponigado de nova rezonado, por klarigi la scion kolektitan tra tiaj observaĵoj kun antaŭe lernita scio el abstrakta penso kaj ĉiuj tagaj eksperimentoj. * [[Laboratorio]] - instalaĵo kiu disponigas kontrolitajn kondiĉojn, en kiu scienca esplorado, eksperimentoj, kaj mezurado povas esti plenumitaj. * [[Objektiveco|Scienca objektiveco]] - la ideo ke sciencistoj, per provado malkovri verojn pri natura mondo, devas deziri elimini personajn aŭ kognajn biasojn, apriorajn engaĝiĝojn, emocian partoprenon, ktp. * [[Enketo]] - ajna procezo, kiu havas la celon pliigi scion, elimini dubon, aŭ solvi problemon. == Scienca metodo == [[Scienca metodo]] - aro da teĥnikoj por esplorado de fenomenoj kaj akirado de nova scio, same kiel por korektado kaj integrado de antaŭscio. Ĝi estas bazita sur observebla, empiria, mezurebla indico, kaj kondiĉigita de leĝoj de rezonado kaj dedukta kaj indukta. * [[Empiria metodo]] - Ĝi estas maniero de gajni scion per rekta kaj nerekta observado aŭ praktikado. * [[Eksperimento|Eksperimenta metodo]] - La ŝtupoj implicitaj por produkti fidindan kaj logikan konkludon inkludas la jenajn: *# Esprimi demandon pri naturfenomeno. *# Fari observojn de la fenomeno. *# Formi hipotezon - proponitan klarigon pri la fenomeno. Por ke hipotezo estu scienca hipotezo, la scienca metodo postulas ke oni povas testi ĝin. Sciencistoj ĝenerale bazigas sciencajn hipotezojn sur antaŭaj observaĵoj, kiuj ne povas kontentige esti klarigitaj per la disponeblaj sciencaj teorioj. *# Antaŭdiri logikan sekvon de la hipotezo. *# Testi la hipotezon tra eksperimento - metoda proceduro aranĝita kun la celo konfirmi, falspruvi, aŭ establi la validecon de la hipotezo. La tri specoj de sciencaj eksperimentoj estas: *#* Kontrolita eksperimento - eksperimento, kiu komparas la akiritajn rezultojn de eksperimenta provaĵo kun kontrolprovaĵo, kiu estas preskaŭ identa al la eksperimenta provaĵo krom tiu aspekto kies efiko estas testata (la [[nedependa variablo]]); *#* Natura eksperimento - empiria studo, en kiu la eksperimentaj kondiĉoj (t.e.laŭ kiuj ĉiu unuopo ricevas apartan traktadon) estas determinitaj de naturo aŭ de aliaj faktoroj ekster la regado de la eksperimentistoj kaj tamen la traktita taskprocezo valideblas, tiel, naturaj eksperimentoj estas observostudoj kaj ne estas regitaj laŭ la tradicia signifo de hazardigita eksperimento; *#** Observostudo - ellaboras [[inferenco]]jn pri la ebla efiko de traktado je subjektoj, kie la atribuo de subjektoj en traktatan grupon en komparo kun referenca grupo estas ekster la regado de la enketisto. *#* Terena eksperimento - aplikas la sciencan metodon por eksperimente ekzameni intervenon al en la reala mondo (aŭ kiel multaj eksperimentistoj ŝatas diri, nature okazantaj medioj) prefere ol en laboratorio. Terena eksperimento estas ŝtupo de ''terena eksplorado''. *# Kolekti kaj analizi [[dateno]]jn de eksperimentoj aŭ observaĵoj, inkluzive de indikiloj de [[necerteco]]. *# Ellabori konkludojn per komparado de datenoj kun prognozoj; sekvas eblaj rezultoj: *#* Konkludebla: *#** La hipotezo estas falsita de la datenoj. *#** Datenoj estas kongruaj kun la hipotezo. *#** Datenoj estas kongruaj kun alternativaj hipotezoj. *#* Nekonkludebla *#** Datenoj ne estas signifaj kun la hipotezo, aŭ datenoj kaj prognozoj estas ne adekvataj. *#** Ekzistas tro multe da necerteco en la datenoj por ebligi ajnan konkludon. * Dedukt-nomologika modelo - formala vidpunkto de scienco respondante al demando, "Kial ...?". * Scienca modeligado - Ĝi estas scienca aktiveco, kies celo estas plifaciligi al aparta parto aŭ karakterizaĵo de la mondo komprenon, difinon, kvantigon, bildigon, aŭ [[simulado]]n. * Modeloj de scienca metodo ** Hipotezdedukta modelo - proponita priskribo de scienca metodo. Laŭ ĝi, scienca enketo traktas per formulado de hipotezo en formo, kiu povus penseble esti falsita pro testo sur observeblaj datenoj. Tiele, testo, kiu povus kaj kontribuas kontraŭdiri la prognozojn ligitajn al la hipotezo estas prenita kiel falsaĵo de la hipotezo; testo, kiu povus sed ne kontraŭdiras la hipotezon konfirmas la teorion. == Branĉoj de scienco == Branĉo de scienco - sekcioj ene de scienco kun respekto al la [[ento]] aŭ [[sistemo]] koncernita, kiu tipe ampleksas sian propran [[terminologio]]n kaj [[nomenklaturo]]n. === Fizikaj sciencoj === {{Ĉefartikolo|Naturscienco}} ==== Fiziko ==== {{Ĉefartikolo|Fiziko}} '''Fiziko''' estas la [[scienco]] pri la [[naturo]] kiu priskribas la fundamentajn ecojn, la movadon, kaj la interagojn de la konstituantoj de la [[Universo]]. [[Fizikisto]]j priskribas tion ĉi en terminoj de la [[movokvanto]] kaj [[energio]] de la konsisteroj kaj la interagaj [[forto]]j inter la konsisteroj. La tempa naturo de agado ĉe distanco de fortoj estas priskribitaj de fizikistoj per fundamentaj [[partiklo]]j. Ekzemple, la [[fotono]] peras la [[elektromagneta forto|elektromagnetan interagon]] inter [[elektrono]] kaj [[protono]]. Fizikistoj ĉiam premas por pli fundamenta priskribo de la konsistaĵoj de naturo; kaj tiel per priskribo de komponantoj de "fundamentaj" partikloj, per ekzemple [[kvarkoj]]. ==== Kemio ==== {{Ĉefartikolo|Kemio}} '''Kemio''' aŭ '''ĥemio''' estas la [[scienco]], kiu studas: # la [[konsisto kaj strukturo de materio|konsiston kaj la strukturon]] de la [[materio]], # la [[ecoj de la materio|ecojn]] de la materio, # la [[ŝanĝiĝoj de materio|ŝanĝiĝojn]], kiujn suferas la materio kaj la kondiĉojn necesajn por estigi aŭ eviti tiujn ŝanĝiĝojn. Ĉia materio apartenas al unu el la du ĉefaj kategorioj: aŭ [[pura substanco]] aŭ [[miksaĵo]]. Gravas rimarki, ke ekzistas signifa diferenco inter la terminoj substanco kaj pura substanco. Substanco estas ĝenerala termino por iu ajn speco de materio. ==== Tersciencoj ==== {{Ĉefartikolo|Terscienco}} ==== Medisciencoj ==== {{Ĉefartikolo|Mediscienco}} ==== Vivosciencoj ==== {{Ĉefartikolo|Vivosciencoj}} === Formalaj sciencoj === {{Ĉefartikolo|Formalaj sciencoj}} ==== Komputiko ==== {{Ĉefartikolo|Komputiko}} ==== Matematiko ==== {{Ĉefartikolo|Matematiko}} ==== Statistiko ==== {{Ĉefartikolo|Statistiko}} ==== Sistemsciencoj ==== {{Ĉefartikolo|Sistemsciencoj}} === Sociaj sciencoj === {{Ĉefartikolo|Socia scienco}} ==== Kognoscienco ==== {{Ĉefartikolo|Kognoscienco}} ==== Antropologio ==== {{Ĉefartikolo|Antropologio}} ==== Ekonomiko ==== {{Ĉefartikolo|Ekonomiko}} Ekonomiko ne estas konsiderata kiel scienco laŭ kelkaj pensuloj.<ref>[http://www.thecrimson.com/article/2013/12/13/economics-science-wang/ Alan Y. Wang, thecrimson, Decembro 2013] ({{en}})</ref> ==== Lingvistiko ==== {{Ĉefartikolo|Lingvistiko}} ==== Psiĥologio ==== {{Ĉefartikolo|Psikologio}} ==== Geografio ==== {{Ĉefartikolo|Geografio}} ==== Filozofio ==== {{Ĉefartikolo|Filozofio}} Akademia filozofio estas konsiderata kiel scienco laŭ iuj.<ref>[http://opinionator.blogs.nytimes.com/2012/03/04/philosophy-by-another-name/ COLIN MCGINN, New York Times, Marto 2012 (Filozofio laŭ alia nomo)] ({{en}})</ref> Aliaj diras, ke filozofio ne estas scienco, sed ĝi estas anstataŭ pioniro de ĝi. <ref>[http://opinionator.blogs.nytimes.com/2012/04/05/philosophy-is-not-a-science/ Friedland, New York Times, Aprilo 2012 (Filozofio ne estas scienco)] ({{en}})</ref> La [[rolo]] de filozofio estas ankaŭ filozofia demando. <ref>Philosophy: The Journal of the Royal Institute of Philosophy, 81(316), 189-207. 19 p./ Priest, Graham, Aprilo 2006 ({{en}})</ref> ==== Politika scienco ==== {{Ĉefartikolo|Politika scienco}} ==== Sociologio ==== {{Ĉefartikolo|Sociologio}} === Aplikataj sciencoj === {{Ĉefartikolo|Aplikataj sciencoj}} ==== Agronomio ==== {{Ĉefartikolo|Agronomio}} ==== Arĥitekturo ==== {{Ĉefartikolo|Arkitekturo}} ==== Edukado ==== {{Ĉefartikolo|Eduko}} ==== Inĝenierarto ==== {{Ĉefartikolo|Inĝenierarto}} ==== Sansciencoj ==== {{Ĉefartikolo|Sanscienco}} ==== Administradoscienco ==== {{Ĉefartikolo|Administradoscienco}} ==== Militistiko ==== {{Ĉefartikolo|Militistiko}} ==== Kosmoscienco ==== {{Ĉefartikolo|Kosmoscienco}} == Historio de scienco == {{Ĉefartikolo|Historio de scienco}} == Filozofio de scienco == {{Ĉefartikolo|Filozofio de scienco}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Fonto == {{Tradukita | lingvo = en | artikolo = Outline of science | revizio = 617231781 }} helpe de [[WikiTrans]]. == Vidu ankaŭ == * [[Akademio de sciencoj]] * [[Listo de sciencoj]] * [[Listo de sciencistoj]] [[Kategorio:Scienco]] nn5yu20l6wo4rjofbng9qtmwlrkd067 0 493178 9456543 8882302 2026-08-19T04:56:36Z Sj1mor 12103 9456543 wikitext text/x-wiki '''Nes''' estas nomo de jenaj lokoj: * [[Ferooj]]: ** [[Nes (Eysturoy)]] en la komunumo Nes sur la insulo [[Eysturoy]] ** [[Nes (Vágur)]] en la komunumo [[Vágur]] * [[Islando]]: ** [[Nes (Loðmundarfjörður)]], loko ĉe la fjordo [[Loðmundarfjörður]] en orienta Islando * [[Nederlando]]: ** [[Nes aan de Amstel]] komunumo en [[Amstelveen]] ** [[Nes (Boarnsterhim)]] en la komunumo [[Boarnsterhim]] ** [[Nes (Dongeradeel)]] en la komunumo [[Dongeradeel]] ** [[De Nes]] en la komunumo [[Texel]] ** [[Nes (Ameland)]] sur la okcidentfrisa insulo [[Ameland]] ** [[Nes (Amsterdam)]], pli granda strateto en la malnova kvartalo de [[Amsterdamo]], kiu enbuŝiĝas en la ĉefa [[placo de Dam]] * [[Norvegio]]: ** [[Nes (Akershus)]] en la komunumo [[Akershus]] ** [[Nes (Buskerud)]] en la komunumo [[Buskerud]] ** [[Nes (Oppland)]] en la komunumo [[ Oppland]] ** [[Nes (Hedmark)]], iam en la komunumo [[Hedmark]] * [[Rusio]]: ** [[Nes (Rusio)]] en la aŭtonoma distrikto de la [[Nenecoj]] '''Nes''' estas la familia nomo de jenaj personoj: * [[Henry Nes]] (1799–1850), usona politikisto * [[John van Nes Ziegler]] (1921–2006), germana politikisto (SPD) '''NES''' estas mallongigoj por: * '''[[ISO 639-3 n#nes|nes]]''' estas kodo de lingvo laŭ normo [[ISO 639-3]]. * '''[[Nintendo Entertainment System]]''' '''NES''' sur aŭtomobilsignoj: * Germanio: [[distrikto Rhön-Grabfeld]] (staras por [[Bad Neustadt an der Saale]]) '''Vidu ankaŭ:''' * [[Neß]] * [[Nees]] {{Apartigilo}} {{Projektoj}} 40y6p68qz94apdz6kdxa4zs9buoq1lx 0 493989 9456399 8469788 2026-08-18T20:27:24Z Stefangrotz 91903 informkesto 9456399 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Sámuel Bodola''' [ŝAmuel], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Bodola Sámuel''' estis [[Hungario|hungara]] [[pastro]], kalvinana [[episkopo]]. Lia [[nobelo|nobela]] antaŭnomo estis ''zágoni''. [[Dosiero:Bodola Sámuel.jpg|eta|Sámuel Bodola]] Sámuel Bodola [http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/b/b02086.htm] naskiĝis la {{daton|10|decembro}} [[1790]] en [[Transilvanio]] en [[Székelyudvarhely]] (nuntempa [[Odorheiu Secuiesc]] en [[Rumanio]]). Li mortis la {{daton|22|aprilo}} [[1866]] en [[Kolozsvár]] (nun [[Cluj]] en Rumanio). == Biografio == Sámuel Bodola lernis ĝis [[1803]] en sia naskiĝurbo. poste en [[Nagyenyed]] helpe de [[onklo]] [[János Bodola]], fine en [[Göttingen]]. Hejmenveninta en [[1816]] li estis kalvinana pastro en diversaj [[komunumo]]j de Transilvanio. En [[1822]] li komencis instrui en sia naskiĝurbo. En [[1836]] li iĝis eklezia ĉefnotario, sed li daŭre instruis. Li estis elektita vicepiskopo en [[1852]], episkopo en [[1861]]. == Elektitaj publikaĵoj == * ’’Gr. Teleki Sámuel felett oráczió’’ (1822) * ’’Kik az igaz keresztények?’’ (1831) * ’’Keresztyén anya sz. egyház négy oszlopai’’ (1845) * ’’Papok fölszentelése alkalmával mondott beszéd’’ (1855) * ’’A közzsinatot megnyitó beszéd’’ (1863) == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/b/b02086.htm hungarlingva biografio] * [http://www.mek.oszk.hu/00000/00060/html/014/pc001425.html#8 hungarlingva biografio] [[Kategorio:Sikuloj]] [[Kategorio:Hungaraj pastroj]] [[Kategorio:Hungaraj kalvinanaj episkopoj]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] {{Projektoj}} {{Vivtempo|Bodola Samuel}} lpljn13xavvkuzdooay840wal0hbegl 0 499352 9456541 9318627 2026-08-19T04:22:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456541 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = hossein shahabi | dosiero = Hossein Shahabi.jpg | priskribo = irana reĝisoro | grandeco de bildo = 230 | dato de naskiĝo = [[20-a de junio]] [[1967]] | loko de naskiĝo = [[Tabrizo]], [[Irano]] | dato de morto = | loko de morto = }} '''Hossein Shahabi''' (en [[persa]]: '''حسین شهابی''') estis [[Irano|irana]] [[reĝisoro]], skriptisto kaj produktanto. Li naskiĝis en 1967 en [[Tabrizo]], [[Irano]] kaj mortis la [[22-an de januaro]] [[2023]]. Post diplomiĝo de studi klasikan muzikon en Tehrana Universitato, li pasigis kelkajn jarojn instruante [[muziko]]n, En 1996 li faris sian unuan (kurta) [[filmo]]n (centfoje cent), okaze de 100a datreveno de [[kino]], kaj ricevis premion ĉe la (unu off) festivalo, establita por la sama ockazo. Ekde tiam li skribis, direktis kaj produktis 20 mallongajn filmojn, 10 fikciajn karakterizaĵojn (por video ĵeto en la irana merkato) kaj 3 karakterizaĵojn, por la teatra liberigo, kelkaj el kiuj gajnis premiojn en la lokan kaj internacian filmofestivaloj. La ''Brilo Tago'' (2013) estis lia premiero, kiu estis bone ricevita de la kritikistoj kaj estis nomumita en kvar kategorioj en Fajr Internacia Filmo Festivalo, [[Teherano]] (februaro 2013) kaj gajnis du honorajn diplomojn. La ''Brilo Tago'' havis sian internacian premieron ĉe la konkurado en [[Mar del Plata]] filmo festivalo (2013) kaj gajnis Astor premion. Ĝi ankaŭ estis projekciita en festivaloj kiel ĉe la 3a Persa Internacia Festivalo de [[Sidnejo]], [[Aŭstralio]], la 28a Bostona Filmo Festivalo, 21a Houstona Filmo Festivalo, 18a Vaŝingtona Filmo Festivalo, 29a Angeles Filmo Festivalo, la UCAL kaj The Rice Universitato, en Usono kaj gajnis la premiojn al pli bona reĝisoraĵo kaj al pli bona filmo, ĉe 24a Festivalo de Filmoj de Irano, kaj ĉe Ĉikago Gene Siskel filmo Centro. == Filmoj == * [[La Vendo]] ([[2014]]) * [[La Brilo Tago]] ([[2013]]) * [[Pro Mahdi]] ([[2012]]) == Eksperimentaj filmoj == * La Lasta Vorto (2008) * Eĥo (2001) * Rain Tree (2001) * La Foto (2001) * Militoj kaj Trezoro (2000) * votivo (2000) * fantomo (1998) * tunelo 18 (1997) * Brilo Shadow (1997) * La spuroj de lumo (1996) * lifto (1995) * Cent por cent (1995) == Premioj kaj internacia ĉeesto == * gajni bona filmo premio kaj Best Editor Award por la filmo eĥas la irana nacia komunikiloj festivalo (1996) * gajni bona filmo premio kaj bona skripto por la filmo al cent procento de la centjariĝo festivalo de kino en Irano (1996) * Diplomo kaj kontanta premio por la gajninto de bona Skripto skribi Script "havva" unua festivalo Virinoj kaj milito (2000) * gajnis Diplomon premion la pli bona skripto de la 31a Fajr International Filmo Festivalo por la filmo "la hela tago" (2013) * gajnis Diplomon premion la plej bona Aktorino de la 31a Fajr International Filmo Festivalo por la filmo "la hela tago" (2013) * Kandidato Kristalo simorgh premion ĉe 31st Fajr International Filmo Festivalo por bona unua filmo por la filmo hela tago (2013) * Kandidato Kristalo simorgh premion bona aktoro en 31st Fajr International Filmo Festivalo por la filmo "la hela tago" (2013) * Kandidato Kristalo simorgh premion Best Sound kronikisto ĉe 31st Fajr International Filmo Festivalo por la filmo "la hela tago" (2013) * Kandidato Kristalo simorgh premion Best Graphic Design ĉe 31st Fajr International Filmo Festivalo por la filmo "la hela tago" (2013) * gajni Speciala Mencio de la Ĵurio-at 28th Mar del Plata International Filmo Festivalo por la filmo la hela tago (2014) * gajni bona filmo premion de 24 Ĉikago Filmo Festivalo en Ameriko por la filmo la hela tago (2014) * Kompanioj ĉe 28th Filmo Festivalo en boston Ameriko por la filmo la hela tago (2014) * Kompanioj en 21 Festivalo en Houston Ameriko por la filmo la hela tago (2014) * Kompanioj en 18 Filmo Festivalo en Washington DC Ameriko por la filmo la hela tago (2014) * Kompanioj en la irana filmo festivalo en Ameriko Rice University por la filmo "la hela tago" (2014) * Kompanioj en la irana filmo festivalo en Ameriko La Anĝeloj Muzeo de Arto por la filmo "la hela tago" (2014) * Kompanioj en la irana filmo festivalo en Ameriko UCLA Universitato por la filmo "la hela tago" (2014) * Kompanioj en la 3a persa Internacia Festivalo Sidnejo, Aŭstralio por la filmo "la hela tago" (2014) == Rimedoj == * [http://www.sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=139105310200 Irana Movie Database] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141006091901/http://www.sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=139105310200 |date=2014-10-06 }} * [http://www.mardelplatafilmfest.com/28/2013/11/24/mencion-especial-the-bright-day/ Maro de la Arĝento Kinofestivalo] * [http://persianfilmfestival.com/feature-film/bright-day/ Sidnejo, Kinofestivalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140911161514/http://persianfilmfestival.com/feature-film/bright-day/ |date=2014-09-11 }} * [http://www.siskelfilmcenter.org/bright-day Ĉikago Kinofestivalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140220063632/http://www.siskelfilmcenter.org/bright-day |date=2014-02-20 }} * [http://www.mfa.org/programs/film/bright-day boston Kinofestivalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131230232757/http://www.mfa.org/programs/film/bright-day |date=2013-12-30 }} * [http://www.mfah.org/films/series/10/ houston Kinofestivalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140102194506/http://www.mfah.org/films/series/10/ |date=2014-01-02 }} * [http://dcist.com/2014/01/popcorn_candy_147.php Vaŝingtono DC festivalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140119024235/http://dcist.com/2014/01/popcorn_candy_147.php |date=2014-01-19 }} * [https://www.cinema.ucla.edu/events/2014-04-27/bright-day-rooz-e-roshan-2013 Angeles Kinofestivalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303225804/https://www.cinema.ucla.edu/events/2014-04-27/bright-day-rooz-e-roshan-2013 |date=2016-03-03 }} * [http://www.mfah.org/films/series/10/ rizo Universitato] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140102194506/http://www.mfah.org/films/series/10/ |date=2014-01-02 }} * [https://www.cinema.ucla.edu/events/2014-04-27/bright-day-rooz-e-roshan-2013 UCLA University] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303225804/https://www.cinema.ucla.edu/events/2014-04-27/bright-day-rooz-e-roshan-2013 |date=2016-03-03 }} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.filmfestivals.com/blog/cannes_market_dailies/iranian_independents_line_up_in_cannes_2014 Cannes kinofestivalo] * [http://www.hollywoodreporter.com/news/golden-cage-tops-mar-del-659614 hollywood raportisto] * [http://www.mehrnews.com/detail/News/1806773 Irana Fajr Kinofestivalo] * [http://www.cinando.com/DefaultController.aspx?PageId=FicheFilm&IdF=152748&IdC=7776 cinando] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141017075443/http://www.cinando.com/DefaultController.aspx?PageId=FicheFilm&IdF=152748&IdC=7776 |date=2014-10-17 }} * [http://letterboxd.com/film/the-bright-day-2013/crew/ letterboxed] * [http://www.imdb.com/name/nm6745899/ hossein shahabi IMDb] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|shahabi, hossein}} [[Kategorio:Iranaj reĝisoroj]] s9xi7zasaqvmrdxaf48apvt7zq4k09k 0 499964 9456253 8831474 2026-08-18T15:08:19Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:53bogra_nehru_(cropped).jpg|53bogra_nehru_(cropped).jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]]: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mohammad Ali Bogra|]] 9456253 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|eta|220px|Blazono de Pakistano (en la listo ne estas disponebla bildo).]] Jen la listo de [[Ĉefministro de Pakistano|ĉefministroj]] de [[Pakistano]] post la sendependigo de la lando en [[1947]] ĝis nun. {{Legendo|Black| Ne havis |border=1px solid #AAAAAA}} {{Legendo|DarkGreen|''Islama Ligo''|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legendo|LightGreen|''Respublikana Partio''/''Pakistana Islama Ligo (Q)''|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legendo|Blue| ''Islami Jamhoori Ittehad'' /''Pakistana Islama Ligo (N)''|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legendo|Red| ''Avamia Ligo''/''Pakistana Popola Partio/Pakistana Tehreek-e-Insaf''|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legendo|Khaki| militistoj |border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" ! colspan=2|Nomo<br /><small>(nasko - morto) ! Bildo ! Komenco de posteno ! Fino de posteno ! Politika partio |- ! style="background-color: DarkGreen" | 1 | [[Liaquat Ali Khan]]<br /><small>(1896 ĝis 1951) | [[Dosiero:Liaquat Ali Khan.jpg|50px]] | [[14-a de aŭgusto]] [[1947]] | [[16-a de oktobro]] [[1951]] | ''Islama Ligo'' |- ! style="background-color: DarkGreen" | 2 | [[Khawaja Nazimuddin|Sir Khawaja Nazimuddin]]<br /><small>(1894 ĝis 1964) | [[Dosiero:Khawaja Nazimuddin of Pakistan.JPG|50px]] | [[17-a de oktobro]] [[1951]] | [[17-a de aprilo]] [[1953]] | ''Islama Ligo'' |- ! style="background-color: DarkGreen" | 3 | [[Muhammad Ali Bogra]]<br /><small>(1909 ĝis 1963) | | [[17-a de aprilo]] [[1953]] | [[12-a de aŭgusto]] [[1955]] | ''Islama Ligo'' |- ! style="background-color: DarkGreen" | 4 | [[Chaudhry Muhammad Ali]]<br /><small>(1905 ĝis 1980) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[12-a de aŭgusto]] [[1955]] | [[12-a de septembro]] [[1956]] | ''Islama Ligo'' |- ! style="background-color: Red" | 5 | [[Huseyn Shaheed Suhrawardy]]<br /><small>(1892-1963) | [[Dosiero:H. S. Suhrawardy.gif|50px]] | [[12-a de septembro]] [[1956]] | [[17-a de oktobro]] [[1957]] | Avamia Ligo |- ! style="background-color: DarkGreen" | 6 | [[Ibrahim Ismail Chundrigar]]<br /><small>(1898 ĝis 1968) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[17-a de oktobro]] [[1957]] | [[16-a de decembro]] [[1957]] | ''Islama Ligo'' |- ! style="background-color: LightGreen" | 7 | [[Feroz Khan Noon|Sir Feroz Khan Noon]]<br /><small>(1893-1970) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[16-a de decembro]] [[1957]] | [[7-a de oktobro]] [[1958]] | ''Respublikana Partio'' |- |colspan="6" align=center|'''''Posteno nuligita (7-a de oktobro de 1958 - 7-a de decembro de 1971)''''' |- ! style="background-color: DarkGreen" | 8 | [[Nurul Amin]]<br /><small>(1893-1974) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[7-a de decembro]] [[1971]] | [[20-a de decembro]] [[1971]] | ''Islama Ligo'' |- |colspan="6" align=center|'''''Posteno nuligita (20-a de decembro 1971 ĝis 14-a de aŭgusto 1973)''''' |- ! style="background-color: Red" | 9 | [[Zulfikar Ali Bhutto]]<br /><small>(1928 ĝis 1979) | [[Dosiero:Zulfikar Ali Bhutto.jpg|50px]] | [[14-a de aŭgusto]] [[1973]] | [[5-a de julio]] [[1977]] | ''Pakistana Popola Partio'' |- |colspan="6" align=center|'''''Posteno nuligita (5-a de julio 1977 ĝis 24-a de marto 1985)''''' |- ! style="background-color: Blue" | 10 | [[Muhammad Khan Junejo]]<br /><small>(1932 ĝis 1993) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[24-a de marto]] [[1985]] | [[29-a de majo]] [[1988]] | Ne havis;<br />''Pakistana Islama Ligo'' |- |colspan="6" align=center|'''''Posteno nuligita (29-a de majo 1988 ĝis 2-a de decembro 1988)''''' |- ! style="background-color: Red" | 11 | [[Benazir Bhutto]]<br /><small>(1953 ĝis 2007) | [[Dosiero:Benazir Bhutto cropped.jpg|50px]] | [[2-a de decembro]] [[1988]] | [[6-a de aŭgusto]] [[1990]] | ''Pakistana Popola Partio'' |- ! style="background-color: Blue" | A | [[Ghulam Mustafa Jatoi]]<br /><small>(1931-2009 ) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[6-a de aŭgusto]] [[1990]] | [[6-a de novembro]] [[1990]] | Provizora |- ! style="background-color: Blue" | 12 | [[Nawaz Sharif]]<br /><small>(1949- ) | [[Dosiero:Nawaz Sharif profile.jpg|50px]] | [[6-a de novembro]] [[1990]] | [[18-a de aprilo]] [[1993]] | ''Pakistana Islama Ligo (N)'' |- ! style="background-color: Black" | A | [[Balakh Sher Mazari]]<br /><small>(1928- ) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[18-a de aprilo]] [[1993]] | [[26-a de majo]] [[1993]] | Provizora |- ! style="background-color: Blue" | 12 | [[Nawaz Sharif]]<br /><small>(1949- ) | [[Dosiero:Nawaz Sharif profile.jpg|50px]] | [[26-a de majo]] [[1993]] | [[18-a de julio]] [[1993]] | ''Pakistana Islama Ligo (N)'' |- ! style="background-color: Black" | A | [[Moeenuddin Ahmad Qureshi]]<br /><small>(1930-2016) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[18-a de julio]] [[1993]] | [[19-a de oktobro]] [[1993]] | Provizora |- ! style="background-color: Red" | 11 | [[Benazir Bhutto]]<br /><small>(1953-2007) | [[Dosiero:Benazir Bhutto cropped.jpg|50px]] | [[19-a de oktobro]] [[1993]] | [[5-a de novembro]] [[1996]] | ''Pakistana Popola Partio'' |- ! style="background-color: Black" | A | [[Malik Meraj Khalid]]<br /><small>(1916-2003) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[5-a de novembro]] [[1996]] | [[17-a de februaro]] [[1997]] | Provizora |- ! style="background-color: Blue" | 12 | [[Nawaz Sharif]]<br /><small>(1949- ) | [[Dosiero:Nawaz Sharif profile.jpg|50px]] | [[17-a de februaro]] [[1997]] | [[12-a de oktobro]] [[1999]] | ''Pakistana Islama Ligo (N)'' |- |colspan="6" align=center|'''''Posteno nuligita (12-a de oktobro 1999 ĝis 21-a de novembro 2002) |- ! style="background-color: LightGreen" | 13 | [[Zafarullah Khan Jamali]]<br /><small>(1944-2020) | [[Dosiero:Zafarullah Khan Jamali.jpg|50px]] | [[21-a de novembro]] [[2002]] | [[26-a de junio]] [[2004]] | ''Pakistana Islama Ligo (Q)'' |- ! style="background-color: LightGreen" | 14 | [[Chaudhry Shujaat Hussain]]<br /><small>(1946- ) | [[Dosiero:Chaudhry Shujaat Hussain.png|50px]] | [[30-a de junio]] [[2004]] | [[20-a de aŭgusto]] [[2004]] | ''Pakistana Islama Ligo (Q)'' |- ! style="background-color: LightGreen" | 15 | [[Shaukat Aziz]]<br /><small>(1949- ) | [[Dosiero:Shaukat Aziz.jpg|50px]] | [[20-a de aŭgusto]] [[2004]] | [[16-a de novembro]] [[2007]] | ''Pakistana Islama Ligo (Q)'' |- ! style="background-color: LightGreen" | 16 | [[Muhammad Mian Soomro]]<br /><small>(1950- ) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[16-a de novembro]] [[2007]] | [[25-a de marto]] [[2008]] | provizora registaro |- ! style="background-color: Red" | 17 | [[Yousaf Raza Gillani]]<br /><small>(1952- ) | [[Dosiero:Syed Gillani - World Economic Forum on the Middle East 2008.jpg|50px]] | [[25-a de marto]] [[2008]] | [[22-a de junio]] [[2012]] | ''Pakistana Popola Partio'' |- ! style="background-color: red" | 18 | [[Raja Pervaiz Ashraf]]<br /><small>(1950- ) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[22-a de junio]] [[2012]] | [[25-a de marto]] [[2013]] | ''Pakistana Popola Partio'' |- ! style="background-color: Black" | A | [[Mir Hazar Khan Khoso]]<br /><small>(1929-2021) | | [[25-a de marto]] [[2013]] | [[5-a de junio]] [[2013]] | Provizora |- ! style="background-color: Blue" | 12 | [[Nawaz Sharif]]<br /><small>(1949- ) | [[Dosiero:Nawaz Sharif December 2014 (cropped).jpg|50px]] | [[5-a de junio]] [[2013]] | [[1-a de aŭgusto]] [[2017]] | ''Pakistana Islama Ligo (N)'' |- ! style="background-color: Blue" | 19 | [[Shahid Khaqan Abbasi]]<br /><small>(1958- ) | [[Dosiero:Rex Tillerson and Shahid Khaqan Abbasi in Islamabad, Pakistan - 2017 (37852996466) (cropped).jpg|50px]] | [[1-a de aŭgusto]] [[2017]] | [[1-a de junio]] [[2018]] | ''Pakistana Islama Ligo (N)'' |- ! style="background-color: Black" | A | [[Nasirul Mulk]]<br /><small>(1950- ) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[1-a de junio]] [[2018]] | [[18-a de aŭgusto]] [[2018]] | Provizora |- ! style="background-color: red" | 20 | [[Imran Khan]]<br /><small>(1952- ) | [[Dosiero:Imran Khan at the Shanghai Cooperation Organisation summit in 2019 (cropped).jpg|50px]] | [[18-a de aŭgusto]] [[2018]] | [[11-a de aprilo]] [[2022]] | ''Pakistana Tehreek-e-Insaf'' |- ! style="background-color: Blue" | 21 | [[Shehbaz Sharif]]<br /><small>(1951- ) | [[Dosiero:Chief Minister of the Punjab (8047057165) (cropped).jpg|50px]] | [[11-a de aprilo]] [[2022]] | [[14-a de aŭgusto]] [[2023]] | ''Pakistana Islama Ligo (N)'' |- ! style="background-color: Black" | A | [[Anwar ul Haq Kakar]]<br /><small>(1971- ) | [[Dosiero:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] | [[14-a de aŭgusto]] [[2023]] | [[4-a de marto]] [[2024]] | Provizora |- ! style="background-color: Blue" | 21 | [[Shehbaz Sharif]]<br /><small>(1951- ) | [[Dosiero:Chief Minister of the Punjab (8047057165) (cropped).jpg|50px]] | [[4-a de marto]] [[2024]] | nun | ''Pakistana Islama Ligo (N)'' |} == Vidu ankaŭ == * [[Ĉefministro de Pakistano]] * [[Listo de prezidentoj de Pakistano|Prezidentoj de Pakistano]] * [[Listo de politikaj partioj el Pakistano]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Pakistano| ]] [[Kategorio:Listoj de ĉefministroj laŭ landoj|Pakistano]] 98y8xm2l5f8sbfrqbiyv2u4zlr2u8t0 0 501064 9456226 9367438 2026-08-18T13:34:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456226 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:AchaemenidMapBehistunInscription.png|eta|300px|La Akemenida Imperio je ties plej granda etendo laŭ la [[Behistun-surskribo]]]] [[Dosiero:Map Greco-Persian Wars-en.svg|eta|dekstra|300px|Mapo montranta eventojn de la unuaj fazoj de la Grek-persaj militoj]] [[Dosiero:AGMA Hérodote.jpg|eta|180px|[[Herodoto]], ĉefa historia fonto por tiu konflikto.]] [[Dosiero:Thucydides-bust-cutout ROM.jpg|180px|eta|[[Tucidido]] pluigis la rakonton de Herodoto.]] La '''Grekaj-persaj militoj''' (ofte ankaŭ '''Persaj militoj''', en [[greka lingvo|greka]]: '''τά Μηδικά'''; en [[Persa lingvo|moderna persa]]: '''جنگهای یونان و پارس''' aŭ '''جنگهای یونان وایران''') estis serio de konfliktoj inter la [[Aĥemenida dinastio]] de [[Persio]] kaj [[urboŝtato]]j de la [[Klasika Grekio|helena mondo]] kiu komencis en 499 a.K. kaj daŭris ĝis 449 a.K. La kolizio inter la nefacile regebla politika mondo de la grekoj kaj la grandega imperio de la persoj komenciĝis kiam [[Kiro la 2-a (Persio)|Kiro la 2-a]] konkeris la grek-loĝatan regionon [[Ionio]]n en 547 a.K. Luktante por la sendepend-inklinajn [[Poliso (urboŝtato)|grandurbojn]] de Ionio, la persoj nomumis [[tirano]]jn por regi ĉiun el ili. Tio pruvus esti la fonto de multe da problemo por la grekoj kaj por la persoj egale. == Disvolviĝo == En 499 a.K., la tirano de [[Mileto]], [[Aristagoro de Mileto|Aristagoro]], komencis ekspedicion por konkeri la insulon [[Naksoso]], kun persa subteno;<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=From Solon to Socrates: Greek History and Civilization During the 6th and 5th Centuries BC|familia nomo=Ehrenberg|persona nomo=Victor|aŭtoroligilo=Victor Ehrenberg (historian)|jaro=2011|eldono=3|loko=Abingdon, England|eldoninto=Routledge|ISBN=978-0-41558487-6|paĝoj=99–100}}</ref> tamen, la ekspedicio estis fiasko kaj, antaŭprenante sian malakcepton, Aristagoro incitis ĉion el helena [[Malgranda Azio]] en ribelon kontraŭ la persoj. Tio estis la komenco de la Ionia Ribelo, kiu daŭrus ĝis 493 a.K., laŭstadie tirante pli da regionoj de Malgranda Azio en la konflikton. Aristagoro certigis armean subtenon de [[Ateno]] kaj Eretrio, kaj en 498 a.K. tiuj fortoj helpis kapti kaj bruligi la persan regionan ĉefurbon [[Sardeso]]. La persa reĝo [[Dario la 1-a]] ĵuris havi venĝon sur Ateno kaj Eretria pro tiu ago. La ribelo pluestis, kun la du flankoj daŭre efike blokitaj ĉie en 497-495 a.K. En 494 a.K., la persoj regrupiĝis, kaj atakis la epicentron de la ribelo en Mileto. Ĉe la [[Batalo de Lade]], la ionianoj suferspertis decidan malvenkon, kaj la ribelo kolapsis, kaj la finaj membroj estis finvenkitaj la sekvan jaron. === Unua persa invado en Grekion === Serĉante sekurigi lian imperion disde pliaj ribeloj kaj de la interfero de la eŭropaj grekoj, Dario komencis skemon konkeri Grekion kaj puni Atenon kaj Eretrion por la forbruligo de Sardeso. La unua persa invado de Grekio komenciĝis en 492 a.K., kiam la persa generalo Mardonio konkeris [[Trakio]]n kaj [[Makedonio]]n antaŭ pluraj malbonŝancoj kaŭzis fruan finon al la kampanjo. En 490 a.K. dua forto estis sendita al Grekio, tiun fojon trans la [[Egea Maro]], sub la estreco de Datis kaj Artafernes. Tiu ekspedicio subigis la [[Cikladoj]]n, antaŭ [[Sieĝo|sieĝado]], kaptado kaj detruo de Eretrio. Tamen, survoje al atako kontraŭ Ateno, la persa trupo estis decide venkita fare de la atenanoj ĉe la [[Batalo de Maratono]], finigante persajn klopodojn por la momento. Dario tiam komencis plani konkeri la tutan Grekion, sed mortis en 486 a.K. kaj respondeco por la konkero pasis al lia filo [[Kserkso la 1-a (Persio)|Kserkso la 1-a]]. === Dua persa invado en Grekion === En 480 a.K., Kserkso propre gvidis la duan persan invadon de Grekio kun unu el la plej grandaj antikvaj armeoj iam kunvenitaj. Venko super la aliancaj grekaj urbo-ŝtatoj (gviditaj fare de [[Sparto]] kaj Ateno) ĉe la fama [[Batalo de Termopiloj]] permesis al la persoj forbruligi [[Evakuado|evakuitan]] Atenon kaj transkuri la plej grandan parton de Grekio. Tamen, serĉante detrui la kombinitan grekan floton, la persoj suferspertis severan malvenkon ĉe la [[Batalo de Salamino]]. La sekvan jaron, la konfederitaj grekoj iris sur la ofensivon, venkante la persan armeon ĉe la [[Batalo de Plateo]], kaj tiel decide finigante la invadon de Grekio. La aliancitaj grekoj daŭrigis sian sukceson detruante la reston de la persa floto ĉe la [[Batalo de Mikale]], antaŭ forpelado de persaj [[garnizono]]j de Sestos (479 a.K.) kaj [[Bizanco]] (478 a.K.). La agoj de la generalo [[Paŭzanio]] ĉe la sieĝo de Bizanco malamikigis multajn el la grekaj ŝtatoj disde la spartanoj, kaj la kontraŭ-persa alianco estis tial rekonstruita ĉirkaŭ atena gvidado, kiel la tielnomita [[Delia Ligo]]. La Delia Ligo daŭre kampanjis kontraŭ Persio dum la venontaj tri jardekoj, komenciĝante kun la elpelo de la ceteraj persaj garnizonoj de Eŭropo. Ĉe la [[Batalo de la Eŭrimedono]] en 466 a.K., la Ligo venkis en duobla venko kiu finfine certigis liberecon por la grandurboj de Ionio. Tamen, la implikiĝo de la Ligo en [[Antikva Egipto|egipta]] ribelo (de 460-454 a.K.) rezultigis katastrofan malvenkon, kaj plia kampanjado estis suspendita. Floto estis sendita al [[Kipro]] en 451 a.K., sed atingis malmulte, kaj kiam ĝi retiriĝis, la Grek-Persaj Militoj venis al ilia fino. Kelkaj historiaj fontoj sugestas ke la fino de malamikecoj estis markita per [[packontrakto]] inter Ateno kaj Persio, la tielnomita [[Paco de Kaliaso]]. == Referencoj == {{Referencoj|30em}} == Bibliografio == === Antikvaj fontoj === * [[Herodoto]], ''Historioj'' (Godley traduko, 1920) ** Komentario: {{Citaĵo el libro|titolo=A commentary on Herodotus|familia nomo=W.W. How, J. Wells|jaro=1990|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=0-19-872139-0}} * [[Tucidido]], ''Historio de la Peloponeza Milito'' * [[Ksenofono]], ''Anabasis'', ''Hellenica'' * [[Plutarĥo]], ''Paralelaj vivoj''; Temistoklo, Aristido, Periklo, Cimono * [[Diodoro Sicilia]], ''[[Historia biblioteko]]'' * [[Neposo]], ''Vivoj de elstaraj militestroj''; Miltiado, Temistoklo === Modernaj fontoj === * {{Citaĵo el libro|titolo=The Cambridge Ancient History, vol. 5|familia nomo=Boardman J, Bury JB, Cook SA, Adcock FA, Hammond NGL, Charlesworth MP, Lewis DM, Baynes NH, Ostwald M & Seltman CT|jaro=1988|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=0-521-22804-2}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Cambridge History of Iran, Volume 2: The Median and Achaemenid Periods The Cambridge Ancient History, vol. 5|familia nomo=Burn|persona nomo=A.R.|jaro=1985|ĉapitro=Persia and the Greeks|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=0-521-22804-2|redaktinto=Ilya Gershevitch, ed.}} * {{Citaĵo el libro|titolo=A political history of the Achaemenid empire (tradukita de Willem Vogelsang)|familia nomo=Dandamaev|persona nomo=M. A.|jaro=1989|eldoninto=BRILL|ISBN=90-04-09172-6}} * de Souza, Philip (2003). ''The Greek and Persian Wars'', 499–386 BC. Osprey Publishing, (ISBN 1-84176-358-6) * {{Citaĵo el libro|titolo=Shadows in the Desert: Ancient Persia at War|familia nomo=Farrokh|persona nomo=Keveh|jaro=2007|eldoninto=Osprey Publishing|ISBN=1-84603-108-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The ancient Greeks: a critical history|familia nomo=Fine|persona nomo=John Van Antwerp|jaro=1983|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-03314-0}} * {{cite book | last=Finley | first=Moses | title=Thucydides – History of the Peloponnesian War (translated by Rex Warner)| chapter = Introduction | publisher=Penguin | year=1972 | ISBN = 0-14-044039-9}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Diodorus Siculus – Greek history 480–431 BC: the alternative version (translated by Peter Green)|familia nomo=Green|persona nomo=Peter|jaro=2006|eldoninto=University of Texas Press|ISBN=0-292-71277-4}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Greco-Persian Wars|familia nomo=Green|persona nomo=Peter|jaro=1996|eldoninto=University of California Press|ISBN=0-520-20573-1}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Hellenicity: between ethnicity and culture|familia nomo=Hall|persona nomo=Jonathon|jaro=2002|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=0-226-31329-8}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Lindian Chronicle and the Greek Creation of their Past|familia nomo=Higbie|persona nomo=Carolyn|jaro=2003|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=0-19-924191-0}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West|familia nomo=Holland|persona nomo=Tom|jaro=2006|eldoninto=Abacus|ISBN=0-385-51311-9}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Outbreak of the Peloponnesian War|familia nomo=Kagan|persona nomo=Donald|jaro=1989|eldoninto=Cornell University Press|ISBN=0-8014-9556-3}} * {{Citaĵo el gazeto|titolo=Studien zur Geschichte des Antikes Seewesens|familia nomo=Köster|persona nomo=A.J.|jaro=1934|gazeto=Klio Belheft|volumo=32}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Defence of Greece 490–479 BC|familia nomo=Lazenby|persona nomo=JF|jaro=1993|eldoninto=Aris & Phillips Ltd|ISBN=0-85668-591-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Greece in the making, 1200–479 BC|familia nomo=Osborne|persona nomo=Robin|jaro=1996|eldoninto=Routledge|ISBN=0-415-03583-X}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Cornelius Nepos – Three Lives|familia nomo=Roebuck|persona nomo=R|jaro=1987|eldoninto=Bolchazy-Carducci Publishers|ISBN=0-86516-207-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=War and peace in ancient and medieval history|familia nomo=Rung|persona nomo=Eduard|jaro=2008|ĉapitro=Diplomacy in Graeco–Persian relations|eldoninto=University of California Press|ISBN=0-521-81703-X|redaktinto=de Souza, P & France, J}} * {{Citaĵo el libro|titolo=A history of the Greek city states, ca. 700-338 B.C.|familia nomo=Sealey|persona nomo=Raphael|jaro=1976|eldoninto=University of California Press|ISBN=0-520-03177-6}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The dark age of Greece: an archaeological survey of the eleventh to the eighth centuries BC|familia nomo=Snodgrass|persona nomo=Anthony|jaro=1971|eldoninto=Routledge|ISBN=0-415-93635-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Citadel to City-State: The Transformation of Greece, 1200–700 B.C.E.|aŭtoro=Carol G. Thomas, Craig Conant|jaro=2003|eldoninto=Indiana University Press|ISBN=0-253-21602-8}} * {{Citaĵo el libro|titolo=From polis to empire, the ancient world, c. 800 B.C.–A.D. 500: a biographical dictionary|familia nomo=Traver|persona nomo=Andrew|jaro=2002|eldoninto=Greenwood Publishing Group|ISBN=0-313-30942-6}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.iranchamber.com/history/articles/persian_wars1.php The Persian Wars at History of Iran on Iran Chamber Society] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101124175454/http://iranchamber.com/history/articles/persian_wars1.php |date=2010-11-24 }} * [http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=13917&m=Y08&aa=1 Article in Greek about Salamis, includes Marathon and Xerxes's campaign] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071020061207/http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=13917&m=Y08&aa=1 |date=2007-10-20 }} * [http://edsitement.neh.gov/view_lesson_plan.asp?id=735 EDSITEment Lesson 300 Spartans at the Battle of Thermopylae: Herodotus' Real History] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101011194523/http://edsitement.neh.gov//view_lesson_plan.asp?id=735 |date=2010-10-11 }} * Batchelor, J. [http://cliojournal.wikispaces.com/The+Graeco-Persian+Wars+Compared The Graeco–Persian Wars Compared] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160928053607/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Graeco-Persian+Wars+Compared |date=2016-09-28 }}. Clio History Journal, 2009. {{Projektoj}} [[Kategorio:Grek-persaj militoj| ]] [[Kategorio:Militoj en la antikva Grekio]] [[Kategorio:Persio]] [[Kategorio:Historio de Irano]] [[Kategorio:Antikvaj bataloj]] [[Kategorio:Militoj en Eŭropo]] [[Kategorio:Militoj de la 5-a jarcento a.K.]] p2nry1af0bo1wszrxwpjnx7zupfdanm 0 505192 9456523 9456186 2026-08-19T02:32:20Z Arbarulo 135469 9456523 wikitext text/x-wiki {{polurinda|vidu la bazajn kritikojn en la koncerna diskutpaĝo|listigi=ne}} [[Dosiero:Madeira Botanischer Garten oberhalb Funchal 5-2007.jpg|eta|{{centre|arta botanika ĝardeno en [[Madejro]]}}]] [[Dosiero:Roseraie (4676366080).jpg|eta|{{centre|la [[rozarejo]] de [[L'Haÿ-les-Roses]], [[Val-de-Marne]]}}]] [[Dosiero:Rosengarten-Juni2007.JPG|eta|{{centre|rozĝardeno en [[Bad Kissingen]]}}]] [[Dosiero:Garden het Loo.JPG|eta|{{centre|palaco "Het Loo" en Nederlando}}]] [[Dosiero:Grotte_v2_www.villahaas.com.jpg|eta|{{centre|parko de la [[Villao Haas]]}}]] La '''plezurĝardeno''' estas – hodiaŭ ofte publika – [[parko]], kiu servas al [[ripozo]]. Plezurĝardenoj ekzistas jam de multaj jarcentoj. En la [[Romia imperio|antikva Romo]] la historiisto [[Salustio|Kajo Salustio Krispo]] havis la ĝardenon de Salustio (''[[Horti Sallustiani]]''). Tiun ĝardenon akiris la romia imperiestro [[Tiberius]]. Enestas multaj pavilonoj, [[skulptaĵo]]j kaj templo. Dum jarcentoj ĝi estas publika. [[Dosiero:Schloss Wildegg Lustgartenhäuschen.jpg|eta|la ĝardena dometo en la plezurĝardeno de [[Kastelo Wildegg]]]] En la [[Londono]] de la 18a kaj [[19a jarcento]] ekzistis multaj publikaj plezurĝardenoj. En ili estas grandaj koncertsalonoj kaj subĉielaj scenejoj. Malgranda versio de angla plezurĝardeno estas la t.n. [[teĝardeno]], en kiu la vizitantoj povas trinki [[teo]]n kaj promenadi. La plezurĝardeno estas unu el ses formoj de „perfektaj ĝardenoj“ de la 18a jarcento. La aliaj estas [[legomĝardeno]], [[fruktĝardeno]], [[parko]], [[oranĝerio]] aŭ [[plantdomo]] kaj [[menaĝerio]]. [[Plezurparko]]j, kiel [[Tivoli (Kopenhago)|Tivoli]] en [[Kopenhago]] estas modernaj variantoj de plezurĝardeno. Famaj plezurĝaredenoj estas inter alie: * en Germanujo: ** [[Lustgarten (Berlino)]], ** [[Steinfurter Bagno]], plezurĝardeno en [[Burgsteinfurt]], ** [[plezurĝardeno (Detmold)]] en [[Detmold]], ** la ĝardeno de la [[Kastelo de Heidelberg]], ** [[Prinzessingarten (Jesberg)]] en [[Jesberg]], ** [[Malnova Botanika Ĝardeno (Marburg)]] de la [[Universitato de Marburgo]], ** [[plezurĝardeno (Munkeno)]] en [[Angla Ĝardeno (Munkeno)|Angla Ĝardeno]], ** [[plezuĝardeno (Potsdam)]] en [[Potsdamo]], ** parto de la [[kastela ĝardeno (Stuttgart)]] en [[Stuttgart]] ** [[plezurĝardeno (Wernigerode)]] en [[Wernigerode]], * en Ĉeĥujo: ** [[Ahníkov]] en la distrikto Okres Chomutov == Literaturo == * Facharbeitskreis Schlösser und Gärten in Deutschland (eld.): ''Lustgarten – Gartenlust. – Die schönsten historischen Gärten in Deutschland. Offizieller Führer der Schlösserverwaltungen in Baden-Württemberg, Bayern, Berlin-Brandenburg, Dessau-Wörlitz, Hessen, Rheinland-Pfalz, Sachsen, Thüringen'', Schnell & Steiner Verlag, 2003, ISBN 978-3-7954-1535-8. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Palacĝardeno]] (ne eblas ion vidi tie) * [[Federacia Ĝardenekspozicio]] * [[Pejzaĝparko]] * [[Kuireja ĝardeno]] * [[Monaĥeja ĝardeno]] [[Kategorio:Parkoj]] [[Kategorio:Ĝardenkulturo]] [[Kategorio:Ĝardentipoj]] n1yeg20fk4xf3ku8slg58dabliirmiv 0 507446 9456424 9451950 2026-08-18T20:41:30Z Sahaquiel9102 39443 Riparas informkeston 9456424 wikitext text/x-wiki {{Purigu}} {{Informkesto politikisto | charte = Prezidanto de parlamenta ĉambro | nom = Bernard Accoyer | dosiero = Bernard Accoyer Senate of Poland 01.JPG | priskribo = Bernard Accoyer en 2008. | ofico = 14-a [[Listo de prezidantoj de la franca Nacia Asembleo]] | de = {{dato|26|junio|2007}} | ĝis = {{dato|19|junio|2012}} | parlamenta periodo 1 = [[13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|13-a]] | antaŭulo = [[Patrick Ollier]] | sekvanto = [[Claude Bartolone]] | ofico2 = [[Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)|Prezidanto de frakcio UMP]] en la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] | de2 = {{dato|4|majo|2004}} | ĝis2 = {{dato|19|junio|2007}} | parlamenta periodo 2 = [[12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|12-a]] | venanta post2 = [[Jacques Barrot]] | sekvanto2 = [[Jean-François Copé]] | ofico3 = [[Nacia Asembleo (Francio)|Deputito]] de la [[1-a deputita distrikto de Haute-Savoie|1-a distrikto de <br /> Haute-Savoie]] | de3 = {{dato|2|aprilo|1993}} | parlamenta periodo 3 = [[10-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|10-a]], [[11-a parlamenta periodo de la kvina Respubliko de Francio|11-a]], [[12-a parlamenta periodo de la kvina Respubliko de Francio|12-a]], [[13-a parlamenta periodo de la kvina Respubliko de Francio|13-a]], [[14-a parlamenta periodo de la kvina Respubliko de Francio|14-a]] | baloto3 = [[francaj deputitaj balotoj de 1993|28-a de marto 1993]] | réélection3 = [[francaj deputitaj balotoj de 1997|1-a junio 1997]]<br />[[francaj deputitaj balotoj de 2002|16-a de junio 2002]]<br />[[francaj deputitaj balotoj de 2007|10-a de junio 2007]]<br />[[francaj deputitaj balotoj de 2012|10-a de junio 2012]] | venanta post3 = [[Jean Brocard]] | sekvanto3 = | ofico4 = [[Urbestro (Francioi)|Urbestro]] de [[Annecy-le-Vieŭ]] | de4 = {{dato|20|marto|1989}} | venanta post4 = [[Jean Brocard]] | nom de naissance = Bernard Marie Paul Accoyer | dato de naskiĝo = {{Dato|12|aŭgusto|1945}} | loko de naskiĝo = [[Lyon]] | dato de morto = | loko de morto = | nature du morto = | sépulture = | nacieco = [[Francio|Franca]] | partio = [[Kuniĝo Por la Respubliko (Francio)|RPR]] <small>(1981-2002)</small><br />[[Unuiĝo por Popola Movado (Francio)|UMP]] <small>(ekde 2002)</small> | père = | mère = | fratrie = | edzo/ino = Charlotte Jacquier | infanoj = | entourage = | alma mater = [[Universitato Claude Bernard Lyon 1]] | profesio = Otorinolaringologo. | religio = | sidejo = | signature = | emblème = | listo = }} '''Bernard Accoyer''', naskiĝinta la {{daton|12|aŭgusto|1945}} en [[Lyon]], estas [[Francio|franca]] [[politikisto]], [[Listo de prezidantoj de la franca Nacia Asembleo|prezidanto de la Nacia Asembleo]] de [[2007]] ĝis [[2012]] dum la [[13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|13-a parlamenta periodo]]. [[Urbestro (Francio)|Urbestro]] de [[Annecy-le-Vieŭ]] ekde [[1989]], li estis elektita [[Nacia Asembleo (Francio)|deputito]] de la [[1-a deputita distrikto de Haute-Savoie]], post la venko de la [[Unuiĝo Por Francio]], centre dekstra koalicio, en la [[francaj deputitaj balotoj de 1993|deputitaj balotoj de 1993]]. Dum la [[11-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|11-a parlamenta periodo]], sekve de la [[francaj deputitaj balotoj de 1997|deputitaj balotoj de 1997]] gajnitaj de la « [[Plurana Maldekstro]] », kunsidis en opozicio al la [[Socialista Partio (Francio)|socialista]] [[Ministraro de Lionel Jospin|registaro]] de [[Lionel Jospin]]. Elektita kiel prezidanto de la [[Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)|frakcio UMP]], plimulta en la Nacia Asembleo, en [[2004]], devis zorgi pri la streĉoj inter la favorantoj al « [[Jacques Chirac]] » kaj tiuj al « [[Nicolas Sarkozy]] » ĝis la fino de la [[12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|12-a parlamenta periodo]]. En [[2007]], post la venko de la dekstro en la [[francaj deputitaj balotoj de 2007|deputitaj balotoj]] kiu sekvis la elekton de [[Nicolas Sarkozy]] kiel [[Prezidanto de la Respubliko (Francio)|prezidanton de la Respubliko]], forta je siaj spertoj de prezideco de plimulta frakcio en la antaŭa periodo, Bernard Accoyer estis elektita en la [[Prezidanto de la franca Nacia Asembleo|prezidanto de la Nacia Asembleo]], kiun li perdis post la venko de la maldekstro en la [[francaj deputitaj balotoj de 2012|deputitaj balotoj de 2012]]. == Biografio == Bernard Accoyer, filo de milita [[apotekisto]], estis pasia, ekde junaĝo, pri [[dizajno]] kaj [[inventistoj]] (kiaj [[Leonardo da Vinci]] aŭ [[Gian-Battista Pinin Farina]]). Post jardeko da studoj, Bernard Accoyer fariĝis doktoro en la [[Universitato Lyon 1|medicina fakultato de Lyon]], faka pri, krom otorinolaringologio, [[kancerologio]] kaj kola-vizaĝa [[kirurgio]]. De 1976 ĝis 1978, li estis la aŭtoro de kvardeko da tre fakaj kuractipaj eldonoj. De 1987 ĝis 1989, li estis membro de la [[Ekonomia, Sociala kaj Media Konsilio (Francio)|Ekonomia kaj Sociala Konsilio]]. Li edziĝis al Charlotte Marie Jacquier la {{daton|23|januaro|1971}}, kun kiu li havas tri infanojn. Li estas ordenita per la [[Nacia Ordeno de Merito (Francio)|Nacia ordeno de Merito]]<ref name="dico">{{Harvsp|Excoffier|2008|id=dico|p=15}}</ref>{{,}}<ref name="veyr">''[[Le Canard enchaîné]]'' de la {{dato|23|februaro|2011}}.</ref>. === Politiko === ==== Balotoj ==== Vokita de [[Pierre Mazeaud]], li ekaktivis politike en [[1989]]. Tiam li estis urbestro de [[Annecy-le-Vieŭ]] en [[Haute-Savoie]], venkante la deputiton [[Unuiĝo por la Franca Demokratio|UDF]] kaj eliranta urbestro Jean Brocard, kun la standardo [[Kuniĝo Por la Respubliko (Francio)|RPR]]. En [[Francaj kantonaj balotoj de 1992|marto 1992]] li estis elektita [[departementa konsiliano (Francio)|departementa konsiliano]] de [[Haute-Savoie]] por la [[kantono Annecy-le-Vieŭ]], venkante la saman Jean Brocard, kaj estis nomumita prezidanto de la komisiono Solidareco, Dungado, Socia Integriĝo kaj Loĝado de la Departementa Konsilio. En [[francaj deputitaj balotoj de 1993|marto 1993]], li estis elektita deputito [[Kuniĝo Por la Respubliko (Francio)|RPR]] de la [[1-a deputita distrikto de Haute-Savoie|1-a distrikto de Haute-Savoie]], tio estas la nordo de [[Annecy]] kaj la najbaraj komunumoj el kiuj [[Annecy-le-Vieŭ]]<ref name="a">[http://www.lefigaro.fr/politique/2009/08/22/01002-20090822ARTFIG00015-bernard-accoyer-designer-industriel-et-inventeur-.php La vie rêvée de Bernard Accoyer], Albert Zennou, Le Figaro, 21 août 2009</ref>{{,}}<ref name="dico" />. ==== Annecy-le-Vieŭ ==== Bernard Accoyer estas la urbestro de [[Annecy-le-Vieŭ]], komunumo de la komunumaro Annecy, ekde la 20-a de marto 1989, kvarfoje sinsekve elektita. En [[francaj municipaj balotoj de 2014|2014]], li estis reelektita urbestro de Annecy-le-Vieŭ ekde la 1-a balotvico per 60,98 % de la voĉoj. === Nacia Asembleo === ==== Deputito RPR ==== En la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]], li vigle kontraŭis la starigon de la [[35 horoj]], en la [[11-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|socialista parlamenta periodo]] de [[1997]] ĝis [[2002]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.apmnews.com/depechesPublieesDepeches.php?annee=2001&mois=10&jour=26 |titolo=Sciigo APM-Reuters de la 26-a de oktobro 2001 |alirdato=2014-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141221172652/http://www.apmnews.com/depechesPublieesDepeches.php?annee=2001&mois=10&jour=26 |arkivdato=2014-12-21 }}</ref>. ==== Prezidanto de la frakcio UMP ==== De [[2004]] ĝis [[2007]], li estis prezidanto de la [[Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)|frakcio UMP]] de la [[Nacia Asembleo (Francio)|Asembleo]], post esti la 1-a vicprezidanto de [[2002]] ĝis [[2004]], sekve de [[Jacques Barrot]] tiam nomumita al la [[Eŭropa Komisiono]]. La parlamenta frakcio prezidata en tiu [[12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|12-a parlamenta periodo]] de la Nacia Asembleo arigis 377 deputitojn<ref name="dico" />. ==== Prezidanto de la Nacia Asembleo ==== [[Dosiero:BernardAccoyer.jpg|dekstra|eta|Bernard Accoyer en la ceremonioj de la {{dato|11|novembro|2008}}, sur la avenuo Champs-Élysées, en [[Parizo]].]] [[Dosiero:Bernard Accoyer et Lula.jpg|dekstra|eta|Bernard Accoyer kaj la brazila prezidanto [[Luiz Inácio Lula da Silva]], la {{daton|21|oktobro|2009}}.]] Ekde la {{dato|4|junio|2007}}, kaj tiam antaŭ la deputitaj balotoj, Bernard Accoyer publike anoncis sian kandidatiĝon por la prezideco de la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] por la [[13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|13-a parlamenta periodo]], en intervjuo al la gazeto ''[[Le Figaro]]''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lefigaro.fr/elections-legislatives-2007/20070604.WWW000000520_bernard_accoyer_je_suis_candidat_au_perchoir.html |titolo=« Bernard Accoyer : ''Je suis kandidato au perchoir'', paroloj kolektitaj de Sophie Huet », gazeto ''Le Figaro'', 04/06/2007 |alirdato=2014-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080223153556/http://www.lefigaro.fr/elections-legislatives-2007/20070604.WWW000000520_bernard_accoyer_je_suis_candidat_au_perchoir.html |arkivdato=2008-02-23 }}</ref>. Post elekto de sia frakcio, li estis elektita sen surprizo la {{daton|26|junio|2007}} de la prezidenta plimulta en la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] per 314 voĉoj el 563, kontraŭ 216 por la socialista kandidatino [[Marylise Lebranchu]]. En 2010, kiel prezidanto de la Nacia Asembleo, li nomumis du membrojn al la [[Konstitucia Konsilio (Francio)|Konstitucia Konsilio]] : [[Jacques Barrot]] (en februaro) kaj [[Claire Bazy-Malaurie]] (en aŭgusto, sekve de la morto de [[Jean-Louis Pezant]]). == Detaloj pri mandatoj kaj oficoj == ; En la Nacia Asembleo * De la {{dato|2|aprilo|1993}} : deputito de la [[1-a deputita distrikto de Haute-Savoie|1-a distrikto de Haute-Savoie]] * [[2004]] - [[2007]] : prezidanto de la [[Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)|frakcio UMP]] * {{dato|26|junio|2007}} - {{dato|19|junio|2012}} : [[Listo de prezidantoj de la franca Nacia Asembleo|prezidanto de la Nacia Asembleo]] ; Lokaj mandatoj * De la {{dato|20|marto|1989}} : urbestro de [[Annecy-le-Vieŭ]] * De la {{dato|29|marto|1992}} ĝis la {{dato|23|marto|1998}} : departementa konsiliano de Haute-Savoie * De ĝia kreo en [[2001]] : 1-a vicprezidanto de [[aglomera komunumaro Annecy]] (kiel urbestro de Annecy-le-Vieŭ == Bibliografio == {{Bibliotekoj | tipo = persono | VIAF = 225747453 | BNF = 12799974q | SUDOC = 059179988 }} === Verkoj de Bernard Accoyer === * {{Citlibro|Titolo =La France face aŭ défis énergétiques: quels choix stratégiques? : aktoj de la 8-aj parlamentanaj renkontiĝoj pri energio, oktobro 2007|Eldonejo=Altedia M&M Conseil|collection=|Kunaŭtoroj=Bernard Accoyer, [[Jean-Louis Borloo]] kaj Kol. |jaro=[[2008 en literaturo|2008]]|Loko=Paris|Paĝoj=135|isbn=}} * {{Citlibro|Titolo =Les 50 jaroj de la constitution : 1958-2008|Eldonejo=Éditions Litec|collection=|Kunaŭtoroj=Dominique Chagnollaud, Bernard Accoyer, [[Olivier Beaud]], kaj Coll. |jaro=[[2008 en literaturo|2008]]|lieu=Paris|pages=392|isbn=978-2-7110-1117-9}} * {{Citlibro|Titolo =Questions mémorielles : Rassembler la nation autour de une mémoire partagée - Rapport de la mission parlementaire de information|Eldonejo=[[Éditions du CNRS]]|collection=Hors collection|Kunaŭtoroj=Bernard Accoyer kaj Kol. |jaro=[[2009 en literaturo|2009]]|Loko=Paris|Paĝoj=300|ISBN=978-2-271-06875-0}} * {{Citlibro|Titolo =L'Assemblée nationale|Eldonejo=Éditions du Cavalier Bleu|collection=Idées reçues|Kunaŭtoroj=Bernard Accoyer |Jaro=[[2010 en literaturo|2010]]|Loko=Paris|Paĝoj=128|ISBN=978-2-84670-297-3}} * {{Citlibro|Titolo =Un homme politique peut-il dire toute la vérité ?|Eldonejo=Éditions JC Lattès|auteurs=Bernard Accoyer |jaro=[[2011 en literaturo|2011]]|Loko=Paris|Paĝoj=306|ISBN=978-2-7096-3792-3}} === Verkoj pri Bernard Accoyer === * {{Citlibro|Titolo =Dictionnaire des maires et élus de Haute-Savoie de la Annexion à nos jours|sous-titre=Les élections en Haute-Savoie (1860-2008)|Eldonejo=Musniser-Gilbert éditions|collection=|Nomo=Jean|Familinomo=Excoffier |Jaro=2008|Loko=Bourg-en-Bresse|Paĝoj=319|ISBN=978-2-35411-011-6 |id=dico}} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == === Vidu ankaŭ === * [[Annecy-le-Vieŭ]] * [[Listo de prezidantoj de la franca Nacia Asembleo]] === Eksteraj ligiloj === {{Projektoj | commons = Category:Bernard Accoyer | wikiquote= Bernard Accoyer }} * [http://www.assemblee-nationale.fr/14/tribun/fiches_id/230.asp Lia slipo en la interretejo de la Nacia Asembleo] {{Ligiltabelo Prezidantoj de la Nacia Asembleo de la kvina Franca Respubliko}} {{portalo|[[Kvina Respubliko de Francio|5-a Respubliko]]|Savoie|Annecy}} {{Vivtempo|Accoyer, Bernard}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1945]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Lyon]] [[Kategorio:Étudiant de la universitato Claude-Bernard Lyon 1]] [[Kategorio:Homoj de UMP (Francio)]] [[Kategorio:Eksaj departementaj konsilianoj de Haute-Savoie]] [[Kategorio:Eksaj membroj de la Ekonomia kaj Sociala Konsilio de Francio]] [[Kategorio:Urbestroj de Haute-Savoie]] [[Kategorio:Urbestroj de UMP (Francio)]] [[Kategorio:Komunumaro Annecy]] [[Kategorio:Prezidantoj de la franca Nacia Asembleo]] [[Kategorio:Deputitoj de Haute-Savoie]] [[Kategorio:Deputitoj de la 10-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 11-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de UMP (Francio)]] ftznim1dmr4wbqrzufv1siq2tz8e5ry 9456430 9456424 2026-08-18T20:45:47Z Stefangrotz 91903 9456430 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | charte = Prezidanto de parlamenta ĉambro | nom = Bernard Accoyer | dosiero = Bernard Accoyer Senate of Poland 01.JPG | priskribo = Bernard Accoyer en 2008. | ofico = 14-a [[Listo de prezidantoj de la franca Nacia Asembleo]] | de = {{dato|26|junio|2007}} | ĝis = {{dato|19|junio|2012}} | parlamenta periodo 1 = [[13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|13-a]] | antaŭulo = [[Patrick Ollier]] | sekvanto = [[Claude Bartolone]] | ofico2 = [[Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)|Prezidanto de frakcio UMP]] en la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] | de2 = {{dato|4|majo|2004}} | ĝis2 = {{dato|19|junio|2007}} | parlamenta periodo 2 = [[12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|12-a]] | venanta post2 = [[Jacques Barrot]] | sekvanto2 = [[Jean-François Copé]] | ofico3 = [[Nacia Asembleo (Francio)|Deputito]] de la [[1-a deputita distrikto de Haute-Savoie|1-a distrikto de <br /> Haute-Savoie]] | de3 = {{dato|2|aprilo|1993}} | parlamenta periodo 3 = [[10-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|10-a]], [[11-a parlamenta periodo de la kvina Respubliko de Francio|11-a]], [[12-a parlamenta periodo de la kvina Respubliko de Francio|12-a]], [[13-a parlamenta periodo de la kvina Respubliko de Francio|13-a]], [[14-a parlamenta periodo de la kvina Respubliko de Francio|14-a]] | baloto3 = [[francaj deputitaj balotoj de 1993|28-a de marto 1993]] | réélection3 = [[francaj deputitaj balotoj de 1997|1-a junio 1997]]<br />[[francaj deputitaj balotoj de 2002|16-a de junio 2002]]<br />[[francaj deputitaj balotoj de 2007|10-a de junio 2007]]<br />[[francaj deputitaj balotoj de 2012|10-a de junio 2012]] | venanta post3 = [[Jean Brocard]] | sekvanto3 = | ofico4 = [[Urbestro (Francioi)|Urbestro]] de [[Annecy-le-Vieŭ]] | de4 = {{dato|20|marto|1989}} | venanta post4 = [[Jean Brocard]] | nom de naissance = Bernard Marie Paul Accoyer | dato de naskiĝo = {{Dato|12|aŭgusto|1945}} | loko de naskiĝo = [[Lyon]] | dato de morto = | loko de morto = | nature du morto = | sépulture = | nacieco = [[Francio|Franca]] | partio = [[Kuniĝo Por la Respubliko (Francio)|RPR]] <small>(1981-2002)</small><br />[[Unuiĝo por Popola Movado (Francio)|UMP]] <small>(ekde 2002)</small> | père = | mère = | fratrie = | edzo/ino = Charlotte Jacquier | infanoj = | entourage = | alma mater = [[Universitato Claude Bernard Lyon 1]] | profesio = Otorinolaringologo. | religio = | sidejo = | signature = | emblème = | listo = }} '''Bernard Accoyer''', naskiĝinta la {{daton|12|aŭgusto|1945}} en [[Lyon]], estas [[Francio|franca]] [[politikisto]], [[Listo de prezidantoj de la franca Nacia Asembleo|prezidanto de la Nacia Asembleo]] de [[2007]] ĝis [[2012]] dum la [[13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|13-a parlamenta periodo]]. [[Urbestro (Francio)|Urbestro]] de [[Annecy-le-Vieŭ]] ekde [[1989]], li estis elektita [[Nacia Asembleo (Francio)|deputito]] de la [[1-a deputita distrikto de Haute-Savoie]], post la venko de la [[Unuiĝo Por Francio]], centre dekstra koalicio, en la [[francaj deputitaj balotoj de 1993|deputitaj balotoj de 1993]]. Dum la [[11-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|11-a parlamenta periodo]], sekve de la [[francaj deputitaj balotoj de 1997|deputitaj balotoj de 1997]] gajnitaj de la « [[Plurana Maldekstro]] », kunsidis en opozicio al la [[Socialista Partio (Francio)|socialista]] [[Ministraro de Lionel Jospin|registaro]] de [[Lionel Jospin]]. Elektita kiel prezidanto de la [[Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)|frakcio UMP]], plimulta en la Nacia Asembleo, en [[2004]], devis zorgi pri la streĉoj inter la favorantoj al « [[Jacques Chirac]] » kaj tiuj al « [[Nicolas Sarkozy]] » ĝis la fino de la [[12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|12-a parlamenta periodo]]. En [[2007]], post la venko de la dekstro en la [[francaj deputitaj balotoj de 2007|deputitaj balotoj]] kiu sekvis la elekton de [[Nicolas Sarkozy]] kiel [[Prezidanto de la Respubliko (Francio)|prezidanton de la Respubliko]], forta je siaj spertoj de prezideco de plimulta frakcio en la antaŭa periodo, Bernard Accoyer estis elektita en la [[Prezidanto de la franca Nacia Asembleo|prezidanto de la Nacia Asembleo]], kiun li perdis post la venko de la maldekstro en la [[francaj deputitaj balotoj de 2012|deputitaj balotoj de 2012]]. == Biografio == Bernard Accoyer, filo de milita [[apotekisto]], estis pasia, ekde junaĝo, pri [[dizajno]] kaj [[inventistoj]] (kiaj [[Leonardo da Vinci]] aŭ [[Gian-Battista Pinin Farina]]). Post jardeko da studoj, Bernard Accoyer fariĝis doktoro en la [[Universitato Lyon 1|medicina fakultato de Lyon]], faka pri, krom otorinolaringologio, [[kancerologio]] kaj kola-vizaĝa [[kirurgio]]. De 1976 ĝis 1978, li estis la aŭtoro de kvardeko da tre fakaj kuractipaj eldonoj. De 1987 ĝis 1989, li estis membro de la [[Ekonomia, Sociala kaj Media Konsilio (Francio)|Ekonomia kaj Sociala Konsilio]]. Li edziĝis al Charlotte Marie Jacquier la {{daton|23|januaro|1971}}, kun kiu li havas tri infanojn. Li estas ordenita per la [[Nacia Ordeno de Merito (Francio)|Nacia ordeno de Merito]]<ref name="dico">{{Harvsp|Excoffier|2008|id=dico|p=15}}</ref>{{,}}<ref name="veyr">''[[Le Canard enchaîné]]'' de la {{dato|23|februaro|2011}}.</ref>. === Politiko === ==== Balotoj ==== Vokita de [[Pierre Mazeaud]], li ekaktivis politike en [[1989]]. Tiam li estis urbestro de [[Annecy-le-Vieŭ]] en [[Haute-Savoie]], venkante la deputiton [[Unuiĝo por la Franca Demokratio|UDF]] kaj eliranta urbestro Jean Brocard, kun la standardo [[Kuniĝo Por la Respubliko (Francio)|RPR]]. En [[Francaj kantonaj balotoj de 1992|marto 1992]] li estis elektita [[departementa konsiliano (Francio)|departementa konsiliano]] de [[Haute-Savoie]] por la [[kantono Annecy-le-Vieŭ]], venkante la saman Jean Brocard, kaj estis nomumita prezidanto de la komisiono Solidareco, Dungado, Socia Integriĝo kaj Loĝado de la Departementa Konsilio. En [[francaj deputitaj balotoj de 1993|marto 1993]], li estis elektita deputito [[Kuniĝo Por la Respubliko (Francio)|RPR]] de la [[1-a deputita distrikto de Haute-Savoie|1-a distrikto de Haute-Savoie]], tio estas la nordo de [[Annecy]] kaj la najbaraj komunumoj el kiuj [[Annecy-le-Vieŭ]]<ref name="a">[http://www.lefigaro.fr/politique/2009/08/22/01002-20090822ARTFIG00015-bernard-accoyer-designer-industriel-et-inventeur-.php La vie rêvée de Bernard Accoyer], Albert Zennou, Le Figaro, 21 août 2009</ref>{{,}}<ref name="dico" />. ==== Annecy-le-Vieŭ ==== Bernard Accoyer estas la urbestro de [[Annecy-le-Vieŭ]], komunumo de la komunumaro Annecy, ekde la 20-a de marto 1989, kvarfoje sinsekve elektita. En [[francaj municipaj balotoj de 2014|2014]], li estis reelektita urbestro de Annecy-le-Vieŭ ekde la 1-a balotvico per 60,98 % de la voĉoj. === Nacia Asembleo === ==== Deputito RPR ==== En la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]], li vigle kontraŭis la starigon de la [[35 horoj]], en la [[11-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|socialista parlamenta periodo]] de [[1997]] ĝis [[2002]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.apmnews.com/depechesPublieesDepeches.php?annee=2001&mois=10&jour=26 |titolo=Sciigo APM-Reuters de la 26-a de oktobro 2001 |alirdato=2014-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141221172652/http://www.apmnews.com/depechesPublieesDepeches.php?annee=2001&mois=10&jour=26 |arkivdato=2014-12-21 }}</ref>. ==== Prezidanto de la frakcio UMP ==== De [[2004]] ĝis [[2007]], li estis prezidanto de la [[Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)|frakcio UMP]] de la [[Nacia Asembleo (Francio)|Asembleo]], post esti la 1-a vicprezidanto de [[2002]] ĝis [[2004]], sekve de [[Jacques Barrot]] tiam nomumita al la [[Eŭropa Komisiono]]. La parlamenta frakcio prezidata en tiu [[12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|12-a parlamenta periodo]] de la Nacia Asembleo arigis 377 deputitojn<ref name="dico" />. ==== Prezidanto de la Nacia Asembleo ==== [[Dosiero:BernardAccoyer.jpg|dekstra|eta|Bernard Accoyer en la ceremonioj de la {{dato|11|novembro|2008}}, sur la avenuo Champs-Élysées, en [[Parizo]].]] [[Dosiero:Bernard Accoyer et Lula.jpg|dekstra|eta|Bernard Accoyer kaj la brazila prezidanto [[Luiz Inácio Lula da Silva]], la {{daton|21|oktobro|2009}}.]] Ekde la {{dato|4|junio|2007}}, kaj tiam antaŭ la deputitaj balotoj, Bernard Accoyer publike anoncis sian kandidatiĝon por la prezideco de la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] por la [[13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|13-a parlamenta periodo]], en intervjuo al la gazeto ''[[Le Figaro]]''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lefigaro.fr/elections-legislatives-2007/20070604.WWW000000520_bernard_accoyer_je_suis_candidat_au_perchoir.html |titolo=« Bernard Accoyer : ''Je suis kandidato au perchoir'', paroloj kolektitaj de Sophie Huet », gazeto ''Le Figaro'', 04/06/2007 |alirdato=2014-12-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080223153556/http://www.lefigaro.fr/elections-legislatives-2007/20070604.WWW000000520_bernard_accoyer_je_suis_candidat_au_perchoir.html |arkivdato=2008-02-23 }}</ref>. Post elekto de sia frakcio, li estis elektita sen surprizo la {{daton|26|junio|2007}} de la prezidenta plimulta en la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] per 314 voĉoj el 563, kontraŭ 216 por la socialista kandidatino [[Marylise Lebranchu]]. En 2010, kiel prezidanto de la Nacia Asembleo, li nomumis du membrojn al la [[Konstitucia Konsilio (Francio)|Konstitucia Konsilio]] : [[Jacques Barrot]] (en februaro) kaj [[Claire Bazy-Malaurie]] (en aŭgusto, sekve de la morto de [[Jean-Louis Pezant]]). == Detaloj pri mandatoj kaj oficoj == ; En la Nacia Asembleo * De la {{dato|2|aprilo|1993}} : deputito de la [[1-a deputita distrikto de Haute-Savoie|1-a distrikto de Haute-Savoie]] * [[2004]] - [[2007]] : prezidanto de la [[Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)|frakcio UMP]] * {{dato|26|junio|2007}} - {{dato|19|junio|2012}} : [[Listo de prezidantoj de la franca Nacia Asembleo|prezidanto de la Nacia Asembleo]] ; Lokaj mandatoj * De la {{dato|20|marto|1989}} : urbestro de [[Annecy-le-Vieŭ]] * De la {{dato|29|marto|1992}} ĝis la {{dato|23|marto|1998}} : departementa konsiliano de Haute-Savoie * De ĝia kreo en [[2001]] : 1-a vicprezidanto de [[aglomera komunumaro Annecy]] (kiel urbestro de Annecy-le-Vieŭ == Bibliografio == {{Bibliotekoj | tipo = persono | VIAF = 225747453 | BNF = 12799974q | SUDOC = 059179988 }} === Verkoj de Bernard Accoyer === * {{Citlibro|Titolo =La France face aŭ défis énergétiques: quels choix stratégiques? : aktoj de la 8-aj parlamentanaj renkontiĝoj pri energio, oktobro 2007|Eldonejo=Altedia M&M Conseil|collection=|Kunaŭtoroj=Bernard Accoyer, [[Jean-Louis Borloo]] kaj Kol. |jaro=[[2008 en literaturo|2008]]|Loko=Paris|Paĝoj=135|isbn=}} * {{Citlibro|Titolo =Les 50 jaroj de la constitution : 1958-2008|Eldonejo=Éditions Litec|collection=|Kunaŭtoroj=Dominique Chagnollaud, Bernard Accoyer, [[Olivier Beaud]], kaj Coll. |jaro=[[2008 en literaturo|2008]]|lieu=Paris|pages=392|isbn=978-2-7110-1117-9}} * {{Citlibro|Titolo =Questions mémorielles : Rassembler la nation autour de une mémoire partagée - Rapport de la mission parlementaire de information|Eldonejo=[[Éditions du CNRS]]|collection=Hors collection|Kunaŭtoroj=Bernard Accoyer kaj Kol. |jaro=[[2009 en literaturo|2009]]|Loko=Paris|Paĝoj=300|ISBN=978-2-271-06875-0}} * {{Citlibro|Titolo =L'Assemblée nationale|Eldonejo=Éditions du Cavalier Bleu|collection=Idées reçues|Kunaŭtoroj=Bernard Accoyer |Jaro=[[2010 en literaturo|2010]]|Loko=Paris|Paĝoj=128|ISBN=978-2-84670-297-3}} * {{Citlibro|Titolo =Un homme politique peut-il dire toute la vérité ?|Eldonejo=Éditions JC Lattès|auteurs=Bernard Accoyer |jaro=[[2011 en literaturo|2011]]|Loko=Paris|Paĝoj=306|ISBN=978-2-7096-3792-3}} === Verkoj pri Bernard Accoyer === * {{Citlibro|Titolo =Dictionnaire des maires et élus de Haute-Savoie de la Annexion à nos jours|sous-titre=Les élections en Haute-Savoie (1860-2008)|Eldonejo=Musniser-Gilbert éditions|collection=|Nomo=Jean|Familinomo=Excoffier |Jaro=2008|Loko=Bourg-en-Bresse|Paĝoj=319|ISBN=978-2-35411-011-6 |id=dico}} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == === Vidu ankaŭ === * [[Annecy-le-Vieŭ]] * [[Listo de prezidantoj de la franca Nacia Asembleo]] === Eksteraj ligiloj === {{Projektoj | commons = Category:Bernard Accoyer | wikiquote= Bernard Accoyer }} * [http://www.assemblee-nationale.fr/14/tribun/fiches_id/230.asp Lia slipo en la interretejo de la Nacia Asembleo] {{Ligiltabelo Prezidantoj de la Nacia Asembleo de la kvina Franca Respubliko}} {{portalo|[[Kvina Respubliko de Francio|5-a Respubliko]]|Savoie|Annecy}} {{Vivtempo|Accoyer, Bernard}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1945]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Lyon]] [[Kategorio:Étudiant de la universitato Claude-Bernard Lyon 1]] [[Kategorio:Homoj de UMP (Francio)]] [[Kategorio:Eksaj departementaj konsilianoj de Haute-Savoie]] [[Kategorio:Eksaj membroj de la Ekonomia kaj Sociala Konsilio de Francio]] [[Kategorio:Urbestroj de Haute-Savoie]] [[Kategorio:Urbestroj de UMP (Francio)]] [[Kategorio:Komunumaro Annecy]] [[Kategorio:Prezidantoj de la franca Nacia Asembleo]] [[Kategorio:Deputitoj de Haute-Savoie]] [[Kategorio:Deputitoj de la 10-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 11-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de UMP (Francio)]] e4kdtsl3akvqhfsj22j6w0l3k9aibvd 0 513299 9456586 9259306 2026-08-19T07:49:23Z Sj1mor 12103 9456586 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Pteridacoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|planto}} |dosiero = Pteris argyrea.png |dosiero larĝo = 240px |priskribo de dosiero = ''[[Pteris argyrea]]'' |regno = [[plantoj]] ''[[Plantae]]'' |regno2 = plantoj |subregno = [[trakeofitoj]] ''[[Tracheophyta]]'' |klaso = [[polipodiopsidoj]] ''[[Polypodiopsida]]'' <ref name="JSE">{{en}} [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jse.12229 ''A community‐derived classification for extant lycophytes and ferns'']</ref> |ordo = [[polipodialoj]] ''[[Polypodiales]]'' |familio = '''[[pteridacoj]]''' '''''[[Pteridaceae]]''''' |familio aŭtoritato = [[Ernst Daniel Martin Kirchner|E.D.M.Kirchn.]] <ref name="WFO"/> |tipa genro = [[pterido]] ''[[Pteris]]'' |tipa genro aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] <ref name="PIV"/> }} La '''pteridacoj'''<ref name="PIV">[http://vortaro.net/#pterido ''pterido'' en PIV ĉe vortaro.net]</ref> ({{lang-la|[[Pteridaceae]]}}) estas [[planto|planta]] [[familio (biologio)|familio]] el [[pteridofitoj]]. Tiu familio apartenas al la [[ordo (biologio)|ordo]] [[polipodialoj]] (''[[Polypodiales]]''). Ĝi estas unu el la plej ampleksaj filikfamilioj kun ĉirkaŭ 1230 speciojn<ref name="TPL"/>. Ĝia tipa genro estas [[pterido]]<ref name="PIV"/>. == Karakterizaĵoj == La [[rizomo]]j estas rampantaj, longaj aŭ mallongaj kaj havas skvamojn, malofte nur [[triĥomo]]jn. La [[foliplato]]j estas unuecaj (monomorfaj), hemidimorfaj aŭ ĉe kelkaj dimorfaj. Ĉe la kelkaj genroj, precipe ĉe [[Vittaria]], la foliplato estas simpla. Alikaze ĝi estas pinata kelkfoje piedforma. La nervuro estas libera kaj forke disbranĉita aŭ diversmaniere kunligita kaj tiam formas retecan bildon. La [[soro]]j staras rande aŭ iomete for de la rando. Ili ne havas veran [[induzio]]n, sed estas protektataj de refleksita folirando. La [[sporangio]]j povas ankaŭ sidi sur nervuroj. La sporangioj havas vertikalan ringon. La [[sporo]]j estas globaj aŭ kvareĝaj. La [[kromosomo]]nombro estas plej ofte x = 29 aŭ 30. == Disvastigo == La familio estas preskaŭ tutmonde disvastigita, la plej multaj anoj kreskas en tropikaj kaj aridaj regionoj. La filikoj kreskas sur la grundo (surteraj), sur rokoj ([[litofito]]j), aŭ kiel [[epifito]]j. == Taksonomio == '''1/''' Jen la listo, laŭ [[The Plant List]] kaj [[World Flora Online]] <small>(8 apr. 2020)</small><ref name="TPL">[http://www.theplantlist.org/1.1/browse/P/Pteridaceae/ ''Pteridaceae'' ĉe The Plant List]</ref>{{,}}<ref name="WFO">[http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-7000000503 ''Pteridaceae'' ĉe World Flora Online]</ref>, de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ZCunedv908xC7SIlUfQbimw9zg-MZcdQcvhLv9OPtNc/edit#gid=1726758415 ''Listo de plantoj baza'' ĉe Google Sheets]</ref>: {{Kolumnoj|nombro=2| {{Genealogia arbo2}} *''[[Pteridophyta]]'' - [[pteridofitoj]] **''[[Polypodiales]]'' Link - [[polipodialoj]] ***''[[Pteridaceae]]'' J.Presl & C.Presl - [[pteridacoj]] ****''[[Acropteris]]'' - [[akropterido]] ****''[[Acrostichum]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[akrostikumo]] ****''[[Actiniopteris]]'' Link - [[aktiniopterido]] ****''[[Adianthum]]'' Burm. f. - [[adiantumo]]<big>**</big> ****''[[Adiantopsis]]'' Fée - [[adiantopso]] ****''[[Adiantum]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[adianto]]<ref>[http://vortaro.net/#adianto ''adianto'' en PIV ĉe vortaro.net]</ref> ****''[[Afropteris]]'' Alston - [[afropterido]]<big>*</big> ****''[[Aleuritopteris]]'' Fée - [[aleŭritopterido]] ****''[[Allosorus]]'' - [[alosoro]] ****''[[Ananthacorus]]'' Underw. & Maxon - [[anantakoro]] ****''[[Anetium]]'' Splitg. - [[anetio]] ****''[[Anogramma]]'' Link - [[anogramo]] ****''[[Anopteris]]'' Prantl ex Diels in Engler & Prantl - [[anopterido]]<big>*</big> ****''[[Antrophyum]]'' Kaulf. - [[antrofio]] ****''[[Argyrochosma]]'' (J. Sm.) Windham - [[argirokosmo]] ****''[[Aspidotis]]'' (Nutt. ex Hook.) Copel. - [[aspidoto]] ****''[[Aspleniopsis]]'' Mett. ex Kuhn - [[aspleniopso]] ****''[[Astrolepis]]'' D.M. Benham & Windham - [[astrolepido]] ****''[[Austrogramme]]'' E. Fourn. - [[aŭstrogramo]]<big>**</big> ****''[[Bommeria]]'' E. Fourn. - [[bomerio]] ****''[[Calciphilopteris]]'' Yesilyurt & H. Schneid. - [[kalcifilopterido]] ****''[[Campteria]]'' C. Presl - [[kampterio]]<big>*</big> ****''[[Cassebeera]]'' - [[kasebero]] ****''[[Ceratopteris]]'' Brongn. - [[ceratopterido]] ****''[[Ceropteris]]'' Link - [[ceropterido]]<big>*</big> ****''[[Cerosora]]'' Domin - [[cerosoro]] ****''[[Cheilanthes]]'' Sw. - [[kejlanto]] ****''[[Cheiloplecton]]'' Fée - [[kejloplekto]] ****''[[Cheilosoria]]'' Trevis. - [[kejlosorio]]<big>*</big> ****''[[Choristosoria]]'' Mett. ex Kuhn - [[koristosorio]]<big>*</big> ****''[[Chrysochosma]]'' (J. Sm.) Kümmerle - [[krizokosmo]] ****''[[Chrysodium]]'' Fée - [[krizodio]]<big>*</big> ****''[[Coniogramme]]'' Fée - [[koniogramo]] ****''[[Copelandiopteris]]'' B.C. Stone - [[kopelandiopterido]] ****''[[Cosentinia]]'' Tod. - [[kozentinio]]<big>**</big> ****''[[Cryptogramma]]'' R. Br. - [[kriptogramo (planto)|kriptogramo]]<ref>[http://vortaro.net/#kriptogramo ''kriptogramo'' en PIV ĉe vortaro.net]</ref> ****''[[Doryopteris]]'' J. Sm. - [[doriopterido]] ****''[[Eriosonia]]'' Pic. Serm. - [[eriosonio]] ****''[[Eriosorus]]'' Fée - [[eriosoro]] ****''[[Gymnogramma]]'' Desv. - [[gimnogramo]]<big>*</big> ****''[[Gymnopteris]]'' Bernh. - [[gimnopterido]]<big>*</big> ****''[[Haplopteris]]'' C. Presl - [[haplopterido]] ****''[[Hecistopteris]]'' J. Sm. - [[hecistopterido]] ****''[[Hemionanthes]]'' - [[hemionanto]] ****''[[Hemionitis]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[hemionito]] ****''[[Holttumia]]'' - [[holtumio]] ****''[[Idiopteris]]'' T. G. Walker - [[idiopterido]] ****''[[Jamesonia]]'' Hook. & Grev. - [[jamesonio]] ****''[[Leptolepidium]]'' K.H. Shing & S.K. Wu - [[leptolepidio]]<big>*</big> ****''[[Litobrochia]]'' C. Presl - [[litobrokio]]<big>*</big> ****''[[Llavea Lag.]]'' - [[ljaveo]] ****''[[Mildella]]'' Trevis. - [[mildelo]]<big>*</big> ****''[[Monogramma]]'' Comm. ex Schkuhr - [[monogramao]] ****''[[Myriopteris]]'' Fée - [[miriopterido]] ****''[[Nephopteris]]'' Lellinger - [[nefopterido]] ****''[[Neurocallis]]'' Fée - [[neŭrokalido]] ****''[[Neurosoria]]'' Mett. ex Kuhn - [[neŭrosorio]] ****''[[Notholaena]]'' R. Br. - [[notoleno]]<big>*</big> ****''[[Ochropteris]]'' J. Sm. - [[okropterido]] ****''[[Oeosporangium]]'' ex Vis. - [[eosporangio]] ****''[[Onychium]]'' Kaulf. - [[onikio]] ****''[[Paraceterach]]'' Copel. - [[paraceterako]] ****''[[Parahemionitis]]'' Panigrahi - [[parahemionito]] ****''[[Pellaea]]'' Link - [[pelao (planto)|pelao]] ****''[[Pentagramma]]'' Yatsk., Windham & E. Wollenw. - [[pentagramao]] ****''[[Pityrogramma]]'' Link - [[pitirogramo]] ****''[[Pityromeria]]'' - [[pitiromerio]] ****''[[Platytaenia]]'' Kuhn - [[platitenio]] ****''[[Platyzoma]]'' R. Br. - [[platizomo]]<big>**</big> ****''[[Pleurofossa]]'' Nakai ex H. Ito^ - [[pleŭrofoso]]<big>*</big> ****''[[Polytaenium]]'' Desv. - [[politenio]] ****''[[Psilogramme]]'' Kuhn - [[psilogramo]]<big>*</big> ****''[[Pteridella]]'' Mett. ex Kuhn - [[pteridelo]]<big>*</big> ****''[[Pteris]]'' [[Carolus Linnaeus|L.]] - [[pterido]]<ref name="PIV"/> ****''[[Pterozonium]]'' Fée - [[pterozonio]] ****''[[Pycnodoria]]'' C. Presl - [[piknodorio]]<big>*</big> ****''[[Radiovittaria]]'' (Benedict) E.H. Crane - [[radiovitario]] ****''[[Rheopteris]]'' Alston - [[reopterido]]<big>**</big> ****''[[Schizolepton]]'' Fée - [[skizolepto]]<big>*</big> ****''[[Schizostege]]'' Hillebr. - [[skizostego]]<big>*</big> ****''[[Scoliosorus]]'' T. Moore - [[skoliosoro]]<big>*</big> ****''[[Syngramma]]'' J. Sm. - [[singramo]] ****''[[Syngrammatopsis]]'' Alston - [[singramatopso]]<big>*</big> ****''[[Taeniopsis]]'' J. Sm. - [[teniopso]]<big>*</big> ****''[[Taenitis]]'' Willd. ex Schkuhr - [[tenito]] ****''[[Trachypteris]]'' André ex Christ - [[trakipterido]] ****''[[Trichiogramme]]'' Kuhn - [[trikiogramo]]<big>*</big> ****''[[Vaginopteris]]'' Nakai - [[vaginopterido]] ****''[[Vaginularia]]'' Fée - [[vaginulario]]<big>*</big> ****''[[Vittaria]]'' Sm. - [[vitario]] {{Genealogia arbo2/fino}} }} ::<big>*</big><small>genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.</small><br /> ::<big>**</big><small>genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.</small> <br /> '''2/''' En la priskribo de la peridacoj de SMITH ET AL. 2006 la familio konsistas el ĉirkaŭ 50 genroj kun 950 specioj. Li ankaŭ enmetas la anojn de ''Acrostichaceae'', ''Actiniopteridaceae'', ''Adiantaceae'', ''Anopteraceae'', ''Antrophyaceae'', ''Ceratopteridaceae'', ''Cheilanthaceae'', ''Cryptogrammaceae'', ''Hemionitidaceae'', ''Negripteridaceae'', ''Parkeriaceae'', ''Platyzomataceae'', ''Sinopteridaceae'', ''Taenitidaceae'', ''Vittariaceae'', kiuj aliaj aŭtoroj metas en propraj familioj. Kelkaj genroj kiel ''Cheilanthes'' estas certe [[Kladistiko|plurfiluma]]j aŭ [[Kladistiko|parafiluma]]j, kaj necesas novdifinadon. La familio de la pteridacoj formas en tiu amplekso natura parenca grupo, ĝi estas do [[Kladistiko|unufiluma]]. Jen la genroj en alfabeta sinsekvo: <div style="column-count:2;"> * ''[[Acrostichum]]'' L., ĉirkaŭ tri ĝis deksep tuttropikaj specioj. * ''[[Actiniopteris]]'' Link, ĉirkaŭ du ĝis tri specioj i en la tropikoj de Afriko kaj Azio. * ''[[Adiantopsis]]'' Fée, ĉirkaŭ naŭ specioj. * [[Adianto]] (''[[Adiantum]]'' L.), pli ol 100 ĝis ĉirkaŭ 200 specioj. * ''[[Aleuritopteris]]'' Fée, minimume 15 ĝis 30 specioj. * ''[[Ananthacorus]]'' UNDERW. & MAXON, nur unu specio en la tropika Ameriko: ** ''[[Ananthacorus angustifolius]]''(SW.) UNDERW. & MAXON * ''[[Anetium]]'' Splitg., ĉirkaŭ du Specioj en la tropika Ameriko. * [[anogramo]] (''Anogramma'' LINK), ĉirkaŭ ses ĝis sep specioj (de? en?) la moderaj zonoj. * ''[[Antrophyum]]'' KAULF., ĉirkaŭ 17 ĝis 30 specioj en la tropikoj. * ''[[Argyrochosma]]'' (J. SM.) WINDHAM, ĉirkaŭ 16 specioj. * ''[[Aspidotis]]'' (NUTT. EX HOOK.) COPEL., ĉirkaŭ kvin specioj en Ameriko kaj Afriko. * ''[[Astrolepis]]'' D.M. BENHAM & WINDHAM, ĉirkaŭ ses specioj in Nordameriko. * ''[[Austrogramme]]'' FOURNIER, ĉirkaŭ kvin specioj de Malezio ĝis Novkaledonio. * ''[[Bommeria]]'' FOURN., ĉirkaŭ kvin specioj en Nord- kaj Mezameriko. * ''[[Cassebeera]]'' KAULF., ĉirkaŭ du specioj en Sudameriko. * ''[[Ceratopteris]]'' BRONGN., ĉirkaŭ kvar specioj. * ''[[Cerosora]]'' (BAKER) DOMIN, nur du specioj sur Sumatro kaj Borneo. * ''[[Cheilanthes]]'' SW., ĉirkaŭ 180 specioj. * ''[[Cheiloplecton]]'' FÉE, nur unu specio en Meksikio: ** ''[[Cheiloplecton rigidum]]'' (SW.) FÉE * ''[[Coniogramme]]'' Fée, minimume 46 specioj en la tropikoj Azio kaj Afriko, en Meksikio kaj en Havajo. * ''[[Cosentinia]]'' TOD., nur unu aŭ du de ''Cheilanthes'' separitaj specioj. * ''[[Kriptogramo (planto)|kriptogramo]]'' (''[[Cryptogramma]]'' R.BR.), ĉirkaŭ 10 specioj en alpaj kaj borealaj regionoj. * ''[[Doryopteris]]'' J. SM., ĉirkaŭ 35 specioj. * ''[[Eriosorus]]'' FÉE, ĉirkaŭ 28 specioj en la tropika Ameriko. * ''[[Gaga (filiko)|Gaga]]'' LI ET AL.<ref name="Li">Fay-Wei Li, Kathleen M. Pryer, Michael D. Windham: ''Gaga, a New Fern Genus Segregated from Cheilanthes (Pteridaceae).'' In: ''Systematic Botany.'' Band 37, Nr. 4, 2012, S. 845–860, [[DOI:10.1600/036364412X656626]].</ref>, ĉirkaŭ 19 specioj. * ''[[Haplopteris]]'' C. PRESL, ĉirkaŭ 24 specioj. * ''[[Hecistopteris]]'' J. SM., ĉirkaŭ du specioj en la tropika Ameriko. * ''[[Hemionitis]]'' L., ĉirkaŭ sep specioj en la tropikaj Azio kaj Ameriko. * ''[[Holcochlaena]]'' BAKER (ankaŭ kiel ''Pellaea''). * ''[[Jamesonia]]'' HOOK. & GREV., ĉirkaŭ 129 specioj, inter ili: ** ''[[Jamesonia cinnamomea]]'' KUNZE, filiko, kiu kreskas en Sudameriko ĝis 5000 m super marnivelo<ref name="Urania">Franz Fukarek: ''Abteilung Farnpflanzen, Gefäß-Sporenpflanzen, Pteridophyta''. In: S. Danert u. a.: ''Urania Pflanzenreich.'' Band 1. 2. Auflage. Urania-Verlag Leipzig/Jena/Berlin 1975, S. 98.</ref>. * ''[[Llavea]]'' LAGASCA, nur unu specio en Meksikio: ** ''[[Llavea cordifolia]]'' LAG. * ''[[Mildella]]'' Trevis., du specioj en Mezameriko: * ''[[Monogramma]]'' COMM. EX SCHKUHR, ĉirkaŭ ses specioj, inter ili la plej malgrandaj filikoj. * ''[[Nephopteris]]'' LELLINGER, nur unu specio en Kolombio: ** ''[[Nephopteris maxonii]]'' LELLINGER * ''[[Nevrocallis]]'' FÉE, ĉirkaŭ tri specioj. * ''[[Notholaena]]'' R. BR., ĉirkaŭ 38 ĝis 60 specioj. * ''[[Ochropteris]]'' J. Sm., nur unu specio sur la [[Maskarenoj]] kaj Madagaskaro: ** ''[[Ochropteris pallens]]'' (SW.) J. SM. * ''[[Onychium]]'' Kaulf., ĉirkaŭ ok specioj en Azio kaj Afriko . * ''[[Paraceterach]]'' COPEL., ĉirkaŭ ses specioj. * ''[[Parahemionitis]]'' PANIGRAHI, du specioj, kelkfoje ankaŭ al ''Hemionitis''. * ''[[Pellaea]]'' LINK, ĉirkaŭ 40 ĝis 80 specioj. * ''[[Pentagramma]]'' YATSK., WINDHAM & E. WOLLENW., ĉirkaŭ du specioj en Nordameriko. * ''[[Pityrogramma]]'' LINK, ĉirkaŭ 18 specioj en la tropikaj Ameriko kaj Afriko. * ''[[Platyloma]]'' J. SM. (ankaŭ al ''Pellaea''). * ''[[Platyzoma]]'' R. BR., ĉirkaŭ kvar specioj in Aŭstralio, Novzelando kaj Novkaledonio. * ''[[Polytaenium]]'' DESV., ĉirkaŭ ok specioj en la tropika Ameriko. * ''[[Pteris]]'' L. (inkl. ''Afropteris'' Alston, ''Anopteris'' (PRANTL) DIELS), kun minimume 150 specioj. * ''[[Pterozonium]]'' FÉE, ĉirkaŭ 14 specioj en Sudameriko. * ''[[Radiovittaria]]'' (BENEDICT) E.H. CRANE, ĉirkaŭ ok specioj. * ''[[Rheopteris]]'' ALSTON, ĉirkaŭ du specioj en Novgvineo. * ''[[Scoliosorus]]'' T. MOORE, ĉirkaŭ tri specioj en Mezameriko kaj Afriko. * ''[[Syngramma (genro)|Syngramma]]'' J. SM., 1 ĝis 20 specioj de Malezio ĝis la Fiĝioj. * ''[[Taenitis]]'' WILLD. EX SCHKUHR, ĉirkaŭ 5 ĝis 15 specioj de Hindmalezio ĝis Aŭstralio. * ''[[Trachypteris]]'' ANDRÉ EX CHRIST, ĉirkaŭ du specioj en Sudameriko kaj sur Galapagos-insuloj kaj Madagaskaro. * ''[[Vittaria]]'' SM., ĉirkaŭ 30 ĝis 80 specioj. </div> Ene de la familioj ekzistas kvin unufilumaj grupoj, kiuj laŭ SMITH ET AL. estas engrupigitaj kiel familioj aŭ subfamilioj: * Parkeriaceae aŭ Parkerioideae kunt: ** ''Acrostichum'' kaj ** ''Ceratopteris'' * Adiantaceae aŭ Adiantoideae kun: ** ''Adiantum'' kaj * Vittarioideae: Ĝi distingiĝas per lineilaj , plej ofte simplaj foliplaztoj. La soroj staras laŭlonge de la nerviroj aŭ en verdaj kavetoj.. ** ''Ananthacorus, ** ''Anetium'', ** ''Antrophyum'', ** ''Haplopteris'', ** ''Hecistopteris'', ** ''Monogramma'', ** ''Polytaenium'', ** ''Radiovittaria'', ** ''Rheopteris'', ** ''Scoliosorus'' kaj ** ''Vittaria'': * Cryptogrammaceae (ne taŭga nomo por subfamilio) kun: ** ''Coniogramme'', ** ''Cryptogramma'' kaj ** ''Llavea'' * Sinopteridaceae aŭ Cheilanthoideae * Pteridaceae s.s. aŭ Pteridoideae kun ** ''Pteris'' kaj ĝiaj plej proksimaj parencoj ** Taenitioideae ĉirkaŭ ''Taenitis''. == Galerio == <gallery> Dosiero:Acros aure 080627 0095 smlu.jpg|eta|250ra|maldekstre|''[[Acrostichum aureum]]'' Dosiero:ActiniopterisRadiata.jpg|eta|250ra|maldekstre|''[[Actiniopteris radiata]]'' Dosiero:Adiantum capillus-veneris a1.jpg|eta|maldekstre|250ra|[[venushara adianto]] (''[[Adiantum capillus-veneris]]'') Dosiero:Anogramma ascensionis.jpg|eta|250ra|maldekstre|''[[Anogramma adscensionis]]'' Dosiero:Helecho Anogramma leptophylla 2010-4-08 SierraMadrona.jpg|eta|250ra|maldekstre|''[[Anogramma leptophylla]]'' Dosiero:Ceratopteris cornuta in aquarium alone.jpg|eta|maldekstre|250ra|''[[Ceratopteris cornuta]]'' Dosiero:Cheilanthes Lane Cove River.jpg|eta|250ra|maldekstre|''[[Cheilanthes]]'' Dosiero:Cryptogramma crispa.jpg|eta|250ra|maldekstre|[[krispa kriptogramo]] (''[[Cryptogramma crispa]]'') Dosiero:Notholaena standleyi.jpg|eta|250ra|maldekstre|''[[Notholaena standleyi]]'' Dosiero:Starr 040514-0027 Pellaea ternifolia.jpg|eta|maldekstre|250ra|''[[Pellaea ternifolia]]'' Dosiero:Pellaea truncata 6.jpg|eta|250ra|maldekstre|''[[Pellaea truncata]]'' Dosiero:Starr 030419-0007 Pteris cretica.jpg|eta|250ra|dekstre|[[Kreta pterido]] (''[[Pteris cretica]]'') Dosiero:Vittaria lineata 002 by Scott Zona.jpg|eta|250ra|dekstre|''[[Vittaria lineata]]'' </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Alan R. Smith, Kathleen M. Pryer, Eric Schuettpelz, Petra Korall, Harald Schneider, Paul G. Wolf: ''A classification for extant ferns.'' In: ''Taxon.'' Band 55, Nr. 3, 2006, ISSN|0040-0262, p. 705–731, [http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2006/00000055/00000003/specio00017 Abstract,]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/smith-et-al-taxon-2006.original.pdf PDF-Dosiero] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130108003230/http://pryerlab.biology.duke.edu/uploads/media_items/smith-et-al-taxon-2006.original.pdf |date=2013-01-08 }}. * David John Mabberley: ''The Plant Book. A portable dictionary of the higher plants.'' Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1987, ISBN 0-521-34060-8. {{Commonscat|Pteridaceae|Saumfarngewächse}} [[Kategorio:Veraj filikoj]] [[Kategorio:Plantofamilioj]] [[Kategorio:Ornamaj plantoj]] gxti9bqz02328sweokfgt3pz7a0rs2w 0 521885 9456300 9443512 2026-08-18T19:14:37Z Sj1mor 12103 9456300 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo =Nikolaj Beketov |dosiero =Beketov01.jpg |priskribo de dosiero=rusa mineralogo kaj ĥemiisto |dato de naskiĝo =[[13-a de januaro]] [[1827]] |loko de naskiĝo =Alferevka, nune Novaja Beketovka, {{RUS}} |dato de morto =[[13-a de decembro]] [[1911]] |loko de morto =[[Sankta Peterburgo]], {{RUS}} |alma_mater = [[Moskva Ŝtata Universitato|Universitato de Moskvo ]]<br />[[Ĥarkiva Universitato ]]<br />[[Rusia Akademio de Sciencoj]] }} '''Nikolao Nikolajeviĉ BEKETOV''' (1827-1911) (ruse: Николай Николаевич Бекетов), estis rusa mineralogo, fizikisto<ref>[https://books.google.com.br/books?id=DN8ĝcC3qukC&pg=PA148&dq=Nikolay+Beketov+chemist&hl=en&sa=X&ei=dckpVemYCpHjsASc_IHACA&ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&q=Nikolay%20Beketov%20chemist&f=false The Nationalization of Scientific Knowledge in the Habsburg Empire, 1848-1918]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Mitchell G. Ash, Jan Surman</ref> kaj ĥemiisto, fondinto de lernejo pri fiziko-ĥemio en Rusio<ref>[https://books.google.com.br/books?id=hv_etSixIBwC&pg=PT106&dq=Nikolay+Beketov+chemist&hl=en&sa=X&ei=dckpVemYCpHjsASc_IHACA&ved=0CD4Q6AEwBg#v=onepage&q=Nikolay%20Beketov%20chemist&f=false Alix and Nicky: The Passion of the Last Tsar and Tsarina], Virginia Rounding</ref>, frato de la botanikisto Andreo Beketov (1825-1902) kaj Aleksejo Nikolaeviĉ Beketov ([[1825]]-[[1902]]), profesoro pri ĥemio en la [[Ĥarkiva Universitato|Universitato de Ĥarkovo]], membro de la [[Rusia Akademio de Sciencoj|Akademio pri Sciencoj de Sankt-Peterburgo]]. == Kariero == En 1886, li laboris en [[Sankt-Peterburgo]], en ĥemia laboratorio kaj estis profesoro en la Universitato por Virinoj. En 1890, li instruis pri la "Fundamentoj pri Termoĥemio" en la [[Moskva Ŝtata Universitato|Universitato de Moskvo]]. Beketovo malkovris la la metalanstataŭadon de solvaĵoj el ties saloj per hidrogeno sub premo. Li ankaŭ starigis ke la [[magnezio]] kaj la [[zinko]] translokigas aliajn metalojn el ties saloj sub altaj temperaturoj. Inter 1859 kaj 1865, Beketovo montris ke la [[aluminio]]<ref>[http://docsetools.com/articulos-informativos/article_69261.html Docsetools]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> restarigas la metalojn elde ties oksidoj sub altaj temperaturoj. Pli malfrue, liaj eksperimentoj estis uzataj kiel deirpunkto por la [[Aluminio|aluminiotermo]], kies tekniko estis vaste uzata en [[metalurgio]]. La plej granda merito de Beketovo estas lia kontribuado al fiziko-ĥemio kiel sendependa scienco. En 1860, li faris kurson pri la "Rilatoj inter la fenomenoj fizikaj kaj ĥemiaj" en [[Ĥarkovo]], krom alia kurso pri "Fiziko-ĥemio", en 1865. En 1864, la Departemento pri Fiziko-ĥemio de la Universitato de Ĥarkovo estas kreita dank'al lia aktiva partoprenado, kaj tie la studentoj povis konduki siajn esplorojn kaj plenumi praktikajn laborojn. En 1886, Beketovo elektiĝis kiel plena membro de la [[Rusia Akademio de Sciencoj|Akademio pri Sciencoj de Sankt-Peterburgo]]. Kelkaj el liaj lernantoj estis Aleksandro Elketovo, Flaviano Flavitskio, krom aliaj. La poeto Aleksandro Blok ([[1880]]-[[1921]]) estis nepo de lia frato." == Elektita verkaro == * Русские ученые в цветной металлургии (Rusaj sciencistoj kaj la neferoza metalurgio), 1950, Nikolao Beketov, Nikolao Antonoviĉ Puĉin, 205 paĝoj * Гавриил Гавриилович Густавсон, 1842-1908: некролог (mortatesto de Gavriil Gavrilovič Gustavson (1843-1908)), Imperia Akademio pri Sciencoj de Sankta Petersburgo, 1908 - 205 paĝoj * Якоб Хендрик Вант-Гофф, 1852-1911: некролог (mortatesto de Jacobus Henricus van 't Hoff 1852-1911) * Исследования над явлениями вытеснения одних металлов другими (Esploro pri la fenomenoj rilate al substituado de kelkaj metaloj), 1865, tezodefendo == Literaturo == * [http://www.fedordostoevsky.ru/around/Beketov_Al_N/ Biografio de Alexei Beketov], frato pli juna de Nikolao Beketov * [http://bse.sci-lib.com/article105029.html Encyclopaediae Magnae Sovieticae] * [https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Nikolai_Nikolajewitsch_Beketow Personensuche] * [https://books.google.com.br/books?id=pRYZdTu6zu0C&pg=PA306&dq=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&hl=en&sa=X&ei=HFgpVejKBqixsASRxoHYBg&ved=0CEAQ6AEwBQ#v=onepage&q=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false Университетская философия в России: идеи, персоналии, основные центры], В. Ф Пустарнаков * [https://books.google.com.br/books?id=bJqPAwAAQBAJ&pg=PT43&dq=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&hl=en&sa=X&ei=HFgpVejKBqixsASRxoHYBg&ved=0CFQQ6AEwCA#v=onepage&q=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false 100 знаменитых харьковчан], Карнацевич В. Л. * [https://books.google.com.br/books?id=ZO7Ly1-pEl4C&pg=PA321&dq=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&hl=en&sa=X&ei=HFgpVejKBqixsASRxoHYBg&ved=0CFsQ6AEwCQ#v=onepage&q=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false Энциклопедия необходимых знаний. Книга 3], Enciklopedio pri la necesa kono, volumo 3 * [https://books.google.com.br/books?id=ARuBAwAAQBAJ&pg=PA37&dq=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&hl=en&sa=X&ei=YGcpVf2EBabIsATGrID4Aw&ved=0CEoQ6AEwBzgK#v=onepage&q=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false Выдающиеся деятели российской науки: учебное пособие по чтению для ...], Людмила Константинова, Елена Щенникова * [https://books.google.com.br/books?id=XfDOcmJisn0C&pg=PA31&dq=Nikolai+Nikolaevich+Beketov&hl=en&sa=X&ei=EGkpVdC7HqLHsQTt_IH4Cw&ved=0CCsQ6AEwAg#v=onepage&q=Nikolai%20Nikolaevich%20Beketov&f=false The Dostoevsky Encyclopedia], K. A. Lantz * [https://books.google.com.br/books?id=xWaaAAAAIAAJ&pg=PA529&dq=Nikolay+Beketov+Chemistry&hl=en&sa=X&ei=BbspVd6AAcLLsAŜvoG4CQ&ved=0CCcQ6AEwAg#v=onepage&q=Nikolay%20Beketov%20Chemistry&f=false The Life of a Chemist: Memoirs of Vladimir N. Ipatieff], Vladimir Nikolaevich Ipatieff, Xenia Joukoff Eudin [https://books.google.com.br/books?id=1yqqhlIdCOoC&pg=PA210&dq=Nikolay+Beketov+chemist&hl=en&sa=X&ei=dckpVemYCpHjsASc_IHACA&ved=0CEQQ6AEwBw#v=onepage&q=Nikolay%20Beketov%20chemist&f=false Histories of the Electron: The Birth of Microphysics], Jed Z. Buchwald, Andrew Warwick {{Div col|cols = 3}}{{Div col end}} == Vidu ankaŭ == <Center> <Gallery> Aluminium-4.jpg|<center>[[Aluminio]]</center> CSIRO_ScienceImage_2893_Crystalised_magnesium.jpg|<center>[[Magnezio]]</center> Blatner-1568.png|<center>[[Metalurgio]]</center> RAN_01.jpg|<center>[[Rusia Akademio de Sciencoj|Akademio pri Sciencoj de Sankt-Peterburgo]]</center> Ice-calorimeter.jpg|<center>[[Termoĥemio]]</center> Zinc_fragment_sublimed_and_1cm3_cube.jpg|<center>[[Zinko]]</center> Mikhail_Lomonosov.jpg|<center>[[Miĥail Lomonosov]]<br />([[1711]]-[[1765]])</center> Nikolay Zinin (1812-1880).png|<center>[[Nikolao Zinin|Nikolaj Zinin]]<br />([[1812]]-[[1880]])</center> Brockhaus_and_Efron_Encyclopedic_Dictionary_B82_11-1.jpg|<center>[[Andrej Beketov|Andreo Beketov]]<br />([[1825]]-[[1902]])</center> Butlerov_A.png|<center>[[Aleksandr Butlerov|Aleksandro Butlerov]]<br />([[1828]]-[[1886]])</center> Borodin.jpg|<center>[[Aleksandr Porfirjeviĉ Borodin|Aleksandr Borodin]]<br />([[1833]]-[[1887]])</center> Dmitri_Ivanowitsh_Mendeleev.jpg|<center>[[Dmitrij Mendelejev]]<br />([[1834]]-[[1907]])</center> VladimirMarkovnikov.jpg|<center>[[Vladimir Markovnikov]]<br />([[1837]]-[[1904]])</center> HustavsonG.G..jpg|<center>[[Gavriil Gavrilovič Gustavson|Gabrielo Gustavsono]]<br />([[1842]]-[[1908]])</center> Jacobus Henricus van ’t Hoff 01.jpg|<center>[[Jacobus Henricus van 't Hoff|van 't Hoff]]<br />([[1852]]-[[1911]])</center> Ipatieff1.jpg|<center>[[Vladimir Ipatiev]]<br />([[1867]]-[[1952]])</center> Nikolaj Antonovitch Pushin (1875-1947).png|<center>[[Nikolao Antonoviĉ Puŝin|Nikolao Puŝin]]<br />([[1875]]-[[1947]])</center> Alexander_Blok.jpeg|<center>[[Aleksandro Blok]]<br />([[1880]]-[[1921]])</center> </Gallery> </Center> == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Portalo|Rusio|Homoj|Kemio|Fiziko}} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Beketov, Nikolaj}} {{Ĝermo|Biografio|Rusio|Rusa Imperio|ĥemiisto|fizikisto}} {{Ĥemiistoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rusiaj kemiistoj]] [[Kategorio:Rusiaj fizikistoj]] [[Kategorio:Rusaj metalurgiistoj]] [[Kategorio:Rusiaj inventistoj]] ecx7udy5mg2y2oohjj2b97jwwrg86fj 0 523101 9456671 9455631 2026-08-19T11:18:58Z EmausBot 32202 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Meslibro]] 9456671 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Meslibro]] 60emonzxkee2283kjaqaur3b3xr29jx 0 527556 9456537 9077804 2026-08-19T03:55:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456537 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Yurikamome shiodome.JPG|eta|[[Jurikamome]], [[Tokio]], [[Japanio]]. Pli ol 100,000 personoj ĉiutage uzas Jurikamome.]] '''Homtransportilo''' aŭ '''aŭtomata homtransportilo''' estas tipo de malsamnivela amasa [[transporto]]-sistemo. La termino estas ĝenerale uzata nur por priskribi sistemojn kiuj servas al relative malgrandaj areoj kiaj [[flughaveno]]j, urbocentraj distriktoj aŭ [[distroparko]]j, sed estas foje aplikata al konsiderinde pli kompleksaj [[aŭtomatigo|aŭtomatigitaj sistemoj]]. == Vidu ankaŭ == * [[Interligejo]] * [[Vehiklo Aŭtomata Leĝera]] * [[Marconi Express]] (Bolonjo) * [[Minimetrò Perugia]] * [[Homtransportilo de Venecio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.2getthere.eu/Vision/ Informaro pri elektronike gvidataj homtransportilaj sistemoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110228054649/http://www.2getthere.eu/Vision |date=2011-02-28 }} [[Kategorio:Publika transporto]] [[Kategorio:Grandurboj]] 6dws9idno3jx1si68jk913krio62ty1 0 534183 9456297 8680060 2026-08-18T19:13:51Z Sj1mor 12103 9456297 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="right" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>'''Natria laktato'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium_2-hydroxypropanoate_200.svg|250px|natria laktato]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Kemia strukturo de la<br />Natria laktato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium lactate 3D.png|250px|natria laktato]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''3D Kemia strukturo de la<br />Natria laktato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Alternativa(j) nomo(j)''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Natria salo de laktata acido * Laktato de natrio |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>'''C₃H₅NaO₃'''</center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=72-17-3 72-17-3] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.6049.html 6049] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/6286 6286] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||Blanka pulvoro |- |[[Molmaso]]||112,06 g mol⁻¹ |- |[[Simplified molecular-input line-entry system|Smiles]]||[Na+].[O-]C(=O)C(O)C |- |[[Denseco]]||1.31 g/ml (60% solvaĵo) g/cm³ |- |[[Fandopunkto]]|| * 161 kaj {{GdC|162}}<br />(322 kaj {{GdF|324}};<br />434 kaj 435 K) * {{GdC|17}} (60% solvaĵo)[2] |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|113}} ({{GdF|235}}; 386 K)<br />(60% solvaĵo) |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Solvebla |- |[[E-numero|Nutro-aldonaĵo]]||E325 |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||1000&nbsp;mg/kg (muso, intravejna) |- |[[Ekflama temperaturo]]||< {{GdC|25}} |- |'''Merck Index'''||15,8767 |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S24|S24]] [[Listo da S-Deklaroj#S25|S25]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|300|303|316|320}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264|305+351+338|312|332+313|337+313}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Natria laktato''', '''laktato de natrio''' aŭ <big>'''C₃H₅NaO₃'''</big> estas [[natrio|natria salo]] de [[laktata acido]] nature produktita pere de [[fermentado]] de sukeroj devenantaj el [[maizo]] aŭ [[beto|Beta vulgaris]] kun milda saleca gusto. == Uzoj == Kiel [[dieta suplemento|nutro-aldonaĵo]] E325, natria laktato estas komerce disponebla sub likva formo, tamen ĝi same troveblas en pulvora formo. Ĝi agas kiel konservanto, acido-regulilo, kaj densigagento. Natria laktato kelkfoje uzatas en produktoj por [[ŝampuo]]j kaj aliaj kosmetikaĵoj tiel kiel likvaj sapoj, humidigaĵoj kaj moligagento. Biologie, laktato de natrio uzatas por trakti [[Kora misritmo|malregulajn korbatadojn]] kaŭzatajn de trodozo da kelkaj farmaciaj medikamentoj, samkiel anti-hipotensia agento kaj drogo simpatimita<ref>Drogoj simpatimitaj estas malfortbazaj medikamentoj kiuj altigas la sangopremon.</ref>. Ĝi same uzatas intravejne kiel fonto de [[natria bikarbonato|bikarbonatoj]] por preventado kaj kontrolo de milda kaj modera metabola acidozo en pacientoj kun restrikta buŝingestado, kies oksidigaj procezoj ne estas serioze kompromitita. Tamen, la uzo de natria laktato estas kontraŭindikata pro tio ke ĝi povas kaŭzi panikokrizon en pacientoj kun paniko-malordoj. == Uzo-danĝeroj == Pro tio ke oksidado necesas por pligrandigi koncentriĝon de bikarbonato, la uzo de natria laktato ne estas konsilinda al pacientoj spertantaj oksigeno-mankon samkiel en denaskaj kormalsanoj akompanataj de persista cianozo. Ĝi same estas kontraŭ-indikita en hepato-malordoj<ref>[https://books.google.com.br/books?id=BfdighlyGiwC&pg=PA912&dq=%22Sodium+lactate%22+liver&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CDIQ6AEwA2oVChMI_4ji1sn8xwIVRlQUCh2Negll#v=onepage&q=%22Sodium%20lactate%22%20liver&f=false Medical Toxicology], Richard C. Dart</ref> pro tio ke la jonoj laktataj estas nepropre metaboligitaj<ref>[https://books.google.com.br/books?id=VtybuvktyWkC&pg=PA137&dq=%22Sodium+lactate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CCwQ6AEwAmoVChMI8NzWz7v8xwIVBnIUCh1sSQig#v=onepage&q=%22Sodium%20lactate%22&f=false Plumer's Principles and Practice of Intravenous Therapy], Ada Lawrence Plumer</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Laktato]]j == Literaturo == * [http://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/sigma/l1375?lang=pt&region=BR Sigma Aldrich] * [http://www.ingredientstodiefor.com/item/Sodium_Lactate/145/ Ingredients to die for] * [http://www.pccnaturalmarkets.com/issues/statements/organics/org_sodium_lactate_120709.html PCC Natural Markets] * [http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB6114077.htm Chemical Book] * [https://books.google.com.br/books?id=_L1c6rR-Mp4C&pg=PA117&dq=%22Sodium+lactate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CCUQ6AEwAWoVChMItPDssLr8xwIVw1caCh3HiA0w#v=onepage&q=%22Sodium%20lactate%22&f=false Antimicrobials in Food, Third Edition], P. Michael Davidson, John N. Sofos, A. Larry Branen * [https://books.google.com.br/books?id=VtybuvktyWkC&pg=PA137&dq=%22Sodium+lactate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CCwQ6AEwAmoVChMI8NzWz7v8xwIVBnIUCh1sSQig#v=onepage&q=%22Sodium%20lactate%22&f=false Plumer's Principles and Practice of Intravenous Therapy], Ada Lawrence Plumer {{Neorganikaj saloj de natrio}} {{Organikaj saloj de natrio}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Portalo|Kemio}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Natriaj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Laktatoj]] lkx9bimcaif0sk3pwa5saea1vnsvebk 0 537805 9456592 9117761 2026-08-19T07:54:41Z Sj1mor 12103 9456592 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Tissot The Gathering of the Manna (color).jpg|eta|dekstre|eta|''La rikolto de la Manao'' de [[James Tissot]] ĉirkaŭ [[1896]]-[[1902]].]] '''Manao''' ({{lang-he|מן}}) estas manĝebla substanco, kiun laŭ la [[Abrahamaj religioj]] [[Dio laŭ Judismo|Dio]] provizis al la [[Izraelidoj]] dum ties migradoj en la dezerto, post la eliro kaj liberiĝo el la egipta sklaveco: la manao komencis descendi el la ĉielo kiam la izraela popolo estis alproksimiĝanta al la [[Monto Sinajo]] por ricevi la [[Torao]]n. == Tekstoj kaj religia komento == ''“14 Kiam la tavolo da roso forleviĝis, tiam montriĝis, ke sur la supraĵo de la dezerto kuŝas io delikata, senŝela, delikata kiel prujno sur la tero. 15 Kiam la Izraelidoj ekvidis, ili diris unuj al la aliaj: Kio ĝi estas? Ĉar ili ne sciis, kio ĝi estas. Kaj Moseo diris al ili: Ĝi estas la pano, kiun la Eternulo donis al vi por manĝi. 16 Jen estas tio, kion ordonis la Eternulo: Kolektu ĝin ĉiu en tia kvanto, kiom li bezonas por manĝi; prenu po unu omero por ĉiu kapo, laŭ la nombro de viaj animoj, kiujn ĉiu havas en sia tendo. 17 Kaj tiel faris la Izraelidoj, kaj ili kolektis, unu pli, alia malpli. 18 Kaj oni mezuris per omero; kaj kiu kolektis pli, ne havis superflue, kaj kiu kolektis malpli, ne havis mankon; ĉiu kolektis tiom, kiom li povis manĝ”''i (16.14-18). Kiam Dio malsupremirigas la manao el la ĉielo, ĝi lumigis la spiritan etoson de la tapoj alfrontitaj de la popolo: la ĉxiela origino de la manao favoris tian manifestiĝon. Malpermesante ĝin kolekti dum la [[sabato]] (tago konsiderita laŭ la hebrea tradicio destinita al la ripozo), Dio donacis duoblan porcion ĉiun vendredon kaj tio kreskigis la admiron kaj la devotecon ilia Dio ĉe izraelidoj. (Ankaŭ hodiaŭ la judoj praktikantaj preparas la vendredon la manĝaĵojn ankaŭ por la sabato). Iuj antropologoj, tamen, opinias ke la ideo pri la sabata ripozo generis la duoblan porcion de la vendredo kaj ne inverse. == Priskribo == [[Dosiero:Frostw.jpg|eta|La manao estis priskribita en la libroj de la [[liro]] kaj de [[Nombroj]] kiel ''blanka kaj simila al la prujno''.]] [[Dosiero:Coriander.png|eta|Laŭ alia Elira pasaĵo, la mano estus blanka kiel la semoj de koriandroj (spite ke tiuj ĉi reale estas flavaj-maronaj).]] En la [[Biblio]] ĝi estas priskribita du fojojn: en Eliro 16,1-36, kaj en Nombroj 11,1-9. En la Eliro la manao estas prezentata "aĵo subtila, flokoforma" kiel [[prujno]] surtere; la Nombroj aldonas ke ĝi apogiĝis surteren dumnokte. La ero ne manĝata putriĝis kun vermoj. ''“1 Kaj la popolo komencis murmuri pri sia malfeliĉo al la oreloj de la Eternulo; kaj kiam la Eternulo tion aŭdis, Lia kolero ekflamis; kaj ekbrulis inter ili fajro de la Eternulo, kaj ĝi komencis ekstermadon en la rando de la tendaro. 2 Tiam la popolo ekkriis al Moseo, kaj Moseo preĝis al la Eternulo, kaj la fajro estingiĝis. 3 Kaj li donis al tiu loko la nomon Tabera, ĉar brulis inter ili la fajro de la Eternulo. 4 Kaj la aliĝinta popolamaso inter ili komencis aperigi kapricojn; kaj ankaŭ la Izraelidoj ekploris, kaj diris: Kiu manĝigos al ni viandon? 5 Ni memoras la fiŝojn, kiujn ni manĝis en Egiptujo senpage, la kukumojn kaj la melonojn kaj la poreojn kaj la bulbojn kaj la ajlojn. 6 Kaj nun nia animo velkas; estas nenio krom ĉi tiu manao antaŭ niaj okuloj. 7 [Kaj la manao estis kiel semo de koriandro, kaj ĝia aspekto estis kiel la aspekto de bedelio. 8 La popolo disiradis kaj kolektadis kaj mueladis per muelŝtonoj aŭ pistadis en pistujo, kaj kuiradis en kaldrono kaj faradis el ĝi kukojn; kaj ĝia gusto estis kiel la gusto de oleaj kukoj. 9 Kaj kiam la roso faladis sur la tendaron en la nokto, tiam faladis sur ĝin ankaŭ la manao.”''. (Nombroj, 11,1-9). === Identigo === Bibliistoj proponis ke la vorto “manao” estas parenca kun la [[Egiptio|egipta]] ''mennu'', kiu signifas "nutraĵon". <ref>George Ebers, [https://archive.org/details/durchgosenzumsi03ebergoog ''Durch Gosen zum Sinai''], W. Engelmann, 1881, p. 236.</ref> Komence de la [[20-a jarcento]] la araboj de la sinaja duoninsulo vendis vegetaĵan [[rezino]]n diritan “ĉiela manao”: ĝi estas produktita de arboj de [[Tamariko]], vaste florantaj en la sudo de la sinaja duoninsulo: tiu rezino similas al vakso, fandiĝas sub la sunaj radioj, dolĉas kaj aromas kiel [[mielo]], havas flavecan koloron, iom similan al la bibliaj priskriboj pri la manao. Tamen tiu rezino estas komponita kutime de [[sukero]]j: tial ŝajnus neprobable ke ĝi povis doni sufiĉan nutron por popolo longatempe,<ref >Thomas Kelly Cheyne &, John Sutherland Black, [http://books.google.co.uk/books/about/Encyclop%C3%A6dia_Biblica.html?id=dOIPAAAAYAAJ&redir_esc=y ''Encyclopædia Biblica: A Critical Dictionary of the Literary, Political and Religious History, the Archæology, Geography, and Natural History of the Bible''], A. and C. Black, 1903.</ref> kaj estus tre malfacile ĝin knedi por fari kukojn. [[Dosiero:Ant Receives Honeydew from Aphid.jpg|eta|Nigra [[formiko]] kiel diafana veziko de [[mielroso]] produktita de verda [[afido]],]] [[Dosiero:Wax scale.jpg|eta|[[koĉo (genro)|Koĉo]]j kovritaj per sekreciaĵoj.]] En la biblia rakonto la nomo "manao" devenus el ''man hu'', kiu signifas "kio estas?" (Eliro 16,15) kiu eble estas aramea esprimo parenca kun la araba (vidu en ''[[Encyclopaedia Britannica]]''). Iuj etimologio ja antropologoj opinias ke vortoj sonsimilaj kaj similkonceptaj, indikantaj specialan aŭ Dian nutraĵon, troviĝas ankaŭ en aliaj kulturoj, ekzemple de Fora Oriento ([[Vedoj|vedoa]]), kvazaŭ mita elemento. [[Dosiero:Pcubmazatapec.jpg|eta|''[[Psilocybe cubensis]]''.]] === Eblaj malkongruecoj === [[Dosiero:Modern document hypothesis.svg|eta|350px|Skemo de la "Hipoteza dokumenta" aŭ "de la kvar fontoj" <br />'J': tradicio ''Javista''<br />'E': tradicio ''Eloista''<br />'D': tradicio ''Readmona''<br />'P': tradicio ''Pastra kodo''<br />* inkluzivas la plejparton de Levidoj <br />† inkluzivas la plejparton de Readmono<br />‡ "Readmona historio": Josuo, Juĝistaro, 1-2 Samuelo, 1-2 Reĝoj]] Iuj bibliistoj, aparte sekvuloj de la "teorio de la formoj", opinias malkovreblaj malkongruaĵojn en la du komparataj rakontoj (Eliro kaj Nombroj), la unua konforma al la posta ''|Sacerdota'' tradicio, la dua konforma al la ''Javeista'' tradicio.<ref>''[http://books.google.co.il/books/about/Peake_s_commentary_on_the_Bible.html?id=vjsJAQAAIAAJ&redir_esc=y Peake's commentary on the Bible]'' (1962) di Matthew Black, Harold Henry Rowley, e Arthur Samuel Peake - Thomas Nelson (publ.)</ref><ref>''[[Jewish Encyclopedia]]'', ''ss.vv.'' "Book of Exodus", "Book of Numbers".</ref> La babilona [[Talmudo]] abribuas tiujn malsamecojn al la malsama gustado en la manĝantoj, simila la mielo en la infanoj, al la pano en la adoleskantoj, al oleo en la plenkreskuloj.<ref>''[[Yoma (Talmud)]]'' 75b</ref> Simile, la [[rabena literaturo]] solvas la problemon ĉu la manao descendis antaŭe aŭ poste la descendo de la [[roso]], subtenante ke la manao enmetiĝus inter du tavoloj de roso, unu alfalinta antaŭe la alia poste! == Originoj kaj interpretoj == La Biblio informas ankaŭ pri la uzo kaj sennombraj apartaĵoj rilate la manaon. La manao devenas el la ĉielo, laŭ la [[Biblio]] (psalmo 78,24-25; Johano 6,31) sed la diversaj identigoj estas “naturismaj”. En la [[miŝno]] la manao estas konsiderata supernatura substanco, kreita krepuske de la sesa tago de la historio de la reo (Genezo) <ref>''[[Pirkei Avot]]'' 5,9</ref> en medio purigita de la norda vento kaj de purigaj pluvoj, kaj muelita en ĉielaj mueloj!<br /> Ĉiukaze la supernatureco, sendepende de la bibliaj rakontoj, invadas la tuton komentoj kaj interpretoj emantaj al ekstrema devoteco ĉar ĝuste en la [[Nova Testamento]] pliinsistas la dia supernatura donaco el la ĉielo<ref>Vidu en Johano 6.</ref>. Sed historiistoj kaj bibliistoj hezitas antaŭ tio kaj inklinas por natura fenomeno rakontata kaj epopee reelpensita. Kaj kutime inter la kristanaj teologoj la afero de ĝia supernatura interpreto en la Biblio mem estas taksata elemento kompreniganta la kredon mem, sendepende de la efektiviĝo de la eventoj. ([[Kristana teologio]]). == Bibliografio == * James Arthur, "The Impact of Mushrooms on Human Consciousness and Religion" , Book Tree, 2000, isbn=1-58509-151-0 * El'azar da Worms, ''Il segreto dell'Opera della Creazione''. Genova, ECIG, 2002 * Magic Mushrooms in Religion and Alchemy, aŭtoro Clark Heinrich, eldonisto Park Street Press, 2002, isbn=0-89281-997-9 * The Mystery of Manna: The Psychedelic Sacrament of the Bible, aŭtoro Dan Merkur, eldonistoPark Street Press, 2000|isbn=0-89281-772-0 * Food of the Gods: The Search for the Original Tree of Knowledge, A Radical History of Plants, Drugs, and Human Evolution, aŭtoro Terence McKenna, eldonistoe Bantam Books, 1993, isbn=0-553-37130-4. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Ambrozio]] * [[Aaron]] * [[Moseo]] * [[Ŝabato]] * [[Ora bovido]] {{Projektoj|ReVo=mana}} [[Kategorio:Tanaĥo]] [[Kategorio:Mitologiaj nutraĵoj]] [[Kategorio:Juda mitologio]] [[Kategorio:Mitologiaj substancoj]] 7t4qbgh3a9nsz2gnsfretwksekckyke 0 539085 9456555 9183323 2026-08-19T05:15:21Z Sj1mor 12103 9456555 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 18284 ''Tsereteli'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 18284 Tsereteli |Aliaj_nomoj = '''1970 PU'''; 1993 PD₇ ;<br />1999 FK₂₆ |Dato_de_malkovro = {{dato|10|aŭgusto|1970}} |Malkovrinto = [[Krimea astrofizika observatorio]] |Loko_de_malkovro = [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] ([[Rusio]]) |Epoko = 2457200.5 {{dato|27|junio|2015}} TDB |Granda_duonakso = 330,554 [[1 E9 m|Gm]] (2,210 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 247,407 Gm (1,654 AU) |Apoapsido = 413,700 Gm (2,765 AU) |Discentreco = 0,2515 |Periodo = 1199,701&nbsp;[[tago]]j&nbsp;(3,285&nbsp;[[jaro]]j) |Klinangulo = 4,283° |Meza_anomaliangulo = 245,445° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 330,943° |Argumento_de_periapsido = 344,653° |Terdistanco_min = 95,835 [[1 E9 m|Gm]] (0,6406 [[Astronomia unuo|AU]]) |Absoluta_magnitudo = 14,6 }} '''18284 ''Tsereteli''''' estas [[marsrenkonta asteroido|marsrenkonta]] [[asteroido]] malkovrita la {{daton|10|aŭgusto|1970}} elde la [[Krimea astrofizika observatorio]] de [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] en [[Krimeo]], (en tiama [[Sovetunio]], [[nun en 2015|nun]] en [[Rusio]]). == Nomo == Ĝi estis nomita en honoro de la rusa-[[Kartvelio|kartvela]] [[skulptarto|skulptisto]] [[Zurab Konstantinoviĉ Cereteli]] ([[Cirila alfabeto|cirile]]: ''[[:ru:Церетели, Зураб Константинович|Зураб Константинович Церетели]]'', [[Kartvela lingvo|kartvele]] : [[:ka:ზურაბ წერეთელი|ზურაბ წერეთელი]]), prezidento de la [[Rusia Akademio de Artoj]]. Li kreis monumentojn en multenombraj landoj. Liaj skulptaĵoj kaj [[pentrado|pentraĵoj]] estas ekspoziciataj en [[muzeo]]j tra la mondo. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|18284-tsereteli-1970-pu}} {{sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (18001–19000)#18251-18300|Listo de asteroidoj (18001 - 19000)]] |antaŭ = [[(18283) 5165 T-3]] |periodo = '''18284 ''Tsereteli''''' |post = ''[[18285 Vladplatonov]]'' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Tsereteli}} [[Kategorio:Marsrenkontaj asteroidoj]] [[Kategorio:Malkovrita de Krimea astrofizika observatorio]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1970]] pni9tnmrjnvr9as8l52fn582m3qoqae 0 540342 9456578 9434442 2026-08-19T07:31:50Z Sj1mor 12103 9456578 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:NSGEwM.jpg|eta|300px|naturprotektejo „[[Ewiges Meer]]“, aspekto de restanta marĉo en Orienta Frislando, Germanujo]] [[Dosiero:Torfmoos Schwingdecke.jpg|300px|eta| [[flosanta mato]] el [[sfagnoj]] sur [[marĉokulo]] iom pos iom fariĝanta sektero]] [[Dosiero:Viru Bog, Parque Nacional Lahemaa, Estonia, 2012-08-12, DD 48.JPG|300px|eta|Laheema, Estonia]] '''Pluvmarĉo''' '''altmarĉo''' aŭ '''ombrotrofa marĉo''' estas nutraĵmalriĉa, acida kaj malseka [[habitato]] kun [[flaŭro]] kaj [[faŭno]], kiuj estas adaptitaj al tiuj ekstremaj kondiĉoj. Pluvmarĉoj male al [[malaltmarĉo]] ricevas akvon kaj mineralajn salojn ekskluzive de precipitaĵo (ombrotrofio). Ili estas specialaj [[hidrologio|hidrologiaj]], [[ekologio|ekologiaj]] kaj [[biogenezo|biogenezaj]] [[marĉo]]tipoj, kie dum jarcentoj ĝis jarmiloj la kreskado de [[sfagnoj]] kiel [[torfo|torf]]formantoj ludas gravan rolon. Pluvmarĉoj estas tre endanĝerigitaj pro la ekspluatado de [[torfo]] kaj enigado de mineralsaloj el la ĉirkaŭo ([[agrikulturo]], [[industrio]]). Vivantaj kaj ankoraŭ kreskantaj pluvmarĉoj minimume en meza kaj okcidenta Eŭropo apenaŭ ekzistas. La lastaj grandaj pluvmarccaj regionoj ekzistas en [[Siberio|okcidenta Siberio]] kaj [[Kanado]]. == Terminologio == La esprimoj pluvmarĉo kaj altmarĉo havas la saman signifon. Pro la formado de [[torfo]] tiuj marĉoj kreskas alten. Ili similas grandajn [[spongo]]jn plenplena de akvo kiuj pli aŭ malpli altiĝas kompare kun la ĉirkaŭanta prejzaĝo. De tio venas la erprimo „altmarĉo". Do, marĉo kiu estas volbiĝanta super la ĉirkaŭo kiel horloĝvitro. Tiaj marĉoj ne estas influataj de la ter- kaj surfaca akvo kaj nutriĝis sole de precipitaĵo, ĉefe pluvakvo, tial ankaŭ la esprimo „pluvmarĉo“. Tiaj marĉoj distingiĝas je ekstrema malriĉeco de mineralaj saloj == Estiĝo kaj konsisto == [[Dosiero:Huvenhoops Moorschichtung.jpg|eta|maldekstra|tavoloj de pluvmarĉo: plantrestaĵoj, blanka torfo kaj nigra torfo (de supre)]] Vivanta altmarĉo bezonas por kreskado humidan, mezvarman [[klimato]]. La kvanto de la precipitaĵo devas superi la perdon per [[forfluo]] kaj forvaporiĝo. Krome la precipitaĵoj devas esti regulaj trans la jaro. La pluvmarĉoj evoluiĝis ekde ĉ. {{nombro|11000}} jaroj (komenco de [[holoceno]]) post la degelado de la plej lastaj [[glaciepoko|glaciplatoj]]. Rilate ilian estiĝon oni distingas inter ''teriĝaj altmarĉoj'' kaj ''veraj altmarĉoj''. La unuaj ekestis sekundare el la [[teriĝado]] de la [[ekosistemo lago|lagoj]] aŭ malnovaj akvejoj de [[rivero]]j (rigardu la bildon dekstre). Estiĝis unue [[malaltmarĉo]]j sub la influo de [[terakvo]]. Manko de nitrogeno kaj granda [[acideco]] en konstante humida [[substrato]] malhelpas la malkombinadon de mortaj plantpartoj kaj iĝas al ekesto de [[torfo]]. Tielmaniere la pluvmarĉo kreskas tre malrapide super la [[terakva nivelo]], pro tio venis la nomo „altmarĉo“. Post kiam la ekestiĝanta torfo elkreskis el la influzono de la minerala grundakvo, ekestis la kreskado de altmarĉo, tio signifas, la marĉo nur estas nutrata ekde tiu tempo de pluvakvo, kiu estas tre malriĉa je mineralsaloj. ''Veraj altmarĉoj'', ankaŭ nomataj marĉa torfejo, ekestis rekte sur minerala subgrundo de malfekundaj regionoj kaj sen antaŭa estiĝo de malaltmarĉo (vidu bildon maldekstre). La estiĝado de tipa altmarĉo estas tra malrapida proceso kiu daŭras eĉ dum favoraj kondiĉoj jarcentojn ĝis jarmilojn. Plue ekzistas vico de [[transiraj marĉoj]], kiuj kunigas diversproporcie karakterizaĵojn de alt- kaj malaltmarĉoj (vidu la difinon de [[marĉo]]). La ĉefaj plantoj, kiuj formas torfon, estas senradikaj [[sfagnoj]]. Ili kreskas nur tre malrapide alten, dum samtempe la malsupraj partoj de la planto torfiĝas sub manko de oksigeno. Depende de la geografia situo ekzistas diversaj specioj de sfagnoj. La torfejo kreskas nur ĉ. 1 mm po jaro. [[Dosiero:Akrotelm Katotelm.png|eta|links|konsisto de kreskanta marĉo]] Kreskantaj marĉoj povas esti dividitaj en du tavoloj. La „torfiĝa horizonto“ konsistas el la vegetaĵa tavolo kaj la marĉa „planko“. Ĝi estas la plej supra tavolo. Tie per kreskado kaj mortado formiĝas la freŝaj, organikaj substancoj. La dua tavolo aŭ la torfkonserva tavolo kuŝas en la akvosaturigita tavolo. Tie la biologia aktiveco estas magra. Tiu tavolo apartenas al la geologia subgrundo. En pluvmarĉoj la plej supra tavolo nomiĝas [[blanka torfo]], ĉar ĝi konsistas el preskaŭ ne malkombinitaj helbruna sfagnoj. La dua tavolo konsistas el „nigra torfo“, kiu jam estas [[humo|humiĝita]]. Ĝi havas nigran-brunan koloron. == Pluvmarĉaj formoj kaj disvastigo == La ekesto de pluvmarĉo dependas de la klimato: de la alteco de la precipitaĵoj kaj la alteco de la forvaporiĝo, kiu grave dependas de la temperaturo. Krome la pejzaĝa reliefo influas la defluaktiveco. El tio sekvas la geografia limo de pluvmarĉo. Taŭgajn kondiĉojn por la kreskado de altmarĉoj troviĝas precipe en Nordameriko (Kanado, [[Alasko]]), [[Nordeŭropo]] kaj okcidenta Siberio, [[Sudameriko]], [[Sudorientazio]] kaj en [[Amazonio]]. Tie estas ĉiuspecaj marĉoj kaj torfejoj de entute kvar milionoj da kvadrataj kilometroj, kiu egalas al tri procentoj de la landa surfaco de la tero. Sur la suda hemisfero la mineralsale malriĉaj marĉoj malofte konsistas el sfagnoj. Sole sur [[Fajrolando|fajrolandaj insuloj]] ekzistas marĉoj el sfagnoj. La regiono kun la plej multkvanta torfo estas sudorienta Azio. Tie komplete mankas sfagnoj. === Plafonmarĉoj === [[Dosiero:Connemara1.jpg|eta|kovraĵmarĉo en [[Connemara]], Irlando]] En regionoj, kiuj estas forte influitaj de la oceano, formas dum regulaj, tre altaj precipitaĵoj (je pli 235 tagoj de la jaro) tiel nomataj plafonmarĉoj (angla „blanket bog“, germana: "Deckenmoor"). Tiuj maldikaj torftavoloj sen signifa surfaca strukturo troviĝas en [[Eŭropo]] sur montetoj kaj valoj de [[Irlando]], [[Skotlando]], [[Anglujo]] kaj [[Norvegio]]. En [[Nordameriko]] tiaj marĉoj troviĝas precipe oriente de [[Hudsona Golfo]]. Plankmarĉoj ne ekzistas norde de la 65a latitudo. === Marbordaj pluvmarĉoj === La marĉo proksime al la maro nomiĝas ankaŭ atlantikaj pluvmarĉoj. Tiaj tipoj troviĝas en Eŭropo de Irlando orienten trans [[Norvegujo|suda Norvegujo]] al [[Svedujo|Sudokcidenta Svedujo]] kaj norden ĝis la [[Lofotoj]]. En Nordameriko troviĝas tiajn marĉojn ĉirkaŭ la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|grandaj lagoj]] (precipe en [[Minesoto]] kaj [[Ontario]]). Tiaj marbordaj pluvmarĉoj estas sole nutrataj de pluvo. === Plataĵmarĉoj === En la nordokcidentaj regionoj, kiuj ne estas tiom influitaj de la oceana klimatos (malpli da precipitaĵoj),la pluvmarĉoj havas la klasikan formon de horloĝvitre volbita formo. Ili nomiĝas plataĵmarĉoj (angle „raised bog“). Ili kreskas en la centro pli ol rande. Tial ĝi volbiĝas, de tiu la marcoj ricevis la nomon „altmarco“. Tiu volbiĝo povas havi altecon de pluraj metroj. La karakterizaĵoj de tiuj altmarĉoj estas ebena, senarbara kerno kun akvohavaj profundaĵoj alternante kun sekaj kupoloj (vidu bildon). Veraj ombrotrofaj altmarĉoj de la nordokcidenta Germanujo bone montras dividon en nigra torfo (forte malkombinita) kaj super tiu tavolo blanka torfo (malpli malkombinita). === Montaraj altmarcoj === En pluvoriĉaj montaroj aperas en la [[monta ŝtupo|monta zono]] – kaj malofte ankaŭ en la [[alpa ŝtupo]] (do super la arbolimo) – pluvmarĉoj, kiuj havas pro la deklivo nesimetrian kaj ne koncentran formon. La montaraj marĉoj estas distingeblaj laŭ ilia topografio en:<ref>G.M. Steiner: ''Moortypen''. in ''Stapfia'' 85, zugleich ''Kataloge der OÖ. Landesmuseen'', Neue Serie 35, 2005, Abschnitt ''Hochmoore, Regenmoore – vom Niederschlagswasser gespeiste Moore'', S. 14 ff ([http://www.landesmuseum.at/pdf_frei_remote/STAPFIA_0085_0005-0026.pdf paĝoj 5–26], landesmuseum.at).</ref> * ''plataĵmarĉoj'' en ebenaj zonoj * ''[[deklivmarĉo]]j'' – marĉoj en deklivoj * ''[[montsela marĉo]]'' – ofte laŭlonge de la [[pasejo|paseja zono]] * ''[[pintmarĉo]]'' – tre maloftaj === Kermi-marĉoj === Kermi-marĉoj ankaŭ nomiĝas ŝildaltmarĉoj. Ili havas etan kupolan formon. La marĉa surfaco altiĝas de la larĝa rando al la centro. La „kermi-oj“ estas oblongaj, strisimilaj sfagnaj altaĵetoj laŭlonge de la alteclinioj. La akvejoj ofte estas banujoformaj. En la nordo de Ruslando tiaj marĉoj oftas. Krome ili troviĝas en [[Suomujo]] en la mezaj kaj nordaj [[tajgo|borealaj pingloarbaroj]]. === Aapa-marĉoj === Aapa-marĉoj estas marĉoj en la [[subpolara zono]] (norde de la 66a latitudo de la norda hemisfero). Tie marĉoj nur povas ekzisti kiel „insuloj“. En ebenaĵo tiaj „marĉinsuloj" estas disvastigataj regule, en deklivoj ili formas remparojn laŭlonge de la deklivo. La ĉefa disvastigejo estas la skandinavaj montaroj, meza Suomujo, [[Karelio]] kaj norda Siberio. Ankaŭ en Alasko ekzistas tiaj marĉoj === Palsa-marĉoj === Palsa-marĉoj troviĝas en la limzono de la arkta [[ĉiamfrosta grundo]] ([[tundro]]). La etendaĵoj de la aapa-marĉoj povas kreski al metroaltaj torfmonetoj, la t.n. [[palso]]j. === Poligonmarĉo === [[Dosiero:Permafrost - polygon.jpg|eta|poligona marĉo el malprofundaj lagetoj kun poligona strukturo]] Poligona marĉoj estas, disvastigataj en la arktaj kaj subarktaj ebenaĵoj de Siberio kaj Nordameriko kaj havas grandan amplekson. Malriĉa torfformanta vegetaĵaro povas vivteni sin ene de poligonformaj areetoj kaj kreskas dum la mallonga somero. La torftavolo atingas dikecon de 0,3 ĝis 1 metro. == Regionoj kun plumarĉoj en la norda hemisfero == * ''Azio'': La pluvmarĉa areo de okcidenta Siberio ampleksas sole 700.000 km². La plej grandaj marĉoj atingas en iliaj centoj volboalton de pli ol 10 m. Ili plejparte estas kermi-marĉoj. Sole la [[Vasjuganje|vasjuganja marĉo]] en tiu regiono kovras pli ol 50.000 km² kaj estas la plej granda marĉa sistemo de la mondo. La torfejoj estas taksata je pli ol 14 miliardoj da tunoj de torfo. * ''Nordameriko'': De Alasko en la okcidento ĝis la Atlantika marbordo en oriento etendiĝas marĉejoj, kiuj estas kompareblaj en sia grandeco kun la okcidentsiberiaj. Post la zonoj de Palsa- kaj Aapa-marĉoj allimas zono de volbitaj pluvmarĉoj. Direkte de la oceaneco-deklivo de oriento al okcidento ekzistas oriente de la Hudsona Golfo plafonmarĉoj. En la regiono ĉirkaŭ la Grandaj Lagoj precipe troviĝas Kermi-marĉoj. * ''Eŭropo'': La plej grandaj plumarcaj areoj en Mezeŭropo troviĝas en la sudaj apudmaraj regionoj de la Norda Maro kaj en la [[Antaŭalpoj]]. Kiel en Nordameriko ekzistas serio de pluvmarĉaj tipoj laŭlonge de la deklivo de oceaneco, tie de nordokcidento al sudoriento. Pro la uzo de la torfo la hodiaŭaj pluvmarĉoj nur restas grandecon de malpli ol 10 % de la iama grandeco. La plej granda koherenta pluvmarĉo de Mezeŭropo estis [[Bourtanger Moor]], kiu havis surfacon de ĉ. 2.300 km². Pliaj grandaj pluvmarĉoj estas la [[Teufelsmoor]] nordoriente de Bremeno kaj la [[Vehnemoor]] (detorfigita) kaj [[Esterweger Dose]] (iam ĉ. 80 km², detorfigita) inter Oldenburg kaj Papenburg. La pluvmarĉoj en la mezmontaroj [[Harco]], [[Solling]], [[Turingia arbaro]] ([[Großer Beerberg]], [[Schneekopf]] - Teufelsbad, Fichtenkopf, Saukopf), [[Riesengebirge]], [[Erzgebirge]], [[Fichtelgebirge]] kaj [[Rhön]] ([[Schwarzes Moor]], [[Rotes Moor]]) estas relative malgrandaj. En la [[Nigra arbaro]] la [[Wildsee (Wildbad)|Wildseemoor]] estis grandskale protektita. En la [[Vogezoj]] ĉe la monto Tanet, norde de [[Col de la Schlucht]] granda areo estas protektata. Plu troviĝas pluvmarĉoj en la Antaŭalpoj. La [[Wurzacher Ried]] (Haidgauer Pluvmarĉa ŝildo) estas hodiaŭ konsiderata kiel la plej granda kaj plej bone konservita pluvmarĉo de Mezeŭropo. Kromaj pluvmarĉaj pejzaĝoj estas ekzemple [[Federsee]], [[Alta Feno]] en orienta Belgio, [[Ewiges Meer]] apud Aurich kaj [[Lengener Meer]] apud Wiesmoor. La lastaj marĉoj en la [[ĉebaltaj landoj]] estas nuntempe detorfigata. [[Estonio]] eksportis en la jaro 2003 ĉ. 3,6 milionoj de tunoj de torfo al okcidenta Eŭropo, kie la torfo estas uzata en [[hortikulturo]]. En [[Litovio]] 60 procentoj de la taŭga marĉareo jam estas preparita al ekspluatado aŭ jam estas detorfigita.<ref>O. Bragg, R. Lindsay: ''Strategy and Action Plan for Mire and Peatland Conservation in Central Europe.'' Wetlands International, Wageningen 2003. ISBN 90-5882-018-1</ref> == Ekosistemo == [[Dosiero:Torfmoospolster Sonnentau.jpg|eta|sfagna kusenoj kun drozero, oksikoko kaj andromedo]] Pluvmarĉoj havas specialon stato en la [[ŝtofa ciklo]]j de la naturo. Ilia memregulanta potenco distingiĝas ilin de la aliaj [[ekosistemo]]j de la mondo. Marĉoj estas vivsistemoj kun pozitiva ŝtofbilanco. La kombinado de organika substanco estas pli granda ol la malkombinado de ĝi. Tiu kresko de organika substanco kaj ĝia stokado en formo de torfo nur eblas en ejoj kun pluso da akvo. Nur ĉe troo da akvo la marĉo kreskas konstante. La torfejoj estas la rezulto de la [[asimilado (biologio)|asimilado]] de la plantoj, kiuj iam kreskis sur la surfaco. En la torfo estas stokita la sunenergio de jarmiloj. Marĉoj tial estas granda malputo por [[karbono]] kaj [[nitrogeno]]. La plej gravaj plantgrupoj en pluvmarĉoj estas sfagnoj, kiuj formas la volumeno de la marĉo. Sfagnoj altenkreskigas la pluvmarĉojn. Dum unu [[vegetperiodo]] la eta planteto kreskas inter unu kaj 30 centimetrojn alten. La pojara kresko de la marĉo estas inter duona ĝis unu milimetro. === Akvomastrumado === [[Dosiero:Sphagnum cuspidatum.png|eta|rechts|habito de sfagno-planto]] Grava eco de la pluvmarĉoj estas la stokado de akvo. Dum la altiĝo de la marĉoj ili akumuligas akvon. torfo povas enhavi ĝis 97 procentoj (vol-%) da akvo. Dum granda akvo alkondukado de akvo la volumeno de la marĉoj pligrandiĝas kaj stoki la akvon surface. Tiu proceso faras, ke la marĉo ŝveliĝas kaj malŝveliĝas (marĉa [[spirado]] aŭ marĉa [[oscilado]]). Plumarĉoj havas memregulantan akvan reĝimon. Pro la vertikale kreskantaj senradikaj sfagnoplantoj la marĉo havas bonan kapilaran kontaktan povon por altigi la enmarĉan akvonivelon. Krome la folio de la sfagnoj povas stoki akvon en iliaj grandaj rezervoĉeloj (hialinĉeloj) de pli ol la 30-oblo de la ilia [[sekmaterialo|sekamaso]]. La formado de kusenoj krome pligrandigas la tutan poran volumenon. La granda akvostoka kapablo de la marĉoj evitas, ke akvo inundas la ĉirkaŭon post forta pluvego. Dum periodoj, kiam apenaŭ pluvas, la [[kapilara efiko]] zorgas pri la konduko de akvo el profundaj tavoloj de la marĉa korpo. Kiam sfagno fariĝas seka iliaj rezervoĉeloj pleniĝas je aero kaj ili fariĝas helaj. Sunradioj estas respegulataj kaj la elvaporigado reduktiĝas. === Ŝtofa mastrumado === Altmarĉoj havas ekstreme malmulte da mineralsaloj ([[oligotrofio|oligotrofiaj]] vivejo). Precipe [[nitrogeno]] mankas. Pro la ĉiama akvosatiĝo kaj lige al tio manko de oksigeno la organika materialo nur nekomplete malkombiniĝas. La kompleta malkombino ([[mineralizado]]) nur okazas en la plej supra tavolo (akrotelmo, vidu supre), kie ankoraŭ estas sufiĉe da orksigeno por la mikroba aktiveco. Sfagnoj kapablas ligi [[mineralaĵo]]j kaj kompense malligi hidrogenon (H⁺, [[protono (kemio)|protonoj]]). Tielmaniere la planto kreas siajn kondiĉojn por kreski kaj samtempe la ĉirkaŭo fariĝas acida. Tiun acidan ĉirkaŭon la sfagno mem bone toleras, sed la konkuraj plantoj ne povas supervivi. Pluvmarĉoj havas pH-valoro de 3 ĝis 4,8. === Klimato === La propra klimato de altmarĉo estas pli kontinenta ol tiu de ĝia ĉirkaŭo kaj distingiĝas per grandaj, parte ekstremaj temperaturdiferencoj inter tago kaj nokto, sed per malgrandaj diferencoj inter la sezonoj. Ju pli humida la grundo, des pli da varmeco estas bezonata por atingi certan temperaturon. La [[varmokapacito]] de de akvosatigita marĉa grundo estas alta. La [[varmokondukta kapableco]] de la torfo estas malalta. La marĉa kopo nur tre malrapide varmiĝas en printempo, sed malvarmiĝas malrapide en aŭtuno. Dum frostegaj vintroj la altmarĉo povas trafrostiĝi multajn metrojn profundajn. En tiu kazo la marĉo en la profundo restis frostigata ĝis frusomere, ĉar la sunenergio apenaŭ estas konduktebla suben. En juni la temperaturo en profundeco de 10 ĝis 20 cm estas inter 0 kaj 10 °C. El tio sekvas malfruan komencon de la [[vegeta periodo]]. kontraŭe al tio la altmarĉo en vintro multe malrapide frostiĝas kaj restas en varmaj vintroj senneĝa kaj senglacia. Ĉar la altmarĉo havas en tiuj sezonoj tre malsimilan temperaturon ol la supre kuŝantaj aeramasoj, tial oftas [[grundnebulo]] . En somero kiam la suno brilas, la malhela torfo ĉe la surfaco plivarmiĝas rapide. Pro la malgranda varmokondukteco de la torfo, la varmo apenaŭ atingas pli subajn tavolojn. En varma somero la temperaturdiferencoj inter noktaj frostoj dum sennuba nokta ĉielo kaj temperaturoj ĝis 70 °C dum sunaj tagoj. Temperaturdiferencoj inter 4 kaj 40 °C ene de 12 horoj ne estas maloftaj en Mezeŭropo. Oni mezuris jam varmecon de ĝis 77 °C en montara altmarĉo. Ĉar la surfaco de marĉoj ne estas kovrata kun alta vegetaĵaro, la varmenergio povas facile elradii, sen ke varmo el la interno de la torfejo povas ekvilibrigi la temperaturon. Torfo ja estas bona izola materialo. Dum nenuba nokta ĉielo kaj malalta aerhumideco povas frosti dum la nokto ankaŭ en somero. Aktivaj altmarĉoj ne nur stokas ege grandajn kvantojn de pluvakvo, sed ankaŭ havas grandan influon al la klimato de la regiono. Seke varma aero malvarmiĝas kaj fariĝas pli humida pro la [[entalpio de vaporigo]], dum varma, akvosatigita aero perdas la akvon per pluvo. Grandampleksaj marĉoj tielmaniere plifavorigis iliajn kreskojn. La averaĝa temperaturo de altmarcaj regionoj estas la pli malvarmaj dum ĉiuj sezonoj ol la regionoj sen marĉoj === Vivanta mondo === La ekstrema mineralsala malriĉeco, la malalta [[pH-valoro]] kaj la ĉiama saturado je akvo kaŭzas alte specialigitaj kaj unikaj flaŭro kaj faŭno kun multnombro de specioj, kiuj estas minacataj. ==== Flaŭro kaj vegetaĵaro ==== [[Dosiero:Sphagnum capillifolium 2006.jpg|eta| [[Sphagnum rubellum]], ruĝeca sfagno]] [[Dosiero:Wollgras Eriophorum vaginatum.jpg|eta|[[erioforo|vagina eriofago]], (''Eriophorum vaginatum'')]] Plantoj, kiuj povas kreski sur tiaj ekstremaj kreskejoj, estas specialistoj kaj malsatemuloj. Multfoje ili evoluigis specialaj stragergioj por vivteni sin. Tiaj specialistoj nur povas kreski en altmarĉoj. La pluvmarxoj estas ĝenerale senarbaj en la centro. ===== Adaptiĝo de la plantoj ===== Adaptiĝo al la nutraĵmanka vivo en altmarĉoj trovis [[karnovoraj plantoj]]: Kelkaj plantspecioj kaptas [[insekto]]jn, digestas ilin kaj ricevas tiel kroman nitrogenon kaj mineralajn salojn. La [[drozero|rondfolia drozero]] (''Drosera rotundifolia'') estas tia planto. Same la [[muŝkaptulo]] (''Dionaea muscipula'') hejmiĝas en marĉoj de Norda kaj Suda Karolino (orienta Usono). Karakteristike estas nanaj [[arbustoj]], preskaŭ ekskluzive el la familio de la [[Erikacoj]] (Ericaceen), ekzemple [[andromedo]] (''Andromeda polifolia''), [[kaluno]] (''Calluna vulgaris''), [[sonorileriko]] (''Erica tetralix''), [[oksikoko]] (''Vaccinium oxycoccos''). Tiuj nanaj arbustoj formas kun fungoj tiel nomata „funga radiko“ ([[mikorizo]]). Tiu [[simbiozo]] permesas pli bonan enkorpiĝon de la malmultegaj mineralaĵoj de la grundo. Krome okulfrapas, ke la [[folio (planto)|folioj]] de tiuj plantoj estas dikaj kaj havas dikan [[epidermo]]n. Krome la folioj estas kovrataj per [[Kutikulo|vaksa kutikulo]] kaj la [[stomo]]j estas malelstarantaj. ===== Sfagnoj kaj sfagnaj socioj ===== Karakteristike torfformantaj planoj kreskantaj en la pluvmarĉo estas krom sfagnoj [[erioforo]]j (''Eriophorum''), [[karekso]]j (''Carex'') kaj [[triĥoforo]]j (''Trichophorum''). La [[erioforo vagina]] (''Eriophorum vaginatum'') havas [[horsto|horstecan]] kreskon. La diversaj sfagnospecioj havas malsamajn bezonojn de humideco. En tre humidaj lokoj kaj akvejoj kreskas flavece – verdaj specioj ''(Sphagnum cuspidatum)'', la [[balta sfagno]] ''Sphagnum balticum'' aŭ ''Sphagnum dusenii''. Aliaj sfagnoj, precipe ''Sphagnum magellanicum'' kaj ''Sphagnum rubellum'', ofte malhelruĝa, aŭ ''(Sphagnum fuscum)'' kreskas sur pli sekaj lokoj. Ili kreskas kne kun pli altaj plantoj ekzemple [[oksikoko]] (''Vaccinium oxycoccos''), [[andromedo]] (''Andromeda polifolia'') kaj [[kaluno]] (''Calluna vulgaris''). ===== Lignoplantoj kaj marĉarbaroj ===== Arboj kiel [[marĉa betulo]] (''Betula pubescens''), [[piceo|piceoj]] (''Picea''), [[pino]]j (''Pinus'') apartenas ankaŭ al vivanta altmarĉo de la oceana klimata regiono. Il troviĝas precipe rande de la marĉoj. ur la altaĵoj nur malofte kreskas arboj. <gallery mode="packed" class="float centered" heights="150" widths="200"> Torfmoos Schwingdecke Rhynchospora alba.jpg|[[rinĥosporo|blanka rinĥosporo]] (''Rhynchospora alba'') Rhododendron-palustre.JPG|[[marĉa rododendro]] (''Rhododendron tomentosum'' aŭ ''Ledum palustre'') Frucht Moorlilie.jpg|frktaroj de [[marĉa lilio]] (''Narthecium ossifragum'') Vaccinum oxycoccos 120604.jpg|[[oksikoko]] (''Vaccinium oxycoccos'') </gallery> ==== Faŭno ==== [[Dosiero:Boloria.aquilonaris.2689.jpg|eta|[[altmarĉa bolario]] (''Boloria aquilonaris'')]] [[Dosiero:OmmadissW.jpg|eta|ino de la [[marĉa omatidioto]] (''Ommatidiotus dissimilis''), mallongflugila formo, vivas nur sur [[vagina ereofogo]] en altmarĉoj.]] [[Dosiero:RanaArvalisBlueMale.jpg|eta|blueca masklo de [[marĉrano]] dum la pariĝtempo]] Ene de vivanta pluvmarĉo nur malmultaj grupoj povas vivteni sin. Nek ekzistas fiŝoj pro la acida akvo, nek [[limako]]j, [[konko]]j, [[krustacoj]] aŭ aliaj bestoj, kiuj bezonas multe da [[kalcio]]. Nur por veraj specialistoj la marĉo estas vivejo. Simile al la sfagnoj ankaŭ multaj bestoj estas ruĝaj aŭ malhelaj ([[melanismo]]). Tio estas pro adaptiĝo al la radiointenceco kaj la ekstremaj temperaturoj. Ofte estas nana kresko. Viele Tiere, besonders Insekten, sind in ihrer Ernährungsweise auf nur bestimmte PflanzenMultaj bestoj, precipe insektoj vivas nur sur unu planto ===== Unuĉeluloj ===== Karakteriza bestogrupo estas [[rizopodoj]] (Rhizopodae). Tiuj estas ŝelhavantaj [[ameboj]] (Testaceen), kiuj estas multnombregaj. ===== [[Insekto]]j kaj [[araneedoj]] ===== Somer ŝvarmas multnombre [[libelo]]j. Libeloj ŝatas humidajn vivejojn, inter ili altmarĉoj kaj malaltmarĉoj. Kelkaj specioj travivas certajn fazojn de iliaj ontogenezo en la marĉo. La [[altmarĉa mozaiklibelo]] (''Aeshna subarctica'') aktivas de julio ĝis septembro en la altmarĉoj. Tie ĝi troviĝas preskaŭ ekskluzive sur la sfagnaj flosantaj matoj La [[altmarĉa brilanta grundskarabo]] (''Agonum ericeti'') estas specialisto inter la [[grundoskarabo]]j. Ĝi nur troviĝas en transiraj kaj altaj pluvmarĉoj.<ref>K. J. Nick, J. Blankenburg, R. Eggelsmann, H. E. Weber, D. Mossakowski, R. Beinhauer, J. Lienemann: ''Beiträge zur Wiedervernässung abgebauter Schwarztorfflächen.'' In: ''Naturschutz und Landschaftspflege Niedersachsen.'' Band 29. Hannover 1993, 1-127, ISBN 3-922321-66-6</ref> Ankaŭ la [[lepidoptero]] (''Boloria aquilonaris'') bezonas marĉojn, kie la ordinara oksikoko kreskas. La [[raŭo]] nutrigas sin de la junaj ŝosoj de tiu planto. <ref>H. J. Weidemann: ''Tagfalter - beobachten, bestimmen.'' Naturbuch, Augsburg 1995, ISBN 3-89440-115-X</ref> Krome en pluvmarĉoj vivas diversajn [[cikado]]jn kaj aliaj insektoj. <ref>E. Freese, R. Biedermann: ''[http://www.uni-oldenburg.de/moorzikaden/bz8_freese_biedermann.pdf Typhobionte und tyrphophile Zikaden (Hemiptera, Auchenorrhyncha) in den Hochmoor-Resten der Weser-Ems-Region (Deutschland, Niedersachsen).] (PDF-Datei; 288&nbsp;kB)'' In: ''Beiträge zur Zikadenkunde.'' Halle 8.2005, 5-28. {{ISSN|1434-2065}}</ref> ===== Amfibioj, reptilioj kaj birdoj ===== [[Amfibioj]], precipe la [[marĉa rano]] (''Rana arvalis''), vivas kaj demetas ovojn en la pluvmarĉon. Jenaj [[reptilioj]] troviĝas en pluvmarĉo [[marĉa lacerto]] (''Lacerta vivipara'') kaj la [[komun vipero]] (''Vipera berus''). Jenaj birdoj vivas en la senarbaj marĉoj [[kreko]], [[marĉanaso]], [[tetro]], [[marĉostrigo]], [[granda kurlo]], [[brovotringo]], suda [[orpruvio]] kaj [[gruo]]. En la randaj zonoj vivas [[nigravosto limozo]], [[ruĝkrura tringo]], [[kampalaŭdo]], [[brungorĝulo]] kaj multaj aliaj specioj. ===== Mamuloj ===== Mamuloj ne ludas gravan rolon en pluvmarĉoj. La musoj ne ŝatas la humidan grundon. Certan rolon nur ludas la [[eŭropa putoro]], kiu nutras sin precipe de ranoj.{{-}} === Deakvigita marĉo === [[Dosiero:Moorbirkenwald Emsland.jpg|eta|arbaro el lanugaj betuloj sur deakvigita marĉo]] Antaŭ la uiligado de la pluvmarĉoj devas okazi ilian [[deakvigado]]. La deakvigado okazas pere de fosaĵoj. En la pli kaj pli seka marĉo la faŭno rapide ŝanĝiĝas kaj ankaŭ la flaŭro. Arboj komencas kreski. == Signifo kaj funkcio == La granda signifo de la altmarcoj estas ilia eco esti [[habitato]] por maloftaj plantsocioj, plantspecioj kaj bestoj. La [[nana betulo]] (''Betula nana'') kiel relikto el la [[glaciepoko]] nur povis supervivi en marĉoj. == Endanĝerigo de la pluvmarĉoj == [[Dosiero:Torfabbau-.jpg|eta|torfforpreno en [[Orientfrislando]]]] La plej granda minaco de la pluvmarĉoj estas la ekspluatado de torfo. Precipe la ekspluatado de torfo por fari ĝardenan teron, [[substrato (hortikulturo)]]. La torfejoj de meza Eŭropo estas grandparte eluzitaj. Tial pli kaj pli da torfo estas importata el okcidenta Siberio kaj Kanado. Tio minacas la tieajn ankoraŭ intaktajn pluvmarĉojn.{{-}} == Protektaj paŝoj == [[Dosiero:Scheidenwollgras.jpg|eta|vagina erioforo kreskanta en la rnaturiga regiono [[Goldenstedter Moor]]]] Nur jam en la lastaj jaroj la homoj ekkonis la signifon de la pluvmarĉoj. Pli kaj pli oni komencis protekti kaj eble renaturigi la ankoraŭ ekzistantajn altmarĉojn. Internacie la [[Ramsar-konvencio]] ankaŭ aplikeblas al pluvmarĉoj. En februaro 1976 Germanujo substribis tiun konvencion, kiu estas internacia kontrakto por la protekto de malsekaj regionoj. En Germanujo ekzistas nuntempe 32 deklaritaj malskeaj areoj kun tuta surfaco de 839.327 hektaro. Al tiu apartenas i. a. la [[Wollmatinger Ried]] (1.286 ha), la [[Diepholzer Moorniederung]] (15.060 ha) kaj la [[Elba-Vesera triangulo]] kun la [[Ahlenmoor]]. Sed ankoraŭ ne ĉiu ŝtato subskribis la kontrakton. Ramsar-areoj en Eŭropo kun pluvmarĉaj partoj: * regiono ĉirkaŭ {{lang|lv|[[Limbaži]]}} kaj {{lang|lv|[[Valmiera]]}} en la nordokcidento de [[Latvio]] kun {{unuo|5318|ha}} * {{lang|lv|Lielais Pelečāres purvs}} en Latvio kun {{unuo|5331|ha}} * {{lang|lv|Teiču dabas rezervāts}} kun {{unuo|19337|ha}}, la plej granda rezervejo en Latvio * {{lang|lt|Čepkelių raistas}}, rezervejo en la suda [[Litovio]] kun {{unuo|11212|ha}}, el tio {{unuo|5000|ha}} da marĉoj * marĉoj de {{lang|en|Thursley}} kaj {{lang|en|Ockley}} en [[Anglio]] kun {{unuo|265|ha}} * {{lang|de|Waldviertel}} en [[Malsupra Aŭstrio]] kun {{unuo|13000|ha}} == Renaturigado de altmarĉoj == [[Dosiero:Profilierter Damm.jpg|eta|digo por bari la akvon sur parte detorfigita areo en [[naturprotektejo Hahnenknooper Moore]]]] [[Dosiero:Wiedervernässung Hochmoor1.jpg|eta|[[reakvigado]] kun mortinta betuloj]] La remalsekigado de iamaj pluvmarĉoj estas la unua, plej grava paŝo por la renaturigado. Gravas ke la remalsekigado okazas kun mineralaĵmalriĉa akvo, do pluvakvo. Tio rezultas el la fermado de deakvigaj fosaĵoj per baraĵoj. La sua paŝo estas la forigado de lignoplantoj, ĉar ili forprenas la lumon de la sfagnoj kaj pligrandigas la forvaporiĝon. La remalsekiĝado daŭras plurajn jarojn. Dum tiu tempo la altigado de la akva nivelo kaŭzas la formorto de la nedezirata vegetaĵo. Dum jardekoj reinstaliĝas la naturajn kondiĉojn. La tipa plantoj redisvastiĝas. Post jarcentoj denove estos la vivanta pluvmarĉo kiel antaŭ la detruo La evoluon de altmarĉo sekvas jenan proceson en tri fazojn, [[remalsekigado]] kaj [[renaturigado]] al [[regenerado (ekologio)|regenerado]]: {| class="prettytable" |-valign="top" |+altmarca evoluado ! fazo 1 | ''remalsekigado ''pluraj jaroj - mallonga | class="hintergrundfarbe8"| post barado de la areoj la akva nivelo altiĝas kaj la nedezirata vegetaĵo formortas. |- ! fazo 2 | ''renaturigado '' kelkaj jardekoj - mezlonge | class="hintergrundfarbe8"| la fazo finiĝas per la disvastigo de la disvastigado de la tipa vegetaĵaro. |- ! Phase 3 | valign="top" |''regnerado '' pluraj jarcentoj - longtempa | valign="top" class="hintergrundfarbe8"| la regenaerado de la altmarĉo estas atingita, se la remalsekigita marĉejo fariĝas vivanta torfproduktanta pluvmarĉo. |} == Historio kaj kulturhistorio == [[Dosiero:Paula Modersohn-Becker 014.jpg|eta|[[Paula Modersohn-Becker]]: marĉa fosaĵo, 1900 ĝis 1902]] La altmarĉoj respeguliĝis en poezio, literaturo kaj pendrado. Kompare kun la arbaro marĉoj nur ludas malgrandan rolon en la arto. === Pejzaĝpentrado === [[Dosiero:Paula Modersohn-Becker 015.jpg|eta|[[Paula Modersohn-Becker]]: marĉa kanalo kun torfŝipoj, ĉ. 1900]] En [[Worpswede]], malgranda loko en [[Teufelsmoor]] apud [[Bremeno]] kunvenis ĉ. 1900 kelkaj pentristoj. Tiu estis la unua [[artista kolonio]] en marĉa regiono. La tieaj artistoj kreis bildojn laŭ la francaj [[impresionisto]]j. La plej famaj el ili estas: [[Heinrich Vogeler]], [[Otto Modersohn]], [[Paula Modersohn-Becker]], [[Hans am Ende]], [[Fritz Mackensen]] kaj [[Fritz Overbeck (pentristo)|Fritz Overbeck]].<ref>M. Hausmann, W. Kaufmann, W. Stock, C. Modersohn, G. Heidrich, B. Kaufmann, S. Salzmann, K. Schütze, K. Riedel, M. Trudzinski: ''Worpswede. Eine deutsche Künstlerkolonie um 1900.'' Galerie, Fischerhude 1986, ISBN 388132139X</ref> === Historio de la nuntempo === Je la [[27a de aŭgusto]] [[1933]] malliberuloj de la [[KZ Börgermoor]] surscenigis unuafoje la kanton {{langi|de|Die Moorsoldaten}} (en Esperanto [[La Marĉsoldatoj]]). Ĝi priskribas la malĝojan situacion de la malliberuloj, kiuj estis devigataj preni per ŝpato torfon el la marĉo: <poem>1. Kien ajn okulo vidas, Marĉo estas ĉirkaŭ ni. De nenie birdoj ridas, kverk’ nur staras tie ĉi.</poem> <!-- <br /> --> refreno: <poem>/Ni estas naerĉsoldatoj, kaj marŝas kun la ŝpatoj al marĉ’!</poem> <poem>2. Loĝas ni en soleco, en barita koncentrej’. for la ĝojo kaj gajeco en dezerta erikej’</poem> <poem>3. En kolonoj ni marŝadas, sub brilanta sunradi’. En marĉo ni fosadas, sed hejmlanden volas ni.</poem> <poem>4. La gardistoj ĉirkaŭiras, vin motigasper pafil’, se eskapi vi deziras, tra kvaropa la baril’</poem> <poem>5. Ne lamentu ni, ĉar ĉiam ja ne daŭros tio ĉi. kaj ni ĝoje diros iam: Ree estos hejme ni! /Ekmarŝas kun la ŝpatoj Ne plu la marĉssoldatoj Al marĉ’! (dufoje)<!-- --><ref>Wolfgang Langhoff: ''Die Moorsoldaten.'' Schweizer Spiegel-Verlag, Zürich 1935 (eldonita en ekzilo), Mitteldeutscher Verlag, Halle 1986. ISBN 3-354-00041-4. Traduko de Manfred Ratislav, el [[Verda Trobadoro]] Helmstede 1986, ISBN 90-70843-03-x, p. 156-157</ref></poem> == Vidu ankaŭ == * [[malsekejo]] * [[marĉo]] * [[torfo]] == Fontoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Succow, M., M. Jeschke: ''Moore in der Landschaft. Entstehung, Haushalt, Lebewelt, Verbreitung, Nutzung und Erhaltung der Moore.'' Thun, Frankfurt/Main 1990, ISBN 3-87144-954-7 * H. Joosten, M. Succow: ''Landschaftsökologische Moorkunde.'' E. Schweizerbart'sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 2001, ISBN 3-510-65198-7 * [[Heinz Ellenberg]]: ''Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen in ökologischer, dynamischer und historischer Sicht.'' Ulmer, Stuttgart 1996, ISBN 3825281043 * J. Eigner, E. Schmatzler: ''Handbuch des Hochmoorschutzes.'' Kilda, Greven 1991, ISBN 3-88949-176-6 * Claus-Peter Hutter (Hrsg.), Alois Kapfer, Peter Poschlod: ''Sümpfe und Moore - Biotope erkennen, bestimmen, schützen.'' Weitbrecht, Stuttgart, Wien, Bern 1997, ISBN 3-522-72060-1 * H. Joosten: ''Denken wie ein Hochmoor. Hydrologische Selbstregulation von Hochmooren und deren Bedeutung für Wiedervernässung und Restauration. '' in: ''Telma.'' Hannover 23.1993, S.95-115, ISSN|0340-4927 * F. Overbeck: ''Botanisch-geologische Moorkunde.'' Wachholtz, Neumünster 1975, ISBN 3-529-06150-6 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.nordwestreisemagazin.de/ewigesmeer/fakt_1.htm ''Das Ewige Meer''] (Beschreibung eines Hochmoorrestes in Ostfriesland) * [http://www.peatlandsni.gov.uk/formation/raised.htm Peatlands] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101001235730/http://www.peatlandsni.gov.uk/formation/raised.htm |date=2010-10-01 }} (sehr informative Seite über Moore in Irland, englisch) * [http://sibirien.csiewert.de/Sonstiges/SonstigeInfo/2003/Franziska_Tanneberger_Moorentwicklung.pdf Wassjugan-Moor] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130418041314/http://sibirien.csiewert.de/Sonstiges/SonstigeInfo/2003/Franziska_Tanneberger_Moorentwicklung.pdf |date=2013-04-18 }} (PDF-Datei; 35&nbsp;kB) * [[:nl:Bargerveen|Bargerveen]] Renaturierungsgebiet im Bourtanger Moor (niederländisch) {{Exzellent|29. April 2006|16164561}} [[Kategorio:Marĉoj]] [[Kategorio:Tipoj de biotopoj]] [[Kategorio:Pejzaĝtipoj]] [[Kategorio:Torfejoj]] avnzmkxjkmlsh5tcn05gjb9x9f5kjnv 0 546719 9456521 9456180 2026-08-19T02:23:17Z Arbarulo 135469 9456521 wikitext text/x-wiki '''Multlingveco en muziko''' aŭ plurlingveco en muziko temas pri la uzo de pluraj lingvoj fare de individuaj kantistoj, muzikaj bandoj. La elekto de lingvo(j) en la muzika industrio havas signifajn implicojn por kaj artistoj kaj spektantaroj. Ĝi povas influi la tutmondan atingon de kanto, la kulturan resonancon kiun ĝi povas havi, kaj eĉ ĝian komercan sukceson. La fenomeno de la [[tutmondiĝo]], intensigita de la nuntempa amaskomunikila teknologio, permesis la disvastiĝon de multaj lingvoj en populara muziko, ebligante ilin atingi spektantarojn preter ilia tradicia parolantaro, ĉar ekde [[2020-aj jaroj|la 2020-aj jaroj]], montriĝis signifa ĉeesto aŭ pliiĝo de kantoj en aliaj lingvoj ol la angla, indikante ŝanĝon en aŭskultantpreferoj. Ĉi tiu tendenco ne temas nur pri la uzo de lingvoj pro diverseco, sed estas strategia movo kiu reflektas la ĉiam pli tutmondan naturon de la muzikkonsumo. Ĉi tiu plurlingva aliro redifinas la muzikan industrion, defias la regadon de la angla kaj prezentas pli inkluzivan muzikan pejzaĝon. Tio kondukis al situacio kie la angla, kvankam ankoraŭ la plej favorata lingvo en la muzika industrio, kunekzistas kun la postulo je pli da nacilingvaj kantoj, kreante pli riĉan kaj pli diversan lingvomelodian pejzaĝon. Krome, la integriĝo de [[artefarita intelekto]] (AI) en muzikkreado povus ebligi al tradicie subreprezentitaj lingvoj akiri eminentecon, kondukante al eĉ pli lingvovaria muzika oferto. Ĉi tio povus malfermi novajn eblecojn por artistoj eksperimenti kun lingvoj en novigaj manieroj, Konservi la {{n|lingva diverseco}} signifas elstarigi la unikecon de kantoteksto, transdonante la poezion de la aŭtoroj kaj defendi la riĉecon de ĉiu lingvo kantante en plej diversaj lingvoj, eĉ en [[indiĝenaj lingvoj]]<ref name=":1">(angla) Emma-Lee Moss, ''[https://www.theguardian.com/music/2016/may/30/emmy-the-great-its-time-to-retire-english-as-pops-lingua-franca Emmy the Great: 'It’s time to retire English as pop’s lingua franca']'' (Emmy la Granda: "Venis la momento emeritigi la anglan kiel lingvofrankaon de la popmuziko), The Guardian, la 30-a de majo 2016, alirite la 1-an de septembro 2019.</ref>. La atento kaj demando por nacilingvaj kantoj kreskadas, eĉ en Nederlando, lando, en kiu oni favoras la anglan en edukado kaj komerco malavantaĝe de la nederlandaj studoj, kiuj estas minacataj de formorto<ref name=":2">(nederlanda) Johan van Heerde, ''[https://www.trouw.nl/cultuur-media/trots-op-het-nederlands-dus-rapt-de-jeugd-in-eigen-taal~b13534b1/?referer=https%3A%2F%2Fwww.meertens.knaw.nl%2Fcms%2Fnl%2Fnieuws-agenda%2Fin-de-media%2F276-2019%2F145988-juni-2019-de-jeugd-rapt-trots-in-eigen-taal Trots op het Nederlands: dus rapt de jeugd in eigen taal]'' (Fiera je la nederlanda: do la junularo rapas en sia propra lingvo), Trouw, la 26-an de junio 2019, alirte la 2-an de septembro 2019.</ref>. Konstateblis en marto de 2019 ke la tri unuaj furorkantoj de la 40 plej ŝatataj kantoj en Nederlando konsistis por la unua fojo en dek kvar jaroj el nederlandlingvaj kantoj<ref name=":2" />. Kantado en sia propra lingvo estas spertata kiel pli persona: la kantistoj povas uzi ĝin por traduki siajn plej profundajn emociojn, kaj la tekstoj estas multe pli bone komprenataj de la spektantaro<ref name=":2" />. En multaj landoj kie muziko oftege rilatas al tradicio kiel ekzemple en Mezoriento homoj ne tiom kutimas aŭskulti eksterlandan muzikon kaj proponi la guston de kantoj en malsamaj lingvoj kaj kun diversaj kulturaj influoj estas iom malfacila sed laŭdinda paŝo por malfermi sian muzikan sintenon. == Kantistoj kiuj kantas en plej eble multe da lingvoj == La kantoj kiuj ekzistas en plej eble multe da lingvoj estas [[Frat' Jakobo|Frato Jakobo]] kaj [[Stille Nacht|Paca Nokt']], kies originalo estas en la germana, estas tradukita al pli ol 300 lingvoj aŭ lingvovariantoj (dialektoj)<ref>(en) [https://songcontest.stillenachtmanufaktur.at/en/the-idea/ Stille Nacht song contest 2018] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226184356/https://songcontest.stillenachtmanufaktur.at/en/the-idea/|date=2018-12-26}}.</ref><ref>(en) [http://silentnight.web.za/translate/ Silent Night], Silent Night Web. </ref>. Esperanto povas montri alian vojon kiu celas respekti la multlingvecon kaj multkulturecon de la mondo sen favori la nuntempan kulturan superregadon fare de nur kelkaj lingvoj (kaj kulturoj)<ref>(eo) Jorge Camacho, En: ''[https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2010/alternativa-novajretejo-nun-ankau-en-esperanto/ Alternativa novaĵretejo nun ankaŭ en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240421152650/https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2010/alternativa-novajretejo-nun-ankau-en-esperanto/ |date=2024-04-21 }},'' [[Libera Folio]], la 6-an de decembro 2010, alirite la 21-an de aprilo 2024</ref>. La kantisto [[JoMo]] estis jam dufoje menciita en la 'Guiness book of records' ([[Guinness-libro de rekordoj]]) pro kantado en plej eble multe da lingvoj i.a. en la angla urbo Letchworth li donis sian unuan rekord-rompantan 25-lingvan koncerton<ref>Paul Gubbins, Mikeo Seaton, [http://esperanto.org.uk/lbe/arkivo/963/17.html Verda urbo, verda kongreso] (konsultita 24 aŭgusto 2016)</ref><ref>Edmond & Arlette Plutniak, [http://esperanto-ondo.ru/Ondo/Lo-289demo.pdf Post 11-jara paŭzo denove en Arras], (PDF), La Ondo de Esperanto, p. 16, n-r11, 2018.</ref>. Afiŝo rilate al la eŭropa tago de la lingvoj en 2009 (Giornata europea delle lingue) pri koncerto kiun li donis en Italio (Chiavari) mencias 26 lingvojn. La barata kantistino [[Alka Yagnik]] kantas en pli ol 20 lingvoj<ref name=":3" />. Alia barata kantistino [[Sucheta Satish]] estis en 2018 Guinness-rekordulo por la plej multaj lingvoj kantitaj en koncerto titolita "Muziko preter limoj", kiun ŝi donis en Dubajo, kiam ŝi kantis po unu kanton en ĉiu el 102 lingvoj en koncerto. Ŝi kantis dum pli ol ses horoj kaj kantis en preskaŭ ĉiujn eŭropajn lingvojn, 26 baratajn lingvojn, plurajn aliajn sudamerikajn lingvojn, sudorient-aziajn lingvojn kaj malpli parolatajn lingvojn kiel la [[Maoria lingvo|maoria]], la [[Majtila lingvo|majtila]] aŭ la [[Keĉua lingvaro|keĉua]]<ref>(en) ''[[Most Languages Sung during one Concert: world record set by Suchetha Satis]]'', World Record Academy</ref> . En 2025 ŝi kantas en pli ol 150 lingvoj<ref name=":4">(en) ''[https://suchethasatish.com/about-us The Journey of Multilingual Singing]''</ref>. == ''Polyglot Gathering'' en Berlino (2015) == [[JoMo]] kantis en ''trideko da lingvoj'' dum la berlina [[plurlingvula kunveno]] en 2015<ref>{{Citaĵo el libro|aŭtoro=[[Duncan Charters]]|titolo=Polyglot Conferences and Gatherings: observing a new phenomenon ("plurlingvaj konferencoj kaj renkontiĝoj: observante novan fenomenon")|verko=Język komunikacja informacja - Language communication information ("informoj pri lingva komunikado", aŭ simple "lingvo - komunikado - informado")|eldoninto=eldoninto [[Ilona Koutny]], eldonejo ''Wydawnictwo rys'', [[Poznano]]|paĝoj=paĝoj 164-276|jaro=2015|lingvo=en|lingvo2=eo|lingvo3=pl|url=http://jki.amu.edu.pl/files/JKI%20-%20tom%2010%20-%202015.pdf|formato=PDF-dosiero|alirdato=la 24-an de marto 2016}}</ref> <ref>{{Citaĵo el libro|aŭtoro=[[Judith Meyer]]|titolo=“Polyglot Gathering”, 1-a ĝis 4-a de majo 2015 en Berlino"|Informilo=Informilo por Interlingvistoj|eldoninto=eldoninto [[Detlev Blanke]], eldonejo ''Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED) ĉe Universala Esperanto-Asocio (UEA)'', [[Rotterdam]]|paĝoj=paĝoj 2-3|jaro=2015, n-ro 94-95 (3-4)|lingvo=eo|url=http://esperantic.s400.sureserver.com/wp-content/uploads/2015/09/IpI-94-95_3-4-2015.pdf|formato=PDF-dosiero|alirdato=la 07-an de aprilo 2016}}</ref>. Krom kanton en la [[Pikarda franca dialekto|pikarda]] (dialekto el Francio) kaj miksitan kanton en ses lingvoj (germane, france, pole, angle, ruse kaj esperante), la poliglota publiko dum la ''[[Plurlingvula kunveno|Polyglot Gathering]]'' en Berlino (2015) povis elekti inter kantojn en 29 pliaj lingvoj (ne-miksitaj kantoj) en jenaj lingvoj <ref>https://www.facebook.com/notes/polyglot-gathering-event-series/jomos-song-list-multilingual-concert-on-may-3rd/852464911473670</ref>: la [[Franca lingvo|franca]], [[Hispana lingvo|hispana]], [[itala]], [[Okcitana lingvo|okcitana]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Rumana lingvo|rumana]], [[Araba lingvo|araba]], [[Kataluna lingvo|kataluna]], [[Kosa lingvo|kosa]], [[Ĉuvaŝa lingvo|ĉuvaŝa]], [[Germana lingvo|germana]], [[Angla lingvo|angla]], [[Eŭska lingvo|eŭska]], [[Ĉina lingvaro|ĉina]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Haitia kreola lingvo|haita]], [[Lingala lingvo|lingala]], [[Nederlanda lingvo|nederlanda]], [[Japana lingvo|japana]], [[Pola lingvo|pola]], [[Rusa lingvo|rusa]], [[Romaa lingvo|romaa]] (''romani''), [[Ukraina lingvo|ukraina]], [[Jido (lingvo)|jida,]] [[Kroata lingvo|kroata]] kaj [[esperanto]], de kiuj ''10 lingvoj estis ne hindeŭropaj''. == Ekonomie dominantaj lingvoj kaj kvotoj == Post la dua milito en iuj landoj, ekzemple Nederlando, pro la deviga enkonduko de la angla lingvo en la eduksistemo kaj poste sub premo de merkataj cirkonstancoj kondukis al malekvilibro en la uzo de lingvoj en kanzonoj <ref name=":0">Frank Jansen : 'Een quotum voor Nederlandstalige liedjes ? (ĉu kvoto por nederlandlingvaj kantoj?) in : Onze Taal (nia lingvo) 2008-9, p. 255)</ref>. Se kanto ne estas verkita en vaste uzata lingvo, tiam ĝi estas kutime verkita en iu ajn superrega lingvo en la devenlando de la muzikisto aŭ en alia, vaste agnoskita lingvo kiel la angla, germana, hispana aŭ franca. Estas ekstreme ofta fenomeno en la kampo de muziko ke kanto estas verkita en iu ajn nuntempa [[lingvafrankao]] ([[Latina lingvo|latine]]: ''lingua franca''). Multaj kantistoj ŝajnas ignori siajn proprajn lingvojn surbaze de ekonomiaj argumentoj<ref name=":1" />, ĉar ili opinias ke la ekonomia statuso de lingvo verŝajne estas la plej grava argumento por komerca sukceso en la cirkvito de la pop- kaj rokmuziko<ref>Christophe Verbiest: Transatlantic travails, [[Flanders Today]], nro. 10 febr. 2016, p. 14.</ref>. Por doni ne nur financan sed ankaŭ kulturan impulson al la nacia muzikindustrio, kelkaj landoj volis enkonduki kvoton por kantoj en la propra(j) oficiala(j) lingvo(j) de tiuj landoj Por redoni impulson financan kaj kulturan al sia propra distro-industrio iuj landoj kiel Francio (en 1996) leĝigis ke minimume 40% de la kantoj estu en la franca lingvo<ref name=":0" />. Kontraŭuloj de la kvotosistemo argumentas ke 'deviga' invitos al kvereloj pri la interpretado de la minimumo, sed precipe ke kvotoj mense metus kantoj en la propra lingvo en nepopularan kategorion de muziko kiu bezonas registaran protekton por ne forvelki<ref name=":0" />. Iuj kantistoj kiuj ne kantas en hegemonia lingvo kaj tamen deziras koncerti internacie solvas la lingvan demandon pere de '[[supratekstigo]]' t.e. ekrano kiu tekstigas la tradukon de la kantotekstoj supra la scenejo. Aliaj (ekzemple Emmy the Great, Gwenno Saunders kaj Maria Usbeck<ref name=":1" />) kantas nacilingve, angle sed konscie ankaŭ en aliaj lingvoj. == Listo en du kategorioj == a listo estas dividata en du kategorioj: '''1. individuaj kantistoj kantantaj plurlingve''' '''''2.''''' '''muzikgrupoj kantantaj plurlingve''' Unue estas listigitaj la nomo de la individuaj kantistoj aŭ grupoj, sekvata (inter krampoj) de la lingvoj en kiuj ili kantas. ''Listigitaj estas'' artistoj kiuj en la angla vikipedia versio almenaŭ kantas en du lingvoj*, kvankam tiukaze temas nur pri [[dulingveco]] kaj ne pri [[plurlingveco]] kaj 'multlingvismo'. Plejmulto de la kantistoj 'papage' kantas en fremdaj lingvoj, kvankam ili ofte sukcesas bone kanti, ekzemple helpe de la [[Internacia Fonetika Alfabeto]]. <nowiki>*</nowiki> (la propra + esperinde en pli ol unu alia lingvo) ''NE listigitaj estas'' ''<nowiki/><nowiki/>'' * Artistoj (ekzemple Adiemus) kiuj kantas ''ekskluzive'' ''en 'fikcia', 'imagita' lingvo'' (formita de silaboj kaj inventitaj vortoj) el arta vidpunkto (pro la melodio kaj etoso ekzemple), sed ne en alia lingvo kiel ekzemple ilia gepatra lingvo. * Artistoj kiuj kantas ''<nowiki/>'[[Makaronia poezio|makarone]]''' <ref>Riemer Reinsma : "I kiss you te pletter" - 'Nederlandse liedjes in meer dan één taal' (''nederlandaj kantoj en pli ol unu lingvo''), Onze Taal (''Nia Lingvo''), 2009/5, p. 126-130</ref> t.e.kies kantoj havas nur kelkajn vortojn aŭ tekstopartojn (ekzemple refreno) en du aŭ pliaj lingvoj. Bonaj ekzemploj de tiaj kantoj estas ekzemple la kanto ''Work of Art'' de Haikaa Yamamoto en pli ol 20 lingvoj, la kanto ''Atentu'' de la grupo [[Kajto]], kiu havas po unu tekstolinion en 35 lingvoj, kun komenca kaj fina linio en Esperanto.<ref>[https://www.flashlyrics.com/lyrics/kajto/atentu-93 teksto de la kanto ''Atentu'' de la esperantlingva grupo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160407094436/https://www.flashlyrics.com/lyrics/kajto/atentu-93 |date=2016-04-07 }} [[Kajto]]: en [[Esperanto]], la [[germana]], [[angla]], [[itala]], [[frisa]], [[franca]], [[nederlanda]], [[pola]], [[finna]], [[litova]], [[urdua]], [[portugala]], [[hebrea]], [[greka]], [[sveda]], [[bengala]], [[dana]], [[java]], [[hispana]], [[jida]], [[kataluna]], [[gaela]], [[eŭska]], [[hungara]], [[kroata]], [[korea]], [[skota]], [[ladina]], [[estona]], [[ĉeĥa]], [[papiamenta]], [[Martiniko|martinika]] [[kreola]], [[vjetnama]], [[malaja]] kaj [[ĉina]] ([https://www.youtube.com/watch?v=hLQh9Cjc-nk La kanto mem en ''Youtube'']).</ref> kaj la kanto ''<nowiki/>'Eén wereld, één stem"'' (unu mondo, unu voĉo) de la nederlanda kantisto [[Rob de Nijs]] kiu nur parteton kantas en [[Esperanto]]. * Kantistoj kiuj nur ka''<nowiki/>''ntas plurlingve en repertuaro de klasika muziko (simple ĉar alikaze necesus mencii ĉiujn operkantistojn ĉar tiel la aliaj kantistoj malfacile troveblus inter ili). == Listo de individuaj kantistoj kantantaj plurlingve == * [[ABBA|Abba]] (sveda, angla, germana, franca, hispana) * Ai (japana, angla) * [[Noa (kantistino)|Achinoam Nini]] aŭ ''[[Noa]]'' (hebrea, angla, hispana) * [[Afro Celt Sound System]] (irlanda, angla kaj kelk''<nowiki/>''aj afrikaj lingvoj) * [[Ahmad Zaher]] (daria, paŝtoa, angla) * [[Ajda Pekkan]] (turka, franca) * [[Aynur Doğan]] ([[Turka lingvo|turka]], [[Kurda lingvaro|kurda]]) * [[Albert Au]] (ĉina kantona, angla) * [[Alexa Weber Morales]] (franca, angla, hispana, portugala) * [[Alexander Veljanov]] (angla, germana, makedona, franca) * [[Alizée]] (franca, angla) * [[Alka Yagnik]] (Barato) - '''''en pli ol 20 lingvoj'''''<ref name=":3">(en) Richa Shukla, "''[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Alka-Yagnik-lends-her-voice-to-a-Rajasthani-film/articleshow/47802521.cms?from=mdr Alka Yagnik lends her voice to a Rajasthani film"]'', ''[[The Times of India]]''. la 25-an de junio 2015, alirite la 20-an de aprilo 2021</ref> * [[Alla Pugaĉova]] ([[Rusa lingvo|rusa]], [[Angla lingvo|angla]], [[Germana lingvo|germana]], [[Franca lingvo|franca]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Finna lingvo|finna]], [[Ukraina lingvo|ukraina]]) * [[Anjo Amika]] (esperanto, hungara, latina) * [[Ann Brady]] (Kanado) - ([[Gaela lingvaro|gaela]], franca, angla, [[Mohoka lingvo|mohoka]]) * [[Anna Abreu]] (portugala, hispana, angla) * [[Anna Moffo]] (angla, itala) * [[Anna Netrebko]] (rusa, itala, franca, germana, angla, ĉeĥa) * [[Andrea Bocelli]] (itala, hispana, angla, latina, germana) * [[Anggun]] (indonezia, franca, angla) * [[Ani Lorak]] (ukraina, rusa, angla) * [[Anita Mui]] (ĉina kantona, japana, ĉina mandarena, angla) * [[Anne Etchegoyen]] (Eŭskadio - Hispanio) - eŭska, hispana kaj franca * [[Anta Eņģele]] (Latvio) - esperanto, latva, hispana, germana, rusa<ref>(eo) Ulrich Matthias, ''Latvia BET superis ĉiujn atendojn'', [[La Ondo de Esperanto]], paĝoj 23-24, n-ro 3 (317) 2023</ref> * [[Ariana Delawari]] (angla, paŝtoa, taĝika) * [[Arielle Dombasle]] (franca, hispana) * [[Aris San]] (greka, hebrea, hispana) * [[Arno Hintjens]] (franca, nederlanda, angla) * [[Aŝa Bhosle|Asha Bhosle]] (''kantis en pli ol 20 lingvoj'', ĉefe lingvoj el Barato: interalie la [[Hindia lingvo|hindia]], [[Urduo|urdua]], [[Telugua lingvo|telugua]], [[Marata lingvo|marata]], [[Bengala lingvo|bengala]], [[Guĝarata lingvo|guĝarata]], [[Panĝaba lingvo|panĝaba]], [[Tamila lingvo|tamila]], [[Malajala lingvo|malajala]], angla, rusa, ĉeĥa, [[Nepala lingvo|nepala]] kaj [[Malaja lingvo|malaja]]) * [[Asmara]] (angla, araba, armena, franca, turka, greka, hispana, itala)<ref>(en) [https://www.olt20.com/Asmara#&panel1-2 Asmara]</ref> * [[Ayumi Hamasaki]] (japana, angla, ĉina mandarena) * [[Azam Ali]] (persa, hinda) * [[Baaba Maal]] (Senegalo) - ([[Fulana lingvo|fulana]], [[Angla lingvo|angla]]) * [[Barbra Streisand]] (angla, franca) * [[Basshunter]] (angla, sveda) * [[Batir Zakirov]] (uzbeka, rusa, araba, hinda) * [[Bebel Gilberto]] (portugala, angla) * [[BeNuts|BeNUTS]], kantas en 8 lingvoj: germana, angla, franca, hispana, kroata, rusa, japana, araba <ref>(de) [https://www.last.fm/music/beNUTS/+wiki Biografio BeNuts], last.fm</ref> * [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] (angla, hispana) * [[BoA]] (korea, japana, angla, ĉina mandarena) * [[Boglárka Csemer]], artista nomo Boggie (hungara, franca, angla) * Bojana Stamenov (serba, angla, franca, hispana, germana) * [[Caetano Veloso]] (portugala, angla, hispana) * [[Cameron Cartio]] (persa, hispana, angla) * [[Carla Bruni]] (franca, angla) * [[Carlos Santana]] (hispana, angla) * [[Cat Stevens]] / Yusuf Islam (angla, greka, araba) * [[Cecile Corbel]] (franca, itala, bretona, angla, germana, irlanda, turka, ĉina kantona, japana) * [[Cecilia Cheung]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena) * [[Céline Dion|Celine Dion]] (franca, angla, hispana, itala, latina, japana, ĉina mandarena, germana) * [[Charlene Choi]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena) * [[Charles Aznavour]] (franca, angla, armena, hispana, germana, itala, [[Rusa lingvo|rusa]], [[Portugala lingvo|portugala]] kaj [[Kabila lingvo|kabila]]) * [[Charlotte Church]] (angla, kimra, franca, itala, latina, germana) * [[Chava Alberstein]] (hebrea, jida, angla) * [[Cheb Mami]] (araba, franca) * [[Cheikl Lô]] (afrikaj lingvoj) *[[Chibi Ichigo]], nederlanda, rusa, angla * [[Christina Aguilera]] (angla, hispana) * [[Christian Bautista]] (tagaloga, angla) * [[Cliff Richard]] (angla, germana, itala, hispana) * [[Coco Lee]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, angla) * [[Connie Francis]] (angla, itala, hispana, jida, portugala, franca, japana, hebrea, irlanda, greka) * [[Coeur de Pirate]] (franca, angla) * [[Cristina Zavalloni]] (itala, angla, hispana, rusa) * [[Cyrielle Cospar]] ([[Martiniko]]) - (kreola, angla, franca) * [[Dalida]] (franca, itala, hispana, germana, araba) * [[Daniel Padilla]] (tagaloga, angla) * [[David Bisbal]] (hispana, angla) * [[Dayanara Torres]] (hispana, angla) * [[Demis Roussos]] (angla, franca, greka, itala, hispana, germana) * Didi Sit (angla, nederlanda, kantona)<ref>(nl) ''[https://openrotterdam.nl/didi-sit-maakt-statement-met-kantonees-engels-en-nederlands-nummer/ Didi Sit maakt statement met Kantonees, Engels én Nederlands nummer]'', Open Rotterdam, la 10-an de julio 2016. Alirdato: la 18-an de aŭgusto 2026.</ref> * [[Dima Bilan]] (rusa, angla) *[[Dimash Kudaibergen]] (12 lingvoj: [[Kazaĥa lingvo|kazaĥa]],rusa,angla,ĉina,itala,franca,hispana,germana,serba,turka,ukraina kaj kirgiza) * [[Edison Chen]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, angla) * [[Elīna Garanča]] (hispana, itala, angla, germana, franca) * Emar (Kando, Usono) - kantas en 8 lingvoj: angla, serba, hinda, [[Romaa lingvo|romaa]], ĉina, persa, araba kaj slavona<ref>(en) [https://www.last.fm/music/emar/+wiki Biografio de EMAR], Last.fm</ref>. * Enrique Gil (tagaloga, angla) * [[Enrique Iglesias]] (hispana, angla, itala) * [[Enrico Macias]] (franca, hebrea, araba, [[berbera lingvaro|tamaziĥta (berbera)]], hispana, itala) * [[Ensiferum]] (angla, finna) * [[Enya]] - ([[Irlanda lingvo|irlanda]], angla, latina, [[Kimra lingvo|kimra]], hispana, franca kaj japana,<!-- fonto: http://worldmusic.about.com/od/bandsartistsaz/p/Enya.htm --> kaj krome iuj fikciaj lingvoj kiel la [[Kvenja lingvo|kvenja]] kaj [[Sindara lingvo|sindara]], elfaj lingvoj de [[John Ronald Reuel Tolkien|J. R. R. Tolkien]]) * [[Eros Ramazzotti]] (itala, hispana, angla) * [[Esma Redžepova]] ([[Romaa lingvo|romaa]], [[Makedona lingvo|makedonia]], [[Serbokroata lingvo|serbokroata]], [[Turka lingvo|turka]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Greka lingvo|greka]] kaj [[Hindia lingvo|hindia]]) * [[Farah Siraj]] (araba, angla, hispana) * [[Farhad Darya]] ([[Persa lingvo|persa]], [[Paŝtuna lingvo|paŝtuna]], [[Uzbeka lingvo|uzbeka]], angla kaj [[Urduo|urdua]]) * [[Faudel]] (araba, franca) * [[Faye Wong]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, japana, angla) * [[Freundeskreis]] (angla, Esperanto, franca, germana) * [[Francis Soghomonian]] (franca, Esperanto, armena) * [[Gala Dragot]] (franca, nederlanda, angla, albana) * [[Garou]] (franca, angla) * [[Gillian Chung]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena) * [[Gloria Estefan]] (hispana, angla, portugala, franca) * [[Gougoush]] : kantas en 12 lingvoj kvankam ŝi nur parolas la [[Persa lingvo|persan]], [[Azerbajĝana lingvo|azeran]], [[Angla lingvo|anglan]] kaj iom la [[Armena lingvo|armenan]]. * [[Grégory Charles]] (franca, angla, hispana) * [[Grey Park]] (angla, germana, finna) * [[Hadiqa Kiani]] (urdua, hinda, [[Panĝaba lingvo|panĝaba]] kaj ties ''siraikia'' dialekto, [[Sinda lingvo|sinda]], [[Paŝtuna lingvo|paŝtuna]], [[Baluĉa lingvo|baluĉa]], [[Kaŝmira lingvo|kaŝmira]], persa, franca, angla, ĉina mandarena, [[Malaja lingvo|malaja]], turka kaj araba) * [[Hajtana]], pasporte ''Gaita-Lurdes Essami'', ukraine per cirila alfabeto Гайта-Лурдес Ессамі - (ukraina, angla kaj rusa) <!-- * [[Haikaa Yamamoto]] (Japanio) - kiuj lingvoj? --> * [[Harmony Sisers]] (finna, angla, sveda) * [[Hayley Westenra]] (angla, [[Maoria lingvo|maoria]], itala, irlandgaela, germana, japana kaj latina) * [[Heintje]] Simons (nederlanda, germana, angla) *[[Helena Schoeters]] (araba, franca, hispana) * [[Helm Ghali]] (araba, angla, franca, [[Paŝtuna lingvo|paŝtuna]]) * [[Helmut Lotti]] (nederlanda, angla, germana, latina, hispana, portugala) * [[Henry Lau]] (angla, korea, ĉina kantona, ĉina mandarena) * [[Hikaru Utada]] (japana, angla) * [[Hilde Frateur]] (Belgio) - (nederlanda, franca, itala, germana, ĉina, angla kaj dialekto de Antverpeno) * [[Impaled Nazarene]] (angla, finna, germana, latina) * [[Elisapie Isaac]] (angla, inuita, franca) * [[Isa Kremer]] (jida, rusa, franca, itala, angla) * Ishtar ([[Fikcilingvo|fikcia artefarita lingvo]] ekzemple dum la [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2008]], araba, hebrea, franca, hispana, angla) *Izhar Kohen (fikcia artefarita lingvo dum la [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1978]], araba, hebrea, franca, angla) * [[Jacky Chan]] (ĉina mandarena, japana, angla) * [[Jacques Brel]] (Belgio) - (franca, malofte la nederlanda) * [[Jacky Cheung]] (ĉina kantona, ĉina mandarena, angla) * [[Jane Zhang]] (ĉina kantona, ĉina mandarena, angla, hispana) * [[Jan Peerce]] (angla, itala, jida, hebrea) * [[Jay Park]] (angla, korea) * [[Jelena Tomašević]] (serba, hispana) * [[Jennifer Lopez]] (hispana, angla) <!-- * [[Johnny Clegg]] @ Jululka/Savuka (Kanado) - kiuj lingvoj ? --> * [[Johnny Hallyday]] (franca, angla) * [[Joan Baez]] (angla, hispana, portugala) * [[Joan Manuel Serrat]] (hispana, kataluna) * [[Joe Dassin]] (angla, franca, rusa, germana, hispana, itala, greka, ) * [[Jolin Tsai]] (ĉina mandarena, angla) * [[JoMo]] (Jean-Marc Leclercq) - 30 videoj de kantoj en dekoj da lingvoj dum la Polyglot Gathering en Berlino 2015<ref>(eo) [https://www.facebook.com/notes/polyglot-gathering-event-series/jomos-song-list-multilingual-concert-on-may-3rd/852464911473670 Jomo's Song List (multlingva koncerto la 3-an de majo 2015)]</ref>: https://www.youtube.com/watch?v=K4wVIdZESmM&list=PL6jCOfzA5WtxzYNz86DFNE-vEoyRCcTj9&index=30 * [[Jon Christos]] (angla, greka, latina, hispana, germana, rusa) * Jon Secada, (hispana, angla) * [[José Feliciano]] (hispana, angla) * [[Joseph Schmidt]] (germana, itala, angla, franca, hispana, nederlanda, hebrea, aramea) * [[Josh Groban]] (angla, hispana, itala) * [[Julia Boutros]] (Libano) - (araba, franca) * [[Julie Slim]] (angla, araba, armena, franca, greka) * [[Julio Iglesias]] (hispana, franca, angla, itala) * [[Karen Zoid]] (afrikansa, angla) * [[K'Maro]] (araba, franca, angla) * [[Kahimi Karie]] (カヒミ・カリィ) (japana, franca, angla, itala, hispana) * [[Kari Peitsamo]] Scooter (finna, angla, sveda) * [[Karl Wolf]] (araba, angla) * [[Karolina Cicha]] (ukraina, litova, rusa, romani, belorusa, jida, pola, tatara kaj [[Esperanto]])<ref>(pl) ''[https://wspolczesna.pl/karolina-cicha-zaspiewa-wieloma-jezykami/ar/5839413 Karolina Cicha zaśpiewa "Wieloma językami"]'' ( Karolina Cicha kantos "Multajn lingvojn"), Gazeta Współczesna, la 17-an de novembro 2012</ref> * [[Katherine Jenkins]] (kimra, angla, itala, latina, franca) * [[Kelly Chen]] (ĉina kantona, japana, ĉina mandarena, angla) * [[Kendji Girac]] (franca, hispana, kataluna, okcitana) * [[Kenny B]] ([[Srana lingvo|sranantongo]], [[Angla lingvo|angla]], [[Aŭkana lingvo|aŭkana]], [[Nederlanda lingvo|nederlanda]]) * [[Khaled]] (araba, franca, angla) *[https://kantaro.ikso.net/krysztof_daletski Krysztof Daletski] (germana, angla, latina, Esperanto) * [[Korpiklaani]] (angla, finna) * [[Kwon BOA]] (korea, angla, japana) * [[Lada Gorpienko]] (pola, jida, ukraina, rusa, hebrea) * [[Laila Kinnunen]] (finna, sveda, angla, rusa, germana, franca, itala, hispana, hungara, afrikansa) * [[Lara Fabian]] (franca, angla, hispana, itala) * [[Lata Mangeshkar]] (Barato) - almenaŭ 20 lingvoj (hindii, urdua, marata, [[Asama lingvo|asama]], bengala, orija, malajalama, telugua, tamila, kanara, gujarata, punjaba, [[Konkana lingvo|konkana]], [[sanskrito]], [[raĝastana]], [[bhojpura]], angla, nepala, ...?) * [[Laura Pausini]] (itala, angla, hispana, franca, portugala) * Lauris Reiniks (latva, litova, estona, rusa, angla, franca, itala, hispana, germana, nederlanda, turka) * [[Leila Forouhar]] ([[Angla lingvo|angla]], [[Itala lingvo|itala]], [[Greka lingvo|greka]], [[Araba lingvo|araba]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Daria lingvo|daria]], [[Armena lingvo|armena]], [[Turka lingvo|turka]] kaj [[Kurda lingvaro|kurda]]) * [[Lee Soo Young]] (korea, japana) * [[Lhasa de Sela]] (angla, hispana, franca) * Lidia Isac (rusa, moldova, rumana, angla, franca, itala) * [[Lila Faligas]] (hispana, angla, [[miŝtekoj|miŝteka]], [[zapotekoj|zapoteka]], [[majaoj|majaa]], [[Naŭatla lingvo|naŭatla]], [[Purepeĉa lingvo|purepeĉa]]) * [[Linda de Suza]] (portugala, franca) * [[Linx]] (franca, araba) * [[Lokua Kanza]] ([[Svahila lingvo|svahila]], [[ruanda]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Lingala lingvo|lingala]], franca, angla) * [[Louis Neefs]] (nederlanda, angla, germana, hispana) * [[Luciano Pavarotti]] (itala, angla, hispana, franca) * [[Matt Pokora|M. Pokora]] (franca, angla) * [[Maaya Sakamoto]] (japana, angla) * [[Mallu Magalhães]] (portugala, angla) * [[Mandoza]] (afrikansa, angla, [[Zulua lingvo|zulua]] kaj [[Kosa lingvo|kosa]]) * [[Manu Chao]] (hispana, franca, angla) * [[Marc Anthony]] (hispana, angla) * [[Maria Krupoves]] (jida, belorusa, [[Tatara lingvo|tatara]], rusa, [[Romaa lingvo|romaa]], hebrea) * [[Marija Šerifović]] (serba, rusa, angla) * [[Marisa Monte]] (portugala, angla) * [[Masha Itkina]] (jida, hebrea) * [[Massari]] (araba, angla) <!-- * [[Mathew Bloomfield]] ([[Kanado]], [[Ĉinio]], [[Usono]]) - kiuj lingvoj ? --> * [[Maurice Chevalier]] (angla, franca) * [[Méav Ní Mhaolchatha]] (angla, gaela, franca, latina, itala kaj germana) * [[Melody Gardot]] (angla, franca) * [[Mennel Ibtissem]] (fangla, araba, franca) * [[Michel Teló]] (portugala, angla) * [[Mika]] (angla, franca) * [[Mike Brant]] (franca, germana, hebrea, hispana) * [[Mina]] (itala, angla, hispana, portugala, germana) * [[Mireille Mathieu]] (franca, angla, germana, hispana, rusa) <!-- * [[Mohamed Hamaki]] (Egiptio) - kiuj lingvoj? --> * [[Moishe Oysher]] (jida, hebrea, angla) * [[Mônica da Silva]] (angla, portugala, hispana, itala kaj franca) * [[Morten Harket]] (norvega, angla) * [[Murat Nasyrov]] (rusa, ujgura) * [[Mustafa Rimenŝuo]] (turka, angla) * [[Nana Mouskouri]] (greka, franca, angla, germana, itala, hispana, latina, portugala) * Nargis Mondjazib (persa, uzbeka, rusa, taĝika kaj [[Esperanto]]) * [[Natacha Atlas]] (araba, angla, franca) * [[Natasha St-Pier]] (franca, angla, ĉina kantona) * [[Nena]] (germana, angla) * [[Nino Makharadze]] (Kartvelio) - (kartvela, angla, rusa) * [[Nuuk Posse]] (dana, [[Gronlanda lingvo|gronlanda]], angla) * Olcay Bayir<ref>(en) Robin Denselow, ''[https://www.theguardian.com/music/2019/mar/22/olcay-bayir-ruya-review-intriguing-and-gloriously-mournful-songs Olcay Bayir: Rüya review – intriguing and gloriously mournful songs]'', [[The Guardian]], la 22-an de marto 2019</ref> (popolkantoj en 5 lingvoj: kurda, turka, hispana, itala, angla) * [[Ofra Haza]] (hebrea, araba, angla) * [[Oleksandr Ponomarjov]] (ukraina, angla) * [[Páll Óskar Hjálmtýsson]] (angla, islanda, esperanto) * [[P.B. Screenivas]] ([[Kanara lingvo|kanara]] kaj preskaŭ ĉiuj ĉefaj lingvoj de Barato) * [[Petula Clark]] (angla, franca, itala) * [https://www.reverbnation.com/PhyllisChapell/videos Phyllis Chapell] (14 lingvoj: [[Angla lingvo|angla]], [[Hispana lingvo|hispana]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Franca lingvo|franca]], [[itala]], [[Rusa lingvo|rusa]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Jido (lingvo)|jida]], [[Judhispana lingvo|ladino]], [[Araba lingvo|araba]], [[Turka lingvo|turka]], [[Armena lingvo|armena]], [[Urduo|urdua]] kaj [[Persa lingvo|persa]] ) Unu sia kanto ('''Water''<nowiki/>'/Akvo) ŝi kantas en 39 lingvoj. * [[Pilita Corrales]] (tagaloga, angla, [[Cebua lingvo|cebua]], hispana) * [[Priscilla Chan]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, japana, angla) * [[Psoj Korolenko]] (rusa, jida, franca, angla) * [[Rachid Taha]] (araba, franca) * [[Rahul Nambiar]] (Barato) - ([[Tamila lingvo|tamila]], [[Telugua lingvo|telugua]], [[Malajala lingvo|malajala]] , [[Hindia lingvo|hindia]]) *[[Rana Mansour]] (Irano-Usono) - 10 lingvoj ((angla, araba, armena, franca, hebrea, hispana, itala, persa, turka kaj [[signolingvo]]) * [[Raŝid Behbudov|Rashid Behbudov]] ([[Azerbajĝana lingvo|azerbajĝana]], rusa, persa, turka, [[Armena lingvo|armena]], [[Hindia lingvo|hindia]], [[Urduo|urdua]] kaj [[Bengala lingvo|bengala]]) <!-- ne en la listo, ĉar opera kantistino, vidu supre * [[Rita Streich]] (germana, rusa, franca, itala, ĉeĥa) --> * [[Ritchie Valens]] (hispana, angla) * [[Ricky Martin]] (hispana, angla) * [[Rika Zaraï]] (franca, hebrea) * [[Rita Yahan-Farouz]] (hebrea, angla, persa) * [[Robbie Williams]] (angla, franca, hispana) * [[Rocco Granata]] (itala, nederlanda, germana kaj en kalabria dialekto de la itala) * [[Roch Voisine]] (franca, angla) * [[Rosalía (kantisto)|Rosalía]] (14 lingvoj, interalie la latina, la araba, la ukraina)<ref>(en) [https://www.youtube.com/watch?v=zk6yIq3-SHw ROSALÍA Sings in 13 Languages], YouTube</ref> * [[Rubén Blades]] (hispana, angla) * [[Ruslana]] (ukraina, angla) * [[Salvatore Adamo]] (franca, itala, nederlanda, angla, portugala, turka, hispana, japana kaj germana) *[[Sami Yusuf]] ([[Araba lingvo|araba]], la [[Azerbajĝana lingvo|azerbajĝana]], la [[Persa lingvo|persa]], la [[Turka lingvo|turka]] kaj en [[urduo]]) * [[Sammi Cheng]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, japana, angla) * [[Sarah Brightman]] (angla, hispana, franca, latina, germana, itala, rusa, hinda, ĉina mandarena, japana kaj okcitana) * [[Sarah Geronimo]] (filipina, angla, japana) * [[Sarbel]] (greka, angla, araba) * [[Sarit Hadad]] ([[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Araba lingvo|araba]], [[Angla lingvo|angla]], [[Turka lingvo|turka]], [[Franca lingvo|franca]], [[Bulgara lingvo|bulgara]] kaj [[Greka lingvo|greka]].) * [[Savina Yannatou]] (greka, ladina) * [[Selena]] (hispana, angla) * [[Seu Jorge]] (portugala, angla) * [[Shakira]] (hispana, angla, portugala, araba, franca, germana)<ref>(eo) [https://www.votuporangano.com/#h.jyavyid6v533 Shakira vendis sian muzikkatalogon, kiu entutas je 145 kantoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210127063659/https://www.votuporangano.com/#h.jyavyid6v533 |date=2021-01-27 }}, Votuporanganu,</ref> * [[Shalmali Kholgade]] (Barato) - marata, telugua, tamila kaj bengala * [[Shiina Ringo]] (japana, angla, franca, germana, portugala) * [[Shila Amzah]] (Malajzio) - angla, ĉina, malaja lingvoj * [[Shlomo Artzi]] (Israelo) - ([[Hebrea lingvo|hebrea]], angla) * [[Sissel Kyrkjebø]] (norvega, angla, sveda, dana, latina, itala) * [[Siti Nurhaliza]] ([[Malaja lingvo|malaja]], angla, ĉina mandarena, japana) * [[Slobo Horo]] (turka, [[Albana lingvo|albana]], serba, (balkana) [[Romaa lingvo|cigana]]) * [[Sława Przybylska]] (pola, jida) * [[Sofi Marinova]] ([[Romaa lingvo|romaa]], bulgara, rusa) * [[Sofia Portanet]] (germana, hispana, franca, angla) * [[Sofia Reyes]] (Meksiko) - angla, hispana, itala * [[Sofia Rotaru]] (rumana (moldova), ukraina, rusa, germana, pola, bulgara, angla) * [[Sogdiana Fedorinskaja]] (uzbeka, rusa, ukraina, franca, angla, [[Ĉeĉena lingvo|ĉeĉena]]) * [[Sonali Patel]] (Barato) - (angla, ĉina) * [[Sophie Tucker]] (jida, angla) * [[Soraya Arnelas]] (hispana, angla) * [[Souad Massi]] (alĝeria araba, franca) * Stephanie (japana, angla) * Sunidhi Chauhan (Barato) - telugua, tamila, [[Kanara lingvo|kanara]], urdua, punjaba, marata, bengala kaj orija * [[Sucheta Satish]], Guinness-rekordulo por la plej multaj lingvoj kantitaj en koncerto titolita "Muziko preter limoj", kiun ŝi donis en 2018 en Dubajo, kiam ŝi kantis po unu kanton en ĉiu el 102 lingvoj en koncerto. En 2025 ŝi kantas en pli ol 150 lingvoj<ref name=":4" />. Vidu ankaŭ sub [[Multlingveco en muziko#Kantistoj kiuj kantas en plej eble multe da lingvoj|Kantistoj kiuj kantas en plej eble multe da lingvoj.]] * [[Susan Aglukark]] ([[Inuita lingvaro|inuite]] '''ᓲᓴᓐ ᐊᒡᓘᒃᑲᖅ''') * [[Sylvie Vartan]] (franca, angla, itala, bulgara) * [[Takeshi Kaneshiro]] (ĉina-kantona, ĉina-mandarena, japana, angla) *[[Takana Zion]] ([[Angla lingvo|angla]], [[Franca lingvo|franca]] kaj en la lingvoj [[Susuoj|susua]], [[Fulanoj|fulana]] kaj [[Malinkeoj|malinka]]). * [[Tarkan]] (turka, angla) * [[T.A.T.u.|t.A.t.u]] (Rusio) - (rusa, angla) * [[Thalía]] (hispana, angla, tagaloga) * [[Trybe]] ([[ŝonga]], [[Ŝona lingvo|ŝona]], [[Sota lingvo|sota]], [[Kosa lingvo|kosa]] ''(isixhosa)'', [[Zulua lingvo|zulua]]) * [[Umberto Tozzi]] (itala, angla, franca, hispana) * [[Urban Trad]] (fikcia artefarita lingvo ekzemple dum la [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2003]], nederlanda, angla, [[Galega lingvo|galega]]) * [[Ute Lemper]] (germana, franca, angla) * [[Vanessa Paradis]] (franca, angla) * [[Violetta Villas]] (angla, franca, germana, itala, latina, [[Napola lingvo|napola]], pola, hispana, rusa) * [[Will Tura]] (15 kantoj en la lingvoj de la Eŭropo de la kulturoj 2002, je mendo de la flandra registaro : angla, ĉeĥa, dana, eŭska, franca, germana, greka, hispana, hungara, irlandgaela, itala, katalana, nederlanda, portugala, sveda) * [[Wyclef Jean]] (kreola, angla) * [[Xuxa]] (portugala, hispana, angla) * [[Yesuda]] (sanskrita, latina, angla, araba, hinda, [[Tamila lingvo|tamila]], [[Telugua lingvo|telugua]], [[Malajala lingvo|malajala]] + 4 sudbarataj lingvoj) * [[YOHIO]] (angla, japana, sveda) * [[Youssou N'Dour]] ([[Volofa lingvo|volofa]], franca, angla) * [[Zohar Argov]] (hebrea, araba) * [[Zucchero]] (itala, angla) * [[Zuzana Navarová]] (ĉeĥa, slovaka, hispana, [[Romaa lingvo|romaa]], jida, rusa, [[Keĉua lingvaro|keĉua]]) == Listo de muzikgrupoj kantantaj plurlingve == ''−> Unue estas listigitaj la nomo de la grupo, sekvata de la lingvo(j) en kiuj ili kantas (inter krampoj)'' * [[2NE1]] (sudkorea grupo: korea, angla, japana) * [[ABBA]] (sveda, angla, germana, itala, hispana, franca) * [[Alabina]] (araba, hebrea, hispana, franca) * [[Apulanta]] (finna, angla) * [[Arcade Fire]] (plejparte angla, franca) * [[Banghra]] (hispana, angla) * [[Big Time Rush]] (angla, hispana) * [[BaSix]] (dana, angla) * [[The Barry Sisters]] (jida, angla, hebrea, hispana) * [[The Beatles]] (angla, franca, germana) * [[Blonde Redhead]] (angla, franca, itala) * [[Breed 77]] (angla, hispana) * [[Buranovskije Babuŝki]] (rusa, udmurta, angla) * [[Celtic Women]] (angla, irlandgaela, latina, itala kaj germana) * [[Clannad]] (Irlando) - ([[Irlanda lingvo|irlanda]], angla, [[algonkena lingvaro|algonkena]], [[Ĉeroka lingvo|ĉeroka]]) * [[Clouseau]] (nederlanda, angla) * [[Coldrain]] (angla, japana) * [[Cronometrobudú]] (hispana, ''esperanto'', japana) <!-- * [[The Corrs]] (Kanado) - kiuj lingvoj ? --> * [[Culcha Candela]] (germana, angla, hispana) * [[Die Toten Hosen]] (germana, angla) * Daniel Kahn & The Painted Bird (angla, jida) * Dimmu Borgir (norvega, angla) * '''[[Radiodervish]]''' (araba, angla, franca, itala, hispana) * [[Duran Duran]] (angla, hispana, franca, portugala) * [[Eiffel 65]] (angla, itala) * [[Einstürzende Neubauten]] (germana, angla) * El Chombo (hispana, angla) * Esperanto (belgia grupo de 1973-1975: angla, franca, hispana) * Fabrika (rusa, angla, franca, itala, [[Kabarda lingvo|kabarda]]) * Girls' Generation (korea, angla, japana) * Goldfinger (angla, germana) * [[Gregorian]] (angla, germana, franca, latina) * Grimskunk (franca, angla) * [[Il Divo]] (angla, itala, hispana, franca, latina) * Il Volo (itala, angla, hispana) * Irie Révoltés (germana, franca) * Impaled Nazarene (angla, finna) * [[Kajto (muzikgrupo)|Kajto]] (Esperanto, nederlanda, frisa, angla) * Kalamashaka (angla, svahila) * KMFDM (angla, germana, rusa, hispana, ĉeĥa kaj ''esperanto'') * [[Light in Babylon]] (hebrea, turka, persa) * Marga Muzika (litova, slava, balkana) * Massilia Sound System (franca, okcitana) * Mediæval Bæbes (angla, latina, mezepoka angla, franca, itala, rusa, sveda, 'cadeneta', skota, germana, [[Manksa lingvo|manksa]], hispana, kimra, bavara, provencala, irlanda gaela, kornvala) * Milk & Honey (araba, angla, franca) * Minimum Serious (franca, angla) * No Mercy (hispana, angla) * Nový Svět (hispana, itala, angla, franca, germana) * One Ok Rock (japana, angla) * [[Os Mutantes]] (portugala, angla) * Os Paralamas do Sucesso (portugala, hispana) * Premiata Forneria Marconi (itala, angla) * Puffy AmiYumi (japana, angla) * Rize (japana, angla) * [[Rammstein]] (germana, angla, franca, latina, rusa, hispana) * [[Rêverie|Réverie]] (itala, angla, friula, '''''esperanto''''') * Roxette (sveda, angla, hispana) * [[Sa Dingding]] (Mongolio, Ĉinio) - tibeta, ĉina, sanskrito, lagu (mortinta mongola lingvodialekto) kaj mem inventita artlingvo por esprimi emociojn<ref>(de) [https://www.laut.de/Sa-Dingding Biografio de Sa Dingding], laut.de, Sa Dingding: "Lerni sanskriton instigis min krei mian propran lingvon, kie la muziko estigas novajn vortojn formitajn de emocioj".</ref>. * [[Carlos Santana|Santana Carlos]] (hispana, angla) * [[Souad Massi]] (Alĝerio) - araba, berbera, franca, angla * [[Scorpions]] (germana, angla) * Seeed (germana, angla) * [[Asorti|Sepa kaj Asorti]] (litova, angla, rusa, '''''esperanto''''') * S.E.S (korea, japana) * Shonen Knife (japana, angla) * Skootteri (finna, angla, sveda) * Slobo Horo (turka, albana, serba, balkanaj lingvoj) * Smokey Mountain (tagaloga, angla, japana) * [[Soap&Skin]] (germana, franca, angla) * Sugar (korea, japana) * Super Junior (korea, ĉina mandarena, japana) * Super Junior-M (korea, ĉina mandarena) * Susheela Raman (Britio-Barato) angla, sanskrito, tamila, hinda, luo, telugua, franca<ref>(de) Biografio de [https://www.laut.de/Susheela-Raman Susheela Raman], laut.de : "''Susheela Raman ne produktas mondmuzikon, kiu preparas eksterlandajn kantojn por eŭropaj oreloj. La kantoj pli montras la vojon al la estonta popmuzika mondo en kiu landlimoj, naciismoj kaj patriotismoj ne plu ludas rolon, mondo plena de reciproka respekto kaj sentima unuiĝo''"..<br /></ref> * [[Team|TEAM]] (slovaka, '''esperanto''', angla)<ref>[http://www.team-online.sk/TEAM_-_Online/historia.html slovaka artikolo "Historio de TEAM" de la retejo ''team-online.sk'', kie tre detale kaj diferencite skiziĝas la kontribuo de la manaĝero Stano Marček al la sukceso de la grupo: ''Manažér skupiny Stano Marček zorganizoval turné TEAMu na Svetový esperantský kongres do Brightonu v Anglicku. TEAM koncertuje v anglickom Brightone, v Holandsku a Nemecku s repertoárom v esperante a v angličtine.'' ("La grupa manaĝero] [[Stano Marček]]<span> organizis turneon de TEAM al la Monda Esperanto-Kongreso de Brajtono en Anglio. TEAM koncertis en la angla urbo Brajtono, en Nederlando kaj Germanio per repertuaro en Esperanto kaj en la angla."). Ne certas ĉu TEAM ankaŭ kantis en la ĉeĥa lingvo.</span></ref> * The Mars Volta (angla, hispana) * The Temptations (angla, tagaloga) * [[Tokio Hotel]] (germana, angla) * [[Trybe]] ([[Conga lingvo|conga]], [[Sota lingvo|sota]], [[Kosa lingvo|kosa]], [[Zulua lingvo|zulua]]) * [[Zeraphine]] (germana, angla) == Bibliografio == Marielle Rispail - [[Louis-Jean Calvet]], ''[https://assets.cantook.net/medias/cd/b9d09f15474d81ee2154ab9351644138f31aa7.pdf Quand les chansons disent les mouvements du monde]'', 2021 [http://liseuse.harmattan.fr/9782343241005 parte rete], L'Harmattan, 289 paĝoj, ISBN 978-2-343-24100-5 Laëtitia Giorgis, «Marielle Rispail (dir.), ''Quand les chansons disent les mouvements du monde''», Lidil [http://journals.openedition.org/lidil/10879 rete], 66 | 2022, DOI: https://doi.org/10.4000/lidil.10879 == Vidu ankaŭ == * [[Minoritata lingvo#LIET Internacia|Minoritata lingvo]] → [[Liet Internacia]], eŭropa kantokonkurso por minoritataj lingvoj * [[Riddu Riđđu]] (festivalo por indiĝenoj, ne sole por sameoj) * [[Eŭropa Festivalo de Esperantaj Kantoj]] * [[Festivalo LaSemo]] * [[Konscio pri lingvoj]] == Eksteraj ligiloj == * [http://buitenlanders-zingen-nederlands.blogspot.be/ Buitenlanders zingen Nederlands] (Listo de eksterlandaj kantistoj kantantaj en la nederlanda). * [[Garbhan MacAoidh]], [https://www.monato.be/pdf/monato202005.pdf Ĉu lingvo influas la melodion de kantoj?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200425221007/https://www.monato.be/pdf/monato202005.pdf |date=2020-04-25 }}, [[Monato (gazeto)|Monato]], p. 16, 41-a jarkolekto, majo 2020 * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLqpfTzjrAE4CWVbhf15T0P13mGH0483bO Interkulture - multlingveco en muziko], YouTube * [https://www.youtube.com/watch?v=yxFIYqtalX8&t=1s Suchetha Satish: World Record for most languages sung during one concert] 2018 | World Record Academy, YouTube == Noto kaj referencoj == Tiu ĉi listo baziĝas parte sur la anglalingva artikolo ''[[:en:List_of_multilingual_bands_and_artists|List of multilingual bands and artists]]'' en la angla vikipedio, [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_multilingual_bands_and_artists&action=history listo de aŭtoroj].{{Referencoj}} <br /> [[Kategorio:Muzikistoj| Lingvoj]] [[Kategorio:Plurlingveco|Muziko]] 9af49swn1vpy7x6aq2terip5ymw8dqt 9456522 9456521 2026-08-19T02:27:33Z Arbarulo 135469 Nuligis version 9456521 de [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Speciala:Contributions/Arbarulo|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskutpaĝo]]) 9456522 wikitext text/x-wiki '''Multlingveco en muziko''' aŭ plurlingveco en muziko temas pri la uzo de pluraj lingvoj fare de individuaj kantistoj, muzikaj bandoj. La elekto de lingvo(j) en la muzika industrio havas signifajn implicojn por kaj artistoj kaj spektantaroj. Ĝi povas influi la tutmondan atingon de kanto, la kulturan resonancon kiun ĝi povas havi, kaj eĉ ĝian komercan sukceson. La fenomeno de la [[tutmondiĝo]], intensigita de la nuntempa amaskomunikila teknologio, permesis la disvastiĝon de multaj lingvoj en populara muziko, ebligante ilin atingi spektantarojn preter ilia tradicia parolantaro, ĉar ekde [[2020-aj jaroj|la 2020-aj jaroj]], montriĝis signifa ĉeesto aŭ pliiĝo de kantoj en aliaj lingvoj ol la angla, indikante ŝanĝon en aŭskultantpreferoj. Ĉi tiu tendenco ne temas nur pri la uzo de lingvoj pro diverseco, sed estas strategia movo kiu reflektas la ĉiam pli tutmondan naturon de la muzikkonsumo. Ĉi tiu plurlingva aliro redifinas la muzikan industrion, defias la regadon de la angla kaj prezentas pli inkluzivan muzikan pejzaĝon. Tio kondukis al situacio kie la angla, kvankam ankoraŭ la plej favorata lingvo en la muzika industrio, kunekzistas kun la postulo je pli da nacilingvaj kantoj, kreante pli riĉan kaj pli diversan lingvomelodian pejzaĝon. Krome, la integriĝo de [[artefarita intelekto]] (AI) en muzikkreado povus ebligi al tradicie subreprezentitaj lingvoj akiri eminentecon, kondukante al eĉ pli lingvovaria muzika oferto. Ĉi tio povus malfermi novajn eblecojn por artistoj eksperimenti kun lingvoj en novigaj manieroj, Konservi la lingvan diversecon signifas elstarigi la unikecon de kantoteksto, transdonante la poezion de la aŭtoroj kaj defendi la riĉecon de ĉiu lingvo kantante en plej diversaj lingvoj, eĉ en [[indiĝenaj lingvoj]]<ref name=":1">(angla) Emma-Lee Moss, ''[https://www.theguardian.com/music/2016/may/30/emmy-the-great-its-time-to-retire-english-as-pops-lingua-franca Emmy the Great: 'It’s time to retire English as pop’s lingua franca']'' (Emmy la Granda: "Venis la momento emeritigi la anglan kiel lingvofrankaon de la popmuziko), The Guardian, la 30-a de majo 2016, alirite la 1-an de septembro 2019.</ref>. La atento kaj demando por nacilingvaj kantoj kreskadas, eĉ en Nederlando, lando, en kiu oni favoras la anglan en edukado kaj komerco malavantaĝe de la nederlandaj studoj, kiuj estas minacataj de formorto<ref name=":2">(nederlanda) Johan van Heerde, ''[https://www.trouw.nl/cultuur-media/trots-op-het-nederlands-dus-rapt-de-jeugd-in-eigen-taal~b13534b1/?referer=https%3A%2F%2Fwww.meertens.knaw.nl%2Fcms%2Fnl%2Fnieuws-agenda%2Fin-de-media%2F276-2019%2F145988-juni-2019-de-jeugd-rapt-trots-in-eigen-taal Trots op het Nederlands: dus rapt de jeugd in eigen taal]'' (Fiera je la nederlanda: do la junularo rapas en sia propra lingvo), Trouw, la 26-an de junio 2019, alirte la 2-an de septembro 2019.</ref>. Konstateblis en marto de 2019 ke la tri unuaj furorkantoj de la 40 plej ŝatataj kantoj en Nederlando konsistis por la unua fojo en dek kvar jaroj el nederlandlingvaj kantoj<ref name=":2" />. Kantado en sia propra lingvo estas spertata kiel pli persona: la kantistoj povas uzi ĝin por traduki siajn plej profundajn emociojn, kaj la tekstoj estas multe pli bone komprenataj de la spektantaro<ref name=":2" />. En multaj landoj kie muziko oftege rilatas al tradicio kiel ekzemple en Mezoriento homoj ne tiom kutimas aŭskulti eksterlandan muzikon kaj proponi la guston de kantoj en malsamaj lingvoj kaj kun diversaj kulturaj influoj estas iom malfacila sed laŭdinda paŝo por malfermi sian muzikan sintenon. == Kantistoj kiuj kantas en plej eble multe da lingvoj == La kantoj kiuj ekzistas en plej eble multe da lingvoj estas [[Frat' Jakobo|Frato Jakobo]] kaj [[Stille Nacht|Paca Nokt']], kies originalo estas en la germana, estas tradukita al pli ol 300 lingvoj aŭ lingvovariantoj (dialektoj)<ref>(en) [https://songcontest.stillenachtmanufaktur.at/en/the-idea/ Stille Nacht song contest 2018] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226184356/https://songcontest.stillenachtmanufaktur.at/en/the-idea/|date=2018-12-26}}.</ref><ref>(en) [http://silentnight.web.za/translate/ Silent Night], Silent Night Web. </ref>. Esperanto povas montri alian vojon kiu celas respekti la multlingvecon kaj multkulturecon de la mondo sen favori la nuntempan kulturan superregadon fare de nur kelkaj lingvoj (kaj kulturoj)<ref>(eo) Jorge Camacho, En: ''[https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2010/alternativa-novajretejo-nun-ankau-en-esperanto/ Alternativa novaĵretejo nun ankaŭ en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240421152650/https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2010/alternativa-novajretejo-nun-ankau-en-esperanto/ |date=2024-04-21 }},'' [[Libera Folio]], la 6-an de decembro 2010, alirite la 21-an de aprilo 2024</ref>. La kantisto [[JoMo]] estis jam dufoje menciita en la 'Guiness book of records' ([[Guinness-libro de rekordoj]]) pro kantado en plej eble multe da lingvoj i.a. en la angla urbo Letchworth li donis sian unuan rekord-rompantan 25-lingvan koncerton<ref>Paul Gubbins, Mikeo Seaton, [http://esperanto.org.uk/lbe/arkivo/963/17.html Verda urbo, verda kongreso] (konsultita 24 aŭgusto 2016)</ref><ref>Edmond & Arlette Plutniak, [http://esperanto-ondo.ru/Ondo/Lo-289demo.pdf Post 11-jara paŭzo denove en Arras], (PDF), La Ondo de Esperanto, p. 16, n-r11, 2018.</ref>. Afiŝo rilate al la eŭropa tago de la lingvoj en 2009 (Giornata europea delle lingue) pri koncerto kiun li donis en Italio (Chiavari) mencias 26 lingvojn. La barata kantistino [[Alka Yagnik]] kantas en pli ol 20 lingvoj<ref name=":3" />. Alia barata kantistino [[Sucheta Satish]] estis en 2018 Guinness-rekordulo por la plej multaj lingvoj kantitaj en koncerto titolita "Muziko preter limoj", kiun ŝi donis en Dubajo, kiam ŝi kantis po unu kanton en ĉiu el 102 lingvoj en koncerto. Ŝi kantis dum pli ol ses horoj kaj kantis en preskaŭ ĉiujn eŭropajn lingvojn, 26 baratajn lingvojn, plurajn aliajn sudamerikajn lingvojn, sudorient-aziajn lingvojn kaj malpli parolatajn lingvojn kiel la [[Maoria lingvo|maoria]], la [[Majtila lingvo|majtila]] aŭ la [[Keĉua lingvaro|keĉua]]<ref>(en) ''[[Most Languages Sung during one Concert: world record set by Suchetha Satis]]'', World Record Academy</ref> . En 2025 ŝi kantas en pli ol 150 lingvoj<ref name=":4">(en) ''[https://suchethasatish.com/about-us The Journey of Multilingual Singing]''</ref>. == ''Polyglot Gathering'' en Berlino (2015) == [[JoMo]] kantis en ''trideko da lingvoj'' dum la berlina [[plurlingvula kunveno]] en 2015<ref>{{Citaĵo el libro|aŭtoro=[[Duncan Charters]]|titolo=Polyglot Conferences and Gatherings: observing a new phenomenon ("plurlingvaj konferencoj kaj renkontiĝoj: observante novan fenomenon")|verko=Język komunikacja informacja - Language communication information ("informoj pri lingva komunikado", aŭ simple "lingvo - komunikado - informado")|eldoninto=eldoninto [[Ilona Koutny]], eldonejo ''Wydawnictwo rys'', [[Poznano]]|paĝoj=paĝoj 164-276|jaro=2015|lingvo=en|lingvo2=eo|lingvo3=pl|url=http://jki.amu.edu.pl/files/JKI%20-%20tom%2010%20-%202015.pdf|formato=PDF-dosiero|alirdato=la 24-an de marto 2016}}</ref> <ref>{{Citaĵo el libro|aŭtoro=[[Judith Meyer]]|titolo=“Polyglot Gathering”, 1-a ĝis 4-a de majo 2015 en Berlino"|Informilo=Informilo por Interlingvistoj|eldoninto=eldoninto [[Detlev Blanke]], eldonejo ''Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED) ĉe Universala Esperanto-Asocio (UEA)'', [[Rotterdam]]|paĝoj=paĝoj 2-3|jaro=2015, n-ro 94-95 (3-4)|lingvo=eo|url=http://esperantic.s400.sureserver.com/wp-content/uploads/2015/09/IpI-94-95_3-4-2015.pdf|formato=PDF-dosiero|alirdato=la 07-an de aprilo 2016}}</ref>. Krom kanton en la [[Pikarda franca dialekto|pikarda]] (dialekto el Francio) kaj miksitan kanton en ses lingvoj (germane, france, pole, angle, ruse kaj esperante), la poliglota publiko dum la ''[[Plurlingvula kunveno|Polyglot Gathering]]'' en Berlino (2015) povis elekti inter kantojn en 29 pliaj lingvoj (ne-miksitaj kantoj) en jenaj lingvoj <ref>https://www.facebook.com/notes/polyglot-gathering-event-series/jomos-song-list-multilingual-concert-on-may-3rd/852464911473670</ref>: la [[Franca lingvo|franca]], [[Hispana lingvo|hispana]], [[itala]], [[Okcitana lingvo|okcitana]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Rumana lingvo|rumana]], [[Araba lingvo|araba]], [[Kataluna lingvo|kataluna]], [[Kosa lingvo|kosa]], [[Ĉuvaŝa lingvo|ĉuvaŝa]], [[Germana lingvo|germana]], [[Angla lingvo|angla]], [[Eŭska lingvo|eŭska]], [[Ĉina lingvaro|ĉina]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Haitia kreola lingvo|haita]], [[Lingala lingvo|lingala]], [[Nederlanda lingvo|nederlanda]], [[Japana lingvo|japana]], [[Pola lingvo|pola]], [[Rusa lingvo|rusa]], [[Romaa lingvo|romaa]] (''romani''), [[Ukraina lingvo|ukraina]], [[Jido (lingvo)|jida,]] [[Kroata lingvo|kroata]] kaj [[esperanto]], de kiuj ''10 lingvoj estis ne hindeŭropaj''. == Ekonomie dominantaj lingvoj kaj kvotoj == Post la dua milito en iuj landoj, ekzemple Nederlando, pro la deviga enkonduko de la angla lingvo en la eduksistemo kaj poste sub premo de merkataj cirkonstancoj kondukis al malekvilibro en la uzo de lingvoj en kanzonoj <ref name=":0">Frank Jansen : 'Een quotum voor Nederlandstalige liedjes ? (ĉu kvoto por nederlandlingvaj kantoj?) in : Onze Taal (nia lingvo) 2008-9, p. 255)</ref>. Se kanto ne estas verkita en vaste uzata lingvo, tiam ĝi estas kutime verkita en iu ajn superrega lingvo en la devenlando de la muzikisto aŭ en alia, vaste agnoskita lingvo kiel la angla, germana, hispana aŭ franca. Estas ekstreme ofta fenomeno en la kampo de muziko ke kanto estas verkita en iu ajn nuntempa [[lingvafrankao]] ([[Latina lingvo|latine]]: ''lingua franca''). Multaj kantistoj ŝajnas ignori siajn proprajn lingvojn surbaze de ekonomiaj argumentoj<ref name=":1" />, ĉar ili opinias ke la ekonomia statuso de lingvo verŝajne estas la plej grava argumento por komerca sukceso en la cirkvito de la pop- kaj rokmuziko<ref>Christophe Verbiest: Transatlantic travails, [[Flanders Today]], nro. 10 febr. 2016, p. 14.</ref>. Por doni ne nur financan sed ankaŭ kulturan impulson al la nacia muzikindustrio, kelkaj landoj volis enkonduki kvoton por kantoj en la propra(j) oficiala(j) lingvo(j) de tiuj landoj Por redoni impulson financan kaj kulturan al sia propra distro-industrio iuj landoj kiel Francio (en 1996) leĝigis ke minimume 40% de la kantoj estu en la franca lingvo<ref name=":0" />. Kontraŭuloj de la kvotosistemo argumentas ke 'deviga' invitos al kvereloj pri la interpretado de la minimumo, sed precipe ke kvotoj mense metus kantoj en la propra lingvo en nepopularan kategorion de muziko kiu bezonas registaran protekton por ne forvelki<ref name=":0" />. Iuj kantistoj kiuj ne kantas en hegemonia lingvo kaj tamen deziras koncerti internacie solvas la lingvan demandon pere de '[[supratekstigo]]' t.e. ekrano kiu tekstigas la tradukon de la kantotekstoj supra la scenejo. Aliaj (ekzemple Emmy the Great, Gwenno Saunders kaj Maria Usbeck<ref name=":1" />) kantas nacilingve, angle sed konscie ankaŭ en aliaj lingvoj. == Listo en du kategorioj == a listo estas dividata en du kategorioj: '''1. individuaj kantistoj kantantaj plurlingve''' '''''2.''''' '''muzikgrupoj kantantaj plurlingve''' Unue estas listigitaj la nomo de la individuaj kantistoj aŭ grupoj, sekvata (inter krampoj) de la lingvoj en kiuj ili kantas. ''Listigitaj estas'' artistoj kiuj en la angla vikipedia versio almenaŭ kantas en du lingvoj*, kvankam tiukaze temas nur pri [[dulingveco]] kaj ne pri [[plurlingveco]] kaj 'multlingvismo'. Plejmulto de la kantistoj 'papage' kantas en fremdaj lingvoj, kvankam ili ofte sukcesas bone kanti, ekzemple helpe de la [[Internacia Fonetika Alfabeto]]. <nowiki>*</nowiki> (la propra + esperinde en pli ol unu alia lingvo) ''NE listigitaj estas'' ''<nowiki/><nowiki/>'' * Artistoj (ekzemple Adiemus) kiuj kantas ''ekskluzive'' ''en 'fikcia', 'imagita' lingvo'' (formita de silaboj kaj inventitaj vortoj) el arta vidpunkto (pro la melodio kaj etoso ekzemple), sed ne en alia lingvo kiel ekzemple ilia gepatra lingvo. * Artistoj kiuj kantas ''<nowiki/>'[[Makaronia poezio|makarone]]''' <ref>Riemer Reinsma : "I kiss you te pletter" - 'Nederlandse liedjes in meer dan één taal' (''nederlandaj kantoj en pli ol unu lingvo''), Onze Taal (''Nia Lingvo''), 2009/5, p. 126-130</ref> t.e.kies kantoj havas nur kelkajn vortojn aŭ tekstopartojn (ekzemple refreno) en du aŭ pliaj lingvoj. Bonaj ekzemploj de tiaj kantoj estas ekzemple la kanto ''Work of Art'' de Haikaa Yamamoto en pli ol 20 lingvoj, la kanto ''Atentu'' de la grupo [[Kajto]], kiu havas po unu tekstolinion en 35 lingvoj, kun komenca kaj fina linio en Esperanto.<ref>[https://www.flashlyrics.com/lyrics/kajto/atentu-93 teksto de la kanto ''Atentu'' de la esperantlingva grupo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160407094436/https://www.flashlyrics.com/lyrics/kajto/atentu-93 |date=2016-04-07 }} [[Kajto]]: en [[Esperanto]], la [[germana]], [[angla]], [[itala]], [[frisa]], [[franca]], [[nederlanda]], [[pola]], [[finna]], [[litova]], [[urdua]], [[portugala]], [[hebrea]], [[greka]], [[sveda]], [[bengala]], [[dana]], [[java]], [[hispana]], [[jida]], [[kataluna]], [[gaela]], [[eŭska]], [[hungara]], [[kroata]], [[korea]], [[skota]], [[ladina]], [[estona]], [[ĉeĥa]], [[papiamenta]], [[Martiniko|martinika]] [[kreola]], [[vjetnama]], [[malaja]] kaj [[ĉina]] ([https://www.youtube.com/watch?v=hLQh9Cjc-nk La kanto mem en ''Youtube'']).</ref> kaj la kanto ''<nowiki/>'Eén wereld, één stem"'' (unu mondo, unu voĉo) de la nederlanda kantisto [[Rob de Nijs]] kiu nur parteton kantas en [[Esperanto]]. * Kantistoj kiuj nur ka''<nowiki/>''ntas plurlingve en repertuaro de klasika muziko (simple ĉar alikaze necesus mencii ĉiujn operkantistojn ĉar tiel la aliaj kantistoj malfacile troveblus inter ili). == Listo de individuaj kantistoj kantantaj plurlingve == * [[ABBA|Abba]] (sveda, angla, germana, franca, hispana) * Ai (japana, angla) * [[Noa (kantistino)|Achinoam Nini]] aŭ ''[[Noa]]'' (hebrea, angla, hispana) * [[Afro Celt Sound System]] (irlanda, angla kaj kelk''<nowiki/>''aj afrikaj lingvoj) * [[Ahmad Zaher]] (daria, paŝtoa, angla) * [[Ajda Pekkan]] (turka, franca) * [[Aynur Doğan]] ([[Turka lingvo|turka]], [[Kurda lingvaro|kurda]]) * [[Albert Au]] (ĉina kantona, angla) * [[Alexa Weber Morales]] (franca, angla, hispana, portugala) * [[Alexander Veljanov]] (angla, germana, makedona, franca) * [[Alizée]] (franca, angla) * [[Alka Yagnik]] (Barato) - '''''en pli ol 20 lingvoj'''''<ref name=":3">(en) Richa Shukla, "''[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Alka-Yagnik-lends-her-voice-to-a-Rajasthani-film/articleshow/47802521.cms?from=mdr Alka Yagnik lends her voice to a Rajasthani film"]'', ''[[The Times of India]]''. la 25-an de junio 2015, alirite la 20-an de aprilo 2021</ref> * [[Alla Pugaĉova]] ([[Rusa lingvo|rusa]], [[Angla lingvo|angla]], [[Germana lingvo|germana]], [[Franca lingvo|franca]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Finna lingvo|finna]], [[Ukraina lingvo|ukraina]]) * [[Anjo Amika]] (esperanto, hungara, latina) * [[Ann Brady]] (Kanado) - ([[Gaela lingvaro|gaela]], franca, angla, [[Mohoka lingvo|mohoka]]) * [[Anna Abreu]] (portugala, hispana, angla) * [[Anna Moffo]] (angla, itala) * [[Anna Netrebko]] (rusa, itala, franca, germana, angla, ĉeĥa) * [[Andrea Bocelli]] (itala, hispana, angla, latina, germana) * [[Anggun]] (indonezia, franca, angla) * [[Ani Lorak]] (ukraina, rusa, angla) * [[Anita Mui]] (ĉina kantona, japana, ĉina mandarena, angla) * [[Anne Etchegoyen]] (Eŭskadio - Hispanio) - eŭska, hispana kaj franca * [[Anta Eņģele]] (Latvio) - esperanto, latva, hispana, germana, rusa<ref>(eo) Ulrich Matthias, ''Latvia BET superis ĉiujn atendojn'', [[La Ondo de Esperanto]], paĝoj 23-24, n-ro 3 (317) 2023</ref> * [[Ariana Delawari]] (angla, paŝtoa, taĝika) * [[Arielle Dombasle]] (franca, hispana) * [[Aris San]] (greka, hebrea, hispana) * [[Arno Hintjens]] (franca, nederlanda, angla) * [[Aŝa Bhosle|Asha Bhosle]] (''kantis en pli ol 20 lingvoj'', ĉefe lingvoj el Barato: interalie la [[Hindia lingvo|hindia]], [[Urduo|urdua]], [[Telugua lingvo|telugua]], [[Marata lingvo|marata]], [[Bengala lingvo|bengala]], [[Guĝarata lingvo|guĝarata]], [[Panĝaba lingvo|panĝaba]], [[Tamila lingvo|tamila]], [[Malajala lingvo|malajala]], angla, rusa, ĉeĥa, [[Nepala lingvo|nepala]] kaj [[Malaja lingvo|malaja]]) * Asmara (angla, araba, armena, franca, turka, greka, hispana, itala)<ref>(en) [https://www.olt20.com/Asmara#&panel1-2 Asmara]</ref> * [[Ayumi Hamasaki]] (japana, angla, ĉina mandarena) * [[Azam Ali]] (persa, hinda) * [[Baaba Maal]] (Senegalo) - ([[Fulana lingvo|fulana]], [[Angla lingvo|angla]]) * [[Barbra Streisand]] (angla, franca) * [[Basshunter]] (angla, sveda) * [[Batir Zakirov]] (uzbeka, rusa, araba, hinda) * [[Bebel Gilberto]] (portugala, angla) * [[BeNuts|BeNUTS]], kantas en 8 lingvoj: germana, angla, franca, hispana, kroata, rusa, japana, araba <ref>(de) [https://www.last.fm/music/beNUTS/+wiki Biografio BeNuts], last.fm</ref> * [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] (angla, hispana) * [[BoA]] (korea, japana, angla, ĉina mandarena) * [[Boglárka Csemer]], artista nomo Boggie (hungara, franca, angla) * Bojana Stamenov (serba, angla, franca, hispana, germana) * [[Caetano Veloso]] (portugala, angla, hispana) * [[Cameron Cartio]] (persa, hispana, angla) * [[Carla Bruni]] (franca, angla) * [[Carlos Santana]] (hispana, angla) * [[Cat Stevens]] / Yusuf Islam (angla, greka, araba) * [[Cecile Corbel]] (franca, itala, bretona, angla, germana, irlanda, turka, ĉina kantona, japana) * [[Cecilia Cheung]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena) * [[Céline Dion|Celine Dion]] (franca, angla, hispana, itala, latina, japana, ĉina mandarena, germana) * [[Charlene Choi]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena) * [[Charles Aznavour]] (franca, angla, armena, hispana, germana, itala, [[Rusa lingvo|rusa]], [[Portugala lingvo|portugala]] kaj [[Kabila lingvo|kabila]]) * [[Charlotte Church]] (angla, kimra, franca, itala, latina, germana) * [[Chava Alberstein]] (hebrea, jida, angla) * [[Cheb Mami]] (araba, franca) * [[Cheikl Lô]] (afrikaj lingvoj) *[[Chibi Ichigo]], nederlanda, rusa, angla * [[Christina Aguilera]] (angla, hispana) * [[Christian Bautista]] (tagaloga, angla) * [[Cliff Richard]] (angla, germana, itala, hispana) * [[Coco Lee]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, angla) * [[Connie Francis]] (angla, itala, hispana, jida, portugala, franca, japana, hebrea, irlanda, greka) * [[Coeur de Pirate]] (franca, angla) * [[Cristina Zavalloni]] (itala, angla, hispana, rusa) * [[Cyrielle Cospar]] ([[Martiniko]]) - (kreola, angla, franca) * [[Dalida]] (franca, itala, hispana, germana, araba) * [[Daniel Padilla]] (tagaloga, angla) * [[David Bisbal]] (hispana, angla) * [[Dayanara Torres]] (hispana, angla) * [[Demis Roussos]] (angla, franca, greka, itala, hispana, germana) * Didi Sit (angla, nederlanda, kantona)<ref>(nl) ''[https://openrotterdam.nl/didi-sit-maakt-statement-met-kantonees-engels-en-nederlands-nummer/ Didi Sit maakt statement met Kantonees, Engels én Nederlands nummer]'', Open Rotterdam, la 10-an de julio 2016. Alirdato: la 18-an de aŭgusto 2026.</ref> * [[Dima Bilan]] (rusa, angla) *[[Dimash Kudaibergen]] (12 lingvoj: [[Kazaĥa lingvo|kazaĥa]],rusa,angla,ĉina,itala,franca,hispana,germana,serba,turka,ukraina kaj kirgiza) * [[Edison Chen]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, angla) * [[Elīna Garanča]] (hispana, itala, angla, germana, franca) * Emar (Kando, Usono) - kantas en 8 lingvoj: angla, serba, hinda, [[Romaa lingvo|romaa]], ĉina, persa, araba kaj slavona<ref>(en) [https://www.last.fm/music/emar/+wiki Biografio de EMAR], Last.fm</ref>. * Enrique Gil (tagaloga, angla) * [[Enrique Iglesias]] (hispana, angla, itala) * [[Enrico Macias]] (franca, hebrea, araba, [[berbera lingvaro|tamaziĥta (berbera)]], hispana, itala) * [[Ensiferum]] (angla, finna) * [[Enya]] - ([[Irlanda lingvo|irlanda]], angla, latina, [[Kimra lingvo|kimra]], hispana, franca kaj japana,<!-- fonto: http://worldmusic.about.com/od/bandsartistsaz/p/Enya.htm --> kaj krome iuj fikciaj lingvoj kiel la [[Kvenja lingvo|kvenja]] kaj [[Sindara lingvo|sindara]], elfaj lingvoj de [[John Ronald Reuel Tolkien|J. R. R. Tolkien]]) * [[Eros Ramazzotti]] (itala, hispana, angla) * [[Esma Redžepova]] ([[Romaa lingvo|romaa]], [[Makedona lingvo|makedonia]], [[Serbokroata lingvo|serbokroata]], [[Turka lingvo|turka]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Greka lingvo|greka]] kaj [[Hindia lingvo|hindia]]) * [[Farah Siraj]] (araba, angla, hispana) * [[Farhad Darya]] ([[Persa lingvo|persa]], [[Paŝtuna lingvo|paŝtuna]], [[Uzbeka lingvo|uzbeka]], angla kaj [[Urduo|urdua]]) * [[Faudel]] (araba, franca) * [[Faye Wong]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, japana, angla) * [[Freundeskreis]] (angla, Esperanto, franca, germana) * [[Francis Soghomonian]] (franca, Esperanto, armena) * [[Gala Dragot]] (franca, nederlanda, angla, albana) * [[Garou]] (franca, angla) * [[Gillian Chung]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena) * [[Gloria Estefan]] (hispana, angla, portugala, franca) * [[Gougoush]] : kantas en 12 lingvoj kvankam ŝi nur parolas la [[Persa lingvo|persan]], [[Azerbajĝana lingvo|azeran]], [[Angla lingvo|anglan]] kaj iom la [[Armena lingvo|armenan]]. * [[Grégory Charles]] (franca, angla, hispana) * [[Grey Park]] (angla, germana, finna) * [[Hadiqa Kiani]] (urdua, hinda, [[Panĝaba lingvo|panĝaba]] kaj ties ''siraikia'' dialekto, [[Sinda lingvo|sinda]], [[Paŝtuna lingvo|paŝtuna]], [[Baluĉa lingvo|baluĉa]], [[Kaŝmira lingvo|kaŝmira]], persa, franca, angla, ĉina mandarena, [[Malaja lingvo|malaja]], turka kaj araba) * [[Hajtana]], pasporte ''Gaita-Lurdes Essami'', ukraine per cirila alfabeto Гайта-Лурдес Ессамі - (ukraina, angla kaj rusa) <!-- * [[Haikaa Yamamoto]] (Japanio) - kiuj lingvoj? --> * [[Harmony Sisers]] (finna, angla, sveda) * [[Hayley Westenra]] (angla, [[Maoria lingvo|maoria]], itala, irlandgaela, germana, japana kaj latina) * [[Heintje]] Simons (nederlanda, germana, angla) *[[Helena Schoeters]] (araba, franca, hispana) * [[Helm Ghali]] (araba, angla, franca, [[Paŝtuna lingvo|paŝtuna]]) * [[Helmut Lotti]] (nederlanda, angla, germana, latina, hispana, portugala) * [[Henry Lau]] (angla, korea, ĉina kantona, ĉina mandarena) * [[Hikaru Utada]] (japana, angla) * [[Hilde Frateur]] (Belgio) - (nederlanda, franca, itala, germana, ĉina, angla kaj dialekto de Antverpeno) * [[Impaled Nazarene]] (angla, finna, germana, latina) * [[Elisapie Isaac]] (angla, inuita, franca) * [[Isa Kremer]] (jida, rusa, franca, itala, angla) * Ishtar ([[Fikcilingvo|fikcia artefarita lingvo]] ekzemple dum la [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2008]], araba, hebrea, franca, hispana, angla) *Izhar Kohen (fikcia artefarita lingvo dum la [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1978]], araba, hebrea, franca, angla) * [[Jacky Chan]] (ĉina mandarena, japana, angla) * [[Jacques Brel]] (Belgio) - (franca, malofte la nederlanda) * [[Jacky Cheung]] (ĉina kantona, ĉina mandarena, angla) * [[Jane Zhang]] (ĉina kantona, ĉina mandarena, angla, hispana) * [[Jan Peerce]] (angla, itala, jida, hebrea) * [[Jay Park]] (angla, korea) * [[Jelena Tomašević]] (serba, hispana) * [[Jennifer Lopez]] (hispana, angla) <!-- * [[Johnny Clegg]] @ Jululka/Savuka (Kanado) - kiuj lingvoj ? --> * [[Johnny Hallyday]] (franca, angla) * [[Joan Baez]] (angla, hispana, portugala) * [[Joan Manuel Serrat]] (hispana, kataluna) * [[Joe Dassin]] (angla, franca, rusa, germana, hispana, itala, greka, ) * [[Jolin Tsai]] (ĉina mandarena, angla) * [[JoMo]] (Jean-Marc Leclercq) - 30 videoj de kantoj en dekoj da lingvoj dum la Polyglot Gathering en Berlino 2015<ref>(eo) [https://www.facebook.com/notes/polyglot-gathering-event-series/jomos-song-list-multilingual-concert-on-may-3rd/852464911473670 Jomo's Song List (multlingva koncerto la 3-an de majo 2015)]</ref>: https://www.youtube.com/watch?v=K4wVIdZESmM&list=PL6jCOfzA5WtxzYNz86DFNE-vEoyRCcTj9&index=30 * [[Jon Christos]] (angla, greka, latina, hispana, germana, rusa) * Jon Secada, (hispana, angla) * [[José Feliciano]] (hispana, angla) * [[Joseph Schmidt]] (germana, itala, angla, franca, hispana, nederlanda, hebrea, aramea) * [[Josh Groban]] (angla, hispana, itala) * [[Julia Boutros]] (Libano) - (araba, franca) * [[Julie Slim]] (angla, araba, armena, franca, greka) * [[Julio Iglesias]] (hispana, franca, angla, itala) * [[Karen Zoid]] (afrikansa, angla) * [[K'Maro]] (araba, franca, angla) * [[Kahimi Karie]] (カヒミ・カリィ) (japana, franca, angla, itala, hispana) * [[Kari Peitsamo]] Scooter (finna, angla, sveda) * [[Karl Wolf]] (araba, angla) * [[Karolina Cicha]] (ukraina, litova, rusa, romani, belorusa, jida, pola, tatara kaj [[Esperanto]])<ref>(pl) ''[https://wspolczesna.pl/karolina-cicha-zaspiewa-wieloma-jezykami/ar/5839413 Karolina Cicha zaśpiewa "Wieloma językami"]'' ( Karolina Cicha kantos "Multajn lingvojn"), Gazeta Współczesna, la 17-an de novembro 2012</ref> * [[Katherine Jenkins]] (kimra, angla, itala, latina, franca) * [[Kelly Chen]] (ĉina kantona, japana, ĉina mandarena, angla) * [[Kendji Girac]] (franca, hispana, kataluna, okcitana) * [[Kenny B]] ([[Srana lingvo|sranantongo]], [[Angla lingvo|angla]], [[Aŭkana lingvo|aŭkana]], [[Nederlanda lingvo|nederlanda]]) * [[Khaled]] (araba, franca, angla) *[https://kantaro.ikso.net/krysztof_daletski Krysztof Daletski] (germana, angla, latina, Esperanto) * [[Korpiklaani]] (angla, finna) * [[Kwon BOA]] (korea, angla, japana) * [[Lada Gorpienko]] (pola, jida, ukraina, rusa, hebrea) * [[Laila Kinnunen]] (finna, sveda, angla, rusa, germana, franca, itala, hispana, hungara, afrikansa) * [[Lara Fabian]] (franca, angla, hispana, itala) * [[Lata Mangeshkar]] (Barato) - almenaŭ 20 lingvoj (hindii, urdua, marata, [[Asama lingvo|asama]], bengala, orija, malajalama, telugua, tamila, kanara, gujarata, punjaba, [[Konkana lingvo|konkana]], [[sanskrito]], [[raĝastana]], [[bhojpura]], angla, nepala, ...?) * [[Laura Pausini]] (itala, angla, hispana, franca, portugala) * Lauris Reiniks (latva, litova, estona, rusa, angla, franca, itala, hispana, germana, nederlanda, turka) * [[Leila Forouhar]] ([[Angla lingvo|angla]], [[Itala lingvo|itala]], [[Greka lingvo|greka]], [[Araba lingvo|araba]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Daria lingvo|daria]], [[Armena lingvo|armena]], [[Turka lingvo|turka]] kaj [[Kurda lingvaro|kurda]]) * [[Lee Soo Young]] (korea, japana) * [[Lhasa de Sela]] (angla, hispana, franca) * Lidia Isac (rusa, moldova, rumana, angla, franca, itala) * [[Lila Faligas]] (hispana, angla, [[miŝtekoj|miŝteka]], [[zapotekoj|zapoteka]], [[majaoj|majaa]], [[Naŭatla lingvo|naŭatla]], [[Purepeĉa lingvo|purepeĉa]]) * [[Linda de Suza]] (portugala, franca) * [[Linx]] (franca, araba) * [[Lokua Kanza]] ([[Svahila lingvo|svahila]], [[ruanda]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Lingala lingvo|lingala]], franca, angla) * [[Louis Neefs]] (nederlanda, angla, germana, hispana) * [[Luciano Pavarotti]] (itala, angla, hispana, franca) * [[Matt Pokora|M. Pokora]] (franca, angla) * [[Maaya Sakamoto]] (japana, angla) * [[Mallu Magalhães]] (portugala, angla) * [[Mandoza]] (afrikansa, angla, [[Zulua lingvo|zulua]] kaj [[Kosa lingvo|kosa]]) * [[Manu Chao]] (hispana, franca, angla) * [[Marc Anthony]] (hispana, angla) * [[Maria Krupoves]] (jida, belorusa, [[Tatara lingvo|tatara]], rusa, [[Romaa lingvo|romaa]], hebrea) * [[Marija Šerifović]] (serba, rusa, angla) * [[Marisa Monte]] (portugala, angla) * [[Masha Itkina]] (jida, hebrea) * [[Massari]] (araba, angla) <!-- * [[Mathew Bloomfield]] ([[Kanado]], [[Ĉinio]], [[Usono]]) - kiuj lingvoj ? --> * [[Maurice Chevalier]] (angla, franca) * [[Méav Ní Mhaolchatha]] (angla, gaela, franca, latina, itala kaj germana) * [[Melody Gardot]] (angla, franca) * [[Mennel Ibtissem]] (fangla, araba, franca) * [[Michel Teló]] (portugala, angla) * [[Mika]] (angla, franca) * [[Mike Brant]] (franca, germana, hebrea, hispana) * [[Mina]] (itala, angla, hispana, portugala, germana) * [[Mireille Mathieu]] (franca, angla, germana, hispana, rusa) <!-- * [[Mohamed Hamaki]] (Egiptio) - kiuj lingvoj? --> * [[Moishe Oysher]] (jida, hebrea, angla) * [[Mônica da Silva]] (angla, portugala, hispana, itala kaj franca) * [[Morten Harket]] (norvega, angla) * [[Murat Nasyrov]] (rusa, ujgura) * [[Mustafa Rimenŝuo]] (turka, angla) * [[Nana Mouskouri]] (greka, franca, angla, germana, itala, hispana, latina, portugala) * Nargis Mondjazib (persa, uzbeka, rusa, taĝika kaj [[Esperanto]]) * [[Natacha Atlas]] (araba, angla, franca) * [[Natasha St-Pier]] (franca, angla, ĉina kantona) * [[Nena]] (germana, angla) * [[Nino Makharadze]] (Kartvelio) - (kartvela, angla, rusa) * [[Nuuk Posse]] (dana, [[Gronlanda lingvo|gronlanda]], angla) * Olcay Bayir<ref>(en) Robin Denselow, ''[https://www.theguardian.com/music/2019/mar/22/olcay-bayir-ruya-review-intriguing-and-gloriously-mournful-songs Olcay Bayir: Rüya review – intriguing and gloriously mournful songs]'', [[The Guardian]], la 22-an de marto 2019</ref> (popolkantoj en 5 lingvoj: kurda, turka, hispana, itala, angla) * [[Ofra Haza]] (hebrea, araba, angla) * [[Oleksandr Ponomarjov]] (ukraina, angla) * [[Páll Óskar Hjálmtýsson]] (angla, islanda, esperanto) * [[P.B. Screenivas]] ([[Kanara lingvo|kanara]] kaj preskaŭ ĉiuj ĉefaj lingvoj de Barato) * [[Petula Clark]] (angla, franca, itala) * [https://www.reverbnation.com/PhyllisChapell/videos Phyllis Chapell] (14 lingvoj: [[Angla lingvo|angla]], [[Hispana lingvo|hispana]], [[Portugala lingvo|portugala]], [[Franca lingvo|franca]], [[itala]], [[Rusa lingvo|rusa]], [[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Jido (lingvo)|jida]], [[Judhispana lingvo|ladino]], [[Araba lingvo|araba]], [[Turka lingvo|turka]], [[Armena lingvo|armena]], [[Urduo|urdua]] kaj [[Persa lingvo|persa]] ) Unu sia kanto ('''Water''<nowiki/>'/Akvo) ŝi kantas en 39 lingvoj. * [[Pilita Corrales]] (tagaloga, angla, [[Cebua lingvo|cebua]], hispana) * [[Priscilla Chan]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, japana, angla) * [[Psoj Korolenko]] (rusa, jida, franca, angla) * [[Rachid Taha]] (araba, franca) * [[Rahul Nambiar]] (Barato) - ([[Tamila lingvo|tamila]], [[Telugua lingvo|telugua]], [[Malajala lingvo|malajala]] , [[Hindia lingvo|hindia]]) *[[Rana Mansour]] (Irano-Usono) - 10 lingvoj ((angla, araba, armena, franca, hebrea, hispana, itala, persa, turka kaj [[signolingvo]]) * [[Raŝid Behbudov|Rashid Behbudov]] ([[Azerbajĝana lingvo|azerbajĝana]], rusa, persa, turka, [[Armena lingvo|armena]], [[Hindia lingvo|hindia]], [[Urduo|urdua]] kaj [[Bengala lingvo|bengala]]) <!-- ne en la listo, ĉar opera kantistino, vidu supre * [[Rita Streich]] (germana, rusa, franca, itala, ĉeĥa) --> * [[Ritchie Valens]] (hispana, angla) * [[Ricky Martin]] (hispana, angla) * [[Rika Zaraï]] (franca, hebrea) * [[Rita Yahan-Farouz]] (hebrea, angla, persa) * [[Robbie Williams]] (angla, franca, hispana) * [[Rocco Granata]] (itala, nederlanda, germana kaj en kalabria dialekto de la itala) * [[Roch Voisine]] (franca, angla) * [[Rosalía (kantisto)|Rosalía]] (14 lingvoj, interalie la latina, la araba, la ukraina)<ref>(en) [https://www.youtube.com/watch?v=zk6yIq3-SHw ROSALÍA Sings in 13 Languages], YouTube</ref> * [[Rubén Blades]] (hispana, angla) * [[Ruslana]] (ukraina, angla) * [[Salvatore Adamo]] (franca, itala, nederlanda, angla, portugala, turka, hispana, japana kaj germana) *[[Sami Yusuf]] ([[Araba lingvo|araba]], la [[Azerbajĝana lingvo|azerbajĝana]], la [[Persa lingvo|persa]], la [[Turka lingvo|turka]] kaj en [[urduo]]) * [[Sammi Cheng]] (ĉina-kantona, ĉina mandarena, japana, angla) * [[Sarah Brightman]] (angla, hispana, franca, latina, germana, itala, rusa, hinda, ĉina mandarena, japana kaj okcitana) * [[Sarah Geronimo]] (filipina, angla, japana) * [[Sarbel]] (greka, angla, araba) * [[Sarit Hadad]] ([[Hebrea lingvo|hebrea]], [[Araba lingvo|araba]], [[Angla lingvo|angla]], [[Turka lingvo|turka]], [[Franca lingvo|franca]], [[Bulgara lingvo|bulgara]] kaj [[Greka lingvo|greka]].) * [[Savina Yannatou]] (greka, ladina) * [[Selena]] (hispana, angla) * [[Seu Jorge]] (portugala, angla) * [[Shakira]] (hispana, angla, portugala, araba, franca, germana)<ref>(eo) [https://www.votuporangano.com/#h.jyavyid6v533 Shakira vendis sian muzikkatalogon, kiu entutas je 145 kantoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210127063659/https://www.votuporangano.com/#h.jyavyid6v533 |date=2021-01-27 }}, Votuporanganu,</ref> * [[Shalmali Kholgade]] (Barato) - marata, telugua, tamila kaj bengala * [[Shiina Ringo]] (japana, angla, franca, germana, portugala) * [[Shila Amzah]] (Malajzio) - angla, ĉina, malaja lingvoj * [[Shlomo Artzi]] (Israelo) - ([[Hebrea lingvo|hebrea]], angla) * [[Sissel Kyrkjebø]] (norvega, angla, sveda, dana, latina, itala) * [[Siti Nurhaliza]] ([[Malaja lingvo|malaja]], angla, ĉina mandarena, japana) * [[Slobo Horo]] (turka, [[Albana lingvo|albana]], serba, (balkana) [[Romaa lingvo|cigana]]) * [[Sława Przybylska]] (pola, jida) * [[Sofi Marinova]] ([[Romaa lingvo|romaa]], bulgara, rusa) * [[Sofia Portanet]] (germana, hispana, franca, angla) * [[Sofia Reyes]] (Meksiko) - angla, hispana, itala * [[Sofia Rotaru]] (rumana (moldova), ukraina, rusa, germana, pola, bulgara, angla) * [[Sogdiana Fedorinskaja]] (uzbeka, rusa, ukraina, franca, angla, [[Ĉeĉena lingvo|ĉeĉena]]) * [[Sonali Patel]] (Barato) - (angla, ĉina) * [[Sophie Tucker]] (jida, angla) * [[Soraya Arnelas]] (hispana, angla) * [[Souad Massi]] (alĝeria araba, franca) * Stephanie (japana, angla) * Sunidhi Chauhan (Barato) - telugua, tamila, [[Kanara lingvo|kanara]], urdua, punjaba, marata, bengala kaj orija * [[Sucheta Satish]], Guinness-rekordulo por la plej multaj lingvoj kantitaj en koncerto titolita "Muziko preter limoj", kiun ŝi donis en 2018 en Dubajo, kiam ŝi kantis po unu kanton en ĉiu el 102 lingvoj en koncerto. En 2025 ŝi kantas en pli ol 150 lingvoj<ref name=":4" />. Vidu ankaŭ sub [[Multlingveco en muziko#Kantistoj kiuj kantas en plej eble multe da lingvoj|Kantistoj kiuj kantas en plej eble multe da lingvoj.]] * [[Susan Aglukark]] ([[Inuita lingvaro|inuite]] '''ᓲᓴᓐ ᐊᒡᓘᒃᑲᖅ''') * [[Sylvie Vartan]] (franca, angla, itala, bulgara) * [[Takeshi Kaneshiro]] (ĉina-kantona, ĉina-mandarena, japana, angla) *[[Takana Zion]] ([[Angla lingvo|angla]], [[Franca lingvo|franca]] kaj en la lingvoj [[Susuoj|susua]], [[Fulanoj|fulana]] kaj [[Malinkeoj|malinka]]). * [[Tarkan]] (turka, angla) * [[T.A.T.u.|t.A.t.u]] (Rusio) - (rusa, angla) * [[Thalía]] (hispana, angla, tagaloga) * [[Trybe]] ([[ŝonga]], [[Ŝona lingvo|ŝona]], [[Sota lingvo|sota]], [[Kosa lingvo|kosa]] ''(isixhosa)'', [[Zulua lingvo|zulua]]) * [[Umberto Tozzi]] (itala, angla, franca, hispana) * [[Urban Trad]] (fikcia artefarita lingvo ekzemple dum la [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2003]], nederlanda, angla, [[Galega lingvo|galega]]) * [[Ute Lemper]] (germana, franca, angla) * [[Vanessa Paradis]] (franca, angla) * [[Violetta Villas]] (angla, franca, germana, itala, latina, [[Napola lingvo|napola]], pola, hispana, rusa) * [[Will Tura]] (15 kantoj en la lingvoj de la Eŭropo de la kulturoj 2002, je mendo de la flandra registaro : angla, ĉeĥa, dana, eŭska, franca, germana, greka, hispana, hungara, irlandgaela, itala, katalana, nederlanda, portugala, sveda) * [[Wyclef Jean]] (kreola, angla) * [[Xuxa]] (portugala, hispana, angla) * [[Yesuda]] (sanskrita, latina, angla, araba, hinda, [[Tamila lingvo|tamila]], [[Telugua lingvo|telugua]], [[Malajala lingvo|malajala]] + 4 sudbarataj lingvoj) * [[YOHIO]] (angla, japana, sveda) * [[Youssou N'Dour]] ([[Volofa lingvo|volofa]], franca, angla) * [[Zohar Argov]] (hebrea, araba) * [[Zucchero]] (itala, angla) * [[Zuzana Navarová]] (ĉeĥa, slovaka, hispana, [[Romaa lingvo|romaa]], jida, rusa, [[Keĉua lingvaro|keĉua]]) == Listo de muzikgrupoj kantantaj plurlingve == ''−> Unue estas listigitaj la nomo de la grupo, sekvata de la lingvo(j) en kiuj ili kantas (inter krampoj)'' * [[2NE1]] (sudkorea grupo: korea, angla, japana) * [[ABBA]] (sveda, angla, germana, itala, hispana, franca) * [[Alabina]] (araba, hebrea, hispana, franca) * [[Apulanta]] (finna, angla) * [[Arcade Fire]] (plejparte angla, franca) * [[Banghra]] (hispana, angla) * [[Big Time Rush]] (angla, hispana) * [[BaSix]] (dana, angla) * [[The Barry Sisters]] (jida, angla, hebrea, hispana) * [[The Beatles]] (angla, franca, germana) * [[Blonde Redhead]] (angla, franca, itala) * [[Breed 77]] (angla, hispana) * [[Buranovskije Babuŝki]] (rusa, udmurta, angla) * [[Celtic Women]] (angla, irlandgaela, latina, itala kaj germana) * [[Clannad]] (Irlando) - ([[Irlanda lingvo|irlanda]], angla, [[algonkena lingvaro|algonkena]], [[Ĉeroka lingvo|ĉeroka]]) * [[Clouseau]] (nederlanda, angla) * [[Coldrain]] (angla, japana) * [[Cronometrobudú]] (hispana, ''esperanto'', japana) <!-- * [[The Corrs]] (Kanado) - kiuj lingvoj ? --> * [[Culcha Candela]] (germana, angla, hispana) * [[Die Toten Hosen]] (germana, angla) * Daniel Kahn & The Painted Bird (angla, jida) * Dimmu Borgir (norvega, angla) * '''[[Radiodervish]]''' (araba, angla, franca, itala, hispana) * [[Duran Duran]] (angla, hispana, franca, portugala) * [[Eiffel 65]] (angla, itala) * [[Einstürzende Neubauten]] (germana, angla) * El Chombo (hispana, angla) * Esperanto (belgia grupo de 1973-1975: angla, franca, hispana) * Fabrika (rusa, angla, franca, itala, [[Kabarda lingvo|kabarda]]) * Girls' Generation (korea, angla, japana) * Goldfinger (angla, germana) * [[Gregorian]] (angla, germana, franca, latina) * Grimskunk (franca, angla) * [[Il Divo]] (angla, itala, hispana, franca, latina) * Il Volo (itala, angla, hispana) * Irie Révoltés (germana, franca) * Impaled Nazarene (angla, finna) * [[Kajto (muzikgrupo)|Kajto]] (Esperanto, nederlanda, frisa, angla) * Kalamashaka (angla, svahila) * KMFDM (angla, germana, rusa, hispana, ĉeĥa kaj ''esperanto'') * [[Light in Babylon]] (hebrea, turka, persa) * Marga Muzika (litova, slava, balkana) * Massilia Sound System (franca, okcitana) * Mediæval Bæbes (angla, latina, mezepoka angla, franca, itala, rusa, sveda, 'cadeneta', skota, germana, [[Manksa lingvo|manksa]], hispana, kimra, bavara, provencala, irlanda gaela, kornvala) * Milk & Honey (araba, angla, franca) * Minimum Serious (franca, angla) * No Mercy (hispana, angla) * Nový Svět (hispana, itala, angla, franca, germana) * One Ok Rock (japana, angla) * [[Os Mutantes]] (portugala, angla) * Os Paralamas do Sucesso (portugala, hispana) * Premiata Forneria Marconi (itala, angla) * Puffy AmiYumi (japana, angla) * Rize (japana, angla) * [[Rammstein]] (germana, angla, franca, latina, rusa, hispana) * [[Rêverie|Réverie]] (itala, angla, friula, '''''esperanto''''') * Roxette (sveda, angla, hispana) * [[Sa Dingding]] (Mongolio, Ĉinio) - tibeta, ĉina, sanskrito, lagu (mortinta mongola lingvodialekto) kaj mem inventita artlingvo por esprimi emociojn<ref>(de) [https://www.laut.de/Sa-Dingding Biografio de Sa Dingding], laut.de, Sa Dingding: "Lerni sanskriton instigis min krei mian propran lingvon, kie la muziko estigas novajn vortojn formitajn de emocioj".</ref>. * [[Carlos Santana|Santana Carlos]] (hispana, angla) * [[Souad Massi]] (Alĝerio) - araba, berbera, franca, angla * [[Scorpions]] (germana, angla) * Seeed (germana, angla) * [[Asorti|Sepa kaj Asorti]] (litova, angla, rusa, '''''esperanto''''') * S.E.S (korea, japana) * Shonen Knife (japana, angla) * Skootteri (finna, angla, sveda) * Slobo Horo (turka, albana, serba, balkanaj lingvoj) * Smokey Mountain (tagaloga, angla, japana) * [[Soap&Skin]] (germana, franca, angla) * Sugar (korea, japana) * Super Junior (korea, ĉina mandarena, japana) * Super Junior-M (korea, ĉina mandarena) * Susheela Raman (Britio-Barato) angla, sanskrito, tamila, hinda, luo, telugua, franca<ref>(de) Biografio de [https://www.laut.de/Susheela-Raman Susheela Raman], laut.de : "''Susheela Raman ne produktas mondmuzikon, kiu preparas eksterlandajn kantojn por eŭropaj oreloj. La kantoj pli montras la vojon al la estonta popmuzika mondo en kiu landlimoj, naciismoj kaj patriotismoj ne plu ludas rolon, mondo plena de reciproka respekto kaj sentima unuiĝo''"..<br /></ref> * [[Team|TEAM]] (slovaka, '''esperanto''', angla)<ref>[http://www.team-online.sk/TEAM_-_Online/historia.html slovaka artikolo "Historio de TEAM" de la retejo ''team-online.sk'', kie tre detale kaj diferencite skiziĝas la kontribuo de la manaĝero Stano Marček al la sukceso de la grupo: ''Manažér skupiny Stano Marček zorganizoval turné TEAMu na Svetový esperantský kongres do Brightonu v Anglicku. TEAM koncertuje v anglickom Brightone, v Holandsku a Nemecku s repertoárom v esperante a v angličtine.'' ("La grupa manaĝero] [[Stano Marček]]<span> organizis turneon de TEAM al la Monda Esperanto-Kongreso de Brajtono en Anglio. TEAM koncertis en la angla urbo Brajtono, en Nederlando kaj Germanio per repertuaro en Esperanto kaj en la angla."). Ne certas ĉu TEAM ankaŭ kantis en la ĉeĥa lingvo.</span></ref> * The Mars Volta (angla, hispana) * The Temptations (angla, tagaloga) * [[Tokio Hotel]] (germana, angla) * [[Trybe]] ([[Conga lingvo|conga]], [[Sota lingvo|sota]], [[Kosa lingvo|kosa]], [[Zulua lingvo|zulua]]) * [[Zeraphine]] (germana, angla) == Bibliografio == Marielle Rispail - [[Louis-Jean Calvet]], ''[https://assets.cantook.net/medias/cd/b9d09f15474d81ee2154ab9351644138f31aa7.pdf Quand les chansons disent les mouvements du monde]'', 2021 [http://liseuse.harmattan.fr/9782343241005 parte rete], L'Harmattan, 289 paĝoj, ISBN 978-2-343-24100-5 Laëtitia Giorgis, «Marielle Rispail (dir.), ''Quand les chansons disent les mouvements du monde''», Lidil [http://journals.openedition.org/lidil/10879 rete], 66 | 2022, DOI: https://doi.org/10.4000/lidil.10879 == Vidu ankaŭ == * [[Minoritata lingvo#LIET Internacia|Minoritata lingvo]] → [[Liet Internacia]], eŭropa kantokonkurso por minoritataj lingvoj * [[Riddu Riđđu]] (festivalo por indiĝenoj, ne sole por sameoj) * [[Eŭropa Festivalo de Esperantaj Kantoj]] * [[Festivalo LaSemo]] * [[Konscio pri lingvoj]] == Eksteraj ligiloj == * [http://buitenlanders-zingen-nederlands.blogspot.be/ Buitenlanders zingen Nederlands] (Listo de eksterlandaj kantistoj kantantaj en la nederlanda). * [[Garbhan MacAoidh]], [https://www.monato.be/pdf/monato202005.pdf Ĉu lingvo influas la melodion de kantoj?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200425221007/https://www.monato.be/pdf/monato202005.pdf |date=2020-04-25 }}, [[Monato (gazeto)|Monato]], p. 16, 41-a jarkolekto, majo 2020 * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLqpfTzjrAE4CWVbhf15T0P13mGH0483bO Interkulture - multlingveco en muziko], YouTube * [https://www.youtube.com/watch?v=yxFIYqtalX8&t=1s Suchetha Satish: World Record for most languages sung during one concert] 2018 | World Record Academy, YouTube == Noto kaj referencoj == Tiu ĉi listo baziĝas parte sur la anglalingva artikolo ''[[:en:List_of_multilingual_bands_and_artists|List of multilingual bands and artists]]'' en la angla vikipedio, [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_multilingual_bands_and_artists&action=history listo de aŭtoroj].{{Referencoj}} <br /> [[Kategorio:Muzikistoj| Lingvoj]] [[Kategorio:Plurlingveco|Muziko]] gz1t7rtlfrbpkeq8juadjot8fbu0wxr 0 557717 9456231 9433820 2026-08-18T13:57:59Z Makenzis 138824 9456231 wikitext text/x-wiki {{Polurinda|listigi=ne}} {{Informkesto futbalteamo | nomo = RCD Espanyol | dosiero = RCD Espanyol 1931.PNG | plena nomo = Reial Club Deportiu Espanyol de Barcelona<br/>Real Club Deportivo Español | kromnomo = | fondita = 1900 je la nomo ''Sociedad Española de Football'' | stadiono = Estadi Cornellà-El Prat | kapacito = 40 000 | prezidanto = Chen Yansheng <!--ekde kiam? referenco? --> | trejnisto = {{Flago|Hispanio}} {{#invoke:Wikidata|claim|P286|parameter=link}} <small>(stato: {{#invoke:Wikidata|claim|P286|qualifier=P580}})</small> | ligo = [[La Liga]] | sezono = 2025-2026 | pozicio = 11-a el 20 teamoj | ttt = www.rcdespanyol.com | modelo de maldekstra brako1= | modelo de korpo1= | modelo de dekstra brako1= | modelo de ŝorto1= | modelo de ŝtrumpoj1= | maldekstra brako1= | korpo1= | dekstra brako1= | ŝorto1= | ŝtrumpoj1= | modelo de maldekstra brako2= | modelo de korpo2= | modelo de dekstra brako2= | modelo de ŝorto2= | modelo de ŝtrumpoj2= | korpo2= | dekstra brako2= | ŝorto2= | ŝtrumpoj2= }} La '''Reĝa Sporta Klubo Español'''<ref group="n">El nombre «Real Club Deportivo Español» está vigente en monografías y otras fuentes del siglo XXI, por ejemplo en Carlos Leví, ''Atlético de Madrid: Cien años de historia'', Madrid, Sílex, 2003, [http://books.google.es/books?id=Oi42lWeuPkYC&lpg=PP1&hl=es&pg=PA70#v=onepage&q&f=false pág. 70].</ref> (oficiale kaj en la kataluna '''Reial Club Deportiu Espanyol de Barcelona''' S. Al. D.) estas plursporta ento kun sidejo en [[Barcelono]], [[Hispanio|Hispanio.]]<ref>[http://www.csd.gob.es/csd/asociaciones/6SAD/relacion-sad/ Gobierno de España, Ministerio de Educación, Cultura y Deporte, Consejo Superior de Deportes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170402211548/http://www.csd.gob.es/csd/asociaciones/6SAD/relacion-sad/ |date=2017-04-02 }}, ''Relación de S. A. D. de fútbol'', nº de registro 10.</ref> Estis fondita oficiale kiel klubo de [[futbalo]] la [[28an de oktobro]] [[1900]] fare de grupo de lokaj studentoj de la [[Universitato de Barcelono]] sub la nomo de ''Hispana Socio de Foot-ball''.<ref group="n">Esto fue debido a que todos sus componentes eran catalanes o de otros lugares de [[Hispanio|España]], en contraposición con algunos equipos que se componian de varios jugadores extranjeros, como era el caso del [[Futbala Klubo de Barcelono|Fútbol Club Barcelona]].</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=7&idsubmenu=21&idmenu=2&nombremodulo=hist%F2ria&idlinkchk=20 |titolo=Página oficial del R. C. D. Español |alirdato=2016-04-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150607142547/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=7&idsubmenu=21&idmenu=2&nombremodulo=hist%F2ria&idlinkchk=20 |arkivdato=2015-06-07 }}</ref><ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1900/11/26/pagina-4/33399357/pdf.html Noticia en La Vanguardia]</ref> [[dosiero:Stage Front Stadium.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la stadiono ''Estadi Cornellà-El Prat'' aŭ [[angle]] ''Stage Front Stadium''}}]] Nuntempe partoprenas en la maksimuma kategorio de la Nacia Ligo de Profesia Futbalo, la Unua Divido de Hispanio aŭ Ligo BBVA, estante pridisputita entute 81 eldonoj kaj sukcesante kiel pli bone rezulte fininta en la tria loko en kvar sezonoj.<ref group="n">Por motivos de patrocinio.</ref> Estas laŭ fondodato la kvina antikva klubo plej longviva de la lando.<ref group="n">Sesa se oni konsideras kiel fondodato de Sevilla Fútbol Club la jaron 1900, anstataŭ 1905.</ref> Regita de la Reĝa Hispana Federacio de Futbalo (RFEF) je nacia nivelo, kaj por Eŭropa Unio de Asocioj de Futbalo (UEFA) kaj la Internacia Federacio de Futbalo Asocio (FIFA) —maksimuma futbala organizaĵo— je internacia skalo, estis unu el la partoprenantoj de la unua eldono de la plej granda hispana konkuro nuntempe, la citita konkurso de Ligo.<ref><span class="citation libro" id="CITAREFReal_Federaci.C3.B3n_Espa.C3.B1ola_de_F.C3.BAtbol">Real Federación Española de Fútbol. </span></ref><ref group="n">Debido al subcampeonato de Copa logrado en 1914-15.</ref> Du de ĝiaj historiaj ludantoj havis la honoron esti la unuaj golfarantoj tiel en Ligo kiel en la [[Copa del Rey|Konkurso de Pokalo de Hispanio]].<ref group="n">Así considerado Ponz en la historia de la Copa, pese a que el gol fuese en la predecesora competición de la Copa de la Coronación o Concurso Madrid de Foot-ball.</ref><ref><span class="citation web">Portal digital Manquepierda - Real Betis Balompié (ed.). [http://www.manquepierda.com/blog/43916-angel-ponz-y-pitus-prat-dos-goleadores-para-la-historia-por-j-m-navarro/ «Ángel Ponz y Pitus Prat: dos goleadores para la Historia»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151117063513/http://www.manquepierda.com/blog/43916-angel-ponz-y-pitus-prat-dos-goleadores-para-la-historia-por-j-m-navarro/ |date=2015-11-17 }}<span class="reference-accessdate">. </span></span></ref> Ĝiaj registroj en eŭropa konkuro reflektas du subĉampionecojn de la [[Eŭropa Ligo de UEFA|Eŭropa Ligo de la UEFA]] —iam Pokalo de la UEFA— kiel pli bone rezultita. Komencita kiel klubo de futbalo, ĝi frue akiris karakteron multideportivo kiu portis lin disvolvi plurajn disciplinojn en la sino de la ento, postvivante multaj de ili ankoraŭ nuntempe, rekonita kiel unu el la sportaj entoj kun pli da kompanianoj de Hispanio superante en la sezono 2009-10 la cifero de la 35 500 abonantoj, unu el la plej sekvitaj.<ref><span class="citation web">Diario La Vanguardia (ed.</span></ref> Identigita de la bluaj koloroj kaj la celo de lia uniformo, ĉi tiu ne estis tamen la unua kiu portis. La unuaj camisolas aŭ ĉemizoj estis flavaj, pro tio ke unu el liaj direktoroj cedis ilin al la trointe al li ŝtofon en sia degocio aparta de koncerna tono. Ne estis ĝis 1909 kiam ĝi adoptis la karakterizajn vertikalajn rajojn blanquiazules, kiel reprezento de kiu brilis en sia blazono la admiralo Roger de Lauria. Havas de 1992, dato de la reformo de la Leĝo de la Sporto, la jura formo de sporta anonima socio (S. Al. D.), Kun socia ĉefurbo de la socio supreniras nuntempe al 24 439 616,20 eŭroj dividita en 406 641 agoj kies alparo estas de 60,10121 eŭroj, estante subskripciita kaj elspezita en lia totalo. La tuta numero de akciuloj estas de 13 431, estante la juraj respondeculoj de la klubo.<ref><span class="citation web">Página oficial del R. C. D. Español (ed.</span></ref> De [[1991]] havas teamon propra filio, la Reala Sporta Klubo Español "B", funkcio kiu de 1930 realigis al li aliajn fremdajn sociojn lin per interkonsentoj colaborativos. Malgraŭ la malfrua fondo de la dua teamo, ĝi rakontis de jardekoj antaŭe kun malsuperaj kategorioj aŭ de formado, reflektitaj nuntempe kun la sporta areo de la RCD Espanyol kaj konsiderita kiel unu el la plej bonaj kaj pli fekundaj ŝtonminoj de la nacia teritorio.<ref><span class="citation web">Futur Espanyol (ed.</span></ref> == Historio == === Precedencoj === === Fondo kaj unuaj jaroj (1900-06) === [[Dosiero:Àngel_Rodríguez_Ruiz.jpg|eta|259x259ra|''Ángel Rodríguez, fonda kaj unua prezidanto de la klubo.'']] Fine de la 19a jarcento oni fondas plurajn klubojn por la praktiko de la ''football'', sporto alveninta de [[Anglio]] kaj kiun oni komencis praktiki en [[Hispanio|Hispanio.]] En septembro de 1900 la kluboj de barcelonaj futbalo —kiel estus hispanigita la termino jaroj poste— estis formitaj esence de fremdaj ludantoj, krom ne akcepti novajn ludantojn en la sino de liaj entoj, motivo por kiu la industria inĝeniero de la ŝtato la sinjoro don Ángel Rodríguez Ruiz, Octavio Aballí kaj Luis Roca decidas formi novan klubon dediĉitan al tia praktiko.<ref><span class="citation web">Diario La Vanguardia (ed.</span></ref> Tiel aniĝis sin al la Socio Gimnástica Hispana kaj kies prezidanto estis la profesoro de la [[Universitato de Barcelono]] kaj patro de Ángel Rodríguez, Rafael Rodríguez Méndez. Al ĉi tiu grupo de tri amikoj oni konis ilin kiel «la tri mosqueteros»,[citaĵo ^{''[[Vikipedio:Kontrolebleco|<nowiki>postulita]</nowiki>]]''} al kiuj oni kunigis kvara membro, Joaquín Carril, kiu krome havis la honoron esti la unua kapitano de la nova teamo. La 28an de oktobro 1900 restis establita kiel la dato de oficiala fondo de la '''Hispana Socio de Foot-ball''', kiel tiel indikis la semajnan gazeton de la epoko La Sportoj, kvankam estas vere ke laŭ la rekta atesto de Carolina Rodríguez, filino de la fonda, la klubo establiĝis la tago 13 de tiu sama monato.<ref><span class="citation web">Portal digital Demasiado - Historia del RCD Español (ed.</span></ref> Oni elektis la cititan nomon pro tio ke la aliaj entoj jam ekzistantaj de la urbo, Catalá Foot-ball Klubo, la [[Futbala Klubo de Barcelono|Foot-ball Klubo Barcelona]] kaj Hispanio Athletic Klubo jam estis uzis reprezentajn aŭ geografiajn aludojn de la situo kaj origino de la samaj. Tiel do ĝi elektis sin por ĉi tiu kaŭzita de la aparta cirkonstanco ke ili stariĝis pripncipalmente por doni havitan al naciaj ludantoj kiuj volis praktiki la novan sporton, kaj kiu la aliaj kluboj senigis ilin fari ĝin por ne esti katalunaj aŭ fremdaj. Al rimarkinda plimulto de katalunoj, ili kuniĝis ĉar paro de eŭskoj kaj andaluzo, asignante lin al la teamo tinkturas ilin hispan-naciismaj, kaj komencis pridisputi sen apenaŭ preparado siaj unuaj partioj. La vesto estis de flava ĉemizo kaj kalsono kaj nigraj mezumoj. De la bataloj oni havas konstantecon la produktitaj la tagoj 11 kaj [[18an de novembro]] kontraŭ la Foot-ball Klubo Catalá, la tago 25 antaŭ Hispanio Athletic Klubo, la 8-an de la sekva monato denove kontraŭ la sama eskadro kaj la tago 9 kontraŭ la Sporta Socio Santanach.<ref><span class="citation web">Diario La Vanguardia (ed.</span></ref> La ludantoj kiuj figuris kiel unuaj membroj estis: Rafael Balmes, Carril, Telesforo Álvarez, Aballí, Luciano Lizarraga, Enrique Montells, Joaquín Sánchez, Ángel Ruiz, Ángel Rodríguez, Gaspar Munner kaj Ángel Ponz, krom aliaj kiel Juan Alcalá, Joaquín Escardó, Marià Galobardes aŭ Miguel Bernat. Alvenis sin tiel al la [[23-a de decembro|23an de decembro]], tago en kiu okazis la unua alfronto kun kiu jaroj poste estus lia fervora rivalo, la Foot-ball Klubo Barcelona. Pridisputita en la barcelonisma kampo de Casanovas, la renkonto finis kun remiso al nulo golojn. Koncernaj renkontoj utilis por foguearse antaŭ ol aperi en kiu estis la unua konkuro de ekzistanta oficiala futbalo en Hispanio, la Pokalo Macaya. ==== Unuaj oficialaj bataloj ==== Laŭ ili rakontas la malabundajn fontojn reprenitajn de la konkurso, la teamo retiriĝis meze de marto por supozitaj favoroj al la organiza teamo, kiam estis la tria klasifikita.[Citaĵo ^{''[[Vikipedio:Kontrolebleco|<nowiki>postulita]</nowiki>]]''} Antaŭe, okazis du faktoj resaltables en la mallonga historio de la ento, kiam la [[13an de januaro]] variis sin la nomado de la klubo kaj kiam la 27 okazis la unua oficiala barcelona derbio —kiel estus nomitaj la renkontoj fronte al la FK Barcelono jardekoj poste—. La unua de ili estis ŝuldita de la absorbado de la futbala sekcio de la S. D. Santanach, kaj ke la hispana Football Klubo kaj Katalunio Football Klubo kunfandiĝis inter ili por estigi al la Irish Foot-ball Klubo, lasante tiel liveras la nomadon por kiu estus konita en antaŭen la socio: tiu de '''Hispana Klubo de Foot-ball.'''<ref><span class="citation web">Diario Los Deportes de Barcelona (Año V n.3 - pp.40-41, ed. (20 de enero de 1901). </span></ref> La dua, responda al la unua eldono de la citita Pokalo Macaya registris malvenkon por 4-1 de la hispanaj naciistoj, fronte al plantel exageradamente internaciigita. Munner estis la aŭtoro de kiu iris la unua de la hispanaj naciistoj en oficiala konkuro.<ref><span class="citation web">Diario La Vanguardia (Año XXI n.6402), ed. (28 de enero de 1901). </span></ref> [[Dosiero:ConcursoMadrid1902.jpg|eta|300x300ra|Fina de consolación de la «Pokalo de la Kronado» fronte al [[Real Madrid|Madrido Football Klubo]].]] La ŝanĝo de nomado alportis kun si ankaŭ la ŝanĝo de vesto, kiu ekestis de blanka ĉemizo, blua kalsono, kaj mezumoj de la sama koloro kun rondveturo de la nacia flago. Estas sub ĉi tiu nova identeco kiel malkaŝas sin al la resto de la nacia teritorio kiam en 1902 konkuris la unuan konkurson inter-regiona de kluboj: la Konkurso Madrid de Foot-ball. Ricevita la invito fare de la ([[Real Madrid|''Socio'']]) [[Real Madrid|Madrid Foot-Ball Klubo]], organiza de la okazaĵo, ĝi partoprenis apud la FK Barcelono, la Klubo Bizcaya kaj la New Foot-ball Klubo. Estinte nones, lotado determinis ke ĝi tuŝis ilin ludi antaŭan eliminan konkurson fronte al la eŭska aro, fina venkinto de la partio por rezulto de 5-1 en la Hipodromo de la Kastilia kaj al koŭtoŭas al ŝi venkinton de la okazaĵo. Ángel Ponz estis la aŭtoro de la unua golo de la historio de kiu estis la embrio de la estonta Konkurso de Hispanio de Pokalo.<ref><span class="citation web">CIHEFE - Cuadernos de Fútbol (ed.</span></ref><ref><span class="citation web">Página oficial del Español (ed.</span></ref>Post ol esti forigita en lia unua renkonto, al la fino de la turniro pridisputis la trofeo de consolación por opinii la duan finan postenon fronte al Madrido FK, post ol rifuzi partopreni la reston de teamoj perdantoj. Rezulto de 3-2 favora al la lokaloj neebligis ilin gajni sian unuan premion, tiu de la Pokalo de la Granda Roko. Tria kaj kvara posteno estas liaj aliaj klasifikoj en la Pokalo Macaya kaj en la Medalo Federacio Gimnástica Hispana de la sama jaro. La futbalo komencis ĉar al doni simptomojn de organizo kaj seriozeco, kaj post la sukceso rikoltita de la konkuro okazis la sekva majo la inaŭguro de la unua nacia konkurso de kluboj en Hispanio: la [[Copa del Rey|Konkurso de Hispanio-Pokalo del]] Rey. Denove organizita de Madrido FK, la katalunaj akceptis la inviton estante plifortigitaj de iuj membroj de la Ibèria Foot-ball Klubo. En ŝi, ludita en triangula formato, ili perdis siajn du renkontojn por golita fronte al la iniciatintoj kaj la eŭskoj de la [[Athletic Bilbao|Athletic Klubo]], fina venkinto. Joaquín Cenarro estis la aŭtoro de la sola golo notita de la teamo. Alia rimarkinda fakto okazis la 23an de februaro 1903, kiam la madridisma teamo redonis la viziton por fronti la hispanajn naciistojn kaj kiu finis kun remiso al nulo. Koncerne al la regionaj konkuroj, tiu sama jaro la klubo gajnis la Pokalon Macaya, elirinte venkinton de kiu estis sia lasta eldono kaj restis kun ŝi en proprieto. Paralele, ĝi konkuris ankaŭ la unuan eldonon de la Pokalo Barcelono en kiu rezultis subĉampionon. Ambaŭ konkuroj estingus sin por doni paŝon al la Konkurso de Katalunio. Jaroj antaŭe estis konstituinta sin la Asocio de Kluboj de Football de Barcelono (ACF) kiu de 1904 organizis koncernan konkuron. La teamo donis specimenojn situi en la plej bona momento de sia mallonga historio, kaj proklamis sin venkintoj post ol pridisputi 16 partiojn, saldante sin 15 de ili kun venko, kaj remisi la ceteran. Nevenkitaj kaj kun 83 goloj al favoro situis kiel la plej bona aro de Katalunio, farita kio ne aŭgurigis la okazaĵojn kiuj estis por alveni.<ref><span class="citation libro" id="CITAREFGarcia_Castell.2C_Joan_.28Barcelona.29">Garcia Castell, Joan (Barcelona). </span></ref> === Pendado de la aktivecoj kaj refundación (1906-20) === [[Dosiero:RCD_Espanyol_campions_1904.jpg|eta|300x300ra|''Ekipas ĉampionon de la Konkurso de Katalunio de 1904.'']] La [[31an de decembro]] [[1904]] ludis sian unuan partion kontraŭ internacia klubo: la Stade Olympien donas Étudiants de Toulouse franca finante kun markilo de 7-2 por la lokaloj. La fakto estis unu el la lastaj kiuj aŭguris grandan estontecon al la ento antaŭ ol vidi sin avocados al subita ĉesas de aktivecoj. La fakto, produktita la [[7an de januaro]] 1906 estis ŝuldita de la marŝo de multaj de siaj membroj al la fremdulo por daŭrigi kun siaj studoj, farante precizan memori la originon de la klubo mane de universitatanoj. Tiel do kaj kun efektivaj nesufiĉaj por alfronti neniun partion devis preni tiel drastan decidon kiam ili situis en sia plej bona socia momento kaj sporta. La malmultaj ceteraj ludantoj eniris en la vicoj de la Football 10a Klubo, kun kiu tenis tre bonajn rilatojn.<ref><span class="citation libro" id="CITAREFSegura_Palomares.2C_Joan.">Segura Palomares, Joan. </span></ref> Tiel tenis sin ĝis la jaro 1909, dato en kiu iuj de la ludantoj elmigrintaj revenis al Barcelono por situi kun panoramo desolador. Estas tiam kiam kiuj marŝis al la Football 10a —renoma Klubo kiel 10a Sporting Klubo— kaj iuj membroj de la Hispana Klubo de Ju-Jutsu (''[[Ĵuĵicuo|Jiu-jitsu]]'') kuniĝis al la studentoj por repreni la futbalan praktikon.<ref><span class="citation web">El Mundo Deportivo (ed.</span></ref> Atingis sin krome la aliĝo de la sekcioj de [[Skermo|skermado]], [[boksado]], [[Ĵuĵicuo|jiu-jitsu]] kaj distra sekcio dediĉita al la arto de la tala, ĉiuj devenaj de la hispan-naciisma klubo de lukto. Estis tiel kiel la ento ekestis plursporta kaj akceptis novajn sportajn branĉojn inter la jam rekonita ''football'', merced ĉefe al la laboro de Emilio Sampere —unu el kiuj marŝis kaj revenis de la 10a Sporting Klubo— kaj Julià Clapera —fonda de la klubo de jiu-jitsu—.<ref><span class="citation web">Portal digital Pericos Online (ed.</span></ref> Kun la nova karaktero kaj la novaj membroj de la renaskiĝinta ento, ĝi decidis sin en la asembleo de kompanianoj ŝanĝi al li la nomadon por tiu de ''Sporta Klubo Español'', amén varii la blankan koloron de la malnova uniformo por unu al rajoj blanquiazules, kompletigita kun kalsono kaj nigraj mezumoj.[Citaĵo ^{''[[Vikipedio:Kontrolebleco|<nowiki>postulita]</nowiki>]]''} oni ne sciis tiam, sed koncerna ĉemizo restis de tiam por la historio kiel la reprezentaj koloroj de la klubo. La referenco prenita estis tiu de la ŝildo de armiloj de la admiralo Roger de Lauria, milita heroo de la Krono de Aragono kiu bremsis la konkeron de la francoj de Katalunio. En majo de 1911, ĝi praktikis sin por la unua fojo en la klubo la sporto de la [[rugbeo]], estante ankaŭ novaĵo en la urbo kaj la lando.<ref group="n">Si bien su sección no vio la luz oficialmente hasta 1923.</ref><ref><span class="citation web">Portal digital Pericos Online (ed.</span></ref><ref><span class="citation web">Diario Mundo Deportivo (ed.</span></ref> Formita de la plimulto de membroj de la futbala eskadro, ĝi frontis la Patrie fracés, pruvante ke la kataluna ento denove ĝuis bonan sanon. Días poste entiris en tri fremdaj futbalistoj —estante la pioniroj en finveni en lia disciplino—, devenaj de la Plumstead Football Klubo de [[Londono]], invitita de contender en festoj kun pluraj pruvoj de renkontoj de ambaŭ kategorioj.<ref group="n">Quien pudiera ser o no un equipo embrión o el mismo [[Arsenal F.C.|Arsenal Football Club]].</ref><ref><span class="citation web">Diario Mundo Deportivo (ed.). http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1911/06/01/pagina-4/615617/pdf.html<span class="reference-accessdate">. </span></span></ref> Frank Allack, William Hodge kaj Raine Gibson estis kiuj markis la direkton al la profesionalismo de la klubo, ĝis tiam regita de kondiĉo de ''amateur'', kaj al la kiuj kuniĝus poste la gefratoj Charles kaj Percival Wallace. ==== Reala klubo ==== Jaro poste la klubo vivis du markitajn okazaĵojn. La unua, kiel estis tiu konsekri sin ĉampiono de turniro ok jaroj post la lasta venkinte sian duan Konkurson de Katalunio danke al la kontribuo de la anglaj; tiel kiel la koncesio la [[25-a de aprilo|25an de aprilo]] 1912 de la titolo de «Real» fare de la monarko [[Alfonso la 13-a (Hispanio)|Alfonso 13a]] kaj por kiu de tiam la klubo estus nomita kiel '''Reala Sporta Klubo Español'''. [[Dosiero:RCD_Espanyol_1912.jpg|eta|300x300ra|''Ekipas ĉampionon de 1912 kun la unuaj fremdaj ludantoj de la klubo.'']] Du direktoroj donis gravan impulson al la R. C. D. Español de tiu epoko kaj ĉefe en la ekonomia aspekto, la sinjoroj Evelio Doncos kaj Genaro de La Riva. Denove establita kiel unu el la futbalaj referencoj en Katalunio tenis grandajn kverelojn kun la FK Barcelono kaj nova klubo ŝprucinta, la Football Klubo España, kaj inter la tri disdonis sin la sukcesoj de la pluaj eldonoj de la Regiona Konkurso. En junio de 1915 la klubo enŝipiĝas por la unua fojo en turneo. La destino elektita estas la apuda [[Portugalio]], kie ĝi ludis entute tri partiojn, du fronte al la [[SL Benfica|Sport Lisbono kaj Benfica]] kaj unu kontraŭ selektita lisbona, salditaj kun rezultoj ambaŭ de 1-2 fronte al la benfiquistas kaj por 1-4 fronte al la kombinita. La motivo estis tiu promocii sin en la eksterlando post siaj freŝaj sukcesoj, al kiu adiciis novan regionan konkurson, Pokalo Barcelono kaj subĉampioneco de [[Copa del Rey|Pokalo del Rey]], dua de sia historio. Kun la retreto de la grandaj nomoj, kiu tamen ne mermaron la kapablo de la teamo, ili figuris en la plantel la kapitanon Pere Gibert aŭ Emilio Sampere nur kiel grandaj referencoj. Tenis sin tiel, ĝis aperis en la klubo junulo Ricardo Zamora devena de la Universitary Sport Klubo, rezulta de fandado de du kluboj de studentoj de Medicino kaj Sciencoj. La ludanto de dek ses jaroj kiujn forlasis la dek naŭ la klubo por fini siajn studojn, estis konvinkita por repreni la sportan praktikon por la rivaloj de la FK Barcelono, kiu tamen ili ne povis teni lin kaj la ludanto redonis denove por iĝi reconocidísimo pordisto, kaj antaŭ ol finveni en Madrido FK, estante ĉi tiuj du kluboj kiuj lin encumbraron kiel unu el la historiaj figuroj de la hispana kaj internacia futbalo.<ref><span class="citation web">Página oficial de la FIFA (ed.</span></ref> La ludanto debutis ĝuste en partio Español-Madrido la 23an de aprilo 1916. La ludanto konkeris kun la klubo la Konkurson de Katalunio de 1918, kaj kiu estus la lasta de la klubo antaŭ longa sekeco propiciada por la marŝo de kvar de siaj plej bonaj futbalistoj, inter kiu situis la golejulon. === La aĉeto de Sarriá kaj la solidiĝo de la klubo en la jaroj 20 === Alveninte la [[1920-aj jaroj|jaroj 20]], la R. C. D. Español jam estis por propra rajto la dua klubo de futbalo pli rekonita de Katalunio, kun la akiro de la regionaj konkursoj de 1904, 1912, 1915 kaj 1918. En tiu momento estis nur superita de la FK Barcelono. Post la demolición de la kampo de la strato Muntaner, la familio De La Riva aĉeto por 170 000 pesetoj de la epoko la bieno Hundo Rabio, kie la 18an de februaro 1923 oni inaŭguras la Stadionon de Sarriá, ekipita nur kun la nepraj instaladoj, pagitaj de la gvida, ĉar la konstrua entrepreno al kiu oni estis antaŭenirinta grava parto de la mono, ĝi rompis. Kun la tempo, ĉi tiu stadiono iĝis mita spaco por klubo kaj ŝatantoj. La jardeko estis plena de sukcesoj por la klubo, kiu pridisputis diversajn renkontojn kontraŭ internaciaj teamoj, inter kiuj elstaris la luditaj fronte al la VfR Neumünster, Imperia de Lisbono, Sportovní klub Čechie Karlín, la Athletic Klubo Sparta Praha, la Fotbalový Klub Viktoria Žižkov kaj la Nuselský Sportovní klub.<ref><span class="citation web">Diario La Vanguardia (ed.</span></ref> La klubo faris en 1925 vojaĝo por [[Portugalio]] kaj [[Kanarioj]] kie fichó al la ludanto José Padrón, kaj fininte la sezonon enŝipiĝis en turneo por [[Ameriko]] kaj [[Mezeŭropo|Centra Eŭropo]] kiun ili utilis por financi la tribunon de la stadio. Dum la vojaĝo pridisputis renkontojn kontraŭ la [[Argentina nacia teamo de futbalo|argentina selektado]] kaj la [[Urugvaja nacia teamo de futbalo|urugvaja selektado]], en kiu estis enorma spektemo, profitante la famon atingitan de Ricardo Zamora. ==== La unuaj ligoj ==== [[Dosiero:Pitus_Prat.jpg|eta|210x210ra|''Pitus Prat, unua goleador de la konkurso de Ligo.'']] [[Dosiero:Ricardo_Zamora_Espanyol.jpg|eta|316x316ra|''Ricardo Zamora, unu el la plej bonaj golejuloj de la historio.'']] Sen neniu dubo, estis la R. C. D. Español la teamo kiu suferis pli malaltajn inter la kluboj de la urbo en siaj kompanianoj kaj sportistoj dum la Hispana Civila milito restante tre mermadas la strukturoj de la Klubo. Dum la milita konflikto, la klubo partoprenis en du amikaj konkursoj. En la Pokalo de la Libera Hispanio de 1937, la aro blanquiazul restis en tria loko de ligo de kvar teamoj, antaŭ Girona Football Klubo kaj malantaŭ Valencio Football Klubo kaj de la Oriento Football Klubo, ĉi tiu lasta gajnanto de la turniro. En la Mediteranea Ligo de futbalo, ankaŭ pridisputita en 1937, la R. C. D. Español finis en dua loko en ligo de ok teamoj al nur punkto de la ĉampiono, la Football Klubo Barcelona. Kompletigis la turniron la sekvaj teamoj: Girona FK, Valencio FK, Levu FK, Gimnástico Football Klubo, Granollers Sport Klubo kaj Athletic Klubo de Castellón. ==== La R. C. D. Español dum la postmilita periodo ==== La postmilita periodo komencas kun granda sukceso por la klubo, levante sin kun sia dua Pokalo de Hispanio en 1940, nomita de tiu tiam Pokalo de la Generalísimo postulinte sin en la finalo al la Real Madrid por du goloj al unu. Ankaŭ ludis sin en 1940 kiu estas la precedenco de la Superpokalo de Hispanio de Futbalo, nomita Pokalo de Ĉampionoj de Hispanio kiu perdis sin antaŭ la Atleta Aviado por suma de 10 goloj al 4 favora al la madridanoj. En la sezonoj 1943-44, 1944-45 kaj 1946-47 retiriĝis tri grandaj ludantoj de la klubo: Pere Solé, Crisanto Bosch kaj Alberto Martorell, kaj por ĉi tiu fakto la klubo faris al ili omaĝojn. En decembro de 1949 la R. C. D. Español delokas sin al Filipinoj kie ĝi ludas serion de amikaj renkontoj. La kompaniano numero 1 de la ento de tiu epoko, Julià Clapera, ĝi rimarkas ke en oktobro de 1950 plenumis sin la 50 jaroj de la fondo de la klubo, sed klopodu sin pri okazigoj anticipitaj, pro tio ke kaŭzita de la pendado kiu suferis la klubon oni ne devis okazigi ĝis oktobro de 1953. La unua ago de koncerna datreveno estis partio de bazpilkado kiu frontis la R. C. D. Español kontraŭ la usona teamo de la Wiesvaden Flyers kaj kiu finis kun venko vizitanton por 19 karieroj al 5. La partio de futbalo de solenado ludas sin la [[29an de marto]] kontraŭ la Malmö FF sveda, en kiu la kuna blanquiazul postulis sin por 3 goloj al 2 kun engaĝiteco kiu tenis la komencan filozofion ne korpigi fremdajn ludantojn.<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1953/03/29/pagina-4/636347/pdf.html Noticia en El Mundo Deportivo]</ref> En julio de 1951 komenciĝis la verkoj de pligrandigo de Sarriá, kaj la stadio, kiu apartenis al la familio de La Riva, ekestis proprieto de la R. C. D. Español kiu prezidis Francisco Javier Sáenz. Dum la jaroj kvindek ludas alian de la grandaj mitoj de la klubo, la andaluza Julián Arcas kaj ankaŭ sin slipo al la argentina trejnisto Alejandro Scopelli, kiu faros grandajn sezonojn en la klubo kaj kiu fariĝis fama por fari spiri oksigenon al siaj ludantoj dum la ripozoj de la partioj.<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1984/10/27/pagina-22/415481/pdf.html?search=oxígeno Scopelli Oxígeno y Scopelli en El Mundo Deportivo]</ref> Alia scivola fakto de ĉi tiu epoko okazis la [[14an de decembro]] [[1952]] en barcelona derbio pridisputita en barcelonisma tereno. La R. C. D. Español, alvenis nevenkita ĉefo kaj kun avantaĝo de ses punktoj sur la FK Barcelono. Al lia atingita la vestaro, la ludantoj blanquiazules, ili situis kun io nekutima, ĉar en ĉi tiu estis granda fumo-nubo produktita de la brulgusta de mantukoj krom ne esti varma akvo. Dum la partio kaj post ol antaŭeniri sin la "pericos", iuj barcelonismaj partianoj saltis al la kampo. La Governador Civila de la epoko devigis la ludantojn de la R. C. D. Español fini la partion kvankam ĉi tiuj rifuzis. Fine, la partio finis kun la barcelonisma venko por 2 goloj al 1.<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1952/12/15/pagina-1/1351313/pdf.html Crónica del partido en El Mundo Deportivo]</ref> La futbalistoj "pericos" eliris indignigitaj de la 'malbonaj artoj' uzitaj de sia eterna rivala. ==== La 1960-aj jaroj ==== La 1960-aj jaroj komenciĝis kun vojaĝo al Usono kaj Kanado por partopreni en la dua amerika ligo de Nov-Jorko en julio de 1961.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2011/04/equipos-espanoles-en-la-international-soccer-league/ |titolo=Crónica en los Cuadernos de Fútbol de la CIHEFE |alirdato=2016-04-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160322025002/http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2011/04/equipos-espanoles-en-la-international-soccer-league/ |arkivdato=2016-03-22 }}</ref> La unua partio konkuris la 4an de julio en Montrealo antaŭ la kanada Konkordo en la Molson Stadium kun fina rezulto de remiso al golo. La dua partio estis antaŭ la ASO Monako kun hispan-naciisma venko por tri goloj al unu ankaŭ en Montrealo. Por la tria partio kaj jam en Nov-Jorko, la R. C. D. Español frontis la Shamrock Rovers Football Klubo de Irlando al la kiu venkis por 4-1 en la stadiono de bazpilkado Polo Grounds. La kvara renkonto alvenus la 12an de julio en la sama nov-jorka scenejo, kontraŭ la Ruĝa Stelo de Beogrado, kiu tranĉis de radiko la bonan marŝon de la tiam disĉiploj de Ricardo Zamora disvenkinte ilin por frapa 7-2. La 16an de julio, denove en la Poluso Grounds, la malvenko por 5-1 fronte al la Dukla Prago malproksimigis la hispan-naciisman aron de ĉiu eblo de klasifiko por la finalo. Jam sen ebloj alvenus la malvenko por 3-0 fronte al la Rapid de Vieno antaŭ ol fini la partoprenon kun la sepa kaj lasta partio fronte al la israelanoj de la Petah Tikvah la 27an de julio, kun hispan-naciisma triumfo por 4-1, ambaŭ pridisputitaj denove en la Poluso Grounds de Nov-Jorko. Post la sep partioj, la R. C. D. Español finis sian partoprenon klasifikante sin en kvina loko de sia grupo, remisita al 7 punktoj kun la Ruĝa Stelo de Beogrado post ol amasigi tri venkojn, tri malvenkoj kaj remiso. Antaŭ ol transiri la flakon de rondveturo al domo, la teamo vojaĝus ĝis Ĉikago por pridisputi amikan partion en la stadiono Soldier Field, kun malvenko por 5-4 antaŭ la Rapid de Vieno. La sezono 1961-62 la teamo partoprenas por la unua fojo en la Pokalo de Foiroj, en kiu estas forigita en ĉambroj de finalo. En la regula ligo, la teamo portas malbonan trajektorion kaj fariĝas posteno de la teamo Ricardo Zamora kaj Julián Arcas, sed ne sukcesas eviti la unuan malsupreniron de la klubo al Dua Divido. La sekva sezono, ĝi sidiĝis en la benko la homo kiun trejnante al la Realo Valadolidon Klubo de Futbalo estis sendinta al la R. C. D. Español al Dua, Heriberto Herrera, kaj rekuperis sin la divido perdita la antaŭa sezono. Rimarkinda fakto por la ento okazis la sezono 1964-65 en kiu sin fichó al la argentina Alfredo donis Stéfano. La antaŭa sezono ankaŭ estis sin fichado al Ladislao Kubala. Dum la sekva kurso la teamo partoprenis denove en la Pokalo de Foiroj estante forigita alia fojo en ĉambroj de finalo. En somero de 1966 iĝas prezidanto Joan Vilà Reyes. Dum ĉi tiu epoko kreiĝas la fama antaŭa hispan-naciisma kiu pasus al la historio de la klubo sub la nomo de "la 5 delfenoj", kiu fakte estis ses; Mastrinoj, Marcial, Cayetano Re, Genuo, José María kaj Miralles. ==== La 1970-aj jaroj ==== En junio de 1971, kaj kun José Emilio Santamaría manĝas trejniston, la R. C. D. Español denove estas pionira realigante turneon por Sovetio. Komenciĝis ludante en Kiev kontraŭ la FK Dinamo de Kiev, estante disvenkitaj de la ukrainoj por 3 goloj al 0. Daŭrigis la turneon por Leningrado, por fronti la Zeniton de Sankt-Peterburgo, finante la partion kun remiso al nulo. Por pridisputi la lastan partion de la turneo, la teamo delokis sin al Moskvo, por ludi kontraŭ la Torpedo de Moskvo, estante ankaŭ la fina rezulto de remiso al nulo. Malgraŭ ne esti gajninta neniun partion nek esti atinginta neniun golon, la sperton oni konsideris pozitiva kaj estas ke kun ĉi tiu vojaĝo al Sovetio la klubo komencis malfermi pordojn por la resto de la mondo. Kun Santamaría en la benko okazas grandaj kampanjoj en la hispana ligo. En ĉi tiu jardeko, post la ŝanĝo de formato de la Pokalo de Foiroj, kiu sekvinbero al esti la Pokalo de la UEFA, ĝi partoprenas la sezonojn 1973-1974 kaj 1976-1977, estante forigita en okaj de finalo. Fine de la sezono 1979-80, la klubo realigis sukcesan turneon por Orienta Azio, kie ĝi ludis en la urboj de Tokio kaj Manila. En la ĉefurbo nipona, la klubo partoprenis kaj proklamis sin ĉampiono de la Internacia Turniro de Tokio; en unua loko frontis la Fujita Tokio, venkante lin por 2 goloj al 0. Tuj poste kaj por la sama rezulto malfaris sin de la Selektado de futbalo de Ĉinio kaj laste frontis la anglan aron de la Middlesbrough Football Klubo al la kiu disvenkis en la tanda de penaloj post ol fini la reglamentan partion kun remiso al unu. De Tokio la teamo delokis sin al Manila, kie ĝi frontis unu la alian en du amikaj partioj al la Lioaning, al la kiu disvenkis por 3 al 1 kaj 4 al 1. La 8an de septembro 1978 mortas en Barcelona Ricardo Zamora, eble unu el la plej grandaj figuroj el la historio de la klubo.<ref>[http://hallofameperico.wordpress.com/category/0limp0-blanquiazul/zamora-0limp0-blanquiazul/ Biografía de Ricardo Zamora]</ref> Dum la jardeko de la 70 kaj komenco de la 80 elstaras en la R. C. D. Español la figuro de la nafara futbalisto Rafael Marañón, kiu kun 111 goloj eĉ estis la ludanto kiu pli da goloj estis markinta en la historio de la klubo dum multaj jaroj, ĝis estis superita de alia ikono de la ento, Raúl Tamudo.<ref>[http://hallofameperico.wordpress.com/category/0limp0-blanquiazul/maranon-0limp0-blanquiazul/ Biografía de Rafael Marañón]</ref><ref>[http://hallofameperico.wordpress.com/category/0limp0-blanquiazul/tamudo-0limp0-blanquiazul/ Biografía de Raúl Tamudo]</ref> ==== La 1980-aj kaj 1990-aj jaroj ==== [[Dosiero:Espanyol_80.jpg|eta|225x225ra|Unu el la oficialaj fotoj de la teamo en la 1980-aj jaroj]] La lastaj jardekoj de la historio de la klubo karakteriziĝis por la malregulaĵo en la fina klasifiko de ĉiu ligo, kun grandaj kampanjoj kun trejnistoj kiel Javier Clemente, (kun kiu oni atingas la finalon de la Pokalo de la UEFA en 1988), kaj du malsupreniroj al Dua Divido en la jardeko de la 90 en kunteksto de grava ekonomia krizo, speciale dum la ordonoj de Julio Pardo Padrós kaj Francisco Perelló, estante grandaj ludantoj de la epoko Tinĉjo Márquez, Ernesto Valverde, Pichi Alonso, John Lauridsen kaj Thomas N'Kono inter aliaj. Tre memorita inter ĉiuj sekvantaj "pericos" estis la partopreno en la Pokalo de la UEFA de la sezono 1987-88. En ĉi tiu eldono oni foriĝis al la sekvaj teamoj: Borussia Mönchengladbach, AK Milan, Inter de Milano, TJ Vítkovice kaj Klubo Bruĝo antaŭ ol ne povi superi en la finalo kaj, en la penaloj, al la Bayer 04 Leverkusen. La 4an de decembro 1992, la R. C. D. Español enskribas sin en la Registro Mercantil kiel Sporta Anonima Socio, kaj iom poste, en la 1994 kreiĝas la R. C. D. Español "B" absorbinte la dekstrajn federativos de la FK Cristinenc, de Sankta Cristina de Plugas. Kun koncerna teamo tenis sin kunlaborado dum tri jaroj antaŭe.<ref>[http://hemeroteca-paginas.elmundodeportivo.es/EMD01/HEM/1990/08/07/MD19900807-021.pdf Noticia en El Mundo Deportivo]</ref> En 1995, por adapti sin al la nova hispana sporta leĝaro, la klubo modifas iomete sian nomon aldonante "de Barcelono" al la fino kaj sekvinbero nomiĝi Reial Klubo Deportiu Espanyol de Barcelono, S.Al.D., Ŝanĝo kiu ne estis libera de kritikoj. Kaŭzita de la malbona ekonomia demarŝo kaj sporta de la gvidaj, la klubon oni vidas devigita al vendi la stadionon de Sarriá kaj tiel paliativi la ŝuldon kiu trenas la klubon. La 21an de junio 1997 ludas sin la lasta partio en la stadiono de Sarriá, kiu gajnis la kunan lokalon por 3 goloj al 2 fronte al Valencio Klubo de Futbalo. Tagoj post la vendo de Sarriá, Daniel Sánchez Llibre estas elektita prezidanto de la ento. La klubo ekludas siajn partiojn en la Olimpia Stadiono de Montjuic. ==== Centjara klubo ==== [[Dosiero:Espanyol.jpg|eta|300x300ra|Ŝablono 2007-2008]] En honoro al la centjariĝo de la ento, la klubo ricevas de la Generalidad de Katalunio la Premion Cruz de Sant Jordi, kaj la [[14an de novembro]] [[1999]] ĝi ludas sin la partio kiu inaŭguris la agojn de la centjariĝo en la Olimpia Stadiono de Montjuic, en kiu la R. C. D. Español disvenkis la Argentinan Selektadon de Futbalo por 2 goloj al 0. La superita patrimonial de la ento komenciĝas kun la konstruo de propra Sporta Urbo en San Adrián de Besós, inaŭgurita en 2001, kaj la investo de la unua ŝtono de la nova stadiono de la klubo en 2003, lokita inter la komunumoj de [[Cornellà de Llobregat]] kaj [[El Prat de Llobregat]], kaj financita de kredito koncedita de kvin financaj entoj por entute 55 milionoj da eŭroj. Sporte, dum ĉi tiu etapo, la teamo instaliĝas en la duona zono de la klasifiko kun la escepto de la sezonoj 2002/03 kaj 2005/06 en kiu tuŝetas sin la malsupreniro kaj la 2004/05, en kiu finiĝas al punkto konsenti la Ligon de Ĉampionoj de la UEFA, kun Miguel Ángel Lotina en la benko. Kun Paco Flores kiel trejnisto, la klubo atingas sian trian Pokalon del Rey en la sezono 1999/00, la sama jaro de sia centjara, en finalo pridisputita kontraŭ la Atleta de Madrido (2-1) en la Stadiono de Mestalla. Ses jaroj poste kaj kun Miguel Ángel Lotina de trejnisto, ĝi sukcesas sin la kvara Pokalo del Rey en la Stadiono Santiago Bernabéu de Madrido en finalo pridisputita kontraŭ la Realo Zaragoza (4-1). Al eŭropa nivelo, la klubo partoprenas tri fojojn, du de ili sinsekvaj, en la Pokalo de la UEFA, la sezonoj 2000/01, 2005/06 kaj 2006/07. En ĉi tiu lasta oni atingas la finalon, kiu konkuras antaŭ Sevilo FK, kaj kiu fine perdas sin en la tanda de penaloj. Ĉi tiu jardeko estas, sendube, la epoko kun pli da titoloj oficialaj de la historio de la R. C. D. Español en kiu krome havis sin ludantoj de la nivelo de Raúl Tamudo, Iván de la Peña, Luis García, (ĉi tiuj tri formis la trion konitan kiel "la 3 ŝarkoj") kaj ankaŭ Albert Riera, Mauricio Pochettino, Walter Pandiani kaj Carlos Kameni inter aliaj. En tiu momento la klubo estis rekonita kiel la 10a pli bona teamo de la mondo laŭ la IFFHS.<ref>[http://www.iffhs.de/?6edbca388d85691a55685fdcdc3bfcdc0aec28d009 Página Oficial de la IFFHS, ''10º mejor club del 2007'']</ref> La 9an de junio 2007, Raúl Tamudo iĝis la maksimuma goleador de la historio superante tiel la 111 golojn de Rafael Marañón, kaj atingante la tutan de 113, la plej memorita golo el Raúl Tamudo estas sendube la golo markita en la sezono 2006/07 al la FK Barcelono en la lasta minuto de partio en la Nou Camp kiu kostis al li la titolon de la Ligo al la FK Barcelono favore al la Real Madrid. La 31an de majo 2009 finis sin 12 sezonoj en la Olimpia Stadiono de Montjuic, post la marŝo de la Stadiono de Sarriá, kun la partio kiu gajnis la R. C. D. Español por 3 goloj al 0 antaŭ Malago C.F. En ĉi tiu sama renkonto Raúl Tamudo sukcesis ''hat-trick'' kaj atingis la ciferon de 129 goloj kun la hispan-naciisma aro. ==== La rondveturo al domo ==== [[Dosiero:DaniJarque.JPG|eta|275x275ra|Dani Jarque, kapitano de la unua teamo la sezono 2009/10 ĝis lia forpaso en aŭgusto de 2009.]] Post ol dek du sezonoj en la Olimpia Stadiono de Montjuic, la klubo translokiĝis al la Stadiono de Cornellá-El Prat. La 2an de aŭgusto 2009 debutis la novan stadionon kun partio kontraŭ Liverpool FK kun rezulto de 3-0 favora al la periquitos. Luis García Fernández estis la aŭtoro de la unua golo en ĉi tiu kampo sekvita poste de du goloj de Ben Sahar. Ankaŭ notis tioman Raúl Tamudo kiu estis malbono nuligita post ekster ludo inexistente.<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-3/78722398/pdf.html?search=inauguración Noticia de la inauguración del estadio en La Vanguardia]</ref><ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-37/78719529/pdf.html?search=inauguración Noticia de la inauguración del estadio en La Vanguardia]</ref><ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-38/78674173/pdf.html?search=inauguración Noticia de la inauguración del estadio en La Vanguardia]</ref> Kun ĉi tiu inaŭguro, la klubo denove havis propran domon post la demolición de la mita Stadiono de Sarriá. La nova stadiono devas esti infleksa punkto por la ento tiel en tio sporta kiel en tio ekonomia. Tamen, la gajeco daŭris tre malmulte al la amatoraj hispanaj naciistoj pro tio ke la 8an de aŭgusto de tiu sama jaro okazis unu el la plej malĝojaj okazaĵoj en la historio de la R. C. D. Español. La kapitano Dani Jarque forpasis al la aĝo de 26 jaroj en Coverciano, kie la klubo donis turneon por Italio, de kora senlaboreco.<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2009/08/09/pagina-1/4968653/pdf.html Portada de El Mundo Deportivo]</ref> La klubo perdis sian kapitanon kaj al unu el siaj simboloj. Nuntempe ĉiu minuto 21 (dorsa kiu portis) de ĉiu partio la inklino perica kapitulacas al li omaĝon aplaŭdante kaj kantante sian nomon. La 10an de septembro 2009, la IFFHS eldonis la klasifikon de la plej bonaj eŭropaj kluboj de la 20a jarcento, okupante la R. C. D. Español la pozicio numero 98 kaŭzita de liaj partoprenoj en eŭropaj konkuroj.<ref>[http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec28d6edb8dbccb05ff0a Página Oficial de la IFFHS, ''98º mejor club del siglo XX'']</ref> Kun la alveno de Mauricio Pochettino al la benko dum la sezono 2008-09 por savi la teamon de la malsupreniro al Dua Divido, objektiva kiu plenumis, la ento efektivigas sportan projekton bazitan en la promocio de futbalistoj mamnutritaj en la ŝtonmino de la klubo kaj en la ekonomia aŭstero.<ref><span class="citation web">Mª Carmen Juárez (24 de mayo de 2009). </span></ref> En pluaj sezonoj, la kuna blanquiazul atingas la savon kun komforto, luktante inkluzive en iuj momentoj por eniri en la UEFA Eŭropo League. Tamen, post ol konkuri 14 tagojn de la sezono 2012-13, la direktivo de la klubo decidis ĉesi al Pochettino por havi al la teamo blanquiazul colista de la kategorio. Días poste anoncis sin al la nova teknikisto periquito, la meksika Javier Aguirre, kiu sukcesis revertir la situacio kaj rikolti pozitivajn rezultojn. Javier Aguirre daŭrigis sezonon pli en la klubo denove atingante la restadon en sezono de transiro. En somero, ĝi prenis la kondukilojn Sergio González kiu en lia unua kampanjo en la maksimuma kategorio sukcesis klasifiki la teamon por la duonfinaloj de Pokalo del Rey kaj loki al la teamo en komforta pozicio en la tabelo. Tamen, en decembro de 2015 la konsilio de Administrado decidis malhavi siajn servojn por la malregulaĵo de la teamo. Constantin Galca, exjugador de la RCD Espanyol, estis elektita kiel nova teknika. Paralele, en la aparta institucia ankaŭ okazis gravaj ŝanĝoj. La prezidanto Joan Collet kaj lia konsilio de Administrado decidis prezenti sian demision la 20an de januaro por ke Chen Yanseng fariĝis posteno de la klubo. La proprietulo de la dungista grupo pulbazaro kompletigis en novembro de 2015 la aĉeto al la ĉefaj akciuloj de pako accionarial pli alta ol la 50% kiu permesis lin fariĝi kun la kontrolo de la klubo kvankam ne estis ĝis la 19an de januaro kiam ĝi konfirmis sin la aĉeto. Lia eniro al la RCD Espanyol estis decida por kovri malsamajn pagojn kun Bieno kaj provizantoj. == Simboloj == === Historio kaj evoluo de la ŝildo === [[Dosiero:Societat_Gimnàstica_Espanyola_1897.png|eta|225x225ra|Ŝildo de la Socio Gimnástica Hispana en 1897, embrio de la klubo kaj ento de kiu prenis sin la unua emblemo.]] Laŭlonge de lia historio, la R. C. D. Español havis entute sep malsamajn ŝildojn. La unua de ili kun la komencaj de la Hispana Klubo de Futbalo respondas al la jaroj kiuj iras de la 1901 al la 1906 kaj portas la kolorojn rojigualdos. La dua estis dezajnita de Eduard Corrons adoptinte sin la blanka kaj blua koloroj en referenco al la koloroj de la blazono de Roger de Lauria kaj oni uzis de 1909 al 1912. De tiam post la koncesio de la titolo de realo, kun Alfonso 13a, la sama dezajnisto modifis lin aldonante la realan kronon kaj pligrandigante la randon de la cirkonferenco por enkonduki la legendon «Reala Sporta Klubo Español». Dum cenzuras ŝin de la Dua Hispana Respubliko elstrekis sin la krono kaj la vorto «reala», kaj denove metis sin post la Hispana Civila milito, kaj konkrete en 1940. Tiel postvivis ĝis la sekva ŝanĝo, datiĝinta en 1995, kiam Pere Durán retuŝis la ŝildon esquematizando la krono kaj oni modifis la legendon metante la nomon de la ento en la kataluna, krom aldoni sin la nomo de la urbo: «RCD Espanyol de Barcelono». La aktuala ŝildo validas de decembro de 2005 kaj prezentas unu solan evoluon en la krono, koncerne al la lasta dezajno de Pere Durán, konsistanta en kiu la kvar ruĝaj stangoj internaj pliigas iomete ĝis kompletigi la internan spacon.<ref><span class="citation web">Página Oficial del R. C. D. Español (ed.</span></ref> === Himno === La R. C. D. Español havis tri himnojn popole rekonitaj laŭlonge de lia historio. La unua datiĝas de 1975, estis verko de Ricardo Pastor (litero) kaj José Guardiola (muziko) kaj havis por nomo "Estas hispan-naciismaj". Klopodu sin pri poezio skribita en la hispana kaj kataluna dediĉita al la koloroj blanquiazules, al la Stadiono de Sarriá kaj al Roger de Lauria. La dua himno estas sendube la plej konata, volita kaj ekkantita en la stadiono por la partianoj periquitos. Datiĝas de 1983 kaj estis verko de Carlos Laporta kaj de Isidro Sola, estante ankaŭ dulingva. En 1997 fariĝis versio plene en la kataluna. La aktuala himno de la klubo estis surbendigita de la Orfeón Kataluna kaj la Orkestro Sinfónica de Vallés. La muziko estis formita de la eks-gvida de la orkestro 'La Selvatana', Antoni Mas. La litero estas verko de la hispan-naciisma historiisto Juan Segura Palomares. La himno prezentis sin la 14an de novembro 1999 en la Olimpia Stadiono de Montjuic dum la inaŭgura ago de la Centjariĝo. En la 2005 la grupo ibicenco de roko 'Statuas d Salo' realigis version kun pli da ritmo de la himno kaj kiu estis interpretita en la ripozo de unu el la partioj pridisputitaj en Montjuic. === Maskoto === Dum la jaroj dudek, oni eldonis ŝercojn en la futbala semajna gazeto ''La Xut'' (la chute). Por tiam, la kataluna humuristo Valentí Castanys satirizaba al la partianoj de la R. C. D. Español manĝas la ''kvar nigrajn katojn'', por la malabunda nombro de kompanianoj de la ento. En 1929 debutis en Hispanio la fama kreo de Pat Sullivan de nomo ''Félix la Kato'' en la hispana kaj ''gat perico'' aŭ ''gat periquito'' en la kataluna. Tiam komencis sin koni la partianojn de la R. C. D. Español manĝas ''els quatre gats pericos'' aŭ ''la kvar katoj periquitos.'' Estis dum la okazigo de la 75a datreveno de la Klubo kiam okazis oficiale logoo en kiu jam aperis periquito. Kun la paŝo de la jaroj iom post iom ŝprucis novajn modelojn de la perico, kaj en la Stadiono de Sarriá jam enplantiĝis la figuro de la maskoto/maskovesto. Nuntempe disvolviĝis pli moderna logoo kaj kiu figuro en la equipaciones de la teamo. Por la kaptado de novaj kompanianoj, ĝi efektiviĝis nova kaj sukcesa reklama kampanjo en televido meze de la jaroj naŭdek en kiu periquitos realaj realigis diversajn futbalajn agojn kiel ellaboras de kapo aŭ ĉilianinoj. Alia versio estas ke ĉirkaŭ la malnova Stadiono de Sarriá estis multaj palmoj, kun lia responda ĉeesto de periquitos, kaj kiu inkluzive vendis sin falarido ĉirkaŭ la stadiono por manĝigi ilin. Por memorfesti la centjariĝon de la ento dezajnis sin nova maskoto kiu nur oni uzis en koncerna okazigo. Lia nomo estis ''Som-hi'', ''ni Iras'' en la hispana kaj reprezentis ĉemizon blanquiazul. == Unuforma == * Unuforma '''titulara''': Blanka ĉemizo kun blua larĝa rajo en la centro, pantalono ankaŭ blua kaj blankaj mezumoj. La malantaŭa parto estas blua kun la dorsa numero kaj nomo de la futbalisto en nigra koloro. La novaĵo loĝas en la inkludo de la flago blanquiazul en la manikoj.<ref>[http://www.rcdespanyol.com/es/actualidad/viste-como-la-minoria/_n:817/ Notícia en la web del club]</ref> * '''Alternativa uniformo''': Ruĝa ĉemizo kun detaloj blanquiazules, ruĝa pantalono kaj ruĝaj mezumoj. * '''Unuforma de pordisto''': Ĉemizo, pantalono kaj mezumoj de nigra koloro kun rozkoloraj detaloj. La unua uniformo de la historio de la klubo estis flava post ol alporti unu el la unua gvida ŝtofo de ĉi tiu koloro el lia tekstila negoco, kun zono kaj longa pantalono (variante la koloron laŭ la ludanto). Kiam ĉi tiu gvida ĉesis partopreni en la aktivecoj de la ento, ĉiu ludanto ekalportis sian vestaron en sia totalo, sed al grandaj trajtoj oni uzis blankan ĉemizon kun blua zono kaj blua aŭ nigra pantalono en 1901. Post la refundación de la ento dum la pendado de aktivecoj de la ento inter 1906 kaj 1909, la 20an de februaro 1910 la asembleo de kompanianoj decidas ŝanĝi la kolorojn kaj la ŝildon. Adoptis sin la blanka kaj blua koloroj kiuj reprezentis la kolorojn kiujn oni kredis ke ĝi brilis en sia blazono la admiralo Roger de Lauria. == Instaladoj == === Stadiono === La klubo uzis entute ses terenojn de malsamaj futbalo por pridisputi liajn partiojn kiel lokalo antaŭ ol akiri la terenojn en kiu situis la historian Stadionon de Sarriá, unue en proprieto de la R. C. D. Español. Vagante por pluraj terenoj en liaj komencoj, la unua de ili datiĝas de la sezono 1900-01, tiu de sia fondo, kie ĝi ludas la unuajn amikaj en Hundo Grassot, lokita en la ĉirkaŭaĵoj de la templo ĵus komencita konstrui sin de la Sankta Familio. Tiu sama sezono, ankaŭ oni uzis de la 10an de marto la kampon Frare Blanch de Hispanio Athletic Klubo, lokita proksime de la [[Tibidabo]]. Tamen, ĉi tiu kampo apenaŭ estis tre postulita kaj la postaj trejnadoj okazis en descampado de la Hospitalo Clínic. Por la sekva futbala kurso, jaro de la inaŭguro de la Pokalo Macaya, ĝi translokiĝis al la apuda kampo al la Placo de taŭroj de La Sabloj, revenante monatojn poste al la lokita en la Hospitalo Clínic Suda.<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1902/01/05/pagina-2/33392487/pdf.html Noticia en La Vanguardia]</ref><ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1902/12/07/pagina-2/33387357/pdf.html Noticia en La Vanguardia]</ref> Tie pridisputis la unuan dividita la 30an de novembro 1902 antaŭ la Football Internacia Klubo kaj kiu saldis sin kun loka venko por 6–0.<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1902/11/30/pagina-2/33387281/pdf.html Noticia en La Vanguardia]</ref><ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1902/12/03/pagina-3/33387318/pdf.html Noticia en La Vanguardia]</ref> Estis apudaj terenoj al la Clínic Norda kiam ili establiĝis tie de la [[6an de decembro]] [[1903]], restante tie tri jaroj ĝis ili paraliziĝis la aktivecoj. En la debuto de la dato gajnis por 2–0 al la Football Klubo Catalá kaj du tagoj poste venkis por 3-1 al la Football Klubo Barcelona.<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1903/12/11/pagina-3/33393057/pdf.html Noticia en La Vanguardia]</ref> Fojo renaskiĝinta la klubon oni inaŭguris oficiale la [[1an de marto]] [[1911]] nova kampo kun la renkonto antaŭ la Hispana Klubo de Madrido, kaj kiu finis kun 2–0 por la lokaloj. Ĉi tiu stadiono nomita Ciklodromo Parko de Sportoj de silentas al ŝi Industrion estis konita popole kiel la «Kampo de la Faboj» kaj restis en li ĝis oni atingis unu el la plej markitaj datoj el la historio blanquiazul. La [[18an de februaro]] [[1923]] oni inaŭguris la Stadionon de Sarriá kun renkonto antaŭ Kunigis ŝin Esportiva de Sants kiu finis kun ĉirkaŭ 4-1 favora al la hispanaj naciistoj. La unua golo en ĉi tiu stadiono estis verko de Vicenç Tonijuan.<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1983/02/17/pagina-42/32961666/pdf.html?search=Español Sants Noticia en La Vanguardia]</ref> Kun la paŝo de la tempo, la stadiono iĝis unu el la historiaj ne nur de la urbo sed de la lando, kaj ekestis proprieto de la klubo en la jaroj kvindek. Konita ankaŭ kiel Hundo Ràbia estis sidejo mundialista en la Mondkonkurso de Hispanio 1982. Fine la 21an de junio 1997 konkuris la lastan partion en Sarriá en kiu la R. C. D. Español postulis sin por 3 al 2 al Valencio Klubo de Futbalo, estante José Cobos Castillo la lasta futbalisto kun la ĉemizo blanquiazul en noti golon en la stadio, dum Iván Campo estis la lasta ludanto en noti golon en la emblemático stadio.<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1997/06/22/pagina-22/378413/pdf.html Crónica del partido en El Mundo Deportivo]</ref> Post ol esti sin konstruita de la [[Somera Olimpiko 1992|Olimpikoj de Barcelono 1992]], la Olimpia Stadiono de Montjuïc ekestis la loka sidejo de la klubo. Premiere prezentita de la teamo la 7an de septembro 1997 kun responda partio al la tago 2 de la konkurso de Ligo kaj kiu finis kun remiso al unu fronte al la [[Real Club Celta de Vigo|Reala Kelta Klubo de Vigo]], estis sidejo ĝis la 31an de majo 2009.<ref>[http://www.bdfutbol.com/es/p/p.php?id=20813 Jornada 2 - 07/09/1997]</ref> Tia tago okazis la lasta renkonto en ĉi tiu stadiono —de titularidad urba— disvenkante por 3-0 al Malago Klubo de Futbalo danke al ''hat-trick'' de Raúl Tamudo kiel fina kolofono antaŭ ol pasi al areo denove en proprieto de la klubo, la konato kiel Stadiono Cornellá-El Prat.<ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2009/06/01/pagina-24/4540264/pdf.html Noticia en El Mundo Deportivo]</ref><ref>[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2009/06/01/pagina-25/4540268/pdf.html Noticia en El Mundo Deportivo]</ref> [[Dosiero:EstadioRCDE_Pano.jpg|eta|250x250ra|''Vestu de la interno de la R. C. D. E. Stadium.'']] Konita kiel de la jaro 2016 kiel '''R. C. D. E. Stadium''', por la sigloj de la klubo, kaj popole kiel Cornellá-El Prat, ĝi posedas lokon de 40 500 spektantoj, por esti unu el la plej modernaj stadioj el Eŭropo; kovrita preskaŭ en sia totalo, krom la supera parto de la kvar anguloj, kaj esti katalogita de la [[UEFA]] kun la maksimuma kategorio (4).<ref>[http://www.sport.es/es/noticias/espanyol/dan-por-resuelto-contrato-patrocinio-con-power8-4783398 «Dan por resuelto el contrato de patrocinio con Power8»].</ref> La [[9-a de majo|9an de majo]] [[2003]], ĝi metis sin la unua ŝtono de la areo en ĉeesto inter aliaj aŭtoritatoj, de la Prezidanto de la kataluna registaro en tiu momento, [[Jordi Pujol|Jordi Pujol.]] La komenco de la verkoj, okazis la [[30-a de novembro|30an de novembro]] 2005 kaj la du de aŭgusto de [[2005|2009]] debutis la novan stadionon kun partio kontraŭ [[Liverpool FC|Liverpool FK]] kun rezulto 3-0 favora al la periquitos. Luis García estis la aŭtoro de la unua golo en ĉi tiu kampo sekvita poste kun du goloj de Ben Sahar. Ankaŭ notis tioman Raúl Tamudo kiu estis malbono nuligita post ekster ludo inexistente.<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-3/78722398/pdf.html?search=inauguración Noticia de la inauguración del estadio en La Vanguardia]</ref><ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-37/78719529/pdf.html?search=inauguración Noticia de la inauguración del estadio en La Vanguardia]</ref><ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-38/78674173/pdf.html?search=inauguración Noticia de la inauguración del estadio en La Vanguardia]</ref> La stadiono RCDE forportis en sia unua jaro la premion Stadium Business Award 2010, kiel pli bona sporta instalado monda de la jaro, premio organizita de [[Guinness|Guiness.]]<ref>[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/2009/08/03/pagina-38/78674173/pdf.html?search=inauguración Noticia en el diario AS]</ref> Krome, ĝi havas oficialan tendon de la klubo. Inter junio de 2014 kaj decembro de [[2014|2015]] la stadiono portis la nomon de Power8 Stadium, por interkonsento de sponsorado inter ĉi tiu marko kaj la klubo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=17964&idseccion=34&idlinkchk=0&idmenu=9&idsubmenu=107 |titolo=Noticia en la web del club |alirdato=2016-04-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141028163546/http://www.rcdespanyol.com/principal.php?modulo=detalleNoticia&idnoticia=17964&idseccion=34&idlinkchk=0&idmenu=9&idsubmenu=107 |arkivdato=2014-10-28 }}</ref> === Sporta urbo Dani Jarque ''Sadrià'' === Krome, la klubo posedas sportan urbon en la loĝloko de San Adrián de Besós, nomita de ĉiuj ŝatantoj en honoro al la unua stadiono de la klubo kaj, samtempe kun la nomo de la urbo antaŭe menciita, '''''Sadrià.''''' Oficiale nomiĝas Sporta Urbo Dani Jarque, en memoro de la forpasinta kapitano de la teamo. En ŝi trejnas sin tiel la unua teamo kiel ĉiuj filioj. Ĉiuj partioj de la ŝtonmino konkuras en ĉi tiuj instaladoj kiujn ankaŭ havas oficiala tendo de la klubo. === Distingoj === {| style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width="100%" border="1" cellspacing="0" ! width="20%" | Nacia konkuro ! width="30%" | Titoloj ! width="30%" | Subĉampionecoj |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="D8E2EE" |'''Dua Divido de Hispanio (1)''' | bgcolor="#ECF1F7" |1993-1994. | bgcolor="#F3F5F7" |1962-1963 (1)<ref>Ligo dividida en du grupoj. </ref> |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="D8E2EE" |'''[[Copa del Rey|Pokalo de Hispanio]] (4)''' | bgcolor="#ECF1F7" |1928-1929, 1939-1940, 1999-2000, 2005-2006. | bgcolor="#F3F5F7" |1914-1915, 1940-1941, 1946-1947, 1956-1957. (5) |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="D8E2EE" |'''Superpokalo de Hispanio''' | bgcolor="#F3F5F7" |2000, 2006. (2) |} {| style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width="100%" border="1" cellspacing="0" ! width="20%" | Internacia konkuro ! width="30%" |Titoloj ! width="30%" |Subĉampionecoj |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="D8E2EE" |'''[[Eŭropa Ligo de UEFA|Eŭropa ligo]]''' | bgcolor="#F3F5F7" |1987-1988, 2006-2007. (2) |} {| style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" width="100%" border="1" cellspacing="0" ! width="20%" | Regiona konkuro ! width="30%" |Titoloj ! width="30%" |Subĉampionecoj |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="D8E2EE" |Pokalo Macaya / Pokalo FK Barcelono ('''1''') | bgcolor="#ECF1F7" |1902-1903. | bgcolor="#F3F5F7" |1902-1903. (1) |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="D8E2EE" |Konkurso de Katalunio ('''8''') | bgcolor="#ECF1F7" |1903-1904, 1911-1912, 1914-1915, 1917-1918, 1928-1929, 1932-1933, 1936-1937, 1939-1940. | bgcolor="#F3F5F7" |1904-1905, 1909-1910, 1912-1913, 1916-1917, 1918-1919, 1924-1925, 1929-1930, 1931-1932, 1933-1934. (9) |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="D8E2EE" |Pokalo Katalunio ('''6''') | bgcolor="#ECF1F7" |1995, 1996, 1999, 2006, 2010, 2011. | bgcolor="#F3F5F7" |1993, 1994, 2004, 2005, 2007, 2009, 2013, 2014. (8) |} == Ludantoj == La hispanaj teamoj estas limigitaj al havi en la ŝablono maksimumon de tri ludantoj sen pasporto de [[Eŭropa Unio]]. La lerta inkludas nur la ĉefan naciecon de ĉiu ludanto, iuj de la ne eŭropaj ludantoj havas duoblan naciecon de iu lando de la EU: ** Pape Diop posedas la duoblan naciecon [[Senegalo|senegalesa]] kaj [[Francio|franca]]. ** Hernán Pérez posedas la duoblan [[Paragvajo|paragvajan]] naciecon kaj [[Italio|itala]]. ** Felipe Caicedo posedas la duoblan [[Ekvadoro|ekvadoran]] naciecon kaj [[Hispanio|hispana]]. * Adrià '''Dalmau''' cedita al la Sporta Klubo Numancia de Sorio [[Dosiero:Sergio_COPA_EUROAMERICANA_(18165383332)_(cropped).jpg|eta|Sergio González, trejnisto de la klubo de 2014 ĝis 2015.]] == Malsuperaj kategorioj == === R. C. D. Español "B" === ==== Palmarés ==== * Subĉampiono de Dua Divido B (1): 2001-02 * Ĉampiono de la 5a grupo de Tria Divido (2): 1994-95 kaj 2008-09 * Subĉampiono de la 5a grupo de Tria Divido (3): 1999-00, 2005-06 kaj 2011-12 * Pokalo de Ĉampionoj de Juna Ligo (1): 2007-08 kaj kvar fojoj Subĉampiono en 2002-03, 2003-04, 2011-12 kaj 2014-15 * Pokalo del Rey de Junaj de Futbalo (4): 2001, 2003, 2004 kaj 2012 kaj du fojoj Subĉampiono, en 1954 kaj 2011 * Nike Premier Cup (Infana) (1): 1996 * Internacia turniro Alevín de Futbalo 7 de Arona (3): 2004, 2005 kaj 2013 * Internacia turniro Alevín de Futbalo 7 de Arosa (1): 2009 * Nacia turniro Alevín de Futbalo 7 (2): 2004 kaj 2011 == Aliaj sportaj sekcioj == === Ina futbalo === La ina teamo de la Klubo naskiĝis en 1970, tiam nomita ''Sporta Klubo Ina Hispano'', sub la impulso de Lluis Oliva Berney kaj kun Julián Arcas manĝas unuan trejniston. De la kreo de la ina Ligo en 1988 kaj en siaj diversaj formatoj, la teamo estis en la maksimuma kategorio de la ina futbalo (krom inter la sezonoj 1990-91 kaj 1992-93), tenante sin inter la plej bonaj aŭ, en la plej malbona el la kazoj, en la duona zono de la klasifiko. En 1996 atingas sian unuan nacian titolon, la Pokalo de la Reĝino, kiu revalidigis en 1997. Tamen en postaj jaroj la teamo ne sukcesis fini kun titoloj siajn bonajn sezonojn realigitajn kaj ne estis ĝis 2005 kiam la ina teamo vivis lian plej fruktodonan epokon. Speciale memorita estis la sezono 2005-06, en kiu la blanquiazules vivis la plej bonan jaron de sia historio sukcesinte la doblete, la Ligon<ref>3cat24.cat, [http://www.3cat24.cat/noticia/116697/altres/LEspanyol-campio-de-la-Superlliga-femenina 13 de diciembre de 2006] (en catalán)</ref> kaj sian trian Pokalon. En la sekvaj jaroj la sekcio sukcesis sia kvara kaj sia kvina<ref>Marca, [http://www.marca.com/2009/06/21/futbol/mas_futbol/1245586289.html 21 de junio de 2009]</ref> pokalo (2009 kaj 2010), du subĉampionecoj de Pokalo (2007 kaj 2011) kaj tri subĉampionecoj de Ligo (2006-07, 2009-10 kaj 2010-11), specimeno de la granda reguleco de la ludantinoj periquitas.<ref>Real Federación Española de Fútbol, [https://web.archive.org/web/20120718213521/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=119&ANYO=2010&CATEGORIA=3&ID=864 5 de junio de 2010]</ref> Aparte de postuli sin en la kvar unuaj eldonoj de la Pokalo Katalunio (2005, 2006, 2007 kaj 2008). En la sezono 2011-12, la ina teamo iĝis la kuna plej premiita el la Pokalo de la Reĝino post ol atingi lian sesan Pokalon kaj remisi tiel al titoloj kun la Oriento UD kiel maksimuma teamo copero, kvankam la periquitas havas dek finojn por sep de la granotas.<ref>Real Federación Española de Fútbol, [https://web.archive.org/web/20120718195752/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=119&ID=2081 10 de junio de 2012]</ref><ref>Sport, [http://www.sport.es/es/noticias/espanyol/espanyol-gana-copa-reina-1902741 10 de junio de 2012]</ref><ref>Marca, [http://www.marca.com/2012/06/10/futbol/mas_futbol/1339328620.html 10 de junio de 2012]</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ca}}, {{en}}, {{es}} kaj {{cn}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj futbalteamoj]] [[Kategorio:Futbalteamoj fonditaj en 1900]] [[Kategorio:Futbalo en Katalunio]] [[Kategorio:Sporto en Barcelono]] j5pzk91sg3s4oay8qzza0c6k78hau7e 0 558597 9456308 9003538 2026-08-18T19:21:27Z ThomasPusch 1869 aldono de funkciantaj ligiloj al la [[Malnova Imperio de Egiptio|Malnova]], [[Meza Imperio de Egiptio|Meza]] kaj [[Nova Imperio de Egiptio]] 9456308 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|arkeologia situo |priskribo de dosiero= |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=EG | tipo1 = reliefo |mapo lokumilo = Sinajo |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |zomo=10 }} '''Uedo Maghara''' (ankaŭ literumita ''Magharah''), kiu signifas '''La Valon de Kavernoj''' en la egipta [[araba lingvo]], estas egiptuja [[arkeologia loko]] en sudokcidenta [[Sinajo]]. Ĝi enhavas [[Faraono|faraonajn]] monumentojn kaj turkisajn minojn el epokoj de la [[Malnova Imperio de Egiptio|Malnova]], [[Meza Imperio de Egiptio|Meza]] kaj [[Nova Imperio de Egiptio|Nova Imperioj]] de [[antikva Egiptio]]. La Antikvaj egiptanoj konis la lokon kiel "la Terasoj de [[Turkiso]]." == Historio == La ejo estis re-malkovrita en 1809 de [[Ulrich Jasper Seetzen]], kaj de tiam vizitis ĝin pluraj arkeologaj teamoj, tiu de [[Richard Lepsius]] en 1845 estis la unua. Vizitoj de majoro C. K. McDonald al la loko, inkluzive loĝadon ĉe la ejo en 1854-1866 (kaj klopodo mini turkison tie) kondukis nur al surfacaj trovaĵoj (sagpintoj kaj similaĵoj). Li ne faris pluajn elfosadojn. == Monumentoj, konstruaĵoj kaj surskriboj == Antikvaj egiptaj monumentoj, konstruaĵoj kaj surskriboj ampleksas la periodon de la Tria al la Dudek Naŭa Dinastioj (ĉ. 2700 a.K.-1100 a.K.), kvankam plimulto de la monumentoj datiĝas nur al la Dekdua Dinastio. Du rokaj tabloj de reĝo [[Sanaĥt]] de la Tria Dinastio estis trovitaj en la valo, kiel unu de [[Ĝoser]] kaj du preskaŭ identaj tabloj de reĝo [[Seĥemĥet]]. Tabloj de [[Snofru]] kaj [[Ĥufu]] de la Kvara Dinastio ankaŭ estis trovitaj tie. La funebra templo de reĝo [[Sahure]] de la Kvina Dinastio ĉe [[Abusir]] havas reliefon, kiu reprezentas lin ekspedi floton al la [[Ruĝa Maro]], probable por kolekti turkison ĉe Maghareh. Sahure konstruigis monumenton prezentanta lin "venkobati la Mentju de/kaj ĉiuj fremdaj teroj", kiu estis trovita en Maghareh. Rokaj tabeloj de la Kvina Dinastio inkludas tiujn de Reĝo [[Njuserre Ini]] akompanita de oferverŝa vazo kaj bildojn de la dioj [[Horuso]] kaj [[Toto]], unu de reĝo [[Menkauhor Kaiu]], kaj tri de reĝo [[Djedkare Isesi]]. Krom faraonaj monumentoj, oni trovis setlejon de Malnova Reĝlando, fondita sur pinto de monteto en Ŭadi Igneh, enhavanta 125 malglatajn ŝtonajn strukturojn, lignajn cindrojn kaj potpecojn, kelkajn el Nil-vala [[argilo]]. {{-}} == Bildogalerio == <gallery mode="packed" heights="200"> dosiero:Khufu Wadi Maghara.png|Reliefo de [[Ĥufu]], Uedo Maghara. dosiero:Menkauhor Wadi Maghara.png|Reliefo de [[Menkauhor Kaiu]], Uedo Maghara. dosiero:Relief of Djedkare Isesi Wadi Maghara.png|Reliefo de [[Djedkare Isesi]], Uedo Maghara. dosiero:Sneferu_Wadi_Maghara.png|Reliefo de [[Snofru]], Uedo Maghara. dosiero:Sahure Wadi Maghara.jpg|Reliefo de [[Sahure]], Uedo Maghara. dosiero:Niuserre Iny Wadi Maghara.jpg|Reliefo de [[Njuserre Ini]], Uedo Maghara. </gallery> {{Projektoj}} [[Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Egiptio]] [[Kategorio:Sinajo]] q0482zbl241j63l8lbbhwg3tte44ih3 0 565018 9456549 8568255 2026-08-19T05:04:53Z Sj1mor 12103 9456549 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 25131 ''Katiemelua'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 25131 Katiemelua |Aliaj_nomoj = '''1998 SY₃''' , 1993 PB₉ ;<br />1997 MD₂ ; 1998 UV₃₈ |Dato_de_malkovro = {{dato|18|septembro|1998}} |Malkovrinto = [[OCA-DLR Asteroid Survey|ODAS]] |Loko_de_malkovro = [[Caussols]] ([[Francio]]) |Epoko = 2457600.5 {{dato|31|julio|2016}} TDB |Granda_duonakso = 408,360 [[1 E9 m|Gm]] (2,730 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 344,532 Gm (2,303 AU) |Apoapsido = 472,188 Gm (3,156 AU) |Discentreco = 0,1563 |Periodo = 1647,311&nbsp;[[tago]]j&nbsp;(4,510&nbsp;[[jaro]]j) |Klinangulo = 4,530° |Meza_anomaliangulo = 39,715°<br />[[Epoko (astronomio)|Epoko]] : {{dato|31|julio|2016}} |Longitudo_de_suprenira_nodo = 191,124° |Argumento_de_periapsido = 118,542° |Terdistanco_min = 193,355 [[1 E9 m|Gm]] (1,2925 [[Astronomia unuo|AU]]) |Absoluta_magnitudo = 15,0 }} '''25131 ''Katiemelua''''' estas asteroido de la ĉefa [[asteroida zono]] malkovrita la {{daton|18|septembro|1998}} de la teamo de la [[astronomio|astronomia]] kampanjo ''[[OCA-DLR Asteroid Survey]]'' (ODAS) elde la [[Observatorio]] de la [[altebenaĵo de Calern]], en [[Caussols]] ([[Alpes-Maritimes]], [[Francio]]). == Nomo == Ĝi estis nomata en honoro de la [[Kartvelio|kartveldevena]] [[brita]] [[kantisto|kantistino]], [[kantaŭtoro|kantaŭtorino]] kaj [[muziko|muzikistino]] [[Katie Melua]], kies [[kanzono]]j inkludas astronomiajn kulturon. Ŝia rica kaj subtila [[homa voĉo|voĉo]] miksas tonojn el [[bluso]], [[ĵazo]] kaj [[pop-muziko]], farante de ŝiaj spektakloj unikajn travivaĵojn por la spektantoj. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|25131-katiemelua-1998-sy3}} {{sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (25001–26000)#25101-25150|Listo de asteroidoj (25001 – 26000)]] |antaŭ = [[(25130) 1998 SV1|(25130) 1998 SV₁]] |periodo = '''25131 ''Katiemelua''''' |post = [[(25132) 1998 SO9|(25132) 1998 SO₉]] }} {{DEFAŬLTORDIGO:Katiemelua}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de OCA-DLR Asteroid Survey]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998]] 1xlhw86e1x13sewvzlvbujeiwkk003y 0 568840 9456472 9326053 2026-08-18T21:20:07Z ThomasPusch 1869 /* Interseksa movado */ 9456472 wikitext text/x-wiki Pri '''makiavela subteno de la GLAT-a komunumo''' akuzas politikaj kaj sociaj aktivuloj multajn firmaojn kaj ŝtatojn. Temas pri laŭ ili kreskanta tendenco en la arenoj komercaj kaj politikaj al la kovrado de krimoj kontraŭ homaj rajtoj, ĉu de GLAT-aj homoj aŭ aliaj, per malprofunda afektado de amikeco al la GLAT-a komunumo. En la [[angla lingvo]], kaj multaj lingvoj influitaj de la angla, tia subteno estas nomata '''pinkwashing''' {{prononco|PINKŭaŝi''ng''|'piŋkˌwɑʃiŋ}}, kiu estas [[vortokunfando]] inter "pink" (rozkolora, ofte asociata kun la GLAT-komunumo) kaj "whitewashing," ĉi lasta kiu povus signifi jen kalkado, jen kovrado de krimoj. == Enmigrado == En 2013, la usona organizo [[Human Rights Campaign]] oficiale subtenis "ampleksan enmigradan reformon," kaj decidis helpi enmigrantojn dum ili serĉas sanon kaj sekuron, azilon aŭ civitanecon.<ref>{{citaĵo el la reto |titolo=Immigration |url=http://www.hrc.org/topics/immigration |alirdato=2016-09-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150201091142/http://www.hrc.org/topics/immigration |arkivdato=2015-02-01 }}</ref> Tiu enmigrad-reforma leĝaro estis priskribata de aktivuloj kiel severe difekta, donante plian monon por deportado kaj pli militecigante la Usonan socion. La endoso okazis tagojn post evento, kiam ĝi antaŭmalhelpis kviran enmigrintan aktivulon diskuti sian juran staton en manifestacio ĉe la Supera Kortumo, pro kiu mistraktado HRC tiam publike pardonpetis. [[The Huffington Post]] priskribis la agadon de HRC kiel makiavela, "ŝajnigante la reformon de enmigradaj leĝoj kiel gejsubtenaj por amasigi GLAT-an subtenon kaj kovri la severajn problemojn pri la leĝaro."<ref name="hpost">{{citaĵo el ĵurnalo |titolo=How Pinkwashing Masks the Retrograde Effects of Immigration Reform|url=http://www.huffingtonpost.com/prerna-lal/pinkwashing-immigration-reform_b_3070788.html|eldonejo=[[The Huffington Post]]|dato=15 June 2013}}</ref> En 2012 oni akuzis la ministron pri civitaneco kaj enmigrado de [[Kanado]], [[Jason Kenney]], pri makiavela uzado de la GLAT-a komunumo post kiam retpoŝta mesaĝo kun la titolo "LGBT Refugees from Iran" (GLAT-aj [[rifuĝinto]]j el [[Irano]]) estis sendita al miloj da kanadanoj. La mesaĝo enhavis pluajn lastajn komentojn de [[John Baird (Kanada politikisto)|John Baird]], la ministro pri fremdaj aferoj, pri la starpunkto de Kanado kontraŭ la persekutado kaj almarĝenigo de gejoj, lesbaninoj, kaj virinoj ĝenerale tra la mondo. Grupo de aktivuloj pretendis, ke ĝi "estas malbona klopodo ''pinkwash'' (kovri per subteno de la GLAT-a komunumo) la evidentan deziron de la [[Konservisma Partio (Kanado)|Konservisma Partio]] kuraĝigi militon kontraŭ Irano."<ref>{{citaĵo el ĵurnalo |titolo=Critics accuse Kenney of 'pinkwashing' in targeted emails|url=http://www.ctvnews.ca/politics/critics-accuse-kenney-of-pinkwashing-in-targeted-emails-1.970259|eldonejo=CTV News |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150515160614/http://www.ctvnews.ca/politics/critics-accuse-kenney-of-pinkwashing-in-targeted-emails-1.970259|arkivdato=May 15, 2015}}</ref> === Ekstremaj dekstraj movadoj === Koalicio organizita de diversaj popularaj ekstrem-dekstraj movadoj en Eŭropo, kiel la [[English Defence League]] (EDL), manifestaciis konkure kun observoj de la GLAT-fiera semajno en [[Helsinki]] kaj [[Stockholm]] en julio kaj aŭgusto 2012.<ref>{{citaĵo el libro|redaktoro=Mats Deland, Michael Minkenberg, kaj Christin Mays|titolo=In the Tracks of Breivik: Far Right Networks in Northern and Eastern Europe|dato=2014|eldonejo=LIT Verlag|paĝo=12}}</ref><ref name="sverigesradio">{{citaĵo el ĵurnalo|titolo=Queers against Pinkwashing reject Counter Jihad|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=5217586 |eldonejo=Radio Sweden|dato=3 August 2012 |alirdato=27 January 2015}}</ref> En intervjuo por Radio Svedio, la sveda verkisto kaj aktivulo Lisa Bjurwald diris, ke la EDL ekspluatis fier-eventojn en la [[Unuiĝinta Reĝlando]] per atentigo al Islama homofobio, kaj nomis tion klopodo dividi kaj konkeri GLAT-ajn personojn kaj Islamanojn, kiuj ambaŭ estas delongaj malamikoj de la okcidenta ekstrema dekstro.<ref name="sverigesradio" /> == Publikaj rilatoj de la Israela registaro == [[Dosiero:משפריצות פעולה ורודה 2.jpg|eta|[[Anarkiismo kaj samseksemo|Anarki-kvira]] kolektivo ''Maŝpricot'' kondukas "mortmanifestacion" kontraŭ makiavela Israela uzado de sia GLAT-a komunumo kaj la [[Aliseksema normismo#Samseksema normismo|samseksemonormigaj]] prioritatoj de la GLAT-subtena centro en [[Telavivo]].]] Multaj aktivuloj por la liberigo de [[Palestino]] argumentas, ke la publik-rilataj klopodoj de la [[Israela registaro]] ekspluatas kaj [[Islamofobio]]n, kaj la ideon pri [[Israelo]] kiel GLAT-amika, por antaŭenigi publikan percepton pri Israelo kiel "moderna demokratio," "sekura loko por investado," kaj "turisma destino kun la suno kaj la sablo."<ref>Avraham, Eli. (2009), "Marketing and managing nation branding during prolonged crisis: The case of Israel". Vol. 5, 3, pp. 202–212.</ref> En aŭgusto 2011, ''The Jerusalem Post'' raportis, ke la Fremda Ministro reklamis Gejan Israelon kiel parton de siaj klopodoj kontraŭi la "negativajn stereotipojn," kiujn maldekstraj usonanoj kaj eŭropanoj supoze havas pri Israelo.<ref>{{citaĵo el ĵurnalo |url=http://www.jpost.com/Israel/Foreign-Ministry-promoting-Gay-Israel |titolo=Foreign Ministry promoting Gay Israel |verko=The Jerusalem Post |alirdato=March 22, 2014}}</ref> Aktivuloj por la rajtoj de palestinanoj kiel [[Jasbir Puar]], asocia profesoro pri virinaj kaj genraj studoj en [[Rutgers University]], citas la Israelan komparadon inter GLAT-aj rajtoj en Israelo kaj la okupitaj Palestinaj teritorioj kiel makiavela. Citante [[WorldPride]], kiun [[Jerusalemo]] (okupata de Israelo kontraŭ internacia juro) gastigis en 2006, ŝi verkis: "Inter tutmondaj gejaj kaj lesbaj organizoj, gej-amikeco estas moderna, mondcivitaneca, evoluita, unuamondeca, okcidenta, kaj demokratia."<ref>{{citaĵo el ĵurnalo |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2010/jul/01/israels-gay-propaganda-war |titolo=Israel's gay propaganda war |verko=The Guardian |dato=1 July 2010 |persona nomo=Jasbir|familia nomo=Puar |alirdato=March 22, 2014}}</ref> [[Joseph Massad]], asocia profesoro pri modernaj Arabaj politiko kaj intelekta historio en [[Columbia University]], verkis, ke la Israela registaro "insistadas reklami kaj troigi siajn antaŭnelongajn gajnojn pri GLAT-aj rajtoj ... por malatentigi la internacian komunumon pri siaj malobservoj kontraŭ la rajtoj de la palestina popolo."<ref name=kaufman>{{citaĵo el ĵurnalo |familia nomo=Kaufman|persona nomo=David|titolo=Is Israel Using Gay Rights to Excuse Its Policy on Palestine?|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2070415,00.html|ĵurnalo=[[Time (magazine)|Time]] |dato=May 13, 2011|alirdato=January 26, 2015}}</ref><ref>{{citaĵo el ĵurnalo |url=http://www.haaretz.com/news/stop-using-palestinian-gays-to-whitewash-israel-s-image-1.6887 |titolo='Stop using Palestinian gays to whitewash Israel's image' |verko=[[Haaretz]] |dato=October 1, 2009 |alirdato=January 26, 2015}}</ref> En la eseo "Ok demandoj, kiuj jam tedas Palestinajn kvirojn" skribis [[Ghaith Hilal]] pri la demando, ĉu Israelo donas sekuran havenon al Palestinaj kviroj:<ref name="hilal2013">{{citaĵo el la reto | url = https://electronicintifada.net/content/eight-questions-palestinian-queers-are-tired-hearing/12951 | titolo = Eight questions Palestinian queers are tired of hearing | alirmonatotago = 20-a de aŭgusto | alirjaro = 2016 | aŭtoro = Ghaith Hilal | dato = 27 | jaro = 2013 | monato = novembro | eldoninto = Electronic Intifada | lingvo = angla }}</ref> {{Citaĵo |teksto = Ho, kompreneble jes: la aparteca muro havas sur ĝi trembrilantajn rozkolorajn pordojn, pretaj por akcepti ĉiun, kiu faras gejan pozon. Fakte, Israelo konstruis la muron por bari Palestinajn homofobojn kaj protekti Palestinajn kvirojn, kiuj petas rifuĝon. Sed serioze: "Israelo" kreas rifuĝintojn; ĝi ne ŝirmas rifuĝintojn. Neniam okazis, ke Palestinano — posteulo de familio aŭ familioj, kiuj estis perforte dislokitaj, foje amasmurditaj, ofte malliberigitaj en prizonoj sen akuzo — magie transiris el la vivanta heredaĵo de tiu historio por trovi sin dotata kun azilo en "Israelo" — la ŝtato, kiu faris tiujn krimegojn. Se iuj sukcesas transiri la muron kaj trovas sin en [[Telavivo]], oni konsideras ilin "kontraŭleĝaj." Ili laboras kaj vivas en teruraj kondiĉoj, penante eviti areston.|aŭtoro = Ghaith Hilal|verko = "Eight questions Palestinian queers are tired of hearing"|origina teksto = Of course it does: the apartheid wall has sparkly pink doors lining it, ready to admit those who strike a fabulous pose. In fact, Israel built the wall to keep Palestinian homophobes out and to protect Palestinian queers who seek refuge in it. But seriously: “Israel” creates refugees; it does not shelter refugees. There has never been a case of a Palestinian — a descendant of a family or families who were forcibly displaced, sometimes massacred, often thrown in jail without charge — magically transcending the living legacy of this history to find him or herself granted asylum in “Israel” — the state that committed these atrocities. If some people manage to cross the wall and end up in Tel Aviv, they are considered “illegal.” They end up working and living in horrible conditions, trying to avoid being arrested.}} Kvankam organizoj kiel [[Jewish Voice for Peace]] ("Juda voĉo por paco") nomas makiavela la Israelan uzadon de sia GLAT-a komunumo,<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://jewishvoiceforpeace.org/pinkwashing/|eldoninto=Jewish Voice for Peace|titolo=Pinkwashing|alirdato=24-a de septembro 2016}}</ref> kaj kvankam anoj de la Israela GLAT-a komunumo mem vaste akuzas sian registaron pri makiavela uzado de ili,<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://radicalbi.wordpress.com/2011/07/20/bds-lgbt-and-why-you-should-care-about-pinkwashing/|titolo=BDS, LGBT, and Why You Should Care About Pinkwashing|familia nomo=Eisner|persona nomo=Shiri|alirdato=24-a de septembro 2016|dato=20-a de julio 2011}}</ref> subtenantoj de Israelo kiel [[Alan Dershowitz]] tamen pretendas, ke tiuj akuzoj estas kontraŭjudaj kaj nomas antisemitoj tiujn, kiuj faras ilin.<ref>{{citaĵo el ĵurnalo |url=http://www.huffingtonpost.com/alan-dershowitz/the-pinkwashing-campaign-_b_2790669.html |titolo=The Pinkwashing Campaign Against Israel: Another Conspiracy Theory |eldonejo=The Huffington Post |alirdato=March 22, 2014}}</ref><ref>{{citaĵo el ĵurnalo |familia nomo=Dershowitz |persona nomo=Alan|url=http://nypost.com/2013/02/25/the-next-hate-fest/ |verko=New York Post |titolo=The Next Hate Fest |alirdato=December 29, 2014}}</ref><ref>{{citaĵo el ĵurnalo |titolo=Trustee Blasts CUNY Anti-Israel 'Homonationalism and Pinkwashing' Conference |url=http://www.algemeiner.com/2012/06/08/trustee-blasts-cuny-anti-israel-homonationalism-and-pinkwashing-conference/ |ĵurnalo=Algemeiner Journal |dato=June 8, 2012 |alirdato=January 26, 2015}}</ref> == Firmaa merkatiko == Oni akuzis klopodantojn amasigi publikan subtenon por la [[Naftodukto Keystone]], kiu plu malposedigos indiĝenajn naciojn de sia tero por transporti Kanadan oleon tra Usonon, pri makiavela uzado de la GLAT-a komunumo pro sia argumento, ke la projekto meritas subtenon surbaze de komparo inter la GLAT-aj rajtoj en Kanado kaj tiuj en aliaj ole-produktantaj ŝtatoj.<ref>{{citaĵo el ĵurnalo |familia nomo=Michaelson|persona nomo=Jay|titolo=How Canadian Oilmen Pinkwash the Keystone Pipeline|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/12/28/how-canadian-oilmen-pinkwash-the-keystone-pipeline.html |eldonejo=The Daily Beast |dato=December 28, 2014 |alirdato=December 29, 2014}}</ref> La reklamado ĉe OpecHatesgays.com (kies URL signifas, "OPEL malamas gejojn") titolas sian prezentadon: "Komparu Kanadan Etikan Oleon al OPEL-a konflikta oleo."<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Compare Canadian Ethical Oil to OPEC conflict oil.|url=http://opechatesgays.com/|eldonejo=OpenHatesGays|alirdato=December 29, 2014|arkivurl=https://web.archive.org/web/20141229212023/http://opechatesgays.com/|arkivdato=2014-12-29}}</ref> En 2014, [[BP]] komencis "GLAT-an karieran eventon," movon vaste kritikatan kiel makiavelan klopodon kovri la konduton, kiu kondukis al la [[ekokatastrofo en la Meksika Golfo (2010)|ekokatastrofo en la Meksika Golfo en 2010]], priskribite kiel "la plej severa ekologia katastrofo, kiun usono iam ajn alfrontis."<ref>{{citaĵo el la reto |verko=Bright Green |titolo=BP reach for the pinkwash with 'LGBT Careers Event' |url=http://brightgreenscotland.org/index.php/2014/11/news-bp-pinkwash/ |dato=November 11, 2014 |persona nomo=Naomi |familia nomo=Wilkins |alirdato=January 25, 2015 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150128134128/http://brightgreenscotland.org/index.php/2014/11/news-bp-pinkwash/ |arkivdato=2015-01-28 }}</ref> En [[Aŭstralio]] kreskas zorgo pri la [[varigado]] de gejaj rajtoj fare de [[Transnacia firmao|transnaciaj firmaoj]].<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.smh.com.au/national/pink-washing-marketing-stunt-or-corporate-revolution-20150605-ghhthh.html | titolo = "Pink washing": marketing stunt or corporate revolution? | familia nomo = Stark | persona nomo = Jill | dato = June 7, 2015}}</ref> == Interseksa movado == {{Q|Q17022973}} priskribis agadon antaŭenigi egalecan aŭ rajtan leĝofaradon, sen forbari devigajn "mutilojn de la seksorganoj" de [[intersekseco|interseksuloj]] kiel makiavelan uzadon de la GLAT-a komunumo por kovri krimojn kontraŭ interseksuloj.<ref>{{citaĵo el la reto | titolo = “Intersex legislation” that allows the daily mutilations to continue = PINKWASHING of IGM practices | url = http://stop.genitalmutilation.org/post/Intersex-politics-that-ignore-the-daily-mutilations-PINKWASHING-OF-IGM-PRACTICES | verko = [[Zwischengeschlecht]] | dato = 28-a de aŭgusto, 2016 | alirdato = 2016-09-24 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20160919050911/http://stop.genitalmutilation.org/post/Intersex-politics-that-ignore-the-daily-mutilations-PINKWASHING-OF-IGM-PRACTICES | arkivdato = 2016-09-19 }}</ref> La organizo antaŭe atentigis evitemajn registarajn diraĵojn, kiuj miksas la malsamajn aferojn de interseksaj, transseksaj, kaj GLAT-aj personoj anstataŭ adresi difektajn praktikojn kontraŭ infanoj.<ref>{{citaĵo el la reto | titolo = TRANSCRIPTION > UK Questioned over Intersex Genital Mutilations by UN Committee on the Rights of the Child - Gov Non-Answer + Denial | url = http://stop.genitalmutilation.org/post/UK-Questioned-over-Intersex-Genital-Mutilations-by-UN-Committee-on-the-Rights-of-the-Child | verko = [[Zwischengeschlecht]] | dato = 26-a de majo 2016 | alirdato = 2016-09-24 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20160919045730/http://stop.genitalmutilation.org/post/UK-Questioned-over-Intersex-Genital-Mutilations-by-UN-Committee-on-the-Rights-of-the-Child | arkivdato = 2016-09-19 }}</ref> {{Q|Q16960748}} atentigis kontraŭdirajn diraĵojn de aŭstraliaj registaroj, supozigante ke la digno kaj rajtoj de GLATI (GLAT kaj interseksaj) personoj estas rekonataj dum, samtempe, daŭras difektado de interseksaj infanoj.<ref>{{citaĵo el la reto | titolo = Submission: list of issues for Australia’s Convention Against Torture review | url = https://oii.org.au/30546/loi-cat-review/ | verko = [[Organisation Intersex International Australia]] | dato = June 28, 2016 | alirdato = 2016-09-24 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170909233430/https://oii.org.au/30546/loi-cat-review/ | arkivdato = 2017-09-09 }}</ref> == Internaciaj disputoj == Stephan Lefebvre el la [[Center for Economic and Policy Research]] rimarkis, kiel la registaro de Obama, sekvita de la usonaj amaskomunikiloj, kritikis la Rusian neprovizon de la rajtoj de GLAT-aj homoj. Li komparis tiun kun la nekritikado de Usono kontraŭ la same severaj kaj iukaze multe pli severaj malobservoj de GLAT-aj rajtoj fare de usonaj aliancanoj kiel [[Honduro]], [[Sauda Arabio]], kaj la [[Unuiĝintaj Arabaj Emiratoj]], kune kun la neagnoskado de la usona registaro pri la progreso de [[Kubo]] pri GLAT-aj rajtoj. En lia analizo, tio konsistigas ''pinkwashing'', kiun li difinas kiel "intenca elstarigo de subteno por GLAT-aj rajtoj kun ignoro aŭ minimumigo de aliaj gravaj homrajtaj aferoj."<ref>{{citaĵo el la reto|familia nomo=Lefebvre|persona nomo=Stephan|titolo=Foreign Policy Pinkwashing: Russia's New Law and Continuing Violence in Honduras|url=http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/foreign-policy-pinkwashing-russias-new-law-and-continuing-violence-in-honduras|eldonejo=[[Center for Economic and Policy Research]]|dato=16 August 2013|alirdato=25 January 2015|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150420140150/http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/foreign-policy-pinkwashing-russias-new-law-and-continuing-violence-in-honduras|arkivdato=2015-04-20}}</ref> [[Laurie Penny]], verkisto kaj feminisma aktivulo, komparis la agojn de tiuj, kiuj kritikas la GLAT-an politikon de Rusio dum la [[Vintra Olimpiko 2014]] en [[Soĉio]], kontraŭ ilia silento pri homofobiaj agoj ĉe la limoj de iliaj propraj landoj. Ŝi skribis:<ref name=Guardian1>{{citaĵo el ĵurnalo |titolo=Less homophobic than Russia? It's not something to give yourself a medal for|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/feb/13/less-homophobic-russia-sochi-medal-lgbt|ĵurnalo=[[The Guardian]]}}</ref> :Dum okcidentaj nacioj defie prezentas la [[ĉielarka flago|ĉielarkan flagon]] al la vizaĝo de Rusio, veraj lesbaj, gejaj, ambaŭseksemaj, kaj transgenraj personoj estas atencataj kaj mistraktataj ĉe iliaj landlimoj, kiam ili alvenis por serĉi azilon. Subtenado de la rajtoj de GLAT-aj personoj estu tutmonde laŭdata, sed se tiu sento estas pli ol makiavela, ĝi estu sekvata de aŭtentika agado hejme.<ref name=Guardian1/> == Vidu ankaŭ == * [[Geja Honto]] * [[Hipokriteco]] * [[Merkatiko]] * [[Naciismo kaj GLAT-aj rajtoj]] * [[Varigado]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Trad|en|Pinkwashing (LGBT)|739855662}} {{Projektoj}} [[Kategorio:GLAT-rajtoj]] [[Kategorio:Merkatiko]] [[Kategorio:Politiko]] [[Kategorio:Propagando]] jzbeaw7waijveheg59p15tbmopdngql 0 570349 9456362 8527841 2026-08-18T19:51:14Z Sj1mor 12103 9456362 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 27514 ''Markov'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 27514 Markov |Aliaj_nomoj = '''2000 HM₃''' ; 1999 CO₂₁ |Dato_de_malkovro = {{dato|26|aprilo|2000}} |Malkovrinto = [[Paul G. Comba]] |Loko_de_malkovro = [[Prescott (Arizono)|Prescott]] ([[Usono]]) |Epoko = 2457600.5 {{dato|31|julio|2016}} TDB |Granda_duonakso = 430,806 [[1 E9 m|Gm]] (2,880 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 416,025 Gm (2,781 AU) |Apoapsido = 445,587 Gm (2,979 AU) |Discentreco = 0,03431 |Periodo = 1784,980&nbsp;[[tago]]j&nbsp;(4,887&nbsp;[[jaro]]j) <!-- 44 : 9 --> |Cirkulrapido = 17,554 km/s |Klinangulo = 2,970° |Meza_anomaliangulo = 54,206°<br /><small>[[Epoko (astronomio)|Epoko]] : {{dato|31|julio|2016}}</small> |Longitudo_de_suprenira_nodo = 70,727° |Argumento_de_periapsido = 218,579° |Terdistanco_min = 264,060 [[1 E9 m|Gm]] (1,765 [[Astronomia unuo|AU]]) |Diametro = 4,850 ± 0,184 km |Albedo_geom = 0,273 ± 0,052 |Absoluta_magnitudo = 13,8 }} '''27514 ''Markov''''' estas tre malgranda, tre hela asteroido de la ĉefa [[asteroida zono]] malkovrita la {{daton|26|aprilo|2000}} de la usona [[astronomo]] [[Paul G. Comba]] elde la [[observatorio de Prescott]] ([[Arizono]], [[Usono]]). == Nomo == Ĝi estis nomita en memoro de la [[rusio|rusa]] [[matematiko|matematikisto]] [[Andrej Markov|Andrej Andrejeviĉ Markov]] ([[1856]]–[[1922]]). Profesoro ĉe la [[Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]], li enkondukis la studon pri la [[procezo de Markov|procezoj de Markov]] en [[probablokalkulo]]. Tiuj estas sistemoj en malkontinua tempo kie la stato en donita momento dependas nur de la stato en la tuja antaŭa momento, kaj ne de alia pasinta historio. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|27514-markov-2000-hm3}} {{sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (27001–28000)#27501-27550|Listo de asteroidoj (27001 – 28000)]] |antaŭ = ''[[27513 Mishapipe]]'' |periodo = '''27514 ''Markov''''' |post = ''[[27515 Gunnels]]'' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Markov}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Paul G. Comba]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 2000]] oeo09e040hz77iu64ulqmrdt1z8doo8 0 572032 9456596 9276496 2026-08-19T07:55:25Z Sj1mor 12103 9456596 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Michel MEUNIER''' estas [[Francio|franca]] [[amatora astronomio|amatora astronomo]]. ''[[Minor Planet Center]]'' kreditas lin de la malkovro de la [[asteroido]] [[23663 Kalou]]<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsAlpha.html MPC alfabeta listo de la asteroidaj malkovrintoj]{{lingvokodo|en}}</ref> la {{daton|10|marto|1987}} Li ankaŭ kunmalkovris la {{N|perioda kometo}} [[C / 1997 J2]] (Meunier-Dupouy) en kunlaboro kun [[Philippe Dupouy]]. Tiu malkovro estis la unua farita de amatoraj astronomoj per defora [[teleskopo]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : //eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> {{Ĝermo|Francio|Astronomo}} {{DEFAŬLTORDIGO:Meunier, Michel}} [[Kategorio:Viroj]] [[Kategorio:Francaj astronomoj]] m7hs7q83n7i4lzcnxf805a0r6w41oh0 0 573639 9456445 9325979 2026-08-18T20:52:28Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] 9456445 wikitext text/x-wiki La '''levantenia araba''' (اللهجة الشامية, {{prononco|al-lahĵah aŝ-ŝa:mijjah}}) estas vasta [[arabaj dialektoj|dialekto]] de [[araba lingvo|la araba]] parolata en la [[Orienta Mediteraneo|orienta mediteranea]] marborda strio, areo kiu grandas inter 100 ĝis 200 kilometroj.<ref>Versteegh, Kees: ''The Arabic language'', Edinburgh University Press, 2001, pĝ. 170</ref> Oni konsideras ĝin unu el la kvin ĉefaj variaĵoj de la araba.<ref>Bassiouney, Reem, ''Arabic sociolinguistics'', Edinburgh University Press, 2009, pĝ. 20</ref> En la kadro de la ĝenerala [[diglosio|diglosia]] stato de la araba mondo, oni uzas la levantenian araban por ĉiutaga, parola uzado, dum la plejparto de la skribitaj kaj oficialaj dokumentoj kaj amaskomunikiloj uzas la [[araba lingvo|modernan norman araban]]. Ĝi estas ankaŭ parto de la '''[[Orienta araba dialekto|orienta araba]]''' aŭ '''[[maŝreko|maŝreka]] araba''', dialektego, kiu inkludas la [[mezopotamia araba dialekto|mezopotamian araban]] kaj [[golfa araba dialekto|duoninsulan araban]] dialektojn kune kun la levantenia. == Loko == Oni parolas la levantenian araban en la fekunda strio ĉe la orientaj bordoj de la Mediteraneo. Oriente, en la dezerto, oni trovas nord-arabajn [[beduenoj|beduenaj]] variaĵoj. La transiĝon al la [[egipta araba dialekto|egipta araba]] en la sudo per la [[Negevo|Nakaba]] kaj [[Sinajo|Sinaja]] dezertoj, kie oni parolas beduenajn variaĵojn, kaj poste la egipta ŝarkija dialekto, priskribis Rudolf de Jong en 1999.<ref>Rudolf de Jong, Characteristics of Bedouin dialects in southern Sinai: preliminary observations, in, Manfred Woidich, Martine Haak, Rudolf Erik de Jong,, red., ''Approaches to Arabic dialects: a collection of articles presented to Manfred Woidich on the occasion of his sixtieth birthday'', BRILL, 2004, pĝoj. 151-176</ref> En tiu direkto, la egipta urbo El Ariŝ estas la fina, kiu montras levanteniajn trajtojn. Laŭ simila maniero, la regiono ''el-Karak'' komencas la parol-regionon de la [[heĝaza araba dialekto|heĝaza araba]], formo de la golfa araba.<ref>Heikki Palva, ''Sedentary and Bedouin Dialects in Contact: Remarks On Karaki and Salti Dialects in Jordan'', Journal of Arabic and Islamic Studies vol 9 (2008)</ref> En la nordo, la limo kun la mezopotamiaj "geletaj" dialektoj komencas de la turka landlimo ĉirkaŭ ''el-Rāʿi'', kaj la lago [[Ĝabbul]] estas la nordorienta limo de la levantenia araba, kiu inkludas, pli sude, ''el-Qaryatayn'',<ref>Peter Behnstedt, ''Sprachatlas von Syrien I, Kartenband & Beiheft'' [[Wiesbaden]]: Harrassowitz, 1997, 1037 & 242 paĝoj</ref> [[Damasko]] kaj la [[haŭrano|haŭrana montaro]]. == Ĉefaj trajtoj == La plej distingebla trajto de la levantenia araba estas verŝajne ĝia akcenta ŝablono, kiu restis plej proksima ol tiu de la [[klasika araba lingvo|klasika araba]] el ĉiuj variaĵoj. Ĝi ignoras la [[sindromo gahaŭa|sindromon ''gahaŭa'']], kiu estas tipa en la mezopotamia kaj duoninsula dialektoj ({{IFA|/ˈqahwa/}} > {{IFA|/ɡaˈhawa/}}); ĝi ne ŝanĝas la akcenton el peza praantaŭlasta silabo, kiel faras la egipta araba ({{IFA|/ˈmadrasa/}} > {{IFA|/madˈrasa/}}); kaj ĝi nek faras la nord-afrikan movon de akcento al la fina silabo ({{IFA|/baħr/}} > {{IFA|/bħar/}}, {{IFA|/ˈmarʔa/}} > {{IFA|/mra/}}). Grava trajto estas la prononco de la litero [[qāf]], kiu ordinare reduktiĝas al [[glota halto]] ({{IFA|/ˈqahwa/}} > {{IFA|/ʔaˈhwe/}}) krom en la plej suda parto ([[Gazao]], [[Be'er Ŝeba]], [[Kerak]]). Alia distingebla trajto estas la uzo de prefiksa ''b-'' en la imperfektivo por distingi la [[indikativo]]n (kun ''b-'') de la [[subjunktivo]] (sen ''b-''), ekz. {{IFA|/ˈbtɪʃrab/}} 'vi trinkas' vs. {{IFA|/ˈtɪʃrab/}} 'ke vi trinkas'. == Origino == La areo, kie oni parolas la levantenian araban, estas dum jarmiloj la hejmo de [[Ŝemida lingvaro|ŝemidlingvanoj]]; skribitaj registroj komencas kun la [[eblaa lingvo]], poste la [[ugarita lingvo|ugarita]] kaj poste [[Kanaana lingvaro|kanaanaj lingvoj]] kiaj ekzemple la [[amona lingvo|amona]], [[fenica lingvo|fenica]], [[hebrea lingvo|hebrea]], kaj [[moaba lingvo|moaba]]. La kanaana lingvaro havis la distingan trajton movi la komunan ŝemidan /ā/ al /ō/, /ð/ al /z/ kaj /θ/ al /š/, kaj montris distingan nefrakasan viran pluralon en /-iːm/. Ekde la mezo de la unua jarmilo a.k.e., la [[okcidenta aramea lingvo|okcidenta aramea]] ekdominis la plejparton de la regiono kaj poste fortiĝis pro sia uzo kiel oficiala lingvo de la [[persa imperio]]. Persa influo falis post kiam [[Aleksandro la Granda]] konkeris la areon, kiun poste aneksis la [[Romianoj]] post pluraj jarcentoj. Kiel parto de la pli helenigita Orienta Roma Imperio, la regiono havis signifan kvanton da parolantoj de [[greka lingvo|la greka]] antaŭ la arabigo. Ekde la roma periodo, la araba estis najbara lingvo, parolata en la dezerto orienta de tiu areo ([[Nabateo|Nabateanoj]] en [[Petra]] kaj la [[Negevo|Nakabo]]). La [[Ganasidoj|Ganasida]] regno, establita en la unuaj jarcentoj k.e. en la [[haŭrano|haŭrana]] montaro estis la unua (kristana) araba aŭtoritato en la setlita areo. Dum la unuaj jaroj de la [[Islama konkero]], la islamaj araboj konkeris Levantenion de la bizanca imperio kaj oni establis la unuan [[kalifujo]]n en [[Damasko]]. La araba disvastiĝis pli profunde en la loĝantaron tiam, kvankam la ŝanĝo okazis iom post iom. La ankoraŭ ekzistanta parolata dialekto de la aramea en kelkaj vilaĝoj nordaj de Damasko estas la fina evidentaĵo de tiu malrapida konverto. Estas interese rimarki ke tiu aramea dialekto kunhavas kvalitojn kun la kampara palestina araba dialekto (ekzemple /q/ > /k/). Tial oni povas konkludi, ke la levantenia araba dialekto kreskis el la adopto de la araba fare de parolantoj de la aramea, kiu rezultigis la rekoneblan aramean subtavolon. La stato de aferoj en la aramea ĵus antaŭ la arabigo estas plejparte nekonata, sed ĝi povus montri dialektajn variaĵojn rilate la lingvoj, kiujn la aramea anstataŭis, kio povus klarigi iujn kvalitojn de la postaj arabaj dialektoj. Vidu, ekzemple, la similecon de la centraj palestinaj pluralaj sufiksaj pronomoj (''-kem'', ''-ken'', ''-hem'', ''-hen'') kun siaj hebreaj kontraŭpartoj, aŭ la variaĵojn de la samaj pronomoj en la [[siria marborda montaro]] (''-ko:n'', ''-ke:n'', ''-ho:n'', ''-he:n'') kompare kun identaj formoj en la aramea. Alivorte, la implico estas, ke estas aramea subtavolo en la levantenia araba, sed la aramea de iuj regionoj jam inkludis fortajn subtavolojn de la antaŭaj lingvoj (ĉefe [[kanaana lingvaro|kanaanaj]]). Tiuj influis la levantenian araban per la aramea, kvankam oni delonge ĉesis uzi tiujn lingvojn mem. Estas probable, ke la araba adoptita de Levantenio estis [[Heĝaza araba dialekto|heĝaza]], anstataŭ la [[naĝda araba dialekto|naĝda variaĵo]] parolata de [[beduenoj]]. Tion montras, ekzemple, la traktado de la interna [[glota halto]] kiel [[duonvokalo]]. == Gramatiko == {{Vidu ankaŭ|Araba lingvo}} === Morfologio === ==== Personaj pronomoj ==== En la levantenia araba, personaj pronomoj povas havi de ok ĝis dek du formoj depende de diversaj lokaj kaj sociaj faktoroj: la dua kaj tria personoj diferencas laŭ genro, dum la unua persono ne, kvankam multaj levanteniaj arabaj variaĵoj (precipe urbaj variaĵoj) neniel plu distingas genron en la [[plurnombro]]. Multaj variaĵoj de la levantenia araba perdis la [[dunombro]]n. Tradicie la pronomoj elnomiĝas laŭ la ordo "tria, dua, unua." {| class="wikitable" |- ! Persono !! Kutima formo !! Araba skribo !! Variaĵoj |- | 1 p. unun. ''mi''|| 'ana || أنا || 'ane (nablusa [[samarianoj|samariana]]) |- | 2 p. unun. vira ''ci'' || 'ɪnte || انتَ || ɪnᵊt (kampara [[Palestina araba dialekto|palestina]], [[Libana araba dialekto|libana]]) |- | 2 p. unun. ina ''ci'' || 'ɪnti || انتِ || ɪnᵊt (kampara palestina, libana) |- | 3 p. unun. vira ''li'' || 'huwwe || هو || hu:we ([[Siria araba dialekto|siria]], libana), hu: (kampara palestina, haŭrana), hu (kiel mallonga, senakcenta formo) |- | 3 p. unun. ina ''ŝi'' || 'hiyye || هي || hi:ye (siria, libana), hi: (kampara palestina, haŭrana), hi (kiel mallonga, senakcenta formo) |- | 1 p. plurn. ''ni'' || 'nɪħna || نحن || 'ɪħna ([[Cisjordanio|cisjordania]], [[Gazao|gazaa]], [[Jafo|jafa]], [[Jordanio|jordana]], siria haŭrana), 'nɪħne (nablusa samariana) |- | 2 p. plurn. vira ''vi'' || 'ɪntu || انتم || 'ɪntu (en la plimulto da urboj) |- | 2 p. plurn. ina ''vi'' || 'ɪntɪn || انتن || 'ɪntu (en la plimulto da urboj) |- | 3 p. plurn. vira ''ili'' || 'hʊmme || هم || 'hʊmme ([[Jerusalemo|jerusalema]], jafa, [[Amano|amana]]), 'hənne ([[Damasko|damaska]]), 'hʊm (haŭrana, cisjordania) |- | 3 p. plurn. ina ''ili'' || 'hɪnne || هن || 'hɪnne (libana), 'hənne (damaska), 'hɪn (haŭrana, cisjordania) |} Estas tendenco en la urbaj dialektoj perdi la distingon inter vireco kaj ineco en la pluralo. La rezulto merĝiĝas al la vira genro, sed oni ankoraŭ komprenas la inan variaĵon. ===== Enklitikaj pronomoj ===== La enklitikaj formoj de personaj pronomoj (الضمائر المتصلة ''aḍ-ḍamāʾir al-muttaṣilah'') ofte aldoniĝas al diversaj parolpartoj, kun diversaj signifoj: * Al la konstruita stato de substantivoj, kie ili rolas kiel posedaj pronomoj, ekz. "mia, via, lia." * Al verboj, kie ili rolas kiel rektaj objektoj, ekz. "min, vin, lin." * Al prepozicioj, kie ili rolas kiel la objektoj de tiuj prepozicioj, ekz. "al mi, al vi, al li." * Al kunligaj vortoj kaj partikuloj, ekz. "ĉar mi, ĉar vi, ĉar ŝi..." {| class="wikitable" |- ! Persono !! Kutima formo !! Araba skribo !! Variaĵoj |- | 1 p. unun. ''mi''|| -i / -iyye (-ni post verboj) || (ـي (ـنـي |- | 2 p. unun. vira ''ci" || -ak / -k || ـَك || -ek (libana) |- | 2 p. unun. ina ''ci''|| -ɪk / -ki|| ـِك |- | 3 p. unun. vira ''li'' || -ʰʊ / -ʰ || ـه || -ʰa / -ʰ (centra cisjordania) |- | 3 p. unun. ina ''ŝi'' || -ʰa / -ha || ـها || -he (nablusa samariana) |- | 1 p. plurn. ''ni'' || -na / -na || ـنا || -ne (nablusa samariana) |- | 2 p. plurn. vira ''vi'' || -kʊm || ـكم || -kʊn (siria, libana), -ku ([[galileo (regiono)|galilea]], [[Hebron|ĥalila]]), -kɪm (cisjordania) |- | 2 p. plurn. ina ''vi'' || -kɪn || ـكن || -kʊn (siria, libana), -ku (galilea, ĥalila), -kʊm (jerusalema, jafa) |- | 3 p. plurn. vira ''ili'' || -ʰʊm / -hʊm || ـهم || -ʰʊn / -hʊn (libana, siria), -ʰɪn/-hɪn (galilea) |- | 3 p. plurn. ina ''ili'' || -ʰɪn/-hɪn || ـهن || -ʰʊm / -hʊm (jerusalema, jafa, amana), -ʰʊn / -hʊn (libana, siria) |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Tradukfonto == {{Trad|en|Levantine Arabic|749152033}} == Vidu ankaŭ == {{Inkubejo|apc}} {{Inkubejo|ajp}} * [[Jordana araba dialekto]] * [[Libana araba dialekto]] * [[Nordsiria araba dialekto]] * [[Palestina araba dialekto]] * [[Siria araba dialekto]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Araba mondo]] [[Kategorio:Proksima Oriento]] qeb9j6fizbp7ozx0pvww43tvbiiucm3 0 573706 9456440 9328686 2026-08-18T20:48:56Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] 9456440 wikitext text/x-wiki La '''palestina araba dialekto''' inkludas plurajn formojn de la [[levantenia araba dialekto|levantenia]] dialekto de [[araba lingvo|la araba]], parolataj de la [[palestinanoj]] en [[Palestino]] kaj de la palestina diasporo tutmonde. == Diferencoj kun aliaj levanteniaj arabaj dialektoj == [[Dosiero:Manual of Palestinean Arabic, for self-instruction 1909.png|eta|Anglalingva manlibro de la palestina araba por [[memlernado]] (1909)]] La dialektoj parolataj de la araboj de Levantenio - la orienta marbordo de la Mediteraneo - aŭ la levantenia araba, formas grupon de [[arabaj dialektoj]]. Manlibroj pri la "[[siria araba dialekto|siria dialekto]]" produktiĝis en la frua 20-a jarcento,<ref>Crow, F.E., ''Arabic manual: a colloquia handbook in the Syrian dialect, for the use of visitors to Syria and Palestine, containing a simplified grammar, a comprehensive English and Arabic vocabulary and dialogues'', Luzac & co, London, 1901</ref> kaj en 1909 eldoniĝis specifa manlibro por la palestina araba. Oni povas priskribi la palestinan araban dialekton kiel variaĵon de la levantenia araba dialekto pro tio, ke ĝi montras la jenajn distingajn levanteniajn trajtojn: * Konservema akcenta ŝablono, pli proksime al la klasika araba ol ĉie alie en la araba mondo. * La indikativa imperfektivo kun prefikso ''b-''. * Tre ofta ''[[imāla]]'' de la ina fino, tio estas vokalŝanĝo de a al e (do nomoj ofte finiĝas per -eh). * Realigo de /q/ kiel [ʔ] en la urboj, sed [q] fare de la [[Druzoj]] kaj aliaj variaĵoj en la kamparo. * Komuna leksikono. La rimarkeblaj diferencoj inter la sudaj kaj nordaj formoj de la levantenia araba, kiel la [[norda siria araba dialekto|norda siria]] kaj [[libana araba dialekto|libana araba]], estas pli fortaj en eksterurbaj dialektoj. La ĉefaj diferencoj inter la palestina kaj norda levantenia arabaj estas jenaj: * Fonetike, la palestina dialekto malsamas de la libana en la klasikaj diftongoj /aj/ kaj /aw/, kiuj simpliĝis al [eː] kaj [o:] en la palestina dialekto kiel en la okcidenta siria, dum en la libana ili tenis diftongan prononcon: [eɪ] kaj [oʊ]. * La palestina dialekto diferencas de la okcidenta siria rilate la mallongaj, akcentaj vokaloj /i/ kaj /u/. En la palestina ili tenas pli-malpli malferman prononcon [ɪ] kaj [ʊ], malsame al la siria, kiu neŭtraligas ilin al [ə]. * La libana kaj siria dialektoj pli emas al ''[[imāla]]'' de /a:/ ol la palestina. Ekzemple, شتا 'vintro' estas ['ʃɪta] en la palestina sed ['ʃəte] en la libana kaj okcidenta siria. Iuj palestinaj dialektoj, ekzemple tiu de [[Gazao]], tute ignoras ''imāla''. * En morfologio, la pluralaj personaj pronomoj estas إحنا['ɪħna] 'ni', همه['hʊmme] 'ili', كم-[-kʊm] 'vi', هم- [-hʊm] 'ili' en la palestina dialekto, sed en la siria kaj libana dialektoj ili estas نحنا['nɪħna] 'ni', هنه['hʊnne] 'ili', كن-[-kʊn] 'vi', هن- [-hʊn] 'ili'. * La konjugacio de la imperfektivaj unua- kaj tria-persona viraj formoj havas malsamajn prefiksajn vokalojn. Palestinanoj diras باكتب['baktʊb] 'Mi skribas' باشوف[baʃuːf] 'Mi vidas' dum libananoj kaj sirianoj diras بكتب['bəktʊb] kaj بشوف[bʃuːf]. En la triapersona vira formo, palestinanoj diras بكتب['bɪktʊb] 'Li skribas' dum libananoj kaj okcidentaj sirianoj diras بيكتب['bjəktʊb]. * Verboj komencantaj kun ''[[hamza]]'' ofte havas prefiksan sonon [o:] en la imperfektivo en la palestina dialekto. Ekzemple, la klasika araba havas اكل /akala/ 'manĝi' en la prezenca tempo, kaj آكل /aːkulu/ kun sono [a:] en la unupersona ununombra imperfektivo. La ofta ekvivalento en la palestina dialekto estas اكل /akal/ en la perfektivo kun imperfektiva unuapersona ununombra بوكل /boːkel/ (kun la indikativa prefikso b-). Do en [[Galileo (regiono)|Galileo]] kaj norda [[Cisjordanio]], la parolata formo de la verba esprimo "Mi manĝas" estas komune ['bo:kel] / ['bo:tʃel], anstataŭ ['ba:kʊl] uzata en la okcidenta siria dialekto. Tamen notu, ke ['ba:kel] kaj eĉ ['ba:kʊl] estas uzataj en la sudo de Palestino. * Ankaŭ la konjugacio de la imperativo malsamas. "Skribu" estas اكتب ['ʊktʊb] en la palestina dialekto, sed كتوب [ktoːb], kun malsama akcento kaj vokalo kaj longeco, en la libana kaj okcidenta siria dialektoj. * Por nei verbojn kaj [[#Prepoziciaj pseŭdoverboj|prepoziciajn pseŭdoverbojn]], la palestina dialekto, kiel la egipta, kutime aldonas la sufikson ش [ʃ] aldone al la antaŭverba negilo /ma/, ekz., "Mi ne skribas" estas ماباكتبش [ma bak'tʊbʃ] en la palestina dialekto, sed مابكتب [ma 'bəktʊb] en la norda levantenia. * Laŭ vortoprovizo, la palestina dialekto pli proksimas al la libana ol la okcidenta siria. Ekzemple, "ne estas" estas مش [məʃ] same en la libana kiel en la palestina dialekto, dum ĝi estas مو [mu] en la siria. "Kiel?" estas كيف [kiːf] en la libana kaj palestina dialektoj dum ĝi estas شلون [ʃloːn] en la siria same kiel en la iraka dialekto. Tamen, la palestina dialekto ankaŭ kunhavas trajtojn de la [[egipta araba dialekto]], ekzemple "kiel" prepozicie estas زي [zejj] en la palestina anstataŭ مثل [mɪtl], kiel en la siria kaj libana dialektoj. Estas ankaŭ kelkaj kutimaj palestinaj vortoj, kiuj estas [[ŝiboleto]]j en Levantenio. * Ofta palestina إشي ['ɪʃi] 'afero, io', anstataŭ شي [ʃi] en la libana kaj siria. * Krom la komuna levantenia هلق ['hallaʔ] 'nun', jerusalemanoj uzas ankaŭ هالقيت [halke:t] (ambaŭ de هالوقت /halwaqt/ ) kaj nordaj palestinanoj uzas إسا['ɪssɑ] (de الساعة/ɪs:ɑ:ʕɑ/). == Specifaj trajtoj de la vortoprovizo == Ĉar la palestina araba estas parolata en la korlando de la [[Ŝemida lingvaro]], ĝi tenis multajn tipajn ŝemidajn vortojn. Tial ĝi estas relative facile diveni la palestin-arabajn ekvivalentojn de vortoj en la [[moderna norma araba lingvo]]. Tamen, iuj vortoj ne estas travideblaj ekvivalentoj de modernnormaj arablingvaj vortoj kaj meritas priskribon. Tio okazas ĉu pro ŝanĝiĝo de signifo dum la jarcentoj aŭ pro la adopto de nearabaj vortoj. Rimarku ke ĉi tiu sekcio koncentras sin ĉefe al la urba palestina dialekto, krom kiam ĝi indikas alie. === Prepoziciaj pseŭdoverboj === La vortojn uzataj en la palestina dialektoj por esprimi la bazajn verbojn ''voli'', ''havi'', ''ekzistas'' oni nomas '''prepoziciaj pseŭdoverboj''' pro tio, ke ili kunhavas la trajtojn de verboj sed estas konstruitaj per prepozicio kaj sufiksa pronomo. * ''ekzistas'' estas فيه [fi] en la imperfektivo kaj كان فيه [ka:n fi] en la perfektivo. * ''voli'' formiĝas per bɪdd + sufiksaj pronomoj kaj ''havi'' formiĝas per ʕɪnd + sufiksaj pronomoj. En la imperfektivo ili estas: {| class = "wikitable" ! Persono || volas || havas |- |Mi |بدي['bɪdd-i] |عندي ['ʕɪnd-i] |- |Vi (unun. vira) |بدك['bɪdd-ak] |عندك ['ʕɪnd-ak] |- |Vi (unun. ina) |بدك['bɪdd-ɪk] |عندك ['ʕɪnd-ɪk] |- |Li |بده['bɪdd-o] |عنده ['ʕɪnd-o] |- |Ŝi |بدها['bɪdd-ha] |عندها ['ʕɪnd-ha] |- |Ni |بدنا['bɪdd-na] |عندنا ['ʕɪnd-na] |- |Vi (plurn.) |بدكم['bɪdd-kʊm] |عندكم ['ʕɪnd-kʊm] |- |Ili |بدهم['bɪdd-hʊm] |عندهم ['ʕɪnd-hʊm] |- |} En la perfektivo, tiujn formojn antaŭvenas la verbo كان [ka:n], ekz. ''ni volis'' estas كان بدنا [ka:n 'bɪddna]. === Relativa subfrazo === Kiel en la plimulto da formoj de la parolata araba, la relativaj subfrazaj indikiloj de la klasika araba (الذي، التي، اللذان، اللتان، الذين kaj اللاتي) simpliĝis al la unuopa formo إللي ['ʔɪlli]. === Demandaj pronomoj === La ĉefaj palestinaj demandaj pronomoj (kun siaj modernnormaj arablingvaj kontraŭpartoj) estas la jenaj: {| class = "wikitable" !Signifo || Palestina araba || Modernnorma araba |- |Kial? |ليش [le:ʃ] |لماذا [lima:ða:] |- |Kio? |ايش [ʔe:ʃ] aŭ شو [ʃu] |ماذا [ma:ða:] |- |Kiel? |كيف [ki:f] |كيف [kaɪfa] |- |Kiam? |إيمتى [ʔe:mta] |متى [mata:] |- |Kie? |وين [we:n] |اين [ʔaɪna] |- |Kiu? |مين [mi:n] |من [man] |- |} Rimarku, ke kvankam oni tentiĝas konsideri la longan [i:] en مين [mi:n] 'kiu?' kiel influo de la antikva hebrea מי [mi:] al la klasika araba من [man], ĝi egale povus esti ĝeneraligo de la longaj vokaloj en la aliaj demandovortoj. === Indiko de nerekta objekto === En la klasika araba, la nerekta objekto markiĝis per la partikulo /li-/ ('por', 'al'). Ekzemple "Mi diris al li" estis قلت له ['qultu 'lihi] kaj 'Mi skribis al ŝi' estis كتبت لها [ka'tabtu li'ha:]. En la palestina araba, la indikilo de nerekta objekto ankoraŭ baziĝas sur la konsonanto /l/, sed kun pli kompleksaj reguloj kaj du malsamaj vokalaj ŝablonoj. La baza formo antaŭ pronomoj estas klitika [ɪll-], kiu ĉiam portas la akcenton, kaj al kiu personaj pronomoj estas sufiksigitaj. La bazaj formoj antaŭ substantivoj estas [la]. Ekzemple: * ... قلت لإمك ['ʔʊlət '''la'''-'ɪmmak ...] 'Mi diris al via patrino ...' * ...اعطيناالمكتوب لمدير البنك [ʔɑʕtˤeːna l maktuːb '''la''' mʊ'diːɾ ɪl baŋk] 'Ni donis la leteron al la bankestro.' * ... قلت إله [ʔʊlt- ''' 'ɪll-o''' ...] 'Mi diris al li. ...' * ... قلت إلها [ʔʊlt-''' 'ɪl(l)-ha''' ...] 'Mi diris al ŝi ...' * ... كتبت إلّي [katabt-''' 'ɪll-i''' ...] 'Vi skribis al mi ...' == Referencoj == {{Referencoj}} == Tradukfonto == {{Trad|en|Palestinian Arabic|747920769}} [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Lingvoj de Palestino]] gchpluyqpck2tfdiarj687hsuok0nhz 0 573714 9456439 9455832 2026-08-18T20:48:40Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] 9456439 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo=Mezopotamia araba dialekto |Propra_nomo=لهجة عراقية (lahĝa ʿiraqijja) |Landoj=[[Irako]], [[Sirio]], [[Irano]], [[Turkio]] |Regiono=[[Mezopotamio]], [[Armena Altebenaĵo]], [[Kilikio]] |Denaske=13.9 milionoj |Fremdlingve=1.2 milionoj |Klasifiko=[[Afrikazia lingvaro|Afrikazia]] |Fam2=[[Ŝemida lingvaro]] |Fam3=[[Araba lingvo]] |Fam4=Maŝreka araba dialekto |Fam5=Mezopotamia araba dialekto |Koloro=Afrikazia |Skribo=[[araba alfabeto|araba]] |Origino=[[Araba dialekto]] |ISO3=acm |Mapo=Arabic Varieties Map.svg |Mapopriskribo=Kakia areo: Iraka araba dialekto }} La '''mezopotamia araba dialekto''' aŭ '''iraka araba dialekto''' estas kontinuumo de reciproke kompreneblaj [[arabaj dialektoj]] origine el la [[mezopotamio|mezopotamia]] baseno de [[Irako]], ankaŭ etendiĝanta en [[Sirio]]n,<ref name='E1'>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=acm |titolo=Arabic, Mesopotamian {{!}} Ethnologue |alirdato=2016-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120927144157/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=acm |arkivdato=2012-09-27 }}</ref> [[Irano]]n,<ref name='E1'/> sudorienta [[Turkio]],<ref name='E2'>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ayp Arabic, North Mesopotamian | Ethnologue]</ref> kaj parolata en [[Iraka diasporo|Irakaj diasporaj]] komunumoj. ==Historio== La [[aramea lingvo]] estis la lingvafrankao de Mezopotamio de la frua 1-a jarmilo a.k.e. ĝis la malfrua 1-a jarmilo k.e., kaj kiel oni povas atendi, la iraka araba montras signojn de aramea [[Tavolo (lingvoscienco)|subtavolo]].<ref name=CMK>{{citaĵo el gazeto|familia nomo=Muller-Kessler|persona nomo=Christa|titolo=Aramaic 'K', Lyk' and Iraqi Arabic 'Aku, Maku: The Mesopotamian Particles of Existence.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-2003_123_3/page/641|gazeto=Journal of the American Oriental Society|dato=julio–septembro 2003|volumo=123|numero=3|paĝoj=641–646}}</ref> La "gelet-aj" kaj [[Jud-iraka araba dialekto|jud-irakaj]] variaĵoj konservis kvalitojn de la [[aramea lingvo|babilona aramea]].<ref name=CMK/> Pro la imanenta plurkulturismo kaj historio de [[Irako]], la iraka araba siavice inkludas diversajn pruntovortojn en sian vortoprovizon el la aramea, [[akada linvo|akada]], [[persa lingvo|persa]] kaj [[turka lingvo|turka lingvoj]]. ==Variaĵoj== La mezopotamia araba havas du ĉefajn variaĵojn. Oni rekonas distingon inter la ''gelet''-a kaj ''qeltu''-a {{prononco|''k''eltu|qeltu}} mezopotamiaj arabaj dialektoj, kies nomoj deriviĝis de la formo de la vorto por "Mi diris."<ref>{{citaĵo el libro|familia nomo=Mitchell|persona nomo=T. F.|titolo=Pronouncing Arabic, Volume 2|jaro=1990|eldonejo=[[Oxford University Press|Clarendon Press]]|isbn=0-19-823989-0|paĝo=37}}</ref> La suda (''gelet''-a) grupo inkludas [[Tigriso|tigrisan]] dialektaron, el kiu la plej bone konata formo estas la [[bagdada araba dialekto|bagdada araba]], kaj [[Eŭfrato|eŭfratan]] dialektaron, konata kiel ''furati'' (eŭfrata araba). ''Gelet''-a variaĵo, la [[ĥuzestana araba dialekto]], estas parolata en la [[provinco Ĥuzestano]] de [[Irano]].<ref name='E1'/> La norda (''qeltu''-a) grupo inkludas la nord-tigrisan dialektaron, ankaŭ konata kiel la [[norda mezopotamia araba dialekto]] aŭ ''maslaŭi'' ([[Mosulo|mosula]]), kune kun kaj la jud-irakaj kaj la kristan-sektaj dialektoj (ekzemple la [[bagdada juda araba dialekto]]). ==Distribuo== Kaj la ''gelet''-a kaj la ''qeltu''-a variaĵoj de la iraka araba estas parolataj en [[Sirio]],<ref name='E1'/><ref name='E2'/> la unua estas parolata ĉe la [[Eŭfrato]] oriente de [[Halepo]], dum la dua estas parolata en la supra [[ĥabur]]a areo kaj trans la landlimo en [[Turkio]].<ref name='E2'/> La [[kipra maronita araba dialekto]] havas grandan kvanton da komunaĵoj kun la mezopotamia araba;<ref>{{citaĵo el libro|familia nomo=Versteegh|persona nomo=Kees|titolo=The Arabic Language|jaro=2001|eldonejo=[[Edinburgh University Press]]|isbn=0-7486-1436-2|paĝo=212}}</ref> speciale la norda variaĵo, kaj iuj supozas, ke ĝi apartenas al tiu ĉi dialekta areo.<ref name="OUP">{{citaĵo el libro|familia nomo=Owens|persona nomo=Jonathan|titolo=A Linguistic History of Arabic|jaro=2006|eldonejo=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-929082-2|paĝo=274}}</ref> ==Referencoj== {{referencoj}} == Tradukfonto == {{Trad|en|Mesopotamian Arabic|747918991}} [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Lingvoj de Irako]] [[Kategorio:Lingvoj de Irano]] [[Kategorio:Lingvoj de Sirio]] [[Kategorio:Lingvoj de Turkio]] [[Kategorio:Lingvoj de Kipro]] 081rl1pkjmyrfi8p9wvemtxb2hb34a9 0 575037 9456444 7830504 2026-08-18T20:50:02Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] 9456444 wikitext text/x-wiki La '''duoninsula araba''' aŭ '''suda araba dialekto''' temas pri la [[Arabaj dialektoj|variaĵoj de la araba]], kiujn oni parolas en la [[Arabio|Araba Duoninsulo]]. Tio inkludas la landojn [[Sauda Arabio]], [[Jemeno]], [[Omano]], [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[Kuvajto]], [[Barejno]], [[Kataro]], suda [[Irako]], kaj la tribaj popoloj (la historiaj loĝantoj) de [[Jordanio]]. Ĉar tiu ĉi areo estas la hejmlando de la [[araba lingvo]], la lingvo parolata tie estas pli proksima al la [[klasika araba lingvo|klasika araba]] ol aliloke. Iuj lokaj dialektoj tenis multajn arkaikajn trajtojn, kiujn la aliaj dialektoj perdis, ekzemple iuj konservas la [[nunigo]]n de nedefinitaj substantivoj. Ili tenas la plimulton el la klasika sintakso kaj vortprovizo, sed ankoraŭ diferencas de la klasika araba, kiel la aliaj dialektoj. == Variaĵoj == La jenaj variaĵoj estas ordinare rimarkataj: * [[Jemena araba dialekto]], kiu montras pasintatempan flekcion per la tre arkaika sufikso ''-k'', kiel en la sudaj [[Ŝemida lingvaro|ŝemidaj lingvoj]]. Estas rimarkende, ke la dialekto de [[Adeno]] havas /ɡʲ/ > [ɡ] kiel en [[Kairo]]. * [[Heĝaza araba dialekto]], parolata en Sauda Arabio laŭ la marbordo de la [[Ruĝa Maro]], precipe en la urboj [[Mekko]] kaj [[Ĝido]]. Se paroli per severaj terminoj, estas du distingeblaj dialektoj en la regiono [[Heĝazo]], unu parolata de la [[beduenoj|beduenaj]] eksterurbaj popoloj kaj alia de la urba popolo. Tamen, la termino plej ofte aplikiĝas al la urba variaĵo, parolata en urboj kiaj [[Ĝido]], [[Mekko]], kaj [[Jenbo]]. * [[Naĝda araba dialekto]], parolata en la centro de la duoninsulo en Sauda Arabio kaj karakterizata per la ŝanĝo de /q/ al [dz] kaj /k/ al [ts]. * [[Golfa araba dialekto]], kiu inkludas la [[Omana araba dialekto|omanan araban]], la [[Dofara araba dialekto|dofaran araban]], kaj la [[ŝihuha araba dialekto|ŝihuhan]]. * [[Bahrana araba dialekto]], parolata en orienta [[Arabio]], [[Omano]], kaj [[Barejno]]. {{ĝermo|araba lingvo|Arabio}} [[Kategorio:Araba lingvo]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Arabio]] [[Kategorio:Lingvoj de Barejno]] [[Kategorio:Lingvoj de Irako]] [[Kategorio:Lingvoj de Jemeno]] [[Kategorio:Lingvoj de Jordanio]] [[Kategorio:Lingvoj de Kataro]] [[Kategorio:Lingvoj de Kuvajto]] [[Kategorio:Lingvoj de Sauda Arabio]] [[Kategorio:Lingvoj de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] ow1arr0vecayv02g38xo699vo07ap7a 0 575861 9456573 8519776 2026-08-19T06:45:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456573 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Ignacy Hugo Stanisław MATUSZEWSKI''' (naskiĝis la {{daton|10|septembro|1891}} en [[Varsovio]], mortis subite la {{daton|3|aŭgusto|1946}} en [[Nov-Jorko]]) estis pola [[politikisto]], publicisto, [[diplomato]], trezor-ministro de la [[Dua Pola Respubliko]], diplomita [[kolonelo]] de Pola Soldataro, soldato de [[militisto|militista]] rekognosko, membro de [[Internacia Olimpika Komitato]]. Filo de samnoma patro, konata [[literatura kritiko|literatura kritikisto]], adepto de [[Józef Piłsudski]], en grupo de la plej proksimaj. [[Bapto]]-[[patro]] de Matuszewski estis [[Bolesław Prus]]. == Vivo == Ignacy Matuszewski studis [[filozofio]]n en [[Jagelona Universitato]], [[arkitekturo]]n en [[Milano]], [[juro]]n en [[Tartu|Dorpat]] kaj [[agrikulturo]]n en Varsovio. Komence de 1918 estis de [[bolŝeviko]]j kontumace kondamnita al [[morto]] – responde al la verdikto, la 18-an de februaro 1918 fronte de pola taĉmento konkeris [[Minsko|Mińsk Litewski]], forigante de la urbo bolŝevikan [[garnizono]]n. La 20-an de februaro iĝis komandanto de la urbo. Kondamnita al [[mortpuno]] ankaŭ de germanoj, foriris al [[Kievo]]. Matuszewski opiniis, ke Pollando ne povas [[milito|militi]] kun [[Germanio]] pro ties granda [[armeo|armea]] supereco – antaŭ [[invado en Pollandon|septembro de 1939]] ripetis – dum tri monatoj ni certe malgajnos la militon ĝisoste. Li ankaŭ [[profeto|profetis]] pafmortigon de Pollando flanke de du [[soveta invado en Pollandon|agresantoj]] – Germanio kaj [[Sovetunio]]. Septembre 1939 kune kun [[Henryk Floyar-Rajchman]] organizis kaj evakuis 75 tunojn da oro el rezervoj de Pola Banko tra Rumanio, Turkio, Sirio ĝis Francio, kie estis transdonita al Registaro de Pollando en ekzilo. Forpuŝita de registaro de generalo Władysław Sikorski de la ŝtata servo. Post [[kapitulaco]] de [[Francio]] (junio 1940) forveturis tra [[Hispanio]], [[Portugalio]] kaj [[Brazilo]] al [[Usono]], kiun atingis septembre 1941. Kontraŭulo de la politiko de [[Władysław Sikorski]] rilate al Sovetunio, rezultanta de la pakto Sikorski-Majski, kiun kontraŭbatalis. Kunorganizanto (kune kun Wacław Jędrzejewicz kaj Henryk Floyar-Rajchman) de la Nacia Komitato de Poldevenaj Amerikanoj, kaj de la Instituto de Józef Piłsudski en Ameriko. Organizatoro de la pola [[publika opinio]] en Usono kontraŭa al politiko de cedoj rilate el postuloj de [[Stalin]]. Edzo de [[Halina Konopacka]], ora olimpika medalistino. ==Elektitaj ordenoj kaj distingoj== * Arĝenta Kruco de la Milita Ordeno ''[[Virtuti Militari]]'' n-ro 5227 (1922) * Komandora Kruco kun Stelo de la Ordeno Renaskiĝinta Pollando (1928) * Kavaliro de la Ordeno de [[Honora legio]] (Francio) * Kavaliro de la [[Ordeno de Sanktaj Maŭrico kaj Lazaro]] (Italio) * [[Ordeno de la Leviĝanta Suno]] (Japanio) * [[Ordeno de la Krono (Rumanio)|Ordeno de la Krono]] (Rumanio) * Granda Kruco de la [[Ordeno de Kristo]] (Portugalio) * Granda Kruco de la [[Ordeno de la Polusa Stelo]] (Svedio) ==Bibliografio== * Ignacy Matuszewski, ''Nie ma wolności bez wielkości'' (Ne estas [[libereco]] sen grandeco). Pisma wybrane (Verkoj elektitaj), unua volumo 1912-1942, Enkonduko, elekto kaj prilaboro [[Stanisław Cenckiewicz]], [[Varsovio]] 2019, p. 752 * Ignacy Matuszewski, ''O Polskę całą, wielką i wolną'' (Pri la tuta, granda kaj libera Pollando). Pisma wybrane, dua volumo 1943-1946, Elekto kaj prilaboro Stanisław Cenckiewicz, Varsovio 2019, p. 1116 ISBN 978-83-8098-670-1 ([[Instituto pri Nacia Memoro]], la tuto; ISBN 978-83-7565-623-7 (Wydawnictwo LTW, la tuto) == Eksteraj ligiloj == * [http://www.pilsudski.org/portal/pl/component/content/article/55-zasoby/294-zespol-071 Opis archiwum płk Ignacego Matuszewskiego w zbiorach Instytutu Piłsudskiego] Priskribo de la [[arkivo]] de [[kolonelo]] Ignacy Matuszewski en la kolektoj de Instituto de [[Józef Piłsudski|Piłsudski]] * [http://www.archivia.com.pl/artykuly/ignacy-hugo-stanislaw-matuszewski-sylwetka-czlowieka.pdf Artykuł o Ignacym Hugonie Stanisławie Matuszewskim] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220910075748/http://www.archivia.com.pl/artykuly/ignacy-hugo-stanislaw-matuszewski-sylwetka-czlowieka.pdf |date=2022-09-10 }} Artikolo pri Ignacy Hugon Stanisław Matuszewski {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Matuszewski, Ignacy}} [[Kategorio:Polaj oficiroj]] [[Kategorio:Polaj diplomatoj]] [[Kategorio:Polaj politikistoj]] [[Kategorio:Polaj ĵurnalistoj]] ligjqa639j9372zd26ahlpmom3p90t9 0 575915 9456296 9455461 2026-08-18T19:09:24Z ThomasPusch 1869 9456296 wikitext text/x-wiki {{informkesto rivero | nomo= {{paĝonomo}} | longo= {{#invoke:Wikidata|claim|P2043}} | akvokolekta areo= {{#invoke:Wikidata|claim|P2046}} | landoj= {{#invoke:Wikidata|claim|P17}} | regionoj= [[{{#invoke:Wikidata|claim|P131}}]] | urboj= | dosiero={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | fonto= | fonto-alteco= | fonto-latitudo= | fonto-longitudo= | regiono-ISO por fonto= | enfluejo={{#invoke:Wikidata|claim|P403}} | enfluejo-alteco= | enfluejo-latitudo= | enfluejo-longitudo= | regiono-ISO por enfluejo= }} <!--[[Dosiero:Moulouya Marocco.jpg|eta|dekstre|250px|Alfluejo de la rivero Mulujo.]] jam estas informkeste --> '''Mulujo''' aŭ '''Muluja''' ('''vadio Muluja''', {{Lang-ar|وادي ملوية|links=no}}) estas 520 kilometrojn longa rivero en [[Maroko]]. Grandparte ĝi ne tutjare havas akvon, do partatempe estas nur seka dezerta valo, kaj tial nomiĝas [[uedo]] (laŭ PIV 2020) respektive [[vadio]] (laŭ PIV 1970). Ĝia elfluo estas en [[Ĝbel Ajaĉi]] en [[Meza Atlaso]].<ref>M. Peyron, « [http://encyclopedieberbere.revues.org/188 ‘Ayyachi, Jbel] », Encyclopédie berbère, vol.8, Edisud 1990, p.1200-1204</ref> Ĝi elfluas en la [[Mediteranea Maro]] ĉe Saidia, en nordorienta Maroko je ĉirkaŭ {{Koord|35.1228|N|2.3367|W}}. La akvonivelo en la rivero ofte fluktuas. La rivero estas uzata por [[irigacio]] kaj estas baraĵigita fare de [[akvobaraĵo]]j kiuj portas la nomojn de la sinsekvaj reĝoj [[Hasano la 2-a (Maroko)|Hasano la 2-a]] (supre) kaj de [[Mohamedo la 5-a (Maroko)|Mohamedo la 5-a]] (malsupre). Ĝi estas la ĉefa rivero en Maroko kiu fluas al Mediteraneo kaj la rivero kun plej granda baseno en la tuta lando. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Riveroj en Maroko]] aqrui44vuol4fhaywjloj3ndltzlkv6 0 580270 9456558 8227781 2026-08-19T05:25:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456558 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Hyperloop_capsule.svg|eta|350x350ra| Impreso de kapsulo hyperloop: aera kompresoro ĉe la fronto, pasaĝera kupeo en la mezo, bateria kupeo ĉe la fino kaj ŝvebŝipstilaj skiŝuoj sub la kapsulo. ]] [[Dosiero:Hyperloop.jpg|eta|350x350ra| 3D-skizo de la hiperbukla infrastrukturo. La tegmento de la ŝtalaj tuneloj estas kovritaj kun sunpaneloj.]] '''Hyperloop''' estas koncepto de vakua trajno, kiun prezentis en [[2012]] inĝeniero [[Elon Musk]] kaj poste estis disvolvita de komuna teamo de liaj kompanioj [[Tesla, Inc.|Tesla]], [[SpaceX]] kaj The Boring Company. Ĝi estas transporta sistemo, kiu uzas [[Atmosfera premo|aerpreman]] tubon, iom similan al [[pneŭmatika tubo]], tra kiu oni transportas homojn kaj varojn. Granda diferenco kun pneŭmatika tubo estas, ke oni ne uzas superpremon; la hiperloop postulas centran [[Vakuo|vakuon]]. La koncepto baziĝas sur la laboro de usona fizikisto [[Robert Goddard]]. La itinero Los Angeles-San Francisco (550 km) rnlud ponyi en nur 30 minutoj. [[Dosiero:Na19-Apr-Hyperloop.jpg|centra|eta|600x600ra|Projekto de hyperloop en [[Abudabio]]]] == Funkciado == La hiperobla koncepto konsistas el du preskaŭ [[Vakuo|malplenaj]] tuboj de 100 [[pascal]], kio estas milonero de la atmosfera premo. Kapsuloj estas metitaj en tubon, en kiu varoj kaj / aŭ homoj povas esti transportataj tutrapide. La maksimuma rapideco atingebla devus esti ĉirkaŭ 1200 km po horo. La sistemo estus aparte interesa ĉe distancoj sub 1000 kilometroj. Super tiu distanco konekto kun aviadilo estus pli efika. La hiperloop ricevis multajn kritikojn de diversaj flankoj. Kritikistoj pridubas interalie la kostotakson kaj la sekurecon de la koncepto.. == Historio == La ideo fari fervojojn ĉe atmosfera premo unue estis proponita ĉirkaŭ la jaro [[1800]]. En [[1799]] George Medhurst el Londono inventis tion por vartransporto kaj en [[1812]] por pasaĝera transportado. Post tio, pluraj inĝenieroj provis realigi la koncepton kaj venki ĉiajn malbonŝancojn <ref>Artikel [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010757497:mpeg21:a0005 Aanwending der lucht als beweegkracht op ijzerbanen] in o.a. de Vlissingsche Courant van 9 juli 1839</ref>. En [[Irlando]] dum dek jaroj (1844-1854) funkciis la preskaŭ 3 km longa ''Dalkey Atmospheric Railway'', kun vapormaŝino (situante en konstruaĵo), kiu kreis negativan premon por suĉi la veturilojn supren al monteto. La [[gravito]] ebligis la veturadon reen<ref>{{En}} Artikel [[:en:Dalkey_Atmospheric_Railway|Dalkey Atmospheric Railway]] in de Engelse Wikipedia</ref>. En [[Anglio]], la ''South Devon Railway'' (32 km, 1847-1848; maksimuma rapideco ĉirkaŭ 100 km / h por mallonga trajno) <ref>{{En}} Artikel [[:en:South_Devon_Railway_Company|South Devon Railway]] in de Engelse Wikipedia</ref>. En Londono estis la eksperimenta ''Crystal Palace pneumatic railway'' (ĉ. 500 m, 1864). En [[Francio]] estis malgranda vojo proksime al Parizo (8,5 km, 1847-1860). En [[Novjorko]] la ''Beach Pneumatic Transit'' (testsekcio de ĉ. 100 m, 1870-1873). == Lastatempa evoluo == [[Dosiero:Test track Hardt Hyperloop TU Delft 3D (25648462277).jpg|alternative=Test-trako de Hyperloop en Nederlando|eta|300x300ra|Test-trako de Hyperloop en Nederlando]] En septembro 2018, interkonsento estis subskribita inter ProRail kaj la [[Teknika universitato Delft|Teknika Universitato de Delft]] por uzi la ĝis nun neuzatan duan tunelon de la fervoja tunelo en Delft por instali hiperloopan provtubon por eksperimentoj. <ref>[https://www.prorail.nl/overheden/nieuws/hyperloop-test-lege-buis-delftse-spoortunnel Hyperloop test in lege buis Delftsespoortunnel]</ref> Fine de la jaro 2019, oni anoncis, ke esplorcentro de Hyperloop estos konstruita kelkajn kilometrojn de la urbo [[Groningo (urbo)|Groningen]], kun test-trako de 3 kilometroj. Ĉi tiu centro estu preta en 2022. <ref>[https://fd.nl/futures/1331846/delftse-hyperloop-maakt-tussenstop-in-groningen Delftse hyperloop maakt tussenstop in Groningen ]</ref> === Vizio por Eŭropo === [[Dosiero:Hyperloop VisionForEurope.png|alternative=Hyperloop Vision for Europe (Hiperloop - vizio por Eŭropo)|maldekstra|eta|300x300ra|Hyperloop Vision for Europe (Hiperloop - vizio por Eŭropo)]] En junio [[2017]], Hyperloop One publikigis entute naŭ konceptojn por eblaj itineroj de Hyperloop en centra kaj okcidenta Eŭropo sub la titolo '<nowiki/>''Vision for Europe''' (Vizio por Eŭropo)<ref>(en) ''[https://hyperloop-one.com/blog/hyperloop-ones-vision-europe-comes-focus-third-global-challenge-summit Hyperloop One’s Vision For Europe Comes Into Focus At Third Global Challenge Summit.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190718222449/https://hyperloop-one.com/blog/hyperloop-ones-vision-europe-comes-focus-third-global-challenge-summit |date=2019-07-18 }}''</ref>''.'' En marto [[2016]], la slovaka registaro anoncis, ke ĝi finis interkonsenton kun Hyperloop Transportation Technologies por ekzameni diversajn itinerajn eblojn - inkluzive de [[Bratislavo]] al [[Vieno]]. La proponitaj itineroj ankaŭ inkluzivas tri itinerajn proponojn por [[Britio]], ringo simila al la germana en [[Nederlando]], diversaj urbaj interligoj kiel [[Helsinko]]-[[Talino]], [[Madrido]]-[[Tanĝero]] kaj [[Varsovio]]-[[Vroclavo]] kaj ligo inter la mediteraneaj insuloj [[Korsiko]] kaj [[Sardio]]. === Aliaj landoj === [[Dosiero:Hyperloop pod competition tube.jpg|eta|300x300ra|Hyperloop instalaĵo]] Ankaŭ [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] kaj [[Usono]] interesiĝas pri ĉi tiu transporta sistemo<ref>(en) [https://archello.com/en/project/hyperloop Hyperloop], BIG Bjarke Ingels Group</ref>. Musk unue menciis Hyperloop en intervjuo kun Sarah Lacey en julio 2012 ĉe la evento PandoDaily en Santa Monica. La entreprenisto promesis, ke la nova veturilo estos duoble pli rapida ol aviadilo kaj 3 ĝis 4 fojojn pli rapide ol rapidtrajno. La daŭro de vojaĝo inter [[Los-Anĝeleso]] al [[San-Francisko]] (561 km en rekta linio) daŭrus nur 30 minutojn. La rusa fervoja kompanio RŽD komencis intertraktadojn kun la usona kompanio Hyperloop One en majo [[2016]] por krei planojn por vara transporto inter la ĉefurbo [[Moskvo]] kaj la nord-rusa metropolo [[Sankt-Peterburgo]]. == Komercaj firmaoj == * Hardt Hyperloop * Virgin Hyperloop One * Hyperloop Transportation Technologies * Nevomo (antaŭe Hyper Poland) * [https://zeleros.com/ Zeleros] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210827232225/https://zeleros.com/ |date=2021-08-27 }} * [https://www.transpod.com/fullscreen/company/ TransPod] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210826141816/https://www.transpod.com/fullscreen/company/ |date=2021-08-26 }} == Noto kaj referencoj == Tiu ĉi artikolo estas parte aŭ tute traduko de la samtitola artikolo en la nederlanda vikipedio, [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Hyperloop&action=history listo de aŭtoroj]. {{Projektoj}} [[Kategorio:SpaceX]] [[Kategorio:Transportaj infrastrukturoj]] {{Referencoj}} == Ekstera ligilo == (germana) Ralf Krauter: [https://www.deutschlandfunk.de/rohrpost-fuer-passagiere-hype-um-den-hyperloop.740.de.html?dram:article_id=393249 ''Rohrpost für Passagiere – Hype um den Hyperloop'', Deutschlandfunk – ''„Wissenschaft im Brennpunkt'']''“,'' Radio-elsendo de Deutschlandfunk, la 27-an de aŭgusto 2017 pyh510ig2g0pielf41kzoo7b9su2miu 0 581930 9456463 9445766 2026-08-18T21:05:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456463 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Moving Penny.gif|eta|250px|Ekzemplo de animacio haltomova.]] '''Haltomovo''' estas tekniko de [[animacio]] kreata de statika pupo aŭ modelo movigita po unu foto, kiu konsistas en la ŝajnigo de la movo de senmovaj aĵoj pere de serio de sinsekvaj fiksaj bildoj. Oni uzas ankaŭ la anglismon ''stop motion'' kiu eniris en praktika uzado tute ĵuse. Tradicie estis uzataj ankaŭ aliaj esprimoj kiaj fotoanimacio, animacio voluma, bildohaltado, krankuzado, animacio fotalfota, animacio bildalbilda, se citi nur kelkajn ekzemplojn. == Priskribo == Ĝenerale oni konsideras kiel «haltomova animacio» la teknikojn kiuj eniras nek en la kategorio de la [[desegnofilmo]] nek en tiu de la [[komputilanimacio]]; tio estas, ili estis nek desegnitaj nek pentritaj ĉu mane ĉu komputile, sed ili estis kreitaj prenante bildojn el la realo. Tiele, la haltomovo estas uzata por produkti animacian movadon de ajna objekto, ĉu rigida aŭ maleebla, kiel por ekzemplo ludiloj, konstrublokoj, artikitaj pupoj aŭ roluloj kreitaj el [[knedopasto]]. Oni povus difini tiun teknikon ankaŭ kiel manfara animacio, ĉar oni atingas la movadon manipulante objekton, per manoj, fotogramo post fotogramo. Oni prilaboras diversajn materialojn ([[modlopasto]], [[sablo]], papertranĉaĵoj, [[kreto]] sur grundo aŭ muroj...) laŭ progresa maniero, antaŭen, sen eblo retroiri. Estas multaj diferencaj tipoj de animacio per haltomovo, kutime tiele nomita laŭ la rimedo uzita por krei la animacion.<ref> Laybourne 1998, p. 159</ref> Komputila programaro estas amplekse disponebla por krei tiun tipon de animacio; tamen, tradicia animacio per haltomovo estas kutime malpli multekosta kaj tempo-raba produktota ol la nuntempa komputila animacio.<ref> Laybourne 1998, p. 159</ref> * [[Pupanimacio]] tipe konsistas en haltomovaj pupfiguroj kiuj interagas en konstruita medio, kontraste al la interagado de reala mondo en modela animacio.<ref> Solomon 1989, p. 171</ref> Tiuj pupoj ĝenerale havas skeleton ene de ili por teni ilin rekte kaj pretaj fari sian movon per partikularaj artikloj.<ref> Laybourne 1998, pp. 155–156</ref> Ekzemploj estas ''[[Le Roman de Renard (filmo)|Le Roman de Renard]]'' (Francio, 1937), ''[[The Nightmare Before Christmas]]'' (Usono, 1993), [[Corpse Bride (filmo)|''Corpse Bride'']] (Usono, 2005), [[Coraline (filmo)|''Coraline'']] (Usono, 2009), la filmoj de [[Jiří Trnka]] kaj la animacia komeditelevida serio por plenkreskuloj nome ''Robot Chicken'' (Usono, 2005–ĝisnune). * Ekzemploj de [[Argil-animacio|argil-animaciitaj verkoj]] estas ''The Gumby Show'' (Usono, 1957–1967) ''Morph'' (UR, 1977–2000), ''[[Wallace and Gromit]]'' (Britio, 1989), kaj la verko de [[Jan Švankmajer]] nome ''Možnosti dialogu'' ([[Ĉeĥoslovakio]], 1982), ''[[The Trap Door]]'' (Britio, 1984). Pliaj filmoj inkludas ''Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit'', ''[[Chicken Run]]'', ''The Adventures of Mark Twain''<ref> Beck 2004, p. 250.</ref> kaj ''[[Batalha, a Guerra do Vinil]]''. == Vidu ankaŭ == * [[Argil-animacio]] * [[Tempopasa filmado]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * ENCINAS, Adrián. Puppets and Clay, Blog, 2008. [http://www.puppetsandclay.blogspot.com www.puppetsandclay.blogspot.com] * PIERO, Julio del, [https://web.archive.org/web/20121010120920/http://www.cinecropolis.com/notas/paren_la_manivela.htm «¡Paren la manivela! ¿Quién inventó el stop-motion?»], en ''Cinecrópolis. * PURVES, Barry. Stop motion, Editorial Blume, 2011 (libro nº3, apartenanta al kolekto pri teknikoj de animacio) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.StopMotionCentral.com StopMotionCentral] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140220113915/http://www.stopmotioncentral.com/ |date=2014-02-20 }} * [http://www.laacademiadeanimacion.com La Academia de Animación] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170512200430/http://www.laacademiadeanimacion.com/ |date=2017-05-12 }} * [http://www.stopmotionbarcelona.com Stop Motion Barcelona Short Film Festival] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170412043212/https://stopmotionbarcelona.com/ |date=2017-04-12 }} <!--* [http://www.stopmotionmontreal.com Festival Stop Motion Montreal]{{404|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> * [http://www.stopmotionmx.com Festival Internacional StopMotionMx] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161001180319/http://www.stopmotionmx.com/ |date=2016-10-01 }} * [http://brasilstopmotion.com.br Brasil Stop Motion] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191225151001/http://brasilstopmotion.com.br/ |date=2019-12-25 }} [[Kategorio:Animacio]] t6u4vu6pkpj6ln7kkiza5oiv94nq3tu 0 582426 9456462 9265620 2026-08-18T21:04:44Z Sj1mor 12103 9456462 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo = Oliver Heaviside |dosiero = Oliver_Heaviside2.jpg |priskribo de dosiero = Oliver Heaviside portretita de [[Frances Hodge]] |dato de naskiĝo = {{dato|18|majo|1850}} |loko de naskiĝo = [[Camden Town]], {{Anglio}} |dato de morto = {{dato|3|februaro|1925}} |loko de morto = [[Torquay]], {{Anglio}} |loĝloko = |civitaneco = |nacio = |etneco = |kampo = [[elektrotekniko]], [[matematiko]], [[fiziko]], |laboro_institucioj = |alma_mater = |doktoreca_konsilisto = |doktorecaj_studentoj = |fama_pro = |influoj = |influis = |premioj = [[Medailo Faraday]] (1922) |religio = |subskribo = }} '''Oliver Heaviside''' (18an de majo {{Dato|18|mai|1850}} - 3an de februaro {{Dato|3|février|1925}} ) estas [[Unuiĝinta Reĝlando|brita]] [[Fiziko|fizikisto]] kaj [[matematikisto]]-[[memlernanto]]. Li grave kontribuis al evoluo de la teorio de [[elektromagnetismo]]. Interalie li nove formulis kaj simpligis la [[Ekvacioj de Maxwell|ekvaciojn de Maxwell]]. == Biografio == Kvankam li havis bonajn rezultojn en lernejo, li postlasis lernejon je la aĝo de dek ses jaroj kaj iĝis operatoro de [[telegrafo]]. En tiu li estis subtenata de sia onklo [[Charles Wheatstone]], fizikisto kaj uno el la inventintoj de [[telegrafio]]. Tamen, li daŭrigis memstudadon kaj, en [[1872]], dum li estis laboranta kiel ĉefa operatoro en [[Newcastle-upon-Tyne]], li komencis eldoni siajn esplorajn rezultojn pri [[elektro]], kiuj estis menciitaj ankaŭ en la dua eldono de la precipa verko de James Clerk Maxwell ''Treatise on Electricity and Magnetism''. En 1874 li forlasis sian laborpostenon kaj transloĝiĝis al siaj gepatroj al Londono por dediĉi sin plentempe al studado de elektro kaj matematiko. Inter [[1880]] kaj [[1887]], li evoluigis la operacian kalkulon, aparta metodo por solvi [[Diferenciala ekvacio|diferencialajn ekvacioj]]<nowiki/>n transformante ilin en ordinaraj [[Algebra ekvacio|algebraj ekvacioj.]] En 1884 li simpligis la bazajn [[Ekvacioj de Maxwell|ekvaciojn de Maxwell]] esprimante ilin en la formo ĝis nun uzata per la enkonduko de [[vektoro]]<nowiki/>j. En [[1887]], li sugestis ke [[Elektra bobeno|bobenoj de indukto]] devus esti aldonitaj al la kablo de la transatlantika telefono kun la celo korekti la distordon de kiu ĝi suferis. Por politikaj kialoj, tio ne estis farita. En [[1902]], li antaŭdiris la ekziston de [[Jonosfero|konduktantaj tavolo]]<nowiki/>j por la radio-ondoj, kiuj ebligas ilin sekvi la kurbecon de la Tero. Tiuj tavoloj, lokitaj en la ionosfero, estas nomita la [[Jonosfero|tavoloj de Kennelly-Heaviside]], de la nomo de Arthur Kennelly, amerika fizikisto, kiu havis la saman intuicion kiel li. Ili fine estis praktike eltrovitaj en [[1925]] fare de [[Edward Victor Appleton|Edward Appleton]]. Li disvolvis ankaŭ la funkcion de Haeviside uzita ĝenerale en la studo de sistemoj en [[aŭtomato|aŭtomatiko]] kaj studis la fluon de la elektra kurento en la [[konduktilo]]j (teorio de la linioj de transmisio kaj ekvacioj de la telegrafistoj). En la postaj jaroj lia konduto fariĝis tre ekscentra. == Omaĝoj == * En 1922, li estis la unua ricevinto de la medalo Faraday. * La kratero Heaviside sur la  malantaŭa flanko de la Luno portas lian nomon. == Bibliografio == * ''The Heaviside Centenary Volume'', Londono (1950) * D. H. Moore, ''Heaviside Operational Calculus'', Novjorko (1971) * G. F. C. Searle, ''Oliver Heaviside, the Man'', St Albans (1987) * P. J. Nahin, ''Oliver Heaviside, Sage in Solitude'', Novjorko (1988) * A. C. Lynch, « The Sources for a Biography of Oliver Heaviside », in ''History of Technology'', vol. 13, éd. Hollister-Short, Londono & Novjorko (1991) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Heaviside, Oliver}} [[Kategorio:Elektroinĝenieroj]] [[Kategorio:Anglaj matematikistoj]] [[Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono]] [[Kategorio:Anglaj fizikistoj]] fsnhvwuv48qquvm5key990v7t4b7qga 2 583362 9456636 9453036 2026-08-19T09:01:11Z Baba79 118684 9456636 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto '''Tomoko Akane''' (赤根 智子, Akane Tomoko) estas [[Japanio|japana]] [[juristo]] kaj nuna [[Juĝisto|juĝistino]] ĉe la [[Internacia Puna Kortumo]] (IPK) por Japanio, kaj ankaŭ la prezidanto de la kortumo.[2] == Profesia kariero == Post diplomiĝo de la [[Universitato de Tokio]],[3] ŝi fariĝis [[prokuroro]] en 1982. Dum sia kariero, ŝi okupis postenojn je malsamaj niveloj de la jura sistemo.[4] Ŝi elektis fariĝi prokuroro pro la manko de ŝancoj, kiujn la privata sektoro provizis por virinoj kaj prokuroroj, kaj ĉar ŝi volis esti implikita en servado de justeco al kaj viktimoj kaj krimintoj.[5] Akane estis ĉefa prokuroro de la distrikto [[Hakodate]] en [[Hokajdo]] inter 2010 kaj 2012, kaj fariĝis prokuroro ĉe la Oficejo de la Supera Publika Prokuroro en 2012.[6] Akane ankaŭ estis profesorino pri krimjura praktiko ĉe kaj la Jura Fakultato de la [[Universitato Ĉukjo]] kaj la Jura Fakultato de la [[Nagoja Universitato]] inter 2005 kaj 2009.[4] En Nagojo, ŝi ankaŭ esploris en la kampo de krimjura reformo inter 2005 kaj 2006.[7] Ŝi estis la estro de la Internacia Kunlaboro-Departemento (ICD) en la Japana Ministerio pri Justico inter 2009 kaj 2010.[6] Ŝi partoprenis en la agadoj de la Azia kaj Malproksima Oriento Instituto de Unuiĝintaj Nacioj por la Preventado de Krimo kaj la Traktado de Leĝrompintoj (UNAFEI) dum pli ol sep jaroj[6] kaj funkciis kiel direktoro de la UNAFEI inter julio 2013 kaj oktobro 2014.[8] De 2014 ĝis 2016, ŝi estis la ĝenerala direktoro de la Esplor- kaj Trejnado-Instituto de la Justicministerio. De 2016 ĝis aliĝo al la ICC, ŝi funkciis kiel la ambasadorino de Japanio por internacia jura kunlaboro.[6] Koncernitaj Kampoj Akane raportas pri la taksado de la kapablo de juraj sistemoj malhelpi homojn rekrimi.[9][6] Dum ŝia laboro por la UNAFEI, ŝi estis dufoje deplojita al Kenjo, kie ŝi partoprenis en la trejnado de provtempaj oficiroj.[10] Juĝistino ĉe la Internacia Puna Kortumo Ŝi estis nomumita kiel kandidato al la Internacia Puna Kortumo en aprilo 2016 fare de la Registaro de Japanio[11] kaj elektita kiel juĝisto de la Internacia Puna Kortumo la 4-an de decembro 2017 fare de la Asembleo de Ŝtataj Partioj en Novjorko.[12] Ŝi ekoficis en marto 2018 por oficperiodo de naŭ jaroj.[5] Kiel antaŭprocesa juĝisto ĉe la Internacia Puna Kortumo, ŝi estis ĉefe asignita al la Antaŭprocesa Ĉambro II.[4] La 20-an de marto 2023, Rusio komencis kriman enketon kontraŭ Akane, Rosario Salvatore Aitala kaj Sergio Gerardo Ugalde Godinez responde al arestordono eldonita la 17-an de marto 2023 kontraŭ sia prezidanto Vladimir Putin pro la kontraŭleĝaj deportadoj de ukrainaj infanoj al Rusio dum la rusa-ukraina milito.[13][14][15] En julio 2023, la rusa Ministerio pri Internaj Aferoj eldonis arestordonon kontraŭ ŝi.[16][17] Ŝi diris en intervjuo kun japana televidstacio: "Eĉ se unu el la juĝistoj mortas, ili povas esti anstataŭigitaj per iu ajn nombro da homoj, do ne valoras persekuti ilin. Mi pensas."[18] En marto 2024 ŝi estis elektita Prezidanto de la Internacia Puna Kortumo por la periodo 2024–2027 fare de la juĝistoj de la Internacia Puna Kortumo.[2] Usona sankcio La 18-an de aŭgusto 2026, juĝistino Akane estis sankciita de la Usona Ŝtata Departemento por antaŭenigi ĝian ĵus anoncitan diplomatian kampanjon por malmunti la Internacian Punan Kortumon "brikon post briko".[19][20] Persona vivo Ŝi flue parolas la japanan kaj la anglan.[4] gne78zya9yot2tjtqx7a3yn5qd3qh49 9456677 9456636 2026-08-19T11:44:10Z Baba79 118684 9456677 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto '''Tomoko Akane''' (赤根 智子, Akane Tomoko) estas [[Japanio|japana]] [[juristo]] kaj nuna [[Juĝisto|juĝistino]] ĉe la [[Internacia Puna Kortumo]] (IPK) por Japanio, kaj ankaŭ la prezidanto de la kortumo.[2] == Profesia kariero == Post diplomiĝo de la [[Universitato de Tokio]],[3] ŝi fariĝis [[prokuroro]] en 1982. Dum sia kariero, ŝi okupis postenojn je malsamaj niveloj de la jura sistemo.[4] Ŝi elektis fariĝi prokuroro pro la manko de ŝancoj, kiujn la privata sektoro provizis por virinoj kaj prokuroroj, kaj ĉar ŝi volis esti implikita en servado de justeco al kaj viktimoj kaj krimintoj.[5] Akane estis ĉefa prokuroro de la distrikto [[Hakodate]] en [[Hokajdo]] inter 2010 kaj 2012, kaj fariĝis prokuroro ĉe la Oficejo de la Supera Publika Prokuroro en 2012.[6] Akane ankaŭ estis profesorino pri krimjura praktiko ĉe kaj la Jura Fakultato de la [[Universitato Ĉukjo]] kaj la Jura Fakultato de la [[Nagoja Universitato]] inter 2005 kaj 2009.[4] En [[Nagojo]], ŝi ankaŭ esploris en la kampo de krimjura reformo inter 2005 kaj 2006.[7] Ŝi estis la estro de la Internacia Kunlaboro-Departemento (ICD) en la Japana Ministerio pri Justico inter 2009 kaj 2010.[6] Ŝi partoprenis en la agadoj de la Azia kaj Malproksimorienta Instituto de Unuiĝintaj Nacioj por la Preventado de Krimo kaj la Traktado de Leĝrompintoj (UNAFEI) dum pli ol sep jaroj[6] kaj funkciis kiel direktoro de la UNAFEI inter julio 2013 kaj oktobro 2014.[8] De 2014 ĝis 2016, ŝi estis la ĝenerala direktoro de la Esplor- kaj Trejnado-Instituto de la Justicministerio. De 2016 ĝis aliĝo al la IPK, ŝi oficis kiel la ambasadorino de Japanio por internacia jura kunlaboro.[6] Akane raportas pri la taksado de la kapablo de juraj sistemoj malhelpi homojn rekrimi.[9][6] Dum ŝia laboro por la UNAFEI, ŝi estis dufoje deplojita al [[Kenjo]], kie ŝi partoprenis en la trejnado de provtempaj oficiroj.[10] == Juĝistino ĉe la Internacia Puna Kortumo == Ŝi estis nomumita kiel kandidato al la Internacia Puna Kortumo en aprilo 2016 fare de la Registaro de Japanio[11] kaj elektita kiel juĝisto de la Internacia Puna Kortumo la 4-an de decembro 2017 fare de la Asembleo de Ŝtataj Partioj en Novjorko.[12] Ŝi ekoficis en marto 2018 por oficperiodo de naŭ jaroj.[5] Kiel antaŭprocesa juĝisto ĉe la Internacia Puna Kortumo, ŝi estis ĉefe asignita al la Antaŭprocesa Ĉambro II.[4] La 20-an de marto 2023, Rusio komencis kriman enketon kontraŭ Akane, Rosario Salvatore Aitala kaj Sergio Gerardo Ugalde Godinez responde al arestordono eldonita la 17-an de marto 2023 kontraŭ sia prezidanto Vladimir Putin pro la kontraŭleĝaj deportadoj de ukrainaj infanoj al Rusio dum la rusa-ukraina milito.[13][14][15] En julio 2023, la rusa Ministerio pri Internaj Aferoj eldonis arestordonon kontraŭ ŝi.[16][17] Ŝi diris en intervjuo kun japana televidstacio: "Eĉ se unu el la juĝistoj mortas, ili povas esti anstataŭigitaj per iu ajn nombro da homoj, do ne valoras persekuti ilin. Mi pensas."[18] En marto 2024 ŝi estis elektita Prezidanto de la Internacia Puna Kortumo por la periodo 2024–2027 fare de la juĝistoj de la Internacia Puna Kortumo.[2] Usona sankcio La 18-an de aŭgusto 2026, juĝistino Akane estis sankciita de la Usona Ŝtata Departemento por antaŭenigi ĝian ĵus anoncitan diplomatian kampanjon por malmunti la Internacian Punan Kortumon "brikon post briko".[19][20] Persona vivo Ŝi flue parolas la japanan kaj la anglan.[4] qyg9rbo14p41gqfbzjvbhzqtds01i8y 9456684 9456677 2026-08-19T11:51:23Z Baba79 118684 9456684 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto '''Tomoko Akane''' (赤根 智子, Akane Tomoko) estas [[Japanio|japana]] [[juristo]] kaj nuna [[Juĝisto|juĝistino]] ĉe la [[Internacia Puna Kortumo]] (IPK) por Japanio, kaj ankaŭ la prezidanto de la kortumo.[2] == Profesia kariero == Post diplomiĝo de la [[Universitato de Tokio]],[3] ŝi fariĝis [[prokuroro]] en 1982. Dum sia kariero, ŝi okupis postenojn je malsamaj niveloj de la jura sistemo.[4] Ŝi elektis fariĝi prokuroro pro la manko de ŝancoj, kiujn la privata sektoro provizis por virinoj kaj prokuroroj, kaj ĉar ŝi volis esti implikita en servado de justeco al kaj viktimoj kaj krimintoj.[5] Akane estis ĉefa prokuroro de la distrikto [[Hakodate]] en [[Hokajdo]] inter 2010 kaj 2012, kaj fariĝis prokuroro ĉe la Oficejo de la Supera Publika Prokuroro en 2012.[6] Akane ankaŭ estis profesorino pri krimjura praktiko ĉe kaj la Jura Fakultato de la [[Universitato Ĉukjo]] kaj la Jura Fakultato de la [[Nagoja Universitato]] inter 2005 kaj 2009.[4] En [[Nagojo]], ŝi ankaŭ esploris en la kampo de krimjura reformo inter 2005 kaj 2006.[7] Ŝi estis la estro de la Internacia Kunlaboro-Departemento (ICD) en la Japana Ministerio pri Justico inter 2009 kaj 2010.[6] Ŝi partoprenis en la agadoj de la Azia kaj Malproksimorienta Instituto de Unuiĝintaj Nacioj por la Preventado de Krimo kaj la Traktado de Leĝrompintoj (UNAFEI) dum pli ol sep jaroj[6] kaj funkciis kiel direktoro de la UNAFEI inter julio 2013 kaj oktobro 2014.[8] De 2014 ĝis 2016, ŝi estis la ĝenerala direktoro de la Esplor- kaj Trejnado-Instituto de la Justicministerio. De 2016 ĝis aliĝo al la IPK, ŝi oficis kiel la ambasadorino de Japanio por internacia jura kunlaboro.[6] Akane raportas pri la taksado de la kapablo de juraj sistemoj malhelpi homojn rekrimi.[9][6] Dum ŝia laboro por la UNAFEI, ŝi estis dufoje deplojita al [[Kenjo]], kie ŝi partoprenis en la trejnado de provtempaj oficiroj.[10] == Juĝistino ĉe la Internacia Puna Kortumo == Ŝi estis nomumita kiel kandidato al la [[Internacia Puna Kortumo]] en aprilo 2016 fare de la [[Registaro de Japanio]][11] kaj elektita kiel juĝisto de la Internacia Puna Kortumo la 4-an de decembro 2017 fare de la Asembleo de Ŝtataj Partioj en [[Novjorko]].[12] Ŝi ekoficis en marto 2018 por oficperiodo de naŭ jaroj.[5] Kiel antaŭprocesa juĝisto ĉe la Internacia Puna Kortumo, ŝi estis ĉefe asignita al la Antaŭprocesa Ĉambro II.[4] La 20-an de marto 2023, [[Rusio]] komencis kriman enketon kontraŭ Akane, Rosario Salvatore Aitala kaj Sergio Gerardo Ugalde Godinez responde al arestordono eldonita la 17-an de marto 2023 kontraŭ sia prezidanto [[Vladimir Putin]] pro la kontraŭleĝaj deportadoj de ukrainaj infanoj al Rusio dum la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|rusi-ukraina milito]].[13][14][15] En julio 2023, la rusia Ministerio pri Internaj Aferoj eldonis arestordonon kontraŭ ŝi.[16][17] Ŝi diris en intervjuo kun japana televidstacio: ''"Eĉ se unu el la juĝistoj mortas, ili povas esti anstataŭigitaj per iu ajn nombro da homoj, do ne valoras persekuti ilin. Mi pensas."''[18] En marto 2024 ŝi estis elektita Prezidanto de la Internacia Puna Kortumo por la periodo 2024–2027 fare de la juĝistoj de la Internacia Puna Kortumo.[2] La 18-an de aŭgusto 2026, ŝi estis sankciita de la [[Usona ministerio pri eksterlandaj aferoj]] por antaŭenigi ĝian ĵus anoncitan diplomatian kampanjon por malmunti la Internacian Punan Kortumon "brikon post briko".[19][20] == Persona vivo == Ŝi flue parolas la japanan kaj la anglan.[4] 0fny8kzdkaeg0pq5zqk4ne8tm3ydzv0 0 584448 9456625 9136202 2026-08-19T08:18:19Z Sj1mor 12103 9456625 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Petruška ŠUSTROVÁ''' (naskiĝis la [[18-an de majo]] [[1947]] - [[6-a de majo]] [[2023]]) estis ĉeĥoslovaka [[disidento|disidentino]], ĉeĥa [[tradukisto|tradukistino]], publicistino kaj politikistino. == Vivo == Ŝi studis en Filozofia Fakultato de la [[Universitato de Karolo]] en [[Prago]], kiun tamen pro politikaj kaŭzoj ne finis. En 1969 estis arestita, malliberigita kaj kondamnita al du jaroj de mallibero pro partopreno en la Movado de Revolucia Junularo ([[ĉeĥe]] Hnutí revoluční mládeže), en kiu ankaŭ aktivis Jaroslav Bašta, Ivan Dejmal aŭ Petr Uhl. Post elprizoniĝo laboris kiel oficistino kaj [[balailo|balaistino]]. En 1976 subskribis [[Ĉarto 77|Ĉarton 77]]. Tri jarojn poste aliĝis al Defend-Komitato de Nejuste [[reprezalio|Persekutataj]] (''Výbor na obranu nespravedlivě stíhaných'', '''VONS'''). En 1985 iĝis unu el tri [[proparolanto]]j de la Ĉarto 77. Du jarojn poste ŝi kunlaboris kun redakcio de [[samizdato|samizdata]] revuo "Střední Evropa". Post faligo de [[komunismo|komunista]] sistemo en [[Ĉeĥoslovakio]] funkciis kiel federacia vicministro pri internaj aferoj – okupiĝis interalie pri morala pritakso de specialaj servoj en komunista ŝtato. Ŝi kontribuis al prilaboro de [[lustracio|lustracia]] leĝo. Eklaboris ankaŭ kiel ĵurnalistino, de 1992 publikigis interalie en "[[Lidové noviny]]". Aktuale ŝi okupiĝas pri [[tradukado]], ĉefe el la [[pola]] kaj [[angla]] lingvoj. Membrino de Program-Konsilio de Pola-Ĉeĥa Forumo. En 2008 Ĉeĥa Senato elektis ŝin kiel membro de Ofic-Konsilio pri Esploro de [[totalismo|Totalismaj]] [[Reĝimo]]j (Rada Ústavu pro studium totalitních režimů; Rada ÚSTR). En 2004 ricevis Oficiran Krucon de la Merit-Ordeno de Pola Respubliko. == Bibliografio == * Petruška Šustrová, ''Politické tanečky. Komentáře vysílané na vlnách Českého rozhlasu Regina 1999-2001'', [[Prago|Praha]] 2002 * Petruška Šustrová, ''Služebníci slova'', Praha 2008 * Barbara Sierszuła, ''Wydarzenia klubowe w ubiegłym miesiącu'' (Klubaj eventoj de la pasinta semajno), Merkuriusz Klubu Polskiego, n-ro 2/2007 {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sustrova, Petruska}} [[Kategorio:Ĉeĥaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Ĉeĥaj tradukistoj]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la pola lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la ĉeĥa lingvo]] [[Kategorio:Ĉeĥaj politikistoj]] [[Kategorio:Politikaj arestitoj de komunisma reĝimo en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Eŭropaj trockiistoj]] i8lrgxy967glvxqo3l2g8rgany7je5g 0 586516 9456281 8215778 2026-08-18T18:09:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456281 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = György Markos |dosiero = Markos Gyorgy 2007 FotoTakkk Hungary.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = György Markos en 2007 |naskonomo = Markstein György |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1946|07|22}} |loko de naskiĝo = {{Flago|Hungario}} [[Budapeŝto]] ([[Hungario]]) |dato de morto = |loko de morto = }} '''[[Georgo|György]] Markos''' [djordj markoŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Markos György''' estas [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[humuristo]], parodiisto, [[instruisto]]. Lia origina familia nomo estis ''Markstein,'' lia [[patro]] estis [[József Markos]]. György Markos [http://www.imdb.com/name/nm1316671/] naskiĝis la {{daton|22|julio|1946}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == György Markos frekventis [[gimnazio]]n en sia naskiĝurbo, poste li studis 2 jarojn en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Teatra kaj Filma Altlernejo]], fine li akiris pedagogian [[diplomo]]n en [[ELTE|Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[1971]]. Post siaj studoj li instruis 3 jarojn en [[mezlernejo]]. Inter [[1971]] kaj [[1974]] li apartenis al [[Teatro Thália (Budapeŝto)]], poste li estis [[kantisto]] 8 jarojn eksterlande ([[Belgio]], [[Okcidenta Germanio]], [[Francio]]). Li estis ankaŭ [[stuntado|stuntisto]] (riskaktoro) en germanaj filmoj. Hejmenveninta li kantadis, sed li estis videbla ankaŭ en la [[Hungara Televizio]] kune kun József Markos. En [[1982]] kune kun [[György Nádas]] li atingis la unuan lokon en humura festivalo de [[Hungara Radio]]. La duopo daŭris la sukcesojn ankaŭ en teatretoj kaj televizio. Post jaroj aliĝis al la duopo [[Géza Boncz]]. Depost fino de la [[socialismo]] li estis aktiva en establado de civila gardistaro, kiu helpis al la [[polico]]. Post jaroj la triopo disiĝis. En la [[2000-aj jaroj]] sanstato de Markos malboniĝis. Li ricevis [[premio]]jn en 1991 kaj 2004. == Elektitaj filmaj roloj == * ''Négyen az árban'' (1961) * ''Telepohár'' (1981) * ''Nagyon nehéz emberek'' (1998) == Fontoj == * [http://rnrmedia.hu/?page=muveszek/muvesz&muvesz_id=53 hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304215430/http://rnrmedia.hu/?page=muveszek%2Fmuvesz&muvesz_id=53 |date=2016-03-04 }} * [http://www.storyonline.hu/sztarlexikon/markos_gyorgy/ hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170713022520/http://www.storyonline.hu/sztarlexikon/markos_gyorgy/ |date=2017-07-13 }} * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz15/163.html hungarlingva biografio] * [https://starity.hu/sztarok/markos-gyorgy/eletrajz/ hungarlingva biografio kun foto] {{Projektoj}} {{Vivtempo|Markos Gyorgy}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj humuristoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj stuntistoj]] [[Kategorio:Hungaraj parodiistoj]] 0l7r02mfo4z0gf1zffa5jy9udt8yp87 1 588854 9456276 6570740 2026-08-18T16:21:10Z 内存溢出的猫 168843 /* Nomo: Ĉu "Internacia", ĉu "Ĉina" muzeo? */ Respondo 9456276 wikitext text/x-wiki Indus aldoni ligilojn al nacilingvaj gazetaj informoj pri la muzeo. Chu neniu ĉina gazeto jam raportis pri ĝi...?--[[Uzanto:Alifono|Alifono]] ([[Uzanto-Diskuto:Alifono|diskuto]]) 10:49, 10 jul. 2017 (UTC) == Nomo: Ĉu "Internacia", ĉu "Ĉina" muzeo? == Ĉi tie ĝi nomiĝas "Ĉina", [http://esperanto.china.org.cn/2013-11/18/content_30636052.htm esperanto.china.org.cn]. Ankaŭ en la [http://www.e-muzeo.com/en/ retejo de la muzeo] mem. Kie ĝi nomiĝas "Internacia"? Ĉu ie? Se ne, necesas ŝanĝi. --[[Uzanto:Lu Wunsch-Rolshoven|Lu]] ([[Uzanto-Diskuto:Lu Wunsch-Rolshoven|diskuto]]) 09:07, 14 mar. 2019 (UTC) :La ĉina nomo enhavas la literojn 世界, kiuj signifas "mondo", aŭ "monda". Ĉikaze, "internacia". ~<span style='color: green'><span title="Lernu Esperanton!">★ '''[[User:NMaia|nmaia]]''' ^{[[User talk:NMaia|d]]}</span></span> 21:49, 1 apr. 2019 (UTC) ::Multan dankon pro la klarigo! --[[Uzanto:Lu Wunsch-Rolshoven|Lu]] ([[Uzanto-Diskuto:Lu Wunsch-Rolshoven|diskuto]]) 14:52, 6 apr. 2019 (UTC) ::@[[Uzanto:NMaia|NMaia]] La ĉina nomo estas 世界语 (Esperanto) + 博物馆 (Muzeo). '''世界'''语 / “'''monda''' lingvo” en la ĉina signifas Esperanto. — [[Uzanto:内存溢出的猫|内存溢出的猫]] ([[Uzanto-Diskuto:内存溢出的猫|diskuto]]) 16:21, 18 aŭg. 2026 (UTC) ez4ryr5gywfzwxuc9ah3oi8a4lk7gub 0 590238 9456588 8327884 2026-08-19T07:53:43Z Sj1mor 12103 9456588 wikitext text/x-wiki Jen la listo de la '''[[asteroido]]j kun numeroj 45001 al 46000'''.<br /> La asteroidoj ricevas numeron nur kiam ilia orbito estas konfirmita ; tio, kio povas okazi tre longtempe post ilia malkovro. Estas nenia kongruo inter la numero kaj la dato de la malkovro. Plejparte el la asteroidoj havas nek nomon nek [[Vikipedio:Menciindeco|menciindeco]]n. == Plena listo 45001-46000 == === 45001-45050 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45001) 1999 VZ186|(45001) 1999 VZ₁₈₆]] | <small>1999 VZ₁₈₆ | [[LINEAR]] | {{dato|15|novembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45002) 1999 VS193|(45002) 1999 VS₁₉₃]] | <small>1999 VS₁₉₃ | [[LONEOS]] | {{dato|3|novembro|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45003) 1999 VL194|(45003) 1999 VL₁₉₄]] | <small>1999 VL₁₉₄ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|1|novembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45004) 1999 VD197|(45004) 1999 VD₁₉₇]] | <small>1999 VD₁₉₇ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|2|novembro|1999}} | Tucson |- | [[(45005) 1999 VR198|(45005) 1999 VR₁₉₈]] | <small>1999 VR₁₉₈ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|3|novembro|1999}} | Tucson |- | [[(45006) 1999 VV198|(45006) 1999 VV₁₉₈]] | <small>1999 VV₁₉₈ | ''Catalina Sky Survey'' | 3-a de novembro 1999 | Tucson |- | [[(45007) 1999 VD201|(45007) 1999 VD₂₀₁]] | <small>1999 VD₂₀₁ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|6|novembro|1999}} | Tucson |- | [[(45008) 1999 VN201|(45008) 1999 VN₂₀₁]] | <small>1999 VN₂₀₁ | [[LINEAR]] | {{dato|3|novembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45009) 1999 VR204|(45009) 1999 VR₂₀₄]] | <small>1999 VR₂₀₄ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|9|novembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45010) 1999 VS209|(45010) 1999 VS₂₀₉]] | <small>1999 VS₂₀₉ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|11|novembro|1999}} | Tucson |- | [[(45011) 1999 VC217|(45011) 1999 VC₂₁₇]] | <small>1999 VC₂₁₇ | [[LINEAR]] | {{dato|4|novembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45012) 1999 VY222|(45012) 1999 VY₂₂₂]] | <small>1999 VY₂₂₂ | LINEAR | {{dato|7|novembro|1999}} | Socorro |- | [[(45013) 1999 WK]] | 1999 WK | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|16|novembro|1999}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45014) 1999 WP]] | 1999 WP | Takao Kobayashi | {{dato|18|novembro|1999}} | Ooizumi |- | [[(45015) 1999 WQ]] | 1999 WQ | [[Peter Kušnirák]] | {{dato|16|novembro|1999}} | [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |- | [[(45016) 1999 WV2|(45016) 1999 WV₂]] | 1999 WV₂ | [[Observatorio Klet']] | {{dato|30|novembro|1999}} | [[České Budějovice]] |- | [[(45017) 1999 WK3|(45017) 1999 WK₃]] | 1999 WK₃ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|28|novembro|1999}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45018) 1999 WS3|(45018) 1999 WS₃]] | 1999 WS₃ | Takao Kobayashi | 28-a de novembro 1999 | Ooizumi |- | [[(45019) 1999 WU4|(45019) 1999 WU₄]] | 1999 WU₄ | Takao Kobayashi | 28-a de novembro 1999 | Ooizumi |- | [[(45020) 1999 WC5|(45020) 1999 WC₅]] | 1999 WC₅ | Takao Kobayashi | 28-a de novembro 1999 | Ooizumi |- | [[(45021) 1999 WE6|(45021) 1999 WE₆]] | 1999 WE₆ | [[Korado Korlević]] | 28-a de novembro 1999 | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(45022) 1999 WF6|(45022) 1999 WF₆]] | 1999 WF₆ | Korado Korlević | 28-a de novembro 1999 | Višnjan |- | [[(45023) 1999 WM6|(45023) 1999 WM₆]] | 1999 WM₆ | Korado Korlević | 28-a de novembro 1999 | Višnjan |- | [[(45024) 1999 WN7|(45024) 1999 WN₇]] | 1999 WN₇ | Korado Korlević | 28-a de novembro 1999 | Višnjan |- | [[(45025) 1999 WY7|(45025) 1999 WY₇]] | 1999 WY₇ | Korado Korlević | {{dato|29|novembro|1999}} | Višnjan |- | [[(45026) 1999 WE8|(45026) 1999 WE₈]] | 1999 WE₈ | [[UAO-DLR Asteroid Survey|UDAS]] | {{dato|28|novembro|1999}} | [[Bro (Svedio)|Bro]] ([[Svedio]]) |- | ''[[45027 Cosquer]]'' | 1999 WA₉ | [[Stefano Sposetti]] | 28-a de novembro 1999 | [[Gnosca]] ([[Svislando]]) |- | [[(45028) 1999 WD9|(45028) 1999 WD₉]] | 1999 WD₉ | [[Observatorio de Črni Vrh]] | 28-a de novembro 1999 | [[Črni Vrh (Idrija)|Črni Vrh]] ([[Slovenio]]) |- | [[(45029) 1999 WN9|(45029) 1999 WN₉]] | 1999 WN₉ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|30|novembro|1999}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45030) 1999 WJ13|(45030) 1999 WJ₁₃]] | 1999 WJ₁₃ | [[Spacewatch]] | 30-a de novembro 1999 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45031) 1999 WR13|(45031) 1999 WR₁₃]] | 1999 WR₁₃ | [[Korado Korlević]] | {{dato|29|novembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(45032) 1999 WL16|(45032) 1999 WL₁₆]] | 1999 WL₁₆ | [[Spacewatch]] | 29-a de novembro 1999 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45033) 1999 WL20|(45033) 1999 WL₂₀]] | 1999 WL₂₀ | [[LINEAR]] | {{dato|16|novembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45034) 1999 XA2|(45034) 1999 XA₂]] | 1999 XA₂ | [[Charles W. Juels]] | {{dato|3|decembro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] (Usono) |- | [[(45035) 1999 XB2|(45035) 1999 XB₂]] | 1999 XB₂ | Charles W. Juels | 3-a de decembro 1999 | Fountain Hills |- | [[(45036) 1999 XD3|(45036) 1999 XD₃]] | 1999 XD₃ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|4|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45037) 1999 XP4|(45037) 1999 XP₄]] | 1999 XP₄ | ''Catalina Sky Survey'' | 4-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45038) 1999 XE6|(45038) 1999 XE₆]] | 1999 XE₆ | ''Catalina Sky Survey'' | 4-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45039) 1999 XW7|(45039) 1999 XW₇]] | 1999 XW₇ | [[Paul G. Comba]] | 4-a de decembro 1999 | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] ([[Usono]]) |- | [[(45040) 1999 XJ8|(45040) 1999 XJ₈]] | 1999 XJ₈ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|3|decembro|1999}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45041) 1999 XE10|(45041) 1999 XE₁₀]] | 1999 XE₁₀ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|5|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45042) 1999 XW10|(45042) 1999 XW₁₀]] | 1999 XW₁₀ | ''Catalina Sky Survey'' | 5-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45043) 1999 XG11|(45043) 1999 XG₁₁]] | 1999 XG₁₁ | ''Catalina Sky Survey'' | 5-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45044) 1999 XW12|(45044) 1999 XW₁₂]] | 1999 XW₁₂ | [[LINEAR]] | 5-a de decembro 1999 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45045) 1999 XD17|(45045) 1999 XD₁₇]] | 1999 XD₁₇ | LINEAR | {{dato|7|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45046) 1999 XN20|(45046) 1999 XN₂₀]] | 1999 XN₂₀ | LINEAR | {{dato|5|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45047) 1999 XO20|(45047) 1999 XO₂₀]] | 1999 XO₂₀ | LINEAR | 5-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45048) 1999 XB21|(45048) 1999 XB₂₁]] | 1999 XB₂₁ | LINEAR | 5-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45049) 1999 XL21|(45049) 1999 XL₂₁]] | 1999 XL₂₁ | LINEAR | 5-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45050) 1999 XW21|(45050) 1999 XW₂₁]] | 1999 XW₂₁ | LINEAR | 5-a de decembro 1999 | Socorro |} === 45051-45100 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45051) 1999 XP22|(45051) 1999 XP₂₂]] | 1999 XP₂₂ | [[LINEAR]] | {{dato|6|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45052) 1999 XX23|(45052) 1999 XX₂₃]] | 1999 XX₂₃ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro(Usono) |- | [[(45053) 1999 XK26|(45053) 1999 XK₂₆]] | 1999 XK₂₆ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45054) 1999 XN26|(45054) 1999 XN₂₆]] | 1999 XN₂₆ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45055) 1999 XT26|(45055) 1999 XT₂₆]] | 1999 XT₂₆ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45056) 1999 XR27|(45056) 1999 XR₂₇]] | 1999 XR₂₇ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45057) 1999 XO29|(45057) 1999 XO₂₉]] | 1999 XO₂₉ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45058) 1999 XR29|(45058) 1999 XR₂₉]] | 1999 XR₂₉ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45059) 1999 XT29|(45059) 1999 XT₂₉]] | 1999 XT₂₉ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45060) 1999 XL30|(45060) 1999 XL₃₀]] | 1999 XL₃₀ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45061) 1999 XL31|(45061) 1999 XL₃₁]] | 1999 XL₃₁ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45062) 1999 XM31|(45062) 1999 XM₃₁]] | 1999 XM₃₁ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45063) 1999 XR31|(45063) 1999 XR₃₁]] | 1999 XR₃₁ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45064) 1999 XT31|(45064) 1999 XT₃₁]] | 1999 XT₃₁ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45065) 1999 XU31|(45065) 1999 XU₃₁]] | 1999 XU₃₁ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45066) 1999 XN32|(45066) 1999 XN₃₂]] | 1999 XN₃₂ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45067) 1999 XW32|(45067) 1999 XW₃₂]] | 1999 XW₃₂ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45068) 1999 XA34|(45068) 1999 XA₃₄]] | 1999 XA₃₄ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45069) 1999 XB35|(45069) 1999 XB₃₅]] | 1999 XB₃₅ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45070) 1999 XA36|(45070) 1999 XA₃₆]] | 1999 XA₃₆ | [[Tecuo Kagaŭa]] | 6-a de decembro 1999 | [[Kannami]] ([[Japanio]]) |- | [[(45071) 1999 XA37|(45071) 1999 XA₃₇]] | 1999 XA₃₇ | [[James M. Roe]] | {{dato|7|decembro|1999}} | [[Oaxaca de Juárez|Oaxaca]] ([[Meksiko]]) |- | [[(45072) 1999 XC37|(45072) 1999 XC₃₇]] | 1999 XC₃₇ | [[Charles W. Juels]] | 7-a de decembro 1999 | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | ''[[45073 Doyanrose]]'' | 1999 XN₃₇ | [[John Ruthroff]] | 7-a de decembro 1999 | [[Indianapolis]] (Usono) |- | [[(45074) 1999 XA38|(45074) 1999 XA₃₈]] | 1999 XA₃₈ | [[Stefano Sposetti]] | {{dato|6|decembro|1999}} | [[Gnosca]] ([[Svislando]]) |- | [[(45075) 1999 XB38|(45075) 1999 XB₃₈]] | 1999 XB₃₈ | S. Sposetti | 6-a de decembro 1999 | Gnosca |- | [[(45076) 1999 XQ38|(45076) 1999 XQ₃₈]] | 1999 XQ₃₈ | [[LINEAR]] | {{dato|8|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45077) 1999 XU39|(45077) 1999 XU₃₉]] | 1999 XU₃₉ | LINEAR | {{dato|6|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45078) 1999 XZ39|(45078) 1999 XZ₃₉]] | 1999 XZ₃₉ | LINEAR | 6-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45079) 1999 XZ41|(45079) 1999 XZ₄₁]] | 1999 XZ₄₁ | LINEAR | {{dato|7|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45080) 1999 XB43|(45080) 1999 XB₄₃]] | 1999 XB₄₃ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45081) 1999 XE44|(45081) 1999 XE₄₄]] | 1999 XE₄₄ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45082) 1999 XF44|(45082) 1999 XF₄₄]] | 1999 XF₄₄ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45083) 1999 XQ44|(45083) 1999 XQ₄₄]] | 1999 XQ₄₄ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45084) 1999 XG45|(45084) 1999 XG₄₅]] | 1999 XG₄₅ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45085) 1999 XH45|(45085) 1999 XH₄₅]] | 1999 XH₄₅ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45086) 1999 XE46|(45086) 1999 XE₄₆]] | 1999 XE₄₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45087) 1999 XM46|(45087) 1999 XM₄₆]] | 1999 XM₄₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45088) 1999 XX46|(45088) 1999 XX₄₆]] | 1999 XX₄₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45089) 1999 XA47|(45089) 1999 XA₄₇]] | 1999 XA₄₇ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45090) 1999 XA49|(45090) 1999 XA₄₉]] | 1999 XA₄₉ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45091) 1999 XT49|(45091) 1999 XT₄₉]] | 1999 XT₄₉ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45092) 1999 XD50|(45092) 1999 XD₅₀]] | 1999 XD₅₀ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45093) 1999 XF52|(45093) 1999 XF₅₂]] | 1999 XF₅₂ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45094) 1999 XX53|(45094) 1999 XX₅₃]] | 1999 XX₅₃ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45095) 1999 XE55|(45095) 1999 XE₅₅]] | 1999 XE₅₅ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45096) 1999 XE56|(45096) 1999 XE₅₆]] | 1999 XE₅₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45097) 1999 XL59|(45097) 1999 XL₅₉]] | 1999 XL₅₉ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45098) 1999 XK66|(45098) 1999 XK₆₆]] | 1999 XK₆₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45099) 1999 XN66|(45099) 1999 XN₆₆]] | 1999 XN₆₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45100) 1999 XZ66|(45100) 1999 XZ₆₆]] | 1999 XZ₆₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |} === 45101-45150 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45101) 1999 XA68|(45101) 1999 XA₆₈]] | 1999 XA₆₈ | [[LINEAR]] | {{dato|7|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45102) 1999 XN69|(45102) 1999 XN₆₉]] | 1999 XN₆₉ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro(Usono) |- | [[(45103) 1999 XJ70|(45103) 1999 XJ₇₀]] | 1999 XJ₇₀ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45104) 1999 XY73|(45104) 1999 XY₇₃]] | 1999 XY₇₃ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45105) 1999 XU74|(45105) 1999 XU₇₄]] | 1999 XU₇₄ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45106) 1999 XX74|(45106) 1999 XX₇₄]] | 1999 XX₇₄ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45107) 1999 XA75|(45107) 1999 XA₇₅]] | 1999 XA₇₅ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45108) 1999 XD76|(45108) 1999 XD₇₆]] | 1999 XD₇₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45109) 1999 XZ76|(45109) 1999 XZ₇₆]] | 1999 XZ₇₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45110) 1999 XH77|(45110) 1999 XH₇₇]] | 1999 XH₇₇ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45111) 1999 XJ77|(45111) 1999 XJ₇₇]] | 1999 XJ₇₇ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45112) 1999 XG78|(45112) 1999 XG₇₈]] | 1999 XG₇₈ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45113) 1999 XZ78|(45113) 1999 XZ₇₈]] | 1999 XZ₇₈ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45114) 1999 XY81|(45114) 1999 XY₈₁]] | 1999 XY₈₁ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45115) 1999 XN82|(45115) 1999 XN₈₂]] | 1999 XN₈₂ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45116) 1999 XE83|(45116) 1999 XE₈₃]] | 1999 XE₈₃ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45117) 1999 XA85|(45117) 1999 XA₈₅]] | 1999 XA₈₅ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45118) 1999 XZ85|(45118) 1999 XZ₈₅]] | 1999 XZ₈₅ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45119) 1999 XA86|(45119) 1999 XA₈₆]] | 1999 XA₈₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45120) 1999 XX86|(45120) 1999 XX₈₆]] | 1999 XX₈₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45121) 1999 XZ86|(45121) 1999 XZ₈₆]] | 1999 XZ₈₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45122) 1999 XB88|(45122) 1999 XB₈₈]] | 1999 XB₈₈ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45123) 1999 XH88|(45123) 1999 XH₈₈]] | 1999 XH₈₈ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45124) 1999 XS88|(45124) 1999 XS₈₈]] | 1999 XS₈₈ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45125) 1999 XA89|(45125) 1999 XA₈₉]] | 1999 XA₈₉ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45126) 1999 XB89|(45126) 1999 XB₈₉]] | 1999 XB₈₉ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45127) 1999 XS89|(45127) 1999 XS₈₉]] | 1999 XS₈₉ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45128) 1999 XC91|(45128) 1999 XC₉₁]] | 1999 XC₉₁ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45129) 1999 XJ91|(45129) 1999 XJ₉₁]] | 1999 XJ₉₁ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45130) 1999 XQ91|(45130) 1999 XQ₉₁]] | 1999 XQ₉₁ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45131) 1999 XE92|(45131) 1999 XE₉₂]] | 1999 XE₉₂ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45132) 1999 XJ93|(45132) 1999 XJ₉₃]] | 1999 XJ₉₃ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45133) 1999 XM93|(45133) 1999 XM₉₃]] | 1999 XM₉₃ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45134) 1999 XN93|(45134) 1999 XN₉₃]] | 1999 XN₉₃ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45135) 1999 XN94|(45135) 1999 XN₉₄]] | 1999 XN₉₄ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45136) 1999 XO94|(45136) 1999 XO₉₄]] | 1999 XO₉₄ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45137) 1999 XH96|(45137) 1999 XH₉₆]] | 1999 XH₉₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45138) 1999 XC97|(45138) 1999 XC₉₇]] | 1999 XC₉₇ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45139) 1999 XP97|(45139) 1999 XP₉₇]] | 1999 XP₉₇ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45140) 1999 XW98|(45140) 1999 XW₉₈]] | 1999 XW₉₈ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45141) 1999 XZ100|(45141) 1999 XZ₁₀₀]] | <small>1999 XZ₁₀₀ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45142) 1999 XJ102|(45142) 1999 XJ₁₀₂]] | <small>1999 XJ₁₀₂ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45143) 1999 XO103|(45143) 1999 XO₁₀₃]] | <small>1999 XO₁₀₃ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45144) 1999 XA104|(45144) 1999 XA₁₀₄]] | <small>1999 XA₁₀₄ | [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]] kaj [[Takeŝi Urata|T. Urata]] | 7-a de decembro 1999 | [[Naĉikacura]] ([[Japanio]]) |- | [[(45145) 1999 XN105|(45145) 1999 XN₁₀₅]] | <small>1999 XN₁₀₅ | [[Hitoshi Shiozawa|H. Shiozawa]] kaj T. Urata | {{dato|8|decembro|1999}} | Naĉikacura |- | [[(45146) 1999 XC106|(45146) 1999 XC₁₀₆]] | <small>1999 XC₁₀₆ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|11|decembro|1999}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45147) 1999 XA108|(45147) 1999 XA₁₀₈]] | <small>1999 XA₁₀₈ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|4|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45148) 1999 XD109|(45148) 1999 XD₁₀₉]] | <small>1999 XD₁₀₉ | ''Catalina Sky Survey'' | 4-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45149) 1999 XN110|(45149) 1999 XN₁₁₀]] | <small>1999 XN₁₁₀ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|5|decembro|1999}} | Tucson |- | [[(45150) 1999 XP110|(45150) 1999 XP₁₁₀]] | <small>1999 XP₁₁₀ | ''Catalina Sky Survey'' | 5-a de decembro 1999 | Tucson |} === 45151-45200 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45151) 1999 XB111|(45151) 1999 XB₁₁₁]] | <small>1999 XB₁₁₁ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' |{{dato|5|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45152) 1999 XO112|(45152) 1999 XO₁₁₂]] | <small>1999 XO₁₁₂ | [[LINEAR]] | {{dato|11|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45153) 1999 XD113|(45153) 1999 XD₁₁₃]] | <small>1999 XD₁₁₃ | LINEAR | 11-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45154) 1999 XL113|(45154) 1999 XL₁₁₃]] | <small>1999 XL₁₁₃ | LINEAR | 11-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45155) 1999 XW113|(45155) 1999 XW₁₁₃]] | <small>1999 XW₁₁₃ | LINEAR | 11-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45156) 1999 XV114|(45156) 1999 XV₁₁₄]] | <small>1999 XV₁₁₄ | LINEAR | 11-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45157) 1999 XA117|(45157) 1999 XA₁₁₇]] | <small>1999 XA₁₁₇ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|5|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45158) 1999 XJ117|(45158) 1999 XJ₁₁₇]] | <small>1999 XJ₁₁₇ | ''Catalina Sky Survey'' | 5-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45159) 1999 XQ119|(45159) 1999 XQ₁₁₉]] | <small>1999 XQ₁₁₉ | ''Catalina Sky Survey'' | 5-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45160) 1999 XS123|(45160) 1999 XS₁₂₃]] | <small>1999 XS₁₂₃ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|7|decembro|1999}} | Tucson |- | [[(45161) 1999 XX123|(45161) 1999 XX₁₂₃]] | <small>1999 XX₁₂₃ | ''Catalina Sky Survey'' | 7-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45162) 1999 XX124|(45162) 1999 XX₁₂₄]] | <small>1999 XX₁₂₄ | ''Catalina Sky Survey'' | 7-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45163) 1999 XE127|(45163) 1999 XE₁₂₇]] | <small>1999 XE₁₂₇ | [[Charles W. Juels]] | {{dato|9|decembro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | [[(45164) 1999 XK127|(45164) 1999 XK₁₂₇]] | <small>1999 XK₁₂₇ | Charles W. Juels | 9-a de decembro 1999 | Fountain Hills |- | [[(45165) 1999 XS128|(45165) 1999 XS₁₂₈]] | <small>1999 XS₁₂₈ | [[LINEAR]] | {{dato|10|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45166) 1999 XZ128|(45166) 1999 XZ₁₂₈]] | <small>1999 XZ₁₂₈ | LINEAR | {{dato|12|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45167) 1999 XG129|(45167) 1999 XG₁₂₉]] | <small>1999 XG₁₂₉ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45168) 1999 XG130|(45168) 1999 XG₁₃₀]] | <small>1999 XG₁₃₀ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45169) 1999 XQ132|(45169) 1999 XQ₁₃₂]] | <small>1999 XQ₁₃₂ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45170) 1999 XF133|(45170) 1999 XF₁₃₃]] | <small>1999 XF₁₃₃ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45171) 1999 XB134|(45171) 1999 XB₁₃₄]] | <small>1999 XB₁₃₄ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45172) 1999 XG134|(45172) 1999 XG₁₃₄]] | <small>1999 XG₁₃₄ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45173) 1999 XU136|(45173) 1999 XU₁₃₆]] | <small>1999 XU₁₃₆ | [[Charles W. Juels]] | {{dato|14|decembro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | [[(45174) 1999 XO137|(45174) 1999 XO₁₃₇]] | <small>1999 XO₁₃₇ | [[LONEOS]] | {{dato|2|decembro|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45175) 1999 XB140|(45175) 1999 XB₁₄₀]] | <small>1999 XB₁₄₀ | [[Spacewatch]] | 2-a de decembro 1999 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45176) 1999 XQ140|(45176) 1999 XQ₁₄₀]] | <small>1999 XQ₁₄₀ | Spacewatch | 2-a de decembro 1999 | Tucson (Usono) |- | [[(45177) 1999 XS140|(45177) 1999 XS₁₄₀]] | <small>1999 XS₁₄₀ | Spacewatch | 2-a de decembro 1999 | Tucson (Usono) |- | [[(45178) 1999 XW143|(45178) 1999 XW₁₄₃]] | <small>1999 XW₁₄₃ | [[Gary Hug|G. Hug]] kaj [[Graham E. Bell|G. Bell]] | {{dato|13|decembro|1999}} | [[Eskridge (Kansaso)|Eskridge]] (Usono) |- | [[(45179) 1999 XQ144|(45179) 1999 XQ₁₄₄]] | <small>1999 XQ₁₄₄ | [[Takeŝi Urata]] | {{dato|15|decembro|1999}} | [[Ŝimizu-kvartalo|Ŝimizu]] ([[Japanio]]) |- | [[(45180) 1999 XK145|(45180) 1999 XK₁₄₅]] | <small>1999 XK₁₄₅ | [[Spacewatch]] | {{dato|7|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45181) 1999 XZ146|(45181) 1999 XZ₁₄₆]] | <small>1999 XZ₁₄₆ | Spacewatch | 7-a de decembro 1999 | Tucson (Usono) |- | [[(45182) 1999 XC147|(45182) 1999 XC₁₄₇]] | <small>1999 XC₁₄₇ | Spacewatch | 7-a de decembro 1999 | Tucson (Usono) |- | [[(45183) 1999 XG153|(45183) 1999 XG₁₅₃]] | <small>1999 XG₁₅₃ | [[LINEAR]] | 7-a de decembro 1999 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45184) 1999 XL155|(45184) 1999 XL₁₅₅]] | <small>1999 XL₁₅₅ | LINEAR | {{dato|8|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45185) 1999 XM157|(45185) 1999 XM₁₅₇]] | <small>1999 XM₁₅₇ | LINEAR | 8-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45186) 1999 XK158|(45186) 1999 XK₁₅₈]] | <small>1999 XK₁₅₈ | LINEAR | 8-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45187) 1999 XY158|(45187) 1999 XY₁₅₈]] | <small>1999 XY₁₅₈ | LINEAR | 8-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45188) 1999 XK159|(45188) 1999 XK₁₅₉]] | <small>1999 XK₁₅₉ | LINEAR | 8-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45189) 1999 XC160|(45189) 1999 XC₁₆₀]] | <small>1999 XC₁₆₀ | LINEAR | 8-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45190) 1999 XN161|(45190) 1999 XN₁₆₁]] | <small>1999 XN₁₆₁ | LINEAR | {{dato|13|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45191) 1999 XU163|(45191) 1999 XU₁₆₃]] | <small>1999 XU₁₆₃ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|8|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45192) 1999 XW163|(45192) 1999 XW₁₆₃]] | <small>1999 XW₁₆₃ | ''Catalina Sky Survey'' | 8-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45193) 1999 XD165|(45193) 1999 XD₁₆₅]] | <small>1999 XD₁₆₅ | [[LINEAR]] | 8-a de decembro 1999 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45194) 1999 XJ165|(45194) 1999 XJ₁₆₅]] | <small>1999 XJ₁₆₅ | LINEAR | 8-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45195) 1999 XT166|(45195) 1999 XT₁₆₆]] | <small>1999 XT₁₆₆ | LINEAR | {{dato|10|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45196) 1999 XV166|(45196) 1999 XV₁₆₆]] | <small>1999 XV₁₆₆ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45197) 1999 XY167|(45197) 1999 XY₁₆₇]] | <small>1999 XY₁₆₇ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45198) 1999 XF169|(45198) 1999 XF₁₆₉]] | <small>1999 XF₁₆₉ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45199) 1999 XF170|(45199) 1999 XF₁₇₀]] | <small>1999 XF₁₇₀ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45200) 1999 XS170|(45200) 1999 XS₁₇₀]] | <small>1999 XS₁₇₀ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |} === 45201-45250 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45201) 1999 XT170|(45201) 1999 XT₁₇₀]] | <small>1999 XT₁₇₀ | [[LINEAR]] | {{dato|10|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45202) 1999 XA171|(45202) 1999 XA₁₇₁]] | <small>1999 XA₁₇₁ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45203) 1999 XM171|(45203) 1999 XM₁₇₁]] | <small>1999 XM₁₇₁ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45204) 1999 XZ172|(45204) 1999 XZ₁₇₂]] | <small>1999 XZ₁₇₂ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45205) 1999 XJ173|(45205) 1999 XJ₁₇₃]] | <small>1999 XJ₁₇₃ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45206) 1999 XK174|(45206) 1999 XK₁₇₄]] | <small>1999 XK₁₇₄ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45207) 1999 XH175|(45207) 1999 XH₁₇₅]] | <small>1999 XH₁₇₅ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45208) 1999 XQ175|(45208) 1999 XQ₁₇₅]] | <small>1999 XQ₁₇₅ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45209) 1999 XT178|(45209) 1999 XT₁₇₈]] | <small>1999 XT₁₇₈ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45210) 1999 XW178|(45210) 1999 XW₁₇₈]] | <small>1999 XW₁₇₈ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45211) 1999 XF179|(45211) 1999 XF₁₇₉]] | <small>1999 XF₁₇₉ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45212) 1999 XP180|(45212) 1999 XP₁₈₀]] | <small>1999 XP₁₈₀ | LINEAR | 10-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45213) 1999 XS181|(45213) 1999 XS₁₈₁]] | <small>1999 XS₁₈₁ | LINEAR | {{dato|12|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45214) 1999 XW181|(45214) 1999 XW₁₈₁]] | <small>1999 XW₁₈₁ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45215) 1999 XB183|(45215) 1999 XB₁₈₃]] | <small>1999 XB₁₈₃ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45216) 1999 XP183|(45216) 1999 XP₁₈₃]] | <small>1999 XP₁₈₃ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45217) 1999 XL186|(45217) 1999 XL₁₈₆]] | <small>1999 XL₁₈₆ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45218) 1999 XQ186|(45218) 1999 XQ₁₈₆]] | <small>1999 XQ₁₈₆ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45219) 1999 XE187|(45219) 1999 XE₁₈₇]] | <small>1999 XE₁₈₇ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45220) 1999 XK188|(45220) 1999 XK₁₈₈]] | <small>1999 XK₁₈₈ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45221) 1999 XQ188|(45221) 1999 XQ₁₈₈]] | <small>1999 XQ₁₈₈ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45222) 1999 XY194|(45222) 1999 XY₁₉₄]] | <small>1999 XY₁₉₄ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45223) 1999 XF200|(45223) 1999 XF₂₀₀]] | <small>1999 XF₂₀₀ | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45224) 1999 XO209|(45224) 1999 XO₂₀₉]] | <small>1999 XO₂₀₉ | LINEAR | {{dato|13|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45225) 1999 XZ212|(45225) 1999 XZ₂₁₂]] | <small>1999 XZ₂₁₂ | LINEAR | {{dato|14|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(45226) 1999 XG213|(45226) 1999 XG₂₁₃]] | <small>1999 XG₂₁₃ | LINEAR | 14-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45227) 1999 XH213|(45227) 1999 XH₂₁₃]] | <small>1999 XH₂₁₃ | LINEAR | 14-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45228) 1999 XJ214|(45228) 1999 XJ₂₁₄]] | <small>1999 XJ₂₁₄ | LINEAR | 14-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45229) 1999 XS214|(45229) 1999 XS₂₁₄]] | <small>1999 XS₂₁₄ | LINEAR | 14-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45230) 1999 XV214|(45230) 1999 XV₂₁₄]] | <small>1999 XV₂₁₄ | LINEAR | 14-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45231) 1999 XT215|(45231) 1999 XT₂₁₅]] | <small>1999 XT₂₁₅ | LINEAR | 14-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(45232) 1999 XZ215|(45232) 1999 XZ₂₁₅]] | <small>1999 XZ₂₁₅ | [[Spacewatch]] | {{dato|13|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45233) 1999 XK216|(45233) 1999 XK₂₁₆]] | <small>1999 XK₂₁₆ | Spacewatch | 13-a de decembro 1999 | Tucson (Usono) |- | [[(45234) 1999 XA228|(45234) 1999 XA₂₂₈]] | <small>1999 XA₂₂₈ | [[LONEOS]] | 13-a de decembro 1999 | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45235) 1999 XD228|(45235) 1999 XD₂₂₈]] | <small>1999 XD₂₂₈ | [[Spacewatch]] | {{dato|14|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45236) 1999 XP229|(45236) 1999 XP₂₂₉]] | <small>1999 XP₂₂₉ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|7|decembro|1999}} | Tucson |- | [[(45237) 1999 XV229|(45237) 1999 XV₂₂₉]] | <small>1999 XV₂₂₉ | ''Catalina Sky Survey'' | 7-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45238) 1999 XM230|(45238) 1999 XM₂₃₀]] | <small>1999 XM₂₃₀ | [[LONEOS]] | 7-a de decembro 1999 | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(45239) 1999 XV231|(45239) 1999 XV₂₃₁]] | <small>1999 XV₂₃₁ | [[LINEAR]] | {{dato|8|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45240) 1999 XL233|(45240) 1999 XL₂₃₃]] | <small>1999 XL₂₃₃ | LINEAR | {{dato|3|decembro|1999}} | Socorro (Usono) |- | [[(45241) 1999 XE238|(45241) 1999 XE₂₃₈]] | <small>1999 XE₂₃₈ | [[LONEOS]] | {{dato|5|decembro|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45242) 1999 XT241|(45242) 1999 XT₂₄₁]] | <small>1999 XT₂₄₁ | LONEOS | {{dato|13|decembro|1999}} | Flagstaff (Usono) |- | [[(45243) 1999 XB242|(45243) 1999 XB₂₄₂]] | <small>1999 XB₂₄₂ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | 13-a de decembro 1999 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45244) 1999 XC242|(45244) 1999 XC₂₄₂]] | <small>1999 XC₂₄₂ | ''Catalina Sky Survey'' | 13-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45245) 1999 XN242|(45245) 1999 XN₂₄₂]] | <small>1999 XN₂₄₂ | ''Catalina Sky Survey'' | 13-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(45246) 1999 XF245|(45246) 1999 XF₂₄₅]] | <small>1999 XF₂₄₅ | [[LINEAR]] | {{dato|5|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45247) 1999 XY245|(45247) 1999 XY₂₄₅]] | <small>1999 XY₂₄₅ | LINEAR | 5-a de decembro 1999 | Socorro (Usono) |- | [[(45248) 1999 XO258|(45248) 1999 XO₂₅₈]] | <small>1999 XO₂₅₈ | [[LONEOS]] | 5-a de decembro 1999 | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45249) 1999 XZ259|(45249) 1999 XZ₂₅₉]] | <small>1999 XZ₂₅₉ | [[Spacewatch]] | {{dato|7|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45250) 1999 YJ]] | 1999 YJ | [[LINEAR]] | {{dato|16|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |} === 45251-45300 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45251) 1999 YN]] | 1999 YN | [[LINEAR]] | {{dato|16|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45252) 1999 YY1|(45252) 1999 YY₁]] | 1999 YY₁ | [[Spacewatch]] | 16-a de decembro 1999 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45253) 1999 YU4|(45253) 1999 YU₄]] | 1999 YU₄ | [[Gary Hug|G. Hug]] kaj [[Graham E. Bell|G. Bell]] | {{dato|28|decembro|1999}} | [[Eskridge (Kansaso)|Eskridge]] (Usono) |- | [[(45254) 1999 YS12|(45254) 1999 YS₁₂]] | 1999 YS₁₂ | [[Spacewatch]] | {{dato|27|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45255) 1999 YK13|(45255) 1999 YK₁₃]] | 1999 YK₁₃ | [[Gary Hug|G. Hug]] kaj [[Graham E. Bell|G. Bell]] | {{dato|31|decembro|1999}} | [[Eskridge (Kansaso)|Eskridge]] (Usono) |- | [[(45256) 1999 YM13|(45256) 1999 YM₁₃]] | 1999 YM₁₃ | [[LINEAR]] | 31-a de decembro 1999 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45257) 1999 YC14|(45257) 1999 YC₁₄]] | 1999 YC₁₄ | [[Spacewatch]] | 31-a de decembro 1999 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45258) 1999 YG18|(45258) 1999 YG₁₈]] | 1999 YG₁₈ | [[LINEAR]] | {{dato|18|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45259) 2000 AF1|(45259) 2000 AF₁]] | 2000 AF₁ | [[Spacewatch]] | {{dato|2|januaro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45260) 2000 AY1|(45260) 2000 AY₁]] | 2000 AY₁ | [[Korado Korlević]] | 2-a de januaro 2000 | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[45261 Decoen]]'' | 2000 AB₂ | [[Stefano Sposetti]] | 2-a de januaro 2000 | [[Gnosca]] ([[Svislando]]) |- | [[(45262) 2000 AG2|(45262) 2000 AG₂]] | 2000 AG₂ | [[Tecuo Kagaŭa]] | {{dato|3|januaro|2000}} | [[Kannami]] ([[Japanio]]) |- | [[(45263) 2000 AD5|(45263) 2000 AD₅]] | 2000 AD₅ | [[Takuo Kojima]] | 3-a de januaro 2000 | [[Ĉijoda (Gunma)|Ĉijoda]] (Japanio) |- | [[(45264) 2000 AL5|(45264) 2000 AL₅]] | 2000 AL₅ | [[Korado Korlević]] | {{dato|4|januaro|2000}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(45265) 2000 AY5|(45265) 2000 AY₅]] | 2000 AY₅ | [[Spacewatch]] | 4-a de januaro 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45266) 2000 AK6|(45266) 2000 AK₆]] | 2000 AK₆ | [[Paul G. Comba]] | 4-a de januaro 2000 | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] (Usono) |- | [[(45267) 2000 AK7|(45267) 2000 AK₇]] | 2000 AK₇ | [[LINEAR]] | {{dato|2|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45268) 2000 AM8|(45268) 2000 AM₈]] | 2000 AM₈ | LINEAR | 2-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45269) 2000 AR8|(45269) 2000 AR₈]] | 2000 AR₈ | LINEAR | 2-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45270) 2000 AT8|(45270) 2000 AT₈]] | 2000 AT₈ | LINEAR | 2-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45271) 2000 AO10|(45271) 2000 AO₁₀]] | 2000 AO₁₀ | LINEAR | {{dato|3|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45272) 2000 AC11|(45272) 2000 AC₁₁]] | 2000 AC₁₁ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45273) 2000 AF11|(45273) 2000 AF₁₁]] | 2000 AF₁₁ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45274) 2000 AN11|(45274) 2000 AN₁₁]] | 2000 AN₁₁ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45275) 2000 AK12|(45275) 2000 AK₁₂]] | 2000 AK₁₂ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45276) 2000 AO12|(45276) 2000 AO₁₂]] | 2000 AO₁₂ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45277) 2000 AE15|(45277) 2000 AE₁₅]] | 2000 AE₁₅ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45278) 2000 AL15|(45278) 2000 AL₁₅]] | 2000 AL₁₅ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45279) 2000 AS15|(45279) 2000 AS₁₅]] | 2000 AS₁₅ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45280) 2000 AE16|(45280) 2000 AE₁₆]] | 2000 AE₁₆ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45281) 2000 AA19|(45281) 2000 AA₁₉]] | 2000 AA₁₉ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45282) 2000 AL19|(45282) 2000 AL₁₉]] | 2000 AL₁₉ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45283) 2000 AU22|(45283) 2000 AU₂₂]] | 2000 AU₂₂ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45284) 2000 AO24|(45284) 2000 AO₂₄]] | 2000 AO₂₄ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45285) 2000 AO26|(45285) 2000 AO₂₆]] | 2000 AO₂₆ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45286) 2000 AC27|(45286) 2000 AC₂₇]] | 2000 AC₂₇ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45287) 2000 AB29|(45287) 2000 AB₂₉]] | 2000 AB₂₉ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45288) 2000 AP29|(45288) 2000 AP₂₉]] | 2000 AP₂₉ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45289) 2000 AY29|(45289) 2000 AY₂₉]] | 2000 AY₂₉ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45290) 2000 AG33|(45290) 2000 AG₃₃]] | 2000 AG₃₃ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45291) 2000 AS33|(45291) 2000 AS₃₃]] | 2000 AS₃₃ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45292) 2000 AX34|(45292) 2000 AX₃₄]] | 2000 AX₃₄ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45293) 2000 AA35|(45293) 2000 AA₃₅]] | 2000 AA₃₅ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45294) 2000 AF37|(45294) 2000 AF₃₇]] | 2000 AF₃₇ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45295) 2000 AN37|(45295) 2000 AN₃₇]] | 2000 AN₃₇ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45296) 2000 AZ37|(45296) 2000 AZ₃₇]] | 2000 AZ₃₇ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45297) 2000 AN38|(45297) 2000 AN₃₈]] | 2000 AN₃₈ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | ''[[45298 Williamon]]'' | 2000 AE₄₂ | [[Adam Block (astronomo)|Adam Block]] | {{dato|5|januaro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[45299 Stivell]]'' | 2000 AL₄₃ | [[Miloš Tichý]] | {{dato|6|januaro|2000}} | [[České Budějovice]] |- | ''[[45300 Thewrewk]]'' | 2000 AF₄₅ | [[Sárneczky Krisztián|K. Sárneczky]] kaj [[László Kiss (astronomo)|L. Kiss]] | {{dato|1|januaro|2000}} | [[Mátraszentimre]] |} === 45301-45350 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45301) 2000 AW45|(45301) 2000 AW₄₅]] | 2000 AW₄₅ | [[LINEAR]] | {{dato|3|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45302) 2000 AX46|(45302) 2000 AX₄₆]] | 2000 AX₄₆ | LINEAR | {{dato|4|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45303) 2000 AP47|(45303) 2000 AP₄₇]] | 2000 AP₄₇ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45304) 2000 AQ47|(45304) 2000 AQ₄₇]] | 2000 AQ₄₇ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | ''[[45305 Paulscherrer]]'' | 2000 AH₄₈ | [[Stefano Sposetti]] | 4-a de januaro 2000 | [[Gnosca]] ([[Svislando]]) |- | [[(45306) 2000 AC50|(45306) 2000 AC₅₀]] | 2000 AC₅₀ | [[Korado Korlević]] | {{dato|5|januaro|2000}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(45307) 2000 AO50|(45307) 2000 AO₅₀]] | 2000 AO₅₀ | Korado Korlević | {{dato|6|januaro|2000}} | Višnjan |- | [[(45308) 2000 AR53|(45308) 2000 AR₅₃]] | 2000 AR₅₃ | [[LINEAR]] | {{dato|4|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45309) 2000 AO54|(45309) 2000 AO₅₄]] | 2000 AO₅₄ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45310) 2000 AX55|(45310) 2000 AX₅₅]] | 2000 AX₅₅ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45311) 2000 AK56|(45311) 2000 AK₅₆]] | 2000 AK₅₆ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45312) 2000 AE57|(45312) 2000 AE₅₇]] | 2000 AE₅₇ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45313) 2000 AU59|(45313) 2000 AU₅₉]] | 2000 AU₅₉ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45314) 2000 AP60|(45314) 2000 AP₆₀]] | 2000 AP₆₀ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45315) 2000 AJ61|(45315) 2000 AJ₆₁]] | 2000 AJ₆₁ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45316) 2000 AR61|(45316) 2000 AR₆₁]] | 2000 AR₆₁ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45317) 2000 AC63|(45317) 2000 AC₆₃]] | 2000 AC₆₃ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45318) 2000 AG63|(45318) 2000 AG₆₃]] | 2000 AG₆₃ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45319) 2000 AQ63|(45319) 2000 AQ₆₃]] | 2000 AQ₆₃ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45320) 2000 AT63|(45320) 2000 AT₆₃]] | 2000 AT₆₃ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45321) 2000 AD66|(45321) 2000 AD₆₆]] | 2000 AD₆₆ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45322) 2000 AT67|(45322) 2000 AT₆₇]] | 2000 AT₆₇ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45323) 2000 AF68|(45323) 2000 AF₆₈]] | 2000 AF₆₈ | LINEAR | {{dato|5|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45324) 2000 AG69|(45324) 2000 AG₆₉]] | 2000 AG₆₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45325) 2000 AD70|(45325) 2000 AD₇₀]] | 2000 AD₇₀ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45326) 2000 AE72|(45326) 2000 AE₇₂]] | 2000 AE₇₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45327) 2000 AE74|(45327) 2000 AE₇₄]] | 2000 AE₇₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45328) 2000 AM74|(45328) 2000 AM₇₄]] | 2000 AM₇₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45329) 2000 AX74|(45329) 2000 AX₇₄]] | 2000 AX₇₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45330) 2000 AN76|(45330) 2000 AN₇₆]] | 2000 AN₇₆ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45331) 2000 AZ76|(45331) 2000 AZ₇₆]] | 2000 AZ₇₆ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45332) 2000 AM79|(45332) 2000 AM₇₉]] | 2000 AM₇₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45333) 2000 AR81|(45333) 2000 AR₈₁]] | 2000 AR₈₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45334) 2000 AX81|(45334) 2000 AX₈₁]] | 2000 AX₈₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45335) 2000 AA83|(45335) 2000 AA₈₃]] | 2000 AA₈₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45336) 2000 AC83|(45336) 2000 AC₈₃]] | 2000 AC₈₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45337) 2000 AK83|(45337) 2000 AK₈₃]] | 2000 AK₈₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45338) 2000 AT85|(45338) 2000 AT₈₅]] | 2000 AT₈₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45339) 2000 AV85|(45339) 2000 AV₈₅]] | 2000 AV₈₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45340) 2000 AG86|(45340) 2000 AG₈₆]] | 2000 AG₈₆ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45341) 2000 AX86|(45341) 2000 AX₈₆]] | 2000 AX₈₆ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45342) 2000 AP87|(45342) 2000 AP₈₇]] | 2000 AP₈₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45343) 2000 AJ88|(45343) 2000 AJ₈₈]] | 2000 AJ₈₈ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45344) 2000 AK90|(45344) 2000 AK₉₀]] | 2000 AK₉₀ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45345) 2000 AD91|(45345) 2000 AD₉₁]] | 2000 AD₉₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45346) 2000 AL91|(45346) 2000 AL₉₁]] | 2000 AL₉₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45347) 2000 AS91|(45347) 2000 AS₉₁]] | 2000 AS₉₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45348) 2000 AZ91|(45348) 2000 AZ₉₁]] | 2000 AZ₉₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45349) 2000 AP93|(45349) 2000 AP₉₃]] | 2000 AP₉₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45350) 2000 AD95|(45350) 2000 AD₉₅]] | 2000 AD₉₅ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |} === 45351-45400 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45351) 2000 AF96|(45351) 2000 AF₉₆]] | 2000 AF₉₆ | [[LINEAR]] | {{dato|4|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45352) 2000 AC97|(45352) 2000 AC₉₇]] | 2000 AC₉₇ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45353) 2000 AZ98|(45353) 2000 AZ₉₈]] | 2000 AZ₉₈ | LINEAR | {{dato|5|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45354) 2000 AS99|(45354) 2000 AS₉₉]] | 2000 AS₉₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45355) 2000 AF100|(45355) 2000 AF₁₀₀]] | <small>2000 AF₁₀₀ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45356) 2000 AA102|(45356) 2000 AA₁₀₂]] | <small>2000 AA₁₀₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45357) 2000 AC102|(45357) 2000 AC₁₀₂]] | <small>2000 AC₁₀₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45358) 2000 AM102|(45358) 2000 AM₁₀₂]] | <small>2000 AM₁₀₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45359) 2000 AN102|(45359) 2000 AN₁₀₂]] | <small>2000 AN₁₀₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45360) 2000 AW102|(45360) 2000 AW₁₀₂]] | <small>2000 AW₁₀₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45361) 2000 AZ102|(45361) 2000 AZ₁₀₂]] | <small>2000 AZ₁₀₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45362) 2000 AH103|(45362) 2000 AH₁₀₃]] | <small>2000 AH₁₀₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45363) 2000 AF104|(45363) 2000 AF₁₀₄]] | <small>2000 AF₁₀₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45364) 2000 AW104|(45364) 2000 AW₁₀₄]] | <small>2000 AW₁₀₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45365) 2000 AM106|(45365) 2000 AM₁₀₆]] | <small>2000 AM₁₀₆ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45366) 2000 AN107|(45366) 2000 AN₁₀₇]] | <small>2000 AN₁₀₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45367) 2000 AG108|(45367) 2000 AG₁₀₈]] | <small>2000 AG₁₀₈ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45368) 2000 AU109|(45368) 2000 AU₁₀₉]] | <small>2000 AU₁₀₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45369) 2000 AM110|(45369) 2000 AM₁₁₀]] | <small>2000 AM₁₁₀ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45370) 2000 AA111|(45370) 2000 AA₁₁₁]] | <small>2000 AA₁₁₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45371) 2000 AA112|(45371) 2000 AA₁₁₂]] | <small>2000 AA₁₁₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45372) 2000 AT113|(45372) 2000 AT₁₁₃]] | <small>2000 AT₁₁₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45373) 2000 AW113|(45373) 2000 AW₁₁₃]] | <small>2000 AW₁₁₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45374) 2000 AL114|(45374) 2000 AL₁₁₄]] | <small>2000 AL₁₁₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45375) 2000 AZ115|(45375) 2000 AZ₁₁₅]] | <small>2000 AZ₁₁₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45376) 2000 AP117|(45376) 2000 AP₁₁₇]] | <small>2000 AP₁₁₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45377) 2000 AX117|(45377) 2000 AX₁₁₇]] | <small>2000 AX₁₁₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45378) 2000 AD118|(45378) 2000 AD₁₁₈]] | <small>2000 AD₁₁₈ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45379) 2000 AT120|(45379) 2000 AT₁₂₀]] | <small>2000 AT₁₂₀ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45380) 2000 AW120|(45380) 2000 AW₁₂₀]] | <small>2000 AW₁₂₀ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45381) 2000 AN122|(45381) 2000 AN₁₂₂]] | <small>2000 AN₁₂₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45382) 2000 AV123|(45382) 2000 AV₁₂₃]] | <small>2000 AV₁₂₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45383) 2000 AP124|(45383) 2000 AP₁₂₄]] | <small>2000 AP₁₂₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45384) 2000 AB125|(45384) 2000 AB₁₂₅]] | <small>2000 AB₁₂₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45385) 2000 AF125|(45385) 2000 AF₁₂₅]] | <small>2000 AF₁₂₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45386) 2000 AO125|(45386) 2000 AO₁₂₅]] | <small>2000 AO₁₂₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45387) 2000 AW125|(45387) 2000 AW₁₂₅]] | <small>2000 AW₁₂₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45388) 2000 AB127|(45388) 2000 AB₁₂₇]] | <small>2000 AB₁₂₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45389) 2000 AP128|(45389) 2000 AP₁₂₈]] | <small>2000 AP₁₂₈ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45390) 2000 AW128|(45390) 2000 AW₁₂₈]] | <small>2000 AW₁₂₈ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45391) 2000 AA129|(45391) 2000 AA₁₂₉]] | <small>2000 AA₁₂₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45392) 2000 AR129|(45392) 2000 AR₁₂₉]] | <small>2000 AR₁₂₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45393) 2000 AU130|(45393) 2000 AU₁₃₀]] | <small>2000 AU₁₃₀ | LINEAR | {{dato|6|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45394) 2000 AO132|(45394) 2000 AO₁₃₂]] | <small>2000 AO₁₃₂ | LINEAR | {{dato|3|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45395) 2000 AQ134|(45395) 2000 AQ₁₃₄]] | <small>2000 AQ₁₃₄ | LINEAR | {{dato|4|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45396) 2000 AS138|(45396) 2000 AS₁₃₈]] | <small>2000 AS₁₃₈ | LINEAR | {{dato|5|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45397) 2000 AW138|(45397) 2000 AW₁₃₈]] | <small>2000 AW₁₃₈ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45398) 2000 AH139|(45398) 2000 AH₁₃₉]] | <small>2000 AH₁₃₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45399) 2000 AW139|(45399) 2000 AW₁₃₉]] | <small>2000 AW₁₃₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45400) 2000 AW140|(45400) 2000 AW₁₄₀]] | <small>2000 AW₁₄₀ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |} === 45401-45450 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45401) 2000 AX140|(45401) 2000 AX₁₄₀]] | <small>2000 AX₁₄₀ | [[LINEAR]] | {{dato|5|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45402) 2000 AZ140|(45402) 2000 AZ₁₄₀]] | <small>2000 AZ₁₄₀ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45403) 2000 AL141|(45403) 2000 AL₁₄₁]] | <small>2000 AL₁₄₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45404) 2000 AP141|(45404) 2000 AP₁₄₁]] | <small>2000 AP₁₄₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45405) 2000 AY141|(45405) 2000 AY₁₄₁]] | <small>2000 AY₁₄₁ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45406) 2000 AG142|(45406) 2000 AG₁₄₂]] | <small>2000 AG₁₄₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45407) 2000 AJ142|(45407) 2000 AJ₁₄₂]] | <small>2000 AJ₁₄₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45408) 2000 AO142|(45408) 2000 AO₁₄₂]] | <small>2000 AO₁₄₂ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45409) 2000 AT143|(45409) 2000 AT₁₄₃]] | <small>2000 AT₁₄₃ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45410) 2000 AA144|(45410) 2000 AA₁₄₄]] | <small>2000 AA₁₄₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45411) 2000 AN144|(45411) 2000 AN₁₄₄]] | <small>2000 AN₁₄₄ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45412) 2000 AN147|(45412) 2000 AN₁₄₇]] | <small>2000 AN₁₄₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45413) 2000 AY147|(45413) 2000 AY₁₄₇]] | <small>2000 AY₁₄₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45414) 2000 AE149|(45414) 2000 AE₁₄₉]] | <small>2000 AE₁₄₉ | LINEAR | {{dato|7|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45415) 2000 AN149|(45415) 2000 AN₁₄₉]] | <small>2000 AN₁₄₉ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45416) 2000 AX151|(45416) 2000 AX₁₅₁]] | <small>2000 AX₁₅₁ | LINEAR | {{dato|8|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45417) 2000 AZ151|(45417) 2000 AZ₁₅₁]] | <small>2000 AZ₁₅₁ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45418) 2000 AV155|(45418) 2000 AV₁₅₅]] | <small>2000 AV₁₅₅ | LINEAR | {{dato|3|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45419) 2000 AV158|(45419) 2000 AV₁₅₈]] | <small>2000 AV₁₅₈ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45420) 2000 AG159|(45420) 2000 AG₁₅₉]] | <small>2000 AG₁₅₉ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45421) 2000 AL159|(45421) 2000 AL₁₅₉]] | <small>2000 AL₁₅₉ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45422) 2000 AG162|(45422) 2000 AG₁₆₂]] | <small>2000 AG₁₆₂ | LINEAR | {{dato|4|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45423) 2000 AR162|(45423) 2000 AR₁₆₂]] | <small>2000 AR₁₆₂ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45424) 2000 AY164|(45424) 2000 AY₁₆₄]] | <small>2000 AY₁₆₄ | LINEAR | {{dato|7|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45425) 2000 AY166|(45425) 2000 AY₁₆₆]] | <small>2000 AY₁₆₆ | LINEAR | {{dato|8|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45426) 2000 AZ166|(45426) 2000 AZ₁₆₆]] | <small>2000 AZ₁₆₆ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45427) 2000 AA167|(45427) 2000 AA₁₆₇]] | <small>2000 AA₁₆₇ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45428) 2000 AN167|(45428) 2000 AN₁₆₇]] | <small>2000 AN₁₆₇ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45429) 2000 AO169|(45429) 2000 AO₁₆₉]] | <small>2000 AO₁₆₉ | LINEAR | {{dato|7|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45430) 2000 AW169|(45430) 2000 AW₁₆₉]] | <small>2000 AW₁₆₉ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45431) 2000 AR170|(45431) 2000 AR₁₇₀]] | <small>2000 AR₁₇₀ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45432) 2000 AQ172|(45432) 2000 AQ₁₇₂]] | <small>2000 AQ₁₇₂ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45433) 2000 AA173|(45433) 2000 AA₁₇₃]] | <small>2000 AA₁₇₃ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45434) 2000 AX173|(45434) 2000 AX₁₇₃]] | <small>2000 AX₁₇₃ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45435) 2000 AF174|(45435) 2000 AF₁₇₄]] | <small>2000 AF₁₇₄ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45436) 2000 AD176|(45436) 2000 AD₁₇₆]] | <small>2000 AD₁₇₆ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45437) 2000 AF177|(45437) 2000 AF₁₇₇]] | <small>2000 AF₁₇₇ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45438) 2000 AJ177|(45438) 2000 AJ₁₇₇]] | <small>2000 AJ₁₇₇ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45439) 2000 AO177|(45439) 2000 AO₁₇₇]] | <small>2000 AO₁₇₇ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45440) 2000 AQ177|(45440) 2000 AQ₁₇₇]] | <small>2000 AQ₁₇₇ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45441) 2000 AX177|(45441) 2000 AX₁₇₇]] | <small>2000 AX₁₇₇ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45442) 2000 AK179|(45442) 2000 AK₁₇₉]] | <small>2000 AK₁₇₉ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45443) 2000 AR179|(45443) 2000 AR₁₇₉]] | <small>2000 AR₁₇₉ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45444) 2000 AD180|(45444) 2000 AD₁₈₀]] | <small>2000 AD₁₈₀ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45445) 2000 AR181|(45445) 2000 AR₁₈₁]] | <small>2000 AR₁₈₁ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45446) 2000 AX186|(45446) 2000 AX₁₈₆]] | <small>2000 AX₁₈₆ | LINEAR | {{dato|8|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45447) 2000 AH188|(45447) 2000 AH₁₈₈]] | <small>2000 AH₁₈₈ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45448) 2000 AJ188|(45448) 2000 AJ₁₈₈]] | <small>2000 AJ₁₈₈ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45449) 2000 AQ188|(45449) 2000 AQ₁₈₈]] | <small>2000 AQ₁₈₈ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45450) 2000 AC191|(45450) 2000 AC₁₉₁]] | <small>2000 AC₁₉₁ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |} === 45451-45500 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45451) 2000 AJ191|(45451) 2000 AJ₁₉₁]] | <small>2000 AJ₁₉₁ | [[LINEAR]] | {{dato|8|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45452) 2000 AZ191|(45452) 2000 AZ₁₉₁]] | <small>2000 AZ₁₉₁ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45453) 2000 AB193|(45453) 2000 AB₁₉₃]] | <small>2000 AB₁₉₃ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45454) 2000 AC193|(45454) 2000 AC₁₉₃]] | <small>2000 AC₁₉₃ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45455) 2000 AB195|(45455) 2000 AB₁₉₅]] | <small>2000 AB₁₉₅ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45456) 2000 AD195|(45456) 2000 AD₁₉₅]] | <small>2000 AD₁₉₅ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45457) 2000 AL195|(45457) 2000 AL₁₉₅]] | <small>2000 AL₁₉₅ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45458) 2000 AZ195|(45458) 2000 AZ₁₉₅]] | <small>2000 AZ₁₉₅ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45459) 2000 AM196|(45459) 2000 AM₁₉₆]] | <small>2000 AM₁₉₆ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45460) 2000 AS197|(45460) 2000 AS₁₉₇]] | <small>2000 AS₁₉₇ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45461) 2000 AW197|(45461) 2000 AW₁₉₇]] | <small>2000 AW₁₉₇ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45462) 2000 AZ197|(45462) 2000 AZ₁₉₇]] | <small>2000 AZ₁₉₇ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45463) 2000 AL198|(45463) 2000 AL₁₉₈]] | <small>2000 AL₁₉₈ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45464) 2000 AV198|(45464) 2000 AV₁₉₈]] | <small>2000 AV₁₉₈ | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45465) 2000 AN200|(45465) 2000 AN₂₀₀]] | <small>2000 AN₂₀₀ | LINEAR | {{dato|9|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45466) 2000 AZ201|(45466) 2000 AZ₂₀₁]] | <small>2000 AZ₂₀₁ | LINEAR | 9-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45467) 2000 AK203|(45467) 2000 AK₂₀₃]] | <small>2000 AK₂₀₃ | LINEAR | {{dato|10|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45468) 2000 AL203|(45468) 2000 AL₂₀₃]] | <small>2000 AL₂₀₃ | LINEAR | 10-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45469) 2000 AY203|(45469) 2000 AY₂₀₃]] | <small>2000 AY₂₀₃ | LINEAR | 10-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45470) 2000 AZ203|(45470) 2000 AZ₂₀₃]] | <small>2000 AZ₂₀₃ | LINEAR | 10-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45471) 2000 AG204|(45471) 2000 AG₂₀₄]] | <small>2000 AG₂₀₄ | [[Observatorio Klet']] | {{dato|13|januaro|2000}} | [[České Budějovice]] |- | [[(45472) 2000 AJ208|(45472) 2000 AJ₂₀₈]] | <small>2000 AJ₂₀₈ | [[Spacewatch]] | {{dato|4|januaro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45473) 2000 AG212|(45473) 2000 AG₂₁₂]] | <small>2000 AG₂₁₂ | Spacewatch | {{dato|5|januaro|2000}} | Tucson (Usono) |- | [[(45474) 2000 AW215|(45474) 2000 AW₂₁₅]] | <small>2000 AW₂₁₅ | Spacewatch | {{dato|7|januaro|2000}} | Tucson |- | [[(45475) 2000 AN216|(45475) 2000 AN₂₁₆]] | <small>2000 AN₂₁₆ | Spacewatch | {{dato|8|januaro|2000}} | Tucson |- | [[(45476) 2000 AU226|(45476) 2000 AU₂₂₆]] | <small>2000 AU₂₂₆ | Spacewatch | {{dato|9|januaro|2000}} | Tucson |- | [[(45477) 2000 AA227|(45477) 2000 AA₂₂₇]] | <small>2000 AA₂₂₇ | Spacewatch | 9-a de januaro 2000 | Tucson |- | [[(45478) 2000 AS230|(45478) 2000 AS₂₃₀]] | <small>2000 AS₂₃₀ | Spacewatch | {{dato|3|januaro|2000}} | Tucson |- | [[(45479) 2000 AZ231|(45479) 2000 AZ₂₃₁]] | <small>2000 AZ₂₃₁ | [[LINEAR]] | {{dato|4|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45480) 2000 AH233|(45480) 2000 AH₂₃₃]] | <small>2000 AH₂₃₃ | [[Spacewatch]] | 4-a de januaro 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45481) 2000 AK233|(45481) 2000 AK₂₃₃]] | <small>2000 AK₂₃₃ | [[LINEAR]] | 4-a de januaro 2000 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45482) 2000 AU233|(45482) 2000 AU₂₃₃]] | <small>2000 AU₂₃₃ | LINEAR | {{dato|5|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45483) 2000 AP235|(45483) 2000 AP₂₃₅]] | <small>2000 AP₂₃₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45484) 2000 AV235|(45484) 2000 AV₂₃₅]] | <small>2000 AV₂₃₅ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45485) 2000 AS236|(45485) 2000 AS₂₃₆]] | <small>2000 AS₂₃₆ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45486) 2000 AF237|(45486) 2000 AF₂₃₇]] | <small>2000 AF₂₃₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45487) 2000 AR237|(45487) 2000 AR₂₃₇]] | <small>2000 AR₂₃₇ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45488) 2000 AD238|(45488) 2000 AD₂₃₈]] | <small>2000 AD₂₃₈ | LINEAR | {{dato|6|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45489) 2000 AW239|(45489) 2000 AW₂₃₉]] | <small>2000 AW₂₃₉ | [[LONEOS]] | {{dato|6|januaro|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(45490) 2000 AV240|(45490) 2000 AV₂₄₀]] | <small>2000 AV₂₄₀ | LONEOS | {{dato|7|januaro|2000}} | Flagstaff (Usono) |- | [[(45491) 2000 AB241|(45491) 2000 AB₂₄₁]] | <small>2000 AB₂₄₁ | LONEOS | 7-a de januaro 2000 | Flagstaff |- | ''[[45492 Sławomirbreiter]]'' | <small>2000 AD₂₄₁ | LONEOS | 7-a de januaro 2000 | Flagstaff |- | [[(45493) 2000 AE241|(45493) 2000 AE₂₄₁]] | <small>2000 AE₂₄₁ | [[LINEAR]] | 7-a de januaro 2000 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45494) 2000 AT242|(45494) 2000 AT₂₄₂]] | <small>2000 AT₂₄₂ | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro (Usono) |- | [[(45495) 2000 AF243|(45495) 2000 AF₂₄₃]] | <small>2000 AF₂₄₃ | [[LONEOS]] | 7-a de januaro 2000 | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45496) 2000 AO245|(45496) 2000 AO₂₄₅]] | <small>2000 AO₂₄₅ | [[LINEAR]] | {{dato|10|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45497) 2000 AB248|(45497) 2000 AB₂₄₈]] | <small>2000 AB₂₄₈ | LINEAR | {{dato|2|januaro|2000}} | Socorro (Usono) |- | [[(45498) 2000 BH]] | 2000 BH | Observatorio ''Sunflower'' | {{dato|23|januaro|2000}} | [[Olathe (Kansaso)|Olathe]] (Usono) |- | [[(45499) 2000 BV2|(45499) 2000 BV₂]] | 2000 BV₂ | [[Korado Korlević]] | {{dato|16|januaro|2000}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[45500 Motegi]]'' | 2000 BN₃ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|27|januaro|2000}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |} === 45501-45550 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45501) 2000 BQ3|(45501) 2000 BQ₃]] | 2000 BQ₃ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|27|januaro|2000}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45502) 2000 BZ8|(45502) 2000 BZ₈]] | 2000 BZ₈ | [[LINEAR]] | {{dato|29|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45503) 2000 BE15|(45503) 2000 BE₁₅]] | 2000 BE₁₅ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|31|januaro|2000}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45504) 2000 BX15|(45504) 2000 BX₁₅]] | 2000 BX₁₅ | [[LINEAR]] | {{dato|29|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45505) 2000 BE17|(45505) 2000 BE₁₇]] | 2000 BE₁₇ | LINEAR | {{dato|30|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45506) 2000 BN17|(45506) 2000 BN₁₇]] | 2000 BN₁₇ | LINEAR | 30-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45507) 2000 BM18|(45507) 2000 BM₁₈]] | 2000 BM₁₈ | LINEAR | 30-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(45508) 2000 BN18|(45508) 2000 BN₁₈]] | 2000 BN₁₈ | LINEAR | 30-a de januaro 2000 | Socorro |- | ''[[45509 Robertward]]'' | 2000 BZ₂₂ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | 30-a de januaro 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[45510 Kashuba]]'' | 2000 BB₂₃ | ''Catalina Sky Survey'' | 30-a de januaro 2000 | Tucson |- | ''[[45511 Anneblack]]'' | 2000 BC₂₃ | ''Catalina Sky Survey'' | 30-a de januaro 2000 | Tucson |- | ''[[45512 Holcomb]]'' | 2000 BD₂₃ | ''Catalina Sky Survey'' | 30-a de januaro 2000 | Tucson |- | [[(45513) 2000 BR23|(45513) 2000 BR₂₃]] | 2000 BR₂₃ | [[LINEAR]] | {{dato|27|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45514) 2000 BV23|(45514) 2000 BV₂₃]] | 2000 BV₂₃ | LINEAR | {{dato|29|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45515) 2000 BF25|(45515) 2000 BF₂₅]] | 2000 BF₂₅ | LINEAR | {{dato|30|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(45516) 2000 BE28|(45516) 2000 BE₂₈]] | 2000 BE₂₈ | LINEAR | {{dato|31|januaro|2000}} | Socorro |- | ''[[45517 Jett]]'' | 2000 BE₃₁ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|30|januaro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[45518 Larrykrozel]]'' | 2000 BO₃₃ | ''Catalina Sky Survey'' | 30-a de januaro 2000 | Tucson |- | ''[[45519 Triebold]]'' | 2000 BS₃₃ | ''Catalina Sky Survey'' | 30-a de januaro 2000 | Tucson |- | [[(45520) 2000 BS35|(45520) 2000 BS₃₅]] | 2000 BS₃₅ | [[LINEAR]] | {{dato|31|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45521) 2000 BP39|(45521) 2000 BP₃₉]] | 2000 BP₃₉ | [[Spacewatch]] | {{dato|27|januaro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45522) 2000 BP47|(45522) 2000 BP₄₇]] | 2000 BP₄₇ | [[LINEAR]] | {{dato|31|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45523) 2000 BU47|(45523) 2000 BU₄₇]] | 2000 BU₄₇ | [[Spacewatch]] | {{dato|27|januaro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45524) 2000 CL2|(45524) 2000 CL₂]] | 2000 CL₂ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|2|februaro|2000}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45525) 2000 CC4|(45525) 2000 CC₄]] | 2000 CC₄ | [[LINEAR]] | 2-a de februaro 2000 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45526) 2000 CG4|(45526) 2000 CG₄]] | 2000 CG₄ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45527) 2000 CN5|(45527) 2000 CN₅]] | 2000 CN₅ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45528) 2000 CF9|(45528) 2000 CF₉]] | 2000 CF₉ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45529) 2000 CJ11|(45529) 2000 CJ₁₁]] | 2000 CJ₁₁ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45530) 2000 CP12|(45530) 2000 CP₁₂]] | 2000 CP₁₂ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45531) 2000 CM14|(45531) 2000 CM₁₄]] | 2000 CM₁₄ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45532) 2000 CE21|(45532) 2000 CE₂₁]] | 2000 CE₂₁ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45533) 2000 CH23|(45533) 2000 CH₂₃]] | 2000 CH₂₃ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45534) 2000 CD25|(45534) 2000 CD₂₅]] | 2000 CD₂₅ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45535) 2000 CK25|(45535) 2000 CK₂₅]] | 2000 CK₂₅ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45536) 2000 CK27|(45536) 2000 CK₂₇]] | 2000 CK₂₇ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45537) 2000 CG28|(45537) 2000 CG₂₈]] | 2000 CG₂₈ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45538) 2000 CG29|(45538) 2000 CG₂₉]] | 2000 CG₂₉ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45539) 2000 CM32|(45539) 2000 CM₃₂]] | 2000 CM₃₂ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45540) 2000 CY33|(45540) 2000 CY₃₃]] | 2000 CY₃₃ | [[Korado Korlević]] | {{dato|4|februaro|2000}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(45541) 2000 CW35|(45541) 2000 CW₃₅]] | 2000 CW₃₅ | [[LINEAR]] | {{dato|2|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45542) 2000 CE36|(45542) 2000 CE₃₆]] | 2000 CE₃₆ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45543) 2000 CQ36|(45543) 2000 CQ₃₆]] | 2000 CQ₃₆ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45544) 2000 CS36|(45544) 2000 CS₃₆]] | 2000 CS₃₆ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45545) 2000 CA38|(45545) 2000 CA₃₈]] | 2000 CA₃₈ | LINEAR | {{dato|3|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45546) 2000 CE41|(45546) 2000 CE₄₁]] | 2000 CE₄₁ | [[Paul G. Comba]] | {{dato|6|februaro|2000}} | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] ([[Usono]]) |- | [[(45547) 2000 CB43|(45547) 2000 CB₄₃]] | 2000 CB₄₃ | [[LINEAR]] | {{dato|2|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45548) 2000 CF43|(45548) 2000 CF₄₃]] | 2000 CF₄₃ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro(Usono) |- | [[(45549) 2000 CY44|(45549) 2000 CY₄₄]] | 2000 CY₄₄ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45550) 2000 CX46|(45550) 2000 CX₄₆]] | 2000 CX₄₆ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |} === 45551-45600 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45551) 2000 CF47|(45551) 2000 CF₄₇]] | 2000 CF₄₇ | [[LINEAR]] | {{dato|2|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45552) 2000 CQ47|(45552) 2000 CQ₄₇]] | 2000 CQ₄₇ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45553) 2000 CO48|(45553) 2000 CO₄₈]] | 2000 CO₄₈ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45554) 2000 CX48|(45554) 2000 CX₄₈]] | 2000 CX₄₈ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45555) 2000 CF50|(45555) 2000 CF₅₀]] | 2000 CF₅₀ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45556) 2000 CM51|(45556) 2000 CM₅₁]] | 2000 CM₅₁ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45557) 2000 CV51|(45557) 2000 CV₅₁]] | 2000 CV₅₁ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45558) 2000 CR52|(45558) 2000 CR₅₂]] | 2000 CR₅₂ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45559) 2000 CB53|(45559) 2000 CB₅₃]] | 2000 CB₅₃ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45560) 2000 CW53|(45560) 2000 CW₅₃]] | 2000 CW₅₃ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45561) 2000 CA56|(45561) 2000 CA₅₆]] | 2000 CA₅₆ | LINEAR | {{dato|4|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45562) 2000 CD56|(45562) 2000 CD₅₆]] | 2000 CD₅₆ | LINEAR | 4-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45563) 2000 CS56|(45563) 2000 CS₅₆]] | 2000 CS₅₆ | LINEAR | 4-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45564) 2000 CV56|(45564) 2000 CV₅₆]] | 2000 CV₅₆ | LINEAR | 4-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45565) 2000 CD57|(45565) 2000 CD₅₇]] | 2000 CD₅₇ | LINEAR | {{dato|5|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45566) 2000 CK58|(45566) 2000 CK₅₈]] | 2000 CK₅₈ | LINEAR | 5-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45567) 2000 CQ60|(45567) 2000 CQ₆₀]] | 2000 CQ₆₀ | LINEAR | {{dato|2|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45568) 2000 CL62|(45568) 2000 CL₆₂]] | 2000 CL₆₂ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45569) 2000 CK63|(45569) 2000 CK₆₃]] | 2000 CK₆₃ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45570) 2000 CQ63|(45570) 2000 CQ₆₃]] | 2000 CQ₆₃ | LINEAR | 2-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45571) 2000 CZ64|(45571) 2000 CZ₆₄]] | 2000 CZ₆₄ | LINEAR | {{dato|3|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45572) 2000 CR71|(45572) 2000 CR₇₁]] | 2000 CR₇₁ | LINEAR | {{dato|7|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45573) 2000 CZ72|(45573) 2000 CZ₇₂]] | 2000 CZ₇₂ | LINEAR | {{dato|2|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45574) 2000 CE73|(45574) 2000 CE₇₃]] | 2000 CE₇₃ | [[Spacewatch]] | {{dato|7|februaro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45575) 2000 CC75|(45575) 2000 CC₇₅]] | 2000 CC₇₅ | [[LINEAR]] | {{dato|8|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45576) 2000 CD75|(45576) 2000 CD₇₅]] | 2000 CD₇₅ | [[Herman Mikuž]] | {{dato|10|februaro|2000}} | [[Črni Vrh (Idrija)|Črni Vrh]] ([[Slovenio]]) |- | [[(45577) 2000 CT76|(45577) 2000 CT₇₆]] | 2000 CT₇₆ | [[Korado Korlević]] | 10-a de februaro 2000 | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(45578) 2000 CL77|(45578) 2000 CL₇₇]] | 2000 CL₇₇ | [[Paul G. Comba]] | {{dato|8|februaro|2000}} | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] ([[Usono]]) |- | [[(45579) 2000 CE80|(45579) 2000 CE₈₀]] | 2000 CE₈₀ | [[Spacewatch]] | 8-a de februaro 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | ''[[45580 Renéracine]]'' | 2000 CB₈₁ | [[Denis Bergeron]] | {{dato|10|februaro|2000}} | [[Val-des-Bois (Kebekio)|Val-des-Bois]] ([[Kanado]]) |- | [[(45581) 2000 CN82|(45581) 2000 CN₈₂]] | 2000 CN₈₂ | [[LINEAR]] | {{dato|4|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45582) 2000 CH83|(45582) 2000 CH₈₃]] | 2000 CH₈₃ | LINEAR | 4-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45583) 2000 CK87|(45583) 2000 CK₈₇]] | 2000 CK₈₇ | LINEAR | 4-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45584) 2000 CY88|(45584) 2000 CY₈₈]] | 2000 CY₈₈ | LINEAR | 4-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45585) 2000 CA89|(45585) 2000 CA₈₉]] | 2000 CA₈₉ | LINEAR | 4-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45586) 2000 CC91|(45586) 2000 CC₉₁]] | 2000 CC₉₁ | LINEAR | {{dato|6|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45587) 2000 CT91|(45587) 2000 CT₉₁]] | 2000 CT₉₁ | LINEAR | 6-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45588) 2000 CP92|(45588) 2000 CP₉₂]] | 2000 CP₉₂ | LINEAR | 6-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45589) 2000 CM97|(45589) 2000 CM₉₇]] | 2000 CM₉₇ | [[Korado Korlević]] | {{dato|13|februaro|2000}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(45590) 2000 CU101|(45590) 2000 CU₁₀₁]] | 2000 CU₁₀₁ | [[Observatorio de Črni Vrh]] | {{dato|14|februaro|2000}} | [[Črni Vrh (Idrija)|Črni Vrh]] ([[Slovenio]]) |- | [[(45591) 2000 CQ103|(45591) 2000 CQ₁₀₃]] | 2000 CQ₁₀₃ | [[LINEAR]] | {{dato|8|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45592) 2000 CS103|(45592) 2000 CS₁₀₃]] | 2000 CS₁₀₃ | LINEAR | 8-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45593) 2000 CT103|(45593) 2000 CT₁₀₃]] | 2000 CT₁₀₃ | LINEAR | 8-a de februaro 2000 | Socorro |- | ''[[45594 Wendyrichard]]'' | 2000 CJ₁₁₁ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|6|februaro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[45595 Inman]]'' | 2000 CK₁₁₁ | ''Catalina Sky Survey'' | 6-a de februaro 2000 | Tucson |- | ''[[45596 Molliesugden]]'' | 2000 CF₁₁₂ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|7|februaro|2000}} | Tucson |- | [[(45597) 2000 CK120|(45597) 2000 CK₁₂₀]] | 2000 CK₁₂₀ | [[LINEAR]] | {{dato|2|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45598) 2000 CN120|(45598) 2000 CN₁₂₀]] | 2000 CN₁₂₀ | LINEAR | {{dato|3|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45599) 2000 DJ3|(45599) 2000 DJ₃]] | 2000 DJ₃ | [[Korado Korlević|K. Korlević]] kaj [[Mario Jurić|M. Jurić]] | {{dato|27|februaro|2000}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(45600) 2000 DD4|(45600) 2000 DD₄]] | 2000 DD₄ | [[LINEAR]] | {{dato|28|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |} === 45601-45650 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45601) 2000 DE5|(45601) 2000 DE₅]] | 2000 DE₅ | [[LINEAR]] | {{dato|28|februaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45602) 2000 DX17|(45602) 2000 DX₁₇]] | 2000 DX₁₇ | [[Observatorio de Črni Vrh]] | 28-a de februaro 2000 | [[Črni Vrh (Idrija)|Črni Vrh]] ([[Slovenio]]) |- | [[(45603) 2000 DC18|(45603) 2000 DC₁₈]] | 2000 DC₁₈ | [[LINEAR]] | 28-a de februaro 2000 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45604) 2000 DH24|(45604) 2000 DH₂₄]] | 2000 DH₂₄ | LINEAR | {{dato|29|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45605) 2000 DM28|(45605) 2000 DM₂₈]] | 2000 DM₂₈ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45606) 2000 DE32|(45606) 2000 DE₃₂]] | 2000 DE₃₂ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45607) 2000 DG36|(45607) 2000 DG₃₆]] | 2000 DG₃₆ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45608) 2000 DZ41|(45608) 2000 DZ₄₁]] | 2000 DZ₄₁ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45609) 2000 DN46|(45609) 2000 DN₄₆]] | 2000 DN₄₆ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45610) 2000 DJ48|(45610) 2000 DJ₄₈]] | 2000 DJ₄₈ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45611) 2000 DV54|(45611) 2000 DV₅₄]] | 2000 DV₅₄ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45612) 2000 DB59|(45612) 2000 DB₅₉]] | 2000 DB₅₉ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45613) 2000 DJ59|(45613) 2000 DJ₅₉]] | 2000 DJ₅₉ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45614) 2000 DA63|(45614) 2000 DA₆₃]] | 2000 DA₆₃ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45615) 2000 DG63|(45615) 2000 DG₆₃]] | 2000 DG₆₃ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45616) 2000 DN66|(45616) 2000 DN₆₆]] | 2000 DN₆₆ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45617) 2000 DY71|(45617) 2000 DY₇₁]] | 2000 DY₇₁ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45618) 2000 DO72|(45618) 2000 DO₇₂]] | 2000 DO₇₂ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45619) 2000 DS78|(45619) 2000 DS₇₈]] | 2000 DS₇₈ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45620) 2000 DY80|(45620) 2000 DY₈₀]] | 2000 DY₈₀ | LINEAR | {{dato|28|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45621) 2000 DL87|(45621) 2000 DL₈₇]] | 2000 DL₈₇ | LINEAR | {{dato|29|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45622) 2000 DN87|(45622) 2000 DN₈₇]] | 2000 DN₈₇ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45623) 2000 DT93|(45623) 2000 DT₉₃]] | 2000 DT₉₃ | LINEAR | {{dato|28|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45624) 2000 DY93|(45624) 2000 DY₉₃]] | 2000 DY₉₃ | LINEAR | 28-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45625) 2000 DE95|(45625) 2000 DE₉₅]] | 2000 DE₉₅ | LINEAR | 28-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45626) 2000 DF95|(45626) 2000 DF₉₅]] | 2000 DF₉₅ | LINEAR | 28-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45627) 2000 DY97|(45627) 2000 DY₉₇]] | 2000 DY₉₇ | LINEAR | {{dato|29|februaro|2000}} | Socorro |- | [[(45628) 2000 DD99|(45628) 2000 DD₉₉]] | 2000 DD₉₉ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45629) 2000 DT99|(45629) 2000 DT₉₉]] | 2000 DT₉₉ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45630) 2000 DO101|(45630) 2000 DO₁₀₁]] | <small>2000 DO₁₀₁ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45631) 2000 DY105|(45631) 2000 DY₁₀₅]] | <small>2000 DY₁₀₅ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45632) 2000 DS106|(45632) 2000 DS₁₀₆]] | <small>2000 DS₁₀₆ | LINEAR | 29-a de februaro 2000 | Socorro |- | [[(45633) 2000 EY1|(45633) 2000 EY₁]] | 2000 EY₁ | LINEAR | {{dato|3|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45634) 2000 EH11|(45634) 2000 EH₁₁]] | 2000 EH₁₁ | LINEAR | {{dato|4|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45635) 2000 EY11|(45635) 2000 EY₁₁]] | 2000 EY₁₁ | LINEAR | 4-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45636) 2000 EG12|(45636) 2000 EG₁₂]] | 2000 EG₁₂ | LINEAR | 4-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45637) 2000 EW12|(45637) 2000 EW₁₂]] | 2000 EW₁₂ | LINEAR | 4-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45638) 2000 EK20|(45638) 2000 EK₂₀]] | 2000 EK₂₀ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|3|marto|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45639) 2000 EP20|(45639) 2000 EP₂₀]] | 2000 EP₂₀ | ''Catalina Sky Survey'' | 3-a de marto 2000 | Tucson |- | ''[[45640 Mikepuzio]]'' | 2000 ED₂₁ | ''Catalina Sky Survey'' | 3-a de marto 2000 | Tucson |- | ''[[45641 Larrypuzio]]'' | 2000 EK₂₁ | ''Catalina Sky Survey'' | 3-a de marto 2000 | Tucson |- | [[(45642) 2000 EU34|(45642) 2000 EU₃₄]] | 2000 EU₃₄ | [[LINEAR]] | {{dato|5|marto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45643) 2000 EG37|(45643) 2000 EG₃₇]] | 2000 EG₃₇ | LINEAR | {{dato|8|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45644) 2000 EU37|(45644) 2000 EU₃₇]] | 2000 EU₃₇ | LINEAR | 8-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45645) 2000 EY41|(45645) 2000 EY₄₁]] | 2000 EY₄₁ | LINEAR | 8-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45646) 2000 EE45|(45646) 2000 EE₄₅]] | 2000 EE₄₅ | LINEAR | {{dato|9|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45647) 2000 EF46|(45647) 2000 EF₄₆]] | 2000 EF₄₆ | LINEAR | 9-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45648) 2000 ED47|(45648) 2000 ED₄₇]] | 2000 ED₄₇ | LINEAR | 9-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45649) 2000 EN49|(45649) 2000 EN₄₉]] | 2000 EN₄₉ | LINEAR | 9-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45650) 2000 EV49|(45650) 2000 EV₄₉]] | 2000 EV₄₉ | [[Korado Korlević]] | {{dato|6|marto|2000}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |} === 45651-45700 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45651) 2000 EK60|(45651) 2000 EK₆₀]] | 2000 EK₆₀ | [[LINEAR]] | {{dato|10|marto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45652) 2000 EK61|(45652) 2000 EK₆₁]] | 2000 EK₆₁ | LINEAR | 10-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45653) 2000 EL62|(45653) 2000 EL₆₂]] | 2000 EL₆₂ | LINEAR | 10-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45654) 2000 EV71|(45654) 2000 EV₇₁]] | 2000 EV₇₁ | [[Spacewatch]] | 10-a de marto 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45655) 2000 EW71|(45655) 2000 EW₇₁]] | 2000 EW₇₁ | Spacewatch | 10-a de marto 2000 | Tucson (Usono) |- | [[(45656) 2000 EN74|(45656) 2000 EN₇₄]] | 2000 EN₇₄ | Spacewatch | 10-a de marto 2000 | Tucson (Usono) |- | [[(45657) 2000 EK76|(45657) 2000 EK₇₆]] | 2000 EK₇₆ | [[LINEAR]] | {{dato|5|marto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45658) 2000 EA80|(45658) 2000 EA₈₀]] | 2000 EA₈₀ | LINEAR | 5-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45659) 2000 EL84|(45659) 2000 EL₈₄]] | 2000 EL₈₄ | LINEAR | {{dato|6|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45660) 2000 EU84|(45660) 2000 EU₈₄]] | 2000 EU₈₄ | LINEAR | {{dato|8|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45661) 2000 EX84|(45661) 2000 EX₈₄]] | 2000 EX₈₄ | LINEAR | 8-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45662) 2000 EY84|(45662) 2000 EY₈₄]] | 2000 EY₈₄ | LINEAR | 8-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45663) 2000 EF85|(45663) 2000 EF₈₅]] | 2000 EF₈₅ | LINEAR | 8-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45664) 2000 EC88|(45664) 2000 EC₈₈]] | 2000 EC₈₈ | LINEAR | {{dato|9|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45665) 2000 EM88|(45665) 2000 EM₈₈]] | 2000 EM₈₈ | LINEAR | 9-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45666) 2000 EX91|(45666) 2000 EX₉₁]] | 2000 EX₉₁ | LINEAR | 9-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45667) 2000 EG93|(45667) 2000 EG₉₃]] | 2000 EG₉₃ | LINEAR | 9-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45668) 2000 EU94|(45668) 2000 EU₉₄]] | 2000 EU₉₄ | LINEAR | 9-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45669) 2000 ET96|(45669) 2000 ET₉₆]] | 2000 ET₉₆ | LINEAR | {{dato|10|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45670) 2000 EK103|(45670) 2000 EK₁₀₃]] | <small>2000 EK₁₀₃ | LINEAR | {{dato|12|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45671) 2000 EA104|(45671) 2000 EA₁₀₄]] | <small>2000 EA₁₀₄ | LINEAR | {{dato|14|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45672) 2000 EE109|(45672) 2000 EE₁₀₉]] | <small>2000 EE₁₀₉ | [[NEAT]] | {{dato|8|marto|2000}} | [[Haleakalā]] ([[Usono]]) |- | [[(45673) 2000 ES111|(45673) 2000 ES₁₁₁]] | <small>2000 ES₁₁₁ | [[Spacewatch]] | {{dato|9|marto|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45674) 2000 EY111|(45674) 2000 EY₁₁₁]] | <small>2000 EY₁₁₁ | [[LINEAR]] | 9-a de marto 2000 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45675) 2000 EG112|(45675) 2000 EG₁₁₂]] | <small>2000 EG₁₁₂ | LINEAR | 9-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45676) 2000 EG117|(45676) 2000 EG₁₁₇]] | <small>2000 EG₁₁₇ | [[NEAT]] | {{dato|10|marto|2000}} | [[Haleakalā]] ([[Usono]]) |- | [[(45677) 2000 EJ120|(45677) 2000 EJ₁₂₀]] | <small>2000 EJ₁₂₀ | [[LONEOS]] | {{dato|11|marto|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45678) 2000 EQ127|(45678) 2000 EQ₁₂₇]] | <small>2000 EQ₁₂₇ | LONEOS | 11-a de marto 2000 | Flagstaff |- | [[(45679) 2000 EZ127|(45679) 2000 EZ₁₂₇]] | <small>2000 EZ₁₂₇ | LONEOS | 11-a de marto 2000 | Flagstaff |- | [[(45680) 2000 EF130|(45680) 2000 EF₁₃₀]] | <small>2000 EF₁₃₀ | LONEOS | 11-a de marto 2000 | Flagstaff |- | [[(45681) 2000 ET131|(45681) 2000 ET₁₃₁]] | <small>2000 ET₁₃₁ | LONEOS | 11-a de marto 2000 | Flagstaff |- | [[(45682) 2000 EX131|(45682) 2000 EX₁₃₁]] | <small>2000 EX₁₃₁ | LONEOS | 11-a de marto 2000 | Flagstaff |- | [[(45683) 2000 EO135|(45683) 2000 EO₁₃₅]] | <small>2000 EO₁₃₅ | LONEOS | 11-a de marto 2000 | Flagstaff |- | [[(45684) 2000 EE137|(45684) 2000 EE₁₃₇]] | <small>2000 EE₁₃₇ | [[LINEAR]] | {{dato|13|marto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[45685 Torrycoppin]]'' | <small>2000 EA₁₃₉ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|11|marto|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45686) 2000 EM139|(45686) 2000 EM₁₃₉]] | <small>2000 EM₁₃₉ | [[LONEOS]] | 11-a de marto 2000 | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | ''[[45687 Pranverahyseni]]'' | <small>2000 EK₁₄₀ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|1|marto|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | ''[[45688 Lawrencestacey]]'' | <small>2000 EV₁₄₂ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|3|marto|2000}} | Tucson |- | ''[[45689 Brianjones]]'' | <small>2000 EC₁₄₄ | ''Catalina Sky Survey'' | 3-a de marto 2000 | Tucson |- | [[(45690) 2000 EL146|(45690) 2000 EL₁₄₆]] | <small>2000 EL₁₄₆ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|4|marto|2000}} | Tucson |- | [[(45691) 2000 EF148|(45691) 2000 EF₁₄₈]] | <small>2000 EF₁₄₈ | ''Catalina Sky Survey'' | 4-a de marto 2000 | Tucson |- | ''[[45692 Poshyachinda]]'' | <small>2000 EJ₁₄₈ | ''Catalina Sky Survey'' | 4-a de marto 2000 | Tucson |- | [[(45693) 2000 EB150|(45693) 2000 EB₁₅₀]] | <small>2000 EB₁₅₀ | [[LINEAR]] | {{dato|5|marto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45694) 2000 EC150|(45694) 2000 EC₁₅₀]] | <small>2000 EC₁₅₀ | [[NEAT]] | 5-a de marto 2000 | [[Haleakalā]] (Usono) |- | [[(45695) 2000 ET150|(45695) 2000 ET₁₅₀]] | <small>2000 ET₁₅₀ | NEAT | 5-a de marto 2000 | Haleakalā (Usono) |- | [[(45696) 2000 EM167|(45696) 2000 EM₁₆₇]] | <small>2000 EM₁₆₇ | [[LINEAR]] | {{dato|4|marto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45697) 2000 EP174|(45697) 2000 EP₁₇₄]] | <small>2000 EP₁₇₄ | LINEAR | {{dato|5|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45698) 2000 EG197|(45698) 2000 EG₁₉₇]] | <small>2000 EG₁₉₇ | LINEAR | {{dato|4|marto|2000}} | Socorro |- | ''[[45699 Maryalba]]'' | <small>2000 EO₁₉₉ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|1|marto|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[45700 Levi-Setti]]'' | <small>2000 EP₂₀₄ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|3|marto|2000}} | Tucson |} === 45701-45750 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45701) 2000 FE11|(45701) 2000 FE₁₁]] | 2000 FE₁₁ | [[LINEAR]] | {{dato|28|marto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45702) 2000 FJ15|(45702) 2000 FJ₁₅]] | 2000 FJ₁₅ | LINEAR | {{dato|29|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45703) 2000 FH19|(45703) 2000 FH₁₉]] | 2000 FH₁₉ | LINEAR | 29-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45704) 2000 FZ19|(45704) 2000 FZ₁₉]] | 2000 FZ₁₉ | LINEAR | 29-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45705) 2000 FD31|(45705) 2000 FD₃₁]] | 2000 FD₃₁ | LINEAR | {{dato|28|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45706) 2000 FT31|(45706) 2000 FT₃₁]] | 2000 FT₃₁ | LINEAR | {{dato|29|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45707) 2000 FZ31|(45707) 2000 FZ₃₁]] | 2000 FZ₃₁ | LINEAR | 29-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45708) 2000 FD35|(45708) 2000 FD₃₅]] | 2000 FD₃₅ | LINEAR | 29-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45709) 2000 FR36|(45709) 2000 FR₃₆]] | 2000 FR₃₆ | LINEAR | 29-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45710) 2000 FD40|(45710) 2000 FD₄₀]] | 2000 FD₄₀ | LINEAR | 29-a de marto 2000 | Socorro |- | [[(45711) 2000 FD43|(45711) 2000 FD₄₃]] | 2000 FD₄₃ | LINEAR | {{dato|28|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45712) 2000 FR44|(45712) 2000 FR₄₄]] | 2000 FR₄₄ | LINEAR | {{dato|29|marto|2000}} | Socorro |- | [[(45713) 2000 FK51|(45713) 2000 FK₅₁]] | 2000 FK₅₁ | [[Spacewatch]] | 29-a de marto 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45714) 2000 FV58|(45714) 2000 FV₅₈]] | 2000 FV₅₈ | [[LONEOS]] | {{dato|26|marto|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45715) 2000 FR66|(45715) 2000 FR₆₆]] | 2000 FR₆₆ | [[Spacewatch]] | {{dato|25|marto|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45716) 2000 GK8|(45716) 2000 GK₈]] | 2000 GK₈ | [[LINEAR]] | {{dato|5|aprilo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45717) 2000 GZ11|(45717) 2000 GZ₁₁]] | 2000 GZ₁₁ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45718) 2000 GO21|(45718) 2000 GO₂₁]] | 2000 GO₂₁ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45719) 2000 GR26|(45719) 2000 GR₂₆]] | 2000 GR₂₆ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45720) 2000 GZ33|(45720) 2000 GZ₃₃]] | 2000 GZ₃₃ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45721) 2000 GZ42|(45721) 2000 GZ₄₂]] | 2000 GZ₄₂ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45722) 2000 GA56|(45722) 2000 GA₅₆]] | 2000 GA₅₆ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45723) 2000 GN58|(45723) 2000 GN₅₈]] | 2000 GN₅₈ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45724) 2000 GJ68|(45724) 2000 GJ₆₈]] | 2000 GJ₆₈ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45725) 2000 GJ77|(45725) 2000 GJ₇₇]] | 2000 GJ₇₇ | LINEAR | 5-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45726) 2000 GL83|(45726) 2000 GL₈₃]] | 2000 GL₈₃ | LINEAR | {{dato|3|aprilo|2000}} | Socorro |- | [[(45727) 2000 GQ83|(45727) 2000 GQ₈₃]] | 2000 GQ₈₃ | LINEAR | 3-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45728) 2000 GC86|(45728) 2000 GC₈₆]] | 2000 GC₈₆ | LINEAR | {{dato|4|aprilo|2000}} | Socorro |- | [[(45729) 2000 GB89|(45729) 2000 GB₈₉]] | 2000 GB₈₉ | LINEAR | 4-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45730) 2000 GS106|(45730) 2000 GS₁₀₆]] | <small>2000 GS₁₀₆ | LINEAR | {{dato|7|aprilo|2000}} | Socorro |- | [[(45731) 2000 GM124|(45731) 2000 GM₁₂₄]] | <small>2000 GM₁₂₄ | LINEAR | 7-a de aprilo 2000 | Socorro |- | [[(45732) 2000 GL136|(45732) 2000 GL₁₃₆]] | <small>2000 GL₁₃₆ | LINEAR | {{dato|12|aprilo|2000}} | Socorro |- | [[(45733) 2000 GV139|(45733) 2000 GV₁₃₉]] | <small>2000 GV₁₃₉ | [[LONEOS]] | {{dato|4|aprilo|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(45734) 2000 GN140|(45734) 2000 GN₁₄₀]] | <small>2000 GN₁₄₀ | LONEOS | 4-a de aprilo 2000 | Flagstaff |- | [[(45735) 2000 GC159|(45735) 2000 GC₁₅₉]] | <small>2000 GC₁₅₉ | [[LINEAR]] | {{dato|7|aprilo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45736) 2000 GA170|(45736) 2000 GA₁₇₀]] | <small>2000 GA₁₇₀ | [[LONEOS]] | {{dato|4|aprilo|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | ''[[45737 Benita]]'' | 2000 HB | [[Bruce A. Segal]] | {{dato|22|aprilo|2000}} | [[Boca Raton]] (Usono) |- | [[(45738) 2000 HY19|(45738) 2000 HY₁₉]] | 2000 HY₁₉ | [[Spacewatch]] | {{dato|27|aprilo|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45739) 2000 HR25|(45739) 2000 HR₂₅]] | 2000 HR₂₅ | [[LONEOS]] | {{dato|24|aprilo|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45740) 2000 HG27|(45740) 2000 HG₂₇]] | 2000 HG₂₇ | [[LINEAR]] | {{dato|27|aprilo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45741) 2000 HT33|(45741) 2000 HT₃₃]] | 2000 HT₃₃ | [[LONEOS]] | {{dato|24|aprilo|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45742) 2000 HJ44|(45742) 2000 HJ₄₄]] | 2000 HJ₄₄ | LONEOS | {{dato|26|aprilo|2000}} | Flagstaff |- | [[(45743) 2000 HR53|(45743) 2000 HR₅₃]] | 2000 HR₅₃ | [[LINEAR]] | {{dato|29|aprilo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45744) 2000 HU57|(45744) 2000 HU₅₇]] | 2000 HU₅₇ | [[LONEOS]] | {{dato|24|aprilo|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45745) 2000 HU84|(45745) 2000 HU₈₄]] | 2000 HU₈₄ | [[NEAT]] | {{dato|30|aprilo|2000}} | [[Haleakalā]] (Usono) |- | [[(45746) 2000 JW14|(45746) 2000 JW₁₄]] | 2000 JW₁₄ | [[LINEAR]] | {{dato|6|majo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45747) 2000 JR38|(45747) 2000 JR₃₈]] | 2000 JR₃₈ | LINEAR | {{dato|7|majo|2000}} | Socorro |- | [[(45748) 2000 JD62|(45748) 2000 JD₆₂]] | 2000 JD₆₂ | LINEAR | 7-a de majo 2000 | Socorro |- | [[(45749) 2000 JR64|(45749) 2000 JR₆₄]] | 2000 JR₆₄ | [[LONEOS]] | {{dato|4|majo|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(45750) 2000 JC65|(45750) 2000 JC₆₅]] | 2000 JC₆₅ | [[LINEAR]] | {{dato|5|majo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |} === 45751-45800 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="175"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45751) 2000 JH66|(45751) 2000 JH₆₆]] | 2000 JH₆₆ | [[LINEAR]] | {{dato|6|majo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[45752 Venditti]]'' | 2000 JY₇₀ | [[LONEOS]] | {{dato|1|majo|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45753) 2000 JL72|(45753) 2000 JL₇₂]] | 2000 JL₇₂ | [[Spacewatch]] | 1-a de majo 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45754) 2000 KC14|(45754) 2000 KC₁₄]] | 2000 KC₁₄ | [[LINEAR]] | {{dato|28|majo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45755) 2000 KL18|(45755) 2000 KL₁₈]] | 2000 KL₁₈ | LINEAR | 28-a de majo 2000 | Socorro |- | [[(45756) 2000 KV26|(45756) 2000 KV₂₆]] | 2000 KV₂₆ | LINEAR | 28-a de majo 2000 | Socorro |- | [[(45757) 2000 KH29|(45757) 2000 KH₂₉]] | 2000 KH₂₉ | LINEAR | 28-a de majo 2000 | Socorro |- | [[(45758) 2000 KN29|(45758) 2000 KN₂₉]] | 2000 KN₂₉ | LINEAR | 28-a de majo 2000 | Socorro |- | [[(45759) 2000 KQ41|(45759) 2000 KQ₄₁]] | 2000 KQ₄₁ | LINEAR | {{dato|27|majo|2000}} | Socorro |- | [[(45760) 2000 KY43|(45760) 2000 KY₄₃]] | 2000 KY₄₃ | [[Peter Kušnirák]] | {{dato|30|majo|2000}} | [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |- | [[(45761) 2000 KF45|(45761) 2000 KF₄₅]] | 2000 KF₄₅ | [[Spacewatch]] | 30-a de majo 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45762) 2000 KK76|(45762) 2000 KK₇₆]] | 2000 KK₇₆ | [[LINEAR]] | {{dato|27|majo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45763) 2000 KB77|(45763) 2000 KB₇₇]] | 2000 KB₇₇ | LINEAR | {{dato|27|majo|2000}} | Socorro |- | [[(45764) 2000 LV]] | 2000 LV | [[John Broughton]] | {{dato|2|junio|2000}} | [[Ora Marbordo (Aŭstralio)|Ora Marbordo (Aŭstralio)]] |- | [[(45765) 2000 LJ3|(45765) 2000 LJ₃]] | 2000 LJ₃ | [[LINEAR]] | {{dato|4|junio|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45766) 2000 LX5|(45766) 2000 LX₅]] | 2000 LX₅ | [[John Broughton]] | {{dato|6|junio|2000}} | [[Ora Marbordo (Aŭstralio)|Ora Marbordo (Aŭstralio)]] |- | [[(45767) 2000 LU17|(45767) 2000 LU₁₇]] | 2000 LU₁₇ | [[LINEAR]] | {{dato|8|junio|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45768) 2000 LF28|(45768) 2000 LF₂₈]] | 2000 LF₂₈ | [[LONEOS]] | {{dato|6|junio|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45769) 2000 LP36|(45769) 2000 LP₃₆]] | 2000 LP₃₆ | [[NEAT]] | {{dato|1|junio|2000}} | [[Haleakalā]] (Usono) |- | [[(45770) 2000 NM2|(45770) 2000 NM₂]] | 2000 NM₂ | [[Paul G. Comba]] | {{dato|5|julio|2000}} | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] (Usono) |- | [[(45771) 2000 NE5|(45771) 2000 NE₅]] | 2000 NE₅ | [[LINEAR]] | {{dato|7|julio|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45772) 2000 NR16|(45772) 2000 NR₁₆]] | 2000 NR₁₆ | [[LONEOS]] | {{dato|5|julio|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45773) 2000 NL22|(45773) 2000 NL₂₂]] | 2000 NL₂₂ | LONEOS | {{dato|7|julio|2000}} | Flagstaff |- | [[(45774) 2000 NH24|(45774) 2000 NH₂₄]] | 2000 NH₂₄ | LONEOS | {{dato|4|julio|2000}} | Flagstaff |- | [[(45775) 2000 NP27|(45775) 2000 NP₂₇]] | 2000 NP₂₇ | LONEOS | 4-a de julio 2000 | Flagstaff |- | [[(45776) 2000 NZ28|(45776) 2000 NZ₂₈]] | 2000 NZ₂₈ | [[Spacewatch]] | {{dato|2|julio|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45777) 2000 OZ4|(45777) 2000 OZ₄]] | 2000 OZ₄ | [[LINEAR]] | {{dato|24|julio|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45778) 2000 OG5|(45778) 2000 OG₅]] | 2000 OG₅ | LINEAR | 24-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45779) 2000 OR6|(45779) 2000 OR₆]] | 2000 OR₆ | LINEAR | {{dato|29|julio|2000}} | Socorro |- | [[(45780) 2000 OA12|(45780) 2000 OA₁₂]] | 2000 OA₁₂ | LINEAR | {{dato|23|julio|2000}} | Socorro |- | [[(45781) 2000 OD12|(45781) 2000 OD₁₂]] | 2000 OD₁₂ | LINEAR | 23-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45782) 2000 OE14|(45782) 2000 OE₁₄]] | 2000 OE₁₄ | LINEAR | 23-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45783) 2000 OV16|(45783) 2000 OV₁₆]] | 2000 OV₁₆ | LINEAR | 23-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45784) 2000 OZ17|(45784) 2000 OZ₁₇]] | 2000 OZ₁₇ | LINEAR | 23-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45785) 2000 OT19|(45785) 2000 OT₁₉]] | 2000 OT₁₉ | LINEAR | {{dato|30|julio|2000}} | Socorro |- | [[(45786) 2000 OE20|(45786) 2000 OE₂₀]] | 2000 OE₂₀ | LINEAR | 30-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45787) 2000 OJ24|(45787) 2000 OJ₂₄]] | 2000 OJ₂₄ | LINEAR | {{dato|23|julio|2000}} | Socorro |- | [[(45788) 2000 OH25|(45788) 2000 OH₂₅]] | 2000 OH₂₅ | LINEAR | 23-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45789) 2000 OZ26|(45789) 2000 OZ₂₆]] | 2000 OZ₂₆ | LINEAR | 23-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45790) 2000 ON42|(45790) 2000 ON₄₂]] | 2000 ON₄₂ | LINEAR | {{dato|30|julio|2000}} | Socorro |- | [[(45791) 2000 OD45|(45791) 2000 OD₄₅]] | 2000 OD₄₅ | LINEAR | 30-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45792) 2000 OF45|(45792) 2000 OF₄₅]] | 2000 OF₄₅ | LINEAR | 30-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45793) 2000 OL48|(45793) 2000 OL₄₈]] | 2000 OL₄₈ | LINEAR | {{dato|31|julio|2000}} | Socorro |- | [[(45794) 2000 OM48|(45794) 2000 OM₄₈]] | 2000 OM₄₈ | LINEAR | 31-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45795) 2000 OY49|(45795) 2000 OY₄₉]] | 2000 OY₄₉ | LINEAR | 31-a de julio 2000 | Socorro |- | [[(45796) 2000 OG54|(45796) 2000 OG₅₄]] | 2000 OG₅₄ | [[LONEOS]] | {{dato|29|julio|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(45797) 2000 PK1|(45797) 2000 PK₁]] | 2000 PK₁ | [[LINEAR]] | {{dato|1|aŭgusto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45798) 2000 PH16|(45798) 2000 PH₁₆]] | 2000 PH₁₆ | LINEAR | 1-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45799) 2000 PZ18|(45799) 2000 PZ₁₈]] | 2000 PZ₁₈ | LINEAR | 1-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45800) 2000 PB22|(45800) 2000 PB₂₂]] | 2000 PB₂₂ | LINEAR | 1-a de aŭgusto 2000 | Socorro |} === 45801-45850 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="175"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45801) 2000 PF28|(45801) 2000 PF₂₈]] | 2000 PF₂₈ | [[NEAT]] | {{dato|4|aŭgusto|2000}} | [[Haleakalā]] ([[Usono]]) |- | [[(45802) 2000 PV29|(45802) 2000 PV₂₉]] | 2000 PV₂₉ | [[Matthew J. Holman]] | {{dato|5|aŭgusto|2000}} | [[Mauna Kea]] (Usono) |- | [[(45803) 2000 QH1|(45803) 2000 QH₁]] | 2000 QH₁ | [[John Broughton]] | {{dato|23|aŭgusto|2000}} | [[Ora Marbordo (Aŭstralio)|Ora Marbordo (Aŭstralio)]] |- | [[(45804) 2000 QP2|(45804) 2000 QP₂]] | 2000 QP₂ | [[LINEAR]] | {{dato|24|aŭgusto|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45805) 2000 QU18|(45805) 2000 QU₁₈]] | 2000 QU₁₈ | LINEAR | 24-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45806) 2000 QN20|(45806) 2000 QN₂₀]] | 2000 QN₂₀ | LINEAR | 24-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45807) 2000 QY20|(45807) 2000 QY₂₀]] | 2000 QY₂₀ | LINEAR | 24-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45808) 2000 QG24|(45808) 2000 QG₂₄]] | 2000 QG₂₄ | LINEAR | {{dato|25|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45809) 2000 QH28|(45809) 2000 QH₂₈]] | 2000 QH₂₈ | LINEAR | {{dato|24|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45810) 2000 QP32|(45810) 2000 QP₃₂]] | 2000 QP₃₂ | LINEAR | {{dato|26|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45811) 2000 QN38|(45811) 2000 QN₃₈]] | 2000 QN₃₈ | LINEAR | {{dato|24|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45812) 2000 QV39|(45812) 2000 QV₃₉]] | 2000 QV₃₉ | LINEAR | 24-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45813) 2000 QA45|(45813) 2000 QA₄₅]] | 2000 QA₄₅ | LINEAR | 24-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45814) 2000 QJ61|(45814) 2000 QJ₆₁]] | 2000 QJ₆₁ | LINEAR | {{dato|28|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45815) 2000 QF67|(45815) 2000 QF₆₇]] | 2000 QF₆₇ | LINEAR | 28-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45816) 2000 QO72|(45816) 2000 QO₇₂]] | 2000 QO₇₂ | LINEAR | {{dato|24|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45817) 2000 QM78|(45817) 2000 QM₇₈]] | 2000 QM₇₈ | LINEAR | 24-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45818) 2000 QG79|(45818) 2000 QG₇₉]] | 2000 QG₇₉ | LINEAR | 24-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45819) 2000 QL101|(45819) 2000 QL₁₀₁]] | <small>2000 QL₁₀₁ | LINEAR | {{dato|28|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45820) 2000 QQ102|(45820) 2000 QQ₁₀₂]] | <small>2000 QQ₁₀₂ | LINEAR | 28-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45821) 2000 QS114|(45821) 2000 QS₁₁₄]] | <small>2000 QS₁₁₄ | LINEAR | {{dato|24|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45822) 2000 QQ116|(45822) 2000 QQ₁₁₆]] | <small>2000 QQ₁₁₆ | LINEAR | {{dato|28|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45823) 2000 QC120|(45823) 2000 QC₁₂₀]] | <small>2000 QC₁₂₀ | LINEAR | {{dato|25|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45824) 2000 QB122|(45824) 2000 QB₁₂₂]] | <small>2000 QB₁₂₂ | LINEAR | 25-a de aŭgusto 1999 | Socorro |- | [[(45825) 2000 QW123|(45825) 2000 QW₁₂₃]] | <small>2000 QW₁₂₃ | LINEAR | 25-a de aŭgusto 1999 | Socorro |- | [[(45826) 2000 QX128|(45826) 2000 QX₁₂₈]] | <small>2000 QX₁₂₈ | LINEAR | 25-a de aŭgusto 1999 | Socorro |- | [[(45827) 2000 QV149|(45827) 2000 QV₁₄₉]] | <small>2000 QV₁₄₉ | LINEAR | 25-a de aŭgusto 1999 | Socorro |- | [[(45828) 2000 QK157|(45828) 2000 QK₁₅₇]] | <small>2000 QK₁₅₇ | LINEAR | {{dato|31|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45829) 2000 QR166|(45829) 2000 QR₁₆₆]] | <small>2000 QR₁₆₆ | LINEAR | 31-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45830) 2000 QW181|(45830) 2000 QW₁₈₁]] | <small>2000 QW₁₈₁ | LINEAR | 31-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45831) 2000 QW184|(45831) 2000 QW₁₈₄]] | <small>2000 QW₁₈₄ | LINEAR | {{dato|26|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45832) 2000 QK186|(45832) 2000 QK₁₈₆]] | <small>2000 QK₁₈₆ | LINEAR | 26-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45833) 2000 QX188|(45833) 2000 QX₁₈₈]] | <small>2000 QX₁₈₈ | LINEAR | 26-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | [[(45834) 2000 QU229|(45834) 2000 QU₂₂₉]] | <small>2000 QU₂₂₉ | LINEAR | {{dato|31|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(45835) 2000 RZ]] | 2000 RZ | LINEAR | {{dato|1|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45836) 2000 RT21|(45836) 2000 RT₂₁]] | 2000 RT₂₁ | LINEAR | 1-a de septembro 2000 | Socorro |- | [[(45837) 2000 RD27|(45837) 2000 RD₂₇]] | 2000 RD₂₇ | LINEAR | 1-a de septembro 2000 | Socorro |- | [[(45838) 2000 RV30|(45838) 2000 RV₃₀]] | 2000 RV₃₀ | LINEAR | 1-a de septembro 2000 | Socorro |- | [[(45839) 2000 RQ37|(45839) 2000 RQ₃₇]] | 2000 RQ₃₇ | LINEAR | {{dato|3|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45840) 2000 RU44|(45840) 2000 RU₄₄]] | 2000 RU₄₄ | LINEAR | 3-a de septembro 2000 | Socorro |- | [[(45841) 2000 RX55|(45841) 2000 RX₅₅]] | 2000 RX₅₅ | LINEAR | {{dato|5|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45842) 2000 RC66|(45842) 2000 RC₆₆]] | 2000 RC₆₆ | LINEAR | {{dato|1|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45843) 2000 RL73|(45843) 2000 RL₇₃]] | 2000 RL₇₃ | LINEAR | {{dato|2|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45844) 2000 RN74|(45844) 2000 RN₇₄]] | 2000 RN₇₄ | LINEAR | {{dato|3|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45845) 2000 RM75|(45845) 2000 RM₇₅]] | 2000 RM₇₅ | LINEAR | 3-a de septembro 2000 | Socorro |- | ''[[45846 Avdellidou]]'' | 2000 RA₉₆ | [[LONEOS]] | {{dato|4|septembro|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | ''[[45847 Gartrelle]]'' | 2000 RC₉₆ | LONEOS | 4-a de septembro 2000 | Flagstaff |- | [[(45848) 2000 SY11|(45848) 2000 SY₁₁]] | 2000 SY₁₁ | [[LINEAR]] | {{dato|20|septembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45849) 2000 SG98|(45849) 2000 SG₉₈]] | 2000 SG₉₈ | LINEAR | {{dato|23|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45850) 2000 SH209|(45850) 2000 SH₂₀₉]] | <small>2000 SH₂₀₉ | LINEAR | {{dato|25|septembro|2000}} | Socorro |} === 45851-45900 === {| class="wikitable" ! width="155"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="170"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45851) 2000 SH239|(45851) 2000 SH₂₃₉]] | <small>2000 SH₂₃₉ | LINEAR | {{dato|27|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45852) 2000 SG259|(45852) 2000 SG₂₅₉]] | <small>2000 SG₂₅₉ | LINEAR | {{dato|24|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45853) 2000 SN263|(45853) 2000 SN₂₆₃]] | <small>2000 SN₂₆₃ | LINEAR | {{dato|26|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(45854) 2000 SR285|(45854) 2000 SR₂₈₅]] | <small>2000 SR₂₈₅ | LINEAR | {{dato|23|septembro|2000}} | Socorro |- | ''[[45855 Susumuyoshitomi]]'' | 2000 TA₂ | [[BATTeRS]] | {{dato|3|oktobro|2000}} | [[Bisei]] ([[Japanio]]) |- | [[(45856) 2000 TO38|(45856) 2000 TO₃₈]] | 2000 TO₃₈ | [[LINEAR]] | {{dato|1|oktobro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45857) 2000 TH61|(45857) 2000 TH₆₁]] | 2000 TH₆₁ | [[LONEOS]] | {{dato|2|oktobro|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45858) 2000 UP7|(45858) 2000 UP₇]] | 2000 UP₇ | [[LINEAR]] | {{dato|24|oktobro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45859) 2000 UG13|(45859) 2000 UG₁₃]] | 2000 UG₁₃ | LINEAR | {{dato|25|oktobro|2000}} | Socorro |- | [[(45860) 2000 UG27|(45860) 2000 UG₂₇]] | 2000 UG₂₇ | LINEAR | {{dato|24|oktobro|2000}} | Socorro |- | [[(45861) 2000 UZ37|(45861) 2000 UZ₃₇]] | 2000 UZ₃₇ | LINEAR | 24-a de oktobro 2000 | Socorro |- | [[(45862) 2000 UQ51|(45862) 2000 UQ₅₁]] | 2000 UQ₅₁ | LINEAR | 24-a de oktobro 2000 | Socorro |- | [[(45863) 2000 UQ81|(45863) 2000 UQ₈₁]] | 2000 UQ₈₁ | LINEAR | 24-a de oktobro 2000 | Socorro |- | [[(45864) 2000 UO97|(45864) 2000 UO₉₇]] | 2000 UO₉₇ | LINEAR | {{dato|25|oktobro|2000}} | Socorro |- | [[(45865) 2000 UT97|(45865) 2000 UT₉₇]] | 2000 UT₉₇ | LINEAR | 25-a de oktobro 2000 | Socorro |- | [[(45866) 2000 UX109|(45866) 2000 UX₁₀₉]] | <small>2000 UX₁₀₉ | LINEAR | {{dato|31|oktobro|2000}} | Socorro |- | [[(45867) 2000 VS17|(45867) 2000 VS₁₇]] | 2000 VS₁₇ | LINEAR | {{dato|1|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45868) 2000 VB20|(45868) 2000 VB₂₀]] | 2000 VB₂₀ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(45869) 2000 VG34|(45869) 2000 VG₃₄]] | 2000 VG₃₄ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(45870) 2000 VW37|(45870) 2000 VW₃₇]] | 2000 VW₃₇ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(45871) 2000 VD38|(45871) 2000 VD₃₈]] | 2000 VD₃₈ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(45872) 2000 VR49|(45872) 2000 VR₄₉]] | 2000 VR₄₉ | LINEAR | {{dato|2|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45873) 2000 VK61|(45873) 2000 VK₆₁]] | 2000 VK₆₁ | LINEAR | {{dato|9|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45874) 2000 WM3|(45874) 2000 WM₃]] | 2000 WM₃ | LINEAR | {{dato|17|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45875) 2000 WJ19|(45875) 2000 WJ₁₉]] | 2000 WJ₁₉ | [[Charles W. Juels]] | {{dato|25|novembro|2000}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | [[(45876) 2000 WD27|(45876) 2000 WD₂₇]] | 2000 WD₂₇ | [[William Kwong Yu Yeung|W. Kwong Yu Yeung]] | {{dato|26|novembro|2000}} | [[Eloy (Arizono)|Eloy]] (Usono) |- | [[(45877) 2000 WR29|(45877) 2000 WR₂₉]] | 2000 WR₂₉ | [[LINEAR]] | {{dato|21|novembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | ''[[45878 Sadaoaoki]]'' | 2000 WX₂₉ | [[BATTeRS]] | {{dato|23|novembro|2000}} | [[Bisei]] ([[Japanio]]) |- | [[(45879) 2000 WR33|(45879) 2000 WR₃₃]] | 2000 WR₃₃ | [[LINEAR]] | {{dato|20|novembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45880) 2000 WG49|(45880) 2000 WG₄₉]] | 2000 WG₄₉ | LINEAR | {{dato|21|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45881) 2000 WD55|(45881) 2000 WD₅₅]] | 2000 WD₅₅ | LINEAR | {{dato|20|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45882) 2000 WX61|(45882) 2000 WX₆₁]] | 2000 WX₆₁ | LINEAR | {{dato|21|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45883) 2000 WL87|(45883) 2000 WL₈₇]] | 2000 WL₈₇ | LINEAR | {{dato|20|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45884) 2000 WB93|(45884) 2000 WB₉₃]] | 2000 WB₉₃ | LINEAR | {{dato|21|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45885) 2000 WX95|(45885) 2000 WX₉₅]] | 2000 WX₉₅ | LINEAR | 21-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(45886) 2000 WL115|(45886) 2000 WL₁₁₅]] | <small>2000 WL₁₁₅ | LINEAR | {{dato|20|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(45887) 2000 WS117|(45887) 2000 WS₁₁₇]] | <small>2000 WS₁₁₇ | LINEAR | 20-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(45888) 2000 WL130|(45888) 2000 WL₁₃₀]] | <small>2000 WL₁₃₀ | [[Spacewatch]] | 20-a de novembro 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45889) 2000 WU130|(45889) 2000 WU₁₃₀]] | <small>2000 WU₁₃₀ | [[LONEOS]] | 20-a de novembro 2000 | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45890) 2000 WS169|(45890) 2000 WS₁₆₉]] | <small>2000 WS₁₆₉ | [[William Kwong Yu Yeung|W. Kwong Yu Yeung]] | {{dato|26|novembro|2000}} | [[Eloy (Arizono)|Eloy]] (Usono) |- | [[(45891) 2000 WG178|(45891) 2000 WG₁₇₈]] | <small>2000 WG₁₇₈ | [[Spacewatch]] | {{dato|28|novembro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45892) 2000 WR179|(45892) 2000 WR₁₇₉]] | <small>2000 WR₁₇₉ | [[LINEAR]] | {{dato|26|novembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45893) 2000 XL7|(45893) 2000 XL₇]] | 2000 XL₇ | LINEAR | {{dato|1|decembro|2000}} | Socorro |- | [[(45894) 2000 XW15|(45894) 2000 XW₁₅]] | 2000 XW₁₅ | LINEAR | 1-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45895) 2000 XV25|(45895) 2000 XV₂₅]] | 2000 XV₂₅ | LINEAR | {{dato|4|decembro|2000}} | Socorro |- | [[(45896) 2000 XT27|(45896) 2000 XT₂₇]] | 2000 XT₂₇ | LINEAR | 4-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45897) 2000 XB28|(45897) 2000 XB₂₈]] | 2000 XB₂₈ | LINEAR | 4-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45898) 2000 XQ49|(45898) 2000 XQ₄₉]] | 2000 XQ₄₉ | LINEAR | 4-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45899) 2000 XS49|(45899) 2000 XS₄₉]] | 2000 XS₄₉ | LINEAR | 4-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45900) 2000 YG10|(45900) 2000 YG₁₀]] | 2000 YG₁₀ | LINEAR | {{dato|20|decembro|2000}} | Socorro |} === 45901-45950 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45901) 2000 YH16|(45901) 2000 YH₁₆]] | 2000 YH₁₆ | [[William Kwong Yu Yeung]] | {{dato|23|decembro|2000}} | [[Eloy (Arizono)|Eloy]] ([[Usono]]) |- | [[(45902) 2000 YJ18|(45902) 2000 YJ₁₈]] | 2000 YJ₁₈ | [[LINEAR]] | {{dato|20|decembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45903) 2000 YL18|(45903) 2000 YL₁₈]] | 2000 YL₁₈ | LINEAR | 20-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45904) 2000 YV29|(45904) 2000 YV₂₉]] | 2000 YV₂₉ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|27|decembro|2000}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45905) 2000 YF34|(45905) 2000 YF₃₄]] | 2000 YF₃₄ | [[LINEAR]] | {{dato|28|decembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45906) 2000 YW34|(45906) 2000 YW₃₄]] | 2000 YW₃₄ | LINEAR | 28-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45907) 2000 YC35|(45907) 2000 YC₃₅]] | 2000 YC₃₅ | LINEAR | 28-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45908) 2000 YE51|(45908) 2000 YE₅₁]] | 2000 YE₅₁ | LINEAR | {{dato|30|decembro|2000}} | Socorro |- | [[(45909) 2000 YE53|(45909) 2000 YE₅₃]] | 2000 YE₅₃ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45910) 2000 YN57|(45910) 2000 YN₅₇]] | 2000 YN₅₇ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45911) 2000 YX63|(45911) 2000 YX₆₃]] | 2000 YX₆₃ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45912) 2000 YZ64|(45912) 2000 YZ₆₄]] | 2000 YZ₆₄ | [[Spacewatch]] | 30-a de decembro 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45913) 2000 YV67|(45913) 2000 YV₆₇]] | 2000 YV₆₇ | [[LINEAR]] | {{dato|28|decembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45914) 2000 YE68|(45914) 2000 YE₆₈]] | 2000 YE₆₈ | LINEAR | 28-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45915) 2000 YN68|(45915) 2000 YN₆₈]] | 2000 YN₆₈ | LINEAR | 28-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45916) 2000 YU68|(45916) 2000 YU₆₈]] | 2000 YU₆₈ | LINEAR | 28-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45917) 2000 YE91|(45917) 2000 YE₉₁]] | 2000 YE₉₁ | LINEAR | {{dato|30|decembro|2000}} | Socorro |- | [[(45918) 2000 YT96|(45918) 2000 YT₉₆]] | 2000 YT₉₆ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45919) 2000 YZ103|(45919) 2000 YZ₁₀₃]] | <small>2000 YZ₁₀₃ | LINEAR | {{dato|28|decembro|2000}} | Socorro |- | [[(45920) 2000 YP104|(45920) 2000 YP₁₀₄]] | <small>2000 YP₁₀₄ | LINEAR | 28-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45921) 2000 YU104|(45921) 2000 YU₁₀₄]] | <small>2000 YU₁₀₄ | LINEAR | 28-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45922) 2000 YN105|(45922) 2000 YN₁₀₅]] | <small>2000 YN₁₀₅ | LINEAR | 28-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45923) 2000 YV107|(45923) 2000 YV₁₀₇]] | <small>2000 YV₁₀₇ | LINEAR | {{dato|30|decembro|2000}} | Socorro |- | [[(45924) 2000 YZ108|(45924) 2000 YZ₁₀₈]] | <small>2000 YZ₁₀₈ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45925) 2000 YK111|(45925) 2000 YK₁₁₁]] | <small>2000 YK₁₁₁ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45926) 2000 YT112|(45926) 2000 YT₁₁₂]] | <small>2000 YT₁₁₂ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45927) 2000 YR113|(45927) 2000 YR₁₁₃]] | <small>2000 YR₁₁₃ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45928) 2000 YB116|(45928) 2000 YB₁₁₆]] | <small>2000 YB₁₁₆ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45929) 2000 YP116|(45929) 2000 YP₁₁₆]] | <small>2000 YP₁₁₆ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45930) 2000 YQ117|(45930) 2000 YQ₁₁₇]] | <small>2000 YQ₁₁₇ | LINEAR | 30-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(45931) 2000 YF121|(45931) 2000 YF₁₂₁]] | <small>2000 YF₁₂₁ | LINEAR | {{dato|21|decembro|2000}} | Socorro |- | [[(45932) 2000 YT121|(45932) 2000 YT₁₂₁]] | <small>2000 YT₁₂₁ | [[NEAT]] | {{dato|22|decembro|2000}} | [[Haleakalā]] ([[Usono]]) |- | [[(45933) 2000 YU128|(45933) 2000 YU₁₂₈]] | <small>2000 YU₁₂₈ | NEAT | {{dato|29|decembro|2000}} | Haleakalā (Usono) |- | [[(45934) 2000 YK129|(45934) 2000 YK₁₂₉]] | <small>2000 YK₁₂₉ | [[Spacewatch]] | 29-a de decembro 2000 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45935) 2000 YU132|(45935) 2000 YU₁₃₂]] | <small>2000 YU₁₃₂ | [[LONEOS]] | {{dato|30|decembro|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(45936) 2000 YB133|(45936) 2000 YB₁₃₃]] | <small>2000 YB₁₃₃ | LONEOS | 30-a de decembro 2000 | Flagstaff |- | [[(45937) 2000 YD133|(45937) 2000 YD₁₃₃]] | <small>2000 YD₁₃₃ | LONEOS | 30-a de decembro 2000 | Flagstaff |- | [[(45938) 2001 AV4|(45938) 2001 AV₄]] | 2001 AV₄ | [[LINEAR]] | {{dato|2|januaro|2001}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45939) 2001 AE7|(45939) 2001 AE₇]] | 2001 AE₇ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45940) 2001 AZ10|(45940) 2001 AZ₁₀]] | 2001 AZ₁₀ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45941) 2001 AM13|(45941) 2001 AM₁₃]] | 2001 AM₁₃ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45942) 2001 AX13|(45942) 2001 AX₁₃]] | 2001 AX₁₃ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45943) 2001 AU16|(45943) 2001 AU₁₆]] | 2001 AU₁₆ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45944) 2001 AW16|(45944) 2001 AW₁₆]] | 2001 AW₁₆ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45945) 2001 AM17|(45945) 2001 AM₁₇]] | 2001 AM₁₇ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45946) 2001 AU17|(45946) 2001 AU₁₇]] | 2001 AU₁₇ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45947) 2001 AY17|(45947) 2001 AY₁₇]] | 2001 AY₁₇ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45948) 2001 AP18|(45948) 2001 AP₁₈]] | 2001 AP₁₈ | LINEAR | 2-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45949) 2001 AS23|(45949) 2001 AS₂₃]] | 2001 AS₂₃ | LINEAR | {{dato|3|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45950) 2001 AL25|(45950) 2001 AL₂₅]] | 2001 AL₂₅ | LINEAR | {{dato|4|januaro|2001}} | Socorro |} === 45951-46000 === {| class="wikitable" ! width="145"|[[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!!width="65"|Provizora<br />nomo!!width="180"|Malkovrinto!!width="155"|Dato de malkovro!!width="145"|Loko de malkovro |- | [[(45951) 2001 AE29|(45951) 2001 AE₂₉]] | 2001 AE₂₉ | LINEAR | {{dato|4|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45952) 2001 AS31|(45952) 2001 AS₃₁]] | 2001 AS₃₁ | LINEAR | 4-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45953) 2001 AZ33|(45953) 2001 AZ₃₃]] | 2001 AZ₃₃ | LINEAR | 4-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45954) 2001 AP38|(45954) 2001 AP₃₈]] | 2001 AP₃₈ | [[LONEOS]] | {{dato|3|januaro|2001}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(45955) 2001 AK40|(45955) 2001 AK₄₀]] | 2001 AK₄₀ | LONEOS | 3-a de januaro 2001 | Flagstaff |- | [[(45956) 2001 AG41|(45956) 2001 AG₄₁]] | 2001 AG₄₁ | [[LINEAR]] | 3-a de januaro 2001 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45957) 2001 AQ44|(45957) 2001 AQ₄₄]] | 2001 AQ₄₄ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|15|januaro|2001}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45958) 2001 AF45|(45958) 2001 AF₄₅]] | 2001 AF₄₅ | Takao Kobayashi | 15-a de januaro 2001 | Ooizumi |- | [[(45959) 2001 AA51|(45959) 2001 AA₅₁]] | 2001 AA₅₁ | [[Spacewatch]] | 15-a de januaro 2001 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45960) 2001 BX]] | 2001 BX | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|17|januaro|2001}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45961) 2001 BA6|(45961) 2001 BA₆]] | 2001 BA₆ | [[LINEAR]] | {{dato|18|januaro|2001}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45962) 2001 BM11|(45962) 2001 BM₁₁]] | 2001 BM₁₁ | [[NEAT]] | {{dato|20|januaro|2001}} | [[Haleakalā]] |- | [[(45963) 2001 BX14|(45963) 2001 BX₁₄]] | 2001 BX₁₄ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|21|januaro|2001}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45964) 2001 BE15|(45964) 2001 BE₁₅]] | 2001 BE₁₅ | Takao Kobayashi | 21-a de januaro 2001 | Ooizumi |- | [[(45965) 2001 BP20|(45965) 2001 BP₂₀]] | 2001 BP₂₀ | [[LINEAR]] | {{dato|19|januaro|2001}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(45966) 2001 BS23|(45966) 2001 BS₂₃]] | 2001 BS₂₃ | LINEAR | {{dato|20|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45967) 2001 BF24|(45967) 2001 BF₂₄]] | 2001 BF₂₄ | LINEAR | 20-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45968) 2001 BG25|(45968) 2001 BG₂₅]] | 2001 BG₂₅ | LINEAR | 20-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45969) 2001 BC26|(45969) 2001 BC₂₆]] | 2001 BC₂₆ | LINEAR | 20-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45970) 2001 BZ27|(45970) 2001 BZ₂₇]] | 2001 BZ₂₇ | LINEAR | 20-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45971) 2001 BF29|(45971) 2001 BF₂₉]] | 2001 BF₂₉ | LINEAR | 20-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45972) 2001 BU30|(45972) 2001 BU₃₀]] | 2001 BU₃₀ | LINEAR | 20-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45973) 2001 BP33|(45973) 2001 BP₃₃]] | 2001 BP₃₃ | LINEAR | 20-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45974) 2001 BG35|(45974) 2001 BG₃₅]] | 2001 BG₃₅ | LINEAR | 20-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45975) 2001 BV40|(45975) 2001 BV₄₀]] | 2001 BV₄₀ | LINEAR | {{dato|21|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45976) 2001 BT41|(45976) 2001 BT₄₁]] | 2001 BT₄₁ | [[Spacewatch]] | {{dato|25|januaro|2001}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(45977) 2001 BU44|(45977) 2001 BU₄₄]] | 2001 BU₄₄ | [[LINEAR]] | {{dato|19|januaro|2001}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45978) 2001 BY44|(45978) 2001 BY₄₄]] | 2001 BY₄₄ | LINEAR | 19-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45979) 2001 BZ46|(45979) 2001 BZ₄₆]] | 2001 BZ₄₆ | LINEAR | {{dato|21|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45980) 2001 BT48|(45980) 2001 BT₄₈]] | 2001 BT₄₈ | LINEAR | 21-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45981) 2001 BW50|(45981) 2001 BW₅₀]] | 2001 BW₅₀ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|28|januaro|2001}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(45982) 2001 BE51|(45982) 2001 BE₅₁]] | 2001 BE₅₁ | [[NEAT]] | {{dato|27|januaro|2001}} | [[Haleakalā]] ([[Usono]]) |- | [[(45983) 2001 BF54|(45983) 2001 BF₅₄]] | 2001 BF₅₄ | [[Spacewatch]] | {{dato|18|januaro|2001}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(45984) 2001 BK56|(45984) 2001 BK₅₆]] | 2001 BK₅₆ | [[LINEAR]] | {{dato|19|januaro|2001}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45985) 2001 BW59|(45985) 2001 BW₅₉]] | 2001 BW₅₉ | LINEAR | {{dato|26|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45986) 2001 BC66|(45986) 2001 BC₆₆]] | 2001 BC₆₆ | LINEAR | 26-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45987) 2001 BF66|(45987) 2001 BF₆₆]] | 2001 BF₆₆ | LINEAR | 26-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45988) 2001 BK66|(45988) 2001 BK₆₆]] | 2001 BK₆₆ | LINEAR | 26-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45989) 2001 BA67|(45989) 2001 BA₆₇]] | 2001 BA₆₇ | LINEAR | {{dato|30|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45990) 2001 BT69|(45990) 2001 BT₆₉]] | 2001 BT₆₉ | LINEAR | {{dato|31|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45991) 2001 BQ70|(45991) 2001 BQ₇₀]] | 2001 BQ₇₀ | LINEAR | {{dato|26|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45992) 2001 BX70|(45992) 2001 BX₇₀]] | 2001 BX₇₀ | LINEAR | {{dato|29|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45993) 2001 BE71|(45993) 2001 BE₇₁]] | 2001 BE₇₁ | LINEAR | 29-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45994) 2001 BQ71|(45994) 2001 BQ₇₁]] | 2001 BQ₇₁ | LINEAR | 29-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(45995) 2001 BB72|(45995) 2001 BB₇₂]] | 2001 BB₇₂ | LINEAR | {{dato|31|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45996) 2001 BY72|(45996) 2001 BY₇₂]] | 2001 BY₇₂ | [[NEAT]] | {{dato|27|januaro|2001}} | [[Haleakalā]] ([[Usono]]) |- | [[(45997) 2001 BO73|(45997) 2001 BO₇₃]] | 2001 BO₇₃ | [[LINEAR]] | {{dato|29|januaro|2001}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(45998) 2001 BZ75|(45998) 2001 BZ₇₅]] | 2001 BZ₇₅ | LINEAR | {{dato|26|januaro|2001}} | Socorro |- | [[(45999) 2001 BE77|(45999) 2001 BE₇₇]] | 2001 BE₇₇ | LINEAR | 26-a de januaro 2001 | Socorro |- | [[(46000) 2001 BO79|(46000) 2001 BO₇₉]] | 2001 BO₇₉ | LINEAR | {{dato|21|januaro|2001}} | Socorro |} == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs045001.html Cirkonstancoj de malkovro de la planedetoj 45 001 - 50 000] {{Asteroidoj4|45001}} 0el5ne0wapckl1m9m4046hg2ho6fult 0 598725 9456595 8531406 2026-08-19T07:55:14Z Sj1mor 12103 9456595 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 30847 ''Lampert'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 30847 Lampert |Aliaj_nomoj = '''1991 RC₅''' ; 1996 TQ₅₃ |Dato_de_malkovro = {{dato|13|septembro|1991}} |Malkovrintoj = [[Lutz D. Schmadel|L. Schmadel]] kaj [[Freimut Börngen|F. Börngen]] |Loko_de_malkovro = [[Tautenburg]] ([[Germanio]]) |Epoko = 2458000.5 {{dato|4|septembro|2017}} TDB |Granda_duonakso = 449,600 [[1 E9 m|Gm]] (3,005 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 405,953 Gm (2,714 AU) |Apoapsido = 493,247 Gm (3,297 AU) |Discentreco = 0,09708 |Periodo = 1903,047&nbsp;[[tago]]j&nbsp;(5,210&nbsp;[[jaro]]j) |Klinangulo = 10,886° |Meza_anomaliangulo = 301,740°<br /><small>[[Epoko (astronomio)|Epoko]] {{dato|4|septembro|2017}}</small> |Longitudo_de_suprenira_nodo = 0,4327° |Argumento_de_periapsido = 70,216° |Terdistanco_min = 261,970 [[1 E9 m|Gm]] (1,751 [[Astronomia unuo|AU]]) |Diametro = 10,105 ± 0,118 km |Albedo_geom = 0,158 ± 0,043 |Absoluta_magnitudo = 12,7 }} '''30847 ''Lampert''''' estas malgranda, meze hela asteroido de la [[asteroida zono]] malkovrita la {{daton|13|septembro|1991}} de la germanaj [[astronomo]]j [[Lutz D. Schmadel]] kaj [[Freimut Börngen]] elde la [[Observatorio Karl Schwarzschild]] en [[Tautenburg]] ([[Germanio]]). == Nomo == Ĝia nomo honoras la tre spertan [[amatora radio|radioamatoron]] ''Klaus Lampert'', kies [[voksigno]] DK6IP estas bone konata de multenombraj amikoj ĉie en la mondo. Li konfirmis kontaktojn per [[mallongondo]]j kun operaciantoj en ĉiuj landoj. La nomo estis sugestita far'de DK8UH, la unua malkovrinto. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|30847-lampert-1991-rc5}} {{sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (30001–31000)#30801-30850|Listo de asteroidoj (30001 – 31000)]] |antaŭ = [[(30846) 1991 PJ17|(30846) 1991 PJ₁₇]] |periodo = '''30847 ''Lampert''''' |post = [[(30848) 1991 RZ19|(30848) 1991 RZ₁₉]] }} {{DEFAŬLTORDIGO:Lampert}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Freimut Börngen]] [[Kategorio:Malkovrita de Lutz D. Schmadel]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1991]] 0m2awtawzuf9yicchsmmtkj9d0hpo93 0 599425 9456331 9005062 2026-08-18T19:39:44Z Sj1mor 12103 9456331 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gazeto |Nomo = Martín Fierro |Bildo = Martin Fierro titolpaĝo marto 1924.png |Speco = ĉiutaga |Formato = |Establodato = februaro 1924 |Ĉesigita publikado = 1927 |Posedanto = |Politiko = |Stabo = |Redaktisto = {{#invoke:Wikidata|claim|P1142}} |Retejo = {{oficiala retejo}} |Lingvo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P407}}]] |ISSN = {{#invoke:Wikidata|claim|P7363}} }}{{kursiva titolo}} '''''Martín Fierro''''' estis [[argentino|argentina]] [[literaturo|literatura]] [[gazeto|revuo]] kiu publikiĝis inter februaro [[1924]] kaj [[1927]]. Ĝi estis fondita de sia redaktoro Evar Méndez kaj de José B. Cairola, Leónidas Campbell, H. Carambat, Luis L. Franco, [[Oliverio Girondo]], Ernesto Palacio, Pablo Rojas Paz kaj Gastón O. Talamón. Ĝi eldonis maksimume ĉirkaŭ 20 000 ekzemplerojn. Kelkaj gravaj verkistoj, eke de [[Jorge Luis Borges]], kontribuis per poeziaĵoj kaj artikoloj. Aliaj proksimaj gravuloj estis Pedro Figari, Raúl González Tuñón, Eduardo González Lanuza, Ricardo M. Setaro kaj Leopoldo Marechal, laŭ listigo en la eldonaĵo «12 y 13». Ĝi publikigis tekstojn ankaŭ de Mario Bravo, Fernando Fader, [[Macedonio Fernández]], Santiago Ganduglia, Samuel Glusberg, Norah Lange, [[Leopoldo Lugones]], Roberto Mariani, Conrado Nalé Roxlo, Nicolás Olivari, Horacio A. Rega Molina, Nicolás Barrios Lynch, Xul Solar kaj Ricardo Rojas. Lino Palacio estis unu de kelkaj kunlaborantoj en la grafika dezajno de la revuo. ==Vidu ankaŭ== * ''[[Martín Fierro]]'' ==Bibliografio== * ''El periódico Martín Fierro''. Buenos Aires: Galerna, 1968. Kun enkonduko de Adolfo Prieto (eldonisto). * ''Historia de la literatura argentina'', Colegio Nacional de Buenos Aires. 2006, Buenos Aires. ISBN 987-503-390-1 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.library.nd.edu/rarebooks/collections/rarebooks/hispanic/southern_cone/girondo/martin_fierro.shtml ''Manifiesto de Martín Fierro'' de Oliverio Girondo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171017182103/https://library.nd.edu/rarebooks/collections/rarebooks/hispanic/southern_cone/girondo/martin_fierro.shtml |date=2017-10-17 }} *[http://www.diasdehistoria.com.ar/content/mart%C3%ADn-fierro-la-revista-vocera-de-la-vanguardia-art%C3%ADstica-argentina Martín Fierro: revista vocera de la vanguardia artística argentina] [[Kategorio:Argentinaj gazetoj]] [[Kategorio:Hispanlingvaj gazetoj]] [[Kategorio:Literaturaj gazetoj]] [[Kategorio:Aperis en 1924]] [[Kategorio:Malaperis en 1927]] [[Kategorio:Jorge Luis Borges]] afbp2fthtxha4r8e1jstpihaoote65w 0 603030 9456667 9007699 2026-08-19T11:14:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456667 wikitext text/x-wiki {{Informkesto flughaveno |Nomo=Flughaveno El Dorado |Bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |Lando=[[Kolombio]] |Regiono= |Alto_metroj= |Latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |Longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |Regiono-ISO=CO |Zomo=10 |Situo sur mapo= |Kureja angulo= - |Kureja longo= m |Tipo=Civila flughaveno |Proksima urbo=[[Bogoto]] ( km) |Mastrumanto= |IATA=BOG |ICAO=SKBO }} [[Dosiero:Aeropuerto el dorado 50.jpg|File:Aerobogo.jpeg|eta|Aera fin-stacio de internaciaj flugoj (T1).]] [[Dosiero:VivaColombia Aerpuerto Eldorado.JPG|eta|[[Airbus A320]] de VivaColombia okaze de inaŭgura flugo en El Dorado.]] La '''Internacia Flughaveno El Dorado''', aŭ en hispana oficiale ''Aeropuerto Internacional El Dorado - Luis Carlos Galán Sarmiento''<ref>«Nombre del Aeropuerto». [https://eldorado.aero/sobre-el-aeropuerto-2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180205002811/https://eldorado.aero/sobre-el-aeropuerto-2/ |date=2018-02-05 }} Konsultita la 4an de Februaro 2018.</ref><ref>[http://wsp.presidencia.gov.co/Normativa/Leyes/Documents/ley152916052012.pdf «Ley 1529 de 2012 - Cambio nombre del Aeropuerto». Leĝo 1529 de 2012.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303231738/http://wsp.presidencia.gov.co/Normativa/Leyes/Documents/ley152916052012.pdf |date=2016-03-03 }} Konsultita la 4an de Februaro 2018.</ref> (kodo IATA: BOG, kodo OACI: SKBO) estas la ĉefa [[flughaveno]] de [[Bogoto]] kaj de [[Kolombio]]. Ĝi troviĝas ene de Bogoto je ĉirkaŭ 12 km okcidente de la Internacia Centro de Bogoto, en la ''[[localidad]]'' [[Fontibón]], kaj okupas areon proksimume de 6,9 km². Ĝi estas la tria plej grava flughaveno de [[Latinameriko]] post la Internacia Flughaveno de Meksikurbo kaj la Internacia Flughaveno de São Paulo-Guarulhos. La flughaveno ricevis sian nomon en 1959 memore al la fama legendo de [[El Dorado]], laŭ kiu la eŭropaj esploristoj serĉis per siaj ekspedicioj en la amerika kontinento "oran urbon". La historio de Bogoto kaj de la lando ĝenerale estas tre ligita kun tiu legendo, ĉar proksime de la aktuala ĉefurbo troviĝas la Laguna de Guatavita, nome la loko kie okazis rito priskribita en la fama legendo. La flughaveno ricevis la premion Skytrax al la plej bona laboristaro en Sudameriko en 2016,<ref> [http://www.worldairportawards.com/Awards/best_airport_staff.html] Konsultita la 4an de Februaro 2018.</ref> same kiel la unua rango en la listo de la plej bonkvalitaj flughavenoj de [[Latinameriko]] por la dua fojo sinsekve.<ref> [http://www.worldairportawards.com/Awards/best_airports_by_world_region.html#samerica] Konsultita la 4an de Februaro 2018.</ref> En la listo de la plej bonkvalitaj flughavenoj de la mondo, El Dorado atingis la 42an lokon en la listo de 2017.<ref> [http://www.worldairportawards.com/Awards/world_airport_rating.html] Konsultita la 4an de Februaro 2018.</ref> [[Dosiero:El_Dorado_international_airport_national_destinations3.png|eta|maldekstre|300px|Naciaj flugoj.]] == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.eldorado.aero/ www.eldorado.aero - Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111224140154/http://www.eldorado.aero/ |date=2011-12-24 }} [[Kategorio:Flughavenoj en Bogoto|El Dorado]] [[Kategorio:Fontibón]] [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1959]] 6hxu3ozu9g6hrlrul9bwfkddfn0ss7t 0 603273 9456538 9259805 2026-08-19T04:04:00Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Lubna_JLMunoz.jpg|Lubna_JLMunoz.jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Krd|Krd]]: No permission since 11 August 2026 9456538 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dato de naskiĝo = [[10-a jarcento]] | dato de morto = [[983]] }} '''Lubna''' de [[Kordovo (Hispanio)|Kordovo]] estis [[araboj|araba]] [[Al-Andalus|alandalusa]] intelektulino de la dua duono de la [[10-a jarcento]], aktiva en gramatikaj aferoj kaj [[poezio]]. Ŝi estis la sekretariino de la [[Kalifo de Kordovo]], Al-Hakam la 2a, kiu estis granda protektanto de la kulturo. Ene de la Kordova biblioteko, ŝi okupiĝis je reprodukto, skribo kaj traduko de multe da novaj volumoj. Ankaŭ, ŝi estis kun la juda kuracisto kaj patronanto, [[Ĥasdaj ibn Ŝaprut]], la iniciatorino pri la kreado de la fama biblioteko de Madinat al-Zahra. Laŭ la arabaj kronikoj, dum la epoko de Al-Hakam la 2a, oni povis trovi en la urbo Kordovo pli ol 170 virinoj kiuj havis la taskon kopii librojn, fakto kiu donas ideon de la graveco de la kulturo sed ankaŭ de la rolo de la virino dum la reĝado de tiu progresema [[kalifo]]. Krom Lubna, la historio retenas la nomon de Fatima, alia sekretariino de Al-Hakam la 2a. == Literaturo == * [[Olivier Gaudefroy]], ''Lubna, la copiste de Cordoue'' [Lubna, la kopiistino de Kordovo], Turquoise, 2019. <gallery> </gallery> {{Vivtempo}} [[Kategorio:Arablingvaj poetoj]] [[Kategorio:Hispanaj poetoj]] [[Kategorio:Homoj de Al-Andalus]] [[Kategorio:Verkistoj de la 10-a jarcento]] lnm5esf6d14a6glvs1uwbz5w5i8rc2j 2 604761 9456532 6277893 2026-08-19T03:09:39Z Max 211604 - 9456532 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 604762 9456527 6277895 2026-08-19T03:02:01Z Max 211604 Requesting speedy deletion (Author's request). (TwinkleGlobal) 9456527 wikitext text/x-wiki {{Forigu_tuj|1=Author's request}} #ALIDIREKTI [[Uzanto:Linsenesser/ludejo]] mx6xrao5c2wkqic3g79w7u5of8hc35z 3 604763 9456528 6277897 2026-08-19T03:04:17Z Max 211604 - 9456528 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 607289 9456375 8514474 2026-08-18T19:55:35Z Sj1mor 12103 9456375 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''August Bielowski''' (Augustyn), pseŭdonomo ''Jan Płaza'' (naskiĝis la 27-an de marto 1806 en Krechowice, Pokucie, mortis la 11/12-an de oktobro 1876 en [[Lvovo]]) – pola historiisto, [[slavistiko|slavisto]], verkisto, direktoro de [[Ossolineum]] en Lvovo, aŭtoro, fondinto kaj eldonisto de la serio "Monumenta Poloniae Historica", honora membro de la Societo de Scienc-Amikoj en [[Poznań]] en la jaroj 1860–1876. == Vivo == En 1828 finis [[gimnazio]]n ĉe [[monaĥejo]] de [[Sankta Bazilio|bazilianoj]] en [[Buĉaĉ]] kaj komencis studi en [[Lviva Universitato|Universitato de Lvovo]]. Post eksplodo de la [[Novembra ribelo]] kontraŭ [[Rusia Imperio]] eniris Polan Soldataron de [[Kongresa Pollando]], soldatservis en [[regimento]] de Apud[[Vistulo|vistula]] [[Legio]] [[infanterio|infanteria]] en la korpuso de generalo [[Samuel Różycki]]. Post falo de la insurekcio iris al [[Galicio]]. En 1834 estis arestita sub riproĉo de [[komploto]] fare de aŭstraj regopovoj, en [[malliberejo]] pasigis du jarojn. En 1845 ligiĝis kun [[Ossolineum]], de 1869 estis ties direktoro kaj redaktoro de "Biblioteko de Ossoliński-familio". Per lia klopodo en la jaroj 1854–1861 estis reeldonata ''Słownik języka polskiego'' ([[Vortaro]] de la [[pola lingvo]]) de [[Samuel Linde]], kun kompletigoj kaj korektoj. Li ofte vojaĝis scienccele traserĉante [[arkivo]]jn kaj [[biblioteko]]jn en [[Rusio]], [[Aŭstrio]], [[Germanio]] por akirado de fontoj pri la [[historio]] de [[Pollando]]. Li estis ideodonanto kaj la unua eldonisto de la serio "Monumenta Poloniae Historica", en la jaroj 1856–1864 proprakoste eldonis la unuan volumon (danke al la financa apogo de [[grafo]] Wiktor Baworowski la presado estis finita). La duan volumon kunfinancis Towarzystwo Naukowe Krakowskie (Scienca Societo en [[Krakovo]]). En 1872 la Societo, post transformiĝo al Akademio de Scipovoj, transprenis eldonadon de la ''Monumenta Poloniae Historica''. Bielowski iĝis gvidanto de la Historia Komisiono de la [[Akademio]] en [[Lvovo]]. == Verkoj == * ''Myśli do dziejów słowiańskich'' (Pensoj al la historio de [[slavoj]], 1841) * ''Początkowe dzieje Polski'' (Komenca historio de Pollando, 1842) * ''Wstęp krytyczny do dziejów Polski'' (Kritika enkonduko al la historio de Pollando, Lvovo 1850) [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=30894&s=1 cifereca versio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121017183255/http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=30894&s=1 |date=2012-10-17 }} * ''Rzut oka na dotychczasową pierwotną polską historyą'' (Okulfrape al la ĝisnuna primara pola historio, Lvovo 1853) [https://polona.pl/item/11004537/6/ cifereca versio] * ''Pokucie'' (1856) * ''Nagrobek Bolesława Chrobrego'' (Tomboŝtono de [[Boleslao la 1-a (Pollando)|Boleslao la 1-a]], 1857) * ''Żywot Św. Metodego'' (La vivo de [[Sankta Metodo]], 1858) * ''Synowie Chrobrego'' (Filoj de Chrobry, 1859) * ''[[Zamość]]'' (Lvovo 1862) [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=12290&dirids=1 cifereca versio]{{404|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Monumenta Poloniae historica = Pomniki dziejowe Polski'' (Monumenta Poloniae historica = Historiaj monumentoj de Pollando, Lvovo 1864 kaj la sekvaj) [http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=14880 cifereca versio] * ''Genealogia xiążąt i królów polskich od roku 880 - 1195'' ([[Genealogio]] de la polaj [[princo]]j kaj reĝoj, Lvovo 1866) [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=1603&dirids=1 cifereca versio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070706113926/http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=1603&dirids=1 |date=2007-07-06 }} * ''Wyniki badań najnowszych o Mistrzu Wincentym i jego kronice'' (Rezultoj de la plej novaj esploroj pri Majstro Vincenty kaj lia [[kroniko]], 1872) * ''[[Szymon Szymonowic]]'' (1875) * tradukoj: ''Wyprawa Igora na Połowców'' ([[Parolo pri la militiro Igora]], 1833), ''Pienia liryczne'' (Lirikaj kantoj, poezio de [[Friedrich Schiller]], 1841), ''Powieść minionych lat'' ([[Komenca kroniko]], 1864, traduko kun la helpo de Iwan Wahylewycz). Entombigita en [[Liĉakiva tombejo]] en [[Lvovo]]. == Bibliografio == * Władysław Semkowicz, ''Bielowski August'', en: ''Polski Słownik Biograficzny'', volumo 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja, Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, [[Krakovo]] 1936, p. 58–59. Represaĵo: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, ​ISBN 83-04-03291-0​ == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Kopia cyfrowa [http://kpbc.umk.pl/dlibra/publication?id=9073 “Monumenta Poloniae Historica”] la cifereca kopio en Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa * [http://fbc.pionier.net.pl/search#q=dc_creator%3A(august%20bielowski) Verkoj de August Bielowski en Federacio de Ciferecaj Bibliotekoj] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bielowski, August}} [[Kategorio:Polaj historiistoj]] [[Kategorio:Polaj slavistoj]] [[Kategorio:Polaj mezepokistoj]] [[Kategorio:Polaj tradukistoj]] [[Kategorio:Partoprenantoj de la Novembra ribelo]] t3a2sdhpclg1wci00n9daks0yzs77vi 0 613229 9456334 9101842 2026-08-18T19:40:06Z Sj1mor 12103 9456334 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Eta orobanko |koloro = lightgreen |dosiero = (MHNT) Orobanche minor.jpg |dosiero larĝo = 240px |priskribo de dosiero = ''Orobanche minor'' |regno = [[Plantoj]] ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliofitoj'' |klaso = [[Verdukotiledonoj]] Eŭdikotoj |ordo = [[Lamialoj]] ''Lamiales'' |familio = [[Orobankacoj]] ''Orobanchaceae'' |genro = '''Orobanko''' ''Orobanche'' |genro aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] |specio = ''Orobanche purpurea'', [[James Edward Smith|Sm.]], 1797 |vikispecio = |komunejo = }} '''Eta orobanko''' (''Orobanche minor'') estas [[Parazita planto|parazita]] [[Herbo|herboplanto]] de la [[familio (biologio)|familio]] de [[Orobankacoj]]. Ĝi estas unu el la plej oftaj speceioj kaj devenas al la sudo de Eŭropo,<ref>Kreutz, C.A.J. (1995) Orobanche: Die Sommerwurzarten Europas. Maastricht: Stichting Natuurpublicaties (Limburgo, Germanio).</ref> sed ĝi estis ege enkondukita aliloke, por ekzemplo en Aŭstralio kaj Usono.<ref>Eizenberg, H.; Colquhoun, JB.; Mallory-Smith, C.A. (2003). Variation in clover response to small broomrape (Orobanche minor). Weed Science 51: 759-763.</ref> Tiu specio estas tre ĝeneraliga por ties parazitata plantaro, kaj povas vivtenis sin el centoj da specioj de la familio de la [[Ranunkulacoj]] al tiu de [[Poacoj]], sed kun klara prefero al [[Fabacoj]] (Legomoj) kaj [[Asteracoj]] (Komponitaj).<ref>Rumsey, F.J.; Jury, S,L.; (1991). An account of Orobanche L. in Britain and Ireland. Watsonia 18: 257-295.</ref> Tamen variantoj kreskintaj sur diferencaj specioj de parazitatoj estas genetike diverĝaj<ref> Thorogood, C.J.; Rumsey, F.J.; Harris, S,A.; Hiscock, S.J. (2008). Host-driven divergence in the parasitic plant Orobanche minor Sm. (Orobanchaceae). Molecular Ecology 17: 4289–4303.</ref> kaj fiziologie adaptataj al siaj gastigantoj, kaj ili estas tiele eble en stato de baldaŭa [[speciiĝo]].<ref> Thorogood, C.J.; Rumsey, F.J.; Hiscock, S.J. (2009). Host-specific races in the holoparasitic angiosperm Orobanche minor: implications for speciation in parasitic plants. Annals of Botany 103: 1005–1014.</ref> == Taksonomio == Estas agnoskitaj almenaŭ kvar subspeciaj taksonoj aktuale vivantaj en Unuiĝinta Reĝlando: * ''O. minor'' var ''minor'' * ''O. minor'' var. ''flava'' * ''O. minor'' var. ''compositarum'' * ''O. minor'' subsp. ''maritima''<ref>Rumsey, F.J.; Jury, S,L.; (1991)</ref><ref>Rumsey, F.J.; 2007. A reconsideration of ''Orobanche maritima'' Pugsley (Orobanchaceae) and related taxa in southern England and the Channel Islands. Watsonia 26: 473-476</ref> == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Orobankoj]] juj757qivx17dpi4u24f9z09c6evg0r 0 616848 9456369 9243887 2026-08-18T19:54:46Z Sj1mor 12103 9456369 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | titolo = [[episkopo]] | regado = 1969–1990 | antaŭulo = [[Friedrich Müller (Langenthal)|Friedrich Müller]] | sekvanto = Christoph Klein }} '''Albert KLEIN''' (naskiĝis la {{daton|16|3|1910}} en [[Sighișoara]], mortis la {{daton|8|2|1990}} en [[Sibio]]) estis [[rumanio|rumanlanda]] teologo apartenanta al la malplimulto de la [[transilvaniaj saksoj]]. Inter 1969 kaj 1990 li episkopis ĉe la [[Evangelia eklezio de Aŭgsburga konfeso en Rumanio]]. == Vivo == Estante filo de la gimnaziinstruisto Albert Klein kaj de ties edzino Frieda (fraŭline: ''Petrovitsch'') li pasigis la infanajn jarojn kune kun tri gefratoj en [[Sighișoara]] kie li frekventis kaj la bazlernejon kaj la malsuperan branĉon de la [[Monta lernejo (Sighișoara)|gimnazio]]. La superan aron gimnazian li frekventis en [[Sibio]] kie li trapasis la abiturientan ekzamenon en la jaro 1928-a. En 1928/29 li soldatis en [[Craiova]]. Dum la somera semestro de 1930 Klein studentis ĉe la [[Universitato de Marburg]] kie li okupiĝis ĉefe pri la lingvoj malnovgreka kaj hebrea sed ankaŭ pri psiĥologio kaj logiko. En la vintra semestro de 1930 Klein studentis en [[Kluĵo]] studonte fizikon, ĥemion kaj matematikon. Dum la studa jaro 1931/32 li estis eksterorda studento ĉe la Reformita altlernejo kluĵa. En 1933/34 li studis ĉe la [[Universitato de Tübingen]] teologion luteranisman frekventante paralele prelegojn pri fiziko. Dum la somera semestro 1934 oni trovis lin en [[Berlino]] por teologiumi kaj ĥemiumi. En aŭtuno 1936 Klein trapasis la finan ekzamenon pri fiziko kaj ĥemio en Kluĵo, post kiam li iris unu jaron studan (1936 ĝis 1937) al [[Tübingen]], por fini la teologistudojn. En aŭtuno 1937 Klein fariĝis instruisto pri fiziko, ĥemio, matematiko kaj religio en [[Sebeș (Alba)]] antaŭ esti vokita al la renomita Brukenthal-gimnazio sibia en aŭtuno 1939; tie li daŭre instruis la menciitajn fakojn. En aŭtuno 1938 li trapasis la teologian ekzamenon antaŭ la ekzamenkomisiono de la Eklezio en Sibio. En 1938 li edzinigis Maria (fraŭline: ''Walcher'') kiun li estis renkontinta en Berlino. Ŝi estis doktoriĝinta pri modernaj filologioj. Kun sia edzo ŝi havis ses infanojn. En 1941 Klein devis eksoldati en la [[Dua mondmilito]] en [[Sovetunio]] ĝis aprilo 1943. Dum la lerneja jaro 1943/44 li helpante deĵoris en la lerneja administrado. En januaro 1945 li deportitis por punlaboro en Sovetunion, de kie li revenis malsana en decembro. Poste li laboris kiel paroĥestro en [[Dobârca]] (1946–1953), [[Petrești (Sebeș)]] (1953–1958) kaj Sebeș (Alba) (1958–1968). Dum la tempo en Sebeș restaŭritis la evangelia kirko. Prie Klein verkis interesan raporton.<ref>Gustav Gündisch, Albert Klein, Harald Krasser, Theobald Streitfeld: ''Studien zur Siebenbürgischen Kunstgeschichte.'' Kriterion Verlag, Bukareŝto 1976.</ref> En 1968 li vokitis urba paroĥestro al [[Brașov]]. Tiam li elektitis landa episkopo (en 1969). Tiun ĉi oficon li plenumis ĝismorte.<ref>[http://www.siebenbuerger.de/zeitung/artikel/kultur/15250-dem-zeitgeist-widerstanden-25-jahre.html Dem Zeitgeist widerstanden: 25 Jahre seit dem Tod von Bischof D. Albert Klein (Gazetartikolo de 2005)]</ref> Posteulo lia iĝis [[Christoph Klein]]. Filo de Albert Klein, [[Hans Klein]], ankaŭ teologiis. == Agado episkopa == Klein ankaŭ sukcese engaĝiĝis en ekumenisma agado kun [[rumana ortodoksa eklezio|rumanaj ortodoksoj]] kaj romkatolikoj. Kunlaboro kun elmigrintaj saksoj en Germanlando ne ĉiam facilis. Riproĉitis al Klein ankaŭ troa cedemo antaŭ komunismaj potenculoj en Rumanio. Lia ĉefa volo, kiun li bone plenumis, estis la daŭrigo de la plano de sia antaŭulo [[Friedrich Müller (Langenthal)|Friedrich Müller-Langenthal]], intence koncentrigi la evangelian eklezion de Rumanio ĉefe je spiritaj aferoj post misuzo nacia dum la [[Dua mondmilito]]. Gravis ankaŭ regula inspektado de la komunumaj evangeliaj, je kio helpis la episkopa vikario [[Hermann Binder]]. Ekde 1973 eblis publikigi denove la tradiciegan cirkuleron tutrumanian ''Kirchliche Blätter'' kies apero ĉesis en 1944. En intima kunlaboro kun la [[Evangelia Eklezio en Germanio]] eldonitis kantolibro nova en 1978 kies enkonduko kunis en ĉiuj protestantismaj komunumoj en tuta Rumanujo. Altvaloraj instruiloj libraj kaj aliaj venantaj disde Germanio ankaŭ fundamente helpis la trejnadon de futuraj evangeliaj pastoroj ĉe la seminario altlerneja de Sibio. Kunlaboro bona longjara ekzistis ankaŭ kun evangeliaj eklezieroj de komunisma [[GDR]]. == Honoroj == * 1974: Honora doktoreco ĉe la teologia instituto de Kluĵo * 1988: Merita ordeno de la Federacia Respubliko Germanio ''(Großen Verdienstkreuz mit Stern)'' == Referencoj == {{Projektoj}} {{Referencoj}} == Literaturo == * ''Albert Klein: Ein Leben im Glauben für Kirche und Gemeinschaft''. Verlag hora, Hermannstadt, und Verlag des Arbeitskreises für Siebenbürgische Landeskunde (AKSL), Heidelberg, 2009, ISBN 978-973-8226-87-6. * ''Ordnung und Verantwortung. Festschrift zum 80. Geburtstag von Bischof D. Albert Klein''. In: ''Beihefte der Kirchlichen Blätter, 6''. Sibio 1996 * Hans Philippi (eld.): ''Glauben und dienen: Bausteine der Gemeinschaft und der Zukunft – Freundesgabe zum 70. Geburtstag des Bischofs der Evangelischen Kirche A.B. in Rumänien D. Albert Klein''. München 1980, ISBN 3-7689-0174-2. * Dieter Knall/Albert Klein: ''Siebenbürgen Land des Segens. Bild einer evangelischen Kirche'' (Bildband). Eigenverlag des Hilfskomitees der Siebenbürger Sachsen, München 1977. * [[Hermann Pitters]] (eld.): ''Denken und Dienen. Theologische und historische Aufsätze als Freundesgabe für Prof. D. Dr. [[Paul Philippi]] zum 65. Geburtstag. Mit einem Geleitwort von Bischof D. Albert Klein''. 2-a eldono,, Hora und AKSL, Sibio/Heidelberg 2003 {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Klein, Albert}} [[Kategorio:Rumanaj teologoj]] [[Kategorio:Rumanaj fizikistoj]] [[Kategorio:Rumanaj kemiistoj]] [[Kategorio:Luteranaj episkopoj en Transilvanio]] [[Kategorio:Rumanaj matematikistoj]] [[Kategorio:Transilvaniaj saksoj]] [[Kategorio:Rumanaj pedagogoj]] [[Kategorio:Luteranaj teologoj]] 2dg83qiydxmfk9oxb19uwwwivp7mpqr 0 617576 9456288 9412069 2026-08-18T18:27:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456288 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''[[Georgo|György]] Szemadám''' [djordj semadAm], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Szemadám György''' estas [[Hungario|hungara]] [[avangardo|avangarda]] [[pentristo]], [[verkisto]], [[reĝisoro]], membro de [[Societo Szinyei Merse Pál]] (1991), ordinara membro de Hungara Belarta Akademio (2011). György Szemadám <ref>http://www.kieselbach.hu/muvesz/szemadam-gyorgy_1236</ref> naskiĝis la {{daton|25|oktobro|1947}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == György Szemadám estis laboristo en la [[Bestoĝardeno kaj Botanika ĝardeno (Budapeŝto)]] inter 1967-1975. Libertempe li okupiĝis pri pentrado, lia majstro estis [[Erzsébet Vaszkó]]. Li debutis en [[ekspozicio]] en [[1969]], ekde [[1978]] li kontribuas komence kritikojn, eseojn kaj studojn, poste ankaŭ librojn. Ekde 1979 li gvidas plurajn artajn grupojn, rondojn. En la fruaj [[1990-aj jaroj]] li havis postenon en instituto, poste li reĝisoradis en la [[Hungara Televizio]], samtempe li aperis en pluraj programoj. Li ricevis [[premio]]jn inter 1997-2016. Li havas [[edzino]]n, kiu naskis dufoje. == El solaj ekspozicioj == * Budapeŝto (1969, 1977, 1989, 1996, 2004, 2011) * [[Győr]] (1980) * [[Debrecen]] (1984) * [[Vieno]] (1992) == El kolektivaj ekspozicioj == * [[Balatonboglár]] (1971) * [[Szeged]] (1983) * Budapeŝto (1985, 1994, 2003, 2011) * [[Szombathely]] (1998) == Elektitaj filmaj reĝisoraĵoj == * ''A szabadság mezeje'' (1988–1989) * ''Az elveszett Paradicsom'' (1999) * ''(H)arc-képek'' (1991–1997) * ''Madarat tolláról'' (2002–2003) == Elektitaj libroj == * [[Marcell Jankovics]] (1987) * ''Belső Tárlat'' (1995) * ''Hihetetlen lények könyve'' (2007) * ''Emberi tények és talányok'' (2018) == Fontoj == * [http://www.mma-tv.hu/mma-tv/-/person/1321585/ hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.forrasgaleria.hu/hu/artist/szemadam_gyorgy/bio hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190513182135/http://www.forrasgaleria.hu/hu/artist/szemadam_gyorgy/bio |date=2019-05-13 }} * [https://artportal.hu/lexikon-muvesz/szemadam-gyorgy-1058/ hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180829110018/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/szemadam-gyorgy-1058/ |date=2018-08-29 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Szemadam Gyorgy}} [[Kategorio:Hungaraj pentristoj]] [[Kategorio:Hungaraj verkistoj]] [[Kategorio:Hungaraj reĝisoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] l323jhgbvg9gcd4hul60hcnz9612djw 0 624567 9456373 9056566 2026-08-18T19:55:23Z Sj1mor 12103 9456373 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Paul Detlev Christian PAULSEN''' (naskiĝinta la {{daton|10|1|1798}} en [[Flensburg]], mortinta la {{daton|28|12|1854}} samloke) estis [[danio|dana]] juristo. Li ankaŭ engaĝiĝis pri la flego de la [[dana lingvo]] en sia dulingva patrujo. == Vivo == La filo de komercisto lernantis i.a. ĉe [[Salzmann-lernejo (Schnepfenthal)]] kaj studis ekde 1816 jursciencon en [[Göttingen]], [[Berlin]], [[Heidelberg]] kaj [[Kilo (urbo)|Kiel]]. Li pasigis en 1821 la finan ekzamenon ĉe [[kastelo Gottorf|Gottorf]]. En Kiel li profesoriĝis eksterorde pri dania leĝaro. En 1828 li entreprenis vojaĝon tra Germanujo kaj Italujo. En 1842 li nomumitis orda profesoro en Kiel. Sed en 1848 li iris [[Kopenhago]]n kiel provizora kunlaboranto de la registaro slesviga-holstinia-laŭenburga kaj karieris plie: li iĝis ŝtatkonsilisto, ano de la supera justickomisiono kaj en 1851 membro de la asembleo supera en Flensburg. Lia ĉefa verko pri privata juro titoliĝas ''Lehrbuch des Privat-Rechts in den Herzogthümern Schleswig und Holstein'' (Altona 1834; 2-a eldono pliriĉigita per la laŭenburgaj leĝoj en Kiel 1842). Postmorte aperis liaj pli malgravaj skribitaĵoj kun biografia enkonduko fare de H. N. Clausen en tri volumoj en Kopenhago inter 1857 kaj 1859. == Verkoj (elekto) == * ''Commentatio exhibens Rhodi descriptionem Macedonica aetate'', 1818 * ''Ueber Volksthümlichkeit und Staatsrecht des Herzogthums Schleswig nebst Blicken auf den ganzen dänischen Staat'', 1832 * ''Det danske sprog i hertugdømmet Slesvig'', 1837 ([https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hn644t interrete]) * ''Slesvigsk rets-formularbog, samt tydsk-dansk lovkyndigheds-ordbog'', 1853 ([https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044059841452 interrete]) == Fonto == "Paulsen, Paul Detlev Christian" fare de Emil Julius Hugo Steffenhagen, en: ''Allgemeine Deutsche Biographie'', eldonis Historischee Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Band 25 (1887), p. 286–287, kio relegeblas [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Paulsen,_Paul_Detlev_Christian&oldid=2985629 tie ĉi interrete.] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://denstoredanske.dk/Dansk_Biografisk_Leksikon/Samfund,_jura_og_politik/Jura/Jurist/Christian_Paulsen Christian Paulsen ĉe denstoredanske.dk] * [http://www.numismatik.dk/pdf/medaljer/dk0027.pdf Christian-Paulsen-medalo de 1954] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Paulen, Christian|1798|1854}} [[Kategorio:Danaj juristoj]] [[Kategorio:Danaj politikistoj]] [[Kategorio:Akademianoj]] t16340r1vyumriop8e2f20igzjcxbmg 0 626112 9456435 9440830 2026-08-18T20:47:19Z Sj1mor 12103 9456435 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dosiero = Alexander Gerst, official portrait in 2017.jpg }} '''Alexander GERST''' {{prononco|al''e'''''ksan'''d''a'' g''e''rst|ˌalɛˈksandɐ ɡɛʁst}} (naskiĝis la 3-an de majo 1976 en [[Künzelsau]], [[Germanujo]]) estas germana [[kosmonaŭto]], [[geologio|geologo]] kaj [[vulkanologio|vulkanologo]]. En 2009 la [[Eŭropa Kosma Agentejo]] (EKA) elektis lin kiel membro de sia tria kosmonaŭtogrupo. Li dufoje vizitis la [[Internacia Kosmostacio|Internacian Kosmostacion]] (IKS) por duonjaraj misioj en 2014 kaj 2018. == Biografio == === Studado === En 1995 li ricevis sian [[abituro]]n ĉe la teĥnika [[gimnazio]] en [[Öhringen]]. Kiam li estis lernejano, Gerst, kiel volontulo, estis [[skoltismo|skoltestro]], membro de junulara fajrobrigardo kaj [[akva savisto]]. Post plenumi la [[civila servo|civilan servon]] ĉe la germana [[ruĝa kruco]], Gerst vojaĝis tra la mondo por unu jaro. Ĉe la Universitato de Karlsruhe li ricevis diplomono pri [[terfiziko]] en 2003 kaj magistrecon pri [[terscienco]] ĉe la [[Viktorina Universitato de Velingtono]] en [[Novzelando]].<ref>Alexander Gerst (2003) [[doi:10.26686/wgtn.16910776.v1|Temporal Changes in Seismic Anisotropy as a New Eruption Forecasting Tool]] (Master's thesis) Victoria University of Wellington.</ref> De 2004 ĝis 2009 li disvolvis sciencajn ilojn por la terfizika instituto de la [[Universitato de Hamburgo]]. Ekde 2005, ankaŭ tie, Gerst okupis sin pri sia doktoreco. La [[disertacio]] temas pri la meĥaniko en la unuaj sekundoj de strombola [[vulkano|vulkana]] elsputo. Por tio li interalie vojaĝis al la aktiva vulkano [[Monto Erebus]] en [[Antarkto]]. Komence de 2010 la universitato doktorigis lin. === Kosmonaŭto === 8.413 personoj kandidatis por la kosmonaŭtpostenoj de la EKA en 2008. La 20-an de majo 2009 la EKA prezentis lin kaj kvin pliajn kosmonaŭtojn al la publiko. La 1-an de septembro 2009 Gerst komencis la fundamentan kosmonaŭtan trejnadon en [[Kolonjo]] ĉe la Eŭropa Kosmonaŭta Centro (EAC). Ĝi ankaŭ kondukis lin al la trejnejo de la aliaj partoprenantoj de la IKS, nome: [[Lyndon B. Johnson Space Center|Johnson Space Center]] (Usono), Tsukuba Space Center (Japanujo), John H. Chapman Space Centre (Kanado) kaj la [[Kosmonaŭta Trejnejo Jurij Gagarin]] (Rusujo). La trejnado entenis interalie bazaj scioj pri [[ĉiela meĥaniko]], la [[rusa lingvo]] aŭ transvivaj teĥnikoj. Post sukcesa fino la EKA donis al li oficialan kosmonaŭto-ateston je la 22-a de novembro 2010. La 18-an de septembro 2011 la EKA anoncis, ke li flugos al la Internacia Kosmostacio en 2014 por iĝi ano de la ekspedicioj 40 kaj 41. La misia trejnado komenciĝis en aprilo de 2012 en [[Moskvo]]. [[Dosiero:ISS-41 EVA-1 (g) Alexander Gerst.jpg|eta|Gerst dum sia [[eksterveturila agado]]]] ==== Unua kosmoflugo ==== La 28-an de majo 2014 (laŭ [[UTC]]) Gerst flugis de la [[Kosmodromo Bajkonur]] en la kosmon. Li flugis kune kun la ruso [[Maksim Surajev]] kaj la usonano [[Reid Wiseman]] per la flugo [[Sojuz (kosmoŝipo)|Sojuz]] TMA-13M. Post proksimume 6 horoj kaj 4 orbitoj la kosmoŝipo atingis la IKS, kie la anaro de la ekspedicio 39 jam atendis ilin. La misio de Gerst nomiĝis "Blue Dot" (blua punkto). La nomo devenas de la foto [[Pala Blua Punkto]]. Dum tiu misio li faris pli ol 100 eksperimentojn pri fiziko, biologio, homa [[fiziologio]] kaj [[radiado]]. Li estis respondeca por la kunigo de la eŭropa [[Automated Transfer Vehicle|ATV-5]] kaj la usonaj kosmoŝipoj [[Kosmoŝipo Dragon|Dragon]] kaj Cygnus al la IKS. La 7-an de oktobro Gerst kune kun Wiseman forlasis la stacion por [[Eksterveturila agado|EVA]]. Dum tiu tempo ili translokis difektan malvarmigan pumpilon kaj instalis novan kablosistemon por la stacia prenobrako. Tio daŭris 6 horojn kaj 13 minutojn. La tri kosmonaŭtoj surteriĝis la 10-an de novembro 2014 en la kazaĥa stepo. [[Dosiero:Soyuz MS-09 crew during Routine Ops training at JSC.jpg|eta|La anarao de la flugo Sojuz MS-09: S.Prokopjev, A.Gerst kaj S.Auñón]] ==== Dua kosmoflugo ==== La 18-an de majo 2017 la EKA anoncis lian duan kosmoflugon en 2018 por la IKS-ekspedicioj 56 kaj 57. Gerst estas la unua el la 2009-a grupo, kiu flugas duan fojon. Lia misio nomiĝas "Horizons" (horizontoj). La 6-an de junio 2018 li flugis al la IKS kun la ruso [[Sergej Prokopjev]] kaj la usonano [[Serena Auñón-Chancellor]]. Tiufoje al flugo al la IKS daŭris 2 tagojn pro ĝia pozicio. La 3-an de oktobro, kiam la ekspedicio 57 komenciĝis, Gerst transprenis la komandon pri la IKS kiel la unua germano kaj la dua EKA-kosmonaŭto. Ĉar du kosmonaŭtoj ne atingis la IKS pro startinterrompo, du EVA je la 19-a kaj la 25-a de oktobro ne okazis<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://blogs.esa.int/alexander-gerst/2018/09/20/spacewalk-update/ |titolo=Spacewalk Update |dato=2018-09-20 |alirdato=2018-12-12 |lingvo=en}}</ref>. La 20-an de decembro 2018 li revenis al la tero. == Statistiko == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Nr !! Kosmoŝipo (starto) !! Starttempo !! Ekspedicioj !! Posteno !! Kosmoŝipo (surteriĝo) !! Surteriĝo !! Daŭro |- | 1 || Sojuz TMA-13M || 28.05.14 19:57 UTC || IKS 40/41 || Fluginĝeniero || Sojuz TMA-13M || 10.11.2014 3:58 UTC || 165 tagoj 8 horoj kaj 1 minuto |- | 2 || Sojuz MS-09 || 06.06.18 11:12 UTC || IKS 56/57 || 56:Fluginĝeniero <br /> 57:Komandanto || Sojuz MS-09 || 20.12.2018 5:02 UTC || 196 tagoj 17 horoj kaj 49 minutoj |- | colspan="6" style="background:#FFFFFF" | || '''Entuta daŭro:''' || 362 tagoj 1 horo kaj 50 minutoj |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Gerst, Alexander; Abromeit, Lars: 166 Tage im All. Frederking & Thaler, Munkeno 2017, ISBN 978-3-95416-198-0 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Biografio ĉe la EKA ** [http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/Astronauts/Alexander_Gerst angle] kaj [https://www.esa.int/ger/ESA_in_your_country/Germany/Biographie_von_Alexander_Gerst germane] * [http://alexandergerst.esa.int/ EKA-retpaĝo de Gerst] {{en}} * [http://www.planet3.de/index.html Propra hejmpaĝo de Gerst] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181218053602/http://planet3.de/index.html |date=2018-12-18 }} {{de}} kaj {{en}} * [http://blogs.esa.int/alexander-gerst/ Blogo pri siaj misioj] {{en}} kaj {{de}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gerst, Alexander}} [[Kategorio:Komandantoj de la Internacia Kosmostacio]] [[Kategorio:Eŭropa Kosma Agentejo]] p87f9luyjzdh383x3s34ty2u0joxfbv 0 627977 9456562 9332879 2026-08-19T05:49:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456562 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto renkontiĝo}} [[Dosiero:JES 2018-2019 - Trinkomanĝa nokto - Nederlando.jpg|eta|Reklamo por IJK dum [[Junulara E-Semajno|JES]] 2018-2019.]] La '''76-a [[Internacia Junulara Kongreso|Internacia Junulara Kongreso (IJK)]]''' de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]] okazis de la [[10-a de julio|10-a]] ĝis la [[18-a de julio]] [[2020]] interrete.<ref name="lf-2020-04-25">{{citaĵo el la reto | url = https://www.liberafolio.org/2020/04/25/ijk-2020-okazos-nur-en-la-reto/ | titolo = IJK 2020 okazos nur en la reto | alirdato = 2020-04-26 | dato = 2020-04-25 | verko = Libera Folio}}</ref> Ĝi okazis kadre de la [[Monda Festivalo de Esperanto]]. Origine oni planis okazigon en [[Somereno]], [[Nederlando]], sed tio ŝanĝiĝis pro la kronvirusa pandemio.<ref name="lf-2020-04-25" /><ref>{{Citaĵo el la reto | url = https://www.tejo.org/ijk-2020-okazos-en-nederlando/ | titolo = IJK 2020 okazos en Nederlando | alirdato = 2019-01-15 | dato = 2019-01-15 | eldoninto = [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo]]}}</ref> 154 homoj aliĝis antaŭ la nuligo. En la fino 446 homoj aperis en la listo de aliĝintoj<ref>https://ijk2020.tejo.org/listo-de-aligintoj/</ref>, 367 homoj pagis aŭ akceptiĝis senpage, kaj 316 homoj el 52 landoj ensalutis en la platformon<ref>https://ijk2020.tejo.org/statistiko/</ref>. La nuligitaj planoj por fizika IJK en Nederlando estos grandparte reuzataj por [[IJK 2022]] en [[Westelbeers]], Nederlando. En la sama jaro la [[UK 2020|105-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] okazus en [[Montrealo]], [[Kanado]], sed ankaŭ ĝi estis nuligita pro la kronvirusa pandemio<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.liberafolio.org/2020/04/04/uea-nuligos-la-ci-jaran-universalan-kongreson/ | titolo = UEA nuligos la ĉi-jaran Universalan Kongreson | alirdato = 2020-04-26 | dato = 2020-04-04 | verko = Libera Folio}}</ref>, kaj alternativo okazis rete per la sama platformo. == Programo == La platformo de la kongreso nomiĝis Retevent, kiun kreis [[E@I]]. Partoprenantoj ricevis aliron al la platformo du horojn antaŭ la komenco. En la platformo la partoprenantoj povis i.a. krei profilon kaj tuttempe babili en pluraj ĉambroj en vidbabilejo kaj tekstbabilejo. La programo ĉefe konsistis el prelegoj kaj interagaj programeroj kiel ekzemple diskutoj aŭ ludoj. Dum la kongreso koncertis interalie [[Jonny M]], [[Tim Gallego]] kaj [[Kajto (muzikgrupo)|Kajto]]. == Organiza teamo == Jen listo de organizantoj:<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://ijk2020.tejo.org/la-ijk-2020-teamo/|titolo=La IJK 2020-teamo|alirdato=2019-08-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190806172715/https://ijk2020.tejo.org/la-ijk-2020-teamo/|arkivdato=2019-08-06}}</ref> * [[Rogier Huurman]] * [[Frank van Hertrooij]] * [[Marc Konijnenberg]] * [[Agata Cichocka]] * [[Spencer van der Meulen]] * [[Joop Kiefte]] * [[Stela Besenyei-Merger]] * [[Mia Nordentoft]] * [[Nico Huurman]] * [[Robin van der Vliet]] * [[Antonia Montaro]] * [[Nika Siebenreich]] * [[Joost Franssen]] * [[Jérémie Bert-Manoppongs]] * [[Piotr Hołda]] == Vidu ankaŭ == * [[UK 2020]] * [[IJK 2019]] == Eksteraj ligiloj == [https://ijk2020.tejo.org/ ijk2020.tejo.org] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190804202642/https://ijk2020.tejo.org/ |date=2019-08-04 }} La oficiala retejo == Referencoj == {{Referencoj}} {{Internaciaj Junularaj Kongresoj de TEJO}} {{Ĝermo|Esperanto-kongreso}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Nederlando]] [[Kategorio:Internacia Junulara Kongreso|76-a IJK]] j92qfumkcobh20od5g7bhnl70r74wnq 0 629794 9456496 8463328 2026-08-18T23:33:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456496 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hendrik Alexander SEYFFARDT''' (1a de novembro 1872 – 6a de februaro 1943) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[generalo]], kiu dum la [[Dua Mondmilito]] kunlaboris kun [[Nazia Germanio]] dum la okupacio de Nederlando, ĉefe kiel reprezentanto de la Nederlanda Legio, nome unuo de [[Waffen-SS]] en la [[Orienta Fronto]].<ref>[https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/resistance-movements/the-dutch-resistance/ "The Dutch Resistance".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190116201128/https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/resistance-movements/the-dutch-resistance/ |date=2019-01-16 }} historylearningsite.co.uk. Alirita la 16an de januaro 2019.</ref> Li estis mortpafita de la grupo de nederlanda kontraŭnazia rezistado CS-6 de Dro. Gerrit Kastein la 5an de februaro 1943. Tiu mortigis ankaŭ kunlaboremulon H.Reydon kaj lian edzinon. La celo estis eviti organizadon de nazian registaron en Nederlando, kion ŝajne la germanoj ankoraŭ ne klopodis. Tamen, ili reagis per mortigo kaj aresto de multaj nederlandanoj, ĉefe studentoj. Dro. Gerrit Kastein [[memmortigo|memmortigis sin]] arestita por eviti pro [[torturo]] denonci kolegojn. == Notoj == {{Referencoj}} {{Dua Mondmilito}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Seyffardt, Hendrik}} [[Kategorio:Personoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Nederlandaj faŝistoj]] [[Kategorio:Nederlandanoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Nederlandaj militistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj politikistoj]] hii15n82rp6b14fywg6sinid8mp98fc 0 632089 9456223 9243924 2026-08-18T13:31:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456223 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kristana preĝejo | regiono-ISO=HU | mapo = Szolnok | nomo = Grekokatolika preĝejo Etendiĝo de Sankta Spirito | larĝo de informkesto = | dosiero = Szolnoki görög-katolikus templom. - panoramio.jpg | grandeco de dosiero = 250px | priskribo de dosiero = Preĝejo Etendiĝo de Sankta Spirito en Szolnok | eklezio = grekokatolika [[eklezio]] | provinco = [[Jász-Nagykun-Szolnok]] | diocezo = | unio = | dekanujo = | vikariujo = | asocio = | paroĥo = | ensemblo = | ŝtato = [[Hungario]] | ŝtato subtutaĵo1 nomo = | ŝtato subtutaĵo1 = | ŝtato subtutaĵo2 nomo = | ŝtato subtutaĵo2 = | municipo = [[Szolnok]] | geo = | konsekro = [[2002]] | konsekrinto = [[Szilárd Keresztes]] | titolo = | uzado = | arkitekto = | stilo = | ark tipo = | fondo = | finigo = | kapacito = 150 sidlokoj | konstruado = | longo = | larĝo = | alto = 12,6 m. (la kupolo interne) | lokigo de altaro = | materialo = | adreso = | ttt = | commons = |zomo=13 }} La '''grek-katolika [[preĝejo]] Etendiĝo de [[Sankta Spirito]]''' estas moderna [[konstruaĵo]] en [[Hungario]], en [[urbo]] [[Szolnok]]. == Historio == La grekokatolikoj ne havis [[kirko]]n, nur [[kapelo]]n. La [[liturgio]]j okazis tie aŭ depost la [[socialismo]] en [[lernejo]]. La eklezia grupo estis fondita en [[1989]]. La urbo donacis konvenan areon por konstrui kirkon en [[1992]]. En la sekva jaro oni konstruis provizoran lignan preĝejon. En 1997 la planoj estis pretaj por konstruaĵoj preĝejo, [[paroĥo]], kunvenejo. Ili estis konstruitaj inter [[2000]]-[[2002]], sed la tombejo pri [[urno]]j sub la preĝejo nur en 2003. == Konstruaĵoj == La preĝejo situas en granda [[korto]], sed apude estas videblaj la aparta [[kampanilo]] kaj paroĥejo. La ortodoksa preĝejo ofte estas oklatera, sed tiu ĉi estis ronda kun diagonalo 16 m. Ekstere ĝi estas kovrita per blankaj sablobrikoj, sed la fundamenta strio estas flava kalkoŝtono. (Tio estas koloroj de Vatikana flago.) La [[tegmento]] estas kovrita per [[kupro]]lamenoj. Interne estas 3 partoj: [[vestiblo]], [[navo]], [[sanktejo]]. El la vestiblo ankaŭ la urnotombejo estas atingebla. Ĝi estas ŝirmita kontraŭ [[inundo]]j. La kupolo estas beton[[ringo]], kiun 8 [[kolono]]j tenas. Pli supre estas 32 [[fenestro]]j ĉiuj 4 metrojn altaj. La ĉefaltaro estis farita el blanka [[marmoro]]. La [[ikonostazo]] konsistas el 37 bildoj kaj estis preta en 2010. La kampanilo estas 9 metrojn alta. Tio estas nur 4 kvadrataj kolonoj, kiujn supre simpla tegmento kunligas. Meze 2 [[sonorilo]]j loĝas. Sur la kolonimuro estas [[reliefo]] pri [[István Széchenyi]] ekde 2006. Apud la kampanilo estas videbla [[skulptaĵo]] pri [[Sankta Nikolao]] kaj iom for la kunvenejo. En 2010 la eklezia grupo transprenis la zorgantajn taskojn pri la proksima lernejo kaj la infanĝardeno. Dimanĉe posttagmeze ankaŭ romkatolika [[meso]] okazas. [[Kermeso]] okazis en la 30-an de [[aŭgusto]]. == Fontoj == * [http://miserend.hu/templom/3881 hungare kun fotoj] * [http://szolnok.gorogkatolikus.hu/rolunk/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190214180018/http://szolnok.gorogkatolikus.hu/rolunk/ |date=2019-02-14 }} * [https://szolnok.utisugo.hu/latnivalok/gorog-katolikus-templom-szolnok-91822.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190214174652/https://szolnok.utisugo.hu/latnivalok/gorog-katolikus-templom-szolnok-91822.html |date=2019-02-14 }} * [http://zounuk.hu/hu/wiki/gorogkatolikus-templom-szolnok] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190214174736/http://zounuk.hu/hu/wiki/gorogkatolikus-templom-szolnok |date=2019-02-14 }} * [http://szolnok.varosom.hu/latnivalok/vallasi-epuletek/Szentlelek-Kiaradasa-Gorogkatolikus-templom.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190214174621/http://szolnok.varosom.hu/latnivalok/vallasi-epuletek/Szentlelek-Kiaradasa-Gorogkatolikus-templom.html |date=2019-02-14 }} {{Unua|kat=ne}} [[Kategorio:Grek-katolikaj preĝejoj en Hungario|Szolnok]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Szolnok]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Spirito|Szolnok]] hnrce98qqob9b19ihobmmg4x5egl04r 0 633164 9456452 8326365 2026-08-18T20:55:25Z ThomasPusch 1869 9456452 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo|Fam2=[[Semitic languages|Semitic]]|Fam3=[[Central Semitic languages|Central Semitic]]|Fam4=[[Arabic]]|Fam5=[[Levantine Arabic]]|Fam6=[[North Levantine Arabic]]|ISO3=apc}} La '''libana varianto de la araba''', '''liban-araba lingvo''' aŭ '''libana lingvo''' estas varianto de la [[Levantenia araba dialekto|nordlevantenia araba]], indiĝena kaj ĉefe parolata en [[Libano]], kun gravaj lingvaj influoj depruntitaj de aliaj mez-orientaj kaj eŭropaj lingvoj. Multamaniere ĝi diferencas de aliaj [[Arabaj variantoj|variantoj]] de la [[araba]]. Pro [[plurlingveco]] inter libananoj (la plimulto da libananoj estas dulingvuloj aŭ trilingvuloj), ne estas malofte, ke libananoj intermiksas la liban-araban, la [[Franca lingvo|francan]] kaj la [[Angla lingvo|anglan]] dum sia ĉiutaga parolado. == Diferencoj de la normiga araba == La liban-araba kunhavas multajn trajtojn kun aliaj modernaj variantoj de la [[Araba lingvo|araba.]] La liban-araba, kiel multaj aliaj parolataj levanteniaj variantoj de la araba, havas silabostrukturon tre malsaman de tiu de la [[Moderna normiga araba|moderna normiga araba.]] Kvankam la normiga araba povas havi nur unu konsonanton komence de silabo, post kiu vokalo devas sekvi, la liban-araba ofte havas du konsonantojn en la silabokomenco. * Morfologio: pli simpla, sen ajna modaj aŭ kazaj indikoj. * Nombro: verba akordo laŭ nombro kaj sekso estas deviga por ĉiuj subjektoj, ĉu jam menciitaj aŭ ne. * Vortprovizo: multaj pruntovortoj el aliaj lingvoj, plej elstare la [[Siria lingvo|siria-aramea]], la okcidenta-aramea, la [[Fenica lingvo|fenica]], la [[Osmanida turka lingvo|osmonida turka]], la franca, kaj, malpli grave, el la angla.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.cometolebanon.com/about-lebanon/languages|titolo=Languages}}</ref> * Kelkaj aŭtoroj, kiel Nassim Nicholas Taleb, kredas, ke grava parto de la liban-araba gramatika strukturo estas pro [[Aramea lingvo|arameaj]] influoj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2008/Nov-25/53151-you-may-think-youre-speaking-lebanese-but-some-of-your-words-are-really-syriac.ashx|titolo=You may think you're speaking Lebanese, but some of your words are really Syriac}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://medium.com/east-med-project-history-philology-and-genetics/no-lebanese-is-not-a-dialect-of-arabic-e95320c164c|titolo=No, Lebanese is not a “dialect of” Arabic}}</ref> === Ekzemploj === [[Dosiero:Maya_Diab_interview_in_Morocco_-_Oct_28,_2017.webm|eta|Intervjuo kun la libana kantisto Maya Diab; ŝi parolas liban-arabe.]] * La jena ekzemplo montras du diferencojn inter la normiga (literatura) araba kaj la parolata liban-araba: [[kafo]] ({{Lang|ar|قهوة}}), literatur-arabe: {{IFA|/ˈqahwa/}}; liban-arabe: {{IFA|[ˈʔahwe]}}. La senvoĉa uvula plozivo {{IFA|/q/}} respondas al la [[Glota halto|glota halto]] {{IFA|[ʔ]}} kaj la fina vokalo ([æ~~ɐ]), ofte skribata kun ''{{Transl|ar|DIN|tāʾ marbūtah}}'' ({{Lang|ar|[[ة]]}}), estas levita al [e]. * Iom regulare, la senvoĉa uvula plozivo {{IFA|/q/}} estas anstataŭita de [[Glota halto|glota halto]] {{IFA|[ʔ]}}, ekz. {{IFA|/daqiːqa/}} "minuto" fariĝas {{IFA|[dʔiːʔa]}}. Tiu glotenigo de /q/ estas kvalito ankaŭ de la siria araba, la [[Palestina araba dialekto|palestina araba]], la [[Egipt-araba lingvo|egipta araba]] kaj la [[Malta lingvo|malta]]. * La escepto por ĉi tiu regulo estas la dialekto de la druzoj de Libano, kiuj, kiel la [[druzoj]] de Sirio kaj Palestino, retenis la prononcon /q/ en la centro de rektaj najbaroj, kiuj anstataŭigis tiun sonon per [ʔ]. La druza reteno de /q/ estas precipe ofta en la montoj kaj malpli ofta en urbaj areoj. * Malkiel la plej multaj [[Arabaj variantoj|variantoj de la araba]], kelkaj dialektoj de la libana araba retenis la klasikajn diftongojn /aj/ kaj {{IFA|/aw/}} (prononcataj en la libana araba kiel {{IFA|[aɪ]}} kaj {{IFA|[aʊ]}}), kiuj estis aliloke monoftongigitaj al [eː] kaj [oː], kvankam la plej multaj libanaj arabaj dialektoj realigas ilin kiel {{IFA|[oʊ]}} kaj {{IFA|[eɪ]}}. * {{IFA|/t/}} kaj {{IFA|/θ/}} estas ambaŭ prononcataj kiel {{IFA|[t]}}. == Vidu ankaŭ == * [[Arabaj variantoj]] * [[Levantenia araba dialekto]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Lingvoj de Libano]] [[Kategorio:Lingvoj de Azio]] [[Kategorio:Arabaj lingvoj]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Levantenio]] lhl9bj0jpqv3zir8h8n3hpaosh1lf8e 0 637647 9456623 9186789 2026-08-19T08:15:00Z Sj1mor 12103 9456623 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Burkhard SPINNEN''' (naskiĝinta la {{daton|28|12|1956}} en [[Mönchengladbach]]) estas [[germanio|germana]] verkisto. == Vivo == Spinnen estis [[sola infano]] kaj studis, post trapaso de la abiturienta ekzameno kaj militservo, ekde 1976 germanistikon kaj [[komunikadaj studoj|komunikadajn studojn]] ĉe [[Universitato de Monastero]]. En 1984 li magistriĝis samloke. Doktoriĝo estis en 1989. Poste li laboris ĝis 1995 kiel scienca helpanto antaŭ iĝi liberprofesia verkisto. Li estas kunedzina kaj havas du filojn. Spinnen membris ĉe [[PEN-klubo internacia|PEN-klubo germana]]. Inter 1997 kaj 2000 li gastprofesoris ĉe Germana literaturinstituo de [[Lepsiko]]. Inter 2000 kaj 2006 li anis ĉe la ĵurio pri la aljuĝo de la [[Ingeborg Bachmann|Ingeborg-Bachmann-premio]] dum la Tagoj de germanlingva literaturo en [[Klaŭdiforumo]]. Inter 2008 kaj 2014 li plenumis tiun ĵurion.<ref>http://bachmannpreis.eu/de/news/4919</ref> Krom verkado de literaturaj kaj eseaj tekstoj faritis ankaŭ recenzoj kaj etartikoloj de li por gazetoj kaj radifonoi. Ekde 2011 li membris ĉe la klaso de artoj en [[Düsseldorf]] ĉe ''Akademio pri sciencoj kaj artoj de [[Nordrejn-Vestfalio]]. == Honoroj kaj premioj == * 1991 [[Aspekte-Literaturpreis]] por ''Dicker Mann im Meer'' * 1992 Stipendio de la industriuloj de [[Karintio]] en la kadro de Ingeborg-Bachmann-premio1992 * 1996 [[Märkisches Stipendium für Literatur]] * 1996 [[Kranichsteiner Literaturpreis]] * 1999 [[Literaturpremio de la Konrad-Adenauer-fondaĵo]] * 2001 [[Oldenburger Kinder- und Jugendbuchpreis]] por ''Belgische Riesen'' * 2002 [[Candide Preis#Stadtschreiber von Minden|Mindener Stadtschreiber-Stipendium]] * 2002 [[Caroline-Schlegel-Preis]] pro la eseo ''Skandal'' * 2003 [[Herbert-Quandt-Medien-Preis]] * 2003 Wirtschaftsbuchpreis der Financial Times Deutschland * 2004 [[Niederrheinischer Literaturpreis]] * 2007 [[Deutscher Hörbuchpreis]] * 2008 [[Rheinischer Literaturpreis Siegburg]] == Verkoj == * ''Die Münstermacher. Eine satirische Szene'', Münster 1986 * ''Eine Reise durch das Buch. Ein Stück für das Schultheater'', Münster 1988 * ''Zeitalter der Aufklebung. Versuch zur Schriftkultur der Gegenwart'', Münster u. a. 1990. ISBN 3-89325-028-X * ''Dicker Mann im Meer'', Geschichten, Frankfurt am Main 1991 * ''Schriftbilder. Studien zu einer Geschichte emblematischer Kurzprosa'', Münster 1991 * ''Kalte Ente'', Geschichten, Frankfurt am Main 1994 * ''Langer Samstag'', Roman, Frankfurt am Main 1995 * ''Trost und Reserve'', Frankfurt am Main 1996 * ''Modelleisenbahn'', München 1998 * ''Belgische Riesen'', Roman, Frankfurt am Main 2000 * ''Bewegliche Feiertage. Essays und Reden'', Frankfurt am Main 2000 * ''Der schwarze Grat. Die Geschichte des Unternehmers Walter Lindenmaier aus [[Laupheim]]'', Biografie, Frankfurt am Main 2003 * ''Lego-Steine. Kindheit um 1968'', Frankfurt am Main 2004 * ''Der Reservetorwart'', Geschichten, Frankfurt am Main 2004 * ''Klarsichthüllen. Ein Dialog über Sprache in der modernen Wirtschaft'', München 2005 * ''Kram und Würde'', Glossen und Feuilletons, Frankfurt am Main 2006 * ''Mehrkampf'', Roman, Frankfurt am Main 2007 * ''Gut aufgestellt. Kleiner Phrasenführer durch die Wirtschaftssprache'', Herder Freiburg 2008. ISBN 978-3-451-05961-2 * ''Müller hoch Drei'', Roman, Frankfurt am Main 2009 * ''Auswärtslesen. Mit Literatur in die Schule'', St. Pölten – Salzburg 2010 * ''Nevena'', Frankfurt am Main, 2012. ISBN 978-3-89561-044-8 * ''Am Ende des Tages'', Glossen, Freiburg 2014 * ''Zacharias Katz'', Roman, Frankfurt am Main 2014 * ''Die letzte Fassade. Wie meine Mutter dement wurde'', Herder Freiburg 2016 * ''Hauptgewinn. Die Erzählungen'', Schöffling & Co., Frankfurt am Main 2016. ISBN 978-3-89561-047-9 * ''Das Buch. Eine Hommage'', Schöffling & Co., Frankfurt am Main 2016. ISBN 978-3-89561-046-2 === Eldoninteco === * [[Peter Altenberg]]: ''Sommerabend in Gmunden'', Frankfurt am Main 1997 * Peter Altenberg: ''Wiener Geschichten'', Frankfurt am Main 1995 * Peter Altenberg: ''Wiener Nachtleben'', Frankfurt am Main 2001 * Peter Altenberg: ''Wie ich es sehe'', Neuausgabe München 2007 * [[Arthur Schnitzler]]: ''Corso am Ring'', Frankfurt am Main 2002 * Arthur Schnitzler: ''Erzählungen'', Zürich 1994 == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB-Portal|120448289}} * [http://www.awk.nrw.de/akademie/klassen/kuenste/ordentliche-mitglieder/spinnen-burkhard.html Burkhard Spinnen] ĉe [[Nordrejn-Vestfalia Akademio de Sciencoj kaj Artoj]] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190410095307/http://www.awk.nrw.de/akademie/klassen/kuenste/ordentliche-mitglieder/spinnen-burkhard.html |date=2019-04-10 }} * Eltiraĵoj laŭtlegitaj de la aŭtoro mem [http://www.literaturport.de/index.php?id=28&no_cache=1&tid=415/ ''Mehrkampf''] kaj [http://www.literaturport.de/index.php?id=28&no_cache=1&tid=75/ ''Der schwarze Grat''] * [http://www.literaturport.de/index.php?id=28&no_cache=1&tid=83/ Literaturport.de: sonekzemploj el ''Kram und Würde''] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Spinnen, Burkhard}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] sk12wycqa15tyn9rjyp7iiv0mjgweut 0 643314 9456220 9369827 2026-08-18T13:22:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456220 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dato de naskiĝo = ĉ. [[950]] | dato de morto = ĉ. [[1003]] | kesteroj = {{Informkestero sanktulo | titolo = Sanktulo, Doktoro de Eklezio | tago de festo = {{dato|27|aprilo}} laŭ la [[Katolika eklezio|roma]] rito | dato de kanonizo = ĉ. [[1005]] | atributoj = | patroneco = }} }} '''Gregorio de Narek''' ({{lang-hy|Գրիգոր Նարեկացի|t=Grigor Narekaci}}; ĉ. [[950]] - [[1003]]/[[1011]]) estis armena mistika kaj lirika [[Poezio|poeto]], [[monaĥo]] kaj [[Teologio|teologo]]<ref name="Mirzoyan">{{citaĵo el ĵurnalo |familinomo1=Ashughyan |nomo1=Karine |titolo=Աստվածախույզ Նարեկացու "մոդայիկ" դառնալու լույսն ու ստվերը |ĵurnalo=[Grakan tert|dato=23a de oktobro 2017 |url=http://www.grakantert.am/archives/10636 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181227192231/http://www.grakantert.am/archives/10636 |arkivdato=27a de decembro 2018 |eldoninto=Unuiĝo de Armenaj Verkistoj |lingvo=armena}}</ref>. Li estas sanktulo de la [[Armena Apostola Eklezio]]<ref name="Baliozian">{{citaĵo el libro |familinomo1=Baliozian |nomo1=Ara |aŭtorligilo1=Ara Baliozian |titolo=The Armenians: Their History and Culture |date=1980 |eldoninto=AGBU Ararat Press |loko=Novjorko |pp=52–53}}</ref> kaj estas deklarita [[Doktoro de Eklezio|Doktoro]]<ref name="pravenc">{{citaĵo el la reto|nomo1=G. G.|familinomo1=Tamrazyan|nomo2=S. S.|familinomo2=Manukyan|nomo3=A. S.|familinomo3=Arevshatyan|titolo=Григор Нарекаци (Grigor Narekatsi)|url=http://www.pravenc.ru/text/168101.html|retejo=[[Ortodoksa Enciklopedio]]|eldoninto=[[Rusa Ortodoksa Eklezio]]|lingvo=rusa|dato=8a de septembro 2011}}</ref> de la [[Katolika Armena Eklezio|Eklezio]]<ref name="Thomson 2010">{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Thomson|nomo=Robert W.|aŭtorligilo=Robert W. Thomson|titolo=Review of two French books on Narekatsi|ĵurnalo=[[The Journal of Theological Studies]]|dato=2010|volumo=61|issue=1|paĝoj=389–390|doi=10.1093/jts/flp172|url=http://jts.oxfordjournals.org/content/61/1/389.extract|oclc=|jstor=43665092}}</ref> de [[Francisko (papo)|Papo Francisko]] en [[2015]]<ref name="vatican 12 apr 2015">{{citaĵo el la reto|titolo=Message of His Holiness Pope Francis on the 100th anniversary of "Metz Yeghern" and proclamation of St. Gregory of Narek as a Doctor of the Church|url=http://w2.vatican.va/content/francesco/en/messages/pont-messages/2015/documents/papa-francesco_20150412_messaggio-armeni.html|retejo=vatican.va|dato=12a de aprilo 2015}}</ref>. Filo de [[episkopo]], Narekaci estis edukita de parenco kiu vivis en la monaĥejo [[Narekavank]], ĉe la suba bordo de la [[Van (lago)|lago Van]] (moderna [[Turkio]]). Li estis bazita tie preskaŭ sian tutan vivon. Li estas plej konata pro la ''Libro de Lamentoj''<ref name="Kurkjian">{{citaĵo el libro|familinomo=Kurkjian|nomo=Vahan|aŭtorligilo=Vahan Kurkjian|titolo=A History of Armenia|dato=1964|eldoninto=Ĝenerala Armena Bonfara Unio de Usono|loko=Novjorko|p=[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/41*.html 374]}}</ref>, grava peco de [[Mistikismo|mistika literaturo]]<ref name="unesco">{{citaĵo el libro|familinomo=de Laet|nomo=Sigfried J.|titolo=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|jaro=1994|eldoninto=[[UNESKO]]|isbn=9789231028137}}</ref>. Narekaci ankaŭ verkis multajn aliajn verkojn. Lia unua konservita laboro estas komentaĵo pri la [[Alta Kanto de Salomono|Kanto de Kantoj]]<ref name="radiovaticana">{{citaĵo el la reto|url=http://en.radiovaticana.va/news/2015/02/23/pope_francis_declares_armenian_saint_doctor_of_the_church/1125062|titolo=Pope Francis declares Armenian saint Doctor of the Church|familinomo=McCarthy|nomo=Emer|eldoninto=[[Radio Vatikana]]|dato=23a de februaro 2015}}</ref> («Մեկնութիւն երգոց երգոյն Սողոմոնի», Meknutiun jergoc jergojn Soghomoni), skribita en 977, la jaro kiam li estis ordinita pastro<ref name="Mesrob">{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Mesrob|nomo=Levon|aŭtorligilo1=Լևոն Մեսրոպ|titolo=Գրիգոր Նարեկացու մասին [Pri Grigor Narekatsi]|ĵurnalo=[[Patma-Banasirakan Handes]]|volume=<!-- -->|dato=1958|issue=3|paĝoj=267–270|url=http://hpj.asj-oa.am/151/|lingvo=armena}}</ref>. Ara Baliozjan konsideras ĝin prozo-majstraĵo. Li poste skribis himnojn, [[Panegiro|panegirojn]] pri diversaj sanktaj estuloj, homiliojn, multajn ĉantojn kaj preĝojn kiuj ankoraŭ estas kantataj hodiaŭ en armenaj preĝejoj<ref name="Vrej oxford">{{citaĵo el libro|aŭtorligilo=Vrej Nersessian|nomo=Vrej|familinomo=Nersessian|titolo=The Oxford Guide to Literature in English Translation|dato=2001|eldoninto=[[Oxford University Press]]|isbn=9780199247844|page=[https://books.google.am/books?id=pmNoS2dndKsC&pg=PA191&lpg=PA191&dq=narekatsi 191]}}</ref>. Narekaci ankaŭ verkis ĉirkaŭ dudekon da personaj poemoj, kiuj estas la unuaj religiaj poemoj en armena literaturo, kaj spiritaj kantoj nomitaj ''gandz'', ambaŭ en verso kaj prozo. Narekaci ankaŭ komponis muzikon por siaj odoj, sed ili ne estas konsiderataj [[Armena ĉanto|ŝarakanoj]]<ref name="Hasratyan 1982">{{citaĵo el libro|familinomo=Hasratyan|nomo=Murad|aŭtorligilo=Murad Hasratyan|titolo=[[Armena Soveta Enciklopedio|Soveta Armena Enciklopedio]] Vol. 8|kontribuanto=Նարեկավանք [Narekavank]|dato=1982|eldoninto=Armena Enciklopedio|loko=Erevano|lingvo=armena|titolligilo=Armena Soveta Enciklopedio}}</ref>. Narekaci estis la unua grava armena lirika poeto kaj estas konsiderata la plej amata persono en [[Armena Apostola Eklezio|armena kristanismo]]. Robert W. Thomson priskribis lin kiel la "plej signifan poeton de la tuta armena religia tradicio," dum la akademiulo Jos Weitenberg deklaris lin la "plej elstara teologia, mistika kaj literatura figuro de armena kulturo."<ref name="Weitenberg">{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Weitenberg|nomo=Jos J. S.|titolo=Reviewed Work: Sankta Gregorio de Narek teologo kaj mistikulo. Internacia kolokvo de la Internacia Pontifika Instituto... 20-22 januaro 2005 de Jean-Pierre Mahé, Boghos Levon Zekiyan|ĵurnalo=[[Vigiliae Christianae |Vigiliae Christianae]]|dato=2008|volumo=62|issue=1|paĝoj=100–101|jstor=20474849}}</ref> Oni listigas Narekaci kiel unu el la tri viziuloj de la armena tradicio, kune kun [[Mesrop Maŝtoc]] kaj [[Jeghiŝe Ĉarenc]]<ref name="ysu">{{citaĵo el la reto|titolo=Գրիգոր Նարեկացի [Grigor Narekatsi]|url=http://www.armenianlanguage.am/am/Encyclopedia_grigor_narekaci|retejo=armenianlanguage.am|eldoninto=Instituto por Armenaj Studoj de [[Erevana Ŝtata Universitato]]|lingvo=armene|dato=2007|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180322073248/http://www.armenianlanguage.am/am/Encyclopedia_grigor_narekaci|arkivdato=2018-03-22}}</ref>. == Historia kunteksto == [[Dosiero:93-vaspurakan908-1021.gif|250px | maldekstre| thumb|En la mapo troviĝas la Vaspurakana reĝlando, kie naskiĝis kaj vivis Gregorio de Narek]] Gregorio de Narek estas samtempulo de la "brila 10-a jarcento", unu el la maloftaj preskaŭ pacaj periodoj en la [[historio de Armenio]]<ref name="arche">« L'Arche de la Parole », prezento de ''Preĝoj'' fare de Vahe Godel, {{harvnb|Narek|1990|p=7}}.</ref>. Du reĝlandoj tiam koliziis: la [[Bagratida dinastio|bagratidoj]] en la nordo, kaj la [[arcrunidoj]] en la sudo, kiuj regas la [[Vaspurakana reĝlando|Vaspurakan reĝlandon]]. La protektorato de Konstantinopolo kaj la protektorato de la araboj ekzercas sian potencon super ĉi tiuj novaj monarkioj<ref name="Dédéyan 281">{{harvnb|Thierry|2007|p=281}}.</ref>. “En 884, [[Aŝoto la 1-a de Armenio|Aŝot Bagratida]] povus esti kronita nur kun la konsento de [[Bazilo la 1-a]] kaj la Kalifo de Bagdado. Proksimume 25 jarojn poste, la Yusuf Ibn Abi'l-Saj rajtigis Gagik Arcrunido sin proklami reĝo de Vaspurakano, antaŭ ol esti rekonita kiel tia de la [[Imperiestroj de la Bizanca Imperio|bizanca imperiestro]].<ref>{{harvnb|Narek|1990|p=8}}.</ref>" Dum ĉi tiu relative prospera jarcento, ĉi tiuj du reĝlandoj spertis grandan ekonomian kaj kulturan disvolviĝon, same kiel politikan kaj religian. Tion manifestas la granda nombro da preĝejoj kaj monaĥejoj konstruitaj, kaj ankaŭ la atingoj de [[Matenadarano|manuskriptoj]] kaj skulptistoj de [[Ĥaĉkaro|ĥaĉkaroj]]. En la urbo [[Anio (urbo)|Anio]], ĉefurbo de la [[Bagratida Armenio]], aŭ en [[Vaspurakana reĝlando|Vaspurakano]], Gagik konstruis katedralon, arkitekturan gemon, la monaĥejon Sankta Kruco kaj la preĝejon de la Sankta Kruco, sur la insuleto [[Aĥtamar]], en sude de [[Van (lago)|lago Van]]<ref>{{harvnb|Donabédian|2007|p=130}}.</ref>. Ne malproksime de la sanktejo de Aĥtamar, sur la [[Armena Altebenaĵo|armena altebenaĵo]], en 935 fondiĝis [[Narekavank]], la "monaĥejo de Narek". "Narek, kie sendube rifuĝis sin forpelitoj el [[Kapadocio|Kapadokio]], viktimoj de bizanca maltoleremo, certaj armenaj religiuloj, fidelaj al [[sankta Gregorio la Iluminanto]] kaj al sankta [[Mesrop Maŝtoc]]; Narek, citadelo de la Animo, brulanta fajrujo, kies gloro kaj nomo estos eternigitaj danke al ĉi tiu Libro de Preĝoj, kiun la monaĥo Gregorio finis komponi je la fino de sia vivo"<ref name="Dédéyan 281">{{harvnb|Thierry|2007|p=281}}.</ref>. == Vivo == [[Dosiero:Narekavank.jpg|250px|eta| [[Narekavank]] antaŭ ĝia detruado en 1915, dum la [[armena genocido]].]] Narekaci naskiĝis meze de la 900-aj jaroj: malfrue eble iam en 940, 950, 951, 945-951<ref name="ysu"/><ref name="pravenc"/>{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|pp=274-275}}{{sfn|La Porta|2016|pp=336-337}}{{sfn|Thomson|1997|p=231}} kaj mortis komence de la 11-a jarcento: eble en 1003 1010, 1011. Li loĝis en la duon-sendependa [[Vaspurakana reĝlando]], parto de la pli granda [[Bagratida Armenio]], kun sia ĉefurbo, unue, en [[Kars]], poste en [[Anio (urbo)|Anio]]. Oni scias malmulton pri lia vivo. Li naskiĝis en vilaĝo en la suda marbordo de [[Van (lago)|lago Van]], en kio nun estas orienta Turkio, de Ĥosrovo Andzevaci, familiano de la [[Arcrunidoj|Arcrunida]] reĝa familio{{sfn|Papazian|2019|p=56}}. Ĥosrov, lia patro, estis ordinita episkopo post vidviĝo kaj estis nomumita primaso de la diocezo Andzevatsik{{sfn|Papazian|2019|p=59-60}}. Lia patro estis suspektita pri por-bizancaj [[Koncilio de Kalcedono|kalcedonaj kredoj]] kaj estis poste ekskomunikita fare de la [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso]] Anania Mokaci pro sia interpreto de la rango de Katolikoso kiel ekvivalenta al tiu de [[episkopo]], surbaze de la verkoj de [[Pseŭdo-Dionizio la Areopagano]]{{sfn|La Porta|2016|pp=343-344}}. Gregorio kaj sia pli aĝa frato Hovhannes estis senditaj al [[Narekavank]], la monaĥejo de Narek, kie li ricevis religian edukadon fare de Anania Narekaci (''Ananias de Narek''). Ĉi-lasta estis lia patrina onklo kaj famkonata erudiciulo, kiu levis la statuson de Narekavank al novaj altaĵoj. Estante kreskita en intelekta kaj religia fervoro, Gregorio estis ordinita pastro en 977 kaj de tiam instruis teologion al lernantoj en la monaĥeja lernejo ĝis sia morto{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|pp=274-275}}{{sfn|Thomson|1983|p=453}}. Ekzistas pluraj duboj ĉu Narekaci elektis izolitan vivon aŭ ne kaj fariĝis debato inter akademiuloj. Arŝak Ĉobanjan kaj Manuk Abeghjan kredas ke jes, dum Hrant Tamrazjan argumentis ke Narekaci tre bone konsciis pri la laika mondo kaj lia tempo, havis profundan scion pri kamparanoj kaj princoj kaj bone konis la kompleksecojn de la mondo. Tamrazjan kredas, ke Narekaci ne povus verki kaj vivi nur per literatura ekstazo{{sfn|Avagyan|2017|p=119}}. Narekaci estis entombigita ene de la muroj de la [[Narekavank|monaĥejo de Narek]]<ref name="ysu"/><ref name="Hasratyan 1982"/>. Rektangulforma kapela maŭzoleo estis konstruita sur lia tombo<ref>{{citaĵo el novaĵo|familinomo=Suciyan |nomo=Talin |titolo=Holy Cross survives, diplomacy dies |url=http://www.reporter.am/pdfs/A0407.pdf |issue=6 |gazeto=[[The Armenian Reporter]] |dato=7a de aprilo 2007 |p=A7 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141207212544/http://www.reporter.am/pdfs/A0407.pdf |arkivdato=7a de decembro 2014 }}</ref>, kiu travivis ĝis meze de la 20-a jarcento, kiam la monaĥejo estis detruita de la turkaj aŭtoritatoj, kaj poste anstataŭigita per moskeo<ref>{{citaĵo el libro|aŭtorligilo=Sevan Nişanyan|nomo=Sevan|familinomo=Nişanyan|titolo=Eastern Turkey: A Travellers Handbook|isbn=978-9752301962|loko=Istanbulo|eldoninto=Boyut Yayin Grubu|jaro=2006|p=239}}</ref><ref>{{citaĵo el libro|nomo=Nairy|familinomo=Hampikian|kontribuanto=The Architectural Heritage of Vaspurakan|eldoninto=[[Richard G. Hovannisian|Hovannisian, Richard G.]]|titolo=Armenian Van/Vaspurakan|loko=Costa Mesa, California|eldoninto=Mazda Publishers|jaro=2000|isbn=978-1-56859-130-8|p=[https://archive.org/details/armenianvanvaspu00rich/page/103 103]|url=https://archive.org/details/armenianvanvaspu00rich/page/103}}</ref> . == Verkoj == === ''Libro de Lamentoj'' ( ''Narek'' ) === [[Dosiero:Narek Matenadaran manuscript.jpg|eta|250px | Manuskripto el 1173 de la ''Libro de Lamentoj'']] La ''Libro de Lamentoj'' ([[klasika armena lingvo]]: Մատեան ողբերգութեան, ''Matean voghbergutjan'' ) estas ĝenerale konsiderata la ĉefverko de Narekaci.<ref name="unesco"/>.  Ĝi ofte nomiĝas simple kiel ''Narek'' (Նարեկ)<ref name="Kurkjian"/><ref name="Baliozian"/>.  Kompletigita je la fino de lia vivo, ĉirkaŭ 1002-1003{{sfn|Thomson|1983|p=453}}{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=277}},  la verko estis priskribita kiel [[monologo]], persona [[Liriko|lirika]] kaj konfesia poemo, mistika kaj [[Meditado|meditema]]<ref name="Thomson 2010"/>. Ĝi entute konsistas el 95 ĉapitroj kaj pli ol 10,000 linioj<ref name="ysu"/>. Preskaŭ ĉiuj ĉapitroj (krom du) estas titolitaj "Vortoj al Dio el la Profundo de Mia Koro"{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=277}}. La ĉapitroj, kiuj estas [[Preĝo|preĝoj]] aŭ [[Elegio|elegioj]], varias laŭ la longeco, sed ĉiuj alparolas Dion. La centra temo estas la [[Metafiziko|metafizika]] kaj ekzisteca konflikto inter la deziro de Narekaci esti perfekta, kiel instruite de [[Jesuo Kristo]], kaj lia propra konstato, ke tio estas neebla kaj inter la dia graco kaj lia propra sento de onia propra malindeco ricevi tiun gracon. Tamen la amo kaj kompato de la tute ampleksanta, tute pardonema kaj mirinda graco de Dio kompensas la malindecon de la homo{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|pp=277-278}}<ref name="Vrej oxford"/>. La libro estas konsiderata ĉefverko de kristana spirita literaturo{{sfn|La Porta|2016|pp=336-337}} kaj la "plej amata verko de [[armena literaturo]]"{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=274}}. Ĝi estis historie konservita en armenaj hejmoj. Akademiuloj priskribis ĝian popularecon inter la armenoj kiel sekundara verko nur post la Biblio<ref>{{citaĵo el libro|familinomo=Douglas|nomo=John M.|titolo=The Armenians|dato=1992|eldoninto=J.J. Winthrop Corporation|paĝo=177|citaĵo=Iĝis kutimo por ĉiu armena hejmo havi ian propran kopion de la verko ''Narek''.}}</ref><ref>{{citaĵo el libro|familinomo=Svajian|nomo=Stephen G.|titolo=A Trip Through Historic Armenia|dato=1977|eldoninto=GreenHill Pub.|paĝo=79|citaĵo=Grigor Narekaci, mistika armena poeto de la 10-a jarcento, verkis sian ĉefverkon, ''la Narek'', kiu anstataŭis la Biblion en multaj armenaj hejmoj.}}</ref>.  En 1853 usona misiisto HGO Dwight skribis, ke la libro "estas estimata kiel unu el la plej bonaj specimenoj de belaj verkoj en la [armena] lingvo."{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=274}}<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Dwight|nomo=H. G. O.|aŭtorligilo=Harrison Gray Otis Dwight|titolo=Catalogue of All Works Known to Exist in the Armenian Language, of a Date Earlier than the Seventeenth Century|ĵurnalo=[[Journal of the American Oriental Society]]|dato=1853|volumo=3|paĝoj=241–288|jstor=3217820|doi=10.2307/3217820}}</ref> Dum jarcentoj, armenoj zorge konservis la libron kiel sorĉa trezoro kaj atribuis al ĝi miraklajn proprecojn. Ekzemple, unu legaĵo estis legita al la malsanuloj atendante kuracon{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=279}}<ref name="Baliozian"/>. En la 21-a jarcento, psikiatro Armen Nersisjan asertis esti ellaborinta unikan specon de terapio surbaze de la libro, kiu povas kuraci multajn malsanojn, almenaŭ parte<ref>{{citaĵo el novaĵo|familinomo=Tovmasyan|nomo=Satenik|titolo=Narek Therapy: Armenians read medieval monk's verses as cure for ailments|url=http://www.armenianow.com/society/health/61265/armenia_health_narek_therapy_psychotherapy_armen_nersisyan|verko=[[ArmeniaNow]]|dato=9a de marto 2015}}</ref>. La unuan kompletan publikigon de la libro faris Voskan Jerevanci en [[Marsejlo]], Francio en 1673<ref name="radiovaticana"/><ref>{{citaĵo el libro |familinomo1=Ishkhanyan |nomo1=Rafael |aŭtorligilo1=Rafael Ishkhanyan |titolo= Armena Soveta Enciklopedio Volumo 7 |dato=1981 |paĝo= |lingvo=armena |ĉapitro=Մարսելի հայկական տպագրություն [Amena presejo de Marsejlo]|aŭtoro=[[Armena Soveta Enciklopedio|Soveta Armena Enciklopedio]]}}</ref>.  Dum la unua kompleta komento estis publikigita en [[Konstantinopolo]] en 1745{{sfn|Nazaryan|1990|p=75}}. La verko estis tradukita al la [[angla]], [[rusa]], [[franca]],<ref>{{citaĵo el libro|familinomo1=Mahé |nomo1=Jean-Pierre |aŭtorligilo1=Jean-Pierre Mahé |titolo=Paroles à Dieu de Grégoire de Narek |dato=2007 |eldoninto=Peeters |lingvo=franca}}</ref>, [[araba]]<ref>{{citaĵo el gazeto|familinomo1=Mkrtchyan |nomo1=Hasmik |titolo=Գրիգոր Նարեկացու "Մատեան ողբերգութեան" պոեմի արաբերեն թարգմանությունը |gazeto=[[Eĉmiadzin (revuo)|Eĉmiadzin]] |dato=1995 |volumo=51 |issue=1 |paĝoj=99–102 |url=http://echmiadzin.asj-oa.am/7473/ |lingvo=armena}}</ref>  kaj [[persa]]<ref>{{citaĵo el gazeto|familinomo1=Apresyan |nomo1=A.|titolo=Գրիգոր Նարեկացու "Մատեան ողբերգութեան" պոեմի թարգմանությունները ["Tradukoj de ''Libro de Lamentoj'' de Gregorio de Narek"] |gazeto=[[Lraber Hasarakakan Gitutjunneri]] |volumo=<!-- -->|dato=2016 |issue=2 |paĝoj=205–212 |url=http://lraber.asj-oa.am/6577/ |lingvo=armena}}</ref>. Estas tri anglaj tradukoj de la libro, kun la unua aperanta en 1977<ref>''Lamentations of Narek: mystic soliloquies with God'', tradukita de Miŝa Kudjan, publikigita de Mashtots Press en Londono en 1977</ref><ref>''St. Grigor Narekatsi: Speaking with God from the Depths of the Heart'', tradukita de Thomas J. Samuelian, publikigita de Vem Press en Erevano, en la jaro 2001, {{ISBN|978-9993085317}}; 2a eldono, publikigita en 2005, {{ISBN|978-9993085348}})</ref><ref>''The Book of sadness'', tradukita de Ĥaĉatur Ĥaĉaturjan, publikigita de Nairi en Erevano en 2007 {{ISBN|9785550012116}}</ref>. === Aliaj verkoj === [[Dosiero:Миниатюра. Васпуракан. 1391 г.jpg|maldekstre|eta|Gregorio de Narek kaj sia disĉiplo Simeono. El la libro de doloraj kantoj. Majstro Tserun, [[Vaspurakano]], ĉ. 1391 (mat. 1874. L. 1 vol.).]] Narekaci ankaŭ verkis plurajn aliajn verkojn. Lia unua pluekzistanta verko estas komento pri la ''[[Alta Kanto de Salomono]]'' («Մեկնութիւն երգոց երգոյն Սողոմոնի», ''Meknutiun jergoc jergojn Soghomoni'' ), verkita en 977, la jaro kiam li pastriĝis{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=275}}<ref name="Thomson 2010"/>. Ara Baliozjan konsideras ĝin proza ​​ĉefverko<ref name="Baliozian"/>.  Estas angla traduko kun komentoj de Roberta Ervine<ref>{{citaĵo el libro | familinomo=Ervine |nomo=Roberta | titolo=The Blessing of Blessings: Gregory of Narek's Commentary on the Song of Songs |eldoninto=Cistercian Publications | jaro=2007 | ISBN=978-0-87907-215-5 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/blessingofblessi0000grig }}</ref>.  La komento estis skribita laŭ peto de princo Gurgen-Ĥaĉik [[Arcrunidoj|Arcruni]] (Գուրգէն-Խաչիկ Արծրունի) de [[Vaspurakana reĝlando|Vaspurakano]]. Gregorio ofte uzis la ''Leterojn pri Alta Kanto de Salomono'' de [[Gregorio de Nyssa|Sankta Gregorio de Nyssa]], kvankam kiel Ervine atentigas, li ne sklavece sekvas la legadon de Nyssa.  La komento enhavas eksplicitan kondamnon de praktikoj de [[Tondrakianoj]] kaj eble estis komisiita kontraŭstari herezajn instruojn atribuitajn al la Tondrakianoj pri geedzeco kaj sekseco{{sfn|Papazian|2019|p=91}}. Kvankam la komento pri la [[Alta Kanto de Salomono]] estas la sola pluvivanta kompleta komento de Gregorio pri biblia libro, ekzistas ankaŭ unusola manuskripto de komento pri ĉapitroj 38 kaj 39 de la libro de [[Ijob]]{{sfn|Papazian|2019|p=90}}. Monografio de Arusjak Tamrazjan estas dediĉita al ĉi tiu komento<ref>{{citaĵo el libro|familinomo=T'amrazyan |nomo=Arousyak|titolo=Գրիգոր Նարեկացուն վերագրվող "Մեկնութիւն "Ո՞վ է դա"-ի" երկը (''La verko Kiu li estas?" de Grigor Narekaci"'')|eldoninto=Nairi|jaro=2019|ISBN=9785550018347}}</ref>. Gregorio poste verkis himnojn, panegirojn pri diversaj sanktaj figuroj, moralaj predikoj<ref name="Thomson 2010"/>{{sfn|Thomson|1983|p=453}}, multajn ĉantojn kaj preĝojn, kiuj ankoraŭ hodiaŭ estas kantataj en armenaj preĝejoj. Multaj el la festaj odoj kaj [[Litanio|litanioj]] same kiel la [[Panegiro|panegiroj]] (ներբողք) estis tradukitaj kaj komentitaj de Abraham Terjan<ref>{{citaĵo el libro| familinomo=Terian |nomo=Abraham | titolo=The Festal Works of St. Gregory of Narek: Annotated Translations of the Odes, Litanies, and Encomia |eldoninto=Liturgical Press |jaro=2016 | ISBN=9780814663431}}</ref>. Dum ekzistas longa tradicio de panegiroj kaj enkomioj en klasika armena literaturo, kiuj proksime aliĝas al la grekaj retorikaj konvencioj de ĉi tiu ĝenro, fakuloj rimarkis, ke Narekaci ofte foriras de la normoj de ĉi tiu tradicio kaj novigas laŭ interesaj kaj distingaj manieroj<ref>{{citaĵo el libro| familinomo=Dasnabedian | nomo=Thamar | titolo=Le panégyrique de la Sainte Mère de Dieu de Grigor Narekaci | eldoninto=[[Armena Patriarkato de Sizo|Armena Patriarkejo de Kilikio]] | jaro=1995 | paĝo=39 }}</ref>. Aparte gravas por la kompreno de liaj mariologiaj instruoj la du revizioj de la laŭdado pri la [[Maria (patrino de Jesuo)|Sankta Virgulino]]{{sfn |Terian | 2016 |pp=288-325}}. En ĉi tiuj li asertas la doktrinojn pri la korpa [[ĉielenpreno de Maria]] (Վերափոխումն), la ĉiama virgeco kaj eble la [[senmakula koncipiĝo]]{{sfn | Papazian | 2019 | pp=220-231}}. La laŭdado pri la Sankta Virgulino estis verkita kiel parto de triptiko petita de la episkopo Stepanos de Mok. La aliaj du panegiroj formantaj ĉi tiun aron estas la ''Historio de la Sankta Kruco de Aparank '''{{sfn|Terian|2016|pp=223-243}},  kiu memorigas la donacon de restaĵo de la [[Vera Kruco]] al la monaĥejo de Aparank de la bizancaj imperiestroj [[Bazilo la 2-a]] kaj [[Konstanteno la 8-a]] , kaj la ''Enkomio pri la Sankta Kruco''{{sfn|Terian|2016|pp=244-287}}. Fokusiĝante pri la kruco, ambaŭ ĉi tiuj panegiroj kontraŭas [[Tondrakianoj|Tondrakianan]] malakcepton de admiro al la kruco kaj aliaj materiaj objektoj{{sfn|Papazian|2019|p=110}}. Ĉi tie denove, kiel en la cetero de la korpuso de Gregorio, ni vidas, ke la sanktulo defendas ortodoksecon kontraŭ la tondrakianoj kaj aliaj herezaj movadoj. Gregorio ankaŭ skribis panegiron pri [[Jakobo de Nisibis|Sankta Jakobo de Nisibis]] (Սուրբ Յակոբ Մծբնացի), siria episkopo de la kvara jarcento, kiu estis kaj restas hodiaŭ alte estimata inter la armenoj{{sfn|Terian|2016|pp=344-361}}. Finfine, ekzistas ordeno pri la Sanktaj Apostoloj{{sfn|Terian|2016|pp=326-343}}. Narekaci ankaŭ verkis ĉirkaŭ dudek odojn, personajn poemojn, kiuj estas la unuaj religiaj poemoj en [[armena literaturo]], kaj spiritajn kantojn nomitajn ''gandz'' , kaj en versoj kaj prozo{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=276}}<ref>{{citaĵo el gazeto|familinomo=Conybeare|nomo=Fred. C.|aŭtorligilo=Frederick Cornwallis Conybeare|titolo=The Hymnal of the Armenian Church|gazeto=[[The Journal of Theological Studies]]|dato=Januaro 1906|volumo=7|issue=26|paĝo=291|jstor=23947198|url=https://zenodo.org/record/2136246}}</ref>. Abraham Terjan tradukis multajn el la odoj de Gregorio en la anglan{{sfn|Terian|2016|pp=3-172}}. Narekaci ankaŭ komponis muzikon por siaj odoj, sed ili ne estas konsiderataj ''[[Armena rito|ŝarakanoj]]'' ([[Ĉanto|ĉantoj]]){{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=276}}. === Ero el liaj verkoj === [[Dosiero:1568.55b.jpg|eta|eta| Gregorio kiel asketo. Miniaturo de la ''Libro de Lamentoj'', monaĥejo de Skevra, 1173, folio 55b (Manuskripto 1568, [[Matenadarano]], [[Erevano]]) ; la skribaĵo diras «veka».]] <poem> : "Mi fieris, mi, vivanta polvo, : kaj fiera, mi, parolanta argilo, : kaj aroganta, mi, malnobla grundo. : Mi estas altigita, mi, malpura cindro; : Mi svingis mian pugnon, mi, delikata tranĉo. : Mi kreskis pli ol reĝo; : tiam kiel la viro, kiu estas forpelita : Mi retiriĝis en mi denove. : Mi reflektis la fajron de furiozeco : Mi, inteligenta ŝlimo; : mia supozo ŝveligas min kiel senmorta, : Mi, najlita kiel bestoj; : Mi etendis miajn brakojn al la pasio por vivi, : ne turnis mian vizaĝon sed mian dorson; : la flugilhavan spiriton mi rapidis al malhelaj misteroj; : Mi degradis mian puran animon flatante mian korpon." </poem> - Gregorio de Narek, ''La Libro de Lamentoj'', 26. == Perspektivo kaj filozofio == [[Dosiero:Narekatsi portret.jpg|maldekstra|eta|Ilustraĵo pri Narekaci en manuskripto de la <nowiki>''Libro de Lamento''</nowiki> el la jaro 1173. ]] Laŭ la centra ideo de la filozofio de Narekaci ekzistas eterna savo dependanta nur de fido kaj de la dia graco, kaj ne nepre de la institucia eklezio, en kiu la opinioj de Narekaci similis al tiuj de la [[Protestantismo|Protestanta reformado]] de la 16a jarcento<ref>{{citaĵo el libro |familinomo1=Papazian |nomo1=Michael |titolo=The Doctor of Mercy: the sacred treasures of St. Gregory of Narek |dato=2019 |eldoninto=Liturgical Press |paĝoj=115–119}}</ref>. Ĉi tiu interpreto de Narekaci kiel antaŭulo de [[protestantismo]] estis pli ĵuse kontestita{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=278}}. Narekaci verŝajne estis suspektita je herezo kaj simpatia al la [[pavlikianoj]] kaj [[Tondrakianoj|tondrakjanoj]], du gravaj sektoj en mezepoka Armenio{{sfn|Nazaryan|1990|p=78}}. Li precipe skribis disertaĵon kontraŭ la tondrakianoj en la 980aj jaroj, eble por purigi sin de akuzoj laŭ kiuj li simpatiis al ilia movado{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=276}}. En la traktato li deklaras kelkajn el siaj teologiaj vidpunktoj<ref name="Weitenberg"/>. Kvankam Narekacii ne menciis la tondrakianojn en la ''Libro de Lamentadoj'', kelkaj akademiuloj interpretis certajn ĉapitrojn kiel enhavantaj kontraŭ-tondrakianajn elementojn{{sfn|Nazaryan|1990|pp=76-77}}. Aliaj erudiciuloj rimarkigis, ke la Libro de Lamentoj estas regata de la temo pri la centreco de la sakramentoj, precipe [[bapto]], repaciĝo kaj la [[Komunio]]{{sfn|Papazian|2019|pp=170-175}}, kaj tiel rekte kontraŭas la tondrakianan malvalorigon de la sakramentoj. En lia lukto kontraŭ la [[antinomio]] Tondrakianoj, Narekaci sekvis sian antaŭulon en la monaĥejo de Narek: lia praonklo Anania, kiu estis kondamnita pro, supozeble, tondrakianaj kredoj{{sfn|La Porta|2016|pp=343-344}}. Laŭ Ara Baliozjan Narekaci rompis kun la helenisma penso, kiu regis inter la armena intelekta elito ekde la ora epoko de la 5-a jarcento<ref name="Baliozian"/>. Li estis, anstataŭe, profunde influita de [[Novplatonismo]]<ref name="Mesrob"/>. Fakte, la lernejo de Narek estis instrumenta en ensorbigado de kristana [[novplatonismo]] en armena teologio{{sfn|La Porta|2016|p=336}}. Nome, kristanaj novplatonaj konceptoj kiel divenado, la atingo de la potenco de spirita vizio aŭ komprenemo per pentofara purigado de la interna kaj ekstera homo, kaj de simbola [[Ekzegezo|ekzegeza]] metodaro. Li eble estis influita de [[Pseŭdo-Dionizio la Areopagano]], pivota aŭtoro en kristana novplatonismo, kvankam ĉi tiu vidpunkto estis kritikita<ref>{{citaĵo el ĵurnalo |familinomo1=Tamrazian |nomo1=Hrachya |aŭtorligilo1=Հրաչյա Թամրազյան |titolo={{lang-hy|Դիոնիսիոս Արեոպագացին եւ Գրիգոր Նարեկացին|t=Dionizio la Aeropagano kaj Gregorio de Narek }}|ĵurnalo=[[Eĉmiadzin (revuo)|Eĉmiadzin]] |dato=2010 |volumo=86 |issue=11 |paĝoj=50–73 |url=http://echmiadzin.asj-oa.am/6932/ |eldoninto=[[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] |lingvo=armene}}</ref>{{sfn|Terian|2016|p=xxii}}. Sovet-armena filologo Vaĉe Nalbandjan argumentis ke la perspektivo de Narekaci estas esence kontraŭfeŭda kaj humanisma<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo1=Nalbandian |nomo1=V. S. |titolo={{lang-hy|Աշխարհը և նրա ապագան Գրիգոր Նարեկացու պատկերացմամբ|t=La universo kaj ĝia estonteco laŭ Gregorio de Narek}}|ĵurnalo=[[Patma-Banasirakan Handes]] |volumo=<!-- --> |dato=1988 |issue=3 |paĝoj=29–44 |url=http://hpj.asj-oa.am/4999/ |lingvo=armene}}</ref>. La tono de la ''Libro de Lamentoj'' estis komparita kun tiu de ''[[Konfesoj]]'' fare de [[Aŭgusteno de Hipono]]<ref>{{citaĵo el libro|familinomo1=Kebranian|nomo1=N.|titolo=The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|kontribuanto=Armenian poetry and poetics|dato=2012|eldoninto=Princeton University Press|isbn=9781400841424|eldono=4a}}</ref>. Iuj modernaj erudiciuloj komparis la mondkoncepton kaj filozofion de Narekaci kun tiuj de pli postaj sufiaj mistikaj poetoj [[Ĝalal-ed-din Mohammad Rumi]] kaj [[Yunus Emre]]<ref>{{citaĵo el libro |familinomo1=Stepaniants |nomo1=Marietta T. |titolo=Sufi Wisdom |dato=1994 |eldoninto=Eldonejo de la [[Novjorka Ŝtata Universitato]] |loko=[[Albany (Nov-Jorkio)|Albany]] |isbn=9780791417966}}</ref><ref>{{citaĵo el ĵurnalo |familinomo1=Safarian |nomo1=Al. V. |titolo=Գրիգոր Նարեկացու ու սուֆի բանաստեղծների ստեղծագործություններում ավանդական պատկերների "ադապտացման" մասին [Pri "adapto" de tradiciaj karakteroj en la verkoj de sufiaj poetoj kaj Gregorio de Narek] |ĵurnalo=[[Lraber Hasarakakan Gitutjunneri]] |volume=<!-- --> |dato=1993 |issue=2 |paĝoj=103–113 |url=http://lraber.asj-oa.am/2973/ |lingvo=hy}}</ref><ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Safarian|nomo=A. V.|titolo=О гуманизме Григора Нарекаци и поэтов-суфиев [Pri la humanismo en la sufiaj poetoj kaj Gregorio de Narek]|ĵurnalo=[[Lraber Hasarakakan Gitutjunneri]]|volume=<!-- -->|dato=1990|issue=7|paĝoj=62–68|url=http://lraber.asj-oa.am/3584/|lingvo=rusa}}</ref>,  kaj rusaj verkistoj de la 19-a jarcento [[Fjodor Dostojevskij]]<ref>{{citaĵo el libro |familinomo1=Zulumyan |nomo1=Burastan |titolo=Достоевский и мировая культура [Dostojevskij kaj internacia kulturo] |dato=2013 |eldoninto=Dostojevskij Internacia Societo|loko=Moskvo |isbn=9785857352465 |paĝoj=149–177}}</ref> kaj [[Lev Tolstoj|Leo Tolstoj]]<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo1=Darbinyan-Melikyan |nomo1=Margarita |titolo=И с горной выси я сошёл... |ĵurnalo=[[Literaturnaja Gazeta]] |dato=2015 |issue=6 |url=http://www.lgz.ru/article/-29-6517-15-07-2015/i-s-gornoy-vysi-ya-soshyel-/ |lingvo=rusa |alirdato=2018-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181228130638/http://www.lgz.ru/article/-29-6517-15-07-2015/i-s-gornoy-vysi-ya-soshyel-/ |arkivdato=2018-12-28 }}</ref>. Mikael Papazjan, fakulo pri Narekaci, opiniis, ke li estas "kion vi ricevus, se vi miksus kun Aŭgusteno kaj [[James Joyce]]. Sed lian spiritecon ankaŭ plenigas la simpla pieco de la [[Patroj de la dezerto]]; kaj, kvankam li vivis antaŭ li, ankaŭ en li estas elemento de [[Sankta Francisko el Asizo|Sankta Francisko]]. Li estas sintezo de tiom da fadenoj de kristana tradicio."<ref>{{citaĵo el novaĵo|familinomo1=Aquilina |nomo1=Mike |aŭtorligilo1=Mike Aquilina |titolo=The ancient wisdom of Armenia's 'Doctor of Mercy' for the new decade |url=https://angelusnews.com/faith/a-new-book-introduces-us-to-the-most-important-saint-you-never-heard-of/ |verko=Angelus |eldoninto=Romkatolika Diocezo de Los-Anĝeleso |dato=9a de januaro 2020 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200111144409/https://angelusnews.com/faith/a-new-book-introduces-us-to-the-most-important-saint-you-never-heard-of/amp/ |arkivdato=11a de januaro 2020}}</ref> == Rekono == [[Dosiero:Գրիգոր Նարեկացի (1).JPG|eta|Statuo dediĉe al Narekaci estis starigita en 2002 en Erevano.]] Narekaci estis la unua grava armena [[Liriko|lirika poeto]]<ref name="unesco"/>  kaj estas konsiderata la plej amata persono en armena kristanismo{{sfn|Thomson|1983|p=453}}. Robert W. Thomson priskribis lin kiel la "plej signifan poeton de la tuta armena religia tradicio"<ref name="Thomson 2010"/>, dum Jos Weitenberg deklaris lin la "plej elstara teologia, mistika kaj literatura figuro de [[Kulturo de Armenio|armena kulturo]].<ref name="Weitenberg"/>"  James R. Russell listigas Narekaci kiel unu el la tri viziulojn de la armena tradicio, kune kun [[Mesrop Maŝtoc]] kaj [[Jeghiŝe Ĉarenc]]<ref>{{citaĵo el libro |familinomo1=Russell |nomo1=James R. |aŭtorligilo1=James R. Russell |titolo=Armena kaj Irana Studoj |eldoninto=[[Harvard University Press]] |dato=2005 |isbn=9780935411195 |url=https://archive.org/details/armenianiranians00russ |citaĵo=Kelkaj studoj ankaŭ traktas la viziulojn de la armena tradicio - Maŝtoc, Narekaci, Ĉarenc. }}</ref>. Agop Jack Hacikyan notis ke, per lia "vigla, aktiva kaj tre individua stilo" Narekaci formis, rafinis kaj tre riĉigis [[Klasika armena lingvo|klasikan armenan lingvon]] per siaj verkoj{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=275}}. Laŭ Hraĉik Mirzojan, Narekaci kreis ĝis 2,500 novajn armenajn vortojn, kvankam multaj el kiuj ne estas aktive uzataj<ref name="Mirzoyan"/>. Laŭ Haĉikjan, Narekaci "meritas esti konata kiel unu el la grandaj misteraj verkistoj de mezepoka kristanaro.{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=274}}"  Vreĵ Nersesjan konsideras Narekaci "poeto de monda rango" en la "amplekso kaj larĝo de sia intelekto kaj poezia inventemo, kaj en la tro ellaborita, vizia kvalito de lia lingvo", samrange kun [[Aŭgusteno de Hipono|Sankta Aŭgusteno]], [[Dante Alighieri|Danto]] kaj [[Edward Tylor]]<ref name="Vrej oxford"/> . Ĉi tiu vidpunkto estis ripetita de Levon Zekijan<ref>{{citaĵo el ĵurnalo |familinomo1=Zekiyan |nomo1=Levon |aŭtorligilo1=Levon Zekiyan |titolo=Գրիգոր Նարեկացի՝ Տիեզերական Վարդապետ [Grigor Narekaci: Doktoro de la Universala Eklezio] |ĵurnalo=Banber Matenadarani |dato=2015 |volumo=22 |paĝo=10 |url=http://www.matenadaran.am/ftp/data/Banber22/2.L.Zeqian.pdf |eldoninto=[[Matenadarano]] |lingvo=armena}}</ref>. Armen-naskita rusa kritikisto Karen A. Stepanjan skribas ke la geniulo de Narekaci igas lin komparebla kun [[William Shakespeare|Ŝekspiro]], [[Miguel de Cervantes]], kaj [[Fjodor Dostojevskij|Dostojevskij]]<ref>{{citaĵo el novaĵo |familinomo1=Vinogradov |nomo1=Leonid |titolo=Карен Степанян о Достоевском, читавшем Сервантеса, и поисках Бога в литературе |url=https://www.pravmir.ru/karen-stepanyan-o-dostoevskom-servantese-i-poiskax-boga-v-literature/ |verko=pravmir.ru |agentejo=Ortodokseco kaj la Mondo|dato=15an de septembro 2018 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181228124434/https://www.pravmir.ru/karen-stepanyan-o-dostoevskom-servantese-i-poiskax-boga-v-literature/ |arkivdato=28an de decembro 2018 |lingvo=rusa}}</ref>. === Kritiko === Franca okcident-armena verkisto Ŝahan Ŝahnur estis la plej eminenta kritikisto de Narekaci<ref name="Mirzoyan"/>. Ŝahnur celis lin en sia romano ''Retiriĝo sen kanto'' (Նահանջը առանց երգի, publikigita en 1929) per unu el liaj roluloj. Ĉi-lasta priskribas la ''Libron de Lamentoj'' kiel "la plej malmorala, nesana, venena libro, verko, kiu malfortigis la armenojn kiel nacion. La armenoj restas venkitaj provante kopii la mizeran, kriplan animon de Gregorio"<ref>{{citaĵo el libro|familinomo=Pynsent|nomo=Robert B.|titolo=Enciklopedio de Orienteŭropa Literaturo|dato=1993|eldoninto=[[HarperCollins]]|isbn=9780062700070|paĝo=[https://archive.org/details/readersencyclope00robe/page/356 356]|citaĵo="La ĉefa celo de Shanour estas GRIGOR NAREKATSI kaj lia libro de elegioj. Ĝi estas, laŭ ni, la plej malmorala, nesana, venena libro, verko, kiu malfortigis la armenojn kiel nacio. La armenoj restas venkitaj provante kopii la mizeran, kriplan animon de GRIGOR. "Ni estas orientanoj kaj ni kredas je tio, kion oni nomas sorto - tio, kio estas skribita sur nia frunto. Iuj el ĝi estas enskribitaj kun neforviŝebla ĉina inko; la resto estas notita per krajono kaj poste estas polvaĵoj. Dependas de ni ŝanĝi ĉi tiujn lastajn. "|url=https://archive.org/details/readersencyclope00robe/page/356}}</ref><ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Karagulyan|nomo=Hasmik|titolo=Շահան Շահնուրի "Նահանջը առանց երգի" վեպը [Romano de Ŝahan Ŝahnur "La retroiro sen kanto"]|ĵurnalo=[[Patma-Banasirakan Handes]]|volumo=<!-- -->|dato=2006|issue=3|paĝo=109|url=http://hpj.asj-oa.am/1764/|lingvo=armena|quote=Shahnour atribuas grandan rolon al "Narek", ĝi estis Biblio por armenoj dum jarcentoj, ĝi influis la spiriton kaj personecon de armeno dum jarcentoj, igante lin konvencia, pacienca, tolerema, sufokanta la liberecan spiriton en li. Narekaci forte kritikas ne nur la malŝaton de Suren pri religio, sed ankaŭ sian neadon de niaj pasintaj historio kaj kulturo. La pasinteco estis la temo de senĉesa enketo por Shahnour, kiu tiutempe kaŭzis grandan malkontenton.:}}</ref>: Aŭtoro kaj kritikisto Ara Baliozjan argumentas, ke Narekaci estas "nia plej granda verkisto, ĉar neniu legas lin."<ref>{{citaĵo el la reto |titolo=Naregatsi is our greatest writer because nobody reads him. #armernians |url=https://twitter.com/baliozianara/status/773846818698452993 |eldoninto=baliozianara on [[Twitter]] |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181226144210/https://twitter.com/baliozianara/status/773846818698452993 |arkivdato=26an de decembro 2018 |dato=8a de septembro 2016 |alirdato=30an de decembro 2018}}</ref>  [[Parujr Sevak]] opiniis ke la verko ''Narek'' ne estis legita de la armenoj tiel multe kiel ĝi estis kisita<ref name="Mirzoyan"/>. == Heredaĵo == [[Dosiero:Grigor Narekatsi.JPG|eta|maldekstre| Reliefo pri Gregorio de Narek sur muro de la [[Armena katedralo de Moskvo]], [[Rusio]].]] === Literatura influo === Narekaci influis praktike ĉiun armenan literaturon, kiu postsekvis lin. Grigor Magistros Pahlavuni ( <abbr>ĉ.</abbr>  990–1058 ) estas konsiderata lia rekta literatura posteulo<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo1=Mkhitarian|nomo1=S. M.|titolo=X-XII դարերի հայ բանաստեղծությունը Ղ.Ալիշանի գնահատմամբ [Armena poezio de la 10a-12a jarcentoj laŭ Gh.Alishan]|ĵurnalo=[[Lraber Hasarakakan Gitutjunneri]]|volume=<!-- -->|dato=2001|issue=2|paĝo=104|url=http://lraber.asj-oa.am/862/|lingvo=armena|citaĵo=Գր. Նարեկացու անմիջական հաջորդ ու նրա ավանդները շարունակողը Գր. Մագիստրոս Պահլավունին (990-1058) է:}}</ref>. Akademiuloj rimarkis la influon de Narekaci sur armenaj poetoj, mezepokaj kaj modernaj egale. Li inspiris eminentajn mezepokajn poetojn [[Hovhannes Imastaser]]{{sfn|Avagyan|2017|p=117}} (ĉ. 1047-1129),  [[Nerses la 4-a|Nerses Ŝnorhali]] (1102-1173) kaj [[Frik]] ( <abbr>ĉ.</abbr>  1230 -1310),<ref name="ysu"/> ,  kaj en la moderna periodo, [[Sajat-Nova]] (1712- 95), [[Hovhannes Tumanjan]] (1869-1923){{sfn|Avagyan|2017|p=117}}, [[Misak Mecarenc]] (1886-1908), [[Siamanto]] (1878-1915), [[Jeghiŝe Ĉarenc]]<ref name="ysu"/> (1897-1937),  kaj [[Parujr Sevak]] (1924-1971)<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo1=Aristakesyan|nomo1=Ruzan|titolo=Պարույր Սևակ -Նարեկացի. ստեղծագործական ազդակներ և առնչություններ [Paruyr Sevak - Narekatsi. Kreivaj impulsoj kaj komunikado]|ĵurnalo=[[Patma-Banasirakan Handes]]|volume=<!-- -->|date=2005|issue=2|paĝo=256|url=http://hpj.asj-oa.am/3627/|lingvo=armena|citaĵo=De la unuaj literaturaj paŝoj, la arto de Narekatsi estis inspirita kaj reĝisorita de P.Sevak}}</ref>.  Sevak nomis la ''Libron de Lamentoj'' kiel "templo de poezio, sur kiu la detrua agado de la tempo ne efikis."{{sfn|Hacikyan|Basmajian|Franchuk|Ouzounian|2002|p=279}} Ĉarenc laŭdas la "sanktigitajn brovojn" de Narekaci kaj [[Nahapet Kuĉak]] en sia poemo de 1920 "Mi amas mian Armenion" ( «Ես իմ անուշ Հայաստանի» )<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|titolo=Mi amas mian Armenion de Jeghiŝe Ĉarenc|ĵurnalo=[[Ararat Quarterly|Ararat]]|dato=1960|volumo=15|paĝo=46|eldoninto=[[Ĝenerala Armena Bonfara Unio]]|loko=Novjorko}}</ref>.  En alia poemo (" Al Armenio "), Ĉarenc listigas Narekaci apud [[Nerses la 4-a|Nerses Ŝnorhali]] kaj [[Hovnatanjan|Naghaŝ Hovnatanjan]]. === Eklezia rekono === ==== Armenaj eklezioj ==== Gregorio de Narek estas sanktulo kaj de la [[Armena Apostola Eklezio|armena apostola]] kaj [[Katolika Armena Eklezio|armena katolika]] eklezioj. Lia festeno estas festata la 13an de oktobro en la Festo de la Sanktaj Tradukistoj. Liaj restaĵoj konserviĝas ĉe la Trezoreja Muzeo de la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]]. Ĝi estis alportita al la [[katedralo de Eĉmiadzin]] dum la festeno en 2012<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Relics of St. Grigor Narekatsi will be Brought to the Mother Cathedral|url=http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=3&nid=2234&y=2012&m=9&d=11&lng=en|retejo=armenianchurch.org|eldoninto=[[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]]|dato=13a de oktobro 2012|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210108140736/https://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=3&nid=2234&y=2012&m=9&d=11&lng=en|arkivdato=2021-01-08}}</ref>. Pluraj preĝejoj konstruitaj en Armenio en la 21-a jarcento estis nomitaj laŭ li, inkluzive de la katedralo de la [[Diocezo de Gugark]] en [[Vanadzor]]<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Celebration of the 10th anniversary of St. Grigor Narekatsi church anointment|url=http://www.vallexgroup.am/en/1377581741|retejo=vallexgroup.am|eldoninto=Companies of Vallex Group|dato=14a de novembro 2011|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://archive.today/20210108132817/http://vallexgroup.am/en/celebration-of-the-10th-anniversary-of-st-grigor-narekatsi-church-anointment/|arkivdato=2021-01-08}}</ref> kaj tiu de [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] kompletigita en 2014<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Consecration of the St. Grigor Narekatsi Church in Armavir|url=http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=30056&pid=16576&lng=en|retejo=armenianchurch.org|eldoninto=Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin|dato=3a de junio 2014|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210108153140/https://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=30056&pid=16576&lng=en|arkivdato=2021-01-08}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|titolo=President attended anointment ceremony of Saint Grigor Narekatsi Church|url=http://www.president.am/en/press-release/item/2014/05/31/President-Serzh-Sargsyan-visit-Armavir/|website=president.am|eldoninto=Office to the President of the Republic of Armenia|dato=31a de majo 2015|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200807084441/https://www.president.am/en/press-release/item/2014/05/31/President-Serzh-Sargsyan-visit-Armavir/|arkivdato=2020-08-07}}</ref>. La Preĝejo Sankta Gregorio de Narek en Richmond Heights, [[Ohio]], proksime de [[Klevlando]], estis konstruita en 1964<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Parish History|url=http://www.stgregoryofnarek.org/parish-history/|retejo=stgregoryofnarek.org|eldoninto=Armenian Church St. Gregory of Narek|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171018195530/http://www.stgregoryofnarek.org/parish-history/|arkivdato=18a de oktobro 2017}}</ref>. La Armena Katolika Diocezo de Bonaero estas ankaŭ sub la patroneco de Sankta Gregorio de Narek<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=The Eastern Catholic Churches 2015|url=http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat15.pdf|retejo=cnewa.org|eldoninto=[[Katolika Proksim-Orienta Bonfara Asocio]]|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170607210107/http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat15.pdf|arkivdato=2017-06-07}}</ref>. ==== Romkatolika Eklezio ==== [[Dosiero:Saint Gregory Of Narek.jpg|eta|dekstre |Mozaiko pri Narekaci en la [[Baziliko Sankta Petro]], [[Vatikano]]<ref>{{citaĵo el novaĵo|familinomo1=Ambrogetti|nomo1=Angela|titolo=Il Messaggio del Papa consegnato al Popolo armeno|url=https://www.acistampa.com/story/il-messaggio-del-papa-consegnato-al-popolo-armeno-0252|eldoninto=ACI Stampa|lingvo=itala|dato=12a de aprilo 2015}}</ref>]] Narekaci estis ofte menciita de papo [[Johano Paŭlo la 2-a|Johano Paŭlo la 2a]]. En sia encikliko 1987 ''Redemptoris Mater'' la Papo nomis lin "unu el la elstaraj gloroj de Armenio.<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Redemptoris Mater|url=http://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/en/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_25031987_redemptoris-mater.html|retejo=vatican.va|dato=25a de marto 1987}}</ref>"  Artikolo 2678 de [[Katekismo de la Katolika Eklezio]], proklamita de Johano Paŭlo la 2-a en 1992, mencias la tradicion de preĝoj en siaj verkoj<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Katekismo de la Katolika Eklezio|url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p4s1c2a2.htm|retejo=vatican.va|citaĵo=Sed en la [[Ave Maria]], la teotokio, la himnoj de Sankta Efrem aŭ Sankta Gregorio de Narek, la tradicio de preĝo estas esence la sama..}}</ref>. Johano Paŭlo la 2-a nomis lin en alparoladoj en 2000 kaj 2002<ref>{{citaĵo el la reto| titolo=General Audience|url=http://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/en/audiences/2000/documents/hf_jp-ii_aud_20001018.html|retejo=vatican.va|dato=18a de oktobro 2000|citaĵo=Ni esprimu nian deziron pri la dia vivo ofertita en Kristo per la varmaj tonoj de granda teologo de la armena eklezio, Gregorio de Narek (10-a jarcento): "Ĝi ne estas por liaj donacoj ...}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|titolo=General Audience|url=http://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/en/audiences/2002/documents/hf_jp-ii_aud_20021113.html|retejo=vatican.va|dato=13a de novembro 2002|citaĵo=Ni nun aŭskultu instruiston de la armena tradicio, Gregorio de Narek (ĉ. 950-1010), kiu en sia Panegira direkto al la Sankta Virgulino Maria diras al ŝi: "Rifuĝante sub via plej inda kaj potenca propeto ...}}</ref>.  En sia alparolo dum [[Anĝeluso]] de la 18a de februaro, Johano Paŭlo la 2-a priskribis lin kiel "unu el la ĉefaj poetoj de Nia Sinjorino" kaj "la granda kuracisto de la Armena Eklezio<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Angelus|url=http://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/en/angelus/2001/documents/hf_jp-ii_ang_20010218.html|retejo=vatican.va|dato=18an de februaro 2001|citaĵo=Unu el la ĉefaj poetoj de Nia Sinjorino estas la granda kuracisto de la Armena Eklezio, Sankta Gregorio de Narek.}}</ref>".  En lia ''Apostola Letero por la 1700-a Datreveno de la Bapto de la Armena Popolo'' de la jaro 2001, la Papo deklaris, ke Gregorio de Narek "esploris la malhelajn profundojn de homa malespero kaj ekvidis la flaman lumon de graco, kiu brilas eĉ tie por kredantoj"<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Je la 1700a datreveno de la "Baptado de Armenio"|url=http://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/en/apost_letters/2001/documents/hf_jp-ii_apl_20010217_battesimo-armenia.html|retejo=vatican.va|dato=17a de februaro 2001}}</ref>. ; Doktoro de la Eklezio Estis anoncite en februaro 2015, ke Gregorio de Narek estos nomumita [[Doktoro de la Eklezio]] de [[Francisko (papo)|Papo Francisko]]<ref name="radiovaticana"/><ref>{{citaĵo el novaĵo|nomo=David V.|familinomo=Barrett|titolo=Armena sanktulo proklamita Doktoro de la Eklezio fare de Papo Francisko|url=http://www.catholicherald.co.uk/news/2015/02/23/armenian-saint-proclaimed-doctor-of-the-church-by-pope-francis/|verko=[[Catholic Herald]]|dato=23a de februaro 2015}}</ref>. La 12an de aprilo 2015, dimanĉo de la Dia Mizerikordo , dum Meso por la centjariĝo de la [[Armena genocido]] en [[Baziliko Sankta Petro|Baziliko de Sankta Petro]] de Romo, Papo Francisko oficiale proklamis Gregorion de Narek kiel ''Doktoro de la Eklezio''<ref name="vatican 12 apr 2015"/>  ĉeestante la armena prezidanto [[Serĵ Sargsjan]], la [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso de Ĉiuj Armenoj]] [[Garegino la 2-a]], [[Armena Patriarkato de Sizo|Katolikoso de Kilikio]] [[Aramo la 1-a|Aram la 1-a]] , kaj [[Katolika Armena Eklezio|Armena Katolika Patriarko]] Nerses Bedros la 19-a Tarmuni<ref>{{citaĵo el novaĵo|titolo=Historia meso dediĉita al la 100a datreveno de la Armena Genocido komenciĝas en Vatikano (vive)|url=https://armenpress.am/eng/news/801408/historic-mass-dedicated-to-100th-anniversary-of-the-armenian-genocide-begins-at-the-vatican-live.html|agentejo=[[Armenpress]]|dato=12a de aprilo 2015}}</ref>. Francisko deklaris:<ref name="vatican 12 apr 2015"/> {{Citaĵo|Sankta Gregorio de Narek, monaĥo de la deka jarcento, sciis esprimi la sentojn de via popolo pli ol iu ajn. Li donis voĉon al la krio, kiu fariĝis preĝo, de peka kaj malĝoja homaro, subpremita de la angoro de ĝia senpovo, sed lumigita de la brilo de la amo de Dio kaj malfermita al la espero de lia sava interveno, kiu kapablas transformi ĉiujn aferojn.}} Li fariĝis la 36-a kaj la unua armena doktoro de la eklezio<ref>{{citaĵo el novaĵo|title=St. Gregory of Narek is classified among the doctors of the church of the Catholic Church|url=http://www.1tv.am/en/news/2015/04/12/St-Gregory-of-Narek-is-classified-among-the-doctors-of-the-church-of-the-Catholic-Church/12985|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160611150419/http://www.1tv.am/en/news/2015/04/12/St-Gregory-of-Narek-is-classified-among-the-doctors-of-the-church-of-the-Catholic-Church/12985|arkivdato=11a de junio 2016|retejo=1tv.am|eldoninto=[[Publika Televido de Armenio]]|dato=12a de aprilo 2015}}</ref>.  Li ankaŭ estas la "dua sanktulo eliranta el la Orienta Eklezio"<ref>{{citaĵo el la reto|familinomo1=Morio|nomo1=Eva Maurer|titolo=The Armenian Gregory of Narek, Doctor of the Church|url=http://en.lpj.org/2015/04/16/the-armenian-gregory-of-narek-doctor-of-the-church/|eldoninto=[[Latina Patriarkato de Jerusalemo]]|dato=16a de aprilo 2015|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20181231093817/http://en.lpj.org/2015/04/16/the-armenian-gregory-of-narek-doctor-of-the-church/|arkivdato=2018-12-31}}</ref> kaj la sola Doktoro "kiu ne estis en komunio kun la [[Katolika Eklezio]] dum sia vivo"<ref>{{citaĵo el la reto|familinomo1=Del Cogliano|nomo1=Mark|titolo=A New Doctor of the Church: St. Gregory of Narek|url=http://www.stthomas.edu/news/theology-matters-new-doctor-church-st-gregory-narek/|retejo=theology matters|eldoninto=University of St. Thomas Department of Theology|dato=8a de oktobro 2015}}</ref>. Lia nomo estas listigita inter la sanktuloj por la 27a de februaro en la ''[[Roma martirologio|Roma Martirologio]]'', kie li estas difinita kiel "monaĥo, kuracisto de la armenoj, distingita pro siaj verkoj kaj mistika scienco"<ref name="lastampa">{{citaĵo el novaĵo|titolo=Gregorio de Narek estas deklarita Doktoro de la Eklezio|url=http://www.lastampa.it/2015/02/23/vaticaninsider/eng/the-vatican/gregory-of-narek-is-declared-a-doctor-of-the-church-fQGAZL5deajQJOftta3naK/pagina.html|verko=[[La Stampa]]|dato=23a de februaro 2015}}</ref>.  Dum meso la 25-an de junio 2016 en Placo Vartananc en [[Gjumri]], Francisko deklaris, ke li "deziras altiri pli da atento" al Gregorio de Narek igante lin Doktoro de la Eklezio<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Holy Mass: Homily of the Holy Father|url=http://w2.vatican.va/content/francesco/en/homilies/2016/documents/papa-francesco_20160625_omelia-armenia-gyumri.html|retejo=vatican.va|eldoninto=Apostola Seĝo|loko=[[Gjumri]], Placo Vardananc|dato=25a de junio 2016}}</ref>. Li plue aldonis: {{Citaĵo|Estas malfacile trovi lian egalulon en la kapablo plumbigi la profundojn de mizero gastigita en la homa koro. Tamen li ĉiam ekvilibrigis homan malfortecon kun la kompato de Dio, levante elkoran kaj larmoplenan preĝon de fido al la Sinjoro... Gregorio de Narek estas mastro de la vivo, ĉar li instruas al ni, ke la plej grava afero estas rekoni, ke ni estas en bezono de kompato. Malgraŭ niaj propraj malsukcesoj kaj la vundoj kaŭzitaj al ni, ni ne devas memcentriĝi, sed malfermi niajn korojn en sincereco kaj fido al la Sinjoro ...}} En la [[Placo de la Respubliko (Erevano)|Placo de la Respubliko]] de [[Erevano]] Papo Francisko sugestis, ke Gregorio "povas esti difinita kiel "Doktoro pri Paco"<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Ecumenical Prayer Vigil for Peace: Address of the Holy Father|url=http://w2.vatican.va/content/francesco/en/speeches/2016/june/documents/papa-francesco_20160625_armenia-incontro-ecumenico.html|retejo=vatican.va|eldoninto=Apostola Seĝo|loko=[[Erevano]], [[Placo de la Respubliko (Erevano)|Placo de la Respubliko]]|dato=25a de junio 2016}}</ref>. [[Dosiero:Narek Monument 1 (3).jpg|eta|maldekstre| Monumento « Narek », inaŭgurita en 2010, Erevano<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=angla|url=http://www.president.am/en/domestic-visits/item/2010/09/01/news-173/|titolo=« President Serzh Sargsyan participated at the inauguration of Armenia’s Football Academy located in Avan administrative community »|retejo=President of the Republic of Armenia|tago=1|monato=septembre|jaro=2010|alirdato=3a de marto 2015}}.</ref>.]] La proklamon de Sankta Gregorio kiel Doktoro de la Eklezio rememoris la ŝtato de [[Vatikano|Vatikanurbo]] per poŝtmarko kiu ekcirkulis la 2-an de septembro 2015<ref>{{citaĵo el novaĵo|titolo=Centenario della morte del beato e martire Ignazio Maloyan e proclamazione di San Gregorio di Narek Dottore della Chiesa|url=http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/it/servizi/ufficio-filatelico-e-numismatico/emissioni-filateliche/archivio/2010---2015/emissioni-filateliche---2015/centenario-morte-maloyan.html|retejo=vaticanstate.va|lingvo=itala}}</ref>.  La 5an de aprilo 2018, bronza statuo el du metroj, de Narekaci, starigita de Davit Jerevanci, estis rivelita ĉe la Vatikanaj Ĝardenoj de Mikael Minasjan, la ambasadoro de Armenio ĉe la [[Apostola Seĝo|Sankta Seĝo]]. La inaŭguran ceremonion ĉeestis Papo Francisko, armena prezidento Serĵ Sargsjan , armen-apostolaj gvidantoj [[Garegino la 2-a]] kaj [[Aramo la 1-a]]<ref>{{citaĵo el la reto|familinomo1=Danielyan|nomo1=Emil|titolo=New Vatican Statue Highlights Armenian-Catholic Rapprochement|url=https://www.azatutyun.am/a/29148075.html|agentejo=[[RFE/RL]]|dato=5a de aprilo 2018}}</ref><ref>{{citaĵo el novaĵo|titolo=Statue of St. Gregory of Narek unveiled in Vatican |url=http://www.president.am/en/press-release/item/2018/04/05/President-Serzh-Sargsyan-attended-the-unveiling-ceremony-of-the-statue-of-Saint-Gregory-of-Narek/ |verko=president.am |agentejo=The Office to the President of the Republic of Armenia |dato=5a de aprilo 2018}}</ref>. === Omaĝoj === [[Dosiero:Vanadzor-new-church.jpg|eta|maldekstre|Katedralo Sankta Gregorio de Narek, [[Vanadzor]], [[Armenio]].]] La vira nomo "Narek" ([[Okcident-armena lingvo|okcident-armene]]: Nareg) estas tre populara nomo inter la armenoj<ref>{{citaĵo el la reto |titolo=Հետաքրքրաշարժ վիճակագրություն [Interesaj statistikoj] |url=https://www.armstat.am/file/article/sv_12_18a_6200.pdf |retejo=armstat.am |eldoninto=Statistika Komitato de Respubliko Armenio|paĝo=251 |lingvo=armena |dato=5a de februaro 2019}}</ref>. En 2018 ĝi estis la dua plej ofta nomo donita al bebaj knaboj. Ĝi originas de la vilaĝo kaj monaĥejo de Narek kaj posedas sian popularecon pro Gregorio de Narek kaj la ''Libro de Lamentoj'' , populare konata kiel "Narek"<ref>{{citaĵo el libro|familinomo1=Acharian |nomo1=Hrachia |aŭtorligilo1=Hrachia Adjarian |titolo=Հայոց անձնանունների բառարան [Vortaro de Personaj Nomoj] Vol. 4 |dato=1942 |eldoninto=[[Erevana Ŝtata Universitato]] |paĝo |lingvo=armena |citaĵo=Նարեկ գյուղի անունից, որով կոչվել է Գրիգոր Նարեկացին և իր նշանավոր աղոթագիրքը}}</ref>. La Profesorejo ''Narekaci'' pri Armena Lingvo kaj Kulturo, establita en 1969, estas la plej malnova katedro tiaspeca de la [[Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso]]<ref>{{citaĵo el la reto|nomo=Meg|familinomo=Sullivan|titolo=New Holder Of UCLA Professorship Celebrates 2,500 Years Of Armenian Culture|url=http://newsroom.ucla.edu/releases/New-Holder-Of-UCLA-Professorship-1800|eldoninto=Universitato de Los-Anĝeleso|dato=20a de septembro 2000|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20181231043555/http://newsroom.ucla.edu/releases/New-Holder-Of-UCLA-Professorship-1800|arkivdato=2018-12-31}}</ref>. En [[Erevano]], publika lernejo (establita en 1967 kaj renomita en 1990) kaj medicina centro (establita en 2003) estas nomitaj laŭ Narekaci. Narekaci estas prezentita sur poŝtmarko eldonita de Armenio en 2001<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=The schools subordinated to the municipality of Yerevan|url=https://www.yerevan.am/en/school/?page=4|retejo=yerevan.am|eldoninto=Urbodomo de Erevano}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|titolo="Grigor Narekatsi" MC|url=https://www.yerevan.am/en/grigor-narekatsi-mc/|retejo=yerevan.am|eldoninto=Urbodomo de Erevano}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|titolo=235, Grigor Narekatsi, Millennium of "Record of Lamentations" Scott 628|url=http://www.armenianstamps.com/product_info.php?cPath=28&products_id=32|retejo=armenianstamps.com}}</ref>. Statuo de Narekaci estis starigita en la distrikto [[Malatjo-Sebastio]] de Erevano en 2002<ref>{{citaĵo el novaĵo|titolo=Երեւանում բացվեց Նարեկացու արձանը|url=https://armenpress.am/arm/news/380749/erevanum-bacvec-narekacu-ardzany.html|agentejo=[[Armenpress]]|dato=19a de aprilo 2002|lingvo=armena}}</ref>.  Granda ŝtono simila al malnova manuskripto kun surskribitaj linioj kaj bildoj de la ''Libro de Lamentoj'' estis rivelita en la kvartalo Narekaci de la distrikto [[Avano|Avan]] de Erevano en 2010<ref>{{citaĵo el novaĵo|titolo=Stone Narek or Book of Lamentation|url=https://www.armenianow.com/multimedia/feature_photo/24575/stone_narek_or_book_of_lamentation|verko=[[ArmeniaNow]]|dato=2a de septembro 2010}}</ref>. La ''Naregaci Art-Instituto'' (Նարեկացի Արվեստի Միություն), neprofitocela organizo registrita en Usono<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Vision|url=http://www.naregatsi.org/vision|retejo=naregatsi.org|eldoninto=Naregatsi Art Institute|alirdato=2020-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160816015846/http://www.naregatsi.org/vision|arkivdato=2016-08-16}}</ref>, havas sian sidejon en Erevano, Armenio (ekde 2004) kaj centro en [[Ŝuŝo (urbo)|Ŝuŝo]], [[Arcaĥa Respubliko]] (ekde 2006)<ref>{{citaĵo el la reto|familinomo=Karoyan|nomo=Marine|titolo="Նարեկացի" արվեստի միություն|url=http://www.azg.am/AM/culture/2015060503|verko=[[Azg |Azg]]|dato=4a de junio 2015|lingvo=armene}}</ref>. Soveta komponisto Alfred Schnittke komponis muzikon por la rusa traduko de la ''Libro de Lamentoj'' en 1985<ref>{{citaĵo el la reto|familinomo1=Eichler|nomo1=Jeremy|titolo=Sublime Rachmaninoff Does a Warm-Up Act for Schnittke|url=https://www.nytimes.com/2005/02/19/arts/music/sublime-rachmaninoff-does-a-warmup-act-for-schnittke.html|verko=[[The New York Times]]|dato=19a de februaro 2005}}</ref>. == Literatura premio == La Ministerio pri Kulturo de Armenio ĉiujare donas internacian medalon por la rekono de la laboro de aŭtoro, pro respekto al armena kulturo kaj identeco, por justeco kaj homaj valoroj. La plej novaj gajnintoj de la literatura premio Gregorio de Narek estas: * 2013 - turka romanisto de kurda origino [[Yaşar Kemal]]; * 2014 - Armena romanverkisto kaj dramisto [[David Muradjan]]; * 2015 - franca poeto-filozofo [[Serge Venturini]]. == Manuskriptoj == * La manuskripto 1568, konservita en [[Matenadarano]] de [[Erevano]], estas kopio de la Libro de Lamentoj datita en 1173, sendube produktita en la monaĥejo de Skevra ([[Armena reĝlando en Kilikio|Kilikio]]) de Grigor Mliĉeci aŭ Skevraci laŭ peto de ĉefepiskopo Nerses Lambronaci. Akompanata de [[hagiografio]] de Nerses Lambronaci, ĉi tiu estas la plej malnova konata ekzemplero de ĉi tiu libro. La manuskripto havas kvar portretojn de Gregorio: verkado, preĝado, tenado de libro kaj kruco, kaj riverencado al Kristo, ĉio rilate al la elegio numero 72. * En aŭgusto 2013, Artur Ĝanibekjan, posedanto de ''Comedy Club Production'' en Rusio, akiris manuskripton de la verkoj de Gregorio de Narek per [[eBay]] kaj transdonis ĉi tiun manuskripton al Matenadarano, la nova posedanto. == Referencoj == {{Referencoj|3}} == Bibliografio == *{{citaĵo el libro |familinomo1=Thomson |nomo1=Robert W. |aŭtorligilo1=Robert W. Thomson |titolo=The Armenian People from Ancient to Modern Times: Volumo I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century |dato=1997 |eldoninto=St. Martin's Press |loko=Novjorko |paĝoj=[https://archive.org/details/armenianpeoplefr00rich_0/page/231 231–232] |ĉapitro=Armenian Literary Culture Through the Eleventh Century։ Gregory of Narek|ref=harv}} *{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Thomson|nomo=R. W.|aŭtorligilo=Robert W. Thomson|titolo=Gregory of Narek's "Commentary on The Song of Songs"|ĵurnalo=[[The Journal of Theological Studies]]|dato=1983|volumo=34|issue=2|paĝoj=453–496|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ref=harv|jstor=23963468|doi=10.1093/jts/34.2.453}} *{{citaĵo el libro|familinomo1=Hacikyan|nomo1=Agop Jack|aŭtorligilo1=Agop Jack Hacikyan|familinomo2=Basmajian|nomo2=Gabriel|familinomo3=Franchuk|nomo3=Edward S.|familinomo4=Ouzounian|nomo4=Nourhan|titolo=The Heritage of Armenian Literature: From the sixth to the eighteenth century|year=2002|eldoninto=Wayne State University Press|loko=[[Detrojto]]|isbn=9780814330234|kontribuanto=Grigor Narekatsi|pp=[https://archive.org/details/GrigorNarekatsi 274-279]|ref=harv}} *{{citaĵo el libro |familinomo1=La Porta |nomo1=Sergio |titolo=Monasticism in Eastern Europe and the Former Soviet Republics |dato=2016 |eldoninto=Routledge |isbn=9781317391050 |paĝoj=330–350 |ĉapitro=Monasticism and the construction of the Armenian intellectual tradition|ref=harv}} *{{citaĵo el libro |familinomo1=Terian |nomo1=Abraham |titolo=The Festal Works of St. Gregory of Narek: Annotated Translation of the Odes, Litanies, and Encomia |dato=2016 |eldoninto=Liturgical Press |loko=Collegeville, Minesoto |isbn=978-0814663189|ref=harv}} *{{citaĵo el ĵurnalo |familinomo1=Avagyan |nomo1=Vachagan |titolo=Գրիգոր Նարեկացին Հրանտ Թամրազյանի գնահատմամբ [The evaluation of Grigor Narekatsi by Hrant Tamrazyan]|ĵurnalo=Akunq: Collection of Scientific Articles |dato=2017 |volumo=1 |issue=15 |url=http://ysu.am/files/Narekaci.pdf |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181228123039/http://ysu.am/files/Narekaci.pdf |arkivdato=2018-12-28 |eldoninto=[[Erevana Ŝtata Universitato]] Iĝevana filio|lingvo=armena|ref=harv}} *{{citaĵo el ĵurnalo |familinomo1=Nazaryan |nomo1=Shushanik |titolo=Գրիգոր Նարեկացու պայքարը թոնդրակյան աղանդավորական շարժման դեմ [Grigor Narekatsi's struggle against the Tondrakian sect] |ĵurnalo=[[Eĉmiadzin (revuo)|Eĉmiadzin]] |dato=1990 |volumo=47 |issue=10–12 |paĝoj=72–86 |url=http://echmiadzin.asj-oa.am/6739/ |eldoninto=[[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] |lingvo=armena|ref=harv}} *{{citaĵo el libro |familinomo1=Papazian |nomo1=Michael |titolo=The Doctor of Mercy: the sacred treasures of St. Gregory of Narek |dato=2019 |eldoninto=Liturgical Press |loko=Collegeville, [[Minesoto]] |isbn=978-0814685013|ref=harv}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Armenaj sanktuloj]] [[Kategorio:Armenaj poetoj]] [[Kategorio:Doktoroj de la Eklezio]] 56mjzhwrbck3sj2bgijuixz32610qjk 0 649975 9456193 8255380 2026-08-18T12:01:56Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9456193 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Johanson Izaakoviĉ ZILBERFARB''' ([[rusa lingvo|ruse]] Иогансон Исаакович ЗИЛЬБЕРФАРБ; naskiĝis la {{daton|13|oktobro|1903}} en [[Bresto]], mortis la {{daton|13|julio|1968}} en [[Moskvo]]<ref>[https://www.persee.fr/doc/ahrf_0003-4436_1970_num_202_1_4482 Nekrologo de Zilberfarb]</ref>) estis [[Ukrainio|ukrainia]] [[Sovetio|sovetia]] [[historiisto]] kaj [[Esperantistoj|esperantisto]].<ref>[http://www.diary.ru/~vive-liberta/p167460366.htm Иогансон Исаакович Зильберфарб (1-a de oktobro 2011)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190710051415/http://www.diary.ru/~vive-liberta/p167460366.htm |date=2019-07-10 }} ({{ruse}}).</ref> == Esperanta agado == Zilberfarb estis membro de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], aktiva en Teknika Komisiono de la [[Eldonoj de SAT|Eldon-Kooperativo de SAT]]<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e4b&datum=1927&page=12&size=45 ''Jarlibro de SAT'' (1927)] ({{Eo}}).</ref> kaj aŭtoro de artikoloj en ''[[Sennaciulo]]''. Zilberfarb estas la aŭtoro de unu el la plej konataj esperantigoj de ''[[La Internacio (himno)|La Internacio]]'', kiu estis publikigata en SAT-jarlibroj.<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e4b&datum=19270005&query=((text:zilberfarb))&ref=anno-search&seite=28 "La Internacio" en ''SAT-jarlibro'' (1927)] ({{Eo}}).</ref> Li decidis malaktiviĝi jam en decembro 1926, rifuzante membri en [[SEU]] pro ĝiaj polic-spionaj servoj al registaro, kaj restante malaktiva membro ene de SAT, por ne riski ekziliĝon, kiel aliaj.<ref>"Letero de la 5a de decembro 1926 al [[Eŭgeno Miĥalski]]" ({{Eo}}), citita en la antaŭparolo de [[Krys Williams|Krys Ungar]] al la ''Plena Poemaro'' de Miĥalski ([[Flandra Esperanto-Ligo|FEL]] 1994) p. 15.</ref> Tiu malaktiviĝo plej verŝajne helpis lin transvivi la grandan purigon de la jaroj 1936-1937. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} *[https://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1479392368&archive=&start_from=&ucat=& biografio de Zilberfarb] ({{ruse}}) {{Ĝermo|esperantisto}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Zilberfarb, Johanson}} [[Kategorio:Ukrainaj judoj]] [[Kategorio:Sovetiaj judoj]] [[Kategorio:Ukrainaj esperantistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj esperantistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj historiistoj]] [[Kategorio:Ĥarkivanoj]] [[Kategorio:Membroj de SAT]] fbb9ltydhtcgpclmb7yzhjz1stzi3t7 9456195 9456193 2026-08-18T12:08:34Z ThomasPusch 1869 9456195 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Johanson Izaakoviĉ ZILBERFARB''' ({{l-he|יוהנסון איזקוביץ' זילברפרב}}, {{l-ru|Иогансон Исаакович ЗИЛЬБЕРФАРБ}}, {{l-uk|Йогансон Ісаакович ЗІЛЬБЕРФАРБ}}; naskiĝis la {{daton|13|oktobro|1903}} en [[Bresto]], mortis la {{daton|13|julio|1968}} en [[Moskvo]]<ref>[https://www.persee.fr/doc/ahrf_0003-4436_1970_num_202_1_4482 Nekrologo de Zilberfarb]</ref>) estis [[Ukrainio|ukrainia]] [[Sovetio|sovetia]] [[historiisto]] kaj [[Esperantistoj|esperantisto]].<ref>[http://www.diary.ru/~vive-liberta/p167460366.htm Иогансон Исаакович Зильберфарб (1-a de oktobro 2011)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190710051415/http://www.diary.ru/~vive-liberta/p167460366.htm |date=2019-07-10 }} ({{ruse}}).</ref> == Esperanta agado == Zilberfarb estis membro de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], aktiva en Teknika Komisiono de la [[Eldonoj de SAT|Eldon-Kooperativo de SAT]]<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e4b&datum=1927&page=12&size=45 ''Jarlibro de SAT'' (1927)] ({{Eo}}).</ref> kaj aŭtoro de artikoloj en ''[[Sennaciulo]]''. Zilberfarb estas la aŭtoro de unu el la plej konataj esperantigoj de ''[[La Internacio (himno)|La Internacio]]'', kiu estis publikigata en SAT-jarlibroj.<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e4b&datum=19270005&query=((text:zilberfarb))&ref=anno-search&seite=28 "La Internacio" en ''SAT-jarlibro'' (1927)] ({{Eo}}).</ref> Li decidis malaktiviĝi jam en decembro 1926, rifuzante membri en [[SEU]] pro ĝiaj polic-spionaj servoj al la sovetunia registaro, kaj restante malaktiva membro ene de SAT, por ne riski ekziliĝon, kiel aliaj.<ref>"Letero de la 5a de decembro 1926 al [[Eŭgeno Miĥalski]]" ({{Eo}}), citita en la antaŭparolo de [[Krys Williams|Krys Ungar]] al la ''Plena Poemaro'' de Miĥalski ([[Flandra Esperanto-Ligo|FEL]] 1994) p. 15.</ref> Tiu malaktiviĝo plej verŝajne helpis lin transvivi la grandan purigon de la jaroj 1936-1937. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} *[https://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1479392368&archive=&start_from=&ucat=& biografio de Zilberfarb] ({{ruse}}) {{Ĝermo|esperantisto}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Zilberfarb, Johanson}} [[Kategorio:Ukrainaj judoj]] [[Kategorio:Sovetiaj judoj]] [[Kategorio:Ukrainaj esperantistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj esperantistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj historiistoj]] [[Kategorio:Ĥarkivanoj]] [[Kategorio:Membroj de SAT]] 6nu9slhxdrrl2lztguotn23lrww6z4q 0 649995 9456453 8599904 2026-08-18T20:55:53Z ThomasPusch 1869 9456453 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo}}La '''Golfa araba''' aŭ ''ĥalijia'' (el la klasika araba خليجي ḫalīǧī, golfarabe [xæˈliːd͡ʒiː] aŭ اللهجة الخليجية al-lahǧah al-ḫaliǧiyyah [ælˈlæhd͡ʒæ l.xæˈliːˌd͡ʒijːæ]) estas [[Lingvovario|vario]] de la [[araba]] etendita tra la marbordaj regionoj de la [[Persa Golfo]] kaj de kelkaj partoj de la interno de la [[Araba duoninsulo]]. Ĝi estas la parola lingvo uzata en [[Kuvajto]], oriento de [[Sauda Arabio]], [[Barejno]], [[Kataro]], [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[Omano]] kaj sudoriento de [[Irano]].<ref> McCarus, Hamdi A. Qafisheh ; (1977). «Introduction». A short reference grammar of Gulf Arabic (en angla). Tucson, Ariz.: University of Arizona Press. p. xvii. ISBN 0-8165-0570-5. </ref> Lingve ĝi estas konsiderata proksima al la araba de [[Naĝdo]]. Ene de la Golfa araba, la araba de Barejno kaj la omana araba montras la plej grandajn diferencojn pri koresponda interkompreneblo, pro kio ofte ili estas referencataj kiel sendependaj varioj. Ĝi estas parolata de 6.8 milionoj da parolantoj (2016).<ref>[https://www.ethnologue.com/19/language/afb/ Gulf Arabic] en ''[[Ethnologue]]'' (19a eld., 2016) </ref> == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Arabaj lingvoj]] [[Kategorio:Arabaj dialektoj]] [[Kategorio:Persa Golfo]] [[Kategorio:Lingvoj de Sauda Arabio]] [[Kategorio:Lingvoj de Irako]] [[Kategorio:Lingvoj de Irano]] [[Kategorio:Lingvoj de Kuvajto]] [[Kategorio:Lingvoj de Omano]] [[Kategorio:Lingvoj de Kataro]] [[Kategorio:Lingvoj de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] [[Kategorio:Lingvoj de Barejno]] 9sqlp58cnnq8drjasa17xe079zdx3jh 0 650472 9456534 8226324 2026-08-19T03:37:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456534 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} {| class="wikitable" align="right" style="margin: 1em; margin-top: 0;" ! colspan="3" style="white-space: nowrap;"| '''Malkovritaj [[asteroido]]j : 2 |- | [[75072 Timerskine]] || {{dato|14|novembro|1999}} || rowspan = "2"|kun [[Patrick Wiggins (astronomo)|P. Wiggins]]. |- | [[80180 Elko]] || {{dato|3|novembro|1999}} |} '''Holly PHANEUF''' estas [[Usono|usona]] [[amatora astronomo|amatora astronomino]], profesie [[instruistino]] kaj [[verkistino]]. Ŝi ricevis [[bakalaŭro]]n pri [[biologio]] kaj [[kemio]] kaj [[doktoro de filozofio|Ph.D.]] pri [[medicino|medicina]] kemio. Laŭ [[Minor Planet Center]], ŝi kunmalkovris 2 [[asteroido]]jn<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsAlpha.html MPC alfabeta listo de asteroidaj malkovrintoj]{{lingvokodo|en}}</ref> en [[1999]] en kunlaboro kun [[Patrick Wiggins (astronomo)|Patrick Wiggins]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [https://drholly.typepad.com/ ''Molecular Level Answers'', la persona paĝaro de Holly Phaneuf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190717201326/https://drholly.typepad.com/ |date=2019-07-17 }} * {{en}} [https://www.goodreads.com/author/show/640167.Holly_Phaneuf Holly Phaneuf, el ''Goodreads''] {{Ĝermo|Astronomo|Usono}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Phaneuf, Holly}} [[Kategorio:Usonaj astronomoj]] {{Tradukita | lingvo = it | artikolo = Holly Phaneuf | revizio = 104524677 }} gbg58imvl5o7ys01k442cs2htkw3gsc 0 655202 9456318 9455703 2026-08-18T19:30:22Z Sj1mor 12103 9456318 wikitext text/x-wiki '''Malbone funkcionanta aŭtismo''' estas [[aŭtismo]] kun [[intelekta malkapablo]] (malpli ol 70 IQ). Simptomoj estas aŭtisma triaso (komunikantaj, socialaj kaj akomodaj malfacilaĵoj), kiuj manifestas severe. Oftaj estas bizara konduto, dormaj problemoj, agresivo kontraŭ aliaj personoj aŭ kontraŭ si mem.<ref name="ReferenceA">{{Citaĵo el gazeto|titolo=Brain anatomy and development in autism: Review of structural MRI studies|url=https://archive.org/details/sim_brain-research-bulletin_2003-10-15_61_6/page/557|familia nomo=Brambilla|persona nomo=P|dato=2003|gazeto=Brain Research Bulletin|volumo=61|numero=6|COI=10.1016/j.brainresbull.2003.06.001|paĝoj=557–569}}</ref> Ĝi ne estas memstare en DSM-5 or ICD-10; oni uzas kodojn por aŭtismo kaj intelekta malkapablo. ==Karakterizado== Aŭtismo signifikas, ke la ulo montras malkapablon en reciprokaj sociaj kontakto, komunikado kaj fleksa konduto. Lia konduto estas limita, stereotipa kaj ripetita.<ref name="Autismdefinition">{{cite web|title=What is Autism, Asperger Syndrome, and Pervasive Developmental Disorders?|url=http://www.usautism.org/definitions.htm|website=US Autism and Asperger Association|accessdate=16 December 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-08-25|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151228125601/http://www.usautism.org/definitions.htm|arkivdato=2015-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151228125601/http://www.usautism.org/definitions.htm|archivedate=2015-12-28}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.usautism.org/definitions.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-08-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151228125601/http://www.usautism.org/definitions.htm |arkivdato=2015-12-28 }}</ref> En malbone funkcionanta aŭtismo estas sociaj kapabloj malbonaj. Al tiu povas aparteni malesto de kontakto per okuloj, maladekvata korpesprimo, kaj lasi sen respondo al parolo, konduto kaj emocioj de aliuloj. Sen tiuj kapabloj la ulo povas malfacile havi kontakton.<ref name="ReferenceA"/> La komunika perturbo estas severa. Kaj parolo kaj nonverbala komunikado estas perturbita. La ulo ripetas vortojn aŭ frazojn, kaj ne havas kapablon por imagina ludo.<ref name="Brain anatomy and development in au">{{cite journal|last1=Brambilla|first1=P|title=Brain anatomy and development in autism: Review of structural MRI studies|journal=Brain Research Bulletin|volume=61|issue=6|date=2003|pages=557–569|doi=10.1016/j.brainresbull.2003.06.001|pmid=14519452}}</ref> Sintenado estas karakterizebla per nefunkcionaj rutinoj kaj ritualoj, repetitivaj movoj kiel skuado de manoj aŭ grandaj nefunkcionaj movoj. Ankaŭ ilia interesto estas tre mallarĝa, kaj kompulsa. Ili ne ludas per ludiloj same kiel neaŭtismaj infanoj, sed ili pleje aŭdas, sentas aŭ flaras la ludilon. <ref name=DSM5>{{cite web|title=DSM-5 Diagnostic Criteria|url=https://www.autismspeaks.org/what-autism/diagnosis/dsm-5-diagnostic-criteria|accessdate=16 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219143935/https://www.autismspeaks.org/what-autism/diagnosis/dsm-5-diagnostic-criteria|archive-date=2015-12-19|dead-url=no|df=}}</ref> ==Kialoj== Oni ĝenerale ne konas kialojn de aŭtismo, sed teorioj prediktas, ke aŭtismo estas genetika. Oni trovis iujn aliajn eblajn faktorojn,<ref>{{cite web|title=Autism Spectrum Disorder: Fact Sheet|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/autism/detail_autism.htm|website=National Institute of Neurological Disorders and Stroke|accessdate=16 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151206175729/http://www.ninds.nih.gov/disorders/autism/detail_autism.htm|archive-date=2015-12-06|dead-url=no|df=}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151206175729/http://www.ninds.nih.gov/disorders/autism/detail_autism.htm |date=2015-12-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/autism/detail_autism.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151206175729/http://www.ninds.nih.gov/disorders/autism/detail_autism.htm |arkivdato=2015-12-06 }}</ref> pri kiuj skribas niu artikolo Aŭtismo. Esploroj trovis abnormalajn strukturojn en aŭtismaj cerboj.<ref name="Brain anatomy and development in au"/> Oni faris eksperimentojn, ĉu abnormaloj [[korelacio|korelalas]] kun severeco de aŭtismo. Elia et al. (2000) ekzamenis per MRI mezsagitalan regionon de cerebro, mezan cerbon, cerebra vermo, corpus callosum kaj vermal lobules VI en VII de infanoj kun malbone funkcionanta aŭtismo. Iuj trovis rilatojn inter abnormalaĵoj kaj certaj funkcionoj, kiel memorio, motivacio kaj lernado, sed ili sugestis neceson de aliaj ekzamenoj por aprobi ĝin.<ref>{{cite journal|last1=Elia|first1=M|last2=Ferri|first2=R|last3=Musumeci|first3=S|last4=Panerai|first4=S|last5=Bottitta|first5=M|last6=Scuderi|first6=C|title=Clinical Correlates of Brain Morphometric Features of Subjects With Low-Functioning Autistic Disorder|journal=Journal of Child Neurology|volume=15|issue=8|pages=504–508|doi=10.1177/088307380001500802|pmid=10961787|year=2000}}</ref> Aliaj grupoj trovis paralelan evolvon de aŭtismo kaj abnormalecoj, sed ne povis pruvi rilaton de abnormalaĵoj kaj severeco de aŭtismo.<ref name="Brain anatomy and development in au"/> ==Rekonado== Malbone funkcionanta aŭtismo neniam estis oficiala diagnozo en Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders de American Psychiatric Assoication. En DSM-4, ĝi estis aŭtismo kun intelekta malkapablo. Ĝi malestas en DSM-5.<ref name="Autismdefinition"/> En DSM-5, aŭtismo estas dividita en tri grupoj laŭ funkcionado. Nivelo 3 estas la plej severa, kun ekstremaj severaj simptomoj de ĉiu kriterioj de aŭtismo: malkapabla komunikado (kaj verbala kaj neverbala); rigideco de konduto, malbona akomodo al ŝanĝoj, rigideco de atento, kaj malesto de akomodo al aliuloj. Iliaj interagoj kun aliuloj estas ekstreme limigitaj, kaj respondas nur al direktaj interagoj.<ref name=DSM5/> Laŭ ICD-10 ĝi estas aŭtismo evidenta pli frue ol 3 jaroj. Kriterioj estas uzado de lingvo (kaj parolado kaj komprenado); socialaj interagoj; kaj ludo. Ĝi postulas aliajn 6 simptomojn en tri ĉefaj kategoriojn, kiuj estas laŭ aŭtisma triaso. Intelekta malkapablo estas aldona.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Cellular and molecular biology of autism spectrum disorders|familia nomo=Strunecká|persona nomo=A|dato=2011|eldoninto=Bentham e Books|paĝoj=4–5}}</ref> ==Terapio== [[Neparolanta aŭtismo|Neparolantaj]] uloj povas uzi augmentan kaj alternativan komunikadon por komuniki. Ili lernas komuniki per korpesprimoj, gestoj, imagoj, interaktivaj iloj kaj komputero.<ref>{{cite web|title=Augmentative and Alternative Communication (AAC)|url=http://www.asha.org/public/speech/disorders/AAC/|website=American Speech-Language-Hearing Association}}</ref> Estas garnituro de imagoj kun nomo Picture Exchange Communication System (PECS), kiu estas disvastigita sistemo. Ĝi eblas ankaŭ kombinadon de imagoj.<ref name="autismspeaks.org">{{cite web|title=What Treatments are Available for Speech, Language and Motor Issues?|url=https://www.autismspeaks.org/what-autism/treatment/what-treatments-are-available-speech-language-and-motor-impairments|website=Autism Speaks|access-date=2015-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074105/https://www.autismspeaks.org/what-autism/treatment/what-treatments-are-available-speech-language-and-motor-impairments|archive-date=2015-12-22|dead-url=no|df=}}</ref> Oni povas uzi parol-lingvan terapion.<ref name="Autismdefinition"/> Laŭ Autism Speaks, ĝi subtenas kaj meĥanikon kaj uzadon de parolo, kune kun ĝiaj socialaj funkcioj.<ref name="autismspeaks.org"/> Ankaŭ neparolantaj uloj povas labori kun logopediistoj por pli efektiva komunikado.<ref>{{cite web|title=Speech and Language Therapy|url=http://www.autismeducationtrust.org.uk/good-practice/written for you/parents-and-cares/pc speech and language therapy.aspx|website=Autism Education Trust}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La logopediisto fokusas al individualaj bezonoj. Okupa terapio okupiĝas per kapabloj necesaj por funkcionado en ĉiutaga vivo. Ĝi igas en hejmo, en lernejo kaj en laborejo de aŭtismulo, por instrui al la ulo higienon, ordenigon, kaj hejmlaborojn. Tiu helpas akomodi la ulon al lia ĉirkaŭaĵo.<ref>{{cite web|title=Occupational Therapy's Role with Autism|url=https://www.aota.org/-/media/Corporate/Files/AboutOT/Professionals/WhatIsOT/CY/Fact-Sheets/Autism fact sheet.ashx|website=American Occupational Therapy Association}}</ref> Tiu helpas al aŭtismuloj pli igi en ilia ĉirkaŭaĵo.<ref name="autismspeaks.org"/> La terapeŭto faras lian planon laŭ necesoj kaj celoj de la ulo, kaj laboras kun li. Sensa integranta terapio helpas ĝustigadon al variantaj sensajn stimuloj. Multa aŭtismuloj estas tro senseblaj al iuj stimuloj, ekzemple al [[lumo]] aŭ sonoj, kaj ili troreagas tiujn. Ankaŭ estas ofta, ke aŭtismuloj ne reagas al iuj stimuloj, ekzemple se iu parolas al ili.<ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=M|last2=Segal|first2=J|last3=Hutman|first3=T|title=Autism Spectrum Disorders}}</ref> Terapioj uzas ludilojn, balancilojn kaj plonĝtabulojn,.<ref name="autismspeaks.org"/> Plano de terapeŭto akomodiĝas al stimuloj, kiuj bezonas integradon. Aplikita sintena analiso estas la plej efektiva metodo laŭ American Academy of Pediatrics.<ref>{{Cite journal|last=Myers|first=Scott M.|last2=Johnson|first2=Chris Plauché|date=1 November 2007|title=Management of Children With Autism Spectrum Disorders|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/120/5/1162|journal=Pediatrics|volume=120|issue=5|pages=1162–1182|doi=10.1542/peds.2007-2362|issn=0031-4005|pmid=17967921}}</ref> Ĝi fokusas al konduto, kaj instruas socialajn, ludajn, kaj komunikajn kapablojn.<ref>{{cite web|title=Applied Behavioral Analysis (ABA): What is ABA?|url=http://www.autismpartnership.com/applied-behavior-analysis|website=Autism partnership|accessdate=2019-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190103173916/https://www.autismpartnership.com/applied-behavior-analysis|archivedate=2019-01-03}}</ref><ref name="Treating adaptive living skills of persons with autism using applied behavior analysis: A review">{{cite journal |last1=Matson |first1=Johnny |last2=Hattier |first2=Megan |last3=Belva |first3=Brian |title=Treating adaptive living skills of persons with autism using applied behavior analysis: A review |journal=Research in Autism Spectrum Disorders |date=January-March 2012 |volume=6 |issue=1 |pages=271–276 |doi=10.1016/j.rasd.2011.05.008 }}</ref> Ĝi ankaŭ malfortas neadaptivajn kondutojn, kiel memagreso.<ref>{{cite journal |last1=Summers |first1=Jane |last2=Sharami |first2=Ali |last3=Cali |first3=Stefanie |last4=D'Mello |first4=Chantelle |last5=Kako |first5=Milena |last6=Palikucin-Reljin |first6=Andjelka |last7=Savage |first7=Melissa |last8=Shaw |first8=Olivia |last9=Lunsky |first9=Yona |title=Self-Injury in Autism Spectrum Disorder and Intellectual Disability: Exploring the Role of Reactivity to Pain and Sensory Input |journal=Brain Sci |date=November 2017 |volume=7 |issue=11 |page=140 |doi=10.3390/brainsci7110140 |pmid=29072583 |pmc=5704147 }}</ref> Ĝi uzas metodojn, kiel positiva kaj negativa afirmadon.<ref>{{cite web|title=Applied Behavioral Strategies - Getting to Know ABA|url=http://www.appliedbehavioralstrategies.com/what-is-aba.html|access-date=2015-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151220131628/http://www.appliedbehavioralstrategies.com/what-is-aba.html|archive-date=2015-12-20|dead-url=no|df=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-09-15|arkivurl=https://www.webcitation.org/6c5NqmsrJ?url=http://www.appliedbehavioralstrategies.com/what-is-aba.html|arkivdato=2015-10-06}}{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190124203720/https://www.appliedbehavioralstrategies.com/what-is-aba.html |date=2019-01-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.appliedbehavioralstrategies.com/what-is-aba.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-07-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190124203720/https://www.appliedbehavioralstrategies.com/what-is-aba.html |arkivdato=2019-01-24 }}</ref> Ne estas medikamentoj kontraŭ aŭtismo. Oni povas uzi medikamentojn kontraŭ akompanaj malsanoj, kiel depresio, anksioj aŭ kondutaj problemoj.<ref>{{cite web|last1=National Institute of Mental Health|title=Medications for Autism|url=http://psychcentral.com/lib/medications-for-autism/|website=Psych Central|access-date=2015-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213211732/http://psychcentral.com/lib/medications-for-autism|archive-date=2015-12-13|dead-url=no|df=}}</ref> Tiu estas la lasta ilo. ==Kritikoj== Aktivistoj por rajtoj de aŭtismuloj kritikas labeloj kiel malbona kaj bona funkcionanta aŭtismo, ĉar oni ekspektas pli malmultan je infanoj, kiuj estas nomita malbone funkcionantaj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://ollibean.com/problems-functioning-labels/|titolo=More Problems with Functioning Labels|alirdato=2017-12-29|dato=2013-09-26|lingvo=en-US|verkaĵo=Ollibean}}</ref> La infano sentas tiun, ankaŭ se neniu diras tiun al ĝi. Vidu ankaŭ [[Golem-efekto]] kaj [[Pigmalion-efekto]]. Alia kritiko estas fluktuado de funkcionado, kiun labeloj ne konsideras.<ref>{{Cite web|url=https://www.identityfirstautistic.org/functioning-labels-|title=Identity-First Autistic|website=Identity-First Autistic|access-date=2017-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230114435/https://www.identityfirstautistic.org/functioning-labels-|archive-date=2017-12-30|dead-url=no|df=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-09-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171230114435/https://www.identityfirstautistic.org/functioning-labels-|arkivdato=2017-12-30}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171230114435/https://www.identityfirstautistic.org/functioning-labels- |date=2017-12-30 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.identityfirstautistic.org/functioning-labels- |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171230114435/https://www.identityfirstautistic.org/functioning-labels- |arkivdato=2017-12-30 }}</ref> == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Aŭtismo]] nqqb2q41i17kq4ft74vrxjqlx2w8h2l 0 660189 9456374 7750471 2026-08-18T19:55:30Z Sj1mor 12103 9456374 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''William Harrison AINSWORTH''' (4a de februaro 1805 – 3a de januaro 1882) estis [[angla]] [[verkisto]] de [[historia romano|historiaj romanoj]] naskiĝinta ĉe King Street en [[Manchester]]. Li trejniĝis kiel [[advokato]], sed la jura profesio ne altiris lin. Dum li finkompletigis siajn studojn de [[juro]] en Londono, li renkontiĝis kun la publikigisto John Ebers, tiam administristo de la ''[[Her Majesty's Theatre]]'', Haymarket. Ebers enkondukis Ainsworth en la etosojn de literaturo kaj teatro, kaj al sia filino, kiu iĝis la edzino de Ainsworth. Ainsworth por mallonge klopodis la publikigan negocon, sed tuj abandonis kaj dediĉis sin al [[ĵurnalismo]] kaj [[literaturo]]. Lia unua sukceso kiel verkisto venis per ''Rookwood'' en 1834, kiu prezentas vojbanditon Dick Turpin kiel ĉefa [[rolulo]]. Sekvis serio de 39 romanoj, el kiuj la lasta aperis en 1881. Ainsworth mortis en Reigate la 3an de januaro 1882, kaj estis entombigita en la Tombejo Kensal Green. Lia salono por intelektuloj en Harrow Road estis kunvenejo por grupo en kiu estis [[Daniel Maclise]], [[Benjamin Disraeli]], [[Edward Bulwer-Lytton]], [[Charles Dickens]] kaj [[George Cruikshank]]. == Verkoj == * Sir John Chiverton, London: Ebers, 1826 * Rookwood, London: Bentley, 1834 * Crichton, London: Bentley, 1837 * Jack Sheppard, London: Bentley, 1839 * The Tower of London, London: Bentley, 1840 * Guy Fawkes, London: Bentley, 1841 * Old St Paul's, London: Cunningham, 1841 * The Miser's Daughter, 1842 * Modern Chivalry, 1843 * Windsor Castle, 1843 * St James's, 1844 * James the Second, London: Colburn, 1848 * The Lancashire Witches, London: Colburn, 1849 * Auriol, London: Chapman & Halll, 1850 * The Flitch of Bacon, 1854 * The Star-Chamber, 1854 * The Spendthrift, [[Londono]]: eldonejo ''[[Routledge]]'', 1857 * The Life and Adventures of Mervyn Clitheroe, 1858 * Ovingdean Grange, London: Routledge, 1860 * The Constable of the Tower, London: Chapman & Hall, 1861 * The Lord Mayor of London, London: Chapman & Hall, 1862 * Cardinal Pole, London: Chapman & Hall, 1863 * The Projector, London: Chapman & Hall, 1864 * The Spanish Match, London: Chapman & Hall, 1865 * The Constable de Bourbon, London: Chapman & Hall, 1866 * Old Court, 1867 * Myddleton Pomfret, 1868 * Hilary St Ives, 1870 * Talbot Harland, London: John Dicks, 1870 * The South-Sea Bubble, London: John Dicks, 1871 * Tower Hill, London: John Dicks, 1871 * Boscobel, 1871 * The Good Old Times, 1873 * Merry England, London: Tinsley, 1874 * The Goldsmith's Wife, London: Tinsley, 1875 * Preston Fight, 1875 * Chetwynd Calverley, London: Tinsley, 1876 * The Leaguer of Lathom, London: Tinsley, 1876 * The Fall of Somerset, London: Tinsley, 1877 * Beatrice Tyldesley, London: Tinsley, 1878 * Beau Nash, London: Routledge, 1879 * Stanley Brereton, 1881 == Bibliografio == * Carver, Stephen James (2003) "Ainsworth, William Harrison" in: The Life and Works of the Lancashire Novelist William Harrison Ainsworth 1805–1882. Edwin Mellen Press * Ellis, S. M. (1911) William Harrison Ainsworth and his Friends. 2 vols. John Lane. ("Bibliography of the works of William Harrison Ainsworth": v. 2, p. 345-383) * Locke, Harold (1925) A Bibliographical Catalogue of the Published Novels and Ballads of William Harrison Ainsworth. Elkin Mathews {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ainsworth, William Harrison}} [[Kategorio:Anglaj historiaj romanistoj]] [[Kategorio:Verkistoj de gotika fikcio]] 1iza0y90643nx7ky0twjqxnzufd5vf6 0 660241 9456590 9022557 2026-08-19T07:54:09Z Sj1mor 12103 9456590 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | nomo = Observatorio de Majorko | oficiala_nomo = Observatorio Astronómico<br />de Mallorca | kromnomo = OAM | dosiero = Medienkuppel planetarium mallorca.jpg | dosiero_priskribo = Observatorio de Majorko | kategorio = [[Observatorio]] | posedanto = Instituto de Astronomio kaj Kosmonaŭtiko de Majorko <br />(depost [[2017]]) | lando = Hispanio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | municipo = [[Costitx]] | koŭordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 206 | lat_d = 39 | lat_m = 38 | lat_s = 33.1 | lat_NS = N | long_d = 2 | long_m = 57 | long_s = 1.86 | long_EW = E | establita = [[majo]] [[1991]] | mapo1_priskribo = Situo de la observatorio en Hispanio | mapo1_lokumilo = Hispanio | retpaĝo = http://www.oamallorca.org/nueva-web-oam }} La '''Observatorio de Majorko''' (OAM) estas [[astronomio|astronomia]] [[observatorio]] fondita en [[majo]] [[1991]] en la [[insulo]] [[Majorko]] ([[Balearoj]] [[Hispanio]]), sude de [[Costitx]]. Ĝia [[Minor Planet Center|MPC]] kodo estas '''620'''.<ref>[http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ObsCodes.html Kodoj de la Observatorioj (''Minor Planet Center'')]</ref> Ĝi estas la unua astronomia centro en la [[Aŭtonoma Komunumo de Hispanio|aŭtonoma komunumo]] kaj la [[provincoj de Hispanio|provinco]] de Balearoj. Ĝi [[nun en 2019|nun]] estas estrita de la [[astronomo]] [[Salvador Sánchez (astronomo)|Salvador Sánchez]].<ref>[https://www.20minutos.es/noticia/454688/0/asteroide/tierra/astronomia/ Granda asteroido pasas "razante" la Teron ; el ''20 minutos'', 5-a de marto 2009]{{lingvokodo|es}}</ref> La Observatorio estas pioniro inter la hispanaj observatorioj kaj uzas [[roboto|robotajn]] [[teleskopo]]jn ; kvar el ili estas en la [[Observatorio de La Sagra]] ([[Provinco Almerio|Almerio]]) por la studo de [[asteroido|malgrandaj korpoj]] de la [[sunsistemo]]. Granda [[planetario]] dependa de la Observatorio de Majorko proponas publikajn seancojn. ''[[The Open University]]'' estas unu el la multenombra akademiaj institucioj, kiuj funkciigas somerajn kursojn ĉe tiu [[observatorio]]. == Malkovroj == {|class="wikitable collapsible collapsed" align="right" style="margin: 1em; margin-top: 0;" |- ! colspan = "3" |   [[Asteroido]]j malkovritaj : 2730 el kiuj |- | [[73533 Alonso]] || {{dato|25|julio|2003}} |- | [[120141 Lucaslara]] || {{dato|7|aprilo|2003}} |- | [[128036 Rafaelnadal]] || {{dato|28|majo|2003}} |- | [[164589 La Sagra]] || {{dato|11|aŭgusto|2007}} || rowspan = "6" |Elde [[Observatorio de La Sagra|La Sagra]] |- | [[171424 Rudyfernandez]] || {{dato|13|julio|2007}} |- | [[171458 Pepaprats]] || {{dato|7|oktobro|2007}} |- | [[178267 Sarajevo]] || {{dato|31|decembro|2007}} |- | [[181419 Dragonera]] || {{dato|28|septembro|2006}} |- | [[185164 Ingeburgherz]] || {{dato|27|septembro|2006}} |- | [[185560 Harrykroto]] || {{dato|7|januaro|2008}} |- | [[185580 Andratx]] || {{dato|29|januaro|2008}} || rowspan = "4" |Elde La Sagra |- | [[185638 Erwinschwab]] || {{dato|1|marto|2008}} |- | [[185639 Rainerkling]] || {{dato|2|marto|2008}} |- | [[187700 Zagreb]] || {{dato|2|marto|2008}} |- | [[189848 Eivissa]] || {{dato|23|marto|2003}} |- | [[202787 Kestecher]] || {{dato|25|julio|2008}} || rowspan = "2" |Elde La Sagra |- | [[212981 Majalitović]] || {{dato|14|februaro|2009}} |- | [[216295 Menorca]] || {{dato|11|junio|2007}} |- | [[228133 Ripoll]] || {{dato|20|aŭgusto|2009}} || Elde La Sagra |- | [[228180 Puertollano]] || {{dato|11|oktobro|2009}} |- | [[236987 Deustua]] || {{dato|26|aŭgusto|2008}} || rowspan = "2" |Elde [[Observatorio de La Sagra|La Sagra]] |- | [[236988 Robberto]] || {{dato|25|aŭgusto|2008}} |- | [[257336 Noeliasanchez]] || {{dato|4|majo|2009}} |- | [[257371 Miguelbello]] || {{dato|14|aŭgusto|2009}} |- | [[266465 Andalucia]] || {{dato|16|julio|2007}} |- | [[304788 Cresques]] || {{dato|13|julio|2007}} |- | [[332733 Drolshagen]] || {{dato|21|septembro|2009}} |- | [[353595 Grancanaria]] || {{dato|4|oktobro|2011}} |- | [[362911 Miguelhurtado]] || {{dato|29|aŭgusto|2009}} |- | [[367943 Duende]] || {{dato|23|februaro|2012}} |- | [[424200 Tonicelia]] || {{dato|12|julio|2007}} |} ''[[Minor Planet Center]]'' kreditas la Astronomia Observatorio de Majorko de la malkovro de 2730 numerotitaj [[asteroido]]j inter [[1999]] kaj [[2014]].<ref> [https://minorplanetcenter.net//iau/lists/MPDiscsNum.html MPC Listo de asteroidaj malkovrintoj laŭ nombro da malkovroj]{{lingvokodo|en}}</ref> sub la nomo '''AOM'''. Astronomoj de la OAM malkovris {{JN|potenciale danĝera objekto}} kiel [[(216258) 2006 WH1|(216258) 2006 WH₁]]. En [[2013]] forta [[supernovao]] ; SN 2013dv, estis malkovrita en [[galaksio]] malproksima de 575 milionoj da [[lumjaro]]j. Tiu malkovro estis konfirmita de la [[Universitato Harvard]] kaj de la [[Masaĉuseca Instituto de Teknologio]].<ref>[https://www.abc.es/ciencia/20130730/abci-observatorio-mallorca-descubre-supernova-201307301754.html La Observatorio de Majorko malkovras supernovaon je 575 milionoj da lumjaroj, el ''ABC ciencia'', 30-a de julio 2013]{{lingvokodo|es}}</ref> == Bankroto == En [[2015]] la observatorio bankrotis, ŝuldante 1,8 milonojn da eŭroj al kreditoroj inter kiuj la [[sociala sekureco]]. Post aŭkcio, ĝi estis aĉetita de la Instituto de Astronomio kaj Kosmonaŭtiko de Majorko : establaĵo ''[[ad hoc]]'' fondita en [[2017]] en kunlaboro kun [[ESA]] kaj du hotelaj grupoj : '' Iberostar'' kaj ''Jumeirah''.<ref>[http://www.iaamallorca.com/ Instituto de Astronomio kaj Kosmonaŭtiko de Majorko, oficiala paĝaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191125140443/http://www.iaamallorca.com/ |date=2019-11-25 }}{{lingvokodo|es}}</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : //eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{es}} [https://web.archive.org/web/20180307030208/http://oam.es/ Iama oficiala TTT-ejo de la Observatorio de Majorko (Arkivo)] * {{es}} [http://www.oamallorca.org/ Nova TTT-ejo de la Observatorio de Majorko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190829175505/http://www.oamallorca.org/ |date=2019-08-29 }} '''Likvidado kaj reaĉeto de la observatorio''' :* {{es}} [http://frauadvocats.com/wp-content/uploads/2015/12/20151118_ObservatoriCostitx_DM.pdf Deklaro de bankroto de la Astronomia Observatorio de Majorko ; el ''PART FORANA''] {{dato|18|11|2015}} :* {{es}} [https://www.ultimahora.es/noticias/part-forana/2017/03/21/256002/observatori-astronomic-costitx-sale-venta-por-millones-euros.html La Astronomia Observatorio de Majorko de Costitx vendata por 1,7 milonoj da eŭroj; el ''Ultima Hora''] {{dato|21|03|2017}} :* {{es}} [https://www.ultimahora.es/noticias/part-forana/2017/03/22/256288/observatori-astronomic-costitx-debe-acreedores-millones-euros.html El Astronomia Observatorio de Costitx ŝuldas al la kreditoroj 1,8 milonojn da eŭroj ; el ''Ultima Hora''] {{dato|22|03|2017}} :* {{en}} [https://www.majorcadailybulletin.com/news/local/2017/03/23/47352/director-blamed-for-observatory-liquidation.html La direktoro akuzata pro la likvidado de la Observatorio ; el ''Majorca Daily Bulletin'']{{dato|23|3|2017}} :* {{es}} [https://www.diariodemallorca.es/part-forana/2017/04/30/guerra-abierta-exsocios-amenaza-continuidad/1210827.html La malferma milito inter iamaj asociitoj minacas la daŭriĝon de la Observatorio de Costitx ; el ''Diario de Mallorca''] {{dato|30|04|2017}} :* {{es}} [https://www.ultimahora.es/noticias/part-forana/2017/08/11/284963/consell-auditara-subvenciones-del-observatori-para-descartar-irregularidades.html La Konsilantaro aŭdos la subvenciojn de la Observatorio por malkovri neregulaĵojn ; el ''Ultima Hora''] {{dato|11|08|2017}} :* {{es}} [https://www.ultimahora.es/noticias/part-forana/2017/08/12/285151/observatori-mallorca-asegura-fue-entidad-quien-pidio-ser-auditada.html La Observatorio de Majorko asertas, ke estas la ento, kiu petis esti kontrolata ; el ''Ultima Hora''] {{dato|12|08|2017}} :* {{es}} [https://www.ultimahora.es/noticias/part-forana/2018/03/13/985961/universidad-arabia-saudi-interesa-por-compra-del-observatorio-costitx.html Universitato de Sauda Arabio interesita al la aĉeto de la Observatorio de Costitx ; el ''Ultima Hora''] {{dato|13|03|2018}} :* {{es}} [https://www.ultimahora.es/noticias/part-forana/2018/03/12/985911/hotel-universidad-posibles-nuevos-usos-del-observatorio-costitx.html Hotelo kaj universitato, eblaj uzoj de la Observatorio de Costitx ; el ''Ultima Hora''] {{dato|12|3|2018}} :* {{es}} [https://www.tourinews.es/resumen-de-prensa/notas-de-prensa-espana-turismo/firma-catalana-interesada-en-convertir-el-observatorio-de-mallorca-en-hotel_4446661_102.html Katalunio Firmao interesita pri transformi la observatorion de Majorko en hotelo ; el ''Tourinews''] {{dato|14|3|2018}} :* {{es}} [https://www.diariodemallorca.es/part-forana/2018/05/22/centro-prestigioso---concurso/1315363.html Prestiĝa centro en bankroto, kiu atendas investiston ; el ''Diario de Mallorca''] {{dato|21|5|2018}} :* {{es}} [https://www.elconfidencial.com/tecnologia/ciencia/2018-10-08/observatorio-astronomico-mallorca-liquidacion_1627304/ La Observatorio de de Majorko volas fariĝi tourisma spektaklo "Preni la sciencon kiel sakon" ; el ''El Confidencial''] {{dato|08|10|2018}} ---- {{Portalo|Astronomio}} [[Kategorio:Observatorioj en Hispanio|Majorko]] {{Tradukita | lingvo = en | artikolo = Astronomical Observatory of Mallorca | revizio = 892105675 }} [[Kategorio:Majorko]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1991]] [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1991]] r8se28nnv7f2vx0vzz1nh35cbe1yh7p 0 660332 9456579 9450242 2026-08-19T07:32:37Z Sj1mor 12103 9456579 wikitext text/x-wiki '''Neparolanta aŭtismo''' estas kategorio de [[aŭtismo]]. Karaktera estas, ke la ulo ne parolas, uzas tre malmultan vortojn, aŭ ne uzas lian parolkapablon por komuniki. Oni konsideras, ke tute neparolantaj uloj estas [[muteco|mutaj]], ĉar ili ne lernis paroli. ==Fono== Laŭ fruaj kalkuloj, 25%-50% de infanoj diagnozitaj pro aŭtismo diras maksime nur tre malmultajn vortojn.<ref name=pmid23956859/> Esploroj pri aŭtismo okupiĝis tre malmulte kun neparolantaj uloj.<ref name=":5">{{cite journal |doi=10.1016/j.rasd.2014.06.007 |title=Testing nonverbal IQ in children with Autism Spectrum Disorders |journal=Research in Autism Spectrum Disorders |volume=8 |issue=9 |pages=1200–7 |year=2014 |last1=Bardikoff |first1=Nicole |last2=McGonigle-Chalmers |first2=Margaret }}</ref> Ankaŭ la kalkuloj ne estas esploritaj; mankas akceptitaj metodoj por esplori ilin. Estas metodoj, kiuj estas apartaj por malgrandaj infanoj, sed ne al pli aĝaj infanoj, adoleskantoj aŭ adultoj.<ref name=pmid24353165>{{cite journal |doi=10.1002/aur.1334 |pmid=24353165 |pmc=4139180 |title=Assessing the Minimally Verbal School-Aged Child with Autism Spectrum Disorder |journal=Autism Research |volume=6 |issue=6 |pages=479–93 |year=2013 |last1=Kasari |first1=Connie |last2=Brady |first2=Nancy |last3=Lord |first3=Catherine |last4=Tager-Flusberg |first4=Helen }}</ref> Oni ofte konsideras neparoladon kiel signo de malfunkciado.<ref name=":5" /> Oni okupiĝis pleje kun parolevolvo ĉe aŭtismuloj, kaj havis intereson en prognozoj pri parolevolvo. Laŭ esploroj, parolado devas komenci pli frue ol 5 jaroj;<ref>{{Cite journal|last=Mayo|first=Jessica|last2=Chlebowski|first2=Colby|last3=Fein|first3=Deborah A.|last4=Eigsti|first4=Inge-Marie|date=February 2013|title=Age of First Words Predicts Cognitive Ability and Adaptive Skills in Children with ASD|url=http://link.springer.com/10.1007/s10803-012-1558-0|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=43|issue=2|pages=253–264|doi=10.1007/s10803-012-1558-0|issn=0162-3257|pmc=4386060|pmid=22673858}}</ref> se oni ne parolas kiam li estas 5 jara, li ne parolos aŭ li ne uzos normale funkcionantan parolon.<ref name=":1">{{cite journal |doi=10.1111/1471-3802.12384 |title=Self-paced segmentation of written words on a touchscreen tablet promotes the oral production of nonverbal and minimally verbal autistic children |journal=Journal of Research in Special Educational Needs |volume=17 |issue=4 |pages=265–73 |year=2017 |last1=Vernay |first1=Frédérique |last2=Kahina |first2=Harma |last3=Thierry |first3=Marrone |last4=Jean-Yves |first4=Roussey }}</ref> Frua lingva evolvo montras sukceson en lernado, laboro, sociala vivo kaj sendependeco.<ref name=pmid23956859>{{cite journal |doi=10.1155/2013/436286 |pmid=23956859 |pmc=3727194 |title=Sensory Response Patterns in Nonverbal Children with ASD |journal=Autism Research and Treatment |volume=2013 |pages=436286 |year=2013 |last1=Patten |first1=Elena |last2=Ausderau |first2=Karla K |last3=Watson |first3=Linda R |last4=Baranek |first4=Grace T }}</ref> Infanoj kiuj estas diagnozitaj per aŭtismo estis pleje inter 2 kaj 3 jaroj, kaj estis diagnozitaj laŭ sia konduto kaj sociaj problemoj. Ili povas havi digestajn problemojn, atakojn kaj dormajn problemojn.<ref>{{Cite web|url=https://www.autismspeaks.org/what-autism|title=What Is Autism? {{!}} Autism Speaks|website=Autism Speaks|language=en|access-date=2018-10-25}}</ref> ==Prognozoj== Oni ne konas kialojn de neparolanta aŭtismo, sed oni trovis ligilon kun komuna atendo kaj lingvaj kapabloj. Komuna atendo estas, ke oni montras per mano aŭ per okulo al iu; alia persono sekvas tiun, kaj poste ili atendas la saman objekton. Oni montris, ke aŭtismuloj ofte havas problemojn kun tiu.<ref name=pmid21907346>{{cite journal |doi=10.1016/j.jcomdis.2011.08.002 |pmid=21907346 |title=The emergence of nonverbal joint attention and requesting skills in young children with autism |journal=Journal of Communication Disorders |volume=44 |issue=6 |pages=569–83 |year=2011 |last1=Paparella |first1=Tanya |last2=Goods |first2=Kelly Stickles |last3=Freeman |first3=Stephanny |last4=Kasari |first4=Connie }}</ref> Sondo montras, ke malfruoj, malesto aŭ ĝenerala neadekvata responso estas pli oftaj ĉe neparolataj aŭtistoj. Ankaŭ serĉado al repetitivaj aŭ intensaj stimuloj estas pli ofta ĉe ili. Tiu povas montri alian ligilon.<ref name=pmid23956859/> ==Kialoj== Oni ne konas la kialojn. Oni havas teorion pri rolo de [[amigdalo (cerbo)|amigdalo]], sed oni necesus plian pruvon. La teorio fokusas al graveco de amigdalo en socialaj kontaktoj, kaj montras, ke problemoj en socialaj kontakto estas unu ĉefa simptomo. Oni pensas, ke amigdalo gravas en [[fuĝo-lukto reago]], kaj ĝia aktiveco korelas kun timo. Ĝi havas ankaŭ rolon en socialaj kontakto, kiel eksperimentoj kun animaloj sugestas. pruvoj proponas, ke trofunkcionado estas pli akurata, ol teorio pri lezio.<ref name = ":10">{{cite journal |doi=10.1001/archpsyc.63.12.1417 |title=Amygdala Volume and Nonverbal Social Impairment in Adolescent and Adult Males with Autism |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=12 |year=2006 |last1=Nacewicz |first1=Brendon M |last2=Dalton |first2=Kim M |last3=Johnstone |first3=Tom |last4=Long |first4=Micah T |last5=McAuliff |first5=Emelia M |last6=Oakes |first6=Terrence R |last7=Alexander |first7=Andrew L |last8=Davidson |first8=Richard J |pmc=4767012 }}</ref> Laŭ sondoj pri lezioj, damaĝoj de amigdalo rezultas gravajn problemojn de socialaj kontaktoj en bestoj. Vervet simioj ne flegis iliajn idojn, eĉ ili mistraktis ilin.<ref name=pmid10781695>{{cite journal |doi=10.1016/S0149-7634(00)00011-7 |pmid=10781695 |title=The amygdala theory of autism |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=24 |issue=3 |pages=355–64 |year=2000 |last1=Baron-Cohen |first1=S |last2=Ring |first2=H.A |last3=Bullmore |first3=E.T |last4=Wheelwright |first4=S |last5=Ashwin |first5=C |last6=Williams |first6=S.C.R }}</ref> Ratoj iĝis pli malsovaĝaj.<ref name=pmid10781695/> Simioj kun lezio de antaŭa temporala lobo montris simptomojn de sindromo de Klüver–Bucy: perdon de timo, hiperseksualecon, hiperoralecon, kaj ofte ili povis ne rekoni objektojn.<ref name=pmid10781695/> Laŭ pruvo, lezio de amigdalo okazas emotionala, orala, kaj seksualaj anomalioj priskribitajn supre.<ref name=pmid10781695/> Tiuj anomalioj koincidas kun definiaj simptomoj de aŭtismo. Analizo de homaj cerboj post morto, oni trovis kreskitan denson de neŭronoj en amigdalo de aŭtismaj cerboj, kiu signifikas potencialan rilaton, kaj subtenas modelon pri hiperaktiveco.<ref name=pmid10781695/> En sondo, aŭtismaj subjektoj devis determini emocion de persono, kiun ili povas vidi en imaĝoj. Pli malgranda amigdalo plilongigis tempon por respondo, sed akuratecon ne.<ref name=pmid10781695/> Amigdalo de aŭtismuloj igis malpli aktiva ol amigdalo de kontrolaj personoj. Anstataŭe regiono en [[tempia lobo]] reagis, kies tasko estas nomi aŭ priskribi imagojn.<ref name = ":10"/> Oni pensas, ke tiu estas malpli por uzi emociajn kaj socialajn ligojn, ol objektiva kaj fakta prilaborado. Oni konkludis, ke aŭtismuloj ne inteligas, kiun la persono sentas, sed ili lernis, kiu mieno kiun emocion signifikas. Tiu subtenas mentalan deficiton pri komunikado de sentoj. Speciale, en neparola aŭtismo amigdaloj estas pli malgrandaj ol en kontrolaj personoj, sed ne malpli neŭronon, kiu sugestas hiperkontaktecon. Oni trovis negativan korelacion de grandeco de amigdalo kaj severeco de simptomoj.<ref name = ":10"/> En sindromo de Kanner estas amigdalo pligrandigita en infaneco. Oni havas teoriojn, kial. En [[deprimo]], streso kaj timo gvidas al [[alostaso]], kiu degeneras neŭronojn. Komenca hipertrofio, poste atrofio igas en sama regiono, paralele kun pliseverado de deprimo. Oni pensas, ke simila proceso igas en aŭtismaj cerboj, kiu pravigas tiun ŝanĝon de volumeno.<ref name = ":10"/> Uzante okulsekvantajn programarojn, esploristoj trovis, ke pli malgranda amigdalo asocias kun malkreskado de okula fiksado.<ref name = ":10"/> En homa komunikado, okuloj komunikas pri emocioj, do tiu estas baza en komunikado kaj rekonado. Oni trovis ligilon ankaŭ kun metakomunikado. Tiu sugestas gravan rolon de amigdalo en komunikado ĝenerale kaj en imitado de konduto.<ref name = ":10"/> Esploristoj povis trovi asocion ankaŭ kun neparola komunikado.<ref name = ":10"/> Tiu sugestas, ke amigdalo havas tre grandan rolon en ĉiu formo de komunikado; kaj ĝi havas similan gravan rolon en kontakto kun homoj, kiu eblas imitadon de memtenado. Oni povis prognozi komunikajn kapablojn kaj severecon de aŭtismo laŭ aktiveco de amigdalo. Subjektoj kun malpli aktiveco en amigdalo havis severajn simptomojn, kaj kiuj havis aktivan amigdalon, tiuj havis bonan kapablojn por komuniki.<ref name = ":10"/> Lingva evolviĝo bazas sur imitado, simile al aliaj interpersonaj kapabloj.<ref name = ":10"/> Neparolantaj aŭtismuloj povas lerni pli bazajn metojn, kiel montri al imagoj aŭ objektoj. Tiu ne bezonas personajn interrilatojn, kiel por lerni paroli. Gravas, ke oni kredu al tiuj esploroj garde. Oni devus fari longtempajn esplorojn por ekkoni pli bone la patologio de aŭtismo.<ref name = ":10"/> Anomalioj pleje ekiĝas el kompleksa interago de plena cerbo. Oni devus trakti aŭtismon kiel pli kompleksa, ol alproprigi ĝin simple al difekto de amigdalo. ==Komunikado== Por helpi al neparolantaj uloj, oni uzas variajn sistemojn de helpanta kaj aŭgmenta komunikado. Mansignaj sistemoj helpas malmultaj al aŭtismuloj, ĉar ili necesas okulkontakton, kiu estas nekonforma al ili. Oni tamen instruas faciligitajn versiojn de signolingvoj. Pleje oni donas imagojn al aŭtismuloj, kaj instruas al ili, kiel uzi tiujn. La imagoj povas esti en libro, en kartoj, aŭ en monitoro. Komputeraj sistemoj ankaŭ povas eldiri vortojn. Unue la infano lernas tiel signi bazajn necesojn; poste li lernas, kiel uzi la sistemon por lerneja lernedo. Adoleskantoj lernas multipaŝajn sistemojn, kiujn ili devas enŝalti, kaj serĉi imagojn aŭ foliumi.<ref name=":3">{{cite journal |doi=10.1016/j.rasd.2012.05.005 |title=Teaching advanced operation of an iPod-based speech-generating device to two students with autism spectrum disorders |journal=Research in Autism Spectrum Disorders |volume=6 |issue=4 |pages=1258–64 |year=2012 |last1=Achmadi |first1=Donna |last2=Kagohara |first2=Debora M |last3=Van Der Meer |first3=Larah |last4=o'Reilly |first4=Mark F |last5=Lancioni |first5=Giulio E |last6=Sutherland |first6=Dean |last7=Lang |first7=Russell |last8=Marschik |first8=Peter B |last9=Green |first9=Vanessa A |last10=Sigafoos |first10=Jeff }}</ref> Tiuj sistemoj estas uzeblaj en plia ĉirkaŭoj, hejme, en lernejo, aŭ dum laboro.<ref name=pmid24655345>{{cite journal |doi=10.1111/1460-6984.12079 |pmid=24655345 |title=Long-term effects of PECS on social-communicative skills of children with autism spectrum disorders: A follow-up study |journal=International Journal of Language & Communication Disorders |volume=49 |issue=4 |pages=478–85 |year=2014 |last1=Lerna |first1=Anna |last2=Esposito |first2=Dalila |last3=Conson |first3=Massimiliano |last4=Massagli |first4=Angelo }}</ref> Laŭ longtempa sondo, PECS virkas pozitive al socializado kaj komunikado. Ankaŭ komuna atendo kaj [[inicado]] kaj igado en komunaj ludoj, tiuj gravas al akirado kaj evolvado de lingvaj kapabloj.<ref name=pmid24655345/> ==Sondoj== Oni ofte sugestas, ke indentifikado kaj reproduktado de [[silabo]]j gravas dum parolevolvo. Laŭ sondo, lingvaj kapabloj povis pli evoviĝi, se neparolantaj aŭtismuloj povis atendi al unu silabo dum unu tempo. Oni povas helpi al aŭtismuloj lerni paroli, se oni montras kaj sonas silabojn, kiujn la infano imitas.<ref name=":1" /> Pleje la sondoj estas malgrandaj kaj necesus aliajn sondojn por subteni iliajn rezultojn, kaj serĉi, ĉu oni povus ĝeneraligi ilin al ĉiu grupo de aĝo. Pleje oni okupiĝis pri uzado de parolĝeneralaj sistemoj en neparolanta aŭtismo, kiuj bazas sur pli bazaj kapabloj, kiel montri al unu bildo kaj demandi stimulojn. Serĉado pri elvoviĝintaj metodoj de komunikatoj estas tre rara.<ref name=pmid22940168>{{cite journal |doi=10.1016/j.ridd.2012.07.027 |pmid=22940168 |title=Using iPods® and iPads® in teaching programs for individuals with developmental disabilities: A systematic review |journal=Research in Developmental Disabilities |volume=34 |issue=1 |pages=147–56 |year=2013 |last1=Kagohara |first1=Debora M |last2=Van Der Meer |first2=Larah |last3=Ramdoss |first3=Sathiyaprakash |last4=O'Reilly |first4=Mark F |last5=Lancioni |first5=Giulio E |last6=Davis |first6=Tonya N |last7=Rispoli |first7=Mandy |last8=Lang |first8=Russell |last9=Marschik |first9=Peter B |last10=Sutherland |first10=Dean |last11=Green |first11=Vanessa A |last12=Sigafoos |first12=Jeff }}</ref> == Referencoj == {{referencoj}} ==Traduko== {{Tradukita | lingvo = en | artikolo = Nonverbal autism | revizio = nuna }} [[Kategorio:Aŭtismo]] lftfrt251vnak5qp117s2cjsb5rcwl4 0 669507 9456257 8477113 2026-08-18T15:37:17Z LilyKitty 25129 de filosofio de scienco 9456257 wikitext text/x-wiki '''Logika pozitivismo''', poste nomita '''logika [[empiriismo]]''' kaj ankaŭ '''novpozitivismo''', estis movado en la [[Okcidenta filozofio]], kies centra tezo estis la veriga principo (konata ankaŭ kiel veriga kriterio de signifo). Nomita ankaŭ '''verigismo''', tiu preskaŭ [[sciteorio]] asertis, ke nur asertoj verigeblaj pere de rekta observado aŭ [[logika pruvo]] estas signifaj. Kinencante fine de la [[1920-aj jaroj]], kolektivoj de filozofoj, sciencistoj kaj matematikistoj formis la grupojn de la Berlina Cirklo kaj la [[Viena Cirklo]], kiuj, en tiuj du urboj, proponis la ideojn de logika [[pozitivismo]]. Florinta en kelkaj landoj de Eŭropo en la daŭro de la [[1930-aj jaroj]], tiu movado penis eviti la konfuzon devenan el neklara lingvaĵo kaj neverigeblaj postuloj por konverti [[filozofio]]n al "[[filozofio de scienco|scienca filozofio]]", kiu, laŭ la logikaj pozitivistoj, strebis enhavi la bazojn kaj strukturojn de la plej bonaj ekzemploj de empiriaj [[scienco]]j, kiel la [[ĝenerala teorio de relativeco]] de [[Albert Einstein]]<ref name=Friedman-pxiv/>. Spite sian intencon plibonigi filozofion studante kaj imitante la faktan enkondukon de empiria scienco, logika pozitivismo iĝis erare stereotipigita kiel movado por reguli la sciencan procezon kaj meti en ĝin striktajn normigojn.<ref name=Friedman-pxiv> Michael Friedman, [https://books.google.es/books?id=e9TjZc9wNUAC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Reconsidering Logical Positivism] Arkivita la 1an de februaro 2014 en [[Wayback Machine]] (New York: Cambridge University Press, 1999), p. xiv Arkivita la 28an de junio 2016 en [[Wayback Machine]]. Alirita la 14an de novembro 2019. </ref> Post la [[Dua Mondmilito]], la movado ŝanĝiĝis al pli milda varianto, nome "logika empiriismo", estrita ĉefe de [[Carl Hempel]], kiu, dum la epoko de [[Naziisma Germanio]], estis elmigrinta al Usono. En la postaj jaroj, la centrajn premisojn de la movado, ankoraŭ nesolvitajn, akre kritikis gravaj filozofoj, speciale [[Willard van Orman Quine]] kaj [[Karl Popper]] kaj - eĉ ene de la movado mem! - Hempel. Ĉirkaŭ 1960, la movado jam ĉesis. Baldaŭ, la verko de [[Thomas Kuhn]] ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]'', tute ŝanĝis la fokuson de la akademia filozofio. En tiu epoko, novpozitivismo estis "morta, aŭ tiom morta kiom filozofia movado povas iĝi".<ref name=passmore>[https://web.archive.org/web/20141014040321/http://collegewing.com/logical-positivism-j-passmore-1967/ Passmore, John. 'Logical Positivism', ''The Encyclopedia of Philosophy'', Paul Edwards (eld.). New York: Macmillan, 1967, 1a eldono]</ref> == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Logika pozitivismo]] [[Kategorio:Analiza filozofio]] [[Kategorio:Empiriismo]] [[Kategorio:Epistemologio de scienco]] [[Kategorio:Epistemologiaj teorioj]] [[Kategorio:Historio de ideoj]] [[Kategorio:Historio de filozofio]] [[Kategorio:Historio de religioj]] [[Kategorio:Historio de scienco]] [[Kategorio:Filozofiaj movadoj]] [[Kategorio:Filozofiaj skoloj kaj tradicioj]] [[Kategorio:Filozofio de scienco]] [[Kategorio:Pozitivismo]] [[Kategorio:Teoria lingvoscienco]] [[Kategorio:Okcidenta filozofio]] sqb8lqsnfrpcpctnf0hgxgi7lj52803 0 670286 9456607 8631943 2026-08-19T08:05:15Z Sj1mor 12103 9456607 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 48461 ''Sabrinamaricia'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 48461 Sabrinamaricia |Aliaj_nomoj = '''1991 RN₆''' ; 2001 FM₇₁ |Dato_de_malkovro = {{dato|7|septembro|1991}} |Malkovrintoj = [[Eleanor Francis Helin]]<br />kaj [[Seth M. Cohen]] |Epoko = 2458600.5 {{dato|27|aprilo|2019}} TDB |Granda_duonakso = 349,176 [[1 E9 m|Gm]] (2,334 [[astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 263,302 Gm (1,760 AU) |Apoapsido = 435,051 Gm (2,908 AU) |Discentreco = 0,2459 |Periodo = 1302,500 [[tago]]j (3,566 [[jaro#Julia jaro|jaroj]])<!-- 25:7 / 74:5 Mer / 29:5 Ven / 19:10 Mar / 10:3 Jup--> |Klinangulo = 10,364° |Meza_anomaliangulo = 285,901°<br /><small>[[Epoko (astronomio)|Epoko]] {{dato|27|aprilo|2019}}</small> |Longitudo_de_suprenira_nodo = 161,784° |Argumento_de_periapsido = 156,071° |Terdistanco_min = 112,502 [[1 E9 m|Gm]] (0,7520 [[astronomia unuo|AU]]) |Diametro = 5,496 ± 0,080 km |Albedo_geom = 0,056 ± 0,004 |Absoluta_magnitudo = 15,2 }} '''48461 ''Sabrinamaricia''''' estas malgranda malhela asteroido de la ĉefa [[asteroida zono]], malkovrita la {{daton|7|septembro|1991}} de la usonaj ge[[astronomo]]j [[Eleanor Francis Helin]] kaj [[Seth M. Cohen]] elde la [[Observatorio de la Monto Palomar]], ([[Kalifornio]], [[Usono]]). ''Sabrina Maricia Cohen'', naskiĝinta en [[2005]], estas la filino de la dua malkovrinto. Ili plezuris pro multenombraj kunaj vizitoj al la [[planetario]] de la [[Kolegio Palomar]], kaj nun ŝi povas esti parto de la spektaklo. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|48461-sabrinamaricia-1991-rn6}} {{sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (48001–49000)#48451-48500|Listo de asteroidoj (48001 – 49000)]] |antaŭ = [[(48460) 1991 RH6|(48460) 1991 RH₆]] |periodo = '''48461 ''Sabrinamaricia''''' |post = [[(48462) 1991 RT6|(48462) 1991 RT₆]] }} {{DEFAŬLTORDIGO:Sabrinamaricia}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Eleanor Francis Helin]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1991]] o7v1xegkfjm0zp746vw8v5duzsbggr0 0 670788 9456311 8264585 2026-08-18T19:26:51Z Sj1mor 12103 9456311 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kastelo|Regiono-ISO=DE-TH|Situo sur mapo2=Germanio|Zomo=15}} '''Kastelo Griesheim''' ({{lang-de|Schloß Griesheim}}) estis [[baroko|baroka]] komplekso konstruita ĉ. 1735 en [[stadtilm|Stadtilm-Griesheim]]/[[Germanujo]]. Moderniĝo ĝia faritis en la 1920aj jaroj, malkonstruo dum la [[sovetio|sovetia]] okupado en 1948. == Historio == De la 12a jarcento ĝis 1717 vivis sur la bienoj en Griesheim kun aldonita ''nobela farmo'' la dinastianoj de Griesheim. En 1720 akiris [[Christian August von Lindenfels]] la Supran bienon, en 1739 ankaŭ la Malsupran bienon de la kavalirbienego. Tiutempe estiĝis la duetaĝa baroka kastelo de sur Kirchberg-monto kun enkorpigo de restaĵoj de la malnovaj konstruaĵeroj. Kastelo kaj preĝejo plibeligis la vilaĝon dum jarcentoj. En 1744 la bienoj venditis al la Princa ĉambro de [[Rudolstadt]], de kiu en 1751 aĉetis la tuton [[Carl Joseph von Hoheneck]]. Post tri generacioj de hoheneck-a posedo reakiris ĝin Rudolstadt. Ili farmigis ĝin al fidindaj luprenantoj kaj oficistoj. Ĉar konstruitis en 1851 nova administrista domo, la kastelo jardekojn estis neenloĝata. Tamen ĝi dufoje por jaro inspektitis kaj eventualaj mankoj forigitis. En 1898 malgraŭ tio barbarete malkonstruitis belega sed kaduka [[altano]]. Ankaŭ la malnova transirejo disde la supra etaĝo kastela ĝis la [[Preĝejo Mario Magdaleno (Griesheim)|najbara Mario-Magdaleno-kirko]] ne postvivis. [[Dosiero:Schloss Griesheim Modell.JPG|eta|Maketaĵo de la malkonstruita kastelo]] [[Dosiero:Schloss Griesheim und Kirche Modell.JPG|eta|Paro de kastelo kun preĝejo]] Ekde 1909 iĝis Gerhard Jordan unu el du farmantoj de la Princa ĉambrobieno. Li revenis en la rango de majoro el la [[Unua mondmilito]] Griesheim iĝis ŝtata bieno de la nova Liberŝtato [[Turingio]]. Ekde 1924 Jordan estis ununura luprenanto sukcese klopodante la reloĝeblecon surlokan. Modernigoj necesaj faritis inter 1922 kaj 1924 dum kiuj konsiladis ankaŭ Jordan mem. Alkonstruitis i.a. ekstera ŝtuparo, balkono, moderna tubaro por provizado per varma akvo. Estis la duetaĝa kastelo 18 metrojn alta, kvazaŭ kvadrata komplekso de 30 x 25 metroj kun luma korto meze. La kastelo tuta estis kun kelo kun belaj ogivaj [[volbo]]j. Ĝi havis festsalonegon kaj 16 kromajn ĉambrojn. La plejmulto el ili havis stukajn plafonojn kaj ĉie ajn estis artiste altvaloraj kahelaj fornoj. Ĝis la fino de la [[Dua mondmilito]] la kastelo estis en nekritikenda, perfekta stato. Ekde 1944 enloĝis ĝin la [[atomfiziko|atomfizikisto]] [[Kurt Diebner]] kun siaj familianoj kaj kelkaj siaj kunlaborantoj. Li esploradis en eksperimenta laborejo devinte forlasi la lokojn en [[Gottow]] pro alproksimiĝo de la fronto. Mallonge post kiam [[Wehrmacht]]-anoj kondukis Diebner al [[Bavario]] venis [[usono|usonanoj]] teknikavidoj traserĉonte la kastelon kaj penonte havigi al si la scienculon mem. Frustriĝinte pri lia malĉeesto la amerikanoj vidis la botelojn de la vinkelo.<ref>Tion ĉi rakontis la filino de Jordan flegante la patron kiu ankoraŭ en la jaro 1945a forpasis.</ref> Ekloĝis en la kastelo [[Forpelo de Germanoj (1944–1950)|forpelitaj germanoj]] el Eosta Eŭropo. Sub sovetia okupado 150 hektaroj, la konstruaĵaroj, la bestaro, la maŝinaro kaj la ilaro eksproprietigitis kaj disdonitis al 37 familioj. == Barbara malkonstruo == Je la komenco de la jaro 1948 ordonitis laŭ ''SMAD-ordono nr. 209 pri terena reformo'' la malkonstruo de la kastelo por gajni materialojn por farmdomoj novaj. La kronikisto tiam raportis ke estus malfacilaĵoj koncerne la malkonstruplenumon. Multaj lokuloj, inter ili ankaŭ la pastoro, estis ege kontraŭe ĉar la kastelo ne estis damaĝita kaj ĉar troviĝis 20 senhejmaj personoj ene. Fine ekis la maltegmentigo en aprilo. Baldaŭ poste bravaj lokanoj estis retegmentintaj la domon. Sed pro premo fare de la sovetiaj ideologiistoj kaj sub minaco de puno en mallongega tempo malkonstruitis ĉio tie dum la lastaj someraj semajnoj de 1948. Hodiaŭ memoras pri la iama beleco nur tera monteto sur la situo kastela. La gajno materiala por fundamentoj de 9 novaj farmbienoj estis ridinde malalta. Kunlaborantoj de la [[Kastela Muzeo (Arnstadt)]] povis ankoraŭ savi kelkajn altvalorajn barokajn fornojn, diversajn ŝrankojn kaj la leonajn figurojn kronintajn la eksteran ŝtuparon. Protestoj de monumentprotektadaj fakuloj ankaŭ ne estis malhelpintaj la forigon barbaran. La sovetia garda generalmajoro Kolesniĉenko skribis en la 21.4.1948 al la ministroprezidanto de Turingio akuzon akran pri ŝajnaj sabotado, malobeo de la 209-ordono, malamika propagando pro ofta maltuja malkonstruo de tiaj konstruaĵoj aŭ almenaŭ alutiligvolo de ili por publikaj aŭ kulturaj taskoj; laŭ li tiaj fiaĵoj senprokraste ĉesu.<ref>''Schreiben der Verwaltung der SMAD Thüringen in Weimar an den Ministerpräsidenten von Thüringen'', 21.4.1948</ref> ß == Literaturo == * Hans-Helmut Lawatsch: ''Griesheimer Jahrhundertabriß.'' En: Beiträge zur Heimatgeschichte, Stadt und Landkreis Arnstadt, Heft 9, Arnstadt 1990, p. 75–79 * Hans-Helmut Lawatsch: ''Physikalische Brisanz aus politischer Hülse: Kurt Diebner.'' En: Beiträge zur Heimatgeschichte, Stadt und Landkreis Arnstadt, Heft 9, Arnstadt 1990, p. 91–98 * Raportoj de la kronikisto Gerhard Fuchs * Thomas Bienert: ''Missbraucht. Verschwundene Schlösser (12): Das Barockschloss zu Griesheim bei Stadtilm.'' [[Thüringer Allgemeine]], 2006 == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kasteloj en Distrikto Ilm|Griesheim]] [[Kategorio:Pereintaj konstruaĵoj en Turingio]] n3vbvzskf7wc9x5nokaaa6bo69ebsq0 0 676560 9456456 7785187 2026-08-18T21:02:46Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456456 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝita ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉina maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]]-on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] knt0q6shv0zh39z865z0439of4kseh4 9456465 9456456 2026-08-18T21:08:22Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456465 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝita ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉina maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]]-on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] m253zwbuiw855leaaqf8iy1yl6jh5pt 9456471 9456465 2026-08-18T21:12:00Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456471 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉina maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]]-on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] nauwkanjtlpnz82f7faiydzn05xdvuk 9456475 9456471 2026-08-18T21:26:36Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456475 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉina maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]]-on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|[[Black Lives Matter]] kiel ekzemplo de bajzuo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] juqknmzvc6348tmrb91pjwiu1mw0pqi 9456478 9456475 2026-08-18T21:28:05Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456478 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉina maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]]-on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|[[Black Lives Matter]] kiel ekzemplo de '''bajzuo''']] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] 4rlvxwonjt2d964xaerye1gdwls6lhy 9456479 9456478 2026-08-18T21:29:58Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456479 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉina maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]] -on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|[[Black Lives Matter]] kiel ekzemplo de '''bajzuo''']] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] 1pa0w7mjmj24nz93g7a1a5cay2gp97v 9456480 9456479 2026-08-18T21:34:26Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456480 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉina maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], sinkontraŭdire, hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]] -on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|[[Black Lives Matter]] kiel ekzemplo de '''bajzuo''']] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] rgf00uaai6zs9wtcv2hq8a97l8nmipq 9456498 9456480 2026-08-18T23:41:33Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456498 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉina maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], sinkontraŭdire, hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]] -on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|[[Black Lives Matter]] kiel ekzemplo de '''bajzua''' movado]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] k3li704yc4sncnfxth1iy65459rss6d 9456508 9456498 2026-08-19T00:31:00Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 /* */ 9456508 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉinia maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], sinkontraŭdire, hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]] -on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{Cita news|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|[[Black Lives Matter]] kiel ekzemplo de '''bajzua''' movado]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] ec8zuezxfcnrrmytho0xm1hn2uvtysq 9456511 9456508 2026-08-19T00:44:35Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 /* */ 9456511 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉinia maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], sinkontraŭdire, hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]] -on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times">{{Cita web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|titolo=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|autore=Qu Qiuyan|data=21 maggio 2017|sito=[[Global Times]]|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|dataarchivio=25 maggio 2017}}</ref><ref name="hongkongfp">{{citaĵo el novaĵo|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|[[Black Lives Matter]] kiel ekzemplo de '''bajzua''' movado]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] fctjrvkq9q2of74srzrwgalgxeiyn3o 9456512 9456511 2026-08-19T00:52:33Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456512 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉinia maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], sinkontraŭdire, hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]] -on, la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times" /><ref name="hongkongfp">{{citaĵo el novaĵo|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|[[Black Lives Matter]] kiel ekzemplo de '''bajzua''' movado]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] lxl6womf0i5cxz69k4ryqcvx4117zjp 9456514 9456512 2026-08-19T01:11:49Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 /* */ 9456514 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉinia maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], sinkontraŭdire, hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]], la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times" /><ref name="hongkongfp">{{citaĵo el novaĵo|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:LGBT Demonstration Karlsruhe 28.jpg|eta|Manifestacio de GLATKI+]] [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|Protesto de [[Black Lives Matter]]]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] ie01o3tebb7pv0k35swqt2c4kdzec7j 9456676 9456514 2026-08-19T11:43:22Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456676 wikitext text/x-wiki '''Bajzuo''' ({{lang-zh|白左}} ''báizuǒ'', laŭvorte "[[Blankulo|blanka]] [[Politika maldekstro|maldekstro]]"<ref>{{cite web|url=http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|title=福克斯台给美国大众普及：中国人说的"白左"是什么意思…|website=Sina Video|date=2017-05-21|language=zh|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123542/http://video.sina.com.cn/p/news/o/doc/2017-05-21/112166292471.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>) estas [[pejorativo|pejorativa]] ĉina [[neologismo]] kaj politika [[epiteto]], troviĝata ĉefe en [[sociaj retoj]], uzata por paroli pri [[Okcidenta civilizo|okcidentaj]] [[nova maldekstro|novmaldekstristoj]], malproksimaj de la historia kaj ĉinia maldekstro<ref name="global_times">{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|title=Chinese derogatory social media term for ‘white left’ Western elites spreads|last=Qu|first=Qiuyan|date=2017-05-21|work=Global Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml|archive-date=2017-05-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525084735/http://www.globaltimes.cn/content/1047989.shtml |date=2017-05-25 }}</ref><ref name="Chenchen Zhang">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|title=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|last=Zhang|first=Chenchen|date=2017-05-11|website=[[openDemocracy]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult|archivedate=2017-06-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170610110711/https://www.opendemocracy.net/digitaliberties/chenchen-zhang/curious-rise-of-white-left-as-chinese-internet-insult |date=2017-06-10 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|title=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|language=zh|website=iAsk.ca|date=2017-05-20|access-date=2017-12-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html |date=2017-06-25 }}</ref><ref name="Graw2">Ansgar Graw: [https://www.welt.de/politik/ausland/article170917663/Chinesen-verspotten-Merkel-als-naiven-weissen-Gutmenschen.html ''Chinesen verspotten Merkel als naiven weißen Gutmenschen''], WeltN24, 23. November 2017.</ref><ref name="Baizuo2">Eintrag [https://www.urbandictionary.com/define.php?term=baizuo ''Baizuo''] bei ''Urban Dictionary''. Abgerufen am 26. Dezember 2017.</ref><ref name="Focus12">[https://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html ''Nach dem Jamaika-Aus wird Merkel in China als „naive, weiße Westlerin“ verspottet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212104636/http://www.focus.de/politik/deutschland/sie-schimpfen-sie-baizou-chinesen-verspotten-merkel-als-naiven-gutmenschen-und-sprechen-von-merkels-ende_id_7890830.html |date=12 dicembre 2017 }}, Focus online, 24. November 2017.</ref>. Oni uzas ĝin por indiki tiujn, kiuj forlasas kaj forneas la temon de la [[klasbatalo]], sinkontraŭdire, hipokrite kaŭ<ref>kaj/aŭ</ref> naive promocias la [[rasia egaleco|rasian egalecon]], la [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝan enmigradon]], la [[korpa egaleco|korpan egalecon]], la [[GLATKI+]], la [[feminismo|feminismon]], la [[bestoprotektado|bestoprotektadon]], la [[naturprotektismo|naturprotektismon]], la [[vegetarismo|vegetarismon]] kaj la [[veganismo|veganismon]]<ref name="global_times" /><ref name="hongkongfp">{{citaĵo el novaĵo|url=https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|titolo=The curious rise of the ‘white left’ as a Chinese internet insult|data=20 maggio 2017|opera=Hong Kong Free Press HKFP|accesso=11 dicembre 2017|lingua=en|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171212193107/https://www.hongkongfp.com/2017/05/20/curious-rise-white-left-chinese-internet-insult/|dataarchivio=12 dicembre 2017}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|titolo=这个词，让中国向西方逆向输出了一次价值观(组|lingua=zh|sito=加拿大家园|accesso=11 dicembre 2017|urlmorto=no|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170625181706/http://www.iask.ca/news/world/2017/05/435217.html|dataarchivio=25 giugno 2017}}</ref>. [[Dosiero:LGBT Demonstration Karlsruhe 28.jpg|eta|Manifestacio de [[GLATKI+]]]] [[Dosiero:Black Lives Matter protest against St. Paul police brutality (21587635011).jpg|eta|Protesto de [[Black Lives Matter]]]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|politiko|Ĉinio}} [[Kategorio:Interreta slango]] [[Kategorio:Maldekstrema politiko]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Progresismo]] [[Kategorio:Ĉinaj vortoj kaj esprimoj]] cdscf70b0tr3j0wirpc723qreaok43l 0 681368 9456385 9443449 2026-08-18T20:09:58Z Macondo 95572 9456385 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Catral | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|es|hispan|''Catral''}} | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Escut de Catral.svg | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Hispanio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Valencia Komunumo | distrikto = Provinco Alakanto | distrikto_tipo = Provinco | municipo = Vega Baja del Segura | municipo_tipo = Komarko | histregiono = | histregiono_tipo = | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parto = | rivero = | montaro = | montaro1 = | montaro2 = | memorindaĵo_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo2 = | konstruaĵo = | konstruaĵo_tipo = <!-- *** Situo *** --> | situo = | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 8 | leviĝo_noto = <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://documentacion.diputacionalicante.es/dgeneral.asp?codigo=03055 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-02-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20230601050656/http://documentacion.diputacionalicante.es/dgeneral.asp?codigo=03055 |arkivdato=2023-06-01 }}</ref> | lat_d = 38 | lat_m = 09 | lat_s = 34 | lat_NS = N | long_d = 0 | long_m = 48 | long_s = 18 | long_EW = W | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 20.01 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 8639 | loĝantaro_dato = 2019 | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 03158<ref>https://www.correos.es/ss/Satellite/site/Aplicacion_C-1349167812778-1363184049882/includeTemplate=COR_Aplicacion-sidioma=es_ES</ref> | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = ES-A | kodo_tipo = [[ISO 3166-2:ES]] | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo de Catral enkadre de Hispanio | mapo_lokumilo = Hispanio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo de Catral enkadre de Provinco Alakanto | mapo1_lokumilo = Provinco Alikanto <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = http://www.ayuntamientocatral.com/ | commons = Catral <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo urbo}} }} '''Catral''' estas hispana municipo kiu lokas en [[Valencia Komunumo]], en [[provinco Alikanto]] kaj en komarko ''Vega Baja (del Segura)'' (katalune ''Baix Segura''). Ĝi havas etendon de 20,01 km². Ĝiaj limoj estas ĉeaj de [[Crevillent]], [[Elĉo]], Dolores, Almoradí, [[Orihuela]] kaj [[Callosa de Segura]]. En la jaro 2019 okmil sescent tridek naŭ personoj rezidis en la municipo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://documentacion.diputacionalicante.es/dgeneral.asp?codigo=03055 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-02-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20230601050656/http://documentacion.diputacionalicante.es/dgeneral.asp?codigo=03055 |arkivdato=2023-06-01 }}</ref><ref>http://aplicaciones.edu.gva.es/abc/i_guiadecentros/es/comarcas.asp?form1=304{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://aplicaciones.edu.gva.es/abc/i_guiadecentros/es/comarcas.asp?form1=305 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-02-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220816191516/http://aplicaciones.edu.gva.es/abc/i_guiadecentros/es/comarcas.asp?form1=305 |arkivdato=2022-08-16 }}</ref><ref>https://ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2856&L=1</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} [[Kategorio:Municipoj de provinco Alikanto]] o5u0d0dbhip817nrb27z0fpi49utyul 0 683440 9456255 8539878 2026-08-18T15:14:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456255 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Gustaw Zieliński''' (naskiĝinta la {{daton|1|1|1809}} en [[Strzelno|Strzelno-Markowice]], mortinta la {{daton|23|11|1881}} en [[Skępe]]) estis [[polando|pola]] verkisto. == Vivo == Estante filo de generalo en la armeo de [[Tadeusz Kościuszko]] li frekventis la lernejon de la [[piaristoj]] en [[Varsovio]] kaj poste la provinclernejon en [[Płock]]. Inter 1827 kaj 1830 li studis jursciencon ĉe la [[Universitato de Varsovio]]. Li partoprenis la [[novembra ribelo|Novembran ribelon]] kaj plialtrangigis post la Batalo de Varsovio je oficireco. Poste li marŝis kun la armeo de generalo [[Maciej Rybiński]] al [[Prusio]]. Post amnestio li revenis en Polujon kaj luprenis farmbienon en Kierż. Tie ĉi komenciĝis liaj aŭtoraj agadoj. Pro kontaktoj kun la partizanaro de [[Adam Zawisza]] li arestitis kaj deportitis al [[Tobolsk]], poste al Iszym. En 1842 li revenis patrujen kaj transprenis la administradon de la propra kaj de la onklaj bienoj. Krome li aniĝis al la Literatura rondo de Varsovio kaj iĝis en la 1848-a jaro eldonisto de ''Biblioteka Warszawska''. Kun [[Ludwik Norwid]] li vojaĝos en 1847 al [[Parizo]] kaj [[Italujo]]. En 1858 li membriĝis al ''Towarzystwo Rolnicze'', societo priagrikultura. Dum la [[Januara ribelo]] en 1863–64, kiun li ne ŝatis, li forlasis Polujon. Poste li kolektis multajn librojn kiuj iĝis la fundamento de la altvalora biblioteko ''Towarzystwo Naukowe w Toruniu'' en [[Toruń]]. En 1879 li vizitis [[Teofil Lenartowicz]] en [[Florenco]]. Zieliński verkis artikolojn por la Enciklopedio de [[Samuel Orgelbrand]] kaj agrikultura fakenciklopedio. Lia plej grava literatura verko estas la poemo ''Kirgiz'' eldonite en 1842 kaj tradukote en la lingvojn rusa, germana, ĉeĥa, itala, angla kaj kazaĥa. Jen aliaj verkoj: ''Samobójca'' (1835), ''Stepy'' (1856), la teatraĵo ''Czarnoksiężnik Twardowski'' (1856) kaj la postmorte publikigita romano ''Manuela''. {{Projektoj}} == Fonto == * [http://literat.ug.edu.pl/autors/zielin.htm Wirtualna Biblioteka Literatury Polskiej - Gustaw Zieliński] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101020104143/http://literat.ug.edu.pl/autors/zielin.htm |date=2010-10-20 }} * [http://miroslawkrajewski.blog.onet.pl/Gustaw-Zielinski-1809-1881-ze-,2,ID424996622,n Blog prof. Mirosława Krajewskiego - Gustaw Zieliński]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://feb-web.ru/feb/pushkin/serial/is2/is2-362-.htm Influoj inter Puŝkino kaj Zieliński] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zielinski, Gustaw}} [[Kategorio:Polaj verkistoj]] [[Kategorio:Polaj dramistoj]] [[Kategorio:Polaj poetoj]] [[Kategorio:Polaj ekzilitoj]] [[Kategorio:Partoprenantoj de la Novembra ribelo]] halda9se1v1cqb80ljr8csf9bjih63j 0 695389 9456686 9054758 2026-08-19T11:54:35Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456686 wikitext text/x-wiki '''Internacia Tago de Feliĉo''' ([[angle]]: ''International Day of Happiness'') – [[internacia tago#Marto|festo]] fiksita de la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] per rezolucio A/RES/66/281 el la tago 28-a de junio 2012. Por la celebrado oni indikis la tagon [[20-a de marto]]. Proklamo de la [[feliĉo|Feliĉ]]-Tago estis parto de diplomatia kampanjo de la himalaja reĝlando [[Butano]], kiu jam de 1972 aplikas [[indico]]n de [[malneta enlanda feliĉo]], servanta al pritakso de la viv-kvalito en maniero pli tuteca ol universale aplikata ekskluzive ekonomia [[malneta enlanda produkto]]. ==Vidu ankaŭ== * [[Monda raporto pri feliĉo]] * [[pozitiva psikologio]] ==Eksteraj ligiloj== * [http://www.unic.un.org.pl/aktualnosci.php?news=2420&wid=18 Przesłanie SG z okazji Międzynarodowego Dnia Szczęścia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200622074410/http://www.unic.un.org.pl/aktualnosci.php?news=2420&wid=18 |date=2020-06-22 }} - mesaĝo de la [[Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj]] okaze de Internacia Tago de Feliĉo [[pl:Międzynarodowy Dzień Szczęścia]] [[Kategorio:Internaciaj tagoj de Unuiĝintaj Nacioj]] [[Kategorio:Emocioj]] ald3paxazw81o5nbkykrwom47gwxbdu 0 705403 9456205 9059093 2026-08-18T12:43:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456205 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=NE}} '''Granda Verda Muro por Saharo kaj Sahelo''' (france: ''Grande Muraille Verte pour le Sahara et le Sahel,'' angle: ''The Great Green Wall of the Sahara and the Sahel Initiative,'' GGWSSI en akronimo) estas pionira afrika iniciato por kontraŭbatali la efikojn de [[Klimata ŝanĝo|tutmonda klimata ŝanĝo]] kaj [[Dezertiĝado|dezertiĝo]]. La iniciaton gvidas la [[Afrika Unio]]. == Celo == Ĝi celas plibonigi la [[Vivkvalito|vivokvaliton de]] milionoj da homoj per la kreado de vasta sistemo (aŭ mozaiko) de verdaj produktivaj pejzaĝoj inter [[Nord-Afriko]], [[Sahelo]] kaj [[Korno de Afriko]] por preventi pluan dezertiĝon<ref name=":0">[https://www.bbc.co.uk/news/10344622 BBC News – Push for 'Great Green Wall of Africa' to halt Sahara], 17 June 2010</ref>. Ĝi ankaŭ celas kontribui al la batalo kontraŭ [[klimata ŝanĝo]], kaj plibonigi la nutraĵan sekurecon en Sahelo kaj [[Saharo]]<ref name=":0" />. Komence partoprenis 11 landoj en la programo de la iniciativo Granda Verda Muro por Saharo kaj Sahelo<ref>(de) Katherine Curtiss, [https://www.globalcitizen.org/de/content/african-countries-commit-to-building-a-wall-of-tre/ Afriko plantas novan "Verdan Muron" 7.000 km longan por la klimato de Katherine Curtiss] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201021051550/https://www.globalcitizen.org/de/content/african-countries-commit-to-building-a-wall-of-tre/ |date=2020-10-21 }}, globalcitizen.org, la 9-an de majo 2016</ref> partoprenas pli ol 20 landoj<ref>(de) ''[https://www.trendsderzukunft.de/gruene-mauer-was-aus-afrikas-8-000-kilometer-langem-gruenstreifen-wurde/ Grüne Mauer: Was aus Afrikas 8.000 Kilometer langem Grünstreifen wurde],'' Trendsderzukunft, la 6-an de oktobro 2017</ref> el la sahela-sahara regiono, inkluzive de [[Alĝerio]], [[Burkino]], [[Benino]], [[Ĉado]], [[Kaboverdo]], [[Ganao]], [[Ĝibutio]], [[Egiptio]], [[Eritreo]], [[Etiopio]], [[Kameruno]], [[Libio]], [[Malio]], [[Maŭritanio]], [[Niĝero]], [[Niĝerio]], [[Senegalo]], [[Somalio]], [[Sudano]], [[Gambio]], [[Tunizio]]<ref name="fao.org">Great Green Wall for the Sahara and the Sahel initiative: The African Wall, AU-FAO-GM UNCCD-EU 2012 </ref> == Historio == [[Ĉina Verda Muro]] aŭ la projektoj iniciatitaj de [[Thomas Sankara]] en [[Burkino]] inter 1983 kaj 1987 funkciis kiel modeloj, kiuj tamen estis detruitaj de la postaj registaroj post lia murdo. Sub la prezidanteco de [[Olusegun Obasanjo]], la [[Afrika Unio]] adoptis la projekton. Ekzistas ankaŭ similecoj kun "Barrage vert" (ar: السّد الأخضر, ''As-Sadd al-Akhdhar)'' en [[Alĝerio]] kaj la pli malcentra Verdzona Movado (en: ''Green Belt Movement''), kies ĉefa iniciatinto estas nobelpremiito [[Wangari Maathai]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Ĉina Verda Muro|Ĉina verda muro]] * [[Ĉada Lago|Ĉada lago]] * [[Eŭropa migra krizo]] * [[Malsatego]] * [[Boko Haram]] * [[Vodaboj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * (en) [https://www.greatgreenwall.org/ greatgreenwall.org] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210509040742/https://www.greatgreenwall.org/ |date=2021-05-09 }} * (en) [http://www.greatgreenwallinitiative.org/ Great Green Wall for the Sahara and the Sahel Initiative] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170130093855/http://www.greatgreenwallinitiative.org/ |date=2017-01-30 }} * (fr, en) [http://www.grandemurailleverte.org/index.php?lang=en Agence Panafricaine de la Grande Muraille Verte] * (en) [http://www.fao.org/in-action/action-against-desertification/en/ FAO: Action Against Desertification] * (en) ''Green Belt Movement'': [http://www.greenbeltmovement.org/ greenbeltmovement.org/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190922064433/http://www.greenbeltmovement.org/ |date=2019-09-22 }} [[Kategorio:Arbaroj]] [[Kategorio:Arbara mastrumado]] [[Kategorio:Agronomio]] [[Kategorio:Sahelo]] [[Kategorio:Erozio]] dcbu2kyxmbime1lsfvzvyx2ku9aglfm 0 705780 9456603 8450914 2026-08-19T08:02:27Z Sj1mor 12103 9456603 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:WAK Vacha 132.jpg|eta|Schul-strato en Vacha: maldekstre troviĝis la sinagogo, dekstre staras la Vitus-[[elementa lernejo|bazlernejo]] kun kela mikveo]] La '''Sinagogo de Vacha''' (germane: ''Synagoge Vacha'') troviĝis en [[Vacha]], [[Germanujo]]. == Komunumo juda == Juda komunumo ''(kehilla)'' jam pro la jaro 1323 atesteblas. Ĝi ekzistis ĝis 1349. Verŝajne jam tiam oni havis kaj sinagogon kaj [[mikveo]]n. Ĉirkaŭ la jaro 1630 vivis dek judaj familioj enurbe, en 1652 ankoraŭ unusola. En 1777 iĝis vera, organizita komunumo fidelulara kiu daŭris ĝis 1938. En la 21.8.1903 la lastaj anoj de la malfondita komunumo kulta de [[Völkershausen]] aliĝis al la vacha-a fratio. == Sinagogo == Sinagogo starigitis eble en 1786 kune kun la juda lernejo ĉe la strato Schulstraße 22-24. Ĝi pligrandiĝis post kresko fidelulara. La interno forigitis en la 10.10.1938 kaj la ejo venditis al la municipo. En junio 1948 redonitis la tuto al la juda landa komunumo de [[Turingio]]. Ties manaĝeroj vendis la posedaĵon en la 1954-a jaro al privatulo; ĝi malkonstruitis kaj parte la grundo servis kiel placo por novaj surkonstruadoj. == Memoroj == Dum restaŭradlaboroj en 1998 malkovritis en kontraŭa ejo ŝajne private uzita, rita banejo. Oni do muntis tie (ĉe la nuna Vitus-lernejo) memorigtabulo kiu rakontas kaj pri la sinagogo kaj pri la mikveo. Sur la parte konserviĝinta juda tombejo senvualigis en la 17.11.1998 memorsthono. En novembro 2013 la urba konsilantaro de Vacha jesis la meton de [[stumbliga ŝtoneto|stumbligaj ŝtonetoj]] por forpelitaj/murditaj judaj samurbanoj.<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/bad_salzungen/fwstzslzlokal/Stolpersteine-Vacha-erinnert-an-juedisches-Leben;art83434,2940061 "Vacha erinnert an jüdisches Leben"]</ref> == Eksteraj ligiloj == * [https://www.juedische-allgemeine.de/unsere-woche/thueringen-feiert-900-jahre-juedisches-leben/ Juda vivo en Turingio] * [http://www.alemannia-judaica.de/vacha_jued_geschichte.htm Informoj ĉe alemannia-judaica.de] == Notoj == {{Referencoj}} {{Koordinato|NS=50.8275276|EW=10.0224369|type=landmark|region=DE-TH}} [[Kategorio:Pereintaj sinagogoj|Vacha]] [[Kategorio:Distrikto Wartburg]] s0tkr1gu5jkzuk83jse5kpg2hgdgov8 0 709177 9456367 9427260 2026-08-18T19:54:32Z Sj1mor 12103 9456367 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|priskribo de bildo=Per eksplodo neniigita aŭtomobilo de Heydrich [[Mercedes-Benz W142]]|regiono-ISO=CZ|zomo=10}} <!--[[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1972-039-44, Heydrich-Attentat.jpg|eta|]]--> '''Operaco Anthropoid''' estis kaŝnomo por [[Paraŝutismo|paraŝutistaro]] sendita dum la [[Dua Mondmilito]] el [[Unuiĝinta Reĝlando|Granda Britio]] sur teritorio de [[Protektorato Bohemio kaj Moravio]]. Kreis ĝin soldatoj de [[Ĉeĥoslovakaj surteraj taĉmentoj en Okcidento 1939–1945|ĉeĥoslovaka ekzila armeo]] [[Jozef Gabčík]] kaj [[Jan Kubiš]]. Ĝi estis organizita de [[Aparta grupo D|aparta grupo "D"]] de raportista sekcio de [[Dumtempa ŝtata establo|ekzila Ministerio de nacia defendo]] (MND) kaj vicigita ĝi estis en la unuan ondon de paraŝutistaro. Temis pri [[Diverzo|diverza]] operaco, kiu okazis inter decembro de 1941 kaj junio de 1942. Ties ĉefa tasko estis efektivigi [[Atenco kontraŭ Heydrich|likvidon de reprezentanta regna protektoro kaj ĉefulo de RSHA Reinhard Heydrich]], kiu okazis la 27-an de majo 1942. La diverza operaco estis sukcesa, Heydrich pro sekvoj la 4-an de junio 1942 mortis. La partoprenantoj de la operaco pagis pro sia faro per la vivo, kiam komune kun pluaj paraŝutistoj subiĝis [[Batalo en preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo|la 18-an de junio 1942 en batalo]] kontraŭ superforto de naziaj soldatoj en [[Katedralo de sanktaj Cirilo kaj Metodo (Prago)|preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo]]. == Konsisto de la paraŝutistaro == En ekzercadon por fari la operacon estis vokitaj rotestro [[Jozef Gabčík]] (uzanta baptonomon Josef) kaj subrotestro [[Karel Svoboda (paraŝutisto)|Karel Svoboda]]. Sed Svoboda estis fine de la jaro 1941 pro lezo dum ekterca desalto el la operaco eliminita kaj lau propono de Gabčík anstataŭigita de [[Jan Kubiš]]. Baza supozo por sukceso de la operaco estis maksimuma sekretigo. Gabčík, Svoboda kaj Kubiš estis alivicigitaj en siajn taĉmentojn al la II-a sekcio (raportistara) de MND sen sciigado de detaloj. La rezulto de la agado devis efiki per impreso de spontanea agado de rezisto de hejma (rim. = ĉeĥoslovaka) rezistmovado. La tutan planon konis en [[Londono]] nur kvar homoj, pluaj konis nur partajn detalojn de la plano.<ref>{{Citaĵo el libro | familia nomo = Moravec | persona nomo = František | jaro = 1990 | titolo = Špión, jemuž nevěřili | eldoninto = Rozmluvy | loko = Praha | isbn = 0-946352-42-9 | paĝoj = 288 }}</ref> La organizantoj konsideris la operacon kiel pli-malpli memmortiga kaj Gabčík kun Kubiš estis kelkfoje atentigitaj pri tio. == Ekzercado == La ekzercado mem estis komencita somere de 1941 en ekzerclernejoj kaj stacioj de [[Special Operations Executive|SOE]] en Skotlando, en kiuj estis farantaj ekzercadon ankaŭ britaj [[commandos]]. La soldata ekzercado kaj batalaktivigo, tra kiuj la ĉeĥoslovakaj soldatoj trairis, estis por iliaj venontaj taskoj nesufiĉaj. Estis necese, por ke ili spertu ekzercadon en regionoj de [[sabotado]], diverzo kaj atakema batalo. La ekzercado konsistis el [[pioniraro|pionirara]] parto (neniigado de infrastrukturo, komunikiloj, industriaj objektoj aŭ transportaj rimedoj) inkluzive de esploro, produktado kaj uzado de tiremaj aŭ bruligemaj eksplodaĵoj kaj permanaj bomboj. Plua parto estis aera ekzercado (salto per paraŝuto, ties pakumado, pakumado de konteneroj, ilian akcepton el la aero ktp.), ekzercado en pafado (celata kaj pasa pafado el diversaj specoj de infanteriaj armiloj inkluzive de [[ekzakta fusilo]] aŭ [[maŝinpafilo|leĝera mitralo]]), en batalo per la nudaj manoj kaj ekzercadoj topografia kaj komunikila ([[Morsa kodo]] kaj [[Q-kodo]]), stangigado de alterigaj areoj ktp. La tuta kurzo daŭris ses semajnojn. Fininte la kurzon la paraŝutistoj revenis al siaj taĉmentoj, kie ili atendis orodonon por aktivigo. Tempo de la atendado dependis de teknikaj eblecoj de SOE. En la paso de la ekzercado SOE ellaboris kelke da kadraj planoj de la atenco fonditaj en konsidero de diversaj eblecoj de konkreta medio, en kiu la faro estis farita. == Taskoj de la operaco == [[Dosiero:Operace_Anthropoid_-_Jan_Kubiš.jpg|eta|[[Jan Kubiš]]]] [[Dosiero:Operace_Anthropoid_-_Jozef_Gabčík.jpg|eta| rotestro [[Jozef Gabčík]]]] Tasko de la operaco estis faro de demonstra karaktero, per kiu estus al Aliancanoj kaj la monda publiko pruvite, ke la ĉeĥoslovaka nacio ne repaciĝis kun la germana okupado kaj ĝi staras plene surflanke de la aliancana klopodo pri malvenko de [[Naziismo|nazia]] [[Nazia Germanio|Germanio]]. Laŭ opinio de la ĉefaj reprezentantoj de la ĉeĥoslovaka ekzila registaro en Londono per tio povus esti likvido de iu el la ĉefulaj eksponentoj de la okupacia administrado aŭ ĉeĥaj kunlaborantoj; konsiderindaj estis R. Heydrich kaj [[Karl Hermann Frank|K. H. Frank]].<ref>Michal BURIAN, Aleš KNÍŽEK, Jiří RAJLICH, Eduard STEHLÍK: Atentát, Operace ANTHROPOID 1941–1942, Vojenský historický ústav Praha, Ministerstvo obrany ČR – AVIS, 2007</ref> {{Citaĵo en kadro|"Prezidento Beneš komence de oktobro de 1941 prepariĝis al intertraktado kun okcidentaj aliancanoj pri foragnosko de [[munkena interkonsento]] kaj renovigo de Ĉeĥoslovakio en la limoj el septembro de 1938. La okcidentaj grandpotencoj en la unuaj jaroj de la milito nome ne agnoskis Ĉeĥoslovakion kiel subjekton de la internacia politiko, do ties postmilita renovigo estis neniel memkomprenebla. La 18-an de junio 1941 Granda Britio ja definitive agnoskis la ĉeĥoslovaka ekzilan registaron en Londono, sed la munkena interkonsento restis en la valideco. Tio signifis, ke okaze de la venko Ĉeĥoslovakio estus renovigita en la postmunkenaj limoj. Laŭ devenaj supozoj la traktadoj pri foragnosko de la munkena interkonsento devus anticipi demiso de la protektorata registaro, kiu montrus, ke eĉ la politika reprezentantaro en la protektorato la aŭtoritaton de Beneš kaj la tuta ĉeĥa nacio rifuzas la nazian okupadon. Sed la demiso ne okazis, la protektorata reprezentatntaro post alveno de Heydrich en Pragon ne protestis kontraŭ proklamo de militleĝo, ĝi repaciĝis eĉ kun aresto de la ministeria prezidanto Eliáš kaj tute enpaŝis en servojn de okupada potenco. Prezidento Beneš tial estis devigita alfronti al gradiĝanta premo de la aliancanoj postulantaj aktivan reziston en la okupanta protektorato. La ekzila registaro en Londono tiel venis al lasta loko inter reprezentantoj de la okupigaj ŝtatoj, kiuj kontribuis per aktiva rezistmovado al malvenko de Germanio."|Atenco, Operaco ANTHROPOID 1941–1942, Soldata historia instituto Prago 2007<ref>Michal BURIAN, Aleš KNÍŽEK, Jiří RAJLICH, Eduard STEHLÍK: Atentát, Operace ANTHROPOID 1941–1942, Vojenský historický ústav Praha, Ministerstvo obrany ČR – AVIS, 2007, strana 31</ref> }} La anoj de la paraŝutistaro estis atentigitaj, ke la fina elekto de celo dependas de ilia prikonsidero. Sed SOE, kiu faris la ekzercadon de la anoj de la paraŝutistaro, celis la tutan trejnan kaj preparan agadon por likvidi R.&nbsp;Heydrichon.<ref>{{Citaĵo el libro | familia nomo = Šolc | persona nomo = Jiří | jaro = 2005 | titolo = Přijdeme za svítání | eldoninto = Naše vojsko | loko = Praha | isbn = 80-206-0800-1 | paĝoj = 84 }}</ref> La operaco, kies celo estis plenumi atencon, ricevis kaŝnomon ANTHROPOID. La preparoj komencis la 2-an de oktobro 1941 en kunlaborado kun la brita SOE kaj por fari la agadon estis elektitaj rotestro Josef Gabčík kaj subrotestro Karel Svoboda. La agado devis esti efektivigita kiel eble plej rapide, do estis elektita simbole la 28-a de oktobro 1941, la tago de estiĝo de Ĉeĥoslovaka respubliko.<ref>Michal BURIAN, Aleš KNÍŽEK, Jiří RAJLICH, Eduard STEHLÍK: Atentát, Operace ANTHROPOID 1941–1942, Vojenský historický ústav Praha, Ministerstvo obrany ČR – AVIS, 2007, paĝo 31</ref> == Aktivigo == [[Dosiero:Pomník seskoku Gabčíka a Kubiše u Nehvizd 04.jpg|eta|Monumento sur loko de desalto de paraŝutistaro Anthropoid (en fono aŭtostrado D11)]] La paraŝutistaro estis aktivigita en la tria provo la 29-an de decembro 1941 je la 02.24 horo el aviadilo [[Handley Page Halifax|Handley Page Halifax Mk.II]] NF-V (ser. L9613) de la 138-a skvadrono de RAF.<ref>{{citaĵo el la reto|familia nomo=Burian|persona nomo=Michal|ligilo al aŭtoro=Michal Burian (historik)|titolo=Atentát: Operace Anthropoid 1941–1942|url=http://www.army.cz/assets/files/9952/atentat_cz.pdf|eldoninto=Ministerstvo obrany České republiky{{!}}Ministerstvo obrany České republiky – Agentura vojenských informací a služeb|loko=Praha|jaro=2007|eldono=2|počet stran=|strany='''44–45'''|isbn=978-80-7278-411-0|jazyk=}}</ref> Poste estis aktivigitaj paraŝutistaroj de operacoj [[Operaco Silver A|Silver A]] (je la&nbsp;02.37&nbsp;horo inter Poděbrady kaj Městec Králové) kaj [[Operaco Silver B|Silver B]] (je la&nbsp;02.56&nbsp;horo ĉe&nbsp;Kasaličky proksime de Přelouč). Gabčík kun Kubiš desaltis ĉe tombejo de municipo [[Nehvizdy]] proksime de [[Prago]], dum kio la planita loko de la desalto estis 100 km malproksima [[Ejpovice]] ĉe [[Plzeň]].<ref>Operaco Antropoid, díl 4/10, CRo 3, rozhlas.cz, 2009.</ref><ref group="n" name="moravec-datumseskoku" /> Plie dum la desalto Josef Gabčík vundiĝis sur la kruro. La operacan vestaron kaj sabotadan materialon ili kaŝis en budo de ĝardenisto Antonín Sedláček, kie ili finatendis la nokton. Matene ili en loka paroĥo konstatis, ke okazis granda navigacia eraro kaj laŭ la devenaj instrukcioj ili forvetjuris ĝis Plzeň al polica inspektoro Václav Král, kiu havigis por ili novajn laborlibretojn. El Plzeň ili ekvojaĝis ĝis Prago al Václav Růta, ĉe kiu ili restis kvin tagojn. Dum tiu tempo ili prenis la kaŝitan materialon, kiun ili iom post iom kaŝis en aliajn kaŝejojn en Prago kaj la ĉirkaŭaĵo. Ĉi tie ili renkontiĝis kun Jan Zelenka-Hajský, pere de kiu ili ligis komunikon kun [[Komunumo sokola en rezismovado|sokola rezismovada organizaĵo JINDRA]]. Malgraŭ tio ke Gabčík kun Kubiš devis laŭ orodonoj okupiĝi eksplicite per preparo de la atenco kontraŭ Heydrich, ili partoprenis pro persisto de pluaj paraŝutistoj navigaciaj subtenon de agado Canonbury, dum kiu la brita aerarmeo [[aviadila atako kontraŭ Plzeň la 26-an de aprilo 1942|bombardis la 26-an de aprilo]] [[Škoda (entrepreno)|uzinojn de Škoda]]. Tiu ĉi operaco finis per malsukceso. Poste Gabčík kun Kubiš komencis detale okupiĝi per la plano por la atenco. En la planado kaj la preparo spite al malpermeso de la centrejo partoprenis pluaj homoj el la rezistmovado, precipe instruisto [[Jan Zelenka-Hajský]]. (La devenaj ordonoj eĉ malpermesis iajn ajn kontaktojn kun la hejma rezistmovado aŭ pluaj paraŝutistaj grupoj.) Gabčík kun Kubiš pri sia tasko al reprezentantoj de la hejma rezistmovado kaŝis neniom, sed tiuj taksis, kepreparigas agado, kiu povus havi vastajn sekvojn por la loĝantaro. Pere de elsendiga aparato Libuše ili klopodis devigi politikan kaj soldatan gvidantaron en Londono, por ke ili nuligu la orodonon al la atenco. Sed tio ne okazis. Gabčík kaj Kubiš faris vicon da observoj kaj helpe de informoj donitaj fare de la instruisto Zelenka ili preparis planon de la atenco. Por la atako estis elektita akra vojkurbiĝo inter stratoj (tiam Kirchmayerova, nun kunigvojo inter stratoj Zenklova kaj V Holešovičkách en Prago-Libeň), tra ĉi tie ĉiutage traveturis R. Heydrich per aŭto en sian kancelarion en Praga burgo kaj tie devis lia ŝoforo tre malrapidigi la aŭtomobilon. === Atenco kontraŭ Heydrich === [[Dosiero:Památník Operace Anthropoid - západ slunce.JPG|eta|Proksime de la loko de la atenco situas ekde la jaro 2009 [[monumento de Operaco Anthropoid]].]] {{Ĉefartikolo|Atenco kontraŭ Heydrich|Batalo en preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo}} La 27-an de majo 1942 ambaŭ anoj de la paraŝutistaro Anthropoid komune kun rotestro [[Josef Valčík|Valčík]], mwembro de paraŝutistaro Silver A, ekatakis kontraŭ vturilo de la reprezentanta regna protektoro Heydrich. En la decida momento malsukcesis [[Sten|mitralo Sten Mk.II]] de Gabčík, sed Kubiš ĵetid sur la veturilon bombon plenigita per plastika eksplodaĵo kaj kun tre sentema kunpuŝiga bruligilo reguligita el kontraŭtanka grenado modelo 73.<ref>BURIAN, Michal; KNÍŽEK, Aleš; RAJLICH, Jiří, STEHLÍK, Eduard. Atentát: Operace Anthropoid 1941–1942. 2. uprav. vyd. Praha: Ministerstvo obrany České republiky – AVIS, 2007, '''s. 37, 45.''' {{ISBN|978-80-7278-411-0}}. Alirebla el: http://www.army.cz/assets/files/9952/atentat_cz.pdf</ref> Heydrich, kiu kun malharmonio kun sekurecaj instrukcioj lasis haltigi la veturilon, estis vundita per ŝtala rompitaĵo el karoserio, kiu diserigis 11-an [[ripo]]n, traŝirigis [[Toraka diafragmo|torakan diafragmon]] kaj haltis en [[lieno]].<ref>BURIAN, Michal; KNÍŽEK, Aleš; RAJLICH, Jiří, STEHLÍK, Eduard. Atentát: Operace Anthropoid 1941–1942. 2. uprav. vyd. Praha: Ministerstvo obrany České republiky – AVIS, 2007, '''p. 65.''' {{ISBN|978-80-7278-411-0}}. Alirebla el: http://www.army.cz/assets/files/9952/atentat_cz.pdf</ref> La 4-an de junion 1942 pro la sekvoj de infekto kaŭzita per vundoj li mortis.<ref>http://zpravy.idnes.cz/heydrich-zemrel-na-otravu-krve-dzu-/zahranicni.aspx?c=A040617_221623_vedatech_pol</ref> [[Dosiero:Anthropoid 27 may 1942.jpg|eta|Fotografio de la loko, kie okazis la atenco.]] La atencintoj dank' al helpo de la rezistmovado sukcesis kaŝi sin kaj la germana potenco eĉ spite al ampleksa esplordemandado kaj kruelaj [[reprezalio]]j ne sukcesis veni al ilia spuro. La sep paraŝutistojn, jam restis en Prago ([[Josef Bublík]], [[Jozef Gabčík]], [[Jan Hrubý (soldato)|Jan Hrubý]], [[Jan Kubiš]], [[Adolf Opálka]], [[Jaroslav Švarc]], [[Josef Valčík]]), kaŝis iom post iom reprezentantoj de ortodoksa eklezio ([[Jan Sonnevend]], [[Vladimír Petřek]], [[Václav Čikl]]). Ili donis al ili kaŝejon en kripto de [[Katedralo de sanktaj Cirilo kaj Metodo (Prago)|preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo]] en strato Resslova. Nur pro perfido de subrotestro [[Karel Čurda]] el la paraŝutistaro Out Distance la germanaj esplororganoj venis al informoj. La 16-an de junio 1942 Čurda propravole denuncis al gestapo ĉiujn kunlaborantojn, kiujn li persone konis en Prago, Pradubice, presejon [[Vojtíškova tiskárna]] v [[Lázně Bělohrad]] kaj Plzeň. Per la plej brutalaj esplormetodoj, kiuj gestapo uzis dum esplordemandadoj de dekoj da kunlaborantoj de la paraŝutistoj, ili sukcesis la 17-an de junio 1942 ekscii, kie la paraŝutistoj kaŝas sin. La 18-an de junio 1942 je la 4.15 horo fermis rezerva bataliono "Deutschland" kaj gardobataliono "Prag" ĉirkaŭigon. Dum okhora [[Batalo en preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo|batalo kontraŭ la germanaj taĉmentoj]] pereis ĉiuj paraŝutistoj. Ĉar gestapo triumfe tuj eltiris la mortajn paraŝutistojn antaŭ la preĝejo, ne estas konate, en kiuj lokoj de la kripo Gabčík, Valčík, Hrubý kaj Švarc mortis. Sed nova esploro analizas trovitajn sangospurojn, kaj komparado kun DNA kun vivantaj parencoj konstatas, kiu mortis en tumbo proksime de la ŝtupoj, sur kiuj la nazioj enpenetris en la kripton. Eliminita estas jam Josef Valčík. == Rezulto de la operaco == [[Dosiero:Koncentracni tabor Mauthausen Praha 2012 7934.JPG|eta|En Mauthausen estis ekzekutitaj 294 parencoj kaj kunlaborantoj de la paraŝutistoj, inkluzive de infanoj en aĝo 14-17 jaroj<ref>[http://www.fronta.cz/kalendar/poprava-262-spolupracovniku-parasutistu-v-mauthausenu Ekzekuto de 262 kunlaborantoj de la paraŝutistoj en Mauthausen la 24-an de oktobro 1942 - 74 jaroj]. Fronta.cz</ref>]] Malgraŭ tio ke ambaŭ anoj de la paraŝutistaroj pereis, la misio estis konsiderata kiel sukcesa, ĉar la donita tasko estis plenamplekse plenumita. La likvido de Heydrich mem pli poste fariĝis objekto de vico de disputoj, ĉar spite al pozitivoj, kiujn ĝi havis (precipe la internacia reeĥo kaj sekva rezigno de la subskribitaj landoj de Munkena interkonsento ("foragnosko de Munkeno"), kiu devis kontribui renovigon de la postlmilita Ĉeĥoslovakio en la antaŭmunenaj limoj), alportis ankaŭ negativaĵojn. En reago al la atenco la nazioj [[Heydrichiado|murdis kelke da centoj de ĉeĥoj]], krom aliaj ili ekstermis municipojn [[Ekstermo de Lidice|Lidice]] (la [[10-an de junio]] [[1942]]) kaj [[Ležáky]] (la [[24-an de junio]] 1942). la [[24-an de oktobro]] 1942, la 26-an de januaro 1943 kaj la 3-an de februaro 1944 la nazioj murdis en koncentrejo [[Koncentrejo Mauthausen|Mauthausen]] sume 294 plej proksimaj kunlaborantoj de la paraŝutistoj el vico de la ĉeĥa rezistmovado.<ref>{{Citaĵo el la reto | titolo = Ekzekuto de 262 kunlaborantoj de la paraŝutistoj en Mauthausen la 24-an de oktobro 1942 {{!}} Fronta.cz | periodikum = www.fronta.cz | url = http://www.fronta.cz/kalendar/poprava-262-spolupracovniku-parasutistu-v-mauthausenu | lingvo = cs | alirdato = 2017-11-26 }}</ref> Tamen eĉ dank' al tiu ĉi faro la postmilita Ĉeĥoslovakio estis agnoskita inter venkintoj. == La operaco en kulturo == === En filmo kaj televido === Pri la operaco estis filmitaj kelke da filmoj. Ankoraŭ dum la milito, tuj en la jaro 1943, estiĝis du usonaj filmoj - ''Hangmen Also Die!'' kaj ''Hitler's Madman''. Kiel klasika filmo estas konsiderata filmo ''[[Atentát]]'' de [[Jiří Sequens]] el la jaro 1964 (ĉefrolantoj [[Ladislav Mrkvička]] kaj [[Rudolf Jelínek (aktoro)|Rudolf Jelínek]]). Ne tro historie fidela estis usona filmo ''[[Operace Daybreak]]'' el la jaro 1975. En la jaro 2015 estis pri la agado filmita filmo [[Anthropoid (filmo)|''Anthropoid'']], kiu estis enkondukita en kinejojn en oktobro de 2016 (la centra duopo en dono de [[Cillian Murphy]] kaj [[Jamie Dornan]]). En junio de 2017 poste enpaŝis en kinejojn plua eksterlanda filmo kun nomo ''[[The Man with the Iron Heart]]'', kiu estis filmita laŭ premiita libro [[HHhH]] de franca verkisto [[Laurent Binet]] (Gabčík kaj Kubiš formigitaj de Jack Reynor kaj Jack O'Connell). Al la preoparoj de la atenco dediĉis sin ankaŭ la tria el partoj de televida serio de [[Pavel Kosatík]] kaj [[Robert Sedláček]] - [[České století]], kun nomo ''Kuglo por Heydrich''. === En muziko === Nenur pri Anthropoid, sed ankaŭ pri pluaj ĉeĥoslovakaj paraŝutistaroj ([[Operaco Silver A|Silver A]], [[Operaco Silver B|Silver B]], [[Operaco Out Distance|Out Distance]], [[Operaco Tin|Tin]], [[Operaco Bioscop|Bioscop]]...), kaj precipe pri fina [[batalo en preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo]] inspiras kanto ''Battledress'' de [[Jan Vyčítal]] kaj kanto ''Jdou muži tmou'' de muzika grupo Hostband. ==Vidu ankaŭ== * [[Batalo en preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo]] * [[Nehvizdy]] - loko de desalto == Ligiloj == === Notoj === <references group="n"> <ref name="moravec-datumseskoku">Sed [[František Moravec (generalo)|František Moravec]] en libro ''Špión, jemuž nevěřili'' indikas, ke la desalto okazis nur fine de aprilo de 1942, kun kialigo ke oni intence atendas, kiam finos malfacila vintro, ĉar la paraŝutistoj ricevis neniajn kŝadresojn kaj oni kalkulis kun tio, ke ili estos devigitaj pasigi ian tempon en la naturo. Li ankaŭ indikas, ke la devena loko de la desalto devis esti ĉirkaŭaĵo de [[Benešov]] ĉe Prago. Plzeň estis laŭ lia opinio kvazaŭ grava industria centro por aktivigo de paraŝutistoj kun la taskoj de konspira karaktero taksita kiel netaŭga.</ref> </references> === Referencoj === {{Referencoj}} === Eksteraj ligiloj === * {{Commonscat linio}} * [http://www.fronta.cz/dokument/zpravy-ss-a-gestapa-o-dobyvani-kostela-sv-cyrila-a-metodeje-18-cervna-1942 Zprávy SS a gestapa o dobývání chrámu sv. Cyrila a Metoděje 18. června 1942] na ''fronta.cz'' * [http://aktualne.centrum.cz/domaci/spolecnost/clanek.phtml?id=746174 Proč zabili Heydricha? Jako odplatu za popravené vojáky] na ''aktualne.centrum.cz'' * [http://heydrichiada.pardubice.eu/index.html Pardubicemi po stopách SILVER A] * {{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2018/01/anthropoid-filmo-pri-senracia-rezistado.html | titolo = Anthropoid — la filmo pri senracia rezistado | titolo-aldono = | alirdato = 2018-02-03 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2018-01-27 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://web.archive.org/web/20180203112053/http://stanobelov.blogspot.ru/2018/01/anthropoid-filmo-pri-senracia-rezistado.html | arkivdato = 2018-02-03 | citaĵo = }} ''(recenzo pri la filmo "Anthropoid" kaj pensoj, estigitaj de ĝi)'' [[Kategorio:Paraŝutistaroj en Protektoraton Bohemio kaj Moravio]] [[Kategorio:Atenco kontraŭ Heydrich]] [[Kategorio:Eventoj en 1941]] [[Kategorio:SOE]] [[Kategorio:Operacoj de la Dua Mondmilito|Anthropoid]] azt7e84gjuhscniah16d7paszmm17qb 0 712005 9456358 8405212 2026-08-18T19:49:54Z Sj1mor 12103 9456358 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | priskribo = Alfred Ley, 1924}} '''Alfred LEY''' (naskiĝinta la {{Daton|11|4|1872}} en [[Arnstadt]], mortinta en [[Brandenburgio]] dum deportado fare de komunistoj la {{Daton|7|12|1945}}) estis [[germanio|germana]] inĝeniero kaj pioniro de aŭtokonstruado. == Vivo == [[Dosiero:Villa am Wollmarkt Arnstadt.JPG|eta|Vilao de Ley ĉe la Lana bazarplaco de Arnstadt]] Post lernejfrekvento Alfred Ley komencis trejniĝon lernoknaban ĉe maŝinfabriko en Arnstadt kiun estis transpreninta patro lia [[Rudolf Ley]] en 1886 de ties iama ĉefo ''([[Rud. Ley Maŝinfabriko|Maschinenfabrik Rud. Ley]])''. Ĝi specialiĝis pri la konstruo de kudra kaj ŝufara maŝinoj. Ĉe ekzameniĝo submajstra li devis plibonigi la de la patro elpensitan lignonajlmaŝinon kun la serio-numero 100. Poste li studis maŝinkonstruadon kaj elektroteknikon. Post ekkompanieco en la patra firmao en 1893 li pligrandigis la sortimenton je elektromotoroj kaj dinamoj. Por provizi sekure kaj la maŝinojn kaj la urbon mem per kurento starigitis centralo kiu venditis en 1903 al la municipo. La saman jaron evoluigitis de Alfred Ley aŭtomobilo. En 1905 jam oni prezentis la modelon ''Loreley''. Ŝajne estis Ley, kune kun la firmao ''Adlerwerke'', la unua germana entrepreno kiu serie enkondukis motortransmisiilan blokon. Same li estis la unua konstruisto ekipanta etan aŭtomobilo per sescilindra motoro. En 1913 Alfred Ley honoritis pri meritoj siaj pri la Duklando [[Schwarzburg-Sondershausen]] fare de princo [[Guntero Viktoro (Schwarzburg-Rudolstadt)]] per nomumiĝo je komercista konsilisto. Ley eniris la aŭtomobilhistorion per la konstruo kaj probo de la unuaj aŭtoj en flulinia formo laŭ sciencaj esploroj sur la bazo de patento de [[Paul Jaray]]. Inter 1913 kaj 1918 Ley ankaŭ paralel al la entreprenisteco politikistis en la urba konsilio de Arnstadt. En 1933 ĉesis aŭtokonstruo ĉe Ley kvankam maŝinkonstruado daŭris. En septembro 1945 [[sovetio|sovetaj]] oficiroj venis por eskorti Alfred Ley je ''oficiala interparolado'' de kiu li ne revenis kaj sekve deklaritis malaperinta. En la kuro de rehabilitiĝklopodoj en 1995 ricevis la filino post duona jarcento da malfruktodonoj serĉesploroj la unuan konkretan informon pri la patra sorto fare de la Rusia ministerio pri eksteraj aferoj: ŝajne mortis Ley en decembro 1945 dum transporto al [[Frankfurto ĉe Odro]].<ref>Laŭ parolonoto de la Rusia ministerio pri eksteraj aferoj al la ambasadejo germania de Moskvo de la 17.4.1995</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Andrea Kirchschlager, Ulrich Lappe, Peter Unger (eld.): ''Chronik von Arnstadt. Zeittafel/Lexikon''. Kirchschlager, Arnstadt 2003, ISBN 3-934277-07-1, p.&nbsp;331–336 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ley-automobile.de Informo pri la Ley-oj kaj ilia firmao] * [https://www.kulturbetrieb-arnstadt.de/arnstaedter-persoenlichkeiten/familie-ley.html ''Kulturbetrieb'' pri Ley] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210301163100/https://kulturbetrieb-arnstadt.de/arnstaedter-persoenlichkeiten/familie-ley.html |date=2021-03-01 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ley, Alfred}} [[Kategorio:Germanaj inĝenieroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Arnstadt]] [[Kategorio:Viktimoj de Stalinismo]] [[Kategorio:Aŭtomobiloj]] bfcog8z2ftzmbv1fje1g2wggd6litup 0 715734 9456540 8767444 2026-08-19T04:19:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456540 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Horst STOWASSER''' (naskiĝis la {{daton|1951-01-07}} ĉe [[Wilhelmshaven]]; mortis la {{daton|2009-08-30}} en [[Ludwigshafen am Rhein]]) estis germana verkisto kaj [[Anarkiismo|anarkiisto]]. == Biografio == Partojn de sia junaĝo Horst Stowasser pasigis en [[Argentino]], kie li vizitadis lernejon kaj kontaktiĝis kun la historia [[anarkiismo]], engaĝiĝis politike kaj plurfoje estis arestita. Post sia abiturienta ekzameno en Argentino li komencis studadon de agronomio kaj [[romanistiko]] en Germanio. Li faris plurajn mondvojaĝojn kaj ekligis tiumaniere kontaktojn ĉirkaŭ la tuta terglobo. En Germanio li fondis en 1971 la anarkiisman centrejon por dokumentado en Wetzlar, poste renomita ''AnArchiv'' kaj troviĝanta nuntempe en [[Neustadt an der Weinstraße]]. Ĝi proponas ampleksan kolekton de dokumentoj, periodaĵoj kaj literaturo pri la anarkiismo kun ĉefa emfazo je germanlingvaĵoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://anarchiv.de/archiv-das-anarchiv/|titolo=Was ist das AnArchiv?|verko=anarchiv.de|alirdato=2020-07-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200626032842/http://anarchiv.de/archiv-das-anarchiv/|arkivdato=2020-06-26}}</ref> Komence de la 1980-aj jaroj li fariĝis konata pro la proceso rilatanta al la citaĵo de [[Kurt Tucholsky]]: “Soldatoj estas murdistoj”. En 1985 li publikigis libron, en kiu li proponis novan formon de “projekta anarkiismo”. Tiu tielnomata ''Projekt A'' celis ankri liberecanajn projektojn en la ĉiutaga vivo de malgranda urbo. Tiun ideon oni ekrealigis praktike ekde 1989. En [[Neustadt an der Weinstraße]], kie Stowasser mem kunlaboris, kaj ankaŭ en du pliaj lokoj kaj eksterlande oni komencis la realigadon. Post krizo meze de la 1990-aj jaroj oni nun laboras ene de diskutprocezo je la pludaŭrigo de la projekto. Stowasser plu loĝis tie kaj konstruis loĝan kaj vivan projekton, en kiu oni celis loki ankaŭ la AnArchiv. Li mortis la 30-an de aŭgusto 2009 en malsanulejo de Ludwigshafen je la sekvoj de [[sepso]]. == Pensado == Horst Stowasser pledis por projektorientita laboro kaj ne por iu el la teoriaj tendencoj de la anarkiismo. La “projektanarkiismo” celis krei labor- kaj loĝeblecojn en kolektiva memadministrado. En la loĝurbo de Stowasser, Neustadt, ekzistis antaŭ la krizo de la projekto meze de la 1990-aj jaroj 14 memadministrataj entreprenoj, el kiuj proksimume duono ĝis hodiaŭ travivis kaj estas kunigitaj en la “Werk Selbstverwalteter Projekte und Einrichtungen” (WESPE) [Instituto de Memadministrataj Projektoj kaj Establoj]. “Oni provas konstrui kaj kunretigi memadministratajn, nealcentrigitajn, ekologiajn kaj liberecanajn strukturojn, kiuj efikas ekonomie, kulture kaj politike”.<ref>Bernd: [http://www.anarchismus.de/libertaere-tage/lt1993/lt93doku/eroeffnung/projekt-a.htm ''Projekt A / Wespe / Selbstverwaltete Betriebe''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210411013717/http://www.anarchismus.de/libertaere-tage/lt1993/lt93doku/eroeffnung/projekt-a.htm |date=2021-04-11 }}; anarchismus.de</ref> La lasta projekto estis la memadministrota plurgeneracia loĝprojekto Eilhardshof en la ''Mietshäuser Syndikat'' [sindikato de ludomoj], administrota kiel konstruaĵmonumento kolektive en komuna proprieto kaj konsistonta krom el komunaj ĉambroj ankaŭ el unuopaj loĝejoj. Ĝi estis financita per rektaj kreditoj, sed devis anonci nesolventecon en aŭgusto 2010. == Verkoj == * 1973: Horst Stowasser: ''Der Aufstand der Kronstädter Matrosen''. An-Archia, Wetzlar 1973 * 1979: Horst Stowasser: ''Die Machnotschina. Der Kampf anarchistischer Rebellen für eine freie Gesellschaft in der Ukraine, 1917–1922''. 2-a eldono. An-Archia, Wetzlar 1979 * 1992: Horst Stowasser: ''Das Projekt A''. 1-a eldono. An-Archia, Wetzlar 1985 * 1995: Horst Stowasser: ''Freiheit pur. Die Idee der Anarchie, Geschichte und Zukunft''. Eichborn Verlag, Frankfurt am Main 1995 (ISBN=3-8218-0448-3; enrete ĉe [https://archive.org/details/FreihteiPurPlus archive.org]) * 2003: Horst Stowasser: ''Leben ohne Chef und Staat. Träume und Wirklichkeit der Anarchisten''. 14-a eldono. Karin Kramer Verlag, Berlin 2003 (ISBN=3-87956-120-6; enrete ĉe [https://archive.org/details/Horst_Stowasser_Leben_ohne_Chef_und_Staat archive.org]) * 2006: Horst Stowasser: ''Anti-Aging für die Anarchie? Das libertäre Barcelona und seine anarchistischen Gewerkschaften… Eine Reportage''. Edition AV, Lich 2006 (ISBN=978-3-936049-72-5) * 2007: Horst Stowasser (editorita de Murray Bookchin, D. Liguri, H. Stowasser): ''Proyecto A'' (en la antologio ''La utopía es posible. Experiencias posibles''). Tupac, Buenos Aires 2007 * 2007: Horst Stowasser: ''Anarchie! Idee, Geschichte, Perspektiven''. 2-a eldono. Edition Nautilus, Hamburg 2007 (ISBN=978-3-89401-537-4): enrete ĉe [https://archive.org/details/FreihteiPurPlus archive.org], nova eldono de ''Freiheit pur'') * 2009: Horst Stowasser (kun Ch. Gauglitz): ''Auf den Spuren des Glücks. Eine leicht anarchische Genussreise durch Frankreich''. Edition Strasser, Albersweiler 2009 (ISBN=978-3-940668-15-8) == Literaturo == * ''Projekt A / Plan B. Ein Gespräch mit dem Schriftsteller Horst Stowasser''; en: Bernd Drücke (eld.): ''Ja! Anarchismus. Gelebte Utopie im 21. Jahrhundert'', Karin Kramer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-87956-307-1, p. 233–247. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://anarchiv.de/ AnArchiv/Horst-Stowasser-Institut] * Bernd Drücke: [https://www.graswurzel.net/gwr/2005/12/projekt-a--plan-b/ ''Projekt A, Plan B. Interview mit Horst Stowasser'']; en: Graswurzelrevolution n-ro 304, decembro 2005 * [http://dadaweb.de/wiki/Horst_Stowasser_-_Gedenkseite ''Horst Stowasser ist tot – Die Erinnerung an ihn lebt!''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200713011010/http://dadaweb.de/wiki/Horst_Stowasser_-_Gedenkseite |date=2020-07-13 }} memoriga paĝo kun videaĵo * ''Bernd Drücke im Gespräch mit Horst Stowasser'', novembro 2005 [https://www.freie-radios.net/portal/content.php?id=29800 1-a parto], [https://www.freie-radios.net/portal/content.php?id=29801 2-a parto] * [https://www.linksnet.de/artikel/24945 Ein beharrlicher Säer libertärer Ideen] de Bernd Drücke, el: Graswurzelrevolution n-ro 342, oktobro 2009 {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Stowasser, Horst}} [[Kategorio:Germanaj anarkiistoj]] [[Kategorio:Germanlingva literaturo]] [[Kategorio:Anarkiistoj sen adjektivoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 20-a jarcento]] sptb1dbgw50nwj79k0ri2ouctjn3gra 0 715899 9456539 9106347 2026-08-19T04:18:14Z GabiV25 227009 /* */ 9456539 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:TempoPlagiate.jpg|alternative=Naztukoj en papero (poŝtuketoj)|eta|Naztukoj en papero (poŝtuketoj)]] '''Viŝpapero''' ({{lang-en|tissue paper}}) estas formo de [[Papero|papero,]] kiu estas plejparte uzata por higienaj celoj kaj inkluzivas [[Neceseja papero|necesejan paperon]], kuirejan paperon, [[Buŝtuko|paperajn buŝtukojn]], paperajn [[Naztuko|naztukojn]] kaj simile. <gallery> Dosiero:Toiletpaper03.jpg|alternative=Rulo de neceseja papero|Tualetpapero Dosiero:Paper_towel.png| Histpaperaĵo en formo de kuireja rulo (papertuko). </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Naztuko]] * [[Buŝtuko]] {{Projektoj|ReVo=paper.visx0o}} [[Kategorio:Paperaj produktoj]] 5s6rpldvkng0phfdak9jk1tg69be9vd 0 719011 9456572 8987699 2026-08-19T06:37:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456572 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |kategorio = |lando = Niĝerio |regiono = Lagosa Ŝtato |situo = [[Lagosa Insulo]] |regiono-ISO = NG-LA |situo sur mapo =Lagoso |zomo = 13 }} '''Iga Idunganran''' estas la Oficiala Rezidejo de la Oba de Lagoso, nome homora tradicia kaj ceremonia suvereno de [[Lagoso]], situa en [[Lagosa Insulo]].<ref> Kaye Whiteman (2013). [https://books.google.es/books?id=fcS_BAAAQBAJ&q=Iga+Idunganran+Oba+of+Lagos&pg=PT69&redir_esc=y#v=snippet&q=Iga%20Idunganran%20Oba%20of%20Lagos&f=false Lagos: A Cultural and Literary History.] Andrews UK Limited. ISBN 9781908493897. </ref> Ĝi estas ankaŭ turisma allogaĵo. Iga Idunganran servis kiel administracia centro, insula bazaro kaj hejmo de la Eyo festivalo.<ref> King, Anthony D. (1996). [https://books.google.es/books?id=UkowswM5qnAC&q=Iga+Idunganran&pg=PA118&redir_esc=y#v=snippet&q=Iga%20Idunganran&f=false Representing the City.] New York University Press. p. 118. ISBN 0814746799. Alirita la 21an de Marto 2021. </ref> Dum kontraŭpolicaj protestoj de 2020, Iga Idungaran estis atakita kaj la tiama Oba de Lagoso, nome Rilwan Akiolu, akuzis la atakantoj pri la ŝtelo de grnda monkvanto el sia palaco.<ref>Wahab, Bayo (3a de Marto 2021). [https://www.pulse.ng/news/local/oba-akiolu-accuses-youths-of-stealing-dollar2m-n17m-from-his-palace-during-endsars/4p95vtc "Oba Akiolu accuses youths of stealing $2m, N17m from his palace during #EndSARS protests".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210309054351/https://www.pulse.ng/news/local/oba-akiolu-accuses-youths-of-stealing-dollar2m-n17m-from-his-palace-during-endsars/4p95vtc |date=2021-03-09 }} Pulse Nigeria. Alirita la 21a de Marto 2021.</ref> == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Lagoso]] [[Kategorio:Palacoj]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Niĝerio]] [[Kategorio:Ekonomio de Niĝerio]] [[Kategorio:Turismo en Afriko]] gltb1webmh37fn9qkjszcz5si0xv15n 0 719832 9456560 7675480 2026-08-19T05:35:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456560 wikitext text/x-wiki '''IATE''' ([[Angla lingvo|angle]] ''Inter-Active Terminology for Europe'' - lit. "'''Interaktiva Terminologio por Eŭropo'''") estas plurlingva terminologia datumbazo kun [[Termino (terminologio)|terminoj]] uzataj en dokumentoj de la [[Eŭropa Unio|Eŭropa Unio.]] Ĝi estas alirebla senpage<ref>(en) [https://iate.europa.eu/home About IATE] </ref>. La projekto estis lanĉita en 1999 por disponigi ununuran aliron al ĉiuj rimedoj pri terminologio de EU por simpligi aliron al informoj, kaj ankaŭ por certigi [[Normigado|normigon]] inter EU-instancoj. Somere 2004 la datumbazo komencis esti uzata de institucioj kaj agentejoj de EU. == Funkciado == IATE enhavas pli ol 8 milionojn da terminoj kaj funkcias en la 24 oficialaj lingvoj de la [[Eŭropa Unio]]<ref name="presse"/>(fr) . Ĉiu tradukisto de eŭropa institucio povas aldoni aŭ ĝisdatigi la informojn enhavitajn en la bazo. Okaze de la [[Kronvirusa pandemio de 2019-2020|kronvirusa pandemio]] estis aldonitaj terminoj en rilate al [[epidemiologio]] kaj [[publika sano]]<ref>(fr) ''[https://cdt.europa.eu/fr/news/la-terminologie-multilingue-liee-la-pandemie-de-covid-19-disponible-dans-iate La terminologie multilingue liée à la pandémie de COVID-19 disponible dans IATE] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210412123121/http://cdt.europa.eu/fr/news/la-terminologie-multilingue-liee-la-pandemie-de-covid-19-disponible-dans-iate |date=2021-04-12 }}'', Tradukcentro de EU-instancoj</ref>. En ĉiu propozicio, ciklo de konfirmo estas aŭtomate lanĉita, dum kiu la terminologoj de la lingvaj departementoj kontrolas la novajn aŭ modifitajn informojn. === Partneraj instancoj === La partneroj de IATE estas : * [[Eŭropa Parlamento]]; * [[Konsilio de la Eŭropa Unio]]; * [[Eŭropa Komisiono]]; * [[Justica Kortumo de Eŭropaj Komunumoj|Eŭropa Kortumo]]; * [[Eŭropa Revizora Kortumo]]; * [[Eŭropa Ekonomia kaj Socia Komitato|Eŭropa ekonomia kaj socia Komitat]];<nowiki/>o * [[Komitato de regionoj]]; * [[Eŭropa Investa Banko|Eŭropa Investobanko]]; * [[Eŭropa Centra Banko]]; * [[Tradukcentro por la Instancoj de Eŭropa Unio]]. == Historio == La projekto estis lanĉita en 1999 kun la celo provizi normigitan retan infrastrukturon por ĉiuj terminologiaj rimedoj de Eŭropa Unio<ref name="about">{{Citaĵo el la reto |url=http://iate.europa.eu/iatediff/about_IATE.html |titolo=About IATE |alirdato=2021-03-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130718182259/http://iate.europa.eu/iatediff/about_IATE.html |arkivdato=2013-07-18 }}</ref>. La sekvaj datumbazoj, kiuj ne plu ekzistas, estis integritaj en IATE * Eurodicautom ([[Eŭropa Komisiono]]) ; * TIS ([[Konsilio de la Eŭropa Unio]]) ; * Euterpe ([[Eŭropa Parlamento]]) ; * Euroterms (Tradukcentro de la organoj de la Eŭropa Unio) ; * CDCTERM ([[Eŭropa Revizora Kortumo]]). La kreado de la datumbazo kostis entute 1,41 milionojn da eŭroj por la periodo 1999-2003.<ref name="presse">[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/962&format=HTML&aged=0&language=FR Ouverture au public d'une base de données terminologiques communautaires en vingt-trois langues]</ref> La elspezoj estis financitaj sur la buĝeto de la institucioj kaj la partoprenantaj eŭropaj instancoj. == Vidu ankaŭ == [[Tradukoscienco]] [[Traduko]] == Ekstera ligilo == [https://iate.europa.eu Retejo de la terminologia datumbazo de IATE]: https://iate.europa.eu (en) [https://iate.europa.eu/faq Oftaj demandoj kaj respondoj pri IATE] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Terminologio]] [[Kategorio:Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Tradukiloj]] [[Kategorio:Tradukado]] rhkhgff3b3z7zzfge8uaru1kuuwc8jv 0 720008 9456638 9413741 2026-08-19T09:04:52Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456638 wikitext text/x-wiki '''Indantreno,<ref>Costa, A.K. A. Dicionário Completo Esperanto-Português, 2a eld. Rio de Janeiro FEB.2001</ref>''' estas organika tinkturfarbo el 2-aminoantrakvinono traktita per [[kalia hidroksido]] en ĉeesto de [[Kalio|kalia salo]]. Ĝi estas [[pigmento]] uzebla en jenaj rimedoj: akrila, alkida, kazeina, ''enkaŭsta,'' freska, guaŝa, [[linoleo]], glutenfarbo, [[paŝtelo]] kaj akvarela pentrarto. Ĝi estas uzata por tinkturfarbi senkolorfiksilan [[kotono]]n kaj kiel pigmenton en kvalitaj farboj kaj emajloj. Kiel manĝaĵo-kolorigilo, ĝi havas E-numeron E130, sed ĝi ne estas aprobita por uzo en [[Usono]] aŭ [[Eŭropa Unio]].<ref>[http://www.fda.gov/ForIndustry/ColorAdditives/ColorAdditiveInventories/ucm115641.htm Summary of Color Additives for Use in the United States in Foods, Drugs, Cosmetics, and Medical Devices], [[Food and Drug Administration]]</ref> <ref>[http://www.food.gov.uk/safereating/additivesbranch/enumberlist Current EU approved additives and their E Numbers] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120510014837/http://www.food.gov.uk/safereating/additivesbranch/enumberlist |date=2012-05-10 }}, Food Standards Agency</ref> Ĝi estis la unua ekzemplo de la marko "Indanthren" (akronimo por Indigo de antraceno) lanĉita de [[BASF]] en 1901.<ref name=roempp>Entry on ''[https://roempp.thieme.de/lexicon/RD-09-00459 Indanthron-Pigmente]''. en: ''[https://en.wikipedia.org/wiki/R%C3%B6mpp%27s_Chemistry_Lexicon Römpp Online]''. Georg Thieme Verlag, alirita la 16an de Januaro 2013.</ref><ref>{{cite web |title=Marken - Registerauskunft - Indanthren |url=https://register.dpma.de/DPMAregister/marke/register/51151/DE |website=DPMAregister |accessdate=29a de Aŭgusto 2020 |language=de |quote=Anmeldetag: 05.08.1901 / Inhaber: BASF AG}}</ref><ref>{{cite book |last1=Zollinger |first1=Heinrich |title=Color Chemistry: Syntheses, Properties, and Applications of Organic Dyes and Pigments |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-3-906390-23-9 |page=255 |url=https://books.google.com/books?id=0Ynge4E5rqYC&pg=PA255 |accessdate=29a de Aŭgusto 2020 |quote=The German word ''Indanthren'' is an acronym for ''Indigo aus Anthrazen''}}</ref> Unu hazarda rezulto estas, ke eĉ nun, en [[Japanio]], tinaj tinkturaĵoj estas ofte priskribitaj kiel thren (e) tinkturoj (ス レ ン 染料), derivitaj de la japana transliterumo de la marko.<ref>{{cite web |title=COLOURFUL WORLD III |url=http://www.eonet.ne.jp/~hss50111/content05.html |website=www.eonet.ne.jp |accessdate=29a de Aŭgusto 2020 |quote=バット染料の主たる製造元は、ドイツの化学会社でありその時の商標が、 “インダンスレン” であったことからスレン染料と呼ぶ場合も多くあります |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170812153206/http://www.eonet.ne.jp/~hss50111/content05.html |arkivdato=2017-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170812153206/http://www.eonet.ne.jp/~hss50111/content05.html |archivedate=2017-08-12 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.eonet.ne.jp/~hss50111/content05.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170812153206/http://www.eonet.ne.jp/~hss50111/content05.html |arkivdato=2017-08-12 }}</ref><ref>{{cite web |title=アルテモンド　豆知識　/　スレン染料 |url=http://www.artemondo.co.jp/mame/knowledge/threne.htm |website=www.artemondo.co.jp |quote=スレン染料（threne dye）とは、バット染料（vat dye）の俗称}}</ref> == Ecoj == Ĝi havas la aspekton de bluaj nadloj kun metala brilo kaj fandopunkto de 470-{{GdC|500}}. Ĝi havas bonegan luman kaptadon, kaj povas solviĝi en iuj organikaj solviloj. == Referencoj kaj noto == {{Referencoj}} * {{tradukita|en|Indanthrone blue|revizio=998398192}} {| !Registara kontrolo | * GND: 4161462-8 * MA: 2777793133 |} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Antrakinonaj kolorigiloj]] pzxwpqawt5mjflvck5gsp8ccbsi5vxc 0 727058 9456372 9269107 2026-08-18T19:55:19Z Sj1mor 12103 9456372 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}}{{Informkesto organizaĵo}} '''Gazeto de Tiefurt''' (germane: ''Journal von Tiefurth'') estis [[germanio|germana]] publicitaĵo kiu aperis en [[Vajmaro]] inter 1781 kaj 1784 ĉe la kortego de dukino [[Anna Amalia de Saksio-Vajmaro-Eisenach]]. Ece oni povas konsideri ĝin porkluba organo. == Historio == En aŭgusto 1781 venis anonco pri gazetofondo.<ref>''Es ist eine Gesellschaft von Gelehrten, Künstlern, Poeten und Staatsleuten, beyderley Geschlechtes, zusammengetreten, und hat sich vorgenommen als was Politick, Witz, Talente und Verstand, in unsern dermalen so merkwürdigen Zeiten, hervorbringen, in einer periodischen Schrift den Augen eines sich selbst gewählten Publikums vorzulegen.''</ref> Iniciantino estis dukino Anna Amalia mem. La laŭ [[Kastelo Tiefurt]] nomita gazetaraĵo estis ankaŭ iel amuza aldonitaĵo al la vivo de la rondaro ĉe la t.n. [[Muzejo vajmara]]. Sume ĝi havis 49 numerojn. Dekomence ĝi celas nur cirkuladon en intimaj rondoj ĉekortegaj. La malmultaj manskribitaj ekzempleroj transdonitis post legado al aliuloj por ĝui legadon. == Celo == Krom nura distrado ĝi celas ankaŭ kvazaŭ kontraŭprogramon al opinioj de la [[prusio|prusia]] reĝo [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]]. Li estis diranta en franclingva pamfleto de 1780 kun la titolo ''De la littérature allemande'', ke tute ne ekzistus bela german(lingv)a literaturo. Per tio li intencis ankaŭ rekte malbonfamigi [[Johann Wolfgang von Goethe|Goeton]].<ref>''Comment ce mélange bizarre de bassesse et de grandeur, de bouffonnerie et de tragique, peut-il toucher et plaire? On peut pardonner à Shakespeare ces écarts bizarres; car la naissance des arts n'est jamais le point de leur maturité. Mais voilà encore un Götz de Berlichingen qui paraît sur la scène, imitation détestable de ces mauvaises pièces anglaises; et le parterre applaudit et demande avec enthousiasme la répétition de ces dégoûtantes platitudes. Je sais qu'il ne faut point disputer des goûts; cependant permettez - moi de vous dire que ceux qui trouvent autant de plaisir aux danseurs de corde, aux marionnettes, qu'aux tragédies de Racine, ne veulent que tuer le temps; ils préfèrent ce qui parle à leurs yeux à ce qui parle à leur esprit, et ce qui n'est que spectacle à ce qui touche le cœur.'' - Tradukis kaj komentis la franclingvajn skribaĵojn de Frederiko, reĝo de Prusio, Ingrid Mittenzwei kaj Herbert Kühn, Leipzig 1983.</ref> La vajmaranoj taksis tion lezo honora.<ref>Katharina Mommsen: ''Herzogin Anna Amalias »Journal von Tiefurth« als Erwiderung auf Friedrichs II. »De la littérature allemande«'', Weimar 2008, p. 8 ([http://www.goethezeitportal.de/fileadmin/PDF/db/wiss/epoche/mommsen_journal-von-tiefurth.pdf online]).</ref> Ĉar tiel la prusia reĝo neis al la urbo kaj la vajmara kortego ĉian rangon kulturan. Krome montru la Tiefurt-gazeto kia brila sprito regas en Vajmaro. Tamen pravis la pruso en la observado ke la gazeto estis ankaŭ rimedo kontraŭ certa tedo kiu intertempe enrampis en la kortegan vivon.<ref>''Das Journal von Tiefurt'', eldonis Eduard von der Hellen, kun enkonduko de Bernhard Suphan. Reihe: Schriften der Goethe-Gesellschaft, 7. Weimar 1892 [https://archive.org/details/dasjournalvonti01suphgoog Digitalisat] p. 26.</ref> == Verkistoj == Inter la artikolverkintoj de ''Journal von Tiefurth'' nombriĝis krom Goeto, [[Johann Gottfried Herder]] kaj [[Christoph Martin Wieland]] ankaŭ la ĉambristoj [[Karl Siegmund von Seckendorff]], verkisto kaj komponisto, kiel ankaŭ [[Friedrich Hildebrand von Einsiedel]], la goetaj amikoj [[Karl Ludwig von Knebel]] kaj [[Johann Heinrich Merck]] el [[Darmstadt]]. Pro ke la aŭtoroj restis anonimaj eblis ankaŭ por altranguloj partopreni la verkadon, ekz. duko [[Karlo Aŭgusto (Saksio-Vajmaro-Eisenach)|Karlo Aŭgusto]], princo [[Aŭgusto (Saksio-Gotao-Altenburg]] kaj [[Karl Theodor von Dalberg]], la majenca guberniestro en [[Erfurto]]. Kromis verkistece respektive tradukiste: dukino Anna Amalia, grafino Emilie von Werthern, kortega damo [[Luise von Göchhausen]], [[Luise Franziska Sophie von Imhoff]] kaj [[Maria Karoline Flachsland|Caroline Herder]].<ref>Katharina Mommsen: ''Herzogin Anna Amalias »Journal von Tiefurth« als Erwiderung auf Friedrichs II. »De la littérature allemande«'', Weimar 2008, el la antaŭparolo.</ref> == Efikoj kaj banalaĵoj== [[Bernhard Suphan]] kaj [[Eduard von der Hellen]] eldonis en 1892 la unuan presitan eldonon kiu represitis en 2011 sub la egido de la vajmara Goeto-societo. La ekde 1992 ekzistanta gazeto "Elbhang-Kurier" citas en sinprezento sia eldiron de dukino Anna Amalia rilate la tiefurtan organon, nome esti ''miksaĵo raviga de alta kulturo kaj banala deziro je novaĵoj''.<ref>Originale: ''Bezaubernde Mischung aus hoher Kultur und banaler Nachricht</ref>. Ekde 2013 la vajmara urbokvartalo Tiefurt eldonas magazinon en memoro de ''Gazeto de Tiefurt''.<ref>Thüringische Landeszeitung, 7.12.2013: [http://www.tlz.de/startseite/detail/-/specific/Tiefurt-hat-eigenes-Journal-Anna-Amalia-ist-das-Vorbild-969200268 ''Tiefurt hat eigenes Journal – Anna Amalia ist das Vorbild'']{{404|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150616141836/http://www.stiftung-wohnen-plus.de/gemeinschaft_tiefurt_journal.html]</ref> == Eldonoj == * ''Das Journal von Tiefurt'', Hg. Eduard von der Hellen, Einleitung Bernhard Suphan. Reihe: Schriften der Goethe-Gesellschaft, 7. Weimar 1892 [https://archive.org/details/dasjournalvonti01suphgoog Digitalisat] * ''„Es ward als ein Wochenblatt zum Scherze angefangen.“ Das Journal von Tiefurt''. Eldonis Jutta Heinz, Jochen Golz. Wallstein, Göttingen 2011 ISBN 978-3-8353-0957-9 ==Literaturo== * Hans Wahl: ''Das „Journal von Tiefurt“'', p. 85–92 ĉe: ''Tiefurt''. Weberschiffchen-Bücherei nr. 19, Verlag J. J. Weber, Leipzig 1936 * Emmy Wolff: ''Die Frauen von Weimar und ihr Schrifttum;'' Der 1. Kreis: ''Anna Amalia und das Tiefurter Journal.'' Eldonis: Frauengenerationen in Bildern. Herbig, Berlin 1928, p. 35–39 * Gerhard R. Kaiser: ''Tiefurt : Literatur und Leben zu Beginn von Weimars großer Zeit'', Wallstein-Verlag Göttingen 2020. ISBN 9783835336599 == Notoj == <references responsive/> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.zeit.de/1981/35/wochenblatt-fuer-sommertage ''Wochenblatt für Sommertage.''] Ĉe: ''[[Die Zeit]]'', 21.8.1981 * [http://www.tlz.de/web/zgt/kultur/detail/-/specific/Vor-230-Jahren-erschien-am-Weimarer-Hof-die-erste-Zeitung-2045171881 ''Vor 230 Jahren erschien am Weimarer Hof die erste „Zeitung“.'']{{404|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ĉe: ''Thüringische Landeszeitung'', 20.10.2011 == Fonto == {{Tradukita | lingvo = de | artikolo = Journal von Tiefurt | revizio = 212525928 }} [[Kategorio:Vajmaro]] [[kategorio:Germanaj gazetoj]] [[kategorio:Aperis en 1781]] [[kategorio:Malaperis en 1784]] ltasjszoq9mxcaskpedo0lbra63w1ul 10 728391 9456565 8868253 2026-08-19T06:09:42Z Moldur 2507 9456565 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 | nomo = Omajadaj kalifoj | state = collapsed | titolo = [[Omajadoj|Omajadaj]] [[kalifo]]j kaj [[emiro]]j | bildo = [[Dosiero:Umayads.gif|200px]] | stilo de listoj = text-align:center; background-color:#FAFAFA | stilo de paraj = background-color:#f0f0f0; color:Black | grupo1 = [[Kalifo]]j, [[Omajada kaliflando|Damasko]]{{-}}(661-750) | stilo de grupo1 = background:#8F8 | listeromarkilo1 = , | listo1 = '''Sufjanidoj:''' [[Mu'aŭija ibn Abi Sufjan|Mu'aŭija la 1-a]], [[Jazid la 1-a]], [[Mu'aŭija la 2-a]]{{-}} '''Marŭanidoj:''' [[Marŭan la 1-a]], [[Abd al-Malik ibn Marŭan]], [[Al-Ŭalid la 1-a]], [[Sulajman ibn Abd al-Malik|Sulajman]], [[Umar ibn Abd al-Aziz|Umar la 2-a]], [[Jazid la 2-a]], [[Hiŝam ibn Abd al-Malik|Hiŝam]], [[Al-Ŭalid la 2-a]], [[Jazid la 3-a]], [[Ibrahim ibn al-Ŭalid|Ibrahim]], [[Marvano la 2-a|Marŭan la 2-a]] | grupo2 = [[Emiro]]j, [[Kordova Emirlando|Kordovo]]{{-}}(756-929) | stilo de grupo2 = background:#FFA | listeromarkilo2 = , | listo2 = [[Abd ar-Rahman la 1-a]], [[Hiŝam la 1-a]], [[Alhakamo la 1-a|Al-Hakam la 1-a]], [[Abd ar-Rahman la 2-a]], [[Mohamed la 1-a (Kordovo)|Muhamad la 1-a]], [[Almundir]], [[Abd Allah la 1-a (Kordovo)|Abd Allah]], [[Abd ar-Rahman la 3-a]] | grupo3 = [[Kalifo]]j, [[Kordova Kaliflando|Kordovo]]{{-}}(929-1031) | stilo de grupo3 = background:#F44 | listeromarkilo3 = , | listo3 = [[Abd ar-Rahman la 3-a]], [[Al-Hakam la 2-a]], [[Hiŝam la 2-a]], [[Muhamad la 2-a al-Mahdi|Muhamad la 2-a]], [[Sulajman al-Musta'in]], [[Ali ben Hamud an-Nasir]], [[Abd ar-Rahman la 4-a]], [[Al-Kasim al-Ma'mun]], [[Jahja al-Mu'tali]], [[Abd ar-Rahman la 5-a]], [[Muhamad la 3-a]], [[Hiŝam la 3-a]] }}<noinclude> [[Kategorio:Omajadaj kalifoj|!]] [[Kategorio:Navigilo:Regantlisto|{{PAGENAME}}]] [[Kategorio:Navigilo:Genealogia arbo|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mkr24rbasqwmmvlaxnj51dovha1vfqr 0 728554 9456370 8729744 2026-08-18T19:55:10Z Sj1mor 12103 9456370 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | nomo = Henriko de Saksio | titolo = [[Princo-elektisto]] de [[elektoprinclando Saksio|Saksio]] | dosiero = | priskribo de dosiero = | kronado = | devena nomo = {{lang-de|Herzog '''Heinrich von Sachsen'''}} | loko de morto = | ceteraj titoloj = | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Duklando Saksio|Duko de Saksio]] | dosiero = Armoiries Saxe.svg | periodo = [[1539]]–[[1541]] | antaŭ = [[Georgo la Barbulo]], lia frato | post = [[Morico (Saksio)|Morico]], lia filo }} {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Żagań#Duklando|Duko de Żagań / Záhaň / Sagan]] | dosiero = Silesia Inferior COA.svg | nomo = | periodo = [[1539]]–[[1541]] | antaŭ = [[Georgo la Barbulo]], lia frato | post = [[Morico (Saksio)|Morico]], lia filo }} {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Margrafo de Meißen]] | dosiero = Wappen Landkreis Meissen.svg | nomo = Henriko la 5-a | periodo = | antaŭ = | post = }} }} Duko '''Henriko de Saksio''', nomata '''Henriko la Pia''' (germane: ''Heinrich der Fromme''; naskiĝis la {{daton|16|3|1473}} en [[Dresdeno]], mortis la {{daton|18|8|1541}} en samloke) estis [[duklando Saksio|duko de Saksio]], post sia pli aĝa frato [[Georgo la Barbulo]]. Li ankaŭ estis duko de Sagan kaj, kiel "Henriko la 5-a" [[margrafo de Meißen]]. Henriko enkondukis en [[1537]]/[[1539]] la [[Reformacio]]n en Saksio, kiun lia frato estis forte kontraŭbatalinta. == Vivo == Henriko graviĝis pro la enkonduko de [[Reformacio]] en Saksion albertidan. En 1498 li pilgrimis, kiel la patro en 1476, al [[Jerusalemo]] kaj poste ankoraŭ al [[Santiago-de-Kompostelo]]. Per la t.n. ''Patra ordonaro'' de 1499 li nomumitis guberniestro de [[Frislando]]. En la kazo de fordondevo de Frislando lia frato [[Georgo la Barbulo]] devus rekompencon doni al li per kastelo, urbo kaj la administrujo [[Freiberg]] kaj Wolkenstein (sed malkun minejoj kaj monfarejoj) kiel ankaŭ per la kvarono de la impostaro. Anstataŭante la patron en Frislando Henriko provokis la lokulojn pro tro altaj impostopostuloj kaj ili sieĝis Henrikon en la rezidejo [[Franeker]] ĝis liberiĝo fare de la patro. Li regadis en Frislando nur malmultan tempon revenonte baldaŭ je la kortegon [[dresdeno|dresdenan]]. Post la ''Interfrata kontrakto'' (1505) li eksidis ĉe la kastelo en Freiberg (ĝis 1539) kun pensio de 12.500 guldenoj. Henriko ne ŝatis administran laboradon vivante intime kun soldatoj, metiistoj kaj ministoj kiuj tre ŝatis lin. Li estis malavara, sincera, diboĉema, gaja persono kaj entuziasma ĉasisto. Lia plej granda hobio estis kolekti manarmilojn kaj pafegojn kiujn li poste ofertis al la [[Ŝmalkalda Ligo]]. La financaj problemoj ĉekortegaj en Freiberg pligraviĝis kun la familia kresko. La dukino je [[Rochlitz]] kaj la ernestidoj kiel ankaŭ la konsilianoj freibergaj helpadis. Post la trovo de minejoj apud Wüstenschlette Henriko fondis en 1521 la montan urbon [[Marienberg]], kiun li helpis evoluigi. Li konstruigis apud la renesanca urbodomo por si domon ĉebazarplace restante ofte tie kun la tuta familio respektive sur la najbara [[Wolkenstein (Ercmontaro)|Kastelo Wolkenstein]]. Lia inteligenta kaj energia edzino konvinkis lin iĝi fervora [[marteno Lutero|luterano]]. Malgraŭ dependo de la lutermalŝatanta frato (kiu ankaŭ observadis Henrikon) li pretis enkonduki la novan kredon en sia regiono. Tion apogis ankaŭ princelektisto [[Johano Frederiko la Grandanima]] kaj la konsiliano [[Anton von Schönberg]], kiun Henriko estis dunginta en 1536. En la 1.1.1537 [[Jakob Schenk]] rajtis oferti la [[komunio]]n laŭ luterana versio en la katedralo. Post la enkondukdiservo reformacia en la festo de [[Sankta Triunuo]] (27.5.1537) faritis la unua oficiala vizitado kaj dua pli profunda en 1538 (fare de [[Georgo Spalatino]], [[Justus Jonas la Maljuna]] kaj la [[zwickau]]-a superintendanto [[Leonhard Beier]]. En januaro 1537 Katarino peris, laŭ instito princelektista, la peton je akceptiĝo ĉe Ŝmalkalda Ligo. Henriko kune kun la filo Morico akceptitis en la ĉefa kontraktero. Li intencis aliĝi je ''Konstitucio pri savo kaj defendo'' en la momento de potencakiro pri al landa registaro. La kontinue katolika freiberga klerikaro, la episkopo de [[Meißen]] kaj la nobelaro protestis kontraŭ la enkonduko de la nova kredo. Georgo baris la interezan enspezoprenon al la freibergaj klostroj, tiel ke la rimedoj malpretis por pagi la evangeliajn animzorgantojn. En aŭtuno 1538 Georgo pardonis al Henriko la konvertiĝo kaj promesis al li regadon pri la regiono de Penig, la malenŝuldiĝon kaj la nuptomonon por la filio kondiĉe ke Henriko aliĝo je la katolika Ligo kaj ne ne tuŝu la katolikismon en la lando. Sed Henriko ne cedis nek al la tentaj promesoj. Interne konvinkite li firme restis luterano. == Graveco == Lia dujara regado kiel posteulo de Georgo († 1539) treege malfacilis por Henriko kaj li ofte revis pri la belaj tagoj en Freiberg. Nek li nek Anton von Schönberg, ambaŭ olduloj, ankoraŭ kapablis taŭgigi sin je la novaj defioj. Laŭ deziro de princelektisto Johano Frederiko, kiu malrekomendis nur laŭpaŝan enkondukon de luteranismo (laŭ la modelo de Filipo el [[Hesio]] kaj de Lutero mem) venis tuja kredoŝanĝodevo por ĉiuj. Henriko, separante ĝenerale vojaĝojn ovaciajn kaj vizitadojn ekleziajn, predikigis sian kortegan predikiston Lindenau dum la ovacivojaĝo. Antaŭ ovacio oficiala li ne volis akcepti ian ajn kondiĉon. La enkondukfesto reformacia okazis je pentekosto 1539 (en la 25.5.) en [[Lepsiko]] kun la helpo de Luther, Jonas, [[Friedrich Myconius]] kaj sub la ĉeesto de Henriko kun familianoj, princelektisto Johano Frederiko kun edzino kaj frato, [[Filipo Melanktono]] kaj [[Caspar Cruciger la malplijuna|Caspar Cruciger]]. Kvazaŭ kun al samaj vizitadantoj kiel en la freiberga regiono faritis la unua rapida vizitado en la urboj. Henriko ne transprenis la elekto-saksian diservan ordigon sed komisiis ellabori propraĵojn ''(Heinrichs-Agende)'' kun pli da muziko kiuj estis validontaj dum du jarcentoj. Henriko estis muzikema kaj kantema. Pro kreskanta kverelado Henriko en la kuro de la tempo forĵetis la ordonemon de la princelektista nevo. La dua profunda vizitado de 1539/40 jam ne faritis de oficialuloj princelektistoj sed fare de la [[superintendanto]]j de Freiberg kaj [[Chemnitz]], [[Kaspar Zeuner]] kaj Fueß, kaj de nobelaraj komisiituloj. Dum sia ununura landa dieto en Chemnitz en novembro 1539 Henriko devis iomete cedi al la troigantaj religiordantoj pro la impostopermesorajto de la deputitoj. Tiam li devis promesi la malaliĝon al iu ligo sen antaŭa permeso fare de la deputitoj kaj transdoni la rajton je enkasigo de ekleziaj bienoj al separita komisiono. Henriko subskribis la deklaron ke li mem ne volus pliriĉiĝi sed elspezus trionon por la salajrigo de la pastroj, trionon por la edukadoj universitata kaj lerneja, trionon por ĝeneralaj bonfaroj por la tuta lando. Tre akra estis la malpaco kun la episkopoj, ĉefe kun Johano la 8-a de Meißen pri la [[imperia senpereco]] kiun konservegi volis kaj reĝo kaj imperiestro. Tamen Henriko allasis protestantismajn diservojn en la [[Katedralo de Meißen]]. La princelektista moŝto detruigis dumnokte la tombon de [[Benno el Meißen|Sankta Benno]] kaj ankaŭ devigis la episkoparon rezigni pri la privilegio de [[imperia senpereco]]. Sed ilia plendo ĉeimperiestra faris ke oni cedis al ili en junio 1541 senperan kaj nurregnan dependon. Baldaŭ malfrue mortis Henriko post kiam li, laŭ la volo de la deputitoj, investiture deklaris la ekkunregadon de la filo [[Morico (Saksio)|Morico]]. Pro problemoj kun landgrafo kaj princelektisto Henriko malfaris aliĝon je ''Konstitucio je savo kaj defendo'' sed ja pretis helpi la ŝmalkaldanojn en kazo de atakiĝo. La kredokoncernajn aferojn li volis plie dividi de sekularaj demandoj. Li kaj (laŭtestamente volite!) ankaŭ la familianoj ja restis fidela ĉiam al la nova luteranisma kredo. == Fonto == Werl, Elisabeth, "Heinrich der Fromme", ĉe: Neue Deutsche Biographie 8 (1969), p. 391-393, ([https://www.deutsche-biographie.de/pnd115821872.html#ndbcontent tie ĉi interrete]) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Dinastio Wettin]] [[Kategorio:Dukoj de Saksio]] [[Kategorio:Sileziaj dukoj]] [[Kategorio:Margrafoj]] [[Kategorio:Reformacio]] 7smwhc5lb7pwnhqdgqg08j7ocj8xvps 0 733577 9456279 8215615 2026-08-18T17:16:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456279 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Gyöngyi Császár |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Gyöngyi Császár''' [djondji ĉAsAr], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Császár Gyöngyi''' estis [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[voĉoaktoro]]. Gyöngyi Császár<ref>https://www.imdb.com/name/nm2266692/</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM108528</ref> naskiĝis la {{daton|22|aŭgusto|1956}} en [[Budapeŝto]], ŝi mortis la {{daton|7|oktobro|2014}} en [[Szolnok]]. [[Dosiero:Császár Gyöngyi emlékoszlopa, 'IgazGyöngynek a Hargitáról' tábla, Sóház utca, 2017 Szolnok.jpg|eta|{{centre|Memorkolono pri Gyöngyi Császár}}]] == Biografio == Gyöngyi Császár studis la aktoradon en teatraj [[studio]]j en sia naskiĝurbo inter 1977-1981, poste ŝi aliĝis al trupo de [[Nacia Teatro (Szeged)]]. Inter [[1982]] kaj [[1986]] ŝi estis membro de [[Teatro Hevesi Sándor]], poste ĝismorte de [[Teatro Szigligeti (Szolnok)]]. Ŝi ricevis [[premio]]jn en 1998 kaj 2009. Ŝi estas eterna membro de Teatro Szigligeti. == Ŝiaj teatraj roloj (elekto) == * [[William Shakespeare]]: ** [[Somermeznokta sonĝo]] - Heléna ** [[Romeo kaj Julieta]] - ina titolrolo; S-ino Montague ** [[Kiel Plaĉas al Vi]] - Juci ** ''Dekdua Nokto aŭ Epifanio : aŭ kiel vi volas'' - Maria ** ''Szeget szeggel'' - Marianna * [[Nikolaj Gogol]]: [[La Revizoro]] - Poŝljopkina * [[Molière]]: [[L' Avarulo]] - Fruzsina * [[Sofoklo]]: [[Antigona (Sofoklo)|Antigona]] - Ismene * [[Friedrich Schiller]]: ** [[Maria Stuart]] - Hanna Kennedy ** ''Kabale und Liebe'' - S-ino Miller * [[Anton Ĉeĥov]]: ** [[Ĉeriza ĝardeno]] - Varja ** ''La griota ĉerizo'' - Ranjevskaja ** ''Ivanov'' - Avdotja Nazarovna * [[Joseph Stein]] – [[Jerry Bock]]: [[Violonisto sur la tegmento]] - Sandel * [[József Katona]]: ''Bánk bán'' - Melinda * [[Róbert Koltai]]: [[Ni neniam mortos!]] (teatra versio) - S-ino Deutch; Lola * [[Károly Nóti]]: [[Hyppolit, la lakeo]] (teatra versio) - S-ino Schneider * [[Frederick Loewe]] – [[Alan Jay Lerner]]: [[My Fair Lady]] - S-ino Higgins == Ŝiaj filmaj roloj (elekto) == * ''Csontváry'' (televizia filmo, 1975) * [[Ŝekspiro]]: ''Cymbeline'' (teatra registraĵo, 1982) * ''Régimódi történet'' (televizia serio, 2006) * ''Megdönteni Hajnal Tímeát'' (2014) - purigistino * en eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj ekzemple de Gayle Hunnicutt, Carol Kane<ref>http://iszdb.hu/index.php?szemely=37248</ref> == Memorigiloj == * memortabulo kaj memorkolono en Szolnok (vidu la fotojn!) == Fontoj == * [http://www.zounuk.hu/hu/wiki/csaszar-gyongyi-1956-2014 hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210602232235/http://www.zounuk.hu/hu/wiki/csaszar-gyongyi-1956-2014 |date=2021-06-02 }} * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz04/32.html hungarlingva biografio] * [https://port.hu/adatlap/szemely/csaszar-gyongyi/person-20723] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Csaszar Gyongyi}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj voĉoaktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] qzrsuqvk9m6fojs5u4wumhh125z0145 0 734023 9456495 9008942 2026-08-18T23:22:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456495 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto geografiaĵo|ekstertera regiono |kategorio = |mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |globe = mars |mapo lokumilo = Marso |parenco = |parenco_tipo = }} [[Dosiero:Hellas MOLA zoom 64 small.jpg|eta|270px|Topografia mapo de ''Hellas Planitia''.]] '''''Hellas Planitia''''' (aŭ "Helenia ebenaĵo")<ref> Europa Press (11a de novembro 2016). [https://www.europapress.es/ciencia/misiones-espaciales/noticia-extrana-depresion-marte-lugar-optimo-buscar-vida-20161111132540.html «Esta extraña depresión en Marte es un lugar óptimo para buscar vida».] europapress.es. Konsultita la 30an de Julio 2021. </ref><ref>Torreón, El Siglo de. [https://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/43272.marte-se-acerca-a-la-tierra-en-agosto.html «Marte se acerca a la Tierra en agosto».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210729234731/https://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/43272.marte-se-acerca-a-la-tierra-en-agosto.html |date=2021-07-29 }} Konsultita la 30an de Julio 2021.</ref>​ estas [[ebenaĵo]] (''planitia'') en la suda hemisfero de la [[planedo]] [[Marso (planedo)|Marso]], konsistanta en granda [[kratero]] pro frapo. La kratero estas centrita ĉe la koordenatoj 42.7 S, 70.0 Or. Havante [[diametro]]n de ĉirkaŭ 2 300 km,<ref> Schultz, R.A., kaj H.V. Frey, A new survey of multiring impact basins on Mars, J. Geops. Res., 95, pp. 14175-14189, 1990. </ref>​ estas la kratero de frapo plej granda de la surfaco de Marso. Oni kredas, ke ĝi estis formita dum la periodo de intensa malfrua bombardado de la [[Sunsistemo]], antaŭ ĉirkaŭ 3 900 milionoj da jaroj, kiam granda [[asteroido]] koliziis kun la marsa surfaco.<ref> Acuña et al., Science, 284, 790-793, 1999 [https://science.sciencemag.org/content/284/5415/790.full] </ref>​ Ĝi estas la plej malalta punkto de la planedo, sur nivelo proksimuma al 6000 metroj sub la marsa ''datum''. == Notoj == {{Referencoj}} == Referencoj == * J. N. Lockyer, [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1863MNRAS..23..246L ''Observations on the Planet Mars'' (Abstract)], Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 23, p. 246 * E. M. Antoniadi, ''The Hourglass Sea on Mars'', Knowledge, July 1, 1897, pp. 169-172. * [https://web.archive.org/web/20041030132127/http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html NASA retejo pri Hellas Planitia] * [http://www.spacedaily.com/news/mars-water-science-00i8.html The Hellas Of Catastroph] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2432?__fsk=-322793243 Hellas Planitia] Gazetteer of Planetary Nomenclature. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Marso]] 9ouoyufn7n37pwogqc6p0nl5o8rzn4w 0 734734 9456473 8867554 2026-08-18T21:25:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456473 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hans-Georg BECK''' (naskiĝinta la {{daton|18|2|1910}} en [[Schneizlreuth]], mortinta la {{daton|25|5|1999}} en [[finning|Unterfinning]]) estis [[germanio|germana]] [[bizanciaj studoj|bizancifakulo]] kaj kelkajn jarojn [[benediktanoj|benediktano]]. == Vivo kaj agado == Li frekventis inter 1920 kaj 1925 la humanisman gimnazion en Scheyern kaj poste ĝis 1929 la gimnazion en [[Ettal]]. Tuj post trapaso de la abiturienta ekzameno en 1929 Beck frokuliĝis sub la nomo ''Hildebrand'' je la benediktana monaĥejo de [[Scheyern]]. Li studis inter 1930 kaj 1937 filozofion (ĉe [[Josef Geyser]], [[Dietrich von Hildebrand]] kaj [[Kurt Huber]]), teologion, klasikan filologion kaj bizancistikon ĉe [[Universitato de Munkeno]] kaj (en 1930/31) ĉe la pontifika kolegio ''[[Anselmianum]]'' je [[Romo]] kie li renkontis la belgan kodeksologon [[François Masai]]. En 1936 li doktoriĝis post defendo de la disertaĵo ''Vorsehung und Vorherbestimmung in der theologischen Literatur der Byzantiner'' ĉe [[Martin Grabmann]]. Aliaj por Beck influaj profesoroj estis [[Franz Dölger]], [[Eduard Eichmann]], [[Georg Pfeilschifter]], [[Eduard Schwartz]] kaj [[Rudolf Pfeiffer]]. En 1939 li iĝis monaĥeja bibliotekisto en Scheyern kie li kune kun la samordenano [[Johannes Maria Hoeck]] kreis la ''Instituton bizancistikan de Abatejo Scheyern''. En la 18.2.1944 li eksbenediktanis laboronte parte en la eldonado parte por la gazeto "Hochland". Ekde 1947 Beck estis helpanto kaj asistanto ĉe la Semnario mez- kaj novgreka je la munkena universitato ĉe Franz Dölger. Tie li habilitiĝis en 1949 per la laboraĵo ''Theodoros Metochites. Die Krise des byzantinischen Weltbildes im 14. Jahrhundert''. Ekde la 11.4.1950 li estis privata docento pri bizanciaj studoj. Posteulante Franz Dölger ĉekatedre en Munkeno Beck fokusiĝis inter 1960 ĝisemeritiĝe (1975) pli-envitrinigante la historion de institucioj kaj la literaturon bizancian. En 1962/63 li dekanis ĉe la filozofia fakultato. Per tradukoj kaj antologio ankaŭ malfakuloj povis nun informiĝi rekte pri la ĉiutaga vivo en la [[Bizanca imperio]]. Vokiĝojn al [[Libera Universitato Berlino]] en 1965 kaj [[Universitato Harvard]] en 1972 li rifuzis. Ekde 1962 Beck estis orda membro ĉe [[Bavara akademio de la sciencoj]], en kies kunsidraportaĵoj publikigitis multo de li. Inter 1965 kaj 1967 Beck estis vicestro de [[Deutsche Forschungsgemeinschaft]] kaj membro de [[Wissenschaftsrat]]. Kiel kunfondinto kaj prezidanto de la tenadsocieto li engaĝiĝis inter 1970 kaj 1983 pri la [[Germana studocentro je Venecio]]. Inter 1963 kaj 1974 li estis ĉe ''Laborrondo de germanaj bizancistoj''. Ekde 1961 li kuneldonis, inter 1964 kaj 1977 li ĉefeldonis la fakgazetojn "Byzantinische Zeitschrift" kaj "Byzantinisches Archiv". Beck ankaŭ fondis "Miscellanea Byzantina Monacensia" en 1965 kiujn foliojn li eldonisinter 1978 kaj 1996 kune kun [[Armin Hohlweg]]. Kun [[Athanasios Kambilis]] kaj [[Rudolf Keydell]] li eldonistis ĉe la berlina serio de [[Corpus Fontium Historiae Byzantinae]]. Sentante sin ŝulda je interfakuleco estis lia engaĝiĝo ĉe "Südost-Forschungen", la organo de la munkena [[Sudoriento-instituto]] (1966 ĝis 1997). Similicelen li fondis "Schriften zur Geistesgeschichte des östlichen Europa" kun [[Alois Schmaus]] kaj [[Georg Stadtmüller]]. == Honoroj kaj membrecoj == * 1981: Großes Bundesverdienstkreuzes der Bundesrepublik Deutschland * 1988: Bayerischer Maximiliansorden für Wissenschaft und Kunst * 1966: koresponda membro ĉe Aŭstra akademio pri sciencoj * 1975: membro ĉe [[Akademio de Ateno (moderna)|Akademio de Ateno]] * 1977: ekstera membro de ''British Academy'' * 1988: membro de [[Usona Filozofia Societo]]<ref>https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Hans-Georg+Beck&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced</ref> == Verkoj == * ''Byzantinistik heute.'' de Gruyter, Berlin k.a. 1977, ISBN 3-11-007220-3. * ''Das byzantinische Jahrtausend.'' Beck, München 1978, ISBN 3-406-05997-X Tekstoj kaj literaturo bizanciaj * ''Vademecum des byzantinischen Aristokraten. Das sogenannte Strategikon des Kekaumenop.'' (= ''Byzantinische Geschichtsschreiber'' 5, ZDB 532553-5. Styria, Graz u. a. 1956. * ''Geschichte der byzantinischen Volksliteratur'' (= ''[[Handbuch der Altertumswissenschaft]].'' Abteilung 12: ''Byzantinisches Handbuch.'' Teil 2, Band 3). Beck, München 1971, ISBN 3-406-01420-8. * ''Byzantinisches Lesebuch.'' Beck, München 1982, ISBN 3-406-08584-9. * ''Der Vater der deutschen Byzantinistik. Das Leben des Hieronymus Wolf von ihm selbst erzählt'' (= ''Miscellanea Byzantina Monacensia'' 29, ISSN 0076-9347. Deutsch von Hans-Georg Beck. Institut für Byzantinistik und neugriechische Philologie der Universität München, München 1984. * ''Byzantinisches Erotikon. Orthodoxie, Literatur, Gesellschaft'' (= ''Bayerische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte'' 1984, 5). Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, München 1984, ISBN 3-7696-1532-8 (Auch: Beck, München 1986, ISBN 3-406-31309-4). * ''Kaiserin Theodora und Prokop. Der Historiker und sein Opfer'' (= ''Piper.'' Bd. 5221 ''Porträt''). Piper, München u. a. 1986, ISBN 3-492-05221-5. Teologio * ''Vorsehung und Vorherbestimmung in der theologischen Literatur der Byzantiner'' (= ''Orientalia Christiana Analecta'' 114, ISSN 1590-7449. Pontificium Institutum Studiorum Orientum, Romo 1937 (reimpresaĵo, Romo 1963). * ''Kirche und theologische Literatur im byzantinischen Reich'' (= ''Handbuch der Altertumswissenschaft.'' Abteilung 12: ''Byzantinisches Handbuch.'' Teil 2, Band 1). Beck, München 1959. * ''Von der Fragwürdigkeit der Ikone'' (= ''Bayerische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte'' 1975, 7). Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften u. a., München 1975, ISBN 3-7696-1474-7. * ''Actus fidei. Wege zum Autodafé'' (= ''Bayerische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte'' 1987, 3). Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften u. a., München 1987, ISBN 3-7696-1545-X. * ''Vom Umgang mit Ketzern. Der Glaube der kleinen Leute und die Macht der Theologen.'' Beck, München 1993, ISBN 3-406-37618-5. Ŝtato kaj socio * ''Theodoros Metochitep. Die Krise des byzantinischen Weltbildes im 14. Jahrhundert.'' Beck, München 1952. * ''Senat und Volk von Konstantinopel. Probleme der byzantinischen Verfassungsgeschichte'' (= ''Bayerische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte'' 1966, 6, ISSN 0342-5991. Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, München 1966. * ''Res Publica Romana. Vom Staatsdenken der Byzantiner'' (= ''Bayerische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte'' 1970, 2). Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften k.a., München k.a. 1970. * ''Ideen und Realitäten in Byzanz. Gesammelte Aufsätze'' (= ''Variorum Reprint.'' CS 13). Variorum Reprints, London 1972, ISBN 0-902089-41-2. * ''Theorie und Praxis im Aufbau der byzantinischen Zentralverwaltung'' (= ''Bayerische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte'' 1974, 8). Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften k.a., München k.a. 1974, ISBN 3-7696-1462-3. Sub la pseŭdonimo ''Peter Hamann'' li publikigis: * ''Geistliches Biedermeier im altbayerischen Raum.'' Pustet, Regensburg 1954. * ''Saitenspiel des Daseinp.'' Buch-Kunstverlag, Ettal 1958. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Günter Prinzing: ''Hans-Georg Beck (1910–1999).'' Ĉe: ''Südost-Forschungen'' 58, 1999, ISSN 0081-9077, p.&nbsp;345–350. * Peter Schreiner: ''Nachruf Hans-Georg Beck (18.2.1910–25.5.1999).'' Ĉe: ''Byzantinische Zeitschrift'' 92, 1999, ISSN 0007-7704, p.&nbsp;812–816. * Otto Kresten: ''Hans-Georg Beck.'' Ĉe: ''Bayerische Akademie der Wissenschaften. Jahrbuch'' 2000, ISSN 0084-6090, p.&nbsp;302 ([https://badw.de/fileadmin/nachrufe/Beck%20Hans-Georg.pdf online]). * Günter Prinzing: ''Bibliographie Hans-Georg Beck.'' Arbeitsgemeinschaft Deutscher Byzantinisten, Mainz 2000. * ''Hans-Georg Beck.'' Ĉe: [[Jürgen Petersohn]] (eld.): ''Der Konstanzer Arbeitskreis für mittelalterliche Geschichte 1951–2001. Die Mitglieder und ihr Werk. Eine bio-bibliographische Dokumentation'' (= ''Veröffentlichungen des Konstanzer Arbeitskreises für mittelalterliche Geschichte aus Anlass seines fünfzigjährigen Bestehens 1951–2001.'' Bd. 2). Thorbecke, Stuttgart 2001, ISBN 3-7995-6906-5, p.&nbsp;29–34 ([http://journalp.ub.uni-heidelberg.de/index.php/vuf/article/view/20183/13973 surrete]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). * Vera von Falkenhausen: [http://www.propylaeum.de/fileadmin/upload/Karl_Krumbacher/Beck/Vera%20von%20Falkenhausen.%20Zum%20100sten%20Geburtstag%20Beckp.pdf ''Zum 100sten Geburtstag von Hans-Georg Beck'']{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Ĉe Propylaeum – Virtuelle Fachbibliothek Altertumswissenschaften (PDF; (143 kB). * {{BBKL|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605221210/http://www.bautz.de/bbkl/b/beck_h_g.shtml |band=31|spalten=75–78|autor=Günter Prinzing|artikel=Beck, Hans-Georg}} == Eksteraj ligiloj == * {{DNB-Portal|122412990}} * [https://web.archive.org/web/20101210135833/https://www.propylaeum.de/byzantinistik/themenportale/karl-krumbacher/die-muenchner-byzantinistik/hans-georg-beck.html Paĝo por Hans-Georg Beck] ĉe Propylaeum – Virtuelle Fachbibliothek Altertumswissenschaften * [https://badw.de/gelehrtengemeinschaft/verstorbene.html?tx_badwdb_badwperson%5Bper_id%5D=150&tx_badwdb_badwperson%5BpartialType%5D=BADWPersonDetailsPartial&tx_badwdb_badwperson%5BmemberType%5D=&tx_badwdb_badwperson%5Baction%5D=show&tx_badwdb_badwperson%5Bcontroller%5D=BADWPerson Ĉi prie ĉe Bavara akademio pri sciencoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210807062940/https://badw.de/gelehrtengemeinschaft/verstorbene.html?tx_badwdb_badwperson%5Bper_id%5D=150&tx_badwdb_badwperson%5BpartialType%5D=BADWPersonDetailsPartial&tx_badwdb_badwperson%5BmemberType%5D=&tx_badwdb_badwperson%5Baction%5D=show&tx_badwdb_badwperson%5Bcontroller%5D=BADWPerson |date=2021-08-07 }}, kun nekrologo fare de Otto Kresten kaj foto {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Beck, Hans-Georg}} [[Kategorio:Bizancistoj]] [[Kategorio:Akademianoj]] [[Kategorio:Germanaj filologoj]] [[Kategorio:Benediktanoj]] [[Kategorio:Bavaroj]] [[Kategorio:Germanaj teologoj]] 1pfpqq9w5tfxcd20hko4e55t18y487f 0 746161 9456631 9205067 2026-08-19T08:52:52Z Sj1mor 12103 9456631 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |Mapo en angulo= |regiono-ISO=DE-TH |tersituo = Centra Apolda/Apolda |zomo=13 }} [[Dosiero:Luther church in Apolda 03.jpg|eta|Luter-kirko en Apolda]] '''Luter-kirko''' (germane: ''Lutherkirche'') en [[Apolda]], Germanujo, estas relative moderna kaj granda [[luteranismo|protestantisma]] preĝejo kies konstrustilo estas novgotika. Ĝi troviĝas urbocentre ĉe Melanchthon-placo kaj estas la plej granda inter la kvar enurbaj kirkoj. Planis ĝin la arĥitekto [[Johannes Otzen]] antaŭ efektiva fariĝo inter 1890 kaj 1894. De ekstere intersas la por [[Turingio]] malofta [[brikogotiko]]. Inter la historia interno (kiu konserviĝis laŭ originala stato) interesece brilas la skulptaĵoj de [[Hermann Kokolsky]] kaj [[Wilhelm Haverkamp]], la pentraĵoj de [[Otto Berg]] kaj la buntaj vitraloj el la laborejo de Maximilian Auerbach. Menciindas ĉi-kuntekste orgeno de la firmao de [[Wilhelm Sauer]] kun 48 registroj sur tri klavaroj kaj pedalo. == Konstruhistorio == === Planoj pri la kirkonovkonstruo === [[Dosiero:Lutherkirche Apolda Innenraumpanorama.jpg|eta|Interna panoramo]] La unua dokumentita mencio de Apolda estis en 1119. Tie ĉi Apolda priskribatas setlejo kun du kirkoj, la [[Preĝejo Sankta Marteno (Apolda)|Marteno-preĝejo]] kaj Johano-kapelo. Ĉi-lasta malkonstruitis en 1524 okaze de la [[kastelo de Apolda|alikonstruo kastela]]. Samjare la urbanoj ekobeis la doktrinojn de [[Marteno Lutero]] kaj Marteno-kirko pli kaj pli taŭgigitis por la novaj ceremonioj. Pro ke tamen la spaco por kirken iremuloj ne sufiĉis oni planis ekde 1720 novan konstruaĵon. Sed tiu ĉi elano jam en 1738 eklamis. Nur 103 jaroj poste rekolektiĝis burĝoj samintence kaj okaze de la 300-a datreveno mortotago de Lutero la kirkoŝatanta societo nomiĝis ''Luther-Verein''. Ne tute kvin jardekoj pli malfrue sukcesis la novkonstruo. === Meto de la fundamenta ŝtono kaj domsupro-festo === [[Dosiero:Die historistische Innengestaltung ist unverändert erhalten geblieben.JPG|eta|La historisma interno neŝanĝite restis!]] La konstruo de la Lutero-kirko proponitis je kosto de 307.000 markoj kiujn plejparte kolektis oni inter burĝoj de Apolda. En la 29.6.1890 metitis la fundamenta ŝtono kaj la ĉirkaŭan areon kiu antaŭe estis parte tombejo havigis al si la evangelia komunumo. La veraj konstrukomenco estis en la 23.7.1891 sub la profesia inspektado de la arĥitekto [[Adolf Cornehls]]. [[Domsupro-festo]] okazis en la 6.10.1892 kaj la konsekro-diservo celebritis en la 7.6.1894 fare de la sekreta eklezikonsilisto Förtsch el [[Mellingen (Turingio)|Mellingen]]. Partoprenis ĝin ankaŭ lia grandduka moŝto [[Karlo Aleksandro (Saksio-Vajmaro-Eisenach)]] kaj lia edzino Sophie kun tronherendanto Karlo Aŭgusto akompanita de la edzino Pauline. == Arĥitekturo == [[Dosiero:Der Backstein-Altar mit Statuen der Apostel Paulus und Petrus, Christus am Kreuz und dem Abendmahl.JPG|eta|Altare estas statuoj de la apostoloj Paŭlo kaj Petro, Kristo krucumita kaj la Lasta manĝo]] [[Dosiero:Details im Stile der Backsteingotik.JPG|eta|Detaloj laŭ brikogotika gusto]] Troviĝas la kirko je la norda flanko de Melanchthon-placo. La ĉ. 72 metrojn alta ĉefa turo estas ĉe la maldekstra angulo de la enirejaflanko. Pli malantaŭe etendiĝas pli mallarĝa flanka navo estante nesimetrie al la ĉefa navo. Tiu ĉi nesimetrieco evidentiĝis liturgie bona ĉzar la sidbenkoj de la ĉefa navo orientiĝas rekte al la kurta, kvinflanka altarejo. Meze staras altaro, maldekstre flanke la [[baptujo]] kaj la [[predikejo]] ĉe la dekstra ĥoreja vando. disde la al la ambono kontraŭanta galerio (ĝi samlarĝas kiel la flanka navo) oni havas ravigan vidon al pupitraro, altaro kaj orgeno. Menciotas ke staras la altaro en la direkto sud-okcidenta nesekvante la tradician direkton je oriento. La horizontala aranĝo similas ĉe la malavare farita orgena galerio apud la enirejo kun ĉirkaŭirejo. Malsame substrekas la arĥitekto vertikalojn per [[kontraŭforto|murapogilo]] internen trenita kaj supren de la galerio altiĝantaj rondpilastroj. Arkadaj arkoj kaj ripvolboj kompletigas supre la ampleksan navon. La volbaĵo estas, krom la kvarpartita - kaj supre per kvinflankaj [[fenestrorozo]]j plidividita - ĉeffenestraro elstare bela. Al la varma tono de [[gipso|nepucitaj]] brikoj de la arĥitektureroj venias nesintrudiĝinta dekoracia pentrado kaj mira brilo de la komplete per tapiŝstrukturo vitritaj fenestroj. Ilian dezajnon faris homoj de la laborejoj ''Victor von der Forst'' el [[Münster]] de ''Auerbach & Co.'' el [[Berlino]]. En la elegantoj pintarkfenestroj de la altarejo estas [[medaliono]]j kun kristanismaj simboloj. La bildprogramo etendiĝas je ĥorejaj arkoj, [[ĥorejo|ĥoreja]] muro kaj altaro. Okulfrapas ege la statuoj de la [[apostolo]]j [[paŭlo de Tarso|Paŭlo]] kaj [[Simono Petro]] sur la altareja arko kiun faris la berlina skulptisto [[Hermann Kokolsky]]. Malsupre ĉealtare estas reliefo kun la [[lasta Vespermanĝo|lasta vespermanĝo]]. Pli supre videblas la [[krucumita Kristo en arto|krucumito]] kun la promesoverseto el la [[Nova Testamento]] ''Ich bin gekommen, dass sie das Leben und volle Genüge haben''. En la baldakenoj apud la krucumito estas la kvar [[profeto]]j. La figuroj de la kvar [[evangeliisto]]j el la skulptista ateliero de Haverkamp ĉirkaŭas la ĥorejan vandon. == Sonoriloj kaj orgeno == [[Dosiero:Farbige Glasfenster-Rosette aus der Werkstatt von Maximilian Auerbach.JPG|eta|Multkolora fenestrorozeto el la ateliero de Maximilian Auerbach]] [[Dosiero:Orgel.lutherkirche.apolda.png|eta|Sauer-orgeno]] La plej granda kirko de Apolda havas ankoraŭ sonorilon el la jaro 1722 kiu mulditis de [[Johann Christoph Rose]]. Samtempe komenciĝis ankaŭ la tradicio de sonorilmuldado en Apolda ĝenerale. La granda sonorilo dufoje novigitis kaj la nunan muldis en 1950 la loka entrepreno Schilling. La eta sonorilo estas de 1870 (muldite de la entrepreno de [[Carl Friedrich Ulrich]] für die bereits geplante Lutherkirche hergestellt.<ref>Ernst Fauer: "Die Glocken und die Turmuhr", ĉe ''Die Lutherkirche in Apolda'', Weimar 1994, p. 84–94, ISBN 3-86160-131-1</ref> La orgenon faris en 1894 konstruistoj de la firmaro de [[Wilhelm Sauer]] el [[Frankfurto ĉe Odro]]. Ĝi tipas por la orgenkonstruado de la germana malfrua romantikismo. == (Mis)uzoj == Kun siaj milo da sidlokoj Lutero-kirko jam en la 19-a jarcento servis - krom por liturgiaj aferoj - kiel multflanka okazigejo (koncertoj, prelegoj de ''Gustav-Adolf-Werk'', prezento de [[misio]]-projektoj ktp.) Neĝusta utiligo estis ofte dum la tempo de [[nazioj|nacisocialismo]] inter 1933 kaj 1945; la kirko estis centro de la pornazia kristanisma organizaĵo ''Deutsche Christen''. Inter ili grave aktivis la kantoro Willy Tränckler kaj la paroĥestro Gustav Thöllden. Dum [[GDR]] la kirko neglektitis kaj multe de la kristanisma vivo koncentriĝis en la pli malgranda [[Preĝejo Sankta Marteno (Apolda)|Marteno-kirko]]. Post [[Turniĝo]] refloris la komunuma kaj kultura vivo enkirke post necesegaj restaŭradoj. == Ekspozicioj == * Margarete Schilling: ''Figürliche Ritzzeichnungen auf historischen Glocken aus dem 13. – 15. Jahrhundert''. Elmontrado surloka, 5.6.2013 – 13.10.2013 * 2008: sub la kuratoreco de [[Michael von Hintzenstern]] ĉe [[Urbomuzeo de Weimar]] ekspozicio okaze de la 100-datreveno mortotago de [[Alexander Wilhelm Gottschalg]]. Videblis ĝi ankaŭ je [[kastelo Tiefurt|Tiefurt]] (julio-aŭgusto 2010), ĉe [[Luther-domo (Eisenach)]] kaj ĉe [[Preĝejo Sankta Mikaelo (Erfurto)]]. Finfine tie ĉi en Apolda. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Michael Schönfeld (eld.): ''Die Lutherkirche in Apolda.'' Wartburg, Weimar 1994, ISBN 3-86160-131-1. * Dieter Ullmann: ''Kirchen in und um Apolda.'' Wartburg, Weimar 1991, ISBN 3-86160-015-3. * Eva Gollrad: ''Geschichte und Beschreibung der Stadt Apolda 1871–1990.'' Apolda o.&nbsp;J., ISBN 3-00-002012-8. * Apoldaer Kulturverein e.&nbsp;V. (eld.): ''Apoldaer Heimat. Beiträge zur Natur und Heimatgeschichte der Stadt Apolda und ihrer Umgebung'', Jg. 12 (1994), ISSN 0232-8992. * [[Michael von Hintzenstern]]: ''Kirchen im Weimarer Land – 22 Porträts'', ekde p.&nbsp;35. Fotos: Bert Zander, Rudolstadt 1999, ISBN 978-3-930215-84-3 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.kirche-apolda.de/ Hejmpaĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211126214141/https://www.kirche-apolda.de/ |date=2021-11-26 }} * [http://www.kirche-apolda.de/page9.php Sauer-orgeno]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Apolda]] [[Kategorio:Apolda]] pelouh5bcejgx3ektu56l6dyjgil8fv 2 747889 9456525 9454083 2026-08-19T02:37:06Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9456525 wikitext text/x-wiki List of articles to check. {{Wikidata list |sparql=SELECT (wd:Q29934200 as ?item) (substr(GROUP_CONCAT(?l),1,2000000) as ?all) { hint:Query hint:optimizer "None". { SELECT (CONCAT("[[",?n,"]] · ") as ?l) { ?i wikibase:statements 0 . [ ] schema:about ?i ; schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/>; schema:name ?n } } } |columns=?all|short=true|chart=y }} {| class='wikitable sortable' ! ?all |- | [[Numerikaj kapabloj en Down-sindromo]] · [[Aerkamerbloko]] · [[Unio Nacia de Studentoj de Nikaragvo]] · [[Dibrivka]] · [[Diferenco inter pedofilio kaj pederastio]] · [[IE-Munde]] · [[Astronomiala Kayereto]] · [[Kuriero Internaciona]] · [[Raŭpa ŝtupiranto]] · [[Konsilio pri la rusa lingvo ĉe la Prezidanto de Rusio]] · [[KAM - Regionális és Antropológiai Kutatások Központja]] · [[Feliĉa primo]] · [[Moskva astronomia klubo]] · [[Jante]] · [[Atlantika sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Hindioceana sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Pacifika sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Sennacia Banko]] · [[Armena Kongreso de Orientaj Armenoj]] · [[Palmeros]] · [[Treviro (distrikto)]] · [[Ĝiĝeleoj]] · [[Severe pozitiva tradona funkcio]] · [[Károli Gáspár Irodalmi Társaság]] · [[Lukiana skolo]] · [[Uljanovska Esperanto-klubo]] · [[Lingva demokratio]] · [[Erdélyi Római Katolikus Népszövetség]] · [[Lunatiko (muzikgrupo)]] · [[Barmoodano]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri intelektaj posedrajtoj]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri mortpuno]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri naturaj rimedoj]] · [[Dvara]] · [[Il (dio)]] · [[Blovado]] · [[Milvo]] · [[Endemiaj birdoj de Okcidenta Afriko]] · [[Misrijaoj]] · [[Svingrajdado]] · [[Sumbaj deciduaj arbaroj]] · [[Rajper]] · [[Tonsilabo]] · [[Kuniga ŝraŭbaĵo]] · [[Tipoj de kotono]] · [[Iögo]] · [[Volapükagased pro Nedänapükans]] · [[Festo de Pola Aviado]] · [[Funebro en Pollando post morto de Johano Paŭlo la 2-a]] · [[Homoforo]] · [[Diala Jurnaleto]] · [[Helpo:Provejo]] · [[Liro (konkurso)]] · [[Sen:esepera]] · [[Adorado de la Sanktega Sakramento]] · [[Chupa-chupa]] · [[Ile]] · [[Ido reformita]] · [[Breathanach]] · [[Zülags]] · [[Transkonduko (muziko)]] · [[Murlampo]] · [[Ĉeĥa arto]] · [[Biblioteko de Esperantista Klubo en Brno]] · [[Elingvo]] · [[Esperanto-eldonaĵoj eldonitaj en Brno]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1900-1914)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1919-1938)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1939-1945)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1946-1952)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1952-1968)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1969-1989)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1990-)]] · [[Historio de la Esperanto-klubo de Prago]] · [[Klubo de Esperanto-Amikoj en Svitavy]] · [[Laborista Unuiĝo Esperantista]] · [[Nikolao (festo)]] · [[Subterejo de la reĝa palaco de Praga burgo]] · [[Historia kelaro en Litoměřice]] · [[Kafejo Fenix (Ostrava)]] · [[Karsto ĉe Hranice]] · [[Katakomboj en Český Brod]] · [[Kaverno de Paclt]] · [[Kavernoj de rokaro en Adrŝpaĥ]] · [[Kavernoj de rokaro en Klokočí]] · [[Kavernoj de rokaro en Teplice]] · [[Kavernoj en Praĥovaj rokoj]] · [[Kazematoj en Vyšehrad]] · [[Keloj de Malnova Urbo (Prago)]] · [[Keloj en kastelo en Český Krumlov]] · [[Monario]] · [[Ek! (esperanto-klubo)]] · [[Esperanto-Rondo en IKEDA]] · [[Ĉeĥoslovakaj fortikaĵaj obstakloj]] · [[Listo pri transloĝigo de 33 municipoj de Drahana montetaro (1940 - 1945)]] · [[Belorusa Liberiga Armeo]] · [[Regiono (politiko)]] · [[Administra kaj teritoria evoluo de Ostrava]] · [[Esperantidoj de Weisbart]] · [[Esperanto-mecenatoj]] · [[Malnova Hyksos]] · [[Malnova Nikolaj-lernejo]] · [[Malpeza atletiko]] · [[Malriĉa en Spirito]] · [[Malsupra Kastela Fonto]] · [[Mameshitogi]] · [[Mamul-nomenklaturo]] · [[Man-ĉe-mane]] · [[Marakvariejo Ostrava]] · [[Marbirdoj kaj homoj]] · [[Marista Esperantista Ligo]] · [[Marmorta Steleo]] · [[Maroka Esperanto-Asocio]] · [[Marvell PXA168]] · [[Masko (psikologio)]] · [[Mastra telefono]] · [[Materiiĝoj en Mantes]] · [[Mediaglifoj]] · [[Medicina sondilo]] · [[Meksika Esperanto-Asocio, a.c.]] · [[Meksikaj menonitoj]] · [[Melburna Esperanto-Asocio]] · [[Radio 3ZZZ]] · [[Eldonejo Mentor]] · [[Máté Göcsi]] · [[Meline's Bar]] · [[Mem-replikiĝo de DNA]] · [[Membroŝtato]] · [[Membronombroj de UEA]] · [[Metodo Lorenz]] · [[Mez-Voio]] · [[Meza Volgio]] · [[Micro Fine Droplet]] · [[Mikroregionoj de Alagoaso]] · [[Miksdialekto]] · [[Miksitaj lingvoj]] · [[Militliteraturo]] · [[Militrezista movado]] · [[Minoraj sokratanoj]] · [[Mitoj pri Tero]] · [[Moderna arkitekturo en Tiĉino]] · [[Mok’yorlak’ol]] · [[Monda Faktolibro]] · [[Monda libera itala]] · [[Monda Turismo]] · [[Mondezo]] · [[Mondi lingua]] · [[Mondlingvo (Weisbart)]] · [[Mongolio.info]] · [[Montara Junulara Semajnfino]] · [[Monumento de Carlo Bourlet]] · [[Monumento de Nikolaj Ovĉinikov]] · [[Monumento de Zamenhof]] · [[Moralo laika]] · [[Morecambe Bay Esperanto-Societo]] · [[Mormona estraro]] · [[Mormonaro por Paco kaj Egaleco]] · [[Motorboato Esperanto]] · [[Moviĝo de la vertebruloj]] · [[Mrštík]] · [[Muelcilindro]] · [[Muelejo de Haun]] · [[Mulo (planlingvo)]] · [[Mundelingvo (Lott)]] · [[Municipoj de Svislando]] · [[Murdo en beletro]] · [[Muscikapenoj]] · [[MusicExpress]] · [[Mustel-hundo]] · [[Muzeo Dan Andersson]] · [[Muzeo Diliĝenco]] · [[Naŭ detruitaj vilaĝoj]] · [[Nacia Esperanto-Komisiono]] · [[Nacilingvaj tradukoj el Esperanto]] · [[Naciludiloj]] · [[Naftoesploro de Hungario]] · [[Natura Floro]] · [[Naturscienca Muzeo Freiberg]] · [[Naturscienco, Mondkoncepto, Religio]] · [[Naxalitoj]] · [[Nazo-Teribo]] · [[Ne-pligrandiĝanta vico]] · [[Neŭtrala Esperanto-Centro]] · [[Nebibliaj dokumentoj de Kumrano]] · [[Nemoveblaĵa evoluigado]] · [[Neperfektaj spiritoj]] · [[Neskriba juro (Eŭropa Unio)]] · [[Ni parolas Esperante]] · [[Nia ĉiutaga pano]] · [[Nia lingvo Esperanto]] · [[Nigra Flago (Ĵurnalo)]] · [[Nigra platnaza simio]] · [[Nigra presbito]] · [[Nigra skatolo (Kio? Kie? Kiam?)]] · [[NUN (retejo)]] · [[World English]] · [[Meĥanika prilaboro]] · [[Abstrakta mondo]] · [[Acidorezistado]] · [[Adelboden Hejmletero]] · [[Ader & Borel]] · [[Administracia juĝistaro en Aŭstrio]] · [[Administracia juĝistaro en Alĝerio]] · [[Administracia juĝistaro en Belgio]] · [[Administracia juĝistaro en Benino]] · [[Administracia juĝistaro en Egiptujo]] · [[Administracia juĝistaro en Libano]] · [[Administracia juĝistaro en Luksemburgo]] · [[Administracia juĝistaro en Turkio]] · [[Administraciaj juĝistaroj]] · [[Adson de Melk]] · [[Aerkanto]] · [[Agado pro radovaporŝipoj]] · [[Aglutina karaktero de Esperanto]] · [[Ah/C-grundoj escepte de Nigrogrundoj]] · [[Ajolo]] · [[Akademiaj Korektoj]] · [[Aki katolikaj-akademiistoj-domo]] · [[Akropolo (urboparto)]] · [[Aktuala reĝo de Francio]] · [[Akvoelektra akvobaraĵo]] · [[Akvopseŭdomuelejo]] · [[Akvoverŝa festo]] · [[Albana Esperanto-Instituto]] · [[Aleksandreis]] · [[Aligatorejo]] · [[Aligramo]] · [[Allsprachendienst Esperanto GmbH]] · [[Aloisia lingvo]] · [[Alta reprezentanto pri eksterlandaj aferoj kaj sekureca politiko]] · [[Alta simulaĵo]] · [[Amatora radia komuniko]] · [[Ambrózia Kiadó]] · [[Amerika kosmo]] · [[Amerika lingvo]] · [[Amerikano (planlingvo)]] · [[Amerisko]] · [[Amika rondo]] · [[Amikeco Esperanto-Asocio]] · [[Amo kaj perforto en la biblia Dio]] · [[Analoj de EASP]] · [[Ando-ekvatora lingvaro]] · [[Aĉetkontrakto]] · [[Aŭksilingvo]] · [[Aŭstria Esperanto-Movado]] · [[Aŭstria Katolika Ligo Esperantista]] · [[Aŭstria Ligo de Blindaj Esperantistoj]] · [[Aŭtonoma Muziknotado]] · [[Antaŭrigardilo (grafikredaktilo)]] · [[Antaŭrigardilo (tekstredaktilo)]] · [[Antido]] · [[Antiquus Mysticusque Ordo Rosae Crucis]] · [[Apokalipso (oratorio)]] · [[Aprila artikolo]] · [[Apudurba vagono]] · [[Arci Esperanto]] · [[Ardes (romano)]] · [[Argadora kalendaro]] · [[Arkaismoj de Esperanto]] · [[Arkeopterigo glisilo]] · [[Artemisia]] · [[Artistkolonio de Aleșd]] · [[Artistkolonio de Baia Sprie]] · [[Artistkolonio de Lăzarea]] · [[Artistkolonio de Valea Jiului]] · [[Artistokolonio de Baia Sprie]] · [[Artisttendaro de Baia Mare-Târgu Lăpuș]] · [[Artisttendaro de Valea Homorodului]] · [[Arumo (lingvo)]] · [[Asocia respubliko Jugoslavio]] · [[Asocio de Mongolaj Verkistoj]] · [[Asocio de Studado Internacia pri Spiritaj kaj Teologiaj Instruoj]] · [[Asocio Kordova de Esperanto]] · [[Astraĥana societo de esperantistoj]] · [[Atmosfera sorbo kaj difuzo]] · [[Aventuro (tekstaventuro)]] · [[Balotrajtisto]] · [[Bankfaka Esperanta Asocio Tutmonda]] · [[Barĝo de la Mortintoj]] · [[Barcelon-Provinca Esperantista Renkontiĝo]] · [[Baseno de Kaŝino]] · [[Baseno Superĉiko]] · [[Batalo de Don]] · [[Baza Angla Reformita]] · [[Baza Radikaro Oficiala]] · [[Baza vortaro en mandarena lingvo]] · [[Becos Traders]] · [[Beginejaj Festoj]] · [[Belga migrado al norda Francio]] · [[Bengallingva literaturo]] · [[Berchtesgadenaj kondiĉoj]] · [[Sevila Esperanto-Asocio]] · [[Transliterumo de Esperanto]] · [[Nigrogrundoj]] · [[Nippon Esperanto-Societo]] · [[Noam Chomsky/Esperanto ne estas lingvo]] · [[Nobela titolaro]] · [[Nocio-sistemo]] · [[Nombradkanzono]] · [[Nomoj de Amerikaj landoj]] · [[Nomoj de kontinentoj]] · [[Nomoj en Asteriks]] · [[Nord-Amerika Junulara Tendumado]] · [[Nordamerikanische Wochen-Post]] · [[Nordia mitologio]] · [[Noria de Ángeles]] · [[Normlingva Esperanto]] · [[Novaĵoj el Rusio]] · [[Nove auxilia]] · [[Novesperant]] · [[Novialo-Akademio]] · [[Novilatin (Beermann)]] · [[Novilatin (Blondel)]] · [[Novkastela Esperanto-Societo]] · [[Novkreitaj ŝtatoj]] · [[Novmaltusanismo kaj anarkiismo]] · [[Novpagana festo]] · [[Oazo de Esperanto]] · [[Obenzayet]] · [[Observatorio (bulteno)]] · [[Oficiala Jarlibro de la Esperanto-movado]] · [[Oficialaj vortoj]] · [[Oficiroj de Titanic]] · [[Ohia ortografio]] · [[Okcident-nordia lingvaro]] · [[Okcident-Siberia Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Omnésio]] · [[Ondo-Esperanto]] · [[Onpu Channel]] · [[Operaciaj programoj]] · [[Operaco en Auvers-sur-Oise]] · [[Optezo]] · [[Oregon trade language]] · [[Organizo por Sociaj Asocianoj en Kimrio]] · [[Orgasma festotago]] · [[Orient-nordia lingvaro]] · [[Orientiga instruado]] · [[Origina juro (Eŭropa Unio)]] · [[Origino de la sistemo de la indulgencoj]] · [[Ormarborda Esperanto-Grupo]] · [[Pado de Historioj de la Malsupra Urbo]] · [[Pahacharhe]] · [[Palacoj en Wallenstein-strato]] · [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]] · [[Pallas Kulturális Egyesület]] · [[Pannjo]] · [[Papago (muziko)]] · [[Papaj komisionoj]] · [[Paradiesische Passage]] · [[Paragvajaj ĉakaj menonitoj]] · [[Pararendzino]] · [[Parkurbo Esperanto]] · [[Parolado de Zamenhof en 1907 en la Gildohalo de Londono]] · [[Paroladvojaĝo]] · [[Parto de maŝino]] · [[Pasilogio]] · [[Pasivaj participoj]] · [[Patro parolas al siaj infanoj (privata revelacio)]] · [[Pekina Esperanto-Asocio]] · [[Pensilvanigermana literaturo]] · [[Penso kaj vivo]] · [[Perfektiga Esperanto-Kurso]] · [[Periodaj san-testoj]] · [[Permana elektra generilo]] · [[Pernambuco Esperantista]] · [[Petőfi Sándor Művelődési Egyesület]] · [[PhotoREt III]] · [[PhotoREt Pro]] · [[Pilgrimloko Hory (Česká Třebová)]] · [[Pinarbara Esperanta Grupo]] · [[Pinglohava lignoplanto]] · [[Pioniro de Esperanto]] · [[Placo de Hradčany]] · [[Plena indukto]] · [[PlusMedia Station]] · [[Pneŭmate regata direkta valvo]] · [[Podetala prezo]] · [[Pogranda prezo]] · [[Poliglota vortaro]] · [[Polis Könyvkiadó]] · [[Pomarba kancero]] · [[Popola labor-universitato]] · [[Populara Esperanto-Biblioteko]] · [[Por ekologia socio]] · [[Portretoj de profetoj]] · [[Societo Nyelv-Irodalom-Tanítás]] · [[Teatro Nézőpont]] · [[Teatro Oberon Csőszínház]] · [[Poŝta Muzeo (Budapeŝto)]] · [[Poŝta Muzeo en Ópusztaszer]] · [[Poŝtoficistoj de Titanic]] · [[Pola Esperanto-Delegitaro]] · [[Sektecaj trajtoj en la Esperanto-movado]] · [[Sekureca kriterio]] · [[Sekureca meĥanismo]] · [[Sekureckontrola testvalizo]] · [[Sellenger's Round]] · [[Sema legomo]] · [[Semajno de Internacia Amikeco]] · [[Seminario de Esperanto de KKE]] · [[Senbedaŭre amo rabas]] · [[Seneko Grandio]] · [[Senfina spaco]] · [[Sennacieca historio]] · [[Senutila amasbuĉado]] · [[Serio Stafeto]] · [[Serva Centro]] · [[Signalflago]] · [[Silver Birch]] · [[Simbolo de Bowers]] · [[Simboloj kaj signoj]] · [[Simia kaptilo]] · [[Simpligita angla lingvo]] · [[Singaso-sunreaktoro]] · [[Sinjoro Vento kaj Sinjorino Pluvo]] · [[Sinkronismo (historio)]] · [[Sinmortigo en beletraj verkoj]] · [[Sinonimoj en Esperanto]] · [[Sintaksa finaĵo]] · [[Skribistoj (Biblio)]] · [[Skvamoformulo]] · [[Slipara Vortaro]] · [[Slovenaj aŭtovojoj]] · [[Smultron och Sojamjölk]] · [[Sociala merkata ekonomio]] · [[Sociedad de Tasación]] · [[Societo por Mondamikiĝo]] · [[Societo Sankta Miĥaelo]] · [[Societo svisa pri odontologio kaj stomatologio]] · [[Solena veturo de aŭtomobilaj veteranoj (Mladá Boleslav)]] · [[Someșul Rece (rivero)]] · [[Somera Universitato]] · [[Sonfiguroj]] · [[Specialiĝo]] · [[Specoj de lingvo]] · [[Specoj de loknomoj]] · [[Spiralo de perforto]] · [[Spirita konsterniteco]] · [[Spirito de Vero]] · [[Sporta Esperantista Ligo]] · [[Stalin kaj Esperanto]] · [[Statistiko de Esperantujo]] · [[Statuaro de la Plej Sankta Triunuo (Jáchymov)]] · [[Statuto de UEA]] · [[Steinpeißer]] · [[Stenografa Instituto Tutmonda]] · [[Strix (gazeto)]] · [[Strukturformiĝo]] · [[Studenta Esperanto-movado]] · [[Studoj pri interlingvistiko: festlibro omaĝe al la 60-jariĝo de Detlev Blanke]] · [[Sub la signo de socia muzo]] · [[Suba Algovio]] · [[Suba Kanado]] · [[Subgubernio]] · [[Subvencio Cigno]] · [[Sud-Azia Komitato (SAK)]] · [[Sudlankaŝira Esperanto-Grupo]] · [[Sudorienta Esperanto]] · [[Sulfata akvo]] · [[Sun King Technology]] · [[Superaj spiritoj]] · [[Supereco de Esperanto super la naciaj lingvoj]] · [[Supra Algovio]] · [[Sur flugiloj de trobo kaj Esperanto]] · [[Sur nejŝaburaj aleoj]] · [[Surdorsigo]] · [[Survoje al la kosma konscio]] · [[Susticacán]] · [[Sven kaj Siv]] · [[Svisa domoasocio]] · [[Svisa fondaĵo por la fotografio]] · [[Svisaj festoj kaj kutimoj]] · [[Szentisvánbaksa]] · [[Esperanta Teknika Medicina Vortaro]] · [[Tagblatt-Bibliotek]] · [[Tageventoj de 2004]] · [[Tageventoj de 2005]] · [[Tageventoj de 2007]] · [[Tago de infana malarmado]] · [[Tago de la libro]] · [[Tago de Pola Setlinto]] · [[Tago pri esperantlingvaj retotaglibroj]] · [[Taiedo di Chions]] · [[Teatra trupo de Literatura Mondo]] · [[Teatro Joakim Vujić]] · [[Teatroj en hungara lingvo en Rumanio]] · [[TEJO-aktuale]] · [[Telegalerio]] · [[Telegrafistoj de Titanic]] · [[Telekomunikada Spektaklejo]] · [[TM5800EL 933 MHz]] · [[TRAKT]] · [[1-a Sud-Brazila Renkontiĝo de Esperanto]] · [[11-a Germana Esperanto-Kongreso]] · [[1234-regulo]] · [[19-a-jarcenta germana elmigrado al Parizo]] · [[2004 (planlingvo)]] · [[A History of the Esperanto League for North America, Inc.]] · [[A-karaktera radiko]] · [[Aawaaniaan]] · [[ASK IR]] · [[Berlina informilo]] · [[Betebeto]] · [[Betlehemoj de Česká Třebová]] · [[Betona strukturo]] · [[Biaphra Milhomem]] · [[Biblioteca-Museu Balaguer]] · [[Biblioteka Apogo Roma kaj Poul Thorsen]] · [[Biblioteko de Davidov]] · [[Biblioteko de UEA]] · [[Biciklaj vojoj (Elba Grejsmontaro)]] · [[Bielatal (Saksa Svislando)]] · [[Bildarkivo Aŭstria]] · [[Biologia kaj Ornitologia Rondo Esperantlingva]] · [[Birada sistemo]] · [[Bird-aŭgurado]] · [[Birdoj de Svedio]] · [[Birdoprotektado]] · [[Birdoprotektanta organizaĵo]] · [[Bjørn (firmao)]] · [[Blankavostuloj]] · [[Blankbarbulo]] · [[Blankkapa presbito]] · [[Blazonaj ornamoj]] · [[Blazono de la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] · [[Blinda Gardisto]] · [[Blindula Instituto Klar]] · [[Bohema Esperanto-Servo]] · [[Bohema Klubo Esperantista]] · [[Bolonja Esperanto-Grupo]] · [[Librejo Azia]] · [[Librejo Klimo]] · [[Borso de laboro]] · [[Botanika terminaro]] · [[Botelvakuigilo]] · [[Brandoniano]] · [[Bratislava pordego (Komárno)]] · [[Brazila Birdsimfonio]] · [[Brazila Katolika Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Breda maturiĝo]] · [[Bretaro (projekto)]] · [[Bretona Esperanto-Koruso]] · [[Brevier-Himnoj]] · [[Brevier-Legaĵoj – Kristnaska festociklo]] · [[Brevier-Legaĵoj – Paska festociklo]] · [[Brevier-Legaĵoj – Sanktuloj]] · [[Bufintona-Barba-Bima ortografio]] · [[Bugleoj]] · [[Bulgara ekspresa lokomotivo 1D1]] · [[Bulonjo 2005]] · [[Calera]] · [[Castro (Paranao)]] · [[Causa belli]] · [[Cedrolando]] · [[Centra Dialekto]] · [[Centra Oficejo pri Bonfarto de Infanoj de Nepalo]] · [[Centrale Esperanto-Boekhandel]] · [[Centro pri aŭdo kaj lingvo Zuriĥo]] · [[Ceremonio de transiro]] · [[Chrodisonian]] · [[Ciferaro]] · [[Ciganaj fanfaroj]] · [[Ciganio]] · [[Cirkaj infanoj]] · [[Cirkvito-skemo]] · [[Citlaltépetl (Veracruz)]] · [[Ciucul de Jos]] · [[Civita Banko]] · [[Coatzacoalcos (Veracruz)]] · [[Cocoa Camino]] · [[Crusoe SE]] · [[Csíki Természetjáró és Természetvédő Egyesület]] · [[Cx486SRx/DRx]] · [[Danub-konfederacia plano]] · [[Datoj kaj faktoj pri la paca movado]] · [[De animo al animo]] · [[De Francisko el Asizo por vi]] · [[Debrecena Bulteno]] · [[Dehelenigo de kristanismo]] · [[Deklaracio por etnista humanismo]] · [[Dekuma klasifika sistemo por bibliotekoj]] · [[Demokratio kaj Kristanismo]] · [[Dentrada trakciilo]] · [[Derivita juro (Eŭropa Unio)]] · [[Detalisto]] · [[Deutsche Solar]] · [[Diaocha-lago]] · [[Discutindo língua portuguesa]] · [[Diservo en Esperanto]] · [[Disko (sporto)]] · [[Diskutkunvenoj de KEJ]] · [[Distililo (alkoholo)]] · [[Distingokapablo (optiko)]] · [[Dobrá nad Ondavou]] · [[Dokumentoj de Komunismo]] · [[Dokumentoj kaj materialoj]] · [[Domaša]] · [[DOMFABRIKO: 6000 frazeologiaj esprimoj hungaraj-Esperantaj]] · [[Eldonejo Bookart]] · [[Poŝtkartoj de Liĥtenŝtejno]] · [[Pragaj Sonoriloj]] · [[Eŭrogloto]] · [[Eŭrolingvo]] · [[Eŭropa lingvo (Jago)]] · [[Eŭropa Medio-Organizaĵo]] · [[Eŭropo ĉe la Abismo]] · [[Estonto (klubo Linco)]] · [[Estraro de UEA 1909-1911]] · [[Estraro de UEA 1928-1931]] · [[Estraro de UEA 1939-1947]] · [[Estraro de UEA 1947-1950]] · [[Estraro de UEA 1950-1953]] · [[Estraro de UEA 1953-1955]] · [[Estraro de UEA 1955-1956]] · [[Estraro de UEA 1956-1959]] · [[Estraro de UEA 1959-1962]] · [[Estraro de UEA 1971-1974]] · [[Estraro de UEA 1983-1986]] · [[Estraro de UEA 1986-1989]] · [[Estraro de UEA 1989-1992]] · [[Estraro de UEA 1995-1998]] · [[Estraro de UEA 1998-2001]] · [[Etem]] · [[Etimologia internacia lingvo]] · [[Etimologio de nomoj de kantonoj de Okcidenta Virginio]] · [[Európai Idő Kiadó]] · [[Evoluintaj klasoj (Bellato)]] · [[Evoluintaj klasoj (Cora)]] · [[Fabela mondo de fantomoj]] · [[Fabrikistoj de Bekflutoj]] · [[Facila Vento]] · [[Fajrokurado]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Heraldiko]] · [[Fakaj Esperanto-vortaroj pri medicino]] · [[Fakaj verkoj en Esperanto]] · [[Fako (figure)]] · [[Fakverko:Ekologio]] · [[Fakverko:Enciklopedioj]] · [[Fakverko:Etnologio]] · [[Fakverko:Farmakologio]] · [[Fakverko:Fervojo]] · [[Fakverko:Filatelo]] · [[Fakverko:Filozofio]] · [[Fakverko:Geologio]] · [[Fakverko:Juro]] · [[Fakverko:Kemio]] · [[Fakverko:Komerco]] · [[Fakverko:Konstrutekniko]] · [[Fakverko:Ledoj, peltoj]] · [[Fakverko:Lingvistiko, terminologio]] · [[Fakverko:Medicino]] · [[Fakverko:Muziko]] · [[Fakverko:Psikologio]] · [[Fakverko:Scienco]] · [[Fakverko:Telefono]] · [[Fakverko:Zoologio]] · [[Fama Ĉefturo]] · [[Famaj kantistoj]] · [[Familia Historia Biblioteko]] · [[Familia Sancti Hieronymi]] · [[Family Pastimes]] · [[Fantascienco]] · [[FaRo]] · [[FIPS-kodo (Usono)]] · [[Hejma Evangelia Studo]] · [[Fenicoj en Brazilo]] · [[Ferenctanya]] · [[Fernando Arrabal/Bibliografio/malneto]] · [[Festivalo de Maribor]] · [[Festivalo LaSemo]] · [[Fia koincido]] · [[Fides qua fides quae]] · [[Filozofia Asocio Tutmonda]] · [[Finaĵvorto]] · [[Flagoprotokolo]] · [[Fleksebla akumulo]] · [[Floresta (Paranao)]] · [[Flugiloj de Malfacila Vento]] · [[Flugo de strigoj]] · [[Foirplaco de Karlovy Vary]] · [[Fokso-Nukso]] · [[Folihava lignoplanto]] · [[Fondaĵo Joseph Ratzinger-Benedikto la 16-a]] · [[Fonduso por Esperantologiaj Studoj]] · [[Fonetika bild-skribo]] · [[Fororkestro]] · [[Framasona Esperanto]] · [[Framasonisma loĝio Lázaro Luiz Zamenhof]] · [[Francaj tradiciaj dancoj]] · [[Fratoj Lukaŝidoj]] · [[Frazosintakso]] · [[Free Esperanto Course]] · [[Fremdlingva Eldonejo (Sofio)]] · [[Freqüències]] · [[Frua Esperanto-movado en Finnlando]] · [[Fulgur Kiadó]] · [[Fulma angla]] · [[Fundamento Tonsilaba]] · [[Teknika redakto]] · [[Temludo]] · [[Tempolinio (Freiberg3)]] · [[Dônage]] · [[Domkonstruado]] · [[Prahomaj laboriloj]] · [[Prenita juĝisto]] · [[Prepara konferenco por internacia radiotelefonia interkonsento]] · [[Preria Paco-Parko]] · [[Principo de komplementeco]] · [[Print Image Matching (teknologio de printado)]] · [[Pro-Print Könyvkiadó]] · [[Problemo de la origino]] · [[Procezaŭtomacia terminaro]] · [[Procezo (naturscienco)]] · [[Progressiva]] · [[Proklamo de Poznano]] · [[Proklamoj de Bab]] · [[Proklamoj de Baha'u'llah]] · [[Proponoj por la esperantigo de katalunlingvaj loknomoj]] · [[Propozicio-sintakso]] · [[Propraj Nomoj en Esperanto]] · [[Provinca Historia Arkivo de Kvenko]] · [[Provizanto de retservoj]] · [[Pseŭdotelefono]] · [[Puŝo (fiziko)]] · [[Putonghua - vortaro en - hànyu pīnyīn]] · [[Quinto Lingo]] · [[Radiadŝirma betono]] · [[Radika Angla]] · [[Radikoj kun vira signifo]] · [[Radio Aktiva]] · [[Radio Esperanto (Radio Libertaire)]] · [[Radio Esperanto (reta)]] · [[Radio Verda]] · [[Radio-Club Espérantiste de France]] · [[Raetia lingvo]] · [[Rajtigitaj Delegitoj]] · [[Rakontoj por Geknaboj]] · [[Reĝa Muzeo por Belaj Artoj (Nederlando)]] · [[Rebato-Servo]] · [[Reciproka malinstigo]] · [[Reenkorpiĝo]] · [[Reformita Esperanto (McCoy)]] · [[Regionaj religioj]] · [[Regionaldekan]] · [[Regiono (statistiko)]] · [[Regnestro]] · [[Reguligita Angla lingvo]] · [[Rejnlando-Palatinata Esperanto-Ligo]] · [[Rekordoj de mamuloj]] · [[Rektlinia prem-multiplikilo]] · [[Relajsa aŭtomata regado]] · [[Religiaj agantoj]] · [[Religio de Amo]] · [[Religioj de Amerikaj negroj]] · [[Religioj en Oberhausen]] · [[Remo Bellini]] · [[Renkontiĝo de Calais]] · [[Respondeca pragmatismo]] · [[Restaĵa homeculo]] · [[Retejo.net]] · [[Returna kondukilo]] · [[Revista Brazileira]] · [[ReVo kaj Esperanto]] · [[Rhan]] · [[Rhein-Main-Ligo Esperantista]] · [[Rheinau-Ligo]] · [[Rikoltilo]] · [[Riverogrundo]] · [[Rokoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Ronda Tablo (Kameloto)]] · [[Rondodanco de Argenton]] · [[Ronildo Miranda]] · [[Rotacia neĝplugilo 2]] · [[Rozkrucaj monografioj]] · [[Rubenaj refrenoj]] · [[Ruhr-Espero]] · [[Rusa Ŝtatobaleto]] · [[Rusa skolo]] · [[S. Elgo]] · [[Sabatistoj]] · [[Sabima cifero]] · [[SabzAndiŝan Organizaĵo]] · [[Sakarido]] · [[Sakrado]] · [[Samopiniulo]] · [[Samseksemo kaj spiritismo]] · [[San-Min Sendependa Ĉina Mezlernejo]] · [[Sanatorio - Kurac-Hotelo Imperial]] · [[Sanatorio Richmond]] · [[Sankt-Peterburga Interlingvistika Rondo]] · [[Sankta Paŭlo laŭ katakomba pentraĵo]] · [[Sanmarineca Universitata Sesio]] · [[Sano (bulteno)]] · [[Sano. Strategio por ŝanĝo]] · [[Sanprotekto]] · [[Sardona-Glaĉero]] · [[Saturiĝo de la oksigeno en la sango]] · [[Scienca Fundamenta Esperanta Terminaro]] · [[Seattle Esperanto Society]] · [[SEJM-konferenco]] · [[Seksa konstitucio]] · [[Tempolinio (Freiberg4)]] · [[Tempolinio de Freiberg]] · [[Teraj akompanantoj]] · [[Teritoria evoluo de Essen]] · [[Teritorio de UEA]] · [[Termofonto-Kuracbanejo Villach]] · [[Teroterapio]] · [[TerraCottem]] · [[Testa versio]] · [[Testamento de Bab]] · [[Tetrasociologio]] · [[Thália Rt.]] · [[The Mary and Dorothy]] · [[The Shiva Furnace]] · [[Tibeta problemo]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/galerio]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/indekso]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/listo]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/malneto]] · [[Tiel diris la majstro]] · [[Tiel sonis...]] · [[Tino (planlingvo)]] · [[Tio okazis en la jaroj 2000 kaj 3000]] · [[Tjerradentra (or-kulturo)]] · [[Tolkienaj runoj]] · [[Tombo de Sankta Paŭlo]] · [[Tone (programo)]] · [[Toowoomba Esperanto-Societo]] · [[Tour de France (metiartoj)]] · [[Tradiciaj vestoj de Batz]] · [[Tradiciaj vestoj de Uzbekio]] · [[Tradiciismo]] · [[Traduki (programo)]] · [[Tradukita literaturo]] · [[Transhumanisto]] · [[Transigo de flu-kvanto]] · [[Transira Angla]] · [[Transporta aŭtokuvo]] · [[Transportadogeoteĥniko]] · [[Traperko]] · [[Tredfiksilo]] · [[Tri koboldoj]] · [[Tri koboldoj/Enhavo de la Ora Libro]] · [[Tributglaĉero]] · [[Trimoo]] · [[Trio (muzika formo)]] · [[Trobo]] · [[Trohantera indekso]] · [[Trolebusa kontakta lineo]] · [[Tuba ŝraŭbaĵo]] · [[Tukaneto]] · [[Tumultoj en Francio]] · [[Tutafrikaj koloroj]] · [[Tutarabaj koloroj]] · [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] · [[Tutmonda Kolektanto]] · [[Tutrusia konstitucianta asembleo]] · [[Unial (Weisbart)]] · [[Unikodkapabla programo]] · [[Unio de historiaj fervojoj de Svisujo HECH]] · [[Universal (Decormis)]] · [[Universala Esperanto-Asocio (libro)]] · [[Universala Framasona Ligo]] · [[Universala lingvo (Letellier)]] · [[Universala lingvo (Martinez)]] · [[Unua Esperanto-monumento de Linco]] · [[Unua societo de esperantistoj aŭstriaj en Brno]] · [[Unua Virina Grupo Esperantista]] · [[Unua-aĵoj esperantistaj]] · [[Unusilabaĵo]] · [[Urbario (registro)]] · [[Urboj kaj vilaĝoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Usonaj poŝtaj mallongigoj]] · [[Vaginalo]] · [[Valea Feernicului]] · [[Variable Dot Size]] · [[Varmokurenta derivaĵo]] · [[Varmomaŝino]] · [[Vasváry-vilao]] · [[Vegetaĵara mapo]] · [[Veltpiĉno]] · [[Venecio, trafiko]] · [[Verband deutscher Esperantisten]] · [[Verboj transiraj kaj netransiraj]] · [[Verbotempoj de dependaj propozicioj]] · [[Verbotempoj Kompleksaj]] · [[Verda Masko]] · [[Verda Parnaso]] · [[Verda Signalo]] · [[Verdalgoj]] · [[Vespergazeto]] · [[Veterán Autó és Motor]] · [[Veturilproduktado de Hungario]] · [[VTOL Aircraft - Ray]] · [[Esperanto dum la Unua Mondmilita periodo]] · [[Donkiĥoto (stereotipo)]] · [[Dorsoturnoj]] · [[Dosiano]] · [[Drop Modulation]] · [[Du Majstro-noveloj]] · [[Duonsekaj tropikoj]] · [[EBLOGO]] · [[Edelmann-Banendregt]] · [[Eduard Kruspe]] · [[Egala balotrajto en Finnlando]] · [[Ekologia socialismo]] · [[Ekstersistema radiko]] · [[Ekumena Komisiono]] · [[El la nova ĝardeno]] · [[Eldonoj de SAT]] · [[Elektrona mapo de la Muzeo de la Imperiestra Palaco]] · [[Elemento por transmisio de rotacia movo]] · [[Elo (lingvo)]] · [[Emiliano Zapata (Veracruz)]] · [[En Svislando]] · [[Enciklopedio Cigneta]] · [[Enciklopedio Simpozio]] · [[Enmurigita!]] · [[Envitra transskribado]] · [[EO Communicator]] · [[Epistoloj de Paŭlo]] · [[Epizodoj de Cleopatra 2525 (dua sezono)]] · [[Epizodoj de Cleopatra 2525 (unua sezono)]] · [[Erdélyi Gazda (Nagyenyed)]] · [[Erdélyi Gazda- Aiud]] · [[Erdélyi Kézművesek Egyesülete]] · [[Esperando]] · [[Esperant']] · [[Esperanta Evoluo]] · [[Esperanta Ligilo]] · [[Esperanta regno]] · [[Esperanta Retradio]] · [[EsperanTago]] · [[Esperantaj lokoj en Berlino]] · [[Esperantigo de vortoj el ĉina fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el araba fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el franca fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el germana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el hispana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el portugala fonto]] · [[Esperantilo]] · [[Esperantista Junularo]] · [[Esperantista Migrado Aŭtuna]] · [[Esperantista Vagabonda Klubo]] · [[Esperantista Voĉo]] · [[Esperantlingva literaturo en la reto]] · [[Esperanto de Antido]] · [[Esperanto de centraj imperioj]] · [[Esperanto Eksport']] · [[Esperanto en la 80-aj jaroj]] · [[Esperanto en medicino]] · [[Esperanto en universitatoj]] · [[Esperanto Federacio de Kvinslando]] · [[Esperanto Federacio de Viktorio]] · [[Esperanto Gento]] · [[Esperanto MUD]] · [[Esperanto-ĉeĥaj vortaroj]] · [[Esperanto-aktoro]] · [[Esperanto-arkivo]] · [[Esperanto-domo Barlaston]] · [[Esperanto-ekzameno]] · [[Esperanto-Grupo Bremen]] · [[Esperanto-Grupo de Warwick]] · [[Esperanto-hebreaj vortaroj]] · [[Esperanto-informado]] · [[Esperanto-instruado ĉe ELTE]] · [[Esperanto-Ligo Berlin]] · [[Esperanto-Ligo de Okcidentaŭstralio]] · [[Esperanto-Ligo de Saksio-Anhalto]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Instruado]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Librejoj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Turismo]] · [[Esperanto-radio en Francio]] · [[Esperanto-Radio Jászberény]] · [[Esperanto-Societo Bazelo]] · [[Esperanto-Societo de Metropola Atlanto]] · [[Esperanto-Societo de Nov-Anglio]] · [[Esperanto-Societo de Sidnejo]] · [[Esperanto-Societo Sudharco]] · [[Esperanto-vortaro (diversaj)]] · [[Esperanto? Plenbuŝe!]] · [[Esperantomondo]] · [[Esperantotur]] · [[Espero (teatro)]] · [[Espero Framasona]] · [[Espero Kristana]] · [[Esplora universitato]] · [[EsPodkasto]] · [[Estraro de IEL 1936-1938]] · [[Estraro de IEL 1938-1947]] · [[Listo de Esperanto-tradukoj]] · [[Malaperintaj vilaĝoj de Slovakio]] · [[Enzim-efik-meĥanismoj]] · [[Funelterapio]] · [[Gaciça]] · [[Gamo de Bharata]] · [[Gardanto de la Afero de Dio]] · [[Garielo Haller]] · [[Gastrolo]] · [[Geŭzomedalo]] · [[Geko-rubando]] · [[Gema simbolismo]] · [[Genealogio de Báb]] · [[Generacio Y (blogo)]] · [[Gesta Eŭfonio]] · [[Gloraj virinoj]] · [[GNIS-kodo (Usono)]] · [[Gogo kaj liaj amikoj]] · [[Gotika kino]] · [[Grafika labormedio]] · [[Grandaj urboj de Azio]] · [[Grandaj urboj de Oceanio]] · [[Grando]] · [[Gravaj personoj ligitaj al distrikto Harghita]] · [[Green Project]] · [[Greka grupo]] · [[Greklingva literaturo]] · [[Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch]] · [[Grupoj kaj tendencoj de la hispana literaturo de la 20-a jarcento]] · [[Guanabara Esperanto-Junularo]] · [[Gulivero (ludo)]] · [[Gvatemala Esperanto-Asocio]] · [[Gvatistaro de Titanic]] · [[Ha! Se mi scius]] · [[Harmonia konsumpreza indico HVPI]] · [[Havenoj de Habsburga monarkio]] · [[Hebrea Esperanto-Asocio]] · [[Hebrea transliterumo de esperanto]] · [[Hejma vortaro]] · [[Hesa Esperanto-Ligo]] · [[Hidraŭlika ŝovbloko]] · [[Hidraŭlika amplifilo]] · [[Hidraŭlika panelo]] · [[Hidraŭlika-dinamika variigilo de tordmomanto]] · [[Hidraŭlika-statika konvertilo]] · [[Hidraŭlika-statika transmisio]] · [[Hina lingvo]] · [[Hispana Esperantista Konfederacio]] · [[Hispana Opo]] · [[Hispanaj vojaĝistoj]] · [[Historio de Esperanto (verkoj)]] · [[Historio de Esperanto en Radio]] · [[Historio de Freiberg]] · [[Historio de Kroměříž]] · [[Historio de Lingva Festivalo en Ĉeboksaro]] · [[Historio de Lingvaj Festivaloj]] · [[Historio de Moskva Ŝtata Universitato]] · [[Historio de Pratempo]] · [[Historio de SAT]] · [[Hocheka lingvo]] · [[Holnap Irodalmi Társaság]] · [[Homa lingvo]] · [[Homaranisma Komunlingva Movado Kontraŭ Novliberalismo]] · [[Homeopatio kaj spiritismo]] · [[Honoraj membroj de AIS]] · [[Horloĝistaro]] · [[HP-SIR]] · [[Hungara Fervojista Esperanto-Asocio]] · [[Hungaraj varomarkoj]] · [[I-karaktera radiko]] · [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]] · [[Idala podkasto]] · [[Ideala Esperanto-Biblioteko]] · [[Ido antaŭenirigita]] · [[Ido-akademio]] · [[Ilarejo Esperantista]] · [[Ilustrita Biblioteko]] · [[Ilustrita Vortaro de Esperanto]] · [[Imagu-Filmoj]] · [[Imperativoj de la vivo]] · [[Imperatoro de AMORC]] · [[Impulso (telefonio)]] · [[Indekso de ĉina skribo laŭ radikalo]] · [[Indico (notacio)]] · [[Industri-medicina aparato]] · [[Industrio de mizero]] · [[Infanopilgrimado]] · [[Influantaj faktoroj de enzima aktiveco]] · [[Insigno de Esperanto]] · [[Instrumentotekniko]] · [[Integralo (ekzemploj)]] · [[Intelekta sensencaĵo]] · [[Intelekto aktualiga kaj intelekto potenciala]] · [[Interasocia Renkontiĝo de Esperanto ĉe Mediteraneo]] · [[Interelementa rilato]] · [[Interkonsento de Kolonjo]] · [[Interkulturo]] · [[Interlingvaisto]] · [[Internacia Ekzamena Komisiono]] · [[Internacia Esperantista Farmaciista Asocio]] · [[Internacia Esperanto-Kampadejo Primoŝteno]] · [[Internacia Esperanto-Muzeo en Vieno (teksto)]] · [[Vásárhelyi Találkozó]] · [[Esperanto-gramatiko por komencantoj]] · [[Lingvolisto/1/3]] · [[Lingvolisto/1/4]] · [[Lingvolisto/1/Indekso]] · [[Literatura Klubo (libroserio)]] · [[Literaturo en la skota lingvo]] · [[Loĝio Esperanto]] · [[Logos en la fino]] · [[Lokojaoj]] · [[Ludo esperanta]] · [[Lumbildmetodo]] · [[Magistra lingvo]] · [[Malbona lupo reenkarniĝinta]] · [[Malgranda Sinagogo de Satu Mare]] · [[Malgrandaj pensoj pri grandaj demandoj]] · [[Malgrandkvartala Foiro]] · [[MAMŰ]] · [[MP4 (sinteza sango)]] · [[Ko’ilidel]] · [[Konstruita medio]] · [[Konstrukcio (tekniko)]] · [[Konsulo (Esperanto-movado)]] · [[Kontraŭdiagonala matrico]] · [[Kontraŭlika rezisto]] · [[Kontraŭpieduloj]] · [[Kontraŭuloj de Esperanto]] · [[Kontrakta juro (Eŭropa Unio)]] · [[Kontrakto de Hachette]] · [[Kontrakto de Helsinko]] · [[Kontraktoj de la eŭropaj komunumoj (Eŭropa Unio)]] · [[Kontraktoj de membroŝtatoj inter si (Eŭropa Unio)]] · [[Kontraktoj inter membroŝtatoj kaj eksteraj ŝtatoj (Eŭropa Unio)]] · [[Konuoloĝio]] · [[Konvencio de Montreux]] · [[Konvencioj de Vieno pri diplomatio]] · [[Kopso (kooperativo)]] · [[Korea transliterumo de esperanto]] · [[Koresponda Kurso de GDREA]] · [[Korta fotografado en Ĉinio]] · [[Kosino (Moskvo)]] · [[Kosma angla]] · [[Kosmaj planlingvoj]] · [[Kostenloser Esperanto-Kurs]] · [[Kreinto en Kabalo]] · [[Kroniko de flugoj de sovetiaj kaj rusiaj kosmonaŭtoj]] · [[Kroniko de la fortikigado de Ĉeĥoslovakio]] · [[Kulta libro]] · [[Kultura Esperanto-Asocio (Hungario)]] · [[Kunimperiestro]] · [[Kunlaborintoj de PIV]] · [[Kölcsey Egyesület (Carei)]] · [[Kvalitsensilo]] · [[Kvantodifinaj adjektivpronomoj]] · [[Kvintparenceco]] · [[Kyldíl]] · [[La Anima Evoluado]] · [[La Brazilaj Aruakoj]] · [[La Eta Spiru' - Salutu la Sinjorinon]] · [[La Floretoj de S. Francisko]] · [[La Herodo de Fleury]] · [[La homo; la vojaĝoj]] · [[La Instruo de Karl Marks]] · [[La Juna Batalanto]] · [[La juna verkisto]] · [[La kontribuo de la laboro ĉe la homiĝo de la simio]] · [[La Kordiego]] · [[La lasta ĉeĥo]] · [[La malgranda Svisujo]] · [[La Mortintoj kaj la mortantoj]] · [[La Panistino de la ebenaĵanoj]] · [[La pardonpetoj de la papo]] · [[La Pentroarto en la Malnova Hungarujo]] · [[La Porkino kun sep porkidoj]] · [[La Postdomo]] · [[La Samanta-Mukla-Parivarto]] · [[La senmorta kaj la senviva]] · [[La sesa raso]] · [[La skurila libro]] · [[La Suplemento de Kataluna Esperantisto]] · [[La Vojo al feliĉo]] · [[Laŭtmotiv']] · [[Laborkolektivo de biciklemaj urboj kaj komunumoj en Nordrejn-Vestfalio]] · [[Labormigradoj de aŭvernjanoj]] · [[Laborsemajno]] · [[Landa Asocio de Meklenburgo-Antaŭpomerio]] · [[Landa Skolta Organizo]] · [[Landnomoj en Esperanto]] · [[Lango (tekniko)]] · [[Lasta lekcio en Gotingeno]] · [[Latinigita Populara Alfabeto]] · [[Latino semplificato]] · [[Latinulo]] · [[Latisa KKD]] · [[Lazarus-efiko]] · [[Lenga Romance]] · [[Lernejana Esperanta Frataro]] · [[Libero kaj aŭtonomio senlimaj]] · [[Libertariano]] · [[Libraro Ludovika]] · [[Libroservo]] · [[Lignopunkturo]] · [[Lignoskulptada tendaro de Cernat]] · [[Liismo]] · [[Likaĵa kondukilo]] · [[Lindóia (persono)]] · [[LinguaFest']] · [[Lingva elemento]] · [[Lingva Festivalo en Ivanovo]] · [[Lingva Komitato de 1907/priskribo]] · [[Lingva prezento]] · [[Lingvo Kosmopolita]] · [[Lingvodidaktiko]] · [[Lingvolanĉilo]] · [[Lingvolisto/1/1]] · [[Lingvolisto/1/2]] · [[Karbodeponejo]] · [[Karbondioksido en ekonomio]] · [[Karikaturaj bildkartoj de desegnisto Jean-Robert]] · [[Kasitoj]] · [[Kasuelo]] · [[Kataluna Esperantista Renkontiĝo]] · [[Kataluna Inform-Servo Televida]] · [[Kataluna kristnaska ciklo]] · [[Katoj kaj ĉevaloj]] · [[Katolika Nacio]] · [[Kavkornuloj]] · [[Kazo post ''kiel'']] · [[Keldârê]] · [[Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj]] · [[Kie estas la eklezio de Kristo]] · [[Kio? Kie? Kiam? (muziko)]] · [[Kirnitzschtal]] · [[Kistermelők Lapja]] · [[Klara lingvo]] · [[Klasifiko de etnoj]] · [[Klasifiko de loknomoj]] · [[Klasika araba triangulo]] · [[Klosterneuburg (urbo)]] · [[Klostronovburga Altaĵo-ŝoseo]] · [[Kodo Roosevelt]] · [[Kolombio:Esperanto-movado]] · [[Komerca utiligo de Esperanto]] · [[Komercista Esperanto-Unio]] · [[Komitato de Ĝeneva UEA 1938-1947]] · [[Komitato de IEL 1938-1947]] · [[Kompanio de Senegalo]] · [[Komputaj kodoj]] · [[Komunista Internacio (rilato al Esperanto)]] · [[Komunumoj de distrikto Mureș]] · [[Komunumoj en distrikto Arad]] · [[Komunumoj en distrikto Brașov]] · [[Komunumoj en distrikto Caraș-Severin]] · [[Komunumoj en distrikto Covasna]] · [[Komunumoj en distrikto Sibiu]] · [[Konciza historio de Esperanto en Ŝjiano]] · [[Kondiĉa probabla denseca funkcio]] · [[Kongo-kordofana lingvaro]] · [[Kongresa kuriero]] · [[Konsisto de la Esperantistaro]] · [[Konsisto kaj strukturo de materio]] · [[Konsonantoj en Esperanto]] · [[Konstanta Kongresa Sekretario]] · [[Konstanta Reprezentantaro de la Naciaj Societoj]] · [[Konstruaĵoparto]] · [[Teatro Kiss Stúdió]] · [[Karaokeo en Esperanto]] · [[Listo de iranaj artistoj]] · [[Kantono Ferguson]] · [[Internacia Esperanto-Servo]] · [[Internacia Finnugra Kongreso]] · [[Internacia Foira Esperantista Renkontiĝo]] · [[Internacia Humanitara Organizo Espero]] · [[Internacia Knabama Tago]] · [[Internacia Komerca Revuo]] · [[Internacia Labor-Oficejo]] · [[Internacia latino]] · [[Internacia Sciencista Dokumentaro]] · [[Internacia Unio Esperantista]] · [[Internacia Unuiĝo de Esperantistaj Societoj]] · [[Internaciismo kaj purismo]] · [[Internationale Spieltage SPIEL]] · [[Interreta rolludo]] · [[Interrilatoj spirito-materio]] · [[Intertajda zono]] · [[Inversiga filmo]] · [[Io-ujo-batalo]] · [[Islama rego]] · [[Istvan Bierfaristo]] · [[Ixtlán]] · [[JAGI]] · [[Jaroj en filmo]] · [[Je la nomo de l' vivo]] · [[JEFO-Vikio]] · [[Jemanĵao]] · [[Jesuo kaj Magdalena]] · [[Jiménez (Michoacán)]] · [[Juĝa neŭropatologio]] · [[Jubilea Libro 1903 - 2003]] · [[Juda kvartalo (Maribor)]] · [[Judaj terminoj]] · [[Junto (hidraŭliko)]] · [[Jura-Esperanto]] · [[Jutlanda regionismo]] · [[Kaŝslipeto]] · [[Kaŭna Esperanto-Societo]] · [[Kakolalio]] · [[Kalopieduloj]] · [[Kanada universitata piedpilko]] · [[Kapelo de Sankta Andreo]] · [[Kapitano Ciborgo]] · [[Kapitano Pafo]] · [[Kapsulraŭpo]] · [[Kara Junula Nescio]] · [[Vid-ekologio]] · [[Vintraj Cikloj]] · [[Vitra altaro en Dobrá Voda]] · [[Vivanta latino]] · [[Vivoprincipo]] · [[Voĉoj de Pioniroj]] · [[Voĉoj el Japanio]] · [[Volapuka reformo de Jong]] · [[Volgia Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Vortaro (programo)]] · [[Vortgrupaj gramatikoj]] · [[Vortludoj aŭ kalemburoj]] · [[Vorto-Mozaiko]] · [[Vortoj de Macue Sasaki]] · [[Vortostoko de Baza Angla]] · [[Wacker Siltronic]] · [[Weltsprache (Eichhorn)]] · [[Weltsprache (Volk kaj Fuchs)]] · [[Werbelliner Gewässer]] · [[Wireless Intel SpeedStep]] · [[Ysian]] · [[Zagreba metodo]] · [[Zamenhofaj Vortoj]] · [[Zenano (vesto)]] · [[Ziĝu'jŭan-parko]] · [[Összehasonlító Irodalomtörténeti Lapok]] · [[Ĉeĥa literaturo]] · [[Ĉeĥaj serioj]] · [[Ĉeĥlingvaj verkoj]] · [[Ĉeboksara Esperanto-Centro]] · [[Ĉefa fokuso]] · [[Ĉefverkoj de la mondliteraturo]] · [[Ĉekoj internaciaj]] · [[Ĉina grupo]] · [[Ĉinaj vortoj enkondukitaj el aliaj lingvoj]] · [[Ĝenova Esperanto-Rondo Studenta]] · [[Ĝermanida grupo]] · [[Ĝermolisto de Esperanto-asocioj]] · [[Ĝermolisto de fakverkoj]] · [[Ĝermolisto de hidraŭlikaj servomekanismoj]] · [[Ĝismorta duelo kaj kontraŭreformacio]] · [[Ĝisostulo]] · [[Ĥaĝi Mamsurov]] · [[Ĥuŝpuo]] · [[ŜĈKĤLando]] · [[Ŝanĝoj inter la malnovnordlanda kaj islanda lingvoj]] · [[Ŝanceliĝo]] · [[Ŝip-terminoj]] · [[Ŝipa trafiko]] · [[Ŝraŭbeciganta ŝraŭbeco]] · [[Ŝraŭbuma tubjuntilo]] · [[Ŝramanismo]] · [[Esperantista Grupo Sankta Rita]] · [[Virinaj nomoj en Esperanto]] · [[Vortkunmeto en Esperanto]] · [[Cetacoj kaj la homo]] · [[Cogabled Volapükelas]] · [[Rund um die Welt]] · [[Afrodito-festo ĉe Gnathaena]] · [[Colax (Plaŭto)]] · [[Arbaro Mastenbos]] · [[Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana]] · [[Revuoj en Ido]] · [[Mondlingvo (Trischen)]] · [[Lingvogvidilo Esperanto-nepalio]] · [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]] · [[Latinida literaturo]] · [[Bispegulo de Fresnel]] · [[Valencia Esperanto-Asocio]] · [[Primiera bovo]] · [[Lofti-montaraj duonarbaroj]] · [[Internacia Dadaisma Monato]] · [[Cenzuro de pedofilio]] · [[Ŝtalo 12K18N10Т]] · [[Pedofilia movado en Nederlando]] · [[Tavo]] · [[Tenaserimaj-sudtajlandaj kvazaŭĉiamverdaj pluvarbaroj]] · [[Esperanto-televido]] · [[Grafika Centro Antverpeno]] · [[Meksika Esperanto-Instituto]] · [[Espoteko]] · [[Esperanto-festotagoj]] · [[Surskribo de Popo Tjehodrago]] · [[Malespera tabulo]] · [[Hotelo Hyangsan]] · [[Leppalúði]] · [[Skirmantas]] · [[Herit]] · [[Jasiro]] · [[Katina Ombro-Marŝo]] · [[Universitato de Esperanto]] · [[Okcidenta Ĉagataja Ĥanlando]] · [[Centra-meksikaltebenaĵa kserofitaro]] · [[Plantaro kaj bestaro de Olne]] · [[Breĉo]] · [[Listo de ĉinaj imperiestroj antaŭ dinastio Qin]] · [[Meksika Esperanto-Kongreso]] · [[Fondaĵo Cigno]] · [[Spiritismo kaj homfaritaj religioj]] · [[Filmstudaĵo]] · [[Kongreslibro]] · [[The Brazilian cat]] · [[The leather funnel]] · [[The nightmare room]] · [[Liberalitas Bavariae]] · [[Advanis Field Research]] · [[Aliq]] · [[Aminoacida restaĵo]] · [[Antau-Projecto]] · [[Arbargardisto]] · [[Artmetio]] · [[Asocio de mondcivitanoj]] · [[Associazione Nazionale Stenografi-Esperantisti]] · [[Atingoj de socialismo]] · [[Atlo-Greka]] · [[Auxil]] · [[Ĉajtanjo Mahaprabo]] · [[Ŝtopskatoloj por kemia industrio]] · [[Politika neŭtraleco]] · [[Preĝujo]] · [[Pri Esperanto]] · [[Programo de Komunista Internacio]] · [[Prolet-Esperantista Unio de Iber-Amerikaj Landoj]] · [[Radio-fonto SHGb02 + 14a]] · [[Rokokristalo]] · [[San Francisco Esperantista Regiona Organizo]] · [[Seattle Philatelic Esperanto Society]] · [[Sinua (or-kulturo)]] · [[Spezo]] · [[Stará Huta (Nová Baňa)]] · [[Subplato por seria muntado]] · [[Testo 3 sigmo]] · [[Tradiciaj vestoj de Svedio]] · [[Triurba Esperantista Asocio TORENTO]] · [[Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj]] · [[Universala Esperantia Librejo]] · [[Universala harmonio]] · [[Universala kaj analitika lingvo]] · [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj]] · [[Unumondo]] · [[Urabaa (or-kulturo)]] · [[Urba Muzeo en Subotica]] · [[Vikifilmeto]] · [[Sciencfikcia fervorularo]] · [[Aŭka lingvo]] · [[Aŭtomatigita regado]] · [[Bassarioj]] · [[Bildo-Televido]] · [[Bonjang]] · [[Cirkulera letero al ĉiuj Esperantistoj]] · [[DĴ Njokki]] · [[Dana Ora Marbordo]] · [[Dictionarium Museologicum]] · [[Distrikto Burgenland (ĝis 2007)]] · [[Eŭropeano]] · [[El la vivo de esperantistoj]] · [[Esperantista rondeto de blinduloj en la instituto Klar]] · [[Esperanto-Asocio por Filipinoj]] · [[Esperanto-Ligo de Malsupra Saksio]] · [[Esperanto-Toronto]] · [[Espo (esperantido)]] · [[Euraniko]] · [[Export Esperantist]] · [[F. Emil Boden]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Telekomuniko]] · [[Fakultoj de la animo]] · [[Faligpova vagono]] · [[Filipina Esperanto-Asocio]] · [[Franca Katolika Esperanto-Asocio]] · [[Franca ministerio]] · [[Fraternitato]] · [[Fremdeco]] · [[Garnier Almanako]] · [[Grafikilo]] · [[HI (buso)]] · [[Hidraŭlika ŝovmekanismo]] · [[Hidraŭlika regelemento]] · [[Hispana Societo por Propagando de Esperanto]] · [[Honkonga Esperanto-Asocio]] · [[Humida klimato]] · [[Indonezia Esperanto-Societo]] · [[Instituto por Oficialigo de Esperanto]] · [[Internacia Komisiono por Ordigo de Geografiaj Nomoj]] · [[Internacia komunika lingvo]] · [[Internacia Radio-Asocio]] · [[Internacia Vintra Universitato]] · [[Junto (geologio)]] · [[Junto (lingvoscienco)]] · [[Kantanta Kamparo]] · [[Kastelo Altenkirchen]] · [[Kastora Klubo de Esperanto]] · [[Kiel fariĝis nia movado?]] · [[Kindl Festsäle]] · [[Klara Rondeto]] · [[Komunia lingvo]] · [[Komunumaro Asse]] · [[Konsilio pri la rusa lingvo ĉe la Registaro de Rusio]] · [[Korekta lenso]] · [[Koresponda servo de edukado.net]] · [[Koresponda Servo Mondskala]] · [[Koresponda Servo Universala]] · [[La Arĝentjubilea Kongreso]] · [[La Kontinuo]] · [[La Progreso (Jugoslavio)]] · [[Labora valoro]] · [[Lango (planlingvo)]] · [[Latineo]] · [[Latinesko]] · [[Lingva Festivalo en Velikij Novgorod]] · [[Lingva teritorio]] · [[Liverpola Esperanto-Rondo]] · [[Mahatmo Gandhi (libro)]] · [[Mankunigo]] · [[Misterskoloj]] · [[Mondik]] · [[Montenegra Esperanto-Ligo]] · [[Nippon Esperanto-Sya]] · [[O Cinzel]] · [[Ojropapiĉno]] · [[Pazilalio de Paic]] · [[Internacia Konferenco por Komuna Komerca Lingvo]] · [[Fortikaĵo kastro]] · [[Québec En Alerte]] · [[Ksantipo (persona nomo)]] · [[Valburgo (persona nomo)]] · [[Vereno (persona nomo)]] · [[Erfurter Herbstlese]] · [[Administracia juĝistaro en Italio]] · [[Borsa Palaco (Budapeŝto)]] · [[Elektodistriktoj de Kantono Sankt-Galo]] · [[Erfurta Lumofesto]] · [[Esperantigo de vortoj el angla fonto]] · [[Esperantistaj diplomatoj]] · [[Esperanto en la lernejoj]] · [[Esperanto en la tornistro]] · [[Esperanto kaj la angla komparataj]] · [[Esperanto-Federacio de Novsudkimrio]] · [[Esperanto-germanaj vortaroj]] · [[Esperanto-Grupo Essen]] · [[Esperanto-italaj vortaroj]] · [[Esperanto-Junularo de Svislando]] · [[Esperanto-Klubo de Katmando]] · [[Esperanto-Klubo de Norda Teksaso]] · [[Esperanto-Paradizo]] · [[Esperanto-Post]] · [[Esperanto-rusaj vortaroj]] · [[Esperanto-Societo Düsseldorf]] · [[Esperanto-Societo Krefeld]] · [[Esperanto-Societo Neubrandenburg]] · [[Esperanto-teatraĵoj en Hungario]] · [[Esperanto. The Aggressor Language]] · [[Esperantomobilo]] · [[Espere despere]] · [[EsperHe]] · [[Estonta Eduko]] · [[Estraro de UEA 1992-1995]] · [[Etimologia Leksikono de Esperanto]] · [[Iamaj Esperanto-asocioj]] · [[Interlinguistische Informationen]] · [[Interlingvistikaj Kajeroj]] · [[Interlingvisztikai szöveggyűjtemény]] · [[Internacia artisttendaro de Jebucu]] · [[Internacia Baletkonkurso de Soloturno]] · [[Internacia premio Paŭlo la 6-a]] · [[Internacia Studumo pri Turismo kaj Kulturo]] · [[Internacia tradukreto pere de esperanto]] · [[Interniaro]] · [[Irenea (persona nomo)]] · [[IRIS-festivalo]] · [[ISOSEK]] · [[Istmo de Djimeŝo]] · [[Izatidejo de Arnstadt]] · [[Karpat-basenaj riveroj]] · [[Komunumoj en distrikto Hunedoara]] · [[Literatura asocio de Arnstadt]] · [[Literaturo de Brazilo en Esperanto]] · [[Literaturo de Hispanio]] · [[Llegisia]] · [[Loĝigo de homekipo de Titanic]] · [[Lumo de l' Espero]] · [[Netraka tervojo]] · [[Petskribo por agnoskigi Esperanton ĉe Unuiĝinta Naciaro]] · [[Pi-proksimeca tago]] · [[Platforma pseŭdomuelejo]] · [[SAT eldona fako kooperativa]] · [[Sterkovce]] · [[Stratostrukturo]] · [[Studa Renkontiĝo de Iniciatema Generacio]] · [[Studadsesioj de AIS]] · [[Sturnan]] · [[Subĉiela teatraĵo pri Vilhelmo Tell en Interlaken]] · [[Subjektivaj fontoj de la homaj rajtoj]] · [[Suflorslipeto]] · [[Supertavolo (lingvoscienco)]] · [[Surpremita junto]] · [[Svisa Citro-Kultur-Centro]] · [[Svisa Espero]] · [[Tervojo]] · [[Bösenberg-fontano (Erfurto)]] · [[Brazila Esperantista Junulara Kongreso]] · [[Brevier-Legaĵoj – Klarigoj]] · [[Brevier-Legaĵoj – Ordinara tempo]] · [[Brigito (persona nomo)]] · [[Bulteno de ISAE]] · [[Burĝaro]] · [[C-horizonto]] · [[Etrer'aous]] · [[Evelino (persona nomo)]] · [[Evoluintaj klasoj (Accretia)]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Zoologio]] · [[Fakultato de literaturoj kristana kaj klasika]] · [[Fakverko:Biologio]] · [[Fakverko:Ekonomiko]] · [[Fakverko:Maŝinfako. Elektrotekniko]] · [[Fakverko:Politiko]] · [[Fantomo en Lubló (romano)]] · [[Japana miensimbolo]] · [[Java-multlingva]] · [[Jebcundamba Ĥutuktu]] · [[Jeroj]] · [[Jonastalverein]] · [[Jurisprudenco (Eŭropa Unio)]] · [[Juristoj esperantistaj]] · [[Juro (Eŭropa Unio)]] · [[La Junaj Trezorserĉantoj]] · [[Lunduo]] · [[M1563S]] · [[Magdaleno (persona nomo)]] · [[Magdeburga folio]] · [[Majo (persona nomo)]] · [[Monaĥo de Sázava]] · [[Muzeo pri presado (Erfurto)]] · [[Plugado]] · [[Podkasto Roĝer Borĝes]] · [[Polikseno (persona nomo)]] · [[Politika subdivido de la Germana Regno]] · [[Popolaltlernejo de Erfurto]] · [[Porta raketo]] · [[Preĝa interfratiĝo]] · [[Preao]] · [[Spiritisma Esperanto-Renkontiĝo]] · [[60-a Germana Esperanto-Kongreso]] · [[Administracia juĝistaro en Finnlando]] · [[Ceremonia mantelo]] · [[Chrestensenhof]] · [[Civita Unuiĝo Horní Mlýn]] · [[Crveni Barjak]] · [[Esperantisto de la Jaro/kandidatoj]] · [[Estraro de UEA 1920-1924]] · [[Estraro de UEA 1924-1928]] · [[Estraro de UEA 1931-1934]] · [[Estraro de UEA 1934-1936]] · [[Estraro de UEA 1962-1964]] · [[Fédération Espérantiste Ouvrière]] · [[Fakverko:Matematiko]] · [[Filipina prareligio]] · [[Filozofia doktrino de Tomaso de Akvino]] · [[Fluorata acido]] · [[Flusejo]] · [[Forstista domo de Arnstadt]] · [[Frühdrucke des Esperanto]] · [[Francezo]] · [[Kadenco (harmoniscienco)]] · [[Kalendaro de la Tutmonda Latinamerika Agendo]] · [[Kamasa lingvo]] · [[Kamerego de Arnstadt]] · [[Kamerorkestro de Ciuc]] · [[Kapitalo de d-ro L. Zamenhof]] · [[Karolina skribo]] · [[Kastela teatro de Arnstadt]] · [[Komitato de IEL 1936-1938]] · [[Malfacila aŭdo]] · [[Malnova burgoteatrejo]] · [[Malproksimeco (fotado)]] · [[Manjaléu]] · [[Mar-urso]] · [[Marĉburgo]] · [[Marŝo de la reĝo Malbruko]] · [[Margraflando]] · [[Marie-Valerie (vaporŝipo)]] · [[Mas-stovo]] · [[Princa kripto de Arnstadt]] · [[Pritranĉado]] · [[Privina lernopado Saale-Unstrut]] · [[Projekto RoMEo]] · [[Protestantismo:Esperanto-movado]] · [[Talmudaj rakontaĵoj pri la jerusalema Templo]] · [[Tanista domo (Arnstadt)]] · [[Teatrejo Jozefo de Alenkar']] · [[Teatro Studio M]] · [[Teatro urba de Târgu Secuiesc]] · [[Teatro Váróterem Projekt]] · [[Telefonista telefono]] · [[Ținutul Sării]] · [[Administracia juĝistaro en Kipro]] · [[Afrika Oficejo]] · [[Aha-tago]] · [[Aktivula Maturigo]] · [[Aktivula TrejnSeminario de SEJM]] · [[Alico (persona nomo)]] · [[Almigrado]] · [[Altebenaĵo Ali]] · [[Amoreoj]] · [[Baumbach-domo (Meiningen)]] · [[D-AMO 01]] · [[D-AMO 02]] · [[Da (prepozicio)]] · [[Dalekarla popolmuziko]] · [[Dancstudio Udvarhely]] · [[Defendo de la medio kaj Protektado de la medio]] · [[Deklaro de PSEK (1980)]] · [[Dentorela sistemo]] · [[Departemento de Esperanto Zamenhof]] · [[Dielenbächel]] · [[Diferencismo]] · [[Diplomo pri Elstara Agado]] · [[Esperanto Thionville]] · [[Esperanto-gazetoj en Germanio]] · [[Estraro de UEA 1964-1967]] · [[Estraro de UEA 1967-1969]] · [[Estraro de UEA 1969-1971]] · [[Estraro de UEA 1974-1977]] · [[Estraro de UEA 1977-1980]] · [[Estraro de UEA 1980-1983]] · [[Fakverko:Metaloj]] · [[Fakverko:Radiofonio]] · [[Fakverko:Teologio]] · [[G-horizonto]] · [[Galerio en la koridoro]] · [[Gastejo ĉe la maljuna cigno (Erfurto)]] · [[Gastejo Schellhorn (Arnstadt)]] · [[Gewerbeverein Arnstadt]] · [[Junulara parlamenta baloto en Germanio 2009]] · [[Kastelo Bladenhorst]] · [[Katalda (persona nomo)]] · [[Katatimio]] · [[Katolikismo en Arnstadt]] · [[Kavkorno]] · [[Kebreni]] · [[Kejlo]] · [[Kial venkis Esperanto?]] · [[Kibo (Berlino)]] · [[Kinarto kaj ni]] · [[Meksikaj loknomoj]] · [[Migrado de marbirdoj]] · [[Mineralkarba gudro]] · [[Moderna Humoro]] · [[Modifita germana]] · [[Molnár Dixieland Band]] · [[Monda Poŝto]] · [[Monda Skolta Konferenco]] · [[Monda Universitato]] · [[Mono-panglottus]] · [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] · [[Morala ago]] · [[Moskovskij Dom Knigi]] · [[O-karaktera radiko]] · [[Placo de repaciĝo]] · [[Provedziĝo]] · [[Ptoliso]] · [[Pupteatro Puck, hungara sekcio]] · [[Rachovian]] · [[Radioamatora vortaro]] · [[RailLex]] · [[Rakwon Ĉiovendejo]] · [[Raporto de la Aerologia Observatorio de Tateno]] · [[Rav Zarruvo]] · [[Rejnromantiko]] · [[Rekta movo]] · [[Remparo de Essen]] · [[Renverseblo]] · [[Respondoj al kontraŭreligiaj paroloj]] · [[Retrosceno]] · [[Telefonlineo]] · [[Telegrafcentralo]] · [[Telegraflineo]] · [[Tell ludoj-Altdorf]] · [[Templo de Bona Volo]] · [[Tempolinio (Freiberg2)]] · [[Terem (artistgrupo)]] · [[Thüringen Tourismus]] · [[Tizba (persona nomo)]] · [[Tombejo de Saalfeld]] · [[Tombejo de Zell am See]] · [[Tradiciaj vestoj de Peruo]] · [[Transilvania Hungara Filmligo]] · [[Triglis-muelejo (Arnstadt)]] · [[TSFSI]] · [[Aït Abdelmoumène]] · [[Aŭtobusa akcidento en Egiptio (2014)]] · [[Anĵeliko]] · [[Angliko]] · [[Anonimaj hispanaj verkoj]] · [[Antisemitismo kaj Eklezio]] · [[Anzuo]] · [[Aoro]] · [[Apartamenta komplekso de Changjon-strato]] · [[Arba kuracado]] · [[Arkeologiaj kulturoj]] · [[Arkivo de UEA]] · [[Arkta ortografio]] · [[Armena transliterumo de esperanto]] · [[Arnsberg-lernejo]] · [[Arnstein (roko)]] · [[Ars notaria]] · [[Artefarita ĉielkorpo]] · [[Artoforumo de Gotha]] · [[Artohalo de Arnstadt]] · [[Artstiloj]] · [[Asekurkompanio AOK (Erfurto)]] · [[Asocio de amikoj de svisa aerarmeo]] · [[Asocio de Esperantistaj Libro-Amikoj]] · [[Atakoj kontraŭ ĝardenplantoj]] · [[Atlantyca]] · [[Distrikto Királyhelmec]] · [[Distrikto Nagyatád]] · [[Domo ĉe la ŝtona angulo (Erfurto)]] · [[Domo ĉe la Granda Arkeo de Noa kaj Kastelo de Sankta Anĝelo]] · [[Domo ĉe la pavo (Arnstadt)]] · [[Domo ĉe la romiano (Arnstadt)]] · [[Domo ĉe la vinberarbedo]] · [[Domo de Esperanto en Gbodjetin-Kotonuo]] · [[Domo de familio Gudoviĉ]] · [[Domo de la granda pesilo]] · [[Domo de la nigra korno (Erfurt)]] · [[Domo Zum Ritter (Arnstadt)]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Komerco]] · [[Gvidlibro pri Pekino]] · [[Haus Zum Großen Paradies und Esel (Erfurt)]] · [[Junulargastejo de Arnstadt]] · [[Kirumb]] · [[Klerigejo Sankta Ursulo]] · [[Klonulo]] · [[Knabina salto]] · [[Kolekto por grafikaĵoj en Weimar]] · [[Komparo inter la loĝistikaj kosmoŝipoj de la Internacia Kosmostacio]] · [[Komunumoj en distrikto Sălaj]] · [[Komunumoj en distrikto Timiș]] · [[Konj (poemo)]] · [[Konkludoj de Segedo]] · [[Konspiro (Vilius Kavaliauskas)]] · [[Konstrumetia lernejo (Germanujo)]] · [[La Reĝo de Umo]] · [[Lingva Festivalo en Sankt-Peterburgo]] · [[Mägdleinschule (Arnstadt)]] · [[Movmalkapablo]] · [[Municipoj de Cearao]] · [[Murdoj en la Kastelo]] · [[Murkuro]] · [[Muskola malkapablo]] · [[Muzea asocio de Arnstadt]] · [[Muzeaj Leonoj]] · [[Muzeo de Geisa]] · [[Muzeo Katona József]] · [[Muzika Labirinto]] · [[Naĝbaseno]] · [[Naĝohalo de Arnstadt]] · [[Nagyvárad Táncegyüttes]] · [[Polytechnikum Arnstadt]] · [[Rimportreto]] · [[Riverbaraĵo Raffelberg]] · [[Rosenthal (Saksa Svislando)]] · [[SABRE-motoro]] · [[Tradiciaj vestoj de Nederlando]] · [[Tutmonda Esperanto-Asocio Junulara]] · [[Tutmonda Espero]] · [[Tutmonda Kolokvo pri instruado de Esperanto]] · [[Tutmonda Ligo de Esperantistaj Senŝtatanoj]] · [[Tutmonda Ligo Esperantista]] · [[Tutmonda Skolta Ĵamboreo]] · [[Universala lingva kodo]] · [[Universala simbola lingvo]] · [[Unuiĝinta Islama Fronto por la Savo de Afganio]] · [[Urba palaco „Templ“ (Mladá Boleslav)]] · [[Urba Teatro de Karlovy Vary]] · [[Urbodomo de Astorgo]] · [[Urbodomo de Esztergom]] · [[Urboj kaj komunumoj en la distrikto laŭ la hungara alfabetordo]] · [[Urboj kaj vilaĝoj en Baseno de Călățele]] · [[Urbokvartaloj de Karaĉio]] · [[Valoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Aŭtonomaj himnoj en Hispanio]] · [[Aŭtunmeza Festo]] · [[Administracia juĝistaro en Hispanio]] · [[Administracia juĝistaro en Hungario]] · [[Bach en Arnstadt]] · [[Bach en Turingio]] · [[Bach-societo de Arnstadt]] · [[Bach-tagoj]] · [[Bed- kaj balkonplanto]] · [[Beletraj Kajeroj]] · [[Beletristiko]] · [[Das Neue Groschenblatt]] · [[Deputitaj balotoj de 2012 en Ille-et-Vilaine]] · [[Esperanta-hispana kaj hispana-esperanta vortaroj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Kunvenoj ekstergrupaj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Sciencoj]] · [[Fakverko:Sporto, skoltismo, turismo]] · [[Frua Kuba Esperanto-movado]] · [[Gapminejo Finstertal (Schmalkalden)]] · [[Hazanéző]] · [[Hedvigo (nomo)]] · [[Hejtistoj kaj ĵetistoj de Titanic]] · [[Heleno (persona nomo)]] · [[Hibridpiano]] · [[Hilelista Esperanto-Komunumo]] · [[Historio de Rusio ĝis Vladimiro la Sankta]] · [[HTML5-aj video kaj aŭdio]] · [[HVortaro]] · [[In-timo]] · [[Infinitivo kun prepozicio]] · [[Instruado en Berlino]] · [[Kabaredo "Das Lachgeschoss"]] · [[Kremaciejo de Erfurto]] · [[Kristana animpuriĝo]] · [[Kristanaj doktrinoj]] · [[Kriterioj por esplori pri Dio]] · [[Kuniga elemento]] · [[Kuracbanloko]] · [[Kvinmilionoj]] · [[La Heredanto]] · [[La ribelo de poznana junio]] · [[La turmentego de la memmortigintoj]] · [[La virinoj de la Evangelioj]] · [[Laborgrupo por esploro de la historio de GDREA]] · [[Laborgrupo por Interkluba Spertŝanĝo]] · [[Lunduono]] · [[Memorigloko Albert Schweitzer (Weimar)]] · [[Nezaŭhtezoma]] · [[Nikilismo]] · [[Nomoj de Aziaj Landoj]] · [[Norvega-Esperanto vortaro Rian Haugen]] · [[Novigado de la evangela eklezia muziko en Germanujo post 1920]] · [[Obsedo (Karolo Piĉ)]] · [[Originaj traktatoj (Eŭropa Unio)]] · [[Pado de Historioj – Strandbanejo]] · [[Palaco Redout]] · [[Palmejo de Erfurto]] · [[Paralelakordo]] · [[Schiller-migradopado]] · [[Schwanengesang (Schütz)]] · [[SEJM-konferenco 1995]] · [[Senkondiĉa elekto]] · [[Senso (birdoj)]] · [[Servista libera volo]] · [[Simila movo]] · [[Sinkronismo (psikologio)]] · [[Skriba kongreso]] · [[Skribaĵo]] · [[Skribarto]] · [[SOGELO]] · [[Solaludanto-aventuroj]] · [[Songazeto]] · [[Sonorilo kaj Kanono]] · [[Spirita juvelaro]] · [[Spiritisma sinteno pri Esperanto]] · [[Sportlokoj historiaj en Oberhof]] · [[Vatikana Fondaĵo Joseph Ratzinger – Benedikto la 16-a]] · [[Vepro]] · [[Verda koro de Germanujo]] · [[Verkoj pri Esperanto-historio]] · [[Vilao Krüger kun parko]] · [[Vimenaĵo]] · [[Virina sacerdoteco kaj Papo Francisko]] · [[Vorteto]] · [[Vortform-riĉeco]] · [[Vortklasa finaĵo]] · [[Vortkreado]] · [[Vortsintakso]] · [[Yerti]] · [[Yklamu]] · [[Zamenhof ne esperis vane]] · [[Zamenhofa Artista Adeptaro]] · [[ZDF-studio de Turingio]] · [[Zepelina atako 1915]] · [[Universala Ligo por Seksa Reformo]] · [[Instrumetodoj por Esperanto]] · [[Écrasez l'infâme]] · [[Új Erdély (1918)]] · [[Ĉefverkoj de la ĉeĥa literaturo]] · [[Ĉeklibroj internaciaj]] · [[Ĉelo-transitiva]] · [[Ĉiela Torao]] · [[Ĉirkaŭfortikaĵo de Arnstadt]] · [[Ĉirkaŭfortikaĵo de Mühlhausen]] · [[Ĝardenrostilo]] · [[Ĝemelurba rozo (Erfurt)]] · [[Ĥajim Kelter]] · [[Benjamena]] · [[Benzinaĉeto en grupo]] · [[Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto]] · [[Berlina Komentita Bibliografio de Vortaroj kaj Terminaroj en Esperanto 1887-2014]] · [[BES-a Adresaro]] · [[Bibliaj Ne timu]] · [[Biblioteka Apogo Bachrich]] · [[Biblioteko de Arnstadt]] · [[Bielatal (valo)]] · [[Bismarck-domo (Erfurt)]] · [[Bismarck-monumento Riechheimer Berg]] · [[Bitlibroprezentilo]] · [[Dua libro de Makabeoj]] · [[Duopa rilato]] · [[Ekster karito, nenia savo]] · [[Ekstera movimento]] · [[Eksteraj konektiloj]] · [[Ekstereŭropa karaktero de E-a morfologio]] · [[Elba Grejsmontaro en la okuloj de pentristoj]] · [[Eldonaĵoj de KEJ]] · [[Eldonejo Corvin Déva]] · [[Eldonejo Dr. Oetker]] · [[Eldonejo Erdélyi Enciklopédia]] · [[Eldonejo Erdélyi Enciklopedia]] · [[Eldonejo Lector]] · [[Eldonejo Státus]] · [[Eldonejo T3]] · [[Elektitaj Prozaĵoj de Heine]] · [[Elkarîl]] · [[Emana termoanalizo]] · [[Emancipiĝo (spiritismo)]] · [[Emil-Petri-lernejo]] · [[Ensemblo Barozda]] · [[Erdélyi Gondolat Könyvkiadó]] · [[Erfurta Ateliergrupo]] · [[Erfurto en unu tago]] · [[Esperanta literaturo en la skotgaela]] · [[Esperanta seminario en Wanda]] · [[Esperantigo de vortoj el japana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el maoria fonto]] · [[Esperantista Centra Oficejo]] · [[Esperantisto de la Jaro/Laŭreatoj]] · [[Esperanto-instruado en orienta Berlino]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Eminentuloj]] · [[Fajrobrigado profesia de Erfurto]] · [[Faka Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio]] · [[Fakverko:Pedagogio]] · [[Franciskana lernejo (Erfurto)]] · [[Lago Szelkó]] · [[Landa Skolta Asocio]] · [[Librejo Ady Endre]] · [[Libroeldonejo Koinónia]] · [[Libroj pri morto]] · [[Licencio de la Esperanto-Asocio de Britio]] · [[Lichtenberg (Hesio)]] · [[Ligilo por Vidantoj]] · [[Ligo Internacia de Esperantistoj]] · [[LinguaCamp]] · [[Lingva disciplino]] · [[Lingva labirinto]] · [[Lingva lernejo en Muzeono]] · [[Lingvaj Rajtoj - Simpozio okaze de 100-jariĝo de UEA kaj 60-jariĝo de la Universala Deklaracio pri Homaj Rajtoj]] · [[Lingvonormigo]] · [[Luther-ŝtono (Erfurto)]] · [[Pardonpeto]] · [[Parolskriboj]] · [[Pasigrafio de Maimieux]] · [[Pedagogia valoro de Esperanto]] · [[Pedagogio de Jesuo]] · [[Personigo de la biblia Saĝo]] · [[Zonai kaj kompano]] · [[Akerbeltz (biero)]] · [[Erfordia Latina]] · [[Pseŭdomuelejo]] · [[Fontano sur Holzmarkt (Arnstadt)]] · [[The DIM Hypothesis]] · [[Katolikaj vegetaranoj]] · [[Louisental (Erfurto)]] · [[Haus Zur Güldenen Krone (Erfurt)]] · [[Haus Zur Grünen Aue und Kardinal (Erfurt)]] · [[Humboldt-Verein für Volksbildung]] · [[Jaro de Vistulo]] · [[-as]] · [[CONCAFRAS-PSE]] · [[Vivo Feliĉa]] · [[Nadim-Pur-Taza naftogasa regiono]] · [[Administra divido de Sankta Katarino (Brazilo)]] · [[Departementa domo (Pécs)]] · [[Departementa domo (Sopron)]] · [[Departementa domo (Szentes)]] · [[Departementa domo (Szombathely)]] · [[Domo ĉe la leono nigra (Erfurt)]] · [[Domo de la gildoj (Erfurt)]] · [[Esperanto-konkurso (radioamatora)]] · [[Haus zur Narrenschelle (Erfurt)]] · [[Juri-Gagarin-monumento (Erfurt)]] · [[Metiista domo historia (Torgau)]] · [[Ministerio pri agrikulturo (Hungario)]] · [[Monumento por la Batalo de Leipzig (Heiligenstadt)]] · [[Muzeo metiista (Bakede)]] · [[Napoleona ŝtono (Utzberg)]] · [[Pella (Grekio)]] · [[Popola magistrato (Antikva Romio)]] · [[Pumpostacio fervoja (Kaselo)]] · [[Teologia Altlernejo (Esztergom)]] · [[Tivoli (Erfurto)]] · [[Verda trobadoro (poeto)]] · [[Apokrifoj pri la apostolo Petro]] · [[BEJO-Ataŝeo]] · [[Bel-literatura Eldon-serio]] · [[BRINK]] · [[D-AMO 10]] · [[Elektoepiskoplando]] · [[Elektoprinclando]] · [[Esperanto-Klubo de San-Min-o]] · [[Femura indekso]] · [[Konferencoj por Esperanto]] · [[La du bibliaj rakontoj pri la kreo]] · [[La dubo de Sankta Jozefo]] · [[Liberal-faŝismo]] · [[Mardukaj sigeloj]] · [[Medalo de Janoŝiko]] · [[Mezkaspia naftogasa baseno]] · [[Mirakloj de Lourdes]] · [[Mortotuko de Arquata]] · [[Nomado de sciencoj en Esperanto]] · [[Nomoj de Afrikaj landoj]] · [[Nord-Donecka naftogasa sektoro]] · [[Nord-Kaŭkaza naftogasa provinco]] · [[Spalatindomo en Torgau]] · [[Ĥatango-Viluja naftogasa provinco]] · [[10-spesdeka biblioteko Esperantista]] · [[Angla Ligo de Katolikaj Esperantistoj]] · [[Antverpena Grupo Esperantista]] · [[Averta letero]] · [[Esperanto-Federacio de Yorkshire kaj Humberside]] · [[Esperanto-Vojaĝservo]] · [[Flosponto Evergreen Point]] · [[Kernverdukotiledonoj]] · [[Kolijoj]] · [[Nordokcidenta Esperanto-Federacio]] · [[Serio Rusa literaturo]] · [[Skandinava lingvo]] · [[Ĝardenŝredilo]] · [[Administra divido de Amapao]] · [[Administra divido de Cearao]] · [[Administra divido de Espirito-Santo]] · [[Administra divido de Gojaso]] · [[Administra divido de Mato-Groso]] · [[Administra divido de Parao]] · [[Administra divido de Suda Mato-Groso]] · [[Administra divido de Tokantinso]] · [[Administraj unuoj de la Centr-Afrika Respubliko]] · [[Administraj unuoj de Moldavio]] · [[Bahia Esperanto-grupo]] · [[Batalo ĉe Misiejo Concepción]] · [[Bit Ĥilani]] · [[Dentrela fervojo Tanvald-Kořenov]] · [[Esperantista Dokumentaro]] · [[Esperanto-Asocio en Ĉeĥoslovaka Respubliko]] · [[Esperanto-grupo en la Fokolar-Movado]] · [[Esperanto-klubo Zamenhof de San-Paŭlo]] · [[Esperanto-Usono]] · [[Fédération Universitaire Espérantiste de France]] · [[Fasola notacio]] · [[Gidana naftogasa distrikto]] · [[Indiga lingvo]] · [[Individuigo]] · [[Jamala naftogasa distrikto]] · [[Konto Espero]] · [[Kripoj hejmecaj de Aŭstrio]] · [[Leno-Tungusa naftogasa provinco]] · [[Medicina Heroldo]] · [[Metz-govio]] · [[Militkaptitejo Johannesplatz]] · [[Monda Kunagado]] · [[Mozelgovio]] · [[Muelejo de Schillingstedt]] · [[Nepo-Botuoba naftogasa distrikto]] · [[Novmezurado]] · [[Parkoj en Sömmerda]] · [[Perikratona fleksejo]] · [[Plebaj magistratoj]] · [[Prezidanta baloto en Inguŝio en 2002]] · [[Princlando de Beauluna]] · [[Restreĉilo]] · [[Surĥ Kotal]] · [[Tavolgaso]] · [[Transira komplekso]] · [[Ukraina Respublika Filio de la Asocio de Sovetiaj Esperantistoj]] · [[Urbodomo de Békéscsaba]] · [[Urbodomo de Cegléd]] · [[Urbodomo de Gyula]] · [[Urbodomo de Hajdúszoboszló]] · [[Urbodomo de Mezőberény]] · [[Urbodomo de Nagykőrös]] · [[Urbodomo de Siklós]] · [[Urbodomo de Vésztő]] · [[Urbodomo de Veszprém]] · [[Urbodomo de Weißensee]] · [[Verda reto]] · [[Viadukto de Apolda]] · [[Walkin’Bag]] · [[Radikala maldekstro de Israelo]] · [[Bach-monumento (Gehren)]] · [[Ĝisprema kompresora stacio]] · [[Atelier Puppenspiel]] · [[Bonaj spiritoj]] · [[Estraro de UEA 2016-2019]] · [[Grupo Esperanto-Tigulio (GET)]] · [[La lingvovendejo]] · [[Lando Kranenburg]] · [[Oĥotska naftogasa provinco]] · [[Orenburga naftogasa distrikto]] · [[Princepiskopujo Minden]] · [[Puraj spiritoj]] · [[Salminejo de Erfurto]] · [[Spiritisma Esperanto-Asocio]] · [[Spiritisma Vojaĝo en 1862]] · [[Urba muzeo de Bad Staffelstein]] · [[Ĝardeno de parokestro]] · [[Aŭtokodo]] · [[Aŭtomata skribado]] · [[Alianco de Libertarianaj Maldekstruloj]] · [[Altlernejo Sándor Wekerle]] · [[Astraĥano-Kalmuka naftogasa distrikto]] · [[Bajkita naftogasa distrikto]] · [[Bastrubandoj]] · [[Blindŝakto]] · [[Demono Lucifero]] · [[Depono]] · [[Derivado]] · [[Domo Happach (Heldburg)]] · [[Eŭropa lingvo]] · [[Eŭropa regiono Niso]] · [[Ekkondensiĝa premo]] · [[Elkarniĝo]] · [[Enlumas min senlimo : itala poezio de la dudeka jarcento]] · [[Esperantigo de vortoj el sanskrita fonto]] · [[Europa - Demokratie - Esperanto]] · [[Folengo]] · [[Guttenbrunn]] · [[Hírharsona]] · [[Hering]] · [[Huaniqueo]] · [[Ide]] · [[Instituto por Diskonigo de Spiritismo]] · [[Intelekto laŭ filozofioj]] · [[Jaro de la Lernanto]] · [[Könyvesház]] · [[Karboferŝtono]] · [[Kopta evangelio laŭ Tomaso]] · [[Kritiko en Esperanto]] · [[Kurort Gohrisch]] · [[Logo: Allogaj bildhistorioj]] · [[Méhkas Diákszövetkezet]] · [[Magnevist]] · [[Memzorgado]] · [[Ora Sekcio]] · [[Pariza Societo de Spiritismaj Studoj]] · [[Penas]] · [[Platino]] · [[Prefektejo]] · [[Premo de la maksimuma kondensiĝo]] · [[Program]] · [[Rami]] · [[Remigija]] · [[ROMO]] · [[Sekurit]] · [[Sensavido]] · [[Sentenco]] · [[Separgaso]] · [[Spiritisma Grupo Paŭlo el Tarso]] · [[Spiritisma Jarlibro]] · [[Sproso]] · [[Tanajura]] · [[Tenilo]] · [[Unuiĝo de Zagrebaj Esperantistoj]] · [[VET]] · [[Wachberg]] · [[Palmofestoprocesio en Heiligenstadt]] · [[Ĉajvo-maro minejo]] · [[Departemento Donnersberg]] · [[Enorme alta tavolpremo]] · [[Enorme malalta tavolpremo]] · [[Espach-parko]] · [[Eternaj membroj de la Budapeŝta Operejo]] · [[Eternaj membroj de la Nacia Teatro (Budapeŝto)]] · [[Helbe-vejro]] · [[Historio de la hungara teatro]] · [[Kondiĉoj (amatora radio)]] · [[Krenela signalo]] · [[La germanlingva teatro en Hungario]] · [[La serblingva teatro en Hungario]] · [[Muzeo lerneja (Uder)]] · [[Nezahualcóyotl (komunumo)]] · [[Nord-Stavropolo-Pelagiada minejo]] · [[Plena Verkaro de Zamenhof]] · [[Prokopo (persona nomo)]] · [[Prozo el Danaj-Norvegaj Aŭtoroj]] · [[Rudigero]] · [[Tavola temperaturo]] · [[Tavolakvo]] · [[Tavoldepresio]] · [[Unuversaj universoj]] · [[Urbodomo de Kunszentmiklós]] · [[Banurbo]] · [[Sambakio]] · [[Arkivo urba kaj distrikta Arnstadt]] · [[Angula domo]] · [[Internacia Kongreso de Stenografio]] · [[Jaro de la Esperanta Kulturo]] · [[Ni Savu Niajn Semojn (NSNS)]] · [[Aelita]] · [[Dihok]] · [[Eŭropa Festivalo de Esperantaj Kantoj]] · [[Reversado]] · [[Ruffrè]] · [[Ĝenro (muziko)]] · [[Judikaelo (persona nomo)]] · [[Kolonia Niĝerio]] · [[Komuna lernolibro pri Historio]] · [[Lidérc]] · [[Literaturaj parkoj]] · [[Man yuzhiruhu'lláh]] · [[Masonabelo]] · [[Militjuro]] · [[Observatorio de la Universitato de Kopenhago]] · [[Teatro de Újpest]] · [[Termoradiilo]] · [[Urbodomo de Püspökladány]] · [[Urbodomo de Tokaj]] · [[Zakato Bahaa]] · [[Afrika Centro Mondcivitana]] · [[Antemio (arkitekturo)]] · [[Areotektoniko]] · [[Dinastio de Anglaj Reĝoj]] · [[Elektitaj membroj de Rondo Galilei]] · [[Eneastila kolonaro]] · [[Esperantigo de vortoj el vjetnama fonto]] · [[Highland (administra areo)]] · [[Humanitat Nova]] · [[Hungara Teatro en Kassa]] · [[Imoskapo]] · [[Internacia Metodista Ligo Internacia]] · [[Jubilea Kolekto]] · [[Kaŭliklo]] · [[Kapitano Katarino]] · [[Komitatanoj A-C 1986-2020]] · [[Komitatanoj D-G 1986-2020]] · [[Komitatanoj H-J 1986-2020]] · [[Komitatanoj K-L 1986-2020]] · [[Komitatanoj M-P 1986-2020]] · [[Komitatanoj R-S 1986-2020]] · [[Komitatanoj T-Z 1986-2020]] · [[Konsultejo]] · [[La esperantisto de la jaro (1887-1997)]] · [[La Gajulo]] · [[La plej eminentaj esperantistoj]] · [[Magistratejo Ruĝa Cervo]] · [[Malgrava Ĝeneralo]] · [[Memorindaj esperantistoj]] · [[Militrakonto]] · [[Mitiŝĉi (stacio de Moskva metroo)]] · [[Moskvo en Usono]] · [[Naŭ demandoj pri lingva justeco en la fakliteraturo]] · [[Pandemonio (30-a Datreveno)]] · [[Pentastila kolonaro]] · [[Pronaoso (rozkrucanoj)]] · [[Rapida lernado de Esperanto]] · [[Serio Originala Literaturo]] · [[Solidareca Bonvolo]] · [[Studenta Orientalisma Esperanto-Rondo]] · [[Tirradiko]] · [[Tradicio kaj moderneco]] · [[Vivu la teatro!]] · [[Vuktila minejo]] · [[Diplomateco]] · [[El verva vivo ĵurnalista]] · [[Esperantista Grupo en Bangkok]] · [[MondEtur]] · [[Nessun altro. Antologia di Segreti di Pulcinella]] · [[Belarta rikolto]] · [[Fakverko:Amatora radio]] · [[La Epoko Libro-Klubo]] · [[Prosumado]] · [[Unesko-Rezolucio 23C/11.11 de Sofio pri Esperanto 1985]] · [[Esperantigo de vortoj el greka fonto]] · [[Framasonismo en Kubo]] · [[Kosmoapero]] · [[Vortfarado laŭ la Analiza Skolo]] · [[Kalungao]] · [[Dua Diskutanta Kunveno de Esperantistoj de Iberaj landoj]] · [[Estraro de UEA 2019-2022]] · [[Fibro]] · [[Filozofia spiritualismo]] · [[La Luma Flanko de Potenco]] · [[La mirinda libro]] · [[Monosimetria]] · [[Pidono]] · [[Pugnorimeno]] · [[Testamentoj de Lenin]] · [[Unua Diskutanta Kunveno de Esperantistoj de Iberaj landoj]] · [[Ĵiĵeko, liaj ŝercoj]] · [[Izoflavonolo]] · [[Kanto pri donkiĥotoj]] · [[Tri satiroj]] · [[Elektitaj instruistoj de Universitato de Kolozsvár/Cluj]] · [[Esperanto en nacilingvaj tekstoj]] · [[Kaŝirskaja (BKL Moskvo)]] · [[Lingva Festivalo en Vladikavkaz]] · [[Niĵegorodskaja (BKL Moskvo)]] · [[Revuo Signos]] · [[Calumnia]] · [[Esperanto-butiko Berlino]] · [[LADA Vesta EV]] · [[Revo lucida]] · [[Títeres desde Abajo]] · [[Tririvera Esperanto-Domo]] · [[SvisRaporto]] · [[Papilioj]] · [[Vollständiges Wörterbuch Esperanto-Deutsch in zwei Bänden]] · [[Elektitaj rektoroj de la Universitato Francisko Jozefo]] · [[Japana Esperanta Librokooperativo]] · [[Katastrofo ĉe la Niĵnevartovska naftokolektejo]] · [[Tago de Pola Scienco]] · [[Elektitaj studentoj de Pázmáneum]] · [[Florigu Egalecon inter Junuloj]] · [[Gazeto Andaluzia]] · [[Lietzensee (grupo)]] · [[Lingva strukturo de Esperanto]] · [[Pansurmetaĵo]] · [[Partoprenintoj de VikiPrintempo]] · [[La Crotz de Rodola]] · [[Malkovrado de Afriko mezepoke]] · [[Mirobalano]] · [[Rondo Takács]] · [[Senverba propozicio]] · [[Vellismo]] · [[Aktoj de Internacia Scienca Akademio Comenius]] · [[Corbières (Alpes-de-Haute-Provence)]] · [[FioCruz]] · [[Kie estas la mortintoj?: La respondo de la Biblio]] · [[Urbo-kampara malsameco]] · [[Fundación de Esperanto de la Comunidad Valenciana]] · [[Sociolekta Triopo de Esperanto]] · [[54-a Virtuala Esperanto-Kongreso ILEI 2021]] · [[Multilingual Environments in the Great War]] · [[Afrikaj traktatoj de 1885 ĝis 1902]] · [[Afriko sub kolonia regado]] · [[Apartamento por Edukistoj de Universitato Kim Il-sung]] · [[CRRER]] · [[Gardanteco]] · [[Monda heredaĵo en Belgio]] · [[Panĉaratro]] · [[Scienca Kafejo]] · [[Hazarda esperantaĵo]] · [[Instituto de Ekonomiko kaj Internaciaj Rilatoj]] · [[Kainaj]] · [[Malnova religio de Burundo]] · [[Stacioj de exo]] · [[Surakvaj kuracistoj]] · [[Turismo per Esperanto]] · [[Varsovio cent jarojn poste]] · [[Afrikaj Kongresoj de Esperanto]] · [[Afriko brilas]] · [[Alta Protektanto]] · [[Antologia skizo de la persa literaturo]] · [[Bitoteko]] · [[Brazila Poliglota Klubo]] · [[Citrandarino]] · [[Conselho Federativo Nacional da FEB]] · [[Die rationelle Sprache]] · [[Esperanto-grupo Lumradio]] · [[FLIV]] · [[Gasteg-kapelo]] · [[IKU-libro de 2020]] · [[Internacia Flughaveno Zvartnoc-Erevano]] · [[Kantoj de la Kultura Revolucio]] · [[Kluniza kongregacio]] · [[Komuna Legado okaze de la Tago de la Libro]] · [[Kungfua Kunikleto]] · [[Leĝo de Biodiverseco de Kostariko]] · [[OBA-Festivalo]] · [[Oltre la soglia, uno spiraglio / Preter la sojlo, lumluko]] · [[Parque da Cultura]] · [[Porokaza noto de R$10 Brazila realo]] · [[Pri vagabondoj kaj friponoj, pri damoj kaj kavaliroj]] · [[Retpoŝta Hibrida letero]] · [[Steinalm]] · [[Studentoj, baldaŭ instruistoj de Universitato de Pécs]] · [[Tombejo Ĝardeno de Floroj]] · [[Tombejo Petronilo Gonçalves da Silva]] · [[Trofeo Fyne]] · [[Unu leciono pri Esperanto por ĉiu lernejano en la tuta mondo]] · [[Valencia Esperanto-Grupo]] · [[Vivkvalito kun lupuso]] · [[Volontula Fondaĵo]] · [[Elektitaj studentoj de Universitato de Kolozsvár/Cluj]] · [[Elektitaj studentoj de Universitato de Vieno]] · [[Mara Koridoro de la Tropika Orienta Pacifiko]] · [[Amerika Esperanto-Instituto]] · [[Paŭlistanio]] · [[Fi-]] · [[Lerneja scienca kalendaro]] · [[Gaba enerxía]] · [[On ne fait pas d'omelettes sans casser des œufs]] · [[Perola Mezlernejo]] · [[La terakoto de Ŝahr-e Suĥteh]] · [[Esperaĵo]] · [[Historia post Alexandrum]] · [[Loka regado kaj administrado en Kimrio]] · [[Teutsch-domo (Sibiu)]] · [[3-Etilstireno]] · [[4-Metilstireno]] · [[Etila pimelato]] · [[Fenilkarbamata acido]] · [[Metila pimelato]] · [[Butila fenilkarbamato]] · [[Acetilkarbamata acido]] · [[Alilkarbamata acido]] · [[Metila etilkarbamato]] · [[Vinilkarbamata acido]] · [[Duamidino]] · [[Dutiopropionata acido]] · [[Tiopropionata acido]] · [[Tiofuranilfentanilo]] · [[2-Kloro-indano]] · [[1,2-Indanoduolo]] · [[1,3-Indanoduolo]] · [[Hungaria familio]] · [[Dualila tioureo]] · [[Grandrapida trajno Moskvo — Adler]] · [[Flugfolio.xyz]] · [[Komitato de UEA 1962-1964]] · [[Komitato de UEA 1964-1967]] · [[Komitato de UEA 1967-1969]] · [[Plu Glosa Nota]] · [[U Glosa Jurnali]] · [[MiSimpliBio]] · [[Sejmo kaj Esperanto]] · [[Ŝablono:Fiŝlagoj de Ĉeĥio]] · [[Kontraŭesperantisto]] · [[Fina malvenko]] · [[Ŝablono:Vikipediisto bn-p]] · [[Ĝermolisto de turkaj esperantistoj]] · [[Listo de draste endanĝeritaj lingvoj]] · |} {{Wikidata list end}} __NOINDEX__ 9e4ta96edq7xo0o6zlbddpm0snqyvxg 0 748024 9456483 9191300 2026-08-18T21:48:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456483 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Harnaaz Kaur Sandhu''' ([[Ĉandigaro]], [[3-a de marto]] de [[2000]]) estas barata modelo kaj belecreĝino, gajninto de [[Fraŭlino Universo]] 2021.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://m.tribuneindia.com/news/chandigarh/chandigarhs-harnaaz-sandhu-crowned-winner-of-liva-miss-diva-universe-2021-318777 |titolo=Harnaaz Sandhu de Chandigarh kronita gajninto de LIVA Miss Diva Universe 2021 |alirdato=2021-12-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20230816104207/https://m.tribuneindia.com/news/chandigarh/chandigarhs-harnaaz-sandhu-crowned-winner-of-liva-miss-diva-universe-2021-318777 |arkivdato=2023-08-16 }}</ref> Sandhu antaŭe estis kronita Fraŭlino Barato Universo 2021, kaj estas la tria partoprenanto de [[Barato]] por gajni la konkurencon de Fraŭlino Universo.<ref>[https://www.philstar.com/entertainment/2021/12/13/2147681/indias-harnaaz-sandhu-wins-miss-universe-2021 Harnaaz Sandhu gajnas Fraŭlino Universo 2021]</ref> Sandhu estis krome kronita kiel ''Femina Miss India Punjab'' en 2019, kaj metita kiel duonfinalulo ĉe ''Femina Miss India'' 2019. Sandhu estis naskita en la vilaĝo de Kohali en Gurdaspur-distrikto, [[Panĝabo]], proksime de la grandurbo Batala, al gepatroj Pritampal Singh Sandhu kaj Rabinder Kaur Sandhu. Ŝia patro estis [[dommakleristo]] kaj ŝia patrino estas ginekologo. Ŝi ankaŭ havas pli aĝan fraton nomitan Harnoor. Sandhu estis kreskigita en Jat Sika-familio. En 2006, la familio moviĝis al [[Anglio]], antaŭ revenado al Hindio du jarojn poste kaj ekloĝado en [[Ĉandigaro]], kie Sandhu kreskis. Ŝi sekvis Shivalik Publika Lernejo kaj la Postdiplomiĝinto-Registaro-Kolegion por Knabinoj, ambaŭ en Ĉandigaro. Antaŭ iĝi Fraŭlino Universo, Sandhu studis magistron en [[publika administrado]]. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Sandhu, Harnaaz}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Partoprenintoj de beleckonkursoj]] e5g7yieb1zseoe59w1vwtc6mntxws55 0 755564 9456583 9254900 2026-08-19T07:36:46Z Sj1mor 12103 9456583 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Johann Georg Martin BRÜCKNER''' (naskiĝinta la {{daton|31|10|1800}} en [[Schleusegrund|Schleusegrund-Oberneubrunn]], mortinta la {{Daton|1|7|1881}} en [[Meiningen]]) estis [[germanio|germana]] geografo kaj historiisto. Originante el la plej modestaj familiaj cirkonstancoj li iĝis instruisto ĉe la Realisma lernejo de Meiningen kaj kortega konsilisto. == Historio == [[Dosiero:Schönbrunn-Geburtshaus-Brückner.jpg|eta|Naskiĝdomo kun memorigtabulo]] La talentojn de malriĉa barelfaristo malkovris la paroĥo kaj konvinkis la gepatrojn sendi la filon al la gimnazio de [[Schleusingen]] kie rektoris s-ro Walch. En oktobro 1821 li ekstudentis en [[Jena]] kiun urbon li atingis piedmarŝante. Tie li studis teologion, historion kaj filologion montrate intereson ankaŭ pri filozofio. Post fino de la studoj Brückner instruistis en lernejo de [[Karl Christian Wilhelm von Türcke]], disĉiplo kaj amiko de [[Johann Heinrich Pestalozzi]], en Klein Glienicke apud [[Potsdamo]]. Tuj li komisiitis pri la eduko de du princoj [[kurlando|kurlandaj]] je la plej granda kontentigo de la gepatroj. La princoj frekventis poste armelernejon en Berlino. La berlinaj jaroj gravis por Brückner mem ankaŭ altlerneje kie li sekvis prelegojn de Schleiermacher kaj de [[Carl Ritter]], pioniro de moderna geografio. En 1831 Brücker iĝis estro de la - ekde 1829 de la gimnazio memstara - Burĝa lernejo de [[Hildburghausen]]. Lia direktoreco tiea bonegis; sekvis vokiĝon al Meiningen al la Realisma lernejo. Dum la hildburghausen-aj jaroj li ankaŭ komencis verkadon, ekz. legolibron por bazlernejanoj. Sekvis festskribaĵon okaze de la 400-a datreveno pri libropresarto. Elstaris la riĉe ilustrita kaj per tabeloj plibonigita geografia manlibro ''Handbuch der neuesten Erdbeschreibung'' (Hildburghausen 1837). En Hildburghausen tie la moderna eldonisto [[Joseph Meyer]] kiu ankaŭ pli malfrue restis grava por Brückner. == Familio == La komencaj jaroj en Meiningen plisombriĝis per privataj aferoj. Lia unua geedzeco kun filino de la konata juristo Hieronymi restis seninfana kaj krome la edzino suferis pri psiĥa malsano. En 1846 li nuptis filinon de [[saalfeld (Saale)|saalfeld]]-a [[superintendanto]] kun kiu li ĝuis id-edukadon (unu filo, unu filino) kaj hejman feliĉon. Lia bofratino estis la edzino de ŝtatkonsilisto Oberländer kio peris altvalorajn kontaktojn al la oficistaro. Lia filino, intelektulino, ne havis infanojn, dume la filo iĝis juristo kaj nuptis filinon de humurplena kortega kuracisto Domrich. Sur monteto ''Köpfchen'', belvedero, muntitis memortabulo por li kiel verkisto de ''Meininger Landeskunde'' kaj de ''Henneberger Urkundenbuch''. La juna duko [[Bernardo la 2-a (Saksio-Meiningen)]] intencis flegadi edukadon kaj reorganizis Bernhardinum-gimnazion unue sub la astronomo [[Johann Konrad Schaubach]], poste ekde 1835 sub [[Moritz Seebeck]] kaj Peter. Sekve Hildburghausen iĝis alloga por bonaj pedagogoj kaj interesataj lernantoj de ekstere. Preter gimnazio kreitis ankaŭ instituto kun pli praktika fakofertoj, Realisma lernejo. Je pasko 1841 vokitis Georg Brückner rektorece al ĝi; de li instruadotis la fakoj religio, historio, geografio, matematiko kaj germana lingvo. Li flegis partoprenigi la lernantojn por la esplorado de iliaj naskiĝurboj kaj hejmregionoj. Do kiam la verko ''Landeskunde des Herzogthums Meiningen'' (unua parto pri la ĝeneralaj cirkonstancoj de la Lando Meiningen, 1851; dua parto topografia de 1853) aperis - ĉiuj lernantoj, kolegoj kaj animzorgantoj kiuj estis donintaj kontribuaĵojn sentis sin kaj kunaŭtoroj kaj spertaj recenzantoj. Temis pri tiutempe furora libro; precipe la statistikaj tabeloj, kiajn oni nenie alie trovis, altvaloris. Al sobraj geografiaj nombroj aldonitis raportoj pri kutimoj, moroj kaj deziroj de la enloĝantaro. Eĉ politikistoj ŝatis tiun ĉi verkon por praktika uzo. La volo de Brückner retiriĝi pro sanecaj kialoj ŝokis. En la 31.3.1866 li rajtis pensiuliĝi instruiste, ne arkiviste. En majo 1866 li frekventis la kuracbanlokon [[Brokum]]. Laŭ komisio de la reganta duko [[Reŭß]] (pli juna linio) eldonitis en 1870 duvoluma libro ''Landes- und Volkskunde des Fürstenthums Reuß j. L.'' kiu havigis la la verkinto ordenon sed tamen kvalite malpli bonis ol la analogaĵo pri Meiningen: por tio kulpis certe la maljuneco de la verkinto kaj la distanco al [[Gera]]. Sian multon da scioj kaj la talenton ravigi rakonti pri fremdpopolaj moroj evidentiĝis krome koncerne Amerikon je kio instigis lin la amiko kaj librovendisto Witter en [[Sankta Luiso]]. La plej granda intereso de Brücker kuŝis tamen eble en la regionhistorio de Meiningen kaj [[Hennebergio]]: la ŝaton por Hennebergio liveris impresoj dum lia gimnazia vivo en la iama hennebergia ĉefurbo Schleusingen. De kvin lernejkronikoj havas la unua de 1843 konstruibuaĵo de Brückner pri hennebergia vortaro kaj la kvina de 1863 donas tristan biografion pri iu meiningen-a rektoro. En 1850 traktatas la linio de Poppo en la hennebergia grafaro. En 1855 li verkis pri la Rosenthal-monaĥejo (Sinnershausen/[[Hümpfershausen]]) de la [[Vilhelmanoj]]. Oni legas en 1862 pri la negativa rolo de la lasta hennebergia grafo [[georgo Ernesto (Henneberg-Schleusingen)|Georgo Ernesto]] dum la civilaj ribeloj de Queienfald. La bibliotekisto kaj arkivisto [[Ludwig Bechstein]] fondis en 1832 la Hennebergian historian societon ''(Hennebergischer alterthumsforschender Verein)'' kiun li estris ĝis 1859. Lin posteulis grafo de Liliencron, dume Brückner preferis transpreni la takson de kontinuigo de la en 1842 komencita hennebergia dokumentaro. En tiu ĉi funkcio Brückner eldonis la trian volumon de 1857 kaj la kvaran de 1861. Intertempe Brückner estiĝis la posteulanto de Bechstein kiel arkivisto de la Hennebergia Ĝenerala Arkivo. Aperis en 1866 la kvina volumo. Sepa volumo en 1877 aperis ne plu en la nomo de la henneburgiaj historianoj ĉar Brückner intertempe ne plu estris pro sanecaj kialoj kaj aliaj malfacilaĵoj. Post la revolucioj de 1848/49 kaj kluba vivo ĝenerale lamis kaj incendio estis detruinta dokumentojn kaj finpresitaĵojn ĉe la eldoneja domo. Intereso publika pli estis pri la tumulta estanteco ol pri la estinteco. Honoran membriĝon li tamen volonte akceptis en 1878. Brückner ankaŭ interesiĝis pri superkonfesia kunlaboro kaj fakiste amikiĝis kun la katedraldekano [[Franz Georg Benkert]] el [[Würzburg]]. Gravegis tiukuntekste ekz. la eseo ''Grimmenthal als Wallfahrt und Hospital'' pri la pilgrimado al [[Grimmenthal]]. Li ankaŭ faras altvaloran laboraĵon ''Schiller in Bauerbach'' pri [[Schiller-domo (Bauerbach)|Schiller en Bauerbach]] kaj skribas pri la paroĥaj historioj de [[Meiningen]], [[Wasungen]], [[bad Salzungen|Salzungen]] (1863) kaj [[Themar]] (1871). Nepresite restis biografio de la meiningen-a duko [[Anton Ulrich]] pri kies personeco Brückner entuziasmiĝis. Malgraŭ ampleksa gamo da interesoj restis fokuso de Brückner pri aĵoj koncernantaj Meiningen. Ankaŭ lia [[hennebergia Gimnazio|gimnazio en Schleusingen]] tiutempe ankoraŭ nomiĝis ''Meininger Landesschule''. Maljunaĝe li ankoraŭ planis ekdeĵori por [[Anhalt]] en la katalogigado de la [[Zerbst]] transportitaj arkivaĵoj. Ministro [[Anton von Krosigk]] ekkonis la talentojn de Brückner ke li provis engaĝigi lin pri novaj celoj. Definitiva malakcepto fare de la scienculo faritis en major 1875. Paralele li ankoraŭ verkis por la 8-a volumo de la hennebergia dokumentaro. == Fonto == Art. "Brückner, Georg" fare de Wilhelm Germann, ĉe: Allgemeine Deutsche Biographie, volumo 47 (1903), p. 278–283 ([https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Br%C3%BCckner,_Georg&oldid=- tie ĉi interrete]) == Verkoj == Elstara estas la graveco de Brückner fininte la plurvoluman dokumentaron ''Hennebergisches Urkundenbuch'': * 3. Theil: Die Urkunden des gemeinschaftlichen Hennebergischen Archivs zu Meiningen von 1356 bis 1385, eldonis Georg Brückner, 1857 * 4. Theil: Die Urkunden des gemeinschaftlichen Hennebergischen Archivs zu Meiningen von 1385 bis 1412, eldonis Georg Brückner, 1861 * 5. Theil: I. Supplementband, eldonis Georg Brückner, 1861 * 6. Theil, hrsg. von Georg Brückner, 1873 * 7. Theil, hrsg. von Georg Brückner, 1877 * Landeskunde des Herzogthums Meiningen Erster Theil (Die allgemeinen Verhältnisse des Landes). Brückner und Renner, Meiningen 1851 (Digitalisat). Represo 1851/2018, Verlag Rockstuhl, Bad Langensalza, ISBN 978-3-86777-735-3 * Landeskunde des Herzogthums Meiningen Zweiter Theil (Die Topographie des Landes). Brückner und Renner, Meiningen 1853 (Digitalisat). Represo 1853/2014, Verlag Rockstuhl, Bad Langensalza, ISBN 978-3-86777-736-0 * ''Landes- und Volkskunde des Fürstentums Reuß j. L.'' Köhler, Gera 1870. Represo 1870/2011, Verlag Rockstuhl, Bad Langensalza, ISBN 978-3-86777-150-4 En 1993 oni publikigis manuskriptan kolekton de Brückner.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.geschichtsverein-henneberg.de/textseiten/Publikationen/Sonder/s3.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-02-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220208112542/http://www.geschichtsverein-henneberg.de/textseiten/Publikationen/Sonder/s3.htm |arkivdato=2022-02-08 }}</ref> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://de.wikisource.org/wiki/Georg_Br%C3%BCckner Vikifontaro] * [http://opac.regesta-imperii.de/lang_de/autoren.php?name=Br%C3%BCckner%2C+Georg Brückner-aĵoj] ĉe Opac de ''Regesta Imperii'' * {{DNB-Portal|119209217}} == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bruckner, Georg}} [[Kategorio:Germanaj geografoj]] [[Kategorio:Germanaj pedagogoj]] [[Kategorio:Germanaj historiistoj]] [[Kategorio:Hildburghausen]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Meiningen]] j5jvnq7rx5wc7dl0tamlst9vjafyfvw 0 755745 9456376 9273950 2026-08-18T19:55:54Z Sj1mor 12103 9456376 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:150years-Austrian-stamps.jpg|eta|300ra|Poŝtmarkbloko okaze de la 150-a datreveno de poŝtmarkenkonduko en Aŭstrio kaj WIPA-ekspozicio, 2000. Temas pri tri poŝtmarkoj kun specifa temo: [[poŝtmarko]] ene de poŝtmarko.]] '''WIPA''' (mallongigo por ''Wiener Internationale Postwertzeichen-Ausstellung''; angle: ''International Philatelic Exhibition in Vienna'', Esperante: ''Viena Internacia Poŝtmarkfoiro'') estas [[filatelo|filatela]] grandevento en [[Vieno]], Aŭstrio, kiu estis okazinta ĝis nun kvinfoje. == Historio == La unuan ekspozicion organizis en 1933 [[Edwin Müller]], unu el la plej gravaj aŭstraj filatelistoj. Poste ĝi viziteblis en 1965, 1981, 2000 kaj 2008 veranstaltet. ''WIPA 2000'' estis kun speciala fokuso pri [[Friedensreich Hundertwasser]], kiu tiujare mortis estinte kreinta mem multajn poŝtmarkojn. La lastpasinta okazis inter 18.-21.9.2008 en Vieno. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.wipa08.com/ WIPA 2008] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210513070952/http://wipa08.com/ |date=2021-05-13 }} * [http://www.hwmeetings.de/wipa.html WIPA 2000 en memoro je Hundertwasser] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150213211702/http://hwmeetings.de/wipa.html |date=2015-02-13 }} {{DEFAŬLTORDIGO:Wipa}} [[Kategorio:Aŭstraj filatelistoj]] [[Kategorio:Ekspozicioj]] [[Kategorio:Vieno]] [[Kategorio:Aperis en 1933]] [[Kategorio:Filatelo]] 3ttuyciv30xt6oxtszlo81lo4o8cv60 0 761178 9456624 8226308 2026-08-19T08:15:06Z Sj1mor 12103 9456624 wikitext text/x-wiki {{Informkesto dinastio}} '''Holland''' estas la nomo de [[germanio|germana]] orgenkonstrudinastio en [[Turingio]]. == Agadoj == La familio konstruis [[orgeno]]jn dum kvar generacioj. Fondinto dinastia estis [[Johann Caspar Holland]] (1747-1834), kiu lernoknabis antaŭ 1770 ĉe ĉarpentisto en [[Asbach]]. Orgenfaradon li ellernis en la ateliero de la [[Johann Michael Wagner|Fratoj Wagner]] je [[Schmiedefeld am Rennsteig]]. Samloke Holland laboris inter 1775 kaj 1783 kiel juna memstarulo.wo er um 1775 bis 1783 als Geselle und dann als Werkmeister tätig war.<ref>Pape: ''Lexikon norddeutscher Orgelbauer.'' Band 2: ''Sachsen und Umgehung.'' 2012, p. 155.</ref> En 1790 li ilin posetulis transprenante la atelieron. En 1793 Holland jam faris la orgenon en la Kruco-kirko de [[Dresdeno]].<ref>Ulrich Dähnert: ''Historische Orgeln in Sachsen. Ein Orgelinventar'', VEB Deutscher Verlag für Musik, Frankfurt 1980, ISBN 3-920112-76-8</ref> Li sukcese daŭrigis la firmaestradon konstruante instrumentojn kiel en [[Saksujo]] tiel en [[Turingio]]. La filo Johann Michael Holland (1778-1842) transprenis inter 1818 kaj 1820 la entreprenon. Ĝismorte li aktivis en Schmiedefeld.<ref>Pape: ''Lexikon norddeutscher Orgelbauer.'' Bd. 1: ''Thüringen und Umgebung.'' 2009, p. 131.</ref> La nepo Friedrich Wilhelm Holland (1804-1879) jam komencis la trian generacion. August Holland († 1902) verŝajne estis la filo de Friedrich Wilhelm; li translokigis la atelieron ĉ. la jaro 1880 disde Schmiedefeld al [[gerstungen|Untersuhl (Gerstungen)]]. Post lia morto en 1902 estingiĝis la dinastio en kvara generacio.<ref>Pape: ''Lexikon norddeutscher Orgelbauer.'' Band 2: ''Sachsen und Umgehung.'' 2012, p. 156.</ref> == Verkoj (elekto) == Multas la de ili faritaj instrumentoj. Konataj estas ekz. la jenaj: {| class="wikitable sortable" width="100%" |- class="hintergrundfarbe5" ! jaro !! loko !! ejo !! class=unsortable style="width:160px" | bildo !! klavaroj !! registroj !! class="unsortable" | notoj |- | 1788–1792 | [[Dresden]] | Krucokirko | | III/P | 50 | Finfaro de verko de la fratoj [[Johann Michael Wagner|Wagner]] fare de Johann Caspar Holland; pereis<ref>Matthias Herrmann (eld.): ''Die Dresdner Kirchenmusik im 19. und 20. Jahrhundert.'' Laaber, Laaber 1998, ISBN 3-89007-331-X, p. 221.</ref> |- | 1793 | [[Ilmenau|Ilmenau-Jesuborn]] | Luterkirko | | I/P | 11 | Plej malnova konserviĝinta verko de Johann Caspar Holland sole. La konstruanto mem translokiĝis en 1819 kun la filo la instrumenton en la novan preĝejon okaze de kio la tuto ricevis pluajn dekoraciojn. En 1874 riparo fare de Holland.<ref>http://www.jesuborn.de/html/orgel.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150402174112/http://www.jesuborn.de/html/orgel.html |date=2015-04-02 }} Orgel in Jesuborn</ref> |- | 1824 | [[Alkersleben]] | Gregorio-kirko | [[Dosiero:Alkersleben St. Gregorius 07.jpg|160x160px]] | II/P | 17 | Novkonstruo fare de Johann Michael Holland |- | 1831 | [[Vacha]] | Johano-kirko | | II/P | 26 | Novkonstruo fare de Johann Michael Holland; 2002–2004 restaŭris ''Orgelbau Waltershausen'' el [[Waltershausen]]<ref>[http://www.orgbase.nl/scripts/ogb.exe?database=ob2&%250=2049255&LGE=DE&LIJST=lang Orgeno en Vacha]</ref> |- | 1840 | [[Eisenach]] | [[Preĝejo Sankta Georgo (Eisenach)|Georgo-kirko]] | [[Dosiero:Eisenach St Georgen Orgel.jpg|160x160px]] | III/P | 40 | plej granda novkonstruo de Johann Michael Holland, malantaŭ orgenfasadon de [[Georg Christoph Stertzing]] (1719); pereis<ref>Felix Friedrich, Eberhard Kneipen: ''Orgeln in Thüringen – Ein Reiseführer'', Altenburg 2010, ISBN 978-3-930550-67-8, p. 185</ref> |- | 1843 | [[Mollenstorf]] | Vilaĝa kirko | | I | 5 | senpedala novkonstruo fare de Friedrich Wilhelm Holland, muntado fare de Carl Laue<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.orgelmuseum-malchow.de/orte/mollenstorf.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-03-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171223102947/http://www.orgelmuseum-malchow.de/orte/mollenstorf.htm |arkivdato=2017-12-23 }}</ref> |- | 1846 | [[Urspringen]] | Protestantisma preĝejo | | II/P | 20 | Novkonstruo fare de Friedrich Wilhelm Holland; 1983 pligrandigo fare de ''Hey Orgelbau''<ref>[http://www.orgbase.nl/scripts/ogb.exe?database=ob2&%250=2011636&LGE=DE&LIJST=lang Orgel in Urspringen], abgerufen am 23. Dezember 2017.</ref> |- | um 1850 | [[Berka/Werra|Dippach]] | Katerino-kirko | | II/P | 13 | Novkonstruo fare de Friedrich Wilhelm Holland; 2006 restaŭrado fare de ''Orgelbau Waltershausen'' |- | 1851 | [[Kratzeburg]] | Vilaĝa kirko | | I/P | | 1992 Novkonstruo fare de Wolfgang Nußbücker; konserviĝis la orgenfasado<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.orgelmuseum-malchow.de/orte/kratzeburg.htm |titolo=Orgel in Kratzeburg |alirdato=2022-03-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210413195610/http://www.orgelmuseum-malchow.de/orte/kratzeburg.htm |arkivdato=2021-04-13 }}</ref> |- | 1858 | [[Ilmenau|Ilmenau-Manebach]] | Kirko Kripo de Jezuo | | II/P | 14 | Novkonstruo fare de Friedrich Wilhelm Holland |- | 1859–1860 | [[ilmenau|Ilmenau-Wümbach]] | Vilaĝa kirko | [[Dosiero:Wümbach 03.jpg|160x160px]] | II/P | 13 | Novkonstruo fare de Friedrich Wilhelm Holland; 2004–2007 restaŭris ''Orgelbau Schönefeld''<ref>[http://www.orgbase.nl/scripts/ogb.exe?database=ob2&%250=2019666&LGE=DE&LIJST=lang]</ref> |- | 1867 | [[bad Rodach|Heldritt (Bad Rodach)]] | Nikolao-kirko | | | | |- | 1874 | [[Neustadt (apud Coburg)|Fechheim (Neustadt)]] | Miĥaelo-kirko | [[Dosiero:Fechheim-Michaelskirche02.jpg|center|160x160px]] | | | |- | 1889 | [[gerstungen|Gerstungen-Oberellen]] | Vilaĝa kirko | | II/P | 15 | Novkonstruo fare de August Holland |} == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Orgenkonstruistoj]] [[Kategorio:Turingio]] [[Kategorio:Germanaj entreprenistoj]] i11883b9vyg3k9428sakv447848yc89 0 762568 9456545 9293399 2026-08-19T04:57:21Z Sj1mor 12103 9456545 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Las Navas del Marqués (stacidomo)}} {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-AV|situo sur mapo2=Hispanio|zomo=11}} '''Las Navas del Marqués''' [lasNAbas delmarKES] estas [[municipo]] en la plej oriento de la [[provinco Avilo]], en la regiono [[Kastilio-Leono]], [[Hispanio]]. Ĝi apartenas al Komarko de [[Alberĉe]] kaj al la [[Partido judicial de Ávila|jurisdikcia teritorio de Avilo]], en la centro de la provinco. La loknomo ''Las Navas del Marqués'' estas komprenebla etimologie kiel ''La Altbienoj de la Markizo''. [[Dosiero:Las Navas del Marqués.svg|200px|eta|maldekstra|Las Navas del Marqués en la provinco Avilo.]] [[Dosiero:Navas02.jpg|250px|eta|maldekstra|Konvento de Sankta Dominiko kaj Sankta Paŭlo.]] ==Geografio== Ĝia municipa teritorio estas formata de loĝlokoj Barrio de la Estación (Kvartalo de la Trajnstacio), Ciudad Ducal (Dukurbo) kaj Las Navas del Marqués mem; ĝi okupas totalan areon de 97,93 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la [[INE]] en 2021, ĝi havis 5 231 loĝantojn, pro kio ĝi estas la kvara urbo plej loĝata en la provinco, malantaŭ Avilo mem, [[Arévalo]] kaj [[Arenas de San Pedro]]. Ĝi ne perdis loĝantojn el la mezo de la [[20-a jarcento]] pro migrado al urbaj areoj kiel ĉe aliaj apudaj lokoj, sed male kiel komarka centro ricevis 2 000 loĝantojn el la komenco de la [[20-a jarcento]]. Ĝi distas 37 km de [[Avilo]], provinca ĉefurbo. Ĝi limas norde kun El Espinar, Villacastín, Navas de San Antonio (Segovio) kaj Peguerinos, oriente kun Santa María de la Alameda kaj Valdemaqueda (Madrido), sude kun San Bartolomé de Pinares kaj okcidente kun [[Navalperal de Pinares]]. La teritorio kuŝas sur la Montaro Malagón de la [[Centra Sistemo]], inter la Paramera kaj la [[Gvadarama montaro]]j. ==Historio== En Mezepoko okazis reloĝado. La areo apartenis al la Regno Kastilio. La markizo kiu nomas la loĝlokon estis markizo Don Pedro de Dávila, kiu konstruigis la kastel-palacon Magalia ĉirkaŭ 1540. Ankaŭ la preĝejo estas de la 16-a jarcento. En 1545 oni fondis la Konventon de Sankta Dominiko kaj Sankta Paŭlo, nun vizitinda, el kiu plej valoraj artaĵoj, nome tomboskulptaĵo de Pompeo Leoni kaj altarkrado, estis translokigitaj al la [[Nacia Arkeologia Muzeo de Hispanio|Nacia Arkeologia Muzeo]], fare de la respublikaj trupoj. Fakte dum la [[Hispana Enlanda Milito]] la respublikaj trupoj de la kolonelo [[Julio Mangada]] (esperantisto) defendis la areon el Julio ĝis Oktobro 1936, kiam la trupoj de [[Francisco Franco]] konkeris la zonon. Estas aliaj preĝejoj kaj ermitejoj. La nomita ''Atalaya-Mirador de Eiffel'' estas [[gvatoturo]] konstruita en 1873 el fero kaj ligno, erare atribuita al [[Gustave Eiffel]] kaj uzita kiel forsta gvatejo ĝis la 1980-aj jaroj.​ Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj) kaj ĉefe brutobredado (bovinoj) kaj rilata komercado (lakto). Lastatempe kultura kaj [[rura turismo]] ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado), krome relative proksimeco al Madrido (74 km) ebligas ĉiutagan navedon de junaj laboristoj al la ĉefurbo. ==Bildaro== <gallery> Atalaya de Eiffel.jpg|Gvatoturo. Church of San Juan Bautista, Las Navas del Marqués.jpg|Preĝejo. Fundación Joaquín Díaz - Castillo - Las Navas del Marqués (Ávila) (1).jpg|La kastelo ĉe la urbo. Fundación Joaquín Díaz - Ermita del Cristo de Gracia - Las Navas del Marqués (Ávila).jpg|Ermitejo. 1908-05-16, Blanco y Negro, Las Navas del Marqués, Huertas.jpg|Frontopaĝo de gazeto "Blanco y Negro" de 1908 pri virinoj el la urbo. </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de la provinco Avilo]] * [[Las Navas del Marqués (stacidomo)]] ==Notoj== {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Las Navas del Marqués| ]] [[Kategorio:Municipoj de Avilo]] 3lsnwt5aqbpza0f76kksa3nyffnlecv 0 766646 9456611 8809330 2026-08-19T08:07:12Z Palickap 107147 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Plzeň, Městský úřad Nýřany - panoramio.jpg]] → [[File:Plzeň, Finanční úřad pro Plzeňský kraj - Územní pracoviště Plzeň - jih - panoramio.jpg]] 9456611 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Nýřany | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Nürschan}} | alia_nomo1 = {{LingvoKunNomo|la|latin|''Nirane''}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Nýřany | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Nýřany - radnice 2.JPG | dosiero_priskribo = Urbodomo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Nyrany prapor.gif | blazono = Nyrany znak.jpg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Plzeň | distrikto = Distrikto Plzeň-nordo | municipo = Nýřany | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | ŝoseo = | montaro = Plasa montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Nýřany | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 336 | lat_d = 49 | lat_m = 42 | lat_s = 42 | lat_NS = N | long_d = 13 | long_m = 12 | long_s = 43 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 22.79 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1272 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 330 23 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ032 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0325 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0325 559300 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 3 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 3 | libera1_tipo = Partoj de urbo | libera2 = 10 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.nyrany.cz/ www.nyrany.cz] | commons = Nýřany | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Nýřany''' ({{lang-de|Nürschan}}, {{lang-la|Nirane}}, en loka dialekto ''Nejřany'') estas urbo en [[Ĉeĥio]] troviĝanta en [[distrikto Plzeň-nordo]] en [[Regiono Plzeň]]. Ĝi situas proksimume 13&nbsp;km okcidente de [[Plzeň]]. Vivas ĉi tie {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). {{Najbaraj municipoj}} == Historio == La unua skribmencio pri la urbo devenas el la jaro [[1272]] en dokumento de papo [[Gregorio la 10-a]] kiel posedaĵo de [[Premonstratoj|premonstrata]] [[monaĥejo Chotěšov]]. Post [[Munkena interkonsento]] la urbo estis la 10-an de oktobro 1938 okupita de germana armeo kaj almembrigita al [[Nazia Germanio|Germanio]]. Nokte el la 9-a je la 10-a de novembro 1938 estis forbruligita loka sinagogo. La 6-an de majo 1945 liberigis Nýřany la 16-a divizio de la 3-a [[Usona Terarmeo|usona armeo]]. == Partoj de urbo == * '''Nýřany''' * [[Doubrava (Nýřany)|Doubrava]] (kunigita kun urbo Nýřany en la jaro 1985) * [[Kamenný Újezd (Nýřany)|Kamenný Újezd]] (kunigita kun urbo Nýřany en la jaro 1960) == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Memorindaĵoj == * Preĝejo de sankta Prokopio * Novrenesanca urbodomo el la jaro 1885–1886 * Statuo de sankta Johano Nepomuka * Monumento al viktimoj de transporto de morto el aprilo de 1945 == Personecoj == * [[Rudolf Holeka]] (1883–1946), piloto de aŭstria-hungara kaj ĉeĥoslovaka aerarmeo * [[Kamil Berdych]] (1885–1914), poeto * [[Anna Letenská]] (1904–1942), aktorino * [[Jan Hammer pli maljuna]] (1919–1989), ĵaza muzikisto kaj kuracisto == Transporto == Tra la urbo kondukas [[fervojlinio Plzeň – Furth im Wald]]. == Pluaj fotoj == <gallery> Nýřany - kaplička Panny Marie 1.JPG|Kapelo Plzeň, Finanční úřad pro Plzeňský kraj - Územní pracoviště Plzeň - jih - panoramio.jpg|Urba ofico Nýřany </gallery> {{Nýřany}} {{Municipoj de Regiono Plzeň|Distrikto Plzeň-nordo}} [[Kategorio:Nýřany| ]] [[Kategorio:Urboj en distrikto Plzeň-nordo]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Plzeň-nordo]] [[Kategorio:Urboj en Bohemio]] [[Kategorio:Setlejoj en Plasa montetaro]] 7uyw9orze8u9pr7sqqyrexm0leaw9ao 9456613 9456611 2026-08-19T08:08:09Z Palickap 107147 /* Pluaj fotoj */ 9456613 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Nýřany | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Nürschan}} | alia_nomo1 = {{LingvoKunNomo|la|latin|''Nirane''}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Nýřany | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Nýřany - radnice 2.JPG | dosiero_priskribo = Urbodomo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Nyrany prapor.gif | blazono = Nyrany znak.jpg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Plzeň | distrikto = Distrikto Plzeň-nordo | municipo = Nýřany | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | ŝoseo = | montaro = Plasa montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Nýřany | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 336 | lat_d = 49 | lat_m = 42 | lat_s = 42 | lat_NS = N | long_d = 13 | long_m = 12 | long_s = 43 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 22.79 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1272 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 330 23 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ032 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0325 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0325 559300 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 3 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 3 | libera1_tipo = Partoj de urbo | libera2 = 10 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.nyrany.cz/ www.nyrany.cz] | commons = Nýřany | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Nýřany''' ({{lang-de|Nürschan}}, {{lang-la|Nirane}}, en loka dialekto ''Nejřany'') estas urbo en [[Ĉeĥio]] troviĝanta en [[distrikto Plzeň-nordo]] en [[Regiono Plzeň]]. Ĝi situas proksimume 13&nbsp;km okcidente de [[Plzeň]]. Vivas ĉi tie {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). {{Najbaraj municipoj}} == Historio == La unua skribmencio pri la urbo devenas el la jaro [[1272]] en dokumento de papo [[Gregorio la 10-a]] kiel posedaĵo de [[Premonstratoj|premonstrata]] [[monaĥejo Chotěšov]]. Post [[Munkena interkonsento]] la urbo estis la 10-an de oktobro 1938 okupita de germana armeo kaj almembrigita al [[Nazia Germanio|Germanio]]. Nokte el la 9-a je la 10-a de novembro 1938 estis forbruligita loka sinagogo. La 6-an de majo 1945 liberigis Nýřany la 16-a divizio de la 3-a [[Usona Terarmeo|usona armeo]]. == Partoj de urbo == * '''Nýřany''' * [[Doubrava (Nýřany)|Doubrava]] (kunigita kun urbo Nýřany en la jaro 1985) * [[Kamenný Újezd (Nýřany)|Kamenný Újezd]] (kunigita kun urbo Nýřany en la jaro 1960) == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Memorindaĵoj == * Preĝejo de sankta Prokopio * Novrenesanca urbodomo el la jaro 1885–1886 * Statuo de sankta Johano Nepomuka * Monumento al viktimoj de transporto de morto el aprilo de 1945 == Personecoj == * [[Rudolf Holeka]] (1883–1946), piloto de aŭstria-hungara kaj ĉeĥoslovaka aerarmeo * [[Kamil Berdych]] (1885–1914), poeto * [[Anna Letenská]] (1904–1942), aktorino * [[Jan Hammer pli maljuna]] (1919–1989), ĵaza muzikisto kaj kuracisto == Transporto == Tra la urbo kondukas [[fervojlinio Plzeň – Furth im Wald]]. == Pluaj fotoj == <gallery> Nýřany - kaplička Panny Marie 1.JPG|Kapelo </gallery> {{Nýřany}} {{Municipoj de Regiono Plzeň|Distrikto Plzeň-nordo}} [[Kategorio:Nýřany| ]] [[Kategorio:Urboj en distrikto Plzeň-nordo]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Plzeň-nordo]] [[Kategorio:Urboj en Bohemio]] [[Kategorio:Setlejoj en Plasa montetaro]] pm87rlpun4ki7bzqlz7hk4ccte9j9u4 0 773247 9456206 9456118 2026-08-18T12:43:49Z RG72 11847 9456206 wikitext text/x-wiki {{Informkesto tombejo | nomo = Tombejo Zavalnoje | plia nomo = {{lang-ru|Завальное кладбище}} | dosiero = Завальное кладбище.jpg | priskribo = Tombejo Zavalnoje, 2016 | alt = | ŝtato = {{Rusio}} | ŝtato subtutaĵo1 nomo = | ŝtato subtutaĵo1 = | ŝtato subtutaĵo2 nomo = | ŝtato subtutaĵo2 = | urbo = [[Tobolsko]] | adreso = strato Semjon Remezov, 53b | latitudo = 58/12/55/N | longitudo = 68/15/41/E | regiono-ISO = RU-TYU | mapo = Tobolsko | religio = [[ortodoksismo]] | denominado = Rusa Ortodoksa Eklezio | administra unuo = Tobolska urba distrikto | preĝejo = [[Preĝejo de la sep dormantoj de Efezo (Tobolsko)|Preĝejo de la sep dormantoj de Efezo]] | stilo = | arkitekto = | konstruado = | dato de fondo = 1772 | dato de finigo = | sanktigisto = | dato de sanktigo = | uzado = fermita | dato de nuligo = 2013 | nombro de tomboj = | areo = pli ol {{unuo|40|hektaroj}} | larĝo = | longo = | web = | commonscat = }} [[Dosiero:Могила Краснокутского Семена Григорьевича.jpg|eta|eta|Tombo de Semjon Krasnokutskij. Aprilo 2016.]] [[Dosiero:Надгробная плита на могиле В. К. Кюхельбекера Завальном кладбище (Тобольск).jpg|eta|eta|Tombo de Wilhelm Küchelbecker. Julio 2018.]] [[Dosiero:Mikhail Znamensky Grave.jpg|eta|eta|Tombo de Miĥail Znamenskij. Julio 2018.]] [[Dosiero:Tombo de Aleksandr Petroviĉ Barjatinskij.jpg|eta|eta|Aleksandr Barjatinskij. Aprilo 2016.]] [[Dosiero:Grabowski's grave.jpg|eta|eta|Tombo de Pavlo Hrabovskij. Januaro 2012.]] [[Dosiero:Могила Башмакова Флегонта Мироновича.jpg|eta|eta|Tombo de Flegont Baŝmakov. Aprilo 2016.]] [[Dosiero:Могила Муравьева Александра Михайловича.jpg|eta|eta|Tombo de Aleksandr Muravjov. Aprilo 2012.]] [[Dosiero:Памятник на могиле Ершова П. П..JPG|eta|eta|Tombo de Pavel Jerŝov. Aŭgusto 2013.]] [[Dosiero:Могилы декабристов.jpg|eta|eta|Tomboj de decembristoj. Oktobro 2016.]] '''Tombejo Zavalnoje''' ({{lang-ru|Завальное кладбище}}, do ''Transmura tombejo'') estas malnova tombejo en [[Tobolsko]], [[Tjumena provinco]], [[Rusio]]. Ĝi estis kreita en 1772 kaj havas statuson de historia monumento, kie ekde 2013 eblas nur entombigoj de parencoj de jamaj entombigitoj<ref name="malnova tobolsko"/>. En la tombejo funkcias la [[Preĝejo de la sep dormantoj de Efezo (Tobolsko)|preĝejo de la sep dormantoj de Efezo]], konstruita en 1776. == Historio == Tradicie en Rusio oni entombigis la homojn apud preĝejo de la paroĥo al kiu ili apartenis, sed en la [[18-a jarcento]] tio jam estis konsiderata evitinda pro sanitaraj konsideroj. En oktobro 1723 imperiestro [[Petro la Granda|Petro la 1-a]] eldonis ukazon, kiu malpermesis sepulti ene de la setlejoj iun ajn krom gravuloj. Tamen longan tempon la ukazo estis neglektata kaj la unua eksterurba tombejo aperis nur en 1758 en [[Moskvo]]. Supozeble en Tobolsko la unuaj tomboj aperis en la teritorio de la estonta tombejo post 1723, sed verŝajne tie estis entombigataj neortodoksuloj, malliberuloj ks. La ukazo de Senato, eldonita la {{daton|17|11|1771}}, estis plenumata pli strikte ĉar tiutempe en la [[Rusia imperio]] furiozis [[pesto]]<ref name="250 jaroj"/>. La {{daton|29|11|1771}} la Sinodo ordonis ĉiujn mortintojn entombigi en eksterurbaj tombejoj kaj respektivajn diservojn devis plenumi pastroj de la paroĥo, al kiu apartenis la mortintoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Церковь Семи отроков Эфесских |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2019 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 14 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La formala tombejo estis fondita en 1772, same kiel plejparto de la aliaj eksterurbaj tombejoj en Rusio aperintaj post ukazo de imperiestrino [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerino la 2-a]], eldonita tiujare. Por ĝi estis elektita tereno ĉe la norda urborando, malantaŭ la urbomuro, dekstre de la Irkutska landvojo, apud kadukulejo ({{lang-ru|близ прежде стоящего убогова дому}})<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tobolsk-eparhia.ru/p/blag/php/place.php?id=tob&id1=1&id2=4 | titolo = Храм Семи отроков Ефесских (Завальное кладбище) | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Tobolska metropolio | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://archive.today/20220608051603/http://tobolsk-eparhia.ru/p/blag/php/place.php?id=tob&id1=1&id2=4 | arkivdato = 2022-06-08 | citaĵo = }}</ref>. La loko estis elektita en aŭgusto 1772 laŭ ordono de guberniestro [[Denis Ĉiĉerin]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Церковь Семи отроков Эфесских |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2019 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 3 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La unua sepulto estis menciita en dokumentoj la {{daton|1|9|1772}}. Tamen apud la [[Preĝejo de la sep dormantoj de Efezo (Tobolsko)|preĝejo de la sep dormantoj de Efezo]] troviĝas gisfera tomboplato datita je julio 1772<ref name="250 jaroj">{{citaĵo el la reto | url = https://t-l.ru/320477.html | titolo = 250 лет истории Тобольска под ногами: как Завальное кладбище стало частью туристических маршрутов | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-03 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Влада Нерадовская | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-04-04 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tjumenskaja Linija | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20220511172323/https://t-l.ru/320477.html | arkivdato = 2022-05-11 | citaĵo = }}</ref>. De septembro 1772 ĝis decembro 1780 estis sepultitaj {{unuo|4409}} homoj ({{unuo|2364}} viroj kaj {{unuo|2345}} virinoj)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Церковь Семи отроков Эфесских |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2019 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 56 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La tombejo estis lokita trans la urba tera muro ({{lang-ru|за валом}}, do ''trans la termuro'') pro kio ĝi ricevis sian nomon. En 1774 estis konsekrita la ligna preĝejo de la sep dormantoj de Efezo, haste konstruita por kontentigi respektivajn bezonojn. En 1776 estis konsekrita la brika samnoma preĝejo, kiu plu funkcias kaj ekde la {{dato|20|02|1995}} havas statuson de arkitektura monumento de federacia signifo<ref name="malnova tobolsko"/>. Origine la tombejo okupis areon je 52 [[desjatino]]j kaj 800 [[saĵeno]]j (57 hektaroj). Komence de la [[20-a jarcento]] la tombejo estis dividita je 10 terenoj, kies limojn markis lignaj fostoj kaj 6 senarbaj strioj. Prizorgado estis tasko de la eparĥio, kiu prenadis tiucele specialan entombigan pagon — 30 kopekojn ĝis 5 rublojn. Pastroj senpage ricevadis lokojn apud la preĝejo. Foraj terenoj estis destinitaj por mizeruloj kaj vagabondoj. La tombejo grandparte estis neglektata, tra falinta barilo penetradis brutoj kiuj sin paŝtis inter la tomboj, pluraj monumentoj falis, kreskaĵoj kovris ĉion<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 25 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1901 oni dividis la tombejon je 15 terenoj kaj enkondukis novajn tarifojn — de 20 kopekoj ĝis 10 rubloj. La lasta, 15-a tereno estis destinita por malriĉuloj kaj mortintoj en la [[Tobolska prizono]] kaj malsanulejo. Pli ol duono de la areo tiutempe estis libera. Sektantoj kaj [[malnovritanoj]] estis entombigataj en aparta loko<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 25-26 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Maldekstre de la ĉefa enirejo troviĝis katolika tereno, kiu en sovetia tempo dum la vastigo de la tombejo iĝis ĝia integra parto. En [[julio 2006]] historiistoj trovis tie 9 antaŭe nekonatajn tomboŝtonojn, plejparte ruinigitajn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 37-38 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1925 kunlaborantoj de la Tobolska historia muzeo fotis la tombojn de la [[decembristoj]], faris etajn riparojn. Proponoj fermi la tombejon kaj transformi ĝin je monumento ne estis subtenitaj de aŭtoritatoj. En 1939 la tomboj de la decembristoj ricevis statuson de monumentoj de respublika signifo kaj estis restaŭritaj<ref name="250 jaroj"/>. La {{daton|8|1|1990}} la Tjumena Provinca Plenumkomitato donis al la tombejo statuson de regiona historia monumento<ref name="malnova tobolsko">{{citaĵo el la reto | url = https://old-tobolsk.ru/index.php/tobol-nekropol | titolo = Мемориальное Завальное кладбище | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-03 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Тобольск исторический | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://archive.today/20220603044732/https://old-tobolsk.ru/index.php/tobol-nekropol | arkivdato = 2022-06-03 | citaĵo = }}</ref>. En 2014 la tombejo estis registrita je la unueca ŝtata registro de la objektoj de kultura heredaĵo de la popoloj de Rusio<ref name="250 jaroj"/>. En 2005 en la tombejo estis trovita tomboplato de Stepan Petroviĉ Arbuzov, datita je 1776 kiu estis tiutempe la plej malnova. Somere 2006 estis trovita tomboplato de Andrej Nikiforoviĉ Panov, datita je 1823. Poste estis trovita tomboplato datita je 1772 — ĝi staras nun dekstre de la enirejo al la preĝejo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 36-37 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En la tombejo loĝas sciuroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 43 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Rimarkindaj entombigitoj == En la tombejo estis sepultitaj pluraj rimarkindaj personoj, inter kiuj 7 el 15 decembristoj loĝintaj en Tobolsko, poeto [[Pjotr Jerŝov]], patro de [[Dmitrij Mendelejev]], ktp. 10 tomboj estas monumentoj de federacia signifo, tri havas regionan statuson<ref name="malnova tobolsko"/>. === Monumentoj de federacia signifo === * [[Pjotr Jerŝov]] (1815—1869) — poeto, pedagogo. Maldekstre estas la tombo de lia unua edzino Serafima Leŝĉova<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 34-35 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Iam sur la monumento staris figuro de anĝelo, sed en la 1920-aj ĝi malaperis kaj nun ĝian lokon okupas kruco<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://tobolsk.info/2019/47107-v-tobolske-na-zavalnom-kladbishche-vosstanovyat-pamyatnik-petru-ershovu | titolo = В Тобольске на Завальном кладбище восстановят памятник Петру Ершову | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Марина Воронова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-09-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tobolsk.info | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20220608115207/https://tobolsk.info/2019/47107-v-tobolske-na-zavalnom-kladbishche-vosstanovyat-pamyatnik-petru-ershovu | arkivdato = 2022-06-08 | citaĵo = }}</ref>. * [[Pavlo Hrabovskij]] (1867—1902) — ukraina poeto, revoluciulo, ekzilita al Tobolsko en 1899. Laŭe al lia testamento oni entombigis lin apud decembristoj. Omaĝe al li estas nomita strato en Tobolsko<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 39-40 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Pjotr Andrejeviĉ Slovcov]] (1767—1843) — siberia historiisto, pedagogo. La tombo situas en aleo iranta dekstren de la preĝejo, dekstre post la tombo de kasisto de la ŝtata banko N. A. Popov<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 7 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Stepan Miĥajloviĉ Semjonov]] (1789—1852) — decembristo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9-11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Aleksandr Miĥajloviĉ Muravjov]] (1802—1853) — decembristo, frato de [[Nikita Miĥajloviĉ Muravjov]]. Sur lia tomboŝtono estis poemo, de kiu konserviĝis nur duono<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 11-12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Christian Wolf]] (1795—1854) — decembristo, kuracisto<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 12-13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Flegont Mironoviĉ Baŝmakov]] (1774—1859) — decembristo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Semjon Grigorjeviĉ Krasnokutskij]] (1789—1840) — decembristo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 14 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Wilhelm Küchelbecker]] (1797—1846) — decembristo, poeto, amiko de [[Aleksandr Puŝkin]]. Post la morto decembristoj portis lian korpon sur la manoj al la tombejo. Laŭe al sia peto, li estis sepultita inter la tomboj de du liaj amikoj Semjon Grigorjeviĉ Krasnokutskij kaj Aleksandr Petroviĉ Barjatinskij. En la 1930-aj jaroj lia tomboplato malaperis, do komence de la 1970-aj oni faris la novan en la Tobolska ŝipkonstruejo. En aprilo 1973 la originalan tomboplaton hazarde trovis geologoj. Ĝi troviĝis en vilaĝo Temrjas ([[Ĉelabinska provinco]]) kie oni uzis ĝin kiel fornoplaton<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 15-16 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Aleksandr Petroviĉ Barjatinskij]] (1799—1845) — decembristo, poeto<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 16-17 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Monumentoj de regiona signifo === * [[Ivan Pavloviĉ Mendelejev]] (1783—1847) — pedagogo, patro de la fama kemiisto [[Dmitrij Mendelejev]]. Sub la sama plato estas sepultita ankaŭ Apollinarija Mendelejeva (1823—1848), fratino de la fama kemiisto, mortinta pro tuberkulozo tri monatojn post li<ref name="250 jaroj"/><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 35-36 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Aleksandr Dunin-Gorkaviĉ]] (1854—1927) — esploristo de Siberio, forstisto, regionografo. Lia tombo situas maldekstre de la ĉefa enirejo, kelkcent metrojn for laŭlonge de barilo. Ĝi rekoneblas per lia statuo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 42 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> farita de skulptisto [[Miĥail Perejaslavec]] kaj malfermita la {{daton|27|6|2003}}<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://tobolsk.info/2020/50131-skonchalsya-skulptor-mikhail-vladimirovich-pereyaslavets-avtor-trekh-pamyatnikov-v-tobolske | titolo = Скончался скульптор Михаил Владимирович Переяславец, автор трех памятников в Тобольске | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Артем Перов | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-08-13 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tobolsk.info | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://archive.ph/wip/iCaK3 | arkivdato = 2022-06-08 | citaĵo = }}</ref>. * [[Miĥail Stefanoviĉ Znamenskij]] (1833—1892) — pentristo, karikaturisto, memuaristo, instruisto, amatora arkeologo. Li naskiĝis en [[Kurgano (urbo)|Kurgano]], pasigis infanaĝon en [[Jalutorovsko]] kie lia patro proksime amikis kun ekzilitaj decembristoj. La tombo situas dekstre de la enirejo, post la tombo de Aleksej Kiseljov<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 4 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Origina monumento malaperis, en 1965 oni konstruis la novan — horizontalan brikan paralelepipedon, kiu en 2002 estis tegita per marmoraj platoj. Sur la tomboplato estas skribite "Pentristo Miĥail Stepanoviĉ Znamenskij (1833—1892)" kun eraro, ĉar lia patronomo estis Ste'''f'''anoviĉ. Sub la teksto estas bildigita paletro kun penikoj kaj brulanta torĉo. La tombo estas ĉirkaŭita de metala barilo, starigita en 2002. Tereno ene kaj ekster ĝi estas pavimita per koloraj pavimŝtonoj<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://admtyumen.ru/ogv_ru/news/subj/more.htm?id=11120103 | titolo = Могила художника, ученого и общественного деятеля Знаменского Михаила Стефановича, расположенная на Завальном кладбище в г. Тобольске, зарегистрирована в реестре объектов культурного наследия | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-03 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2013-09-12 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Registaro de Tjumena provinco | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://archive.ph/wip/FS7Wr | arkivdato = 2022-06-03 | citaĵo = }}</ref>. === Sen oficiala statuso === * Andrej Gavrilovoĉ Bogojavlenskij — estro de la [[Tobolska prizono]], pafmurdita la {{daton|26|7|1907}} ĉe vojturno inter la katolika preĝejo kaj internulejo de la vira gimnazio. Oni supozis ke temas pri venĝo de politikaj malliberuloj, kies ribelo estis subpremita en tiu monato. Oni akuzis junulon Rogoĵin, la {{daton|20|10}} komenciĝis proceso, sed la {{daton|7|11}} li estis senkulpigita. La tombo situas dekstre de la preĝejo, apud la monumento al N. V. Neudaĉin kaj estas duone detruita — restis nur granita kubo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 6 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * Anisja Nikolajevna Prasolova (1831—1851) — edukitino de decembristoj, filino de negocisto Nikolaj Balakŝin, asistantino de [[Ivan Dmitrijeviĉ Jakuŝkin]] pri instruado en lernejo en Jalutorovsko kiun li establis. Post rifuzi multajn fianĉojn ŝi subite edziniĝis al apenaŭ konata persono, translokiĝis al Tobolsko kaj baldaŭ mortis tie pro [[tuberkulozo]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 19-20 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * [[Bogdan Bogdanoviĉ Zinke]] (1832—1906) — arkitekto de la Tobolska eparĥio, dezajninta plurajn religiajn kaj civilajn konstruaĵojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 20-22 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * Stefan Ivanoviĉ Gaŝinskij (1851—1911) — instruisto, homeopato. Li finis la Sankt-Peterburgan Historia-Filologian Instituton kaj en la [[1870-aj jaroj]] translokiĝis al [[Tobolsko]], kie eklaboris kiel instruisto de vira gimnazio. Junaĝe li grave malsaniĝis, kuracistoj ne povis helpi lin, do li provis miraklajn pilolojn de barono Vrevskij kaj resaniĝis. Ekde tiam li iĝis adepto de [[homeopatio]], malŝparante grandan parton de sia modesta salajro por aĉetado de la Vrevskij-piloloj per kiuj li kuracadis la urbanojn — malriĉulojn senpage, riĉulojn nur koste de la piloloj. Kiel poste raportis loka ĵurnalo, en 1911 la barono Vrevskij mem venis al Tobolsko kaj malkovris al sia adepto ke efektive temas pri ĉarlatanaĵo. Laŭ atesto de lokano tio komplete detruis lin. {{Citaĵo |teksto = La sentema, konscienca homo ne povis elteni tiun ĉi malkovron, la kredo de lia vivo estis krude distretita, kaj tio rompis lian vivon. |aŭtoro = М. К. |verko = Степан Иванович Гашинский<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Степан Иванович Гашинский | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = М. К. | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Сибирский листок | volumo = | numero = 54 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1911 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭanta la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref> |origina teksto = Чуткий, совестливый человек не мог вынести этого открытия, вера его жизни была грубо попрана, и это разбило его жизнь. }} Li verŝis sur sin kerosenon kaj ekbruligis sin. Pasiginte kelkajn tagojn en loka hospitalo, Stefan Gaŝinskij mortis la {{daton|6|5|1911}} pro gravaj brulvundoj kaj estis sepultita dekstre de la tombo de [[Pavlo Hrabovskij]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 41 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. * tombo de fajrobrigadistoj (Ja. P. Borisov, A. P. Redikulcev, D. K. Sisolatin) — la {{daton|19|9|1938}} okazis incendio en internulejo kiu funkciis en la [[monaĥejo de Johano la Baptisto kaj la Entempligo de la sanktega Virgulino]]. Fajrobrigadistoj ekkuris al supraj etaĝoj, sed la konstrukcioj falis kaj tri el ili pereis. En 2019 la monumento estis renovigita<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://tobolsk.info/2019/47641-ikh-podvig-budet-zhit-vsegda-v-tobolske-pomnyat-pozharnykh-pogibshikh-pri-ispolnenii-sluzhebnogo-dolga | titolo = Их подвиг будет жить всегда. В Тобольске помнят пожарных, погибших при исполнении служебного долга | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-10-29 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tobolsk.info | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20220608114841/https://tobolsk.info/2019/47641-ikh-podvig-budet-zhit-vsegda-v-tobolske-pomnyat-pozharnykh-pogibshikh-pri-ispolnenii-sluzhebnogo-dolga | arkivdato = 2022-06-08 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://tobolsk.info/2019/46095-tobolskie-pozharnye-pomnyat-svoikh-geroev | titolo = Тобольские пожарные помнят своих героев | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Пётр Топорков | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-04-29 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tobolsk.info | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20220608115825/https://tobolsk.info/2019/46095-tobolskie-pozharnye-pomnyat-svoikh-geroev | arkivdato = 2022-06-08 | citaĵo = }}</ref>. En 1968 omaĝe al Redikulcev kaj Borisov estis nomitaj stratoj en vilaĝo Priirtiŝskij<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://tobolsk.info/2016/34179-tobolskie-pozharnye-pochtili-pamyat-kolleg-pogibshikh-pri-ispolnenii | titolo = Тобольские пожарные почтили память коллег, погибших при исполнении | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Матвей Шовкун | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2016-04-29 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tobolsk.info | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://archive.ph/wip/B7Fl1 | arkivdato = 2022-06-08 | citaĵo = }}</ref>. * tomboj de hejmaj bestoj — aperas kontraŭleĝe, apud homaj tomboj, ofte havas monumentojn, sed estas tute kontraŭleĝaj<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://tobolsk.info/2019/45982-sentimentalnye-gorozhane-khoronyat-domashnikh-zhivotnykh-na-tobolskom-zavalnom-kladbishche | titolo = Сентиментальные горожане хоронят животных на Тобольском Завальном кладбище | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Елена Охримец | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-04-16 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tobolsk.info | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20190420001553/http://tobolsk.info/2019/45982-sentimentalnye-gorozhane-khoronyat-domashnikh-zhivotnykh-na-tobolskom-zavalnom-kladbishche | arkivdato = 2019-04-20 | citaĵo = }}</ref>. === Malaperintaj === * Jelizaveta Vasiljevna Rubanovskaja (1757—1797) — la dua edzino de verkisto [[Aleksandr Radiŝĉev]], mortinta pro malvarmumo dum ilia reveno el ekzilo<ref name="250 jaroj"/>. * Vladimir Semjonoviĉ Voldin (la {{daton|25|5|1938}} — 1971) — [[Ĥantoj|ĥanta]] poeto verkinta en la [[ĥanta lingvo|gepatra lingvo]]<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://tobolsk.info/2016/35551-kto-pomozhet-najti-mogilu-khantyjskogo-poeta-vladimira-volgina-na-zavalnom-kladbishche-v-tobolske | titolo = Кто поможет найти могилу хантыйского поэта Владимира Волдина на Завальном кладбище в Тобольске? | titolo-aldono = | alirdato = 2022-06-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Ирина Трофимова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2016-08-28 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tobolsk.info | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://web.archive.org/web/20220608123705/https://tobolsk.info/2016/35551-kto-pomozhet-najti-mogilu-khantyjskogo-poeta-vladimira-volgina-na-zavalnom-kladbishche-v-tobolske | arkivdato = 2022-06-08 | citaĵo = }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Preĝejo de la sep dormantoj de Efezo (Tobolsko)]] * [[Decembristoj en Tobolsko]] == Literaturo == * {{citaĵo el libro |titolo = Загадки Завального кладбища |lasta = Сулимов |unua = Вадим |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2017 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Тобольск |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} == Referencoj == {{Projektoj}} {{Referencoj|3}} [[Kategorio:Tombejoj en Tjumena provinco|Zavalnoje]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Tobolsko]] [[Kategorio:Aperis en 1772]] [[Kategorio:Religiaj konstruaĵoj finitaj en 1770-1779]] gmwvk6ubp5eyjqzjnas9th5wyzzckso 0 775163 9456423 9337136 2026-08-18T20:41:06Z Sj1mor 12103 9456423 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |bildo = Plaue Station (8036664361).jpg |regiono-ISO = DE-TH |zomo = 16 |tipo1 = reliefo }} '''Stacidomo de Plaue''', germane: ''Bahnhof Plaue (Thür)'', estas dividstacio en [[Plaue]], Germanujo. Ĝi situas ĉe la splitiĝloko de la linioj inter [[Erfurt]] kaj [[Würzburg]] respektive [[Ilmenau]]. Nur en la direkto de Erfurto estas du trakoj. == Historio == La stacio estis kreita en 1879 kiam la fervoja linio de Arnstadt ĝis Ilmenau estis konstruita. La linio direkte al Würzburg estis aldonita en 1884. Origine la linio al Würzburg havis du trakojn. Post la [[Dua mondmilito]], la dua trako sur la linio inter [[Neudietendorf]] kaj [[Meiningen]] estis malmuntita laŭ ordono de la [[sovetio|sovetiaj]] okupantoj; restis dutrakaj nur la sekcio de [[Brandleite-tunelo]] inter [[Gehlberg]] kaj [[Oberhof]]. Komence de la 1980-aj jaroj, la tre uzata linio inter Neudietendorf kaj Plaue estis denove duobligita kaj elektizita ĝis [[Arnstadt]]. Post [[Turniĝo]] la kurentkonduktaj kablegoj malmuntitis. Laŭplana plua konstruado de elektrizo malsukcesis ĉar dum [[GDR]]-tempo oni ne kapablis konstrui elektrocentralon por la tiradfluo. Vartrafiko kun la celstacio Plaue estis nuligita en la 1970-aj jaroj. La trako al la masonfabriko de [[Dosdorf]] ankaŭ estis fermita kaj forigita. En la 1980-aj jaroj, manovrado ne plu okazis kaj la spuroj al la var-ŝedo forprenitis. Tamen, ankoraŭ eblis transdoni grandajn varojn por ekspediciado fare de [[Deutsche Reichsbahn]]. Ili estis ŝarĝitaj en pakaĵvagonojn kurantajn je persontrajnoj. De la 1990-aj jaroj, la fervojinstalaĵoj estis alikonstruitaj plurajn fojojn. De la originaj dek trakoj en la stacio nur tri hodiaŭ restas. La stacio estis renovigita en 2005 kadre de la modernigo de la Erfurt-Würzburg-linio por maksimuma rapido de 140 km/h kaj kliniĝanta lokomotivteknologio. La stacidomo estis privatigita en 2012 kaj utiligatas kiel studenta loĝejo por proksima [[Teknika Universitato Ilmenau]] kun 20 loĝejoj. == Servoj == [[Dosiero:Bahnhof Plaue (Thür) 4.jpg|eta|maldekstra|Ĝenerala vido en la direkto de Arnstadt]] <!--[[Dosiero:Plaue Station (8036664361).jpg|eta|maldekstra|Akceptejo, nuntempe hejmo por studentoj]] jam estas informkeste--> [[Dosiero:Bahnhof Plaue 1.jpg|eta|maldekstra|]] La jenaj linioj funkcias (stato de printempo 2022): * '''RE 7''' (Mainfranken-Thüringen-Express): Erfurto–Arnstadt–Plaue–[[Suhl]]–[[Schweinfurt]]–Würzburg (ĉiun duan horon) * '''RB 44''': Erfurto–Arnstadt–Plaue–Suhl–[[Meiningen]] (ĉiun duan horon) * '''RB 46''': Erfurto–Arnstadt–Plaue–Ilmenau (–[[Stacidomo Rennsteig|Rennsteig]]) (ĉiun horon) * '''RE 50''': Erfurto–Arnstadt–Plaue–Suhl–Meiningen (kelkaj trejnparoj labortage) Vagonaroj de la rapidlinio RE 45 de Erfurto al Ilmenau ne haltas en Plaue. Ĝis decembro 2017 la vagonaroj en direkto de Meiningen forprenitis en Plaue de ili irantaj al Ilmenau respektive alligitis en Plaue por veturo ĝis Erfurto. Poste la manovro translokigitis al [[stacidomo de Arnstadt]] de kie splitiĝas respektive unuiĝas trajnoj al [[Saalfeld (Saale)]] respektive Ilmenau. Die [[erfurter Bahn|Süd-Thüringen-Bahn]] (STB) prenas veturilojn de la tipo ''Stadler Regio-Shuttle RS1'' sed [[Deutsche Bahn]] (DB-Regio) de la modelo ''Bombardier RegioSwinger''. == Situo == Situas la stacidomo en la eosto de la urbocentro inter Plaue (for de la centro) kaj sudokcidenta kvartalo Kleinbreitenbach. Hodiaŭ estas tie tri kajoj: numero 1 por vojaĝoj al Würzburg, numero 2 al Erfurto kaj tri por irado en la direkto de Ilmenau, Würzburg kaj Erfurto. Atingeblas ĉi-lastaj du per transpasejo subtera. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.bahnstatistik.de/BfVerzU.htm * [https://www.bahnhof.de/bahnhof-de/bahnhof/Plaue-28Th-C3-BCr-29-1034494 Profilo de la stacidomo] <!-- Nur sencos kiam estos referencoj aŭ notoj == Notoj == {{Referencoj}} --> [[Kategorio:Distrikto Ilm]] [[Kategorio:Fervojaj stacioj en Turingio|Plaue]] n72mh46zfpy6dm1o39l3wb7q4hcsr7j 0 784053 9456240 9451169 2026-08-18T14:32:45Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456240 wikitext text/x-wiki '''Raŝismo''' ([[rusa lingvo|ruse]] kaj [[ukraine]] рашизм [raŝism]) estas pejorativa [[Vortokunfando|kofrovorto]] kunfandita el la vortoj '''[[Rusio|rusa]]''' kaj '''[[faŝismo]]'''. La termino estas uzata precipe ekde la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|milito de la registaro de Rusujo kontraŭ Ukrainio en 2022]] (t.n. "speciala milita operaco") por kondamni la konduton de rusiaj aŭtoritatoj kaj armeanoj sub la regado de Vladimir Putin. Ĝiaj uzantoj asertas, ke temas pri politika ideologio, kiu baziĝas sur la ideoj de "speciala civilizacia misio" de la rusoj, [[iredentismo]], [[ŝovinismo]], [[rusigado]] de malplimultoj, [[kulto de personeco]], [[diktatoreco]], [[cenzuro]], forta [[Propagando en Rusio|ŝtata propagando]], enprizonigado de opozicio kaj la uzo de militforto rilate al landoj kiuj estas konsiderataj parto de influzono de Rusio. [[Dosiero:Символ российских войск вторжения в Украину в 2022 году Z Георгиевская лента.png|thumb|250px|Simbolo de la rusa invado de Ukrainio]] [[Dosiero:Z symbol flash mob at Platinum Arena in Khabarovsk.jpg|thumb|250px|Z-simbola fulmobando ĉe «Platinum Arena» en Ĥabarovsko]] == Historio == [[Dosiero:Stop Ruscism 2016.webm|thumb|250px|Homoj alvokas ĉesigi Raŝismon dum marŝo memore al [[Boris Nemcov]], 2016]] [[Dosiero:Russia + Fascism = Ruscism (51911310536).jpg|thumb|250px|La kontraŭmilitaj amaskunvenoj, 2022]] Post komenco de la milito en Ukrainio la {{daton|24|2|2022}} ukrainiaj aŭtoritatoj, propagando kaj subtenantoj de [[Ukrainio]] komencis aktive uzi la terminon. La {{daton|22|4|2022}} usona historiisto [[Timothy D. Snyder]] publikigis en [[The New York Times]] vastan artikolon en kiu li detale priskribas kiel li transliterumis en la angla la vorton ''raŝism'' kiel ''ruscism'' kaj kial li elektis ĝuste tiun ĉi formon. Inter la ecoj de raŝismo li listigas jenajn: "la kulto de la gvidanto kaj la morto, la korporaciisma ŝtato, la mita pasinteco, la cenzuro, la konspiraj teorioj, la centralizita propagando kaj nun la detrua milito"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.nytimes.com/2022/04/22/magazine/ruscism-ukraine-russia-war.html | titolo = The War in Ukraine Has Unleashed a New Word | titolo-aldono = In a creative play on three different languages, Ukrainians identify an enemy: ‘ruscism.’ | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Timothy D. Snyder]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-04-22 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[The New York Times]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. En [[aŭgusto 2022]] la Ministerio pri edukado kaj scienco de Ukrainio aldonis al lerneja programo nociojn "rusa mondo" kaj "raŝismo"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.unian.net/society/derusifikaciya-v-ukraine-v-shkolnuyu-programmu-vnesli-terminy-rashizm-i-russkiy-mir-novosti-ukrainy-11943429.html | titolo = В Украине в школьную программу внесли термины "рашизм" и "русский мир" | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-08 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = UNIAN | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|2|5|2023}} la [[Verĥovna Rada]] aprobis deklaron, kiu nomis raŝismon ŝtata ideologio de Rusio. Por tiu ĉi deklaro voĉdonis 281 deputitoj, 57 sin detenis. Raŝismo estis difinita kiel "nova speco de totalisma ideologio kaj praktiko, kuŝanta je la bazo de reĝimo, formiĝinta en Rusia Federacio"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.gazeta.ru/politics/news/2023/05/02/20346368.shtml | titolo = Верховная рада Украины официально ввела термин «рашизм» | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Екатерина Резанова-Яцкевич | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Gazeta.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.kommersant.ru/doc/5966867 | titolo = Верховная рада признала «рашизм» государственной идеологией России | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Мария Федотова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Kommersant]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. == Ekzeploj de raŝismo == === Kion Rusio devus fari kun Ukrainio === {{Ĉefartikolo|Kion Rusio devus fari kun Ukrainio}} La artikolo «[[Kion Rusio devus fari kun Ukrainio]]», publikigita de la rusia ŝtate posedata novaĵagentejo estas bona ekzemplo de raŝisma ideologio. Tiu ĉi artikolo alvokas la totalan detruon de Ukrainio kaj la etnon de ukrainoj; ĝi asertas ke ukrainoj meritas suferi pri la milito. Ministro pri eksteraj rilatoj de Latvio [[Edgars Rinkēvičs]] nomis tiun ĉi artikolon «ordinara faŝismo».<ref>{{cite news |url=https://censor.net/ua/n3331434 |title=Звичайний фашизм, — глава МЗС Латвії щодо статті «Що Росія має зробити з Україною» |date=05.04.2022 |work=Цензор.нет |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220405080918/https://censor.net/ua/news/3331434/zvychayinyyi_fashyzm_glava_mzs_latviyi_schodo_statti_scho_rosiya_maye_zrobyty_z_ukrayinoyu |archivedate=05.04.2022 |deadlink=no}}</ref> La ministro pri kulturo kaj informa politiko, Oleksandr Tkaĉenko komentis: «Estas cinike, ke la aŭtoro parolas pri tiel nomita naziismo en Ukrainio. Dum ni vidas la spegul-kontraŭajn faktojn: Rusio amase ekstermas ukrainojn surbaze de ilia nacieco. Kaj kiel nomi tion? Mi tuj respondos: la genocido de la ukraina popolo fare de Rusio».<ref>{{cite news |url=https://suspilne.media/225052-etnicni-cistki-na-derzavnomu-rosijskomu-sajti-vijsla-statta-so-rosia-mae-zrobiti-z-ukrainou/ |title=Етнічні чистки: на державному російському сайті вийшла стаття «Що Росія має зробити з Україною» |date=04.04.2022 |work=Суспільне. Культура |first=Олеся |last=Котубей |accessdate=5 квітня 2022 |archive-date=5 квітня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405160920/https://suspilne.media/225052-etnicni-cistki-na-derzavnomu-rosijskomu-sajti-vijsla-statta-so-rosia-mae-zrobiti-z-ukrainou/ }}</ref> == Kritiko == Kritikantoj de la vorto atentigas ke tio ne estas termino en scienca senco, sed nura politika propagandilo. Rusia [[defendanto de homaj rajtoj]], aktivulo de judaj organizoj Aleksandr Brod komparis deklaron de la ukraina parlamento kun konduto de germanaj nazioj<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://rg.ru/2023/05/03/v-spch-nazvali-vvedenie-poniatiia-rashizm-na-ukraine-eshche-odnim-proiavleniem-neonacizma.html | titolo = В СПЧ назвали введение понятия "рашизм" на Украине еще одним проявлением неонацизма | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Анна Спицына | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-03 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosijskaja gazeta]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Ankaŭ en la [[Nazia Germanio]] oni ŝatis krei novvortojn, bazitajn sur malamo al politikaj kontraŭuloj kaj, laŭ opinio de faŝistoj, "[[Subhomo|neplenvaloraj rasoj]]". En 1945, post la venko super la Nazia Germanio, tiuj ĉi vortoj estis ekskluditaj el vortaro de la loĝantoj de Germanio. |aŭtoro = Aleksandr Brod, defendanto de homaj rajtoj, juda aktivulo |verko = |origina teksto = В нацистской Германии тоже любили создавать неологизмы, основанные на ненависти к политическим противникам и, по мнению фашистов, "неполноценным расам". В 1945 году, после Победы над нацистской Германией, эти слова были исключены из лексикона жителей Германии. }} Oni rimarkigas ke iuj ecoj de raŝismo, listigitaj en la deklaro de la ukraina parlamento, apenaŭ estas kondamnindaj (diskonigo de la [[Rusa lingvo|rusaj lingvo]] kaj kulturo, la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]], rusiaj amaskomunikiloj) dum la aliaj propras al la oficialaj ideologio kaj politiko de Ukrainio (kulto de herooj forme de [[Stepan Bandera]] kaj aliaj ukrainaj naciistoj, kulto de morto forme glorado de morto en bataloj, kreado de specialaj pompaj ritoj de militistaj entombigaj, projekto de kolosa milita tombejo ks, torĉomarŝoj de ukrainaj naciistoj, kulto de la povo forme de amasa militisma propagando, totala cenzuro forme de [[:n:Aŭtoritatoj de Ukrainio fermis opoziciajn televidkanalojn|likvido de opoziciaj amaskomunikiloj]] eĉ antaŭ la milito ktp)<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://vz.ru/world/2023/5/4/1210451.html | titolo = Русофобский термин доказывает украинский нацизм | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Николай Стороженко | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-04 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Взгляд | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. == En dokumenta filmo == * [[Anatomio de Raŝismo]] (2023) estas ukraina dokumenta filmo kiu esploras la historion de ĉi tiu fenomeno <ref>[https://blog.poltava.to/pustovgar/17788/ Анатомія рашизму | Документальний цикл «Остання війна»]</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭraziismo]] * [[Pri la Historia Unueco de Rusoj kaj Ukrainoj]] * [[Propagando en Rusio]] * [[Putinismo]] * [[Rusigo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Vortokunfandoj]] [[Kategorio:Faŝismo en Rusio]] [[Kategorio:21-a jarcento en Rusio]] [[Kategorio:Politikaj ideologioj]] [[Kategorio:Politiko de Rusio]] [[Kategorio:Propagando]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] nh5ia0e5xed0jt969o42aqe2up7gghs 9456283 9456240 2026-08-18T18:20:28Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456283 wikitext text/x-wiki '''Raŝismo''' ([[rusa lingvo|ruse]] kaj [[ukraine]] рашизм [raŝism]) estas pejorativa [[Vortokunfando|kofrovorto]] kunfandita el la vortoj '''[[Rusio|rusa]]''' kaj '''[[faŝismo]]'''. La termino estas uzata precipe ekde la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|milito de la registaro de Rusujo kontraŭ Ukrainio en 2022]] (t.n. "speciala milita operaco") por kondamni la konduton de rusiaj aŭtoritatoj kaj armeanoj sub la regado de Vladimir Putin. Ĝiaj uzantoj asertas, ke temas pri politika ideologio, kiu baziĝas sur la ideoj de "speciala civilizacia misio" de la rusoj, [[iredentismo]], [[ŝovinismo]], [[rusigado]] de malplimultoj, [[kulto de personeco]], [[diktatoreco]], [[cenzuro]], forta [[Propagando en Rusio|ŝtata propagando]], enprizonigado de opozicio kaj la uzo de militforto rilate al landoj kiuj estas konsiderataj parto de influzono de Rusio. [[Dosiero:Символ российских войск вторжения в Украину в 2022 году Z Георгиевская лента.png|thumb|250px|Simbolo de la rusa invado de Ukrainio]] [[Dosiero:Z symbol flash mob at Platinum Arena in Khabarovsk.jpg|thumb|250px|Z-simbola fulmobando ĉe «Platinum Arena» en Ĥabarovsko]] == Historio == [[Dosiero:Stop Ruscism 2016.webm|thumb|250px|Homoj alvokas ĉesigi Raŝismon dum marŝo memore al [[Boris Nemcov]], 2016]] [[Dosiero:Russia + Fascism = Ruscism (51911310536).jpg|thumb|250px|La kontraŭmilitaj amaskunvenoj, 2022]] Post komenco de la milito en Ukrainio la {{daton|24|2|2022}} ukrainiaj aŭtoritatoj, propagando kaj subtenantoj de [[Ukrainio]] komencis aktive uzi la terminon. La {{daton|22|4|2022}} usona historiisto [[Timothy D. Snyder]] publikigis en [[The New York Times]] vastan artikolon en kiu li detale priskribas kiel li transliterumis en la angla la vorton ''raŝism'' kiel ''ruscism'' kaj kial li elektis ĝuste tiun ĉi formon. Inter la ecoj de raŝismo li listigas jenajn: "la kulto de la gvidanto kaj la morto, la korporaciisma ŝtato, la mita pasinteco, la cenzuro, la konspiraj teorioj, la centralizita propagando kaj nun la detrua milito"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.nytimes.com/2022/04/22/magazine/ruscism-ukraine-russia-war.html | titolo = The War in Ukraine Has Unleashed a New Word | titolo-aldono = In a creative play on three different languages, Ukrainians identify an enemy: ‘ruscism.’ | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Timothy D. Snyder]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-04-22 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[The New York Times]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. En [[aŭgusto 2022]] la Ministerio pri edukado kaj scienco de Ukrainio aldonis al lerneja programo nociojn "rusa mondo" kaj "raŝismo"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.unian.net/society/derusifikaciya-v-ukraine-v-shkolnuyu-programmu-vnesli-terminy-rashizm-i-russkiy-mir-novosti-ukrainy-11943429.html | titolo = В Украине в школьную программу внесли термины "рашизм" и "русский мир" | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-08 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = UNIAN | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|2|5|2023}} la [[Verĥovna Rada]] aprobis deklaron, kiu nomis raŝismon ŝtata ideologio de Rusio. Por tiu ĉi deklaro voĉdonis 281 deputitoj, 57 sin detenis. Raŝismo estis difinita kiel "nova speco de totalisma ideologio kaj praktiko, kuŝanta je la bazo de reĝimo, formiĝinta en Rusia Federacio"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.gazeta.ru/politics/news/2023/05/02/20346368.shtml | titolo = Верховная рада Украины официально ввела термин «рашизм» | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Екатерина Резанова-Яцкевич | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Gazeta.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.kommersant.ru/doc/5966867 | titolo = Верховная рада признала «рашизм» государственной идеологией России | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Мария Федотова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Kommersant]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. == Ekzeploj de raŝismo == === Kion Rusio devus fari kun Ukrainio === {{Ĉefartikolo|Kion Rusio devus fari kun Ukrainio}} La artikolo «[[Kion Rusio devus fari kun Ukrainio]]», publikigita de la rusia ŝtate posedata novaĵagentejo estas bona ekzemplo de raŝisma ideologio. Tiu ĉi artikolo alvokas la totalan detruon de Ukrainio kaj de ukraina etno; ĝi asertas ke ukrainoj meritas suferi pri la milito. Ministro pri eksteraj rilatoj de Latvio [[Edgars Rinkēvičs]] nomis tiun ĉi artikolon «ordinara faŝismo».<ref>{{cite news |url=https://censor.net/ua/n3331434 |title=Звичайний фашизм, — глава МЗС Латвії щодо статті «Що Росія має зробити з Україною» |date=05.04.2022 |work=Цензор.нет |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220405080918/https://censor.net/ua/news/3331434/zvychayinyyi_fashyzm_glava_mzs_latviyi_schodo_statti_scho_rosiya_maye_zrobyty_z_ukrayinoyu |archivedate=05.04.2022 |deadlink=no}}</ref> La ministro pri kulturo kaj informa politiko, Oleksandr Tkaĉenko komentis: «Estas cinike, ke la aŭtoro parolas pri tiel nomita naziismo en Ukrainio, kvankam ni vidas la spegul-kontraŭajn faktojn: Rusio amase ekstermas ukrainojn surbaze de ilia nacieco. Kaj kiel nomi tion? Mi tuj respondos: la genocido de la ukraina popolo fare de Rusio».<ref>{{cite news |url=https://suspilne.media/225052-etnicni-cistki-na-derzavnomu-rosijskomu-sajti-vijsla-statta-so-rosia-mae-zrobiti-z-ukrainou/ |title=Етнічні чистки: на державному російському сайті вийшла стаття «Що Росія має зробити з Україною» |date=04.04.2022 |work=Суспільне. Культура |first=Олеся |last=Котубей |accessdate=5 квітня 2022 |archive-date=5 квітня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405160920/https://suspilne.media/225052-etnicni-cistki-na-derzavnomu-rosijskomu-sajti-vijsla-statta-so-rosia-mae-zrobiti-z-ukrainou/ }}</ref> == Kritiko == Kritikantoj de la vorto atentigas ke tio ne estas termino en scienca senco, sed nura politika propagandilo. Rusia [[defendanto de homaj rajtoj]], aktivulo de judaj organizoj Aleksandr Brod komparis deklaron de la ukraina parlamento kun konduto de germanaj nazioj<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://rg.ru/2023/05/03/v-spch-nazvali-vvedenie-poniatiia-rashizm-na-ukraine-eshche-odnim-proiavleniem-neonacizma.html | titolo = В СПЧ назвали введение понятия "рашизм" на Украине еще одним проявлением неонацизма | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Анна Спицына | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-03 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosijskaja gazeta]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Ankaŭ en la [[Nazia Germanio]] oni ŝatis krei novvortojn, bazitajn sur malamo al politikaj kontraŭuloj kaj, laŭ opinio de faŝistoj, "[[Subhomo|neplenvaloraj rasoj]]". En 1945, post la venko super la Nazia Germanio, tiuj ĉi vortoj estis ekskluditaj el vortaro de la loĝantoj de Germanio. |aŭtoro = Aleksandr Brod, defendanto de homaj rajtoj, juda aktivulo |verko = |origina teksto = В нацистской Германии тоже любили создавать неологизмы, основанные на ненависти к политическим противникам и, по мнению фашистов, "неполноценным расам". В 1945 году, после Победы над нацистской Германией, эти слова были исключены из лексикона жителей Германии. }} Oni rimarkigas ke iuj ecoj de raŝismo, listigitaj en la deklaro de la ukraina parlamento, apenaŭ estas kondamnindaj (diskonigo de la [[Rusa lingvo|rusaj lingvo]] kaj kulturo, la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]], rusiaj amaskomunikiloj) dum la aliaj propras al la oficialaj ideologio kaj politiko de Ukrainio (kulto de herooj forme de [[Stepan Bandera]] kaj aliaj ukrainaj naciistoj, kulto de morto forme glorado de morto en bataloj, kreado de specialaj pompaj ritoj de militistaj entombigaj, projekto de kolosa milita tombejo ks, torĉomarŝoj de ukrainaj naciistoj, kulto de la povo forme de amasa militisma propagando, totala cenzuro forme de [[:n:Aŭtoritatoj de Ukrainio fermis opoziciajn televidkanalojn|likvido de opoziciaj amaskomunikiloj]] eĉ antaŭ la milito ktp)<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://vz.ru/world/2023/5/4/1210451.html | titolo = Русофобский термин доказывает украинский нацизм | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Николай Стороженко | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-04 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Взгляд | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. == En dokumenta filmo == * [[Anatomio de Raŝismo]] (2023) estas ukraina dokumenta filmo kiu esploras la historion de ĉi tiu fenomeno <ref>[https://blog.poltava.to/pustovgar/17788/ Анатомія рашизму | Документальний цикл «Остання війна»]</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭraziismo]] * [[Pri la Historia Unueco de Rusoj kaj Ukrainoj]] * [[Propagando en Rusio]] * [[Putinismo]] * [[Rusigo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Vortokunfandoj]] [[Kategorio:Faŝismo en Rusio]] [[Kategorio:21-a jarcento en Rusio]] [[Kategorio:Politikaj ideologioj]] [[Kategorio:Politiko de Rusio]] [[Kategorio:Propagando]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] 55f4ax03zxgcc2y3bxl82mxx2u2dnv8 9456363 9456283 2026-08-18T19:51:14Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9456363 wikitext text/x-wiki '''Raŝismo''' ([[rusa lingvo|ruse]] kaj [[ukraine]] рашизм [raŝism]) estas pejorativa [[Vortokunfando|kofrovorto]] kunfandita el la vortoj '''[[Rusio|rusa]]''' kaj '''[[faŝismo]]'''. La termino estas uzata precipe ekde la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|milito de la registaro de Rusujo kontraŭ Ukrainio en 2022]] (t.n. "speciala milita operaco") por kondamni la konduton de rusiaj aŭtoritatoj kaj armeanoj sub la regado de Vladimir Putin. Ĝiaj uzantoj asertas, ke temas pri politika ideologio, kiu baziĝas sur la ideoj de "speciala civilizacia misio" de la rusoj, [[iredentismo]], [[ŝovinismo]], [[rusigado]] de malplimultoj, [[kulto de personeco]], [[diktatoreco]], [[cenzuro]], forta [[Propagando en Rusio|ŝtata propagando]], enprizonigado de opozicio kaj la uzo de militforto rilate al landoj kiuj estas konsiderataj parto de influzono de Rusio. [[Dosiero:Символ российских войск вторжения в Украину в 2022 году Z Георгиевская лента.png|thumb|250px|Simbolo de la rusa invado de Ukrainio]] [[Dosiero:Z symbol flash mob at Platinum Arena in Khabarovsk.jpg|thumb|250px|Z-simbola fulmobando ĉe «Platinum Arena» en Ĥabarovsko]] == Historio == [[Dosiero:Stop Ruscism 2016.webm|thumb|250px|Homoj alvokas ĉesigi Raŝismon dum marŝo memore al [[Boris Nemcov]], 2016]] [[Dosiero:Russia + Fascism = Ruscism (51911310536).jpg|thumb|250px|La kontraŭmilitaj amaskunvenoj, 2022]] Post komenco de la milito en Ukrainio la {{daton|24|2|2022}} ukrainiaj armeaj, politikaj, amaskomunikilaj rondoj kaj la subtenantoj de [[Ukrainio]] komencis aktive uzi la terminon. La {{daton|22|4|2022}} usona historiisto [[Timothy D. Snyder]] publikigis en [[The New York Times]] vastan artikolon en kiu li detale priskribas kiel li transliterumis en la angla la vorton ''raŝism'' kiel ''ruscism'' kaj kial li elektis ĝuste tiun ĉi formon. Inter la ecoj de raŝismo li listigas jenajn: "la kulto de la gvidanto kaj la morto, la korporaciisma ŝtato, la mita pasinteco, la cenzuro, la konspiraj teorioj, la centralizita propagando kaj nun la detrua milito"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.nytimes.com/2022/04/22/magazine/ruscism-ukraine-russia-war.html | titolo = The War in Ukraine Has Unleashed a New Word | titolo-aldono = In a creative play on three different languages, Ukrainians identify an enemy: ‘ruscism.’ | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Timothy D. Snyder]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-04-22 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[The New York Times]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. En [[aŭgusto 2022]] la Ministerio pri edukado kaj scienco de Ukrainio aldonis al lerneja programo nociojn "rusa mondo" kaj "raŝismo"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.unian.net/society/derusifikaciya-v-ukraine-v-shkolnuyu-programmu-vnesli-terminy-rashizm-i-russkiy-mir-novosti-ukrainy-11943429.html | titolo = В Украине в школьную программу внесли термины "рашизм" и "русский мир" | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-08 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = UNIAN | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|2|5|2023}} la [[Verĥovna Rada]] aprobis deklaron, kiu nomis raŝismon ŝtata ideologio de Rusio. Por tiu ĉi deklaro voĉdonis 281 deputitoj, 57 sin detenis. Raŝismo estis difinita kiel "nova speco de totalisma ideologio kaj praktiko, kuŝanta je la bazo de reĝimo, formiĝinta en Rusia Federacio"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.gazeta.ru/politics/news/2023/05/02/20346368.shtml | titolo = Верховная рада Украины официально ввела термин «рашизм» | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Екатерина Резанова-Яцкевич | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Gazeta.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.kommersant.ru/doc/5966867 | titolo = Верховная рада признала «рашизм» государственной идеологией России | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Мария Федотова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Kommersant]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. == Ekzeploj de raŝismo == === Kion Rusio devus fari kun Ukrainio === {{Ĉefartikolo|Kion Rusio devus fari kun Ukrainio}} La artikolo «[[Kion Rusio devus fari kun Ukrainio]]», publikigita de la rusia ŝtate posedata novaĵagentejo estas bona ekzemplo de raŝisma ideologio. Tiu ĉi artikolo alvokas la totalan detruon de Ukrainio kaj de ukraina etno; ĝi asertas ke ukrainoj meritas suferi pri la milito. Ministro pri eksteraj rilatoj de Latvio [[Edgars Rinkēvičs]] nomis tiun ĉi artikolon «ordinara faŝismo».<ref>{{cite news |url=https://censor.net/ua/n3331434 |title=Звичайний фашизм, — глава МЗС Латвії щодо статті «Що Росія має зробити з Україною» |date=05.04.2022 |work=Цензор.нет |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220405080918/https://censor.net/ua/news/3331434/zvychayinyyi_fashyzm_glava_mzs_latviyi_schodo_statti_scho_rosiya_maye_zrobyty_z_ukrayinoyu |archivedate=05.04.2022 |deadlink=no}}</ref> La ministro pri kulturo kaj informa politiko, Oleksandr Tkaĉenko komentis: «Estas cinike, ke la aŭtoro parolas pri tiel nomita naziismo en Ukrainio, kvankam ni vidas la spegul-kontraŭajn faktojn: Rusio amase ekstermas ukrainojn surbaze de ilia nacieco. Kaj kiel nomi tion? Mi tuj respondos: la genocido de la ukraina popolo fare de Rusio».<ref>{{cite news |url=https://suspilne.media/225052-etnicni-cistki-na-derzavnomu-rosijskomu-sajti-vijsla-statta-so-rosia-mae-zrobiti-z-ukrainou/ |title=Етнічні чистки: на державному російському сайті вийшла стаття «Що Росія має зробити з Україною» |date=04.04.2022 |work=Суспільне. Культура |first=Олеся |last=Котубей |accessdate=5 квітня 2022 |archive-date=5 квітня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405160920/https://suspilne.media/225052-etnicni-cistki-na-derzavnomu-rosijskomu-sajti-vijsla-statta-so-rosia-mae-zrobiti-z-ukrainou/ }}</ref> == Kritiko == Kritikantoj de la vorto atentigas ke tio ne estas termino en scienca senco, sed nura politika propagandilo. Rusia [[defendanto de homaj rajtoj]], aktivulo de judaj organizoj Aleksandr Brod komparis deklaron de la ukraina parlamento kun konduto de germanaj nazioj<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://rg.ru/2023/05/03/v-spch-nazvali-vvedenie-poniatiia-rashizm-na-ukraine-eshche-odnim-proiavleniem-neonacizma.html | titolo = В СПЧ назвали введение понятия "рашизм" на Украине еще одним проявлением неонацизма | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Анна Спицына | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-03 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosijskaja gazeta]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Ankaŭ en la [[Nazia Germanio]] oni ŝatis krei novvortojn, bazitajn sur malamo al politikaj kontraŭuloj kaj, laŭ opinio de faŝistoj, "[[Subhomo|neplenvaloraj rasoj]]". En 1945, post la venko super la Nazia Germanio, tiuj ĉi vortoj estis ekskluditaj el vortaro de la loĝantoj de Germanio. |aŭtoro = Aleksandr Brod, defendanto de homaj rajtoj, juda aktivulo |verko = |origina teksto = В нацистской Германии тоже любили создавать неологизмы, основанные на ненависти к политическим противникам и, по мнению фашистов, "неполноценным расам". В 1945 году, после Победы над нацистской Германией, эти слова были исключены из лексикона жителей Германии. }} Oni rimarkigas ke iuj ecoj de raŝismo, listigitaj en la deklaro de la ukraina parlamento, apenaŭ estas kondamnindaj (diskonigo de la [[Rusa lingvo|rusaj lingvo]] kaj kulturo, la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]], rusiaj amaskomunikiloj) dum la aliaj propras al la oficialaj ideologio kaj politiko de Ukrainio (kulto de herooj forme de [[Stepan Bandera]] kaj aliaj ukrainaj naciistoj, kulto de morto forme glorado de morto en bataloj, kreado de specialaj pompaj ritoj de militistaj entombigaj, projekto de kolosa milita tombejo ks, torĉomarŝoj de ukrainaj naciistoj, kulto de la povo forme de amasa militisma propagando, totala cenzuro forme de [[:n:Aŭtoritatoj de Ukrainio fermis opoziciajn televidkanalojn|likvido de opoziciaj amaskomunikiloj]] eĉ antaŭ la milito ktp)<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://vz.ru/world/2023/5/4/1210451.html | titolo = Русофобский термин доказывает украинский нацизм | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Николай Стороженко | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-04 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Взгляд | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. == En dokumenta filmo == * [[Anatomio de Raŝismo]] (2023) estas ukraina dokumenta filmo kiu esploras la historion de ĉi tiu fenomeno <ref>[https://blog.poltava.to/pustovgar/17788/ Анатомія рашизму | Документальний цикл «Остання війна»]</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭraziismo]] * [[Pri la Historia Unueco de Rusoj kaj Ukrainoj]] * [[Propagando en Rusio]] * [[Putinismo]] * [[Rusigo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Vortokunfandoj]] [[Kategorio:Faŝismo en Rusio]] [[Kategorio:21-a jarcento en Rusio]] [[Kategorio:Politikaj ideologioj]] [[Kategorio:Politiko de Rusio]] [[Kategorio:Propagando]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] lvpn8ghehmwtczavmp46kealrlux4fl 9456497 9456363 2026-08-18T23:36:33Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 /* Ekzeploj de raŝismo */ 9456497 wikitext text/x-wiki '''Raŝismo''' ([[rusa lingvo|ruse]] kaj [[ukraine]] рашизм [raŝism]) estas pejorativa [[Vortokunfando|kofrovorto]] kunfandita el la vortoj '''[[Rusio|rusa]]''' kaj '''[[faŝismo]]'''. La termino estas uzata precipe ekde la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|milito de la registaro de Rusujo kontraŭ Ukrainio en 2022]] (t.n. "speciala milita operaco") por kondamni la konduton de rusiaj aŭtoritatoj kaj armeanoj sub la regado de Vladimir Putin. Ĝiaj uzantoj asertas, ke temas pri politika ideologio, kiu baziĝas sur la ideoj de "speciala civilizacia misio" de la rusoj, [[iredentismo]], [[ŝovinismo]], [[rusigado]] de malplimultoj, [[kulto de personeco]], [[diktatoreco]], [[cenzuro]], forta [[Propagando en Rusio|ŝtata propagando]], enprizonigado de opozicio kaj la uzo de militforto rilate al landoj kiuj estas konsiderataj parto de influzono de Rusio. [[Dosiero:Символ российских войск вторжения в Украину в 2022 году Z Георгиевская лента.png|thumb|250px|Simbolo de la rusa invado de Ukrainio]] [[Dosiero:Z symbol flash mob at Platinum Arena in Khabarovsk.jpg|thumb|250px|Z-simbola fulmobando ĉe «Platinum Arena» en Ĥabarovsko]] == Historio == [[Dosiero:Stop Ruscism 2016.webm|thumb|250px|Homoj alvokas ĉesigi Raŝismon dum marŝo memore al [[Boris Nemcov]], 2016]] [[Dosiero:Russia + Fascism = Ruscism (51911310536).jpg|thumb|250px|La kontraŭmilitaj amaskunvenoj, 2022]] Post komenco de la milito en Ukrainio la {{daton|24|2|2022}} ukrainiaj armeaj, politikaj, amaskomunikilaj rondoj kaj la subtenantoj de [[Ukrainio]] komencis aktive uzi la terminon. La {{daton|22|4|2022}} usona historiisto [[Timothy D. Snyder]] publikigis en [[The New York Times]] vastan artikolon en kiu li detale priskribas kiel li transliterumis en la angla la vorton ''raŝism'' kiel ''ruscism'' kaj kial li elektis ĝuste tiun ĉi formon. Inter la ecoj de raŝismo li listigas jenajn: "la kulto de la gvidanto kaj la morto, la korporaciisma ŝtato, la mita pasinteco, la cenzuro, la konspiraj teorioj, la centralizita propagando kaj nun la detrua milito"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.nytimes.com/2022/04/22/magazine/ruscism-ukraine-russia-war.html | titolo = The War in Ukraine Has Unleashed a New Word | titolo-aldono = In a creative play on three different languages, Ukrainians identify an enemy: ‘ruscism.’ | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Timothy D. Snyder]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-04-22 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[The New York Times]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. En [[aŭgusto 2022]] la Ministerio pri edukado kaj scienco de Ukrainio aldonis al lerneja programo nociojn "rusa mondo" kaj "raŝismo"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.unian.net/society/derusifikaciya-v-ukraine-v-shkolnuyu-programmu-vnesli-terminy-rashizm-i-russkiy-mir-novosti-ukrainy-11943429.html | titolo = В Украине в школьную программу внесли термины "рашизм" и "русский мир" | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-08 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = UNIAN | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|2|5|2023}} la [[Verĥovna Rada]] aprobis deklaron, kiu nomis raŝismon ŝtata ideologio de Rusio. Por tiu ĉi deklaro voĉdonis 281 deputitoj, 57 sin detenis. Raŝismo estis difinita kiel "nova speco de totalisma ideologio kaj praktiko, kuŝanta je la bazo de reĝimo, formiĝinta en Rusia Federacio"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.gazeta.ru/politics/news/2023/05/02/20346368.shtml | titolo = Верховная рада Украины официально ввела термин «рашизм» | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Екатерина Резанова-Яцкевич | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Gazeta.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.kommersant.ru/doc/5966867 | titolo = Верховная рада признала «рашизм» государственной идеологией России | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Мария Федотова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Kommersant]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. == Ekzeploj de raŝismo == === «Kion Rusio devus fari kun Ukrainio» === {{Ĉefartikolo|Kion Rusio devus fari kun Ukrainio}} La artikolo «[[Kion Rusio devus fari kun Ukrainio]]», publikigita de la rusia ŝtate posedata novaĵagentejo estas bona ekzemplo de raŝisma ideologio. Tiu ĉi artikolo alvokas la totalan detruon de Ukrainio kaj de ukraina etno; ĝi asertas ke ukrainoj meritas suferi pri la milito. Ministro pri eksteraj rilatoj de Latvio [[Edgars Rinkēvičs]] nomis tiun ĉi artikolon «ordinara faŝismo».<ref>{{cite news |url=https://censor.net/ua/n3331434 |title=Звичайний фашизм, — глава МЗС Латвії щодо статті «Що Росія має зробити з Україною» |date=05.04.2022 |work=Цензор.нет |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220405080918/https://censor.net/ua/news/3331434/zvychayinyyi_fashyzm_glava_mzs_latviyi_schodo_statti_scho_rosiya_maye_zrobyty_z_ukrayinoyu |archivedate=05.04.2022 |deadlink=no}}</ref> La ministro pri kulturo kaj informa politiko, Oleksandr Tkaĉenko komentis: «Estas cinike, ke la aŭtoro parolas pri tiel nomita naziismo en Ukrainio, kvankam ni vidas la spegul-kontraŭajn faktojn: Rusio amase ekstermas ukrainojn surbaze de ilia nacieco. Kaj kiel nomi tion? Mi tuj respondos: la genocido de la ukraina popolo fare de Rusio».<ref>{{cite news |url=https://suspilne.media/225052-etnicni-cistki-na-derzavnomu-rosijskomu-sajti-vijsla-statta-so-rosia-mae-zrobiti-z-ukrainou/ |title=Етнічні чистки: на державному російському сайті вийшла стаття «Що Росія має зробити з Україною» |date=04.04.2022 |work=Суспільне. Культура |first=Олеся |last=Котубей |accessdate=5 квітня 2022 |archive-date=5 квітня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405160920/https://suspilne.media/225052-etnicni-cistki-na-derzavnomu-rosijskomu-sajti-vijsla-statta-so-rosia-mae-zrobiti-z-ukrainou/ }}</ref> == Kritiko == Kritikantoj de la vorto atentigas ke tio ne estas termino en scienca senco, sed nura politika propagandilo. Rusia [[defendanto de homaj rajtoj]], aktivulo de judaj organizoj Aleksandr Brod komparis deklaron de la ukraina parlamento kun konduto de germanaj nazioj<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://rg.ru/2023/05/03/v-spch-nazvali-vvedenie-poniatiia-rashizm-na-ukraine-eshche-odnim-proiavleniem-neonacizma.html | titolo = В СПЧ назвали введение понятия "рашизм" на Украине еще одним проявлением неонацизма | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Анна Спицына | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-03 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosijskaja gazeta]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Ankaŭ en la [[Nazia Germanio]] oni ŝatis krei novvortojn, bazitajn sur malamo al politikaj kontraŭuloj kaj, laŭ opinio de faŝistoj, "[[Subhomo|neplenvaloraj rasoj]]". En 1945, post la venko super la Nazia Germanio, tiuj ĉi vortoj estis ekskluditaj el vortaro de la loĝantoj de Germanio. |aŭtoro = Aleksandr Brod, defendanto de homaj rajtoj, juda aktivulo |verko = |origina teksto = В нацистской Германии тоже любили создавать неологизмы, основанные на ненависти к политическим противникам и, по мнению фашистов, "неполноценным расам". В 1945 году, после Победы над нацистской Германией, эти слова были исключены из лексикона жителей Германии. }} Oni rimarkigas ke iuj ecoj de raŝismo, listigitaj en la deklaro de la ukraina parlamento, apenaŭ estas kondamnindaj (diskonigo de la [[Rusa lingvo|rusaj lingvo]] kaj kulturo, la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]], rusiaj amaskomunikiloj) dum la aliaj propras al la oficialaj ideologio kaj politiko de Ukrainio (kulto de herooj forme de [[Stepan Bandera]] kaj aliaj ukrainaj naciistoj, kulto de morto forme glorado de morto en bataloj, kreado de specialaj pompaj ritoj de militistaj entombigaj, projekto de kolosa milita tombejo ks, torĉomarŝoj de ukrainaj naciistoj, kulto de la povo forme de amasa militisma propagando, totala cenzuro forme de [[:n:Aŭtoritatoj de Ukrainio fermis opoziciajn televidkanalojn|likvido de opoziciaj amaskomunikiloj]] eĉ antaŭ la milito ktp)<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://vz.ru/world/2023/5/4/1210451.html | titolo = Русофобский термин доказывает украинский нацизм | titolo-aldono = | alirdato = 2023-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Николай Стороженко | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-05-04 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Взгляд | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. == En dokumenta filmo == * [[Anatomio de Raŝismo]] (2023) estas ukraina dokumenta filmo kiu esploras la historion de ĉi tiu fenomeno <ref>[https://blog.poltava.to/pustovgar/17788/ Анатомія рашизму | Документальний цикл «Остання війна»]</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭraziismo]] * [[Pri la Historia Unueco de Rusoj kaj Ukrainoj]] * [[Propagando en Rusio]] * [[Putinismo]] * [[Rusigo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Vortokunfandoj]] [[Kategorio:Faŝismo en Rusio]] [[Kategorio:21-a jarcento en Rusio]] [[Kategorio:Politikaj ideologioj]] [[Kategorio:Politiko de Rusio]] [[Kategorio:Propagando]] [[Kategorio:Politikaj neologismoj]] gfeinnd9ajh7lguvak70khadlr1vjrt 0 801072 9456642 8931120 2026-08-19T09:38:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456642 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Ingrid Piller''' (naskiĝis en [[1967]]<ref>(en) "[https://id.loc.gov/authorities/names/no97060119.html Piller, Ingrid, 1967-]". ''id.loc.gov''.</ref>) estas [[Germanio|germandevena]] [[Aŭstralio|aŭstralia]] [[Sociolingvistiko|socilingvisto]] kaj profesoro pri [[aplikata lingvistiko]], profesoro ĉe la aŭstralia [[Universitato Macquarie]] en [[Sidney]]<ref name=":0">(en) "''[https://researchers.mq.edu.au/en/persons/ingrid-piller Distinguished Professors]''", mq.edu.au</ref> kaj elektita samrangulo de la aŭstralia [[:en:Australian_Academy_of_the_Humanities|''Australian Academy of the Humanities'']]<ref>(en) "[[:en:Australian_Academy_of_the_Humanities|Ingrid Piller]]". ''Australian Academy of the Humanities''.</ref>, kies esploroj fokusas [[Interkultura komunikado|interkulturan komunikadon]], [[Instruado de lingvoj|lingvolernadon]], [[Plurlingveco|plurlingvecon]], [[Dulingveco|dulingvan edukadon]]<ref>(en) "[https://researchers.mq.edu.au/en/persons/ingrid-piller Ingrid Piller]". ''Macquarie University''.</ref> kaj [[Lingva diverseco|lingvan diversecon]], precipe en unulingvaj kuntekstoj aŭ tradicioj<ref name=":1">(en) "''[https://www.ew.uni-hamburg.de/en/internationales/aktuelles/2022-ingrid-piller.html If you do not feel represented linguistically, you quickly lose the desire to participate in society] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221109165132/https://www.ew.uni-hamburg.de/en/internationales/aktuelles/2022-ingrid-piller.html |date=2022-11-09 }}''.", [[Hamburga universitato|Universitato de Hamburgo]], la 20-an de junio 2022.</ref>. Piller ankaŭ ĉefredaktas la internacian socilingvistikan revuon ''Multilingua''<ref>(en) "[https://www.degruyter.com/journal/key/mult/html Multilingua]". ''De Gruyter''.</ref> kaj estas fonda redaktoro de la socilingvista esplordiskoniga platformo ''[[:en:Language_on_the_Move|Language on the Move]]''<ref>(en) ''[https://www.languageonthemove.com/ Language on the Move]''. </ref>. Tiu retejo ligas akademianojn kun esplorinteresoj en interkultura komunikado, lingvolernado, plurlingvismo, plurlingveco kaj dulingva edukado internacie, kaj alportas ilian esploradon al larĝa tutmonda spektantaro. Ŝi estas ankaŭ membro de la fakula kolegio de la aŭstralia ''Reseach Council'' (ARC)<ref>(en) ''Australian Research Council'', "''[https://www.arc.gov.au/about-arc/arc-profile/arc-committees/arc-college-experts ARC College of Experts] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210401054308/https://www.arc.gov.au/about-arc/arc-profile/arc-committees/arc-college-experts |date=2021-04-01 }}''", www.arc.gov.au, la 13-an de junio 2018.</ref>. == Esploro kaj efiko == La verkaro de Piller en [[aplikata lingvistiko]] kaj [[Sociolingvistiko|socilingvistiko]] koncentriĝas je [[interkultura komunikado]], [[Akirado de lingvaĵo|lingva akirado]], [[plurlingveco]] kaj [[Dulingveco|dulingva edukado]]. Ŝi ankaŭ eksplicite traktas kiel defii la malavantaĝojn en la tutmonda akademia eldonado kiun alfrontas multlingvaj akademianoj<ref>(en) Piller, Ingrid. (2022). How to challenge Anglocentricity in academic publishing. [https://www.languageonthemove.com/how-to-challenge-anglocentricity-in-academic-publishing/ Rete legebla].</ref><ref name=":2">(en) ''[https://www.mq.edu.au/research/research-funding-and-grant-opportunities/success-stories-and-newsletter Spotlight on…Prof Ingrid Piller]'', Universitato Macquarien julio 2022.</ref>. Laŭ ''Google Scholar'', ŝia laboro estis citita jam pli ol 7100 fojojn<ref>(en) "''[https://scholar.google.com.au/citations?user=sRz7SO0AAAAJ&hl=en Distinguished Professor Ingrid Piller, FAHA]''". scholar.google.com.au.</ref>. === Esploro pri lingva diverseco en la socia vivo === Ŝia esploro ekzamenas la sociajn sekvojn de lingva diverseco rezulte de [[migrado]] kaj [[tutmondiĝo]] por [[dungado]], [[edukado]] kaj aliaj flankoj de socia partopreno kiun diskonigas la blogo ''Language on the Move'' <ref name=":1" />. Homoj de ne-anglalingvaj horizontoj alfrontas gravajn malavantaĝojn kiam temas pri aliro al [[Eduko|edukado]], [[dungeco]], [[sano]] aŭ [[Justica povo|jurisdikcio]]. Ŝia esploro fokusas ĉi tiujn lingvajn barojn por povi plene kaj egalrajte partopreni en la socio kaj ŝi klopodas antaŭenigi socian justecon trovante manierojn venki tiujn obstaklojn<ref name=":2" /><ref>(en) Piller, I., Bruzon, A. S., & Torsh, H. (2021). Monolingual school websites as barriers to parent engagement. ''Language and Education'', 1-18. doi:[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09500782.2021.2010744 10.1080/09500782.2021.2010744] </ref> per pli da [[lingva justeco]]. Ŝi ankaŭ [[Twitter|tviteras]]<ref>@lg_on_the_move</ref> pri [[lingva diverseco]]. == Verkaro kaj premioj == Ingrid Piller estas la aŭtoro de ''Linguistic Diversity and Social Justice'' (Oxford University Press, 2016), kiu gajnis en 2017 la premion pri prozo en la kategorio 'lingvo kaj lingvistiko' kaj samjare la libropremion BAAL. Ŝi ankaŭ estas la aŭtoro de Intercultural Communication (''Interkultura Komunikado) ĉe'' Edinburgh University Press, 2-a eld., 2017) kaj pli ol 400 aliaj publikaĵoj<ref name=":0" />. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == [[Interkultura komunikado]] [[Plurlingveco|Multlingveco]] == Eksteraj ligiloj == Retejo ''[https://www.languageonthemove.com/ Language on the Move]'' [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Aŭstraliaj lingvistoj]] [[Kategorio:Socilingvistiko]] [[Kategorio:Aplikata lingvistiko]] dhjodtuxs4cwrrpk1t39kqtzvn5yf6k 0 806698 9456273 9456076 2026-08-18T16:19:32Z Interlingvisto 261976 /* Verkoj */ 9456273 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Vicente Costalago''', estas aŭtoro kaj filologo kiu naskiĝis en [[Hispanio]]. Li studis Modernajn lingvojn kaj Tradukadon kaj Interpretadon ĉe universitato<ref name="IdRef">[https://www.idref.fr/25918960X Bibliographie IdRef]</ref>. == Konstruitaj lingvoj == Li publikigis plurajn tekstojn en la interreto en malsamaj konstruitaj lingvoj, kiel [[Lingvafrankao Nova]], [[Interlingvao]]<ref>{{cite web |url=https://www.interlingua.com/novas/2020-08-02-tres-nove-libros-gratuite/ |title=Tres nove libros gratuite in le Bibliotheca electronic in interlingua |author=<!--Not stated--> |date= 2 August 2020 |website= interlingua.org |publisher= |access-date=21 January 2022 |quote= Vicente Costalago de Espania es le autor productive del tres obras: "Litteratura romanic e interlingua", "Historia de Europa" e "Concise description del lingua valencian".}}</ref>, [[Okcidentalo]] kaj [[Esperanto]]. == Verkoj == Lia unua verko estis ''La xerca per Pahoa'', en [[Lingvafrankao Nova]]<ref name="IdRef"/>. Ĉi tiu novelo rakontas la vojaĝon faritan de Joan por trovi la glavon nomitan Pahoa, kiun nur la legitima reĝo de Lincuo povas uzi. Ĝi estis la unua origina rakonto publikigita en Elefen. Poste li komencis eldoni en Okcidentalo. Lia unua libro estis la origina ''Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas''<ref>[https://bib.rero.ch/global/documents/2089464 RERO.ch]</ref><ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-sercha-in-li-castelle-dewahl-e-altri-racontas/paperback/product-4gj9w8.html?page=1&pageSize=4 RERO.ch]</ref>, kiu enhavas tri rakontojn, kun certa influo de La elbabila koro de [[Edgar Allan Poe]] en la dua rakonto ''Li Confession'' ('La Konfeso'). Lia sekva verko, ''Antologie hispan''<ref>[https://bib.rero.ch/global/documents/2089465 RERO.ch] </ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-hispan/paperback/product-pmknpz.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Antologie hispan |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-hispan/paperback/product-pmknpz.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-04-09 }}</ref>, estis kompilo de eltiraĵoj tradukitaj el la plej gravaj tekstoj de la hispana literaturo. Sekvis ''Fabules, rakontas e mites''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/fabules-contes-e-mites/paperback/product-4g6ezk.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Fabules, racontas e mites |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/fabules-contes-e-mites/paperback/product-4g6ezk.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-04-09 }}</ref>, kolekto de fabeloj kaj rakontoj tradukitaj al Okcidentalo. Poste li publikigis ''Pensa''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/pensa/paperback/product-kqnz4e.html?page=1&pageSize=4 Pensa]</ref>, skribitan en Mini, konstruita lingvo kiu havas nur 1000 vortojn. Poste li publikigis la originalan tekston ''Li tresor de Fluvglant''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-tresor-de-fluvglant/paperback/product-8grj8y.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Li tresor de Fluvglant |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220222181751/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-tresor-de-fluvglant/paperback/product-8grj8y.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-02-22 }}</ref>, en Interlingue kaj ''La marcia nonconoseda''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/la-marcia-nonconoseda/paperback/product-y45dpm.html?page=1&pageSize=4 |titolo=La marcia nonconoseda |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220304190849/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/la-marcia-nonconoseda/paperback/product-y45dpm.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-03-04 }}</ref>, la duan originaltekston publikigitan en Lingvafrankao Nova. Sekvis lia unua publikigo en Interlingua, titolita ''Juliade''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago/juliade/paperback/product-qm8ez5.html?page=1&pageSize=4 Juliade]</ref> kaj ''Antolojia espaniol'', en Lingvafrankao Nova<ref>[https://www.lulu.com/account/projects/qmmpmq?page=1&pageSize=10 Antolojia espaniol]</ref>. Li poste publikigis ''Antologie de poesie europan'' <ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-de-poesie-europan/paperback/product-zj6dd5.html?q=vicente+costalago Antologie de poesie europan]</ref>, en Okcidentalo kaj sian unuan libron en Novial, ''Mikri Antologie''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/mikri-antologie/paperback/product-vdj8gy.html?q=vicente+costalago Mikri Antologie]</ref>. Li publikigis sian unuan verkon en Esperanto, ''[[La trezoro de Erokeriherria]]'', en decembro 2022. Je aprilo 2025 publikigis sia unua verko en la [[Ekstremadura lingvo|ekstremadura]], kun la titolo ''Euris estremeñus i sotras poemas''<ref name="ext">[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/euris-estreme%C3%B1us-i-sotras-poemas/paperback/product-gjqemyn.html?q=euris+estreme%C3%B1us&page=1&pageSize=4 Euris estremeñus i sotras poemas]</ref> Je novembro 2025, publikigis lia dua verko en tia lingvo, ''Estórias estremeñas''.<ref name="extr">[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/est%C3%B3rias-estreme%C3%B1as/paperback/product-nvjwvwn.html?q=vicente+costalago&page=1&pageSize=4 Estórias estremeñas]</ref> En decembro 2025 il publikigis la tradukon de ''Subuqti'', originale skribita en [[Occidental]], en Interlingua, farita por li.<ref name="SubuqtiInterlingua">[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago/subuqti/paperback/product-yv9dzwr.html?q=subuqti&page=1&pageSize=4 Subuqti]</ref> En januaro 2026 li publikigis sian lastan verkon en Elefeno, ''La Asosia de Galduherri''<ref name="asosia">[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/la-asosia-de-galduherri/paperback/product-m26ew56.html?q=la+asosia+de+galduherri&page=1&pageSize=4 La Asosia de Galduherri]</ref>. En marto 2026, il publikigis libron de originala poezio in [[fala]], ''Vérsus sóltus''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/v%C3%A9rsus-s%C3%B3ltus/paperback/product-zmz6qpm.html?q=V%C3%A9rsus+s%C3%B3ltus&page=1&pageSize=4 Vérsus sóltus]</ref>. En junio li publikigis la kvaran libron de la serio ''La Club de la Marcia'', kun la titolo ''La Club de la Marcia en la Lago Negra''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/la-club-de-la-marcia-en-la-lago-negra/paperback/product-2mnqejy.html?q=La+Club+de+la+Marcia+en+la+Lago+Negra&page=1&pageSize=4 La Club de la Marcia en la Lago Negra]</ref>. En julio li publikigis en Okcidentalo la libron de poezio ''Cris de Silentie'', kiu traktas temojn kiel la mondo en krizo, milito, malsato; kaj estas ankaŭ religiaj poemoj, kun referencoj al kelkaj versoj de la Biblio.<ref name="cris">[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/cris-de-silentie/paperback/product-yveynrz.html?q=cris+de+silentie&page=1&pageSize=4 Cris de Silentie]</ref>. Ankaŭ en julio li publikigis la tradukon de ''Subuqti'' en la eŭskan<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/subuqti/paperback/product-gjzymjz.html?q=Subuqti&page=1&pageSize=4 Subuqti]</ref>. En aŭgusto li publikigis la tradukon de ''Anidros'' en Interlingvaon<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-kvge78p.html?page=1&pageSize=4 Anidros]</ref> kaj en Esperanton<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-45474rn.html?q=Anidros&page=1&pageSize=4 Anidros]</ref>. === Revuoj === Li kunlaboris kun la okcidentala revuo "Cosmoglotta" ekde 2020. <ref>[https://archive.org/search?query=creator%3A%22Interlingue+Union%22 Interlingue-Union en archive.org]</ref> Li ankaŭ publikigas en "Ido-Saluto!" ekde 2024. En 2025, li kreis la revuon "U Glosa Jurnali," <ref>[https://archive.org/details/@vicentecv?and%5B%5D=subject%3A%22Glosa%22 U Glosa Jurnali]</ref> en [[Gloso (planlingvo)|Gloso]]. == Bibliografio == === En esperanto === * 2022: ''La trezoro de Erokeriherria'' * 2026: ''Anidros''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-45474rn.html?q=&page=1&pageSize=4 Anidros]</ref> === En lingvafrankao nova === * Libroj ** 2020/2021: [[La xerca per Pahoa]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/la-xerca-per-pahoa/paperback/product-gpdq4k.html?page=1&pageSize=4 |titolo=La xerca per Pahoa |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210811131944/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/la-xerca-per-pahoa/paperback/product-gpdq4k.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2021-08-11 }}</ref> ** 2022: La marcia nonconoseda<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago/la-marcia-nonconoseda/paperback/product-qm5g6n.html?page=1&pageSize=4 |titolo=La marcia nonconoseda |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220221073534/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago/la-marcia-nonconoseda/paperback/product-qm5g6n.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-02-21 }}</ref> ** 2022: Antolojia espaniol<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antolojia-espaniol/paperback/product-qmmpmq.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Antolojia espaniol |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220511114904/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antolojia-espaniol/paperback/product-qmmpmq.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-05-11 }}</ref> ** 2022: Denova en la marcia<ref name ="denova">[https://elefen.org/vici/leteratur/denova_en_la_marcia/xef Denova en la marcia]</ref> ** 2022: ''La Club de la Marcia en peril''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/la-club-de-la-marcia-en-peril/paperback/product-zgdv7z.html?q=La+Club+de+la+Marcia+en+peril&page=1&pageSize=4 La Club de la Marcia en peril], publicat li 27 decembre 2022</ref>. ** 2023: ''Pensas rimada''<ref>[https://payhip.com/b/VEGum Pensas rimada]</ref> ** 2023: ''Un contia de libria''<ref>[https://elefen.org/vici/leteratur/un_contia_de_libria/xef Un contia de libria]</ref> ** 2023: ''Rancur''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/rancur/paperback/product-v8r7mqy.html?page=1&pageSize=4 Rancur]</ref> ** 2024: ''Senas''<ref>[https://elefen.org/vici/leteratur/senas/xef Senas]</ref> ** 2026: ''La Asosia de Galduherri''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/la-asosia-de-galduherri/paperback/product-m26ew56.html?q=la+asosia+de+galduherri&page=1&pageSize=4 La Asosia de Galduherri]</ref> ** 2026: ''La Club de la Marcia en la Lago Negra''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/la-club-de-la-marcia-en-la-lago-negra/paperback/product-2mnqejy.html?q=La+Club+de+la+Marcia+en+la+Lago+Negra&page=1&pageSize=4 La Club de la Marcia en la Lago Negra]</ref> * Lernolibroj: ** [https://elefen.org/vici/leteratur_romanica/xef Leteratur romanica e lingua franca nova] ** [https://elefen.org/vici/istoria_de_europa/xef Istoria de Europa]. ** [https://elefen.org/vici/cultur_clasica/xef Cultur clasica] ** [https://elefen.org/vici/usor/chabi/istoria_de_espania Istoria de Espania] * Libroj per infanoj: ** [http://elefen.org/pdf/desinias-per-colori.pdf Desinias per colori] ** [http://elefen.org/pdf/la-crea-de-la-mundo.pdf La crea de la mundo] ** [http://elefen.org/pdf/nos-conose-la-mundo-espania.pdf Nos conose la mundo: Espania] ** [http://elefen.org/pdf/naras-per-enfantes.pdf Naras per enfantes], tradukita kun Jean-Claude Caraco. ** [http://elefen.org/pdf/ci-es-ci.pdf Ci es ci?] ** [http://elefen.org/pdf/on-conose-la-animales.pdf On conose la animales] * Eseoj ** [http://elefen.org/vici/leteratur/siensa_en_lingua_franca_nova Siensa en lingua franca nova] * Tradukoj ** Evanjelio de San Marco ** Evanjelio de San Mateo ** Capitulo prima de [[Don Quijote]] de la Mancha ** Evanjelio de Joan * Aliaj ** [http://elefen.org/pdf/libros-de-biblia.pdf La libros de la Biblia] ** Kunlaboro en la kreado del vortaro lingvafrankao nova-hispana ** [https://elefen.org/vici/mitolojia_clasica/xef Disionario de mitolojia clasica] === En interlingvao === Libroj: * 2022: ''Juliade''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago/juliade/paperback/product-qm8ez5.html?page=1&pageSize=4 Juliade]</ref> * 2022: ''Poemas''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/poemas/paperback/product-4p6ppd.html?q=&page=1&pageSize=4 Poemas]</ref> * 2023: ''Kilglan''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/kilglan/paperback/product-wjgq65.html?q=kilglan&page=1&pageSize=4 Kilglan]</ref> * 2025: ''Subuqti''<ref name="SubuqtiInterlingua"/> e-libroj: * [https://www.interlingua.com/e-libros/heracles/ Le dece-duo travalios de Heracles] * [https://www.interlingua.com/e-libros/litteraturaromanic/ Litteratura romanic e interlingua] * [https://www.interlingua.com/archivos/Historia%20de%20Europa.pdf Historia de Europa] * [https://www.interlingua.com/e-libros/concisedescriptiondellinguavalencian/ Concise description del lingua valencian] * [https://www.interlingua.com/archivos/Cultura%20classic.pdf Cultura classic] * [https://www.interlingua.com/archivos/Le%20Medievo.pdf Le Medievo] === En okcidentalo === * Libroj ** 2021: ''[[Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas]]''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-sercha-in-li-castelle-dewahl-e-altri-racontas/paperback/product-4gj9w8.html?page=1&pageSize=4 Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas]</ref> ** 2021: ''[[Antologie hispan]]''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-hispan/paperback/product-pmknpz.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Antologie hispan |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-hispan/paperback/product-pmknpz.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-04-09 }}</ref>. ** 2021: ''Fabules, racontas e mites''<ref name ="fabules">{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/fabules-contes-e-mites/paperback/product-4g6ezk.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Fabules, racontas e mites |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/fabules-contes-e-mites/paperback/product-4g6ezk.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-04-09 }}</ref>. ** 2022: ''Li tresor de Fluvglant''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-tresor-de-fluvglant/paperback/product-8grj8y.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Li tresor de Fluvglant |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220222181751/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-tresor-de-fluvglant/paperback/product-8grj8y.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-02-22 }}</ref> ** 2022: ''Antologie de poesie europan''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-de-poesie-europan/paperback/product-zj6dd5.html?q=Antologie+de+poesie+europan&page=1&pageSize=4 Antologie de poesie europan]</ref> ** 2022: ''Subuqti''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/subuqti/paperback/product-r922ev.html?q=&page=1&pageSize=4 Subuqti]</ref> ** 2022: ''Verses escapat de mi mente''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zuqez/verses-escapat-de-mi-mente/paperback/product-8p4zzq.html?q=verses+escapat+de+mi+mente&page=1&pageSize=4 Verses escapat de mi mente]</ref> ** 2022: ''Anidros''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-4p69v7.html?q=&page=1&pageSize=4 Anidros]</ref> ** 2022: ''Li Crímines de Cnocorran''<ref>[https://occidental-lang.com/resources/Li_crimines_de_Cnocorran.pdf Li Crímines de Cnocorran]</ref> ** 2023: ''Yo have ancor alquó a dir''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/yo-have-ancor-alqu%C3%B3-a-dir/paperback/product-eyedmr.html?page=1&pageSize=4 Yo have ancor alquó a dir]</ref> ** 2023: ''Exea!''<ref>[https://payhip.com/b/IUw5s Exea!]</ref> ** 2023: ''Nov Vive''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/nov-vive/paperback/product-qr9p5v.html?page=1&pageSize=4 Nov Vive]</ref> ** 2024: ''Heroicitás''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/heroicit%C3%A1s/paperback/product-655ppyz.html?q=&page=1&pageSize=4 Heroicitás]</ref> ** 2024: ''Poesies de amore e desamore''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/poesies-de-amore-e-desamore/paperback/product-dym6dg7.html?page=1&pageSize=4 Poesies de amore e desamore]</ref> ** 2024: ''Reminiscenties''<ref>[https://archive.org/details/Reminiscenties Reminiscenties]</ref> * Lernolibroj ** [https://occidental-lang.com/resources/Historie.pdf Historie] ** [https://occidental-lang.com/resources/Cultura_classic.pdf Cultura classic] ** [https://occidental-lang.com/resources/Geografie.pdf Geografie] ** [https://occidental-lang.com/resources/Mathematica.pdf Mathematica] * Artikoloj en Cosmoglotta ** ''Li casu del hebreic quam exemple por Occidental'' en Cosmoglotta 326. ** ''Mi unesim visita in li biblioteca de La-Chaux-de-Fonds'' en Cosmoglotta 326. ** 2022: ''Litteratura in Occidental'' kun ''Bibliografie de ovres e textus litterari in Occidental'', en Cosmoglotta 329 (junuar-juní 2022<ref>[https://archive.org/details/cg-329-2022/page/2/mode/2up Cosmoglotta 329]</ref>. ** 2022: Poesie ''Al lingue'', en Cosmoglotta 330 (julio-decembro2022)<ref>[https://archive.org/details/cg-330-2022-el/mode/2up Cosmoglotta 330]</ref>. ** 2023: ''Situation actual de nor lingue: Esque it es plu bon o plu mal?'', en Cosmoglotta 331 (januaro-junio 2023)<ref>[https://archive.org/details/cosmoglotta_331.20023 Cosmoglotta 331]</ref> ** 2024: ''Ultim adío a Claude Gacond'', en Cosmoglotta 334 (julio-decembro 2024)<ref name="Cosmoglotta334">[https://archive.org/details/cosmoglotta-334-2024/mode/2up Cosmoglotta 334]</ref> ** 2024: ''Li beson del viage del heróe in nor vives'', en Cosmoglotta 334<ref name="Cosmoglotta334"/> ** 2025: ''Un lingue es un dialecte con un armé e un marine'', en Cosmoglotta 336<ref name="Cosmoglotta336">[https://archive.org/details/cg-336-2025-2 Cosmoglotta 336]</ref> ** 2025: ''On ne save quo on have til quande on perdi it'', en Cosmoglotta 336<ref name="Cosmoglotta336"/> * Vortaroj ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=es Vortaro interlingue-hispan] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=val Vortaro interlingue-valencian] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=bal Vortaro interlingue-baleari] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=an Vortaro interlingue-aragonesi] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=gl Vortaro interlingue-galician] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=pt Vortaro interlingue-portugalesi] === En Ido === * Libroj ** 2024: ''Poemeti''<ref>[https://archive.org/details/Poemeti Poemeti]</ref> ** 2024: ''La predicajo di Hakum''<ref>[https://archive.org/details/la-predicajo-di-hakum-final-2 La predicajo di Hakum]</ref> * Artikoloj ** 2024: ''Originala poemi'' publikigita en Ido-Saluto 2024/3. ** 2025: ''La Hispana vacinizad-expediciono ad Amerika'', publikigita en Ido-Saluto 2025/1. ** 2025: ''L’Ultimi di Filipini: La heroala siejo qua markis la fino dil Hispana Imperio en Asia'', publikigita en Ido-Saluto 2025/3.<ref>[https://archive.org/details/ido-saluto-3-2025/mode/2up Ido-Saluto 2025/3]</ref> ** 2025: ''Numantia: La nedomtebla spirito di libera populo'', publikigita en Ido-Saluto 2025/4.<ref>[https://archive.org/details/ido-saluto-4-2025/page/18/mode/2up Ido-Saluto 2025/4]</ref> ** 2026: ''Blas de Lezo e la heroala defenso di Cartagena de Indias: La brava rezistado qua protektis la Hispana Imperio en Amerika'', Ido-Saluto 2026/1.<ref>[https://archive.org/details/ido-saluto-1-2026/page/n19/mode/2up Ido-Saluto 2026/1]</ref> <gallery> Leteratur_romanica_e_elefen.png Istoria_de_Europa.png Cultur_e_tradision_clasica.png Historie_(Interlingue).png Cultura_classic.png Geografie_(Interlingue).png </gallery> === En mini === * 2022: ''Pensa''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/pensa/paperback/product-kqnz4e.html?page=1&pageSize=4 Pensa]</ref> === En novialo === * 2022: ''Mikri Antologie''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/mikri-antologie/paperback/product-vdj8gy.html?q=Mikri+Antologie Mikri Antologie]</ref>. === En la ekstremadura === * Libroj: ** 2025: ''Euris estremeñus i sotras poemas''<ref name="ext"/> ** 2025: ''Estórias estremeñas''<ref name="extr"/> === En la fala === * Libroj: ** 2026: ''Vérsus sóltus''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/v%C3%A9rsus-s%C3%B3ltus/paperback/product-zmz6qpm.html?q=V%C3%A9rsus+s%C3%B3ltus&page=1&pageSize=4 Vérsus sóltus]</ref> === En la hispana === * Poemoj: ** 2024: ''Pensamientos tras la riada de Valencia'' * Revuoj: ** I.2026: ''Que se alce la voz'' in ''Grada''<ref>[https://www.grada.es/que-se-alce-la-voz/blogueros/oscec/ Que se alce la voz]</ref> ** II.2026: ''Mi relación con el extremeño''<ref>[https://www.grada.es/mi-relacion-con-el-extremeno/revista-grada/colaboradores/ Mi relación con el extremeño]</ref> ** III.2026: ''Una joya lingüística extremeña''<ref>[https://www.grada.es/una-joya-linguistica-extremena/blogueros/oscec/ Una joya lingüística extremeña]</ref> === Aliaj === * Kreinto de la [https://jam.wikipedia.org Vikipedio en la jamaika]. * Ko-kreinto de la [https://lfn.wikipedia.org Vikipedio en la Elefeno]. == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Interlingvao}} {{Nova Lingvafrankao}} {{Okcidentalo}} {{Gloso}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Costalago, Vicente}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] [[Kategorio:Vicente Costalago]] 7lhzesopq0ruztpphgz42knofme86zw 9456275 9456273 2026-08-18T16:19:59Z Interlingvisto 261976 /* Verkoj */ 9456275 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Vicente Costalago''', estas aŭtoro kaj filologo kiu naskiĝis en [[Hispanio]]. Li studis Modernajn lingvojn kaj Tradukadon kaj Interpretadon ĉe universitato<ref name="IdRef">[https://www.idref.fr/25918960X Bibliographie IdRef]</ref>. == Konstruitaj lingvoj == Li publikigis plurajn tekstojn en la interreto en malsamaj konstruitaj lingvoj, kiel [[Lingvafrankao Nova]], [[Interlingvao]]<ref>{{cite web |url=https://www.interlingua.com/novas/2020-08-02-tres-nove-libros-gratuite/ |title=Tres nove libros gratuite in le Bibliotheca electronic in interlingua |author=<!--Not stated--> |date= 2 August 2020 |website= interlingua.org |publisher= |access-date=21 January 2022 |quote= Vicente Costalago de Espania es le autor productive del tres obras: "Litteratura romanic e interlingua", "Historia de Europa" e "Concise description del lingua valencian".}}</ref>, [[Okcidentalo]] kaj [[Esperanto]]. == Verkoj == Lia unua verko estis ''La xerca per Pahoa'', en [[Lingvafrankao Nova]]<ref name="IdRef"/>. Ĉi tiu novelo rakontas la vojaĝon faritan de Joan por trovi la glavon nomitan Pahoa, kiun nur la legitima reĝo de Lincuo povas uzi. Ĝi estis la unua origina rakonto publikigita en Elefen. Poste li komencis eldoni en Okcidentalo. Lia unua libro estis la origina ''Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas''<ref>[https://bib.rero.ch/global/documents/2089464 RERO.ch]</ref><ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-sercha-in-li-castelle-dewahl-e-altri-racontas/paperback/product-4gj9w8.html?page=1&pageSize=4 RERO.ch]</ref>, kiu enhavas tri rakontojn, kun certa influo de La elbabila koro de [[Edgar Allan Poe]] en la dua rakonto ''Li Confession'' ('La Konfeso'). Lia sekva verko, ''Antologie hispan''<ref>[https://bib.rero.ch/global/documents/2089465 RERO.ch] </ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-hispan/paperback/product-pmknpz.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Antologie hispan |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-hispan/paperback/product-pmknpz.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-04-09 }}</ref>, estis kompilo de eltiraĵoj tradukitaj el la plej gravaj tekstoj de la hispana literaturo. Sekvis ''Fabules, rakontas e mites''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/fabules-contes-e-mites/paperback/product-4g6ezk.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Fabules, racontas e mites |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/fabules-contes-e-mites/paperback/product-4g6ezk.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-04-09 }}</ref>, kolekto de fabeloj kaj rakontoj tradukitaj al Okcidentalo. Poste li publikigis ''Pensa''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/pensa/paperback/product-kqnz4e.html?page=1&pageSize=4 Pensa]</ref>, skribitan en Mini, konstruita lingvo kiu havas nur 1000 vortojn. Poste li publikigis la originalan tekston ''Li tresor de Fluvglant''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-tresor-de-fluvglant/paperback/product-8grj8y.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Li tresor de Fluvglant |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220222181751/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-tresor-de-fluvglant/paperback/product-8grj8y.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-02-22 }}</ref>, en Interlingue kaj ''La marcia nonconoseda''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/la-marcia-nonconoseda/paperback/product-y45dpm.html?page=1&pageSize=4 |titolo=La marcia nonconoseda |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220304190849/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/la-marcia-nonconoseda/paperback/product-y45dpm.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-03-04 }}</ref>, la duan originaltekston publikigitan en Lingvafrankao Nova. Sekvis lia unua publikigo en Interlingua, titolita ''Juliade''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago/juliade/paperback/product-qm8ez5.html?page=1&pageSize=4 Juliade]</ref> kaj ''Antolojia espaniol'', en Lingvafrankao Nova<ref>[https://www.lulu.com/account/projects/qmmpmq?page=1&pageSize=10 Antolojia espaniol]</ref>. Li poste publikigis ''Antologie de poesie europan'' <ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-de-poesie-europan/paperback/product-zj6dd5.html?q=vicente+costalago Antologie de poesie europan]</ref>, en Okcidentalo kaj sian unuan libron en Novial, ''Mikri Antologie''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/mikri-antologie/paperback/product-vdj8gy.html?q=vicente+costalago Mikri Antologie]</ref>. Li publikigis sian unuan verkon en Esperanto, ''[[La trezoro de Erokeriherria]]'', en decembro 2022. Je aprilo 2025 publikigis sia unua verko en la [[Ekstremadura lingvo|ekstremadura]], kun la titolo ''Euris estremeñus i sotras poemas''<ref name="ext">[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/euris-estreme%C3%B1us-i-sotras-poemas/paperback/product-gjqemyn.html?q=euris+estreme%C3%B1us&page=1&pageSize=4 Euris estremeñus i sotras poemas]</ref> Je novembro 2025, publikigis lia dua verko en tia lingvo, ''Estórias estremeñas''.<ref name="extr">[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/est%C3%B3rias-estreme%C3%B1as/paperback/product-nvjwvwn.html?q=vicente+costalago&page=1&pageSize=4 Estórias estremeñas]</ref> En decembro 2025 il publikigis la tradukon de ''Subuqti'', originale skribita en [[Occidental]], en Interlingua, farita por li.<ref name="SubuqtiInterlingua">[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago/subuqti/paperback/product-yv9dzwr.html?q=subuqti&page=1&pageSize=4 Subuqti]</ref> En januaro 2026 li publikigis sian lastan verkon en Elefeno, ''La Asosia de Galduherri''<ref name="asosia">[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/la-asosia-de-galduherri/paperback/product-m26ew56.html?q=la+asosia+de+galduherri&page=1&pageSize=4 La Asosia de Galduherri]</ref>. En marto 2026, il publikigis libron de originala poezio in [[fala]], ''Vérsus sóltus''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/v%C3%A9rsus-s%C3%B3ltus/paperback/product-zmz6qpm.html?q=V%C3%A9rsus+s%C3%B3ltus&page=1&pageSize=4 Vérsus sóltus]</ref>. En junio li publikigis la kvaran libron de la serio ''La Club de la Marcia'', kun la titolo ''La Club de la Marcia en la Lago Negra''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/la-club-de-la-marcia-en-la-lago-negra/paperback/product-2mnqejy.html?q=La+Club+de+la+Marcia+en+la+Lago+Negra&page=1&pageSize=4 La Club de la Marcia en la Lago Negra]</ref>. En julio li publikigis en Okcidentalo la libron de poezio ''Cris de Silentie'', kiu traktas temojn kiel la mondo en krizo, milito, malsato; kaj estas ankaŭ religiaj poemoj, kun referencoj al kelkaj versoj de la Biblio.<ref name="cris">[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/cris-de-silentie/paperback/product-yveynrz.html?q=cris+de+silentie&page=1&pageSize=4 Cris de Silentie]</ref>. Ankaŭ en julio li publikigis la tradukon de ''Subuqti'' en la eŭskan<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/subuqti/paperback/product-gjzymjz.html?q=Subuqti&page=1&pageSize=4 Subuqti]</ref>. En aŭgusto li publikigis la tradukon de ''[[Anidros]]'' en Interlingvaon<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-kvge78p.html?page=1&pageSize=4 Anidros]</ref> kaj en Esperanton<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-45474rn.html?q=Anidros&page=1&pageSize=4 Anidros]</ref>. === Revuoj === Li kunlaboris kun la okcidentala revuo "Cosmoglotta" ekde 2020. <ref>[https://archive.org/search?query=creator%3A%22Interlingue+Union%22 Interlingue-Union en archive.org]</ref> Li ankaŭ publikigas en "Ido-Saluto!" ekde 2024. En 2025, li kreis la revuon "U Glosa Jurnali," <ref>[https://archive.org/details/@vicentecv?and%5B%5D=subject%3A%22Glosa%22 U Glosa Jurnali]</ref> en [[Gloso (planlingvo)|Gloso]]. == Bibliografio == === En esperanto === * 2022: ''La trezoro de Erokeriherria'' * 2026: ''Anidros''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-45474rn.html?q=&page=1&pageSize=4 Anidros]</ref> === En lingvafrankao nova === * Libroj ** 2020/2021: [[La xerca per Pahoa]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/la-xerca-per-pahoa/paperback/product-gpdq4k.html?page=1&pageSize=4 |titolo=La xerca per Pahoa |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210811131944/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/la-xerca-per-pahoa/paperback/product-gpdq4k.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2021-08-11 }}</ref> ** 2022: La marcia nonconoseda<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago/la-marcia-nonconoseda/paperback/product-qm5g6n.html?page=1&pageSize=4 |titolo=La marcia nonconoseda |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220221073534/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago/la-marcia-nonconoseda/paperback/product-qm5g6n.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-02-21 }}</ref> ** 2022: Antolojia espaniol<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antolojia-espaniol/paperback/product-qmmpmq.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Antolojia espaniol |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220511114904/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antolojia-espaniol/paperback/product-qmmpmq.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-05-11 }}</ref> ** 2022: Denova en la marcia<ref name ="denova">[https://elefen.org/vici/leteratur/denova_en_la_marcia/xef Denova en la marcia]</ref> ** 2022: ''La Club de la Marcia en peril''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/la-club-de-la-marcia-en-peril/paperback/product-zgdv7z.html?q=La+Club+de+la+Marcia+en+peril&page=1&pageSize=4 La Club de la Marcia en peril], publicat li 27 decembre 2022</ref>. ** 2023: ''Pensas rimada''<ref>[https://payhip.com/b/VEGum Pensas rimada]</ref> ** 2023: ''Un contia de libria''<ref>[https://elefen.org/vici/leteratur/un_contia_de_libria/xef Un contia de libria]</ref> ** 2023: ''Rancur''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/rancur/paperback/product-v8r7mqy.html?page=1&pageSize=4 Rancur]</ref> ** 2024: ''Senas''<ref>[https://elefen.org/vici/leteratur/senas/xef Senas]</ref> ** 2026: ''La Asosia de Galduherri''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/la-asosia-de-galduherri/paperback/product-m26ew56.html?q=la+asosia+de+galduherri&page=1&pageSize=4 La Asosia de Galduherri]</ref> ** 2026: ''La Club de la Marcia en la Lago Negra''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/la-club-de-la-marcia-en-la-lago-negra/paperback/product-2mnqejy.html?q=La+Club+de+la+Marcia+en+la+Lago+Negra&page=1&pageSize=4 La Club de la Marcia en la Lago Negra]</ref> * Lernolibroj: ** [https://elefen.org/vici/leteratur_romanica/xef Leteratur romanica e lingua franca nova] ** [https://elefen.org/vici/istoria_de_europa/xef Istoria de Europa]. ** [https://elefen.org/vici/cultur_clasica/xef Cultur clasica] ** [https://elefen.org/vici/usor/chabi/istoria_de_espania Istoria de Espania] * Libroj per infanoj: ** [http://elefen.org/pdf/desinias-per-colori.pdf Desinias per colori] ** [http://elefen.org/pdf/la-crea-de-la-mundo.pdf La crea de la mundo] ** [http://elefen.org/pdf/nos-conose-la-mundo-espania.pdf Nos conose la mundo: Espania] ** [http://elefen.org/pdf/naras-per-enfantes.pdf Naras per enfantes], tradukita kun Jean-Claude Caraco. ** [http://elefen.org/pdf/ci-es-ci.pdf Ci es ci?] ** [http://elefen.org/pdf/on-conose-la-animales.pdf On conose la animales] * Eseoj ** [http://elefen.org/vici/leteratur/siensa_en_lingua_franca_nova Siensa en lingua franca nova] * Tradukoj ** Evanjelio de San Marco ** Evanjelio de San Mateo ** Capitulo prima de [[Don Quijote]] de la Mancha ** Evanjelio de Joan * Aliaj ** [http://elefen.org/pdf/libros-de-biblia.pdf La libros de la Biblia] ** Kunlaboro en la kreado del vortaro lingvafrankao nova-hispana ** [https://elefen.org/vici/mitolojia_clasica/xef Disionario de mitolojia clasica] === En interlingvao === Libroj: * 2022: ''Juliade''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago/juliade/paperback/product-qm8ez5.html?page=1&pageSize=4 Juliade]</ref> * 2022: ''Poemas''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/poemas/paperback/product-4p6ppd.html?q=&page=1&pageSize=4 Poemas]</ref> * 2023: ''Kilglan''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/kilglan/paperback/product-wjgq65.html?q=kilglan&page=1&pageSize=4 Kilglan]</ref> * 2025: ''Subuqti''<ref name="SubuqtiInterlingua"/> e-libroj: * [https://www.interlingua.com/e-libros/heracles/ Le dece-duo travalios de Heracles] * [https://www.interlingua.com/e-libros/litteraturaromanic/ Litteratura romanic e interlingua] * [https://www.interlingua.com/archivos/Historia%20de%20Europa.pdf Historia de Europa] * [https://www.interlingua.com/e-libros/concisedescriptiondellinguavalencian/ Concise description del lingua valencian] * [https://www.interlingua.com/archivos/Cultura%20classic.pdf Cultura classic] * [https://www.interlingua.com/archivos/Le%20Medievo.pdf Le Medievo] === En okcidentalo === * Libroj ** 2021: ''[[Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas]]''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-sercha-in-li-castelle-dewahl-e-altri-racontas/paperback/product-4gj9w8.html?page=1&pageSize=4 Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas]</ref> ** 2021: ''[[Antologie hispan]]''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-hispan/paperback/product-pmknpz.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Antologie hispan |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-hispan/paperback/product-pmknpz.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-04-09 }}</ref>. ** 2021: ''Fabules, racontas e mites''<ref name ="fabules">{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/fabules-contes-e-mites/paperback/product-4g6ezk.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Fabules, racontas e mites |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/fabules-contes-e-mites/paperback/product-4g6ezk.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-04-09 }}</ref>. ** 2022: ''Li tresor de Fluvglant''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-tresor-de-fluvglant/paperback/product-8grj8y.html?page=1&pageSize=4 |titolo=Li tresor de Fluvglant |alirdato=2022-12-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220222181751/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-tresor-de-fluvglant/paperback/product-8grj8y.html?page=1&pageSize=4 |arkivdato=2022-02-22 }}</ref> ** 2022: ''Antologie de poesie europan''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/antologie-de-poesie-europan/paperback/product-zj6dd5.html?q=Antologie+de+poesie+europan&page=1&pageSize=4 Antologie de poesie europan]</ref> ** 2022: ''Subuqti''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/subuqti/paperback/product-r922ev.html?q=&page=1&pageSize=4 Subuqti]</ref> ** 2022: ''Verses escapat de mi mente''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zuqez/verses-escapat-de-mi-mente/paperback/product-8p4zzq.html?q=verses+escapat+de+mi+mente&page=1&pageSize=4 Verses escapat de mi mente]</ref> ** 2022: ''Anidros''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-4p69v7.html?q=&page=1&pageSize=4 Anidros]</ref> ** 2022: ''Li Crímines de Cnocorran''<ref>[https://occidental-lang.com/resources/Li_crimines_de_Cnocorran.pdf Li Crímines de Cnocorran]</ref> ** 2023: ''Yo have ancor alquó a dir''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/yo-have-ancor-alqu%C3%B3-a-dir/paperback/product-eyedmr.html?page=1&pageSize=4 Yo have ancor alquó a dir]</ref> ** 2023: ''Exea!''<ref>[https://payhip.com/b/IUw5s Exea!]</ref> ** 2023: ''Nov Vive''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/nov-vive/paperback/product-qr9p5v.html?page=1&pageSize=4 Nov Vive]</ref> ** 2024: ''Heroicitás''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/heroicit%C3%A1s/paperback/product-655ppyz.html?q=&page=1&pageSize=4 Heroicitás]</ref> ** 2024: ''Poesies de amore e desamore''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/poesies-de-amore-e-desamore/paperback/product-dym6dg7.html?page=1&pageSize=4 Poesies de amore e desamore]</ref> ** 2024: ''Reminiscenties''<ref>[https://archive.org/details/Reminiscenties Reminiscenties]</ref> * Lernolibroj ** [https://occidental-lang.com/resources/Historie.pdf Historie] ** [https://occidental-lang.com/resources/Cultura_classic.pdf Cultura classic] ** [https://occidental-lang.com/resources/Geografie.pdf Geografie] ** [https://occidental-lang.com/resources/Mathematica.pdf Mathematica] * Artikoloj en Cosmoglotta ** ''Li casu del hebreic quam exemple por Occidental'' en Cosmoglotta 326. ** ''Mi unesim visita in li biblioteca de La-Chaux-de-Fonds'' en Cosmoglotta 326. ** 2022: ''Litteratura in Occidental'' kun ''Bibliografie de ovres e textus litterari in Occidental'', en Cosmoglotta 329 (junuar-juní 2022<ref>[https://archive.org/details/cg-329-2022/page/2/mode/2up Cosmoglotta 329]</ref>. ** 2022: Poesie ''Al lingue'', en Cosmoglotta 330 (julio-decembro2022)<ref>[https://archive.org/details/cg-330-2022-el/mode/2up Cosmoglotta 330]</ref>. ** 2023: ''Situation actual de nor lingue: Esque it es plu bon o plu mal?'', en Cosmoglotta 331 (januaro-junio 2023)<ref>[https://archive.org/details/cosmoglotta_331.20023 Cosmoglotta 331]</ref> ** 2024: ''Ultim adío a Claude Gacond'', en Cosmoglotta 334 (julio-decembro 2024)<ref name="Cosmoglotta334">[https://archive.org/details/cosmoglotta-334-2024/mode/2up Cosmoglotta 334]</ref> ** 2024: ''Li beson del viage del heróe in nor vives'', en Cosmoglotta 334<ref name="Cosmoglotta334"/> ** 2025: ''Un lingue es un dialecte con un armé e un marine'', en Cosmoglotta 336<ref name="Cosmoglotta336">[https://archive.org/details/cg-336-2025-2 Cosmoglotta 336]</ref> ** 2025: ''On ne save quo on have til quande on perdi it'', en Cosmoglotta 336<ref name="Cosmoglotta336"/> * Vortaroj ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=es Vortaro interlingue-hispan] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=val Vortaro interlingue-valencian] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=bal Vortaro interlingue-baleari] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=an Vortaro interlingue-aragonesi] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=gl Vortaro interlingue-galician] ** [https://occidental-lang.com/dictionaries/?d=pt Vortaro interlingue-portugalesi] === En Ido === * Libroj ** 2024: ''Poemeti''<ref>[https://archive.org/details/Poemeti Poemeti]</ref> ** 2024: ''La predicajo di Hakum''<ref>[https://archive.org/details/la-predicajo-di-hakum-final-2 La predicajo di Hakum]</ref> * Artikoloj ** 2024: ''Originala poemi'' publikigita en Ido-Saluto 2024/3. ** 2025: ''La Hispana vacinizad-expediciono ad Amerika'', publikigita en Ido-Saluto 2025/1. ** 2025: ''L’Ultimi di Filipini: La heroala siejo qua markis la fino dil Hispana Imperio en Asia'', publikigita en Ido-Saluto 2025/3.<ref>[https://archive.org/details/ido-saluto-3-2025/mode/2up Ido-Saluto 2025/3]</ref> ** 2025: ''Numantia: La nedomtebla spirito di libera populo'', publikigita en Ido-Saluto 2025/4.<ref>[https://archive.org/details/ido-saluto-4-2025/page/18/mode/2up Ido-Saluto 2025/4]</ref> ** 2026: ''Blas de Lezo e la heroala defenso di Cartagena de Indias: La brava rezistado qua protektis la Hispana Imperio en Amerika'', Ido-Saluto 2026/1.<ref>[https://archive.org/details/ido-saluto-1-2026/page/n19/mode/2up Ido-Saluto 2026/1]</ref> <gallery> Leteratur_romanica_e_elefen.png Istoria_de_Europa.png Cultur_e_tradision_clasica.png Historie_(Interlingue).png Cultura_classic.png Geografie_(Interlingue).png </gallery> === En mini === * 2022: ''Pensa''<ref>[https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/pensa/paperback/product-kqnz4e.html?page=1&pageSize=4 Pensa]</ref> === En novialo === * 2022: ''Mikri Antologie''<ref>[https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/mikri-antologie/paperback/product-vdj8gy.html?q=Mikri+Antologie Mikri Antologie]</ref>. === En la ekstremadura === * Libroj: ** 2025: ''Euris estremeñus i sotras poemas''<ref name="ext"/> ** 2025: ''Estórias estremeñas''<ref name="extr"/> === En la fala === * Libroj: ** 2026: ''Vérsus sóltus''<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/v%C3%A9rsus-s%C3%B3ltus/paperback/product-zmz6qpm.html?q=V%C3%A9rsus+s%C3%B3ltus&page=1&pageSize=4 Vérsus sóltus]</ref> === En la hispana === * Poemoj: ** 2024: ''Pensamientos tras la riada de Valencia'' * Revuoj: ** I.2026: ''Que se alce la voz'' in ''Grada''<ref>[https://www.grada.es/que-se-alce-la-voz/blogueros/oscec/ Que se alce la voz]</ref> ** II.2026: ''Mi relación con el extremeño''<ref>[https://www.grada.es/mi-relacion-con-el-extremeno/revista-grada/colaboradores/ Mi relación con el extremeño]</ref> ** III.2026: ''Una joya lingüística extremeña''<ref>[https://www.grada.es/una-joya-linguistica-extremena/blogueros/oscec/ Una joya lingüística extremeña]</ref> === Aliaj === * Kreinto de la [https://jam.wikipedia.org Vikipedio en la jamaika]. * Ko-kreinto de la [https://lfn.wikipedia.org Vikipedio en la Elefeno]. == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Interlingvao}} {{Nova Lingvafrankao}} {{Okcidentalo}} {{Gloso}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Costalago, Vicente}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] [[Kategorio:Vicente Costalago]] 3509hjgl8ctltizb5sj5j3z12h8q2e8 0 813381 9456335 9289170 2026-08-18T19:40:13Z Sj1mor 12103 9456335 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Julian Yacoub Mourad''', naskiĝinta kiel '''Jacques Mourad''' (naskiĝis la 28-an de junio 1968 en [[Halepo]], [[Sirio]]) estas [[monaĥo]], [[pastro]] de la [[siria katolika eklezio]] kaj [[ĉefepiskopo]] de [[Homs]], konfirmita la [[7-an de januaro]] [[2023]] de la [[Francisko (papo)|papo Francisko]].<ref>Auriane Guérin, "''Le père Jacques Mourad nommé archevêque de Homs''", La Croix,‎ la 9-an de januaro 2023 (ISSN 0242-6056, [https://www.la-croix.com/Religion/Le-pere-Jacques-Mourad-nomme-archeveque-Homs-2023-01-09-1201249886 rete legebla], alirite la 12-an de januaro 2023.</ref> Krom la [[Siria lingvo|sirian]], li parolas la [[Araba lingvo|araban]] kaj la [[Franca lingvo|francan]] kaj scias iom la [[Itala lingvo|italan]] kaj la [[Angla lingvo|anglan]]. En la [[1990-aj jaroj]], kune kun la [[Italio|itala]] [[Jezuitoj|jezuito]] Paolo Dall'Oglio, li fondis la monaĥan komunumon [[Dair Mar Musa]] (Dair Mār Mūsā al-Ḥabašī (ar: دير مار موسى الحبشي), 90 km de [[Damasko]], kiel signo de kulturo de [[Interreligia dialogo|interreligia]] frateco inter [[kristanoj]] kaj [[islamanoj]], al kiu ankaŭ la [[encikliko]] ''[[Fratelli tutti|Fratelli Tutti]]'' alvokas<ref>(nl) ''Aartsbisschop van de hoop, verkiezing van Jacques Mourad luiidt nieuwe tijd in voor christenen in Syrië'' (Ĉefepiskopo de la espero, elekto de Jacques Mourad enkondukas novan epokon por kristanoj en Sirio), Kerk & Leven, p. 5, la 25-an de januaro 2023.</ref>. De 2000 ĝis 2015, li estis respondeculo de tiu monaĥejo kaj de la paroĥo Al-Qaryatayn. [[Dosiero:Deir Mar Musa 06.jpg|eta|Kristana monaĥejo Dair Mar Musa, detruita de [[Daiŝo]] (Islama Ŝtato) sed post 2020 denove rekonstruita.]] Inter la monatoj de majo kaj de oktobro [[2015]], la pastro Mourad estis kaptita de la terorista grupo [[Islama Ŝtato|Daiŝo (Islama Ŝtato)]] <ref>(fr) Grégoire de Fombelle, "''[https://dioceseparis.fr/pere-jacques-mourad-un-pretre.html Père Jacques Mourad, un prêtre otage de l'Etat Islamique, partage ce qu'il a appris]''" [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdioceseparis.fr%2Fpere-jacques-mourad-un-pretre.html arkivo], dioceseparis.fr, la 7-an de februaro 2020, alirite la 12-an de januaro 2023. </ref><ref>(en) "''[https://indonesia.ucanews.com/2023/01/11/imam-yang-selamat-dari-penculikan-isis-ditunjuk-sebagai-uskup-agung-suriah/ Priest who survived ISIS kidnapping appointed as archbishop in Syria]''", UCA Novaĵoj </ref>, sed li sukcesas eskapi danke al helpo de islamaj loĝantoj. Li verkas multnombrajn artikolojn en revuoj aŭ lokaj kaj internaciaj ĵurnaloj en pluraj lingvoj. == Pacobatalanto == Jacques Mourad ricevis la 21an de oktobro 2019 la premion "''Kolombo de oro por la [[paco]]''" de la esplorinstituto "Archivio Disarmo" (IRIAD), en [[Romo]], por lia devontigo en favoro de la konstruado de mondo sen armiloj. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Mourad, Julian Yacoub}} [[Kategorio:Orientaj katolikaj episkopoj]] [[Kategorio:Siria katolika eklezio]] [[Kategorio:Siriaj episkopoj]] [[Kategorio:Sirio]] [[Kategorio:Paco]] [[Kategorio:Kristanismo]] [[Kategorio:Islamo]] [[Kategorio:Ĉefepiskopoj]] mrvpeh1c1xr3t387vfbaarjs1lryuip 0 815673 9456351 9270249 2026-08-18T19:45:28Z Sj1mor 12103 9456351 wikitext text/x-wiki {{Unua}}{{Informkesto homo}} '''Martin von AMBERG''' (latine: ''Martinus Ambergensis''<ref>[http://www.alcuin.de/philosopher.php?id=1503]</ref>) estis [[germanio|germana]] [[inkvizicio|inkvizitoro]], teologo kaj verkisto. Li aktivis ĉ. inter 1370 kaj 1400. == Vivo == Martin verkis la popularan, edifan skribaĵon ''Gewissensspiegel'' (ĉ. 1370-82) kaj eble estis pastro en la [[Preĝejo de Virgulino Maria antaŭ Týn]] en [[Prago]]. La kariero inkvizitora por kontraŭbatali la kredon de la [[valdanoj]] (laŭ komisio de la papo aŭ, pli verŝajne, de la episkopo) dokumente atesteblas (parte kune kun [[Petrus Zwicker]]): 1374 en [[Strasburgo]], 1380-aj jaroj en [[Regensburg]], 1391 en [[Würzburg]] kaj [[Erfurto]], 1396 en Prago, 1399 en [[Nurenbergo]] (tie ĉi li honoriĝis publike) kaj [[Bamberg]], 1400/01 en [[Trnava]], [[Hartberg]] kaj [[Sopron]]. La verko ''Gewissensspiegel'', de kiu konserviĝis 34 manuskriptoj, elstaras inter la tiutempa [[kateĥismo|kateĥisma]] literaturo enhave kaj forme. Ĝi servu kiel enkonduko je la ĉefaj kredofundamentoj al neregantoj de la [[latina lingvo]]. Kreon de tia verko klopodis la provinca sinodo de Prago en 1355 kaj eĉ ordonis la partoprenintoj de la koncilio de [[Lavaur (Tarn)|Lavaur]] en 1368 ĉar oni sentis la ardan deziron havi ion tian je dispono. Mendinto estis konsilisto de la hungara reĝo, Hans von Scharfeneck el [[Dalmatio]]. Enhave ekzistas similoj al ''Compendium theologicae veritatis'' de [[Hugues Ripelin]] el Strasburgo kaj al aĵoj de [[Johano de Novoforo]]. Martin restadis en Prago 1380 kaj tiam li ekkonis ties skribaĵojn. Ĉiuokaze influis ''Gewissensspiegel'' siaspece verkoj de [[Hans Vintler]] kaj de Stefano el [[Lanškroun]]. == Literaturo == * Th.-M. Charland: "Les Auteurs d'Artes Praedicandi au XIIIe siècle d'après les manuscrits", ĉe: ''Études d'Histoire Littéraire et Doctrinale du XIIIe Siècle'', 1932, p. 41-60 * E. Weidenhiller: ''Untersuchungen zur deutschsprachigen katechetischen Literatur des späten Mittelalters'', 1965, p. 134-140 * M. Schwinger: ''Martin von Amberg - Der Gewissensspiegel. Zur handschriftlichen Überlieferung'', disertaĵo, Graz 1966 * G. Steer: "Der Gewissensspiegel Martins von Amberg und das Compendium theologicae veritatis Hugos von Straßburg", ĉe: ''Paul-Braune-Beiträge'' 90/1968, p. 285-302 * R. Kieckhefer: ''The Inquisition in Fourteenth Century Germany'', disertaĵo, Austin 1972 * A. Patschovsky: ''Quellen zur böhmischen Inquisition im 14. Jh.'', 1979 * Art. „Martin von Prag“ fare de Herman Haupt, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie'', Band 52 (1906), p. 219 ([https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Martin_von_Amberg&oldid=- tie ĉi interrete]) == Fonto == * Werbow, Stanley N., "Martin von Amberg" ĉe: ''Neue Deutsche Biographie'' 16 (1990), p. 277-278 ([https://www.deutsche-biographie.de/pnd100964672.html#ndbcontent tie ĉi interrete]) == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Inkvizitoroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 14-a jarcento]] [[Kategorio:Germanlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Homoj el Prago]] [[Kategorio:Romkatolikaj pastroj]] 06mwu2kjrazzhz1js61lx9wkk3tohnx 0 816124 9456383 7986292 2026-08-18T20:00:54Z DidCORN 34571 9456383 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Fervoja stacidomo | nomo = L'Asse | origina nomo = Gare de L'Asse | dosiero = Gare de L'Asse 1.jpg | grandeco de dosiero = 280ra | priskribo = Stacidomo ''L'Asse'' | lando = Svislando | loko = [[Nyon]] | latitudo = 46.40182 | longitudo = 6.21175 | regiono-ISO = CH-VD | zomo = 14 | situo sur mapo = neniu | ŝanĝebla mapo = Svislando/Svislando Vaŭdo | nomo de proprietulo = [[Nyon-Saint-Cergue-Morez|NStCM]] | nomo de trafikanto = NStCM | kodo de stacidomo = <!--85010694--> | fervojo = 155 | supermara alteco = 474 | en trafiko = | sekuriga ekipaĵo = | nombro de reloj = 1 | nombro de kajoj = 1 | malfermo = 1916 | aktuala stato = | nombro de pasaĝeroj = | eksportitaj trajnoj = | vendo de vojaĝbiletoj= | servoj en stacidomo = | ligita transporto = | notoj = | retejo = }} '''L'Asse''' estas [[fervoja stacidomo]] en [[Nyon]], [[Svislando]]. La nomo orginas de la rivero ''Asse'', kiu fluas apude kaj kiu trafluas la urbon [[Nyon]] por kunflui kun la [[Rodano]] ĉe la lago [[Lemano]]. == Vidu ankaŭ == * [[Nyon]] * [[Listo de fervojaj stacioj en Svislando]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Retejo SBB}} {{Linio 155 NStCM}} {{DEFAŬLTORDIGO:L'Asse (stacidomo)}} [[Kategorio:Fervojaj stacioj en Svislando]] [[Kategorio:Nyon (distrikto)]] m6d5uiep0x5kjm5qbnbhbntuqs7d8xn 0 816679 9456364 9446798 2026-08-18T19:51:26Z Sj1mor 12103 9456364 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Jella Lepman''' (la [[15-a de majo|15-an‏ de majo]] [[1891]] - la [[4-a de oktobro|4-an de oktobro]] [[1970]]) estis germana [[ĵurnalistino]], [[verkistino]] kaj [[tradukistino]] de juda deveno, kiu fondis la [[Internacia Junulara Biblioteko|Internacian Junularan Bibliotekon]] en [[Munkeno]]. == Vivo == Jella Lepman naskiĝis en [[Stutgarto]], [[Germanio]], kaj estis la plej aĝa de tri filinoj de la riĉa [[Tekstilo|teksa]] industriulo Joseph Lehman (1853-1911) kaj lia edzino Flora, naskita Lauchheimer ([[1867|1867-1940]]). Ŝiaj gepatroj apartenis al la fluo de [[Reformisma Judismo|Reformjudismo]] ([[Progresismo|progresema]] [[Liberala Judismo]]). Ŝia kuzo estis la filozofo [[Max Horkheimer]]. De sia junaĝo ŝi aktivis en sociaj projektoj. En la aĝo de 17 jaroj ŝi fondis la "Internacian Legejon" por la infanoj de la eksterlandaj laboristoj en la cigaredfabriko Waldorf-Astoria {{Refn|Anna Becchi, Libereas}} (la unua [[Valdorfa pedagogio|antropozofia lernejo]] estis establita en tiu ĉi fabriko en 1919).<ref>[http://folioj.de/valdorfa%20pedagogio/ artikolo "De kie venas la nomo Valdorfo?"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220419112236/http://folioj.de/valdorfa%20pedagogio/ |date=2022-04-19 }} kun mencio pri la unua [[valdorfa lernejo]] en la fabriko Waldorf-Astoria en 1919] ({{eo}})</ref> Post kompletigado de siaj studoj ĉe la [https://www.koenigin-katharina-stift.de/ mezlernejo ''Königin-Katharina-Stift''] en Stutgarto, ŝi pasigis proksimume jaron en [[loĝlernejo]] en [[Svislando]] por studi [[Franca lingvo|la francan]]. Post sia reveno al Stutgarto, ŝi geedziĝis kun Gustav Horace Lepman ([[1877]] - [[1922]]), la filo de germandevena usonano. La paro havis du infanojn: Anna-Marie, naskita en [[1918]], kaj Gunter, naskita en [[1921]]. Gustav Lepman batalis en la [[Unua Mondmilito]] kiel germana oficiro ĉe la [[Okcidenta Fronto (Unua Mondmilito)|fronto]] en [[Francio]], sed pro sia vundiĝo li iĝis handikapita kaj mortis pro [[koratako]] en 1922 <ref>Anna Becchi, [http://libreas.eu/ausgabe25/05becchi/ Jella Lepman: fondinto de la internacia junulara biblioteko], Libereas (germane)</ref>. Post la morto de ŝia edzo, Jella Lepman estis nomumita redaktisto de la ĉiutaga gazeto ''Stuttgarter Neues Tagblatt'' kaj estis la unua virino en tiu pozicio. Ŝi verkis artikolojn pri socipolitikaj temoj kaj iniciatis, en [[1927]], la publikigon de aldono nomita {{lang-de|Die Frau in Haus, Beruf und Gesellschaft}} (la virino en la domo, profesio kaj komerco). Samtempe, en 1927, ŝi publikigis sian unuan infanlibron {{lang-de|Der verschlafene Sonntag}} ("La dormema dimanĉo"), kaj en 1929 la infanteatraĵon {{lang-de|Der singende Pfennig}} ("La kantanta [[pfenigo]]"). Ŝi estis aktiva en la Germana Demokrata Partio (DDP) kie ŝi iĝis la gvidanto de regiona virina grupo. En [[1929]] ŝi konkursis (kune kun [[Theodor Heuss]]), malsukcese, en baloto al la Germana [[Federacia Parlamento (Germanio)|Reichstag]]. Kiam la [[Naziismo|nazioj]] ekregis en [[1933]], Jella Lepman perdis sian permanentan laboron pro ŝia judeco. Ĝis [[1935]] ŝi daŭre estis dungita kiel sendependa kunlaboristo en la gazeto. En [[1936]] ŝi elmigris kun siaj infanoj tra [[Florenco]] al [[Anglio]]. Tie ŝi ricevis britan civitanecon kaj vivis en la [[Londono|londona]] [[antaŭurbo]] de [[Hampstead (Londono)|Hampstead Garden]], en domo disponigita al ŝi fare de amikoj. Ŝi estis dungita en provizoraj skriblaboroj kiuj inkluzivis, inter aliaj agadoj, redaktado de artikoloj de la [[Aŭstrio|aŭstra]] [[dramaturgo]] [[Arthur Schnitzler]], por la [[Universitato de Kembriĝo]], laboris kiel konsultinto por BBC pri aferoj rilataj al junularo, laboro ĉe la brita ministerio pri eksteraj aferoj kaj redaktis germanan lernolibron por lernejoj. Poste ŝi laboris ĉe la [[usonanoj|usona]] [[radiostacio|elsendostacio]] en [[Eŭropo]] ([[:en:American_Broadcasting_Station_in_Europe|ABSIE]]) <ref>Egon Laesen, Ponto de infanlibroj, ''AJR Information'' , 1970, p. 6</ref>. En [[1943]] ŝi eldonis la libron "Virinoj en Nazia Germanio" sub la [[plumnomo]] Catherine Thomas <ref>Resumo de la enhavo de la libro en la artikolo [http://soe.unc.edu/hoh/file.php?id=ContextualEssay.pdf Women at the Front in Dua Mondmilito]{{404|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de Lisa Miller Lohr</ref>. Post la fino de la Dua Mondmilito, en oktobro [[1945]], ŝi revenis al Germanio, al [[Frankfurto ĉe Majno]]. Komence ŝi vivis en [[Bad Homburg]] kie ŝi funkciis kiel konsultisto en temoj ligitaj al virinoj kaj juneco ĉe la stabejo de la usona armeo. Ŝia laboro en la usona okupadzono en Germanio temigis la efektivigon de programoj por la reedukado de la germana junularo koruptita fare de la [[Nazia Germanio|nazireĝimo]]. Lepman distribuis plurmiloj da ekzemplerojn de la germana traduko de la verko ''[[La Rakonto de Ferdinand]]'' inter infanoj de [[Berlino]]. Post tio, en [[1946]], ŝi estis translokigita al [[Munkeno]] kaj nomumita vicredaktoro de ĉiutaga gazeto nome de la usonaj aŭtoritatoj, kiu multe okupiĝis pri prezentado de la [[Demokratio|demokratiaj]] valoroj de Usono al la germana legantaro. En [[1949]] ŝi fondis la [[Internacia Junulara Biblioteko|Internacian Junulara Bibliotekon]] (IJB), kiu estas bazita en [[Munkeno]], kaj gvidis ĝin ĝis sia emeritiĝo en [[1957]]. Fine de siaj vivo ŝi vivis en Zuriko kie ŝi mortis en [[1970]] kaj estis entombigita. == Vizio == Partoprenante la klopodon restarigi Germanion, ŝi formulis sian vizion por doni al infanoj kaj junularoj esperon pri bona estonteco per libroj. Ŝi temigis kultivado de infana kaj junulara literaturo kiel rimedo de edukado por malfermiteco, [[toleremo]] kaj [[Pacismo|ne-batalo]]. En [[1946]], helpe de donacoj de eldonejoj tra la mondo, ŝi organizis la unuan internacian ekspozicion de infana kaj junulara literaturo. La ekspozicio okazis en [[Munkeno]], en la artgalerio ''Haus der Kunst''. La libroj prezentitaj en tiu ĉi ekspozicio estis poste utiligitaj, en [[1949]], kiel la komenca kolekto de la Internacia Junulara Biblioteko, kiu nombris proksimume 8 000 volumojn je ĝia malfermo. Dank'al la multaj klopodoj de Jella Lepman, la biblioteko ricevis helpon de [[Eleanor Roosevelt]] kaj internacian financadon de [[Unesko]] kaj la [[fondaĵo Rockefeller]]. Antaŭ la malfermo de la biblioteko, Jella Lepman proponis al verkisto [[Erich Kästner]] la ideon verki la libron "Die Konferenz der Tiere" ([[La konferenco de la bestoj]]) en kiu la bestoj de la arbaro devigas la homaron ĉesigi militojn. En [[1952]], Jella Lepman iniciatis konferencon en Munkeno, kun la partopreno de verkistoj, eldonistoj, instruistoj kaj filozofoj, por antaŭenigi komprenon inter popoloj per porinfana literaturo. Ĉe la fino de la konferenco, komisiono estis nomumita kiu en [[1953]] establis la organizon " [http://www.ibby.org/ Internacia Estraro pri Libroj por Junuloj - IBBY] " kiu estis registrita, kaj daŭre funkcias, kiel [[neprofitocela organizo]] en [[Bazelo]], Svislando. Inter la fondintoj de la organizaĵo estis la verkistoj Erich Kästner kaj [[Astrid Lindgren]]. Jella Lepman verkis vaste pri la celoj de la organizo en sia aŭtobiografia libro "Die Kinderbuchbrücke" (La Infanlibro-Ponto) publikigita en [[1964]]. En [[1956]], Jella Lepman estis inter la iniciatintoj de la "[[Premio Andersen]]" <ref>[http://www.ibby.org/awards-activities/awards/hans-christian-andersen-awards/ Premioj Hans Christian Andersen: oficiala retejo de IBBY] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210413213158/https://www.ibby.org/awards-activities/awards/hans-christian-andersen-awards |date=2021-04-13 }}, www.ibby.org</ref>, la plej grava premio en la mondo por junaj verkistoj, aljuĝita fare de la organizaĵo IBBY. Jella Lepman verkis multajn infanlibrojn, kolektojn de infanrakontoj kaj grandan kolekton de lulkantoj kiujn ŝi kolektis dum multaj jaroj. Komencante en 1991, por marki ĝian 100-an naskiĝdatrevenon, la IBBY aljuĝas la [http://www.ibby.org/about/jella-lepman-medal/?L=0 Jella Lepman-Medalon] al eminentaj aktivuloj en la organizaĵo. == Verkaro == * ''Der verschlafene Sonntag'', ilustrita per Hermann Gradl, eldonejo W. Hädecke, Stuttgart, 1927; faksimila eldono: eldonejo Bröstler, Marktheidenfeld, 1992. {{ISBN|978-3-927439-11-5}} * ''Das Geheimnis vom Kuckuckshof – Eine Detektivgeschichte aus dem Schwarzwald'' Unua eldono Londono, John Murray, Londono, 1942. * ''Wer ist Lux? Eine Detektivgeschichte für die Jugend'', ilustrita per Paul Flora, eldonejo Ensslin & Laiblin, Reutlingen, 1950. * ''Die Katze mit der Brille – Die schönsten Gutenachtgeschichten'', kolektitaj per Jella Lepman, eldonita per Hansjörg Schmitthenner, ilustrita per Regina Ackermann-Ophüls. Europa-Verlag, Zürich, volumo 1, 1951; volumo 2, 1959. Reprinted Zeitverlag Bucerius, Hamburgo, 2006. {{ISBN|978-3-938899-02-1}} * ''Der verhaftete Papagei: die schönsten Gute Nacht Geschichten: neueste Folge'', eldonita per Hansjörg Schmitthenner, ilustrita per Jutta Kirsch-Korn, eldonejo Ullstein, Berlino, 1963. {{ISBN|978-3-548-12534-3}} * ''Die Kinderbuchbrücke'', eldonejo [[S. Fischer Verlag]], Frankfurto, 1964. ** ''A Bridge of Children's Books'', tradukita per Edith McCormick, enkonduko per J.E. Morpurgo. Leicester: Brockhampton Press, Leicester; American Library Association, Novjorko 1969. {{ISBN|0-340-03205-7}} ** ''A Bridge of Children's Books'', tradukita per Edith McCormick, enkonduko per Mary Robinson. The O'Brien Press, Dublin, 2002, {{ISBN|0-86278-783-1}} ** ''子どもの本は世界の架け橋 Kodomonohon wa sekai no kakehashi'' ("Infanlibroj estas pontoj de la mondo"), tradukita per Morimoto Manami. Kogumaŝa, [[Tokio]], 2002. {{ISBN|978-4-7721-9037-4}} ** ''世界童书之桥 Shìjiè tóng shū zhī qiáo'' ("La ponto de mondaj infanlibroj"), 中国少儿出版社 ''Zhōngguó shào er chūbǎn shè'' (Ĉina Infana Eldonejo), [[Pekino]], 2006. {{ISBN|978-7-5007-8080-9}} ** ''어린이 책의 다리 eolin-i chaeg-ui dali'' ("Ponto de infanlibroj"), tradukita per Sun-Ah Kang, Nami Books, [[Seulo]], 2015. {{ISBN|978-89-966836-6-7}} ** ''Un ponte di libri'', cura e traduzione di Anna Patrucco Becchi. [[Romo]]: Sinnos, 2018. {{ISBN|978-88-7609-393-7}} ** ''Un Puente de Libros Infantiles'', [[Vigo]]: eldonejo Creotz, 2017. {{ISBN|978-84-941473-8-8}} ** ''La strada di Jella: prima fermata Monaco'' ("La strato de Jella: unua halto Munkeno"), traduzione dall'inglese di Ilaria Piperno. Romo: Sinnos, 2009. {{ISBN|978-88-7609-137-7}} * ''Kinder sehen unsere Welt – Texte und Zeichnungen aus 35 Ländern'' ("Infanoj vidas nian mondon - tekstoj kaj desegnaĵoj el 35 landoj"), kolektitaj kaj eldonitaj per Jella Lepman. Ullstein, 1971. {{ISBN|978-3-550-07766-1}} ** ''Come i bambini vedono il mondo'', tradukita per Amina Pandolfi. [[Milano]]: eldonejo Garzanti, 1972. ** ''How children see our world: words and pictures from thirty-five countries'', tradukita per Heide Dugall, enpaĝigita per Dietmar Meyer kaj Frank Curcio. Avon Books, Novjorko, 1975. {{ISBN|978-0-380-00529-1}} == Fontoj == * Kathy Stinson. ''The Lady with the Books: A Story Inspired by the Remarkable Work of Jella Lepman''. Illus. by Marie Lafrance. Kids Can Press (2020). (Canada) * Sydelle Pearl, ilustrita per Danlyn Iantorno, ''Books for Children of the World: The Story of Jella Lepman''. Pelican Publishing, 2007.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishbookcouncil.org/book/books-for-children-of-the-world-the-story-of-jella-lepman|title=Books for Children of the World: The Story of Jella Lepman|last=Pearl|first=Sydelle|website=Jewish Book Council|access-date=5-a de junio 2022}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Bona-nokta rakonto]] {{-}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lepman, Jella}} [[Kategorio:Germanaj porinfanaj verkistoj]] fkitt9bl4b6nce3u26ylrk3s2gbhtcl 0 822714 9456344 9416568 2026-08-18T19:43:27Z Sj1mor 12103 9456344 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''José Luis BORAU Moradell''' ([[Zaragozo]], [[8-an de aŭgusto]] [[1929]] - [[Madrido]], [[23-an de novembro]] [[2012]]) estis hispana [[reĝisoro]], [[produktoro]], scenaristo, porokaza aktoro, eldonisto kaj kritikisto de [[kino]], membro de la ''[[Real Academia Española]]'' ekde 2008 ĝis sia morto, en 2012.<ref>[https://elpais.com/cultura/2012/11/23/actualidad/1353684682_964758.html «Algo más que un director de cine»,] [[El País]], 23a de novembro 2012. </ref><ref>[https://www.abc.es/play/cine/abci-jose-luis-borau-201211230000_noticia.html «Fallece José Luis Borau a los 83 años»,] ABC, 23a de novembro 2012. </ref> == Biografio == Li ekkarieris en la [[1960-aj jaroj]] per [[Itala vakera filmo|vakeraj filmoj]], kiuj ne sukcesis, kaj per diversaj taskoj rilataj al kino. Lia unua grava filmo estis la politika [[trilero]] ''Hay que matar a B.'' (1974), kiu montris lian detaleman stilon en la reĝisorado, konstruado de la historio kaj muntado. Tiu filmo disponis de internacia geaktoraro kun usonaj steluloj [[Burgess Meredith]] kaj [[Patricia Neal]]. Ĉefa komerca sukceso okazis en 1975 per la drama ''[[Furtivos]]'', kiu aktuale estas konsiderata unu de la ĉefaj ekzemploj de la kino de la fino de la frankisma epoko. Ĉefe impresas la enkonduko de la intrigo en la media scenejaro de arbaroj. La filmo ege sukcesis kaj ricevis la Oran Konkon al la plej bona filmo en la [[Donostia Internacia Filmfestivalo]], inter multaj aliaj premioj kaj honoroj. En 1979 li premieris ''La Sabina'', historio de pasio kaj superstiĉo okazanta en [[Andaluzio]]. [[Internacia kunprodukto|Kunproduktorado]] kun Svedio ebligis denove internacian geaktoraron. En 1984, li reĝisoris hispan-usona kunproduktoraĵo ''Río abajo'' (en Usono: ''On the Line'') kun [[David Carradine]] kaj [[Victoria Abril]], kiu ne atingis esperitan sukceson. Borau rekuperiĝis el tiu relativa malsukceso per sekva sukceso de publiko kaj kritiko en 1986 per ''Tata mía'' (kun Imperio Argentina kaj [[Carmen Maura]]), kiu inter alia atingis nomumon por [[Goja-premio]] al plej bona scenaro. Li ricevis la Ormedalon de la [[Kinakademio de Hispanio]] en 2000. == Filmoj == * (D) Reĝisoro * (G) Scenaristo * (P) Produktoro * (A) Aktoro === Kino === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Jaro''' || '''Filmo''' || '''Reĝisoro''' |- | 2001 || ''El verano de Anna'' (P) || Jeanine Meerapfel |- | 2000 || ''Leo'' (DGP) || José Luis Borau |- | 1997 || ''Niño nadie'' (DGP) || José Luis Borau |- | 1996 || ''Ilona llega con la lluvia'' (A) || Sergio Cabrera |- | 1993 || ''Todos a la cárcel'' (A) || [[Luis García Berlanga]] |- | 1988 || ''Malaventura'' (A) || [[Manuel Gutiérrez Aragón]] |- | 1986 || ''Tata mía'' (DGP) || José Luis Borau |- | 1984 || ''Río abajo (On the Line)'' (DGP) || José Luis Borau |- | 1981 || ''Cuentos para una escapada'' (A) || |- | 1979 || ''La Sabina'' (DGP) || José Luis Borau |- | 1978 || ''Sonámbulos'' (A) || Manuel Gutiérrez Aragón |- | 1977 || ''In memoriam'' (P) || Enrique Brasó |- | 1977 || ''El monosabio'' (GP) || Ray Rivas |- | 1976 || ''Camada negra'' (GP) || Manuel Gutiérrez Aragón |- | 1975 || ''La adúltera'' (A) || Roberto Bodegas |- | 1975 || ''[[Furtivos]]'' (DGPA) || José Luis Borau |- | 1973 || ''Hay que matar a B.'' (DGP) || José Luis Borau |- | 1972 || ''Mi querida señorita'' (GPA) || Jaime de Armiñán |- | 1970 || ''Un, dos, tres, al escondite inglés'' (PA) || Iván Zulueta |- | 1965 || ''Crimen de doble filo'' (D) || José Luis Borau |- | 1964 || ''Brandy'' (DG) || José Luis Borau |- |} === Televido === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Jaro''' || '''Serio''' || '''Reĝisoro''' |- | 1992 || ''Celia'' (DGP) || José Luis Borau |- |} == Literaturaj verkoj == * ''Camisa de once varas'', Premio ''Tigre Juan de Narrativa''. * ''Navidad, horrible navidad'' * ''El amigo de invierno'' * ''Cuentos de Culver City'' * ''Palabra de cine''. === Kinkritiko === * ''Diccionario de cine español'' * ''La pintura en el cine, el cine en la pintura'' * ''Cine, arte y artilugios en el cine español''. === Publikigitaj scenaroj === * ''Leo''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * «[http://www.heraldo.es/noticias/cultura/el_cineasta_jose_luis_borau_premio_las_letras_aragonesas_2009.html El cineasta José Luis Borau, Premio de las Letras Aragonesas 2009] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160401150234/http://www.heraldo.es/noticias/cultura/el_cineasta_jose_luis_borau_premio_las_letras_aragonesas_2009.html |date=2016-04-01 }}», ''Heraldo de Aragón'', 18a de decembro 2009. * «[http://www.gaceta.es/17-11-2008+jose_luis_borau_nuevo_academico_lengua,noticia_1img,10,12,38399 José Luis Borau, nuevo académico de la lengua] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210414234700/https://www.gaceta.es/17-11-2008+jose_luis_borau_nuevo_academico_lengua,noticia_1img,10,12,38399 |date=2021-04-14 }}», ''Gaceta de los Negocios''. {{Wayback|url=http://www.gaceta.es/17-11-2008+jose_luis_borau_nuevo_academico_lengua,noticia_1img,10,12,38399|date=20210414234700}} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=José Luis Borau|revizio=148532068}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Borau, Jose Luis}} [[Kategorio:Hispanaj reĝisoroj]] [[Kategorio:Hispanaj kinproduktoroj]] mnh713snczjp0ce86h1yjsv8sllldx3 0 825613 9456292 9288353 2026-08-18T18:55:28Z Sj1mor 12103 9456292 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro | tradukbildo = | traduksubteksto = Kovrilpaĝo de la esperanta eldono | tradukanto = ETULO | tradukeldonjaro = 1937 }} '''Murdo en la Orienta Ekspreso''' ({{Lang-en|Murder on the Orient Express}}), estas [[krimromano]] de la [[Unuiĝinta Reĝlando|brita]] verkistino [[Agatha Christie]]. La romano estis eldonita en [[1934]] <ref>{{Cite book|last=United States, Department of the Treasury|url=https://books.google.com/books?id=raMhAQAAIAAJ&q=christie%20%22calais%20coach%22%20feb%201934&pg=PA213|title=Catalog of Copyright Entries. New Series: 1934, Part 1, Volume 31. New Series|date=1935|publisher=Copyright Office|location=Washington D C|page=213|access-date=23 March 2015}}</ref><ref name="BDE">{{Cite news|last=Coignard|first=Jerome|date=28 February 1934|title=Books – and Their Makers|page=20|work=The Brooklyn Daily Eagle|publisher=Everything Brooklyn Media|location=Brooklyn, New York|url=https://www.newspapers.com/image/59997245|access-date=23 March 2015}}</ref>. La intrigo de la romano traktas la enketon de [[murdo]] kiu okazis sur la fama trajno, la [[Orient-ekspreso]]. Post sia publikigo, la romano iĝis [[furorlibro]] kaj klasikaĵo kaj estas konsiderita la plej fama kaj konata romano verkita fare de Christie <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/agathachristiere00wags/page/88|title=Agatha Christie: A Readers Companion|date=2004|publisher=Aurum Press Ltd|isbn=1-84513-015-4|editor-last=Wagstaff|editor-first=Vanessa|location=London, England|page=[https://archive.org/details/agathachristiere00wags/page/88 88]|editor-last2=Poole|editor-first2=Stephen}}</ref>. Rajdante la eleganta trajno de la 1930aj jaroj, la ''[[Orient-ekspreso]]'', estas haltigita kaŭze de peza neĝado. Murdo estas eltrovita kaj la hejmvizito de Poirot al Londono de la [[Mezoriento|Meza Oriento]] estas interrompita por solvi la kazon. La komencaj ĉapitroj de la romano okazas unuavice en [[Istanbulo]]. La cetero de la romano okazas en [[Jugoslavio]], kun la trajno kaptita inter [[Vinkovci]] kaj [[Slavonski Brod|Brod]]. == Intriga resumo == {{Intrigo}} La [[Belgujo|belga]] [[detektivo]] [[Hercule Poirot]] estis kaptita en aparte komplika murdokazo, post sukcese kompletigi komplikan kaj aparte sentivan enketon por la [[Franca Terarmeo|franca armeo]] en [[Sirio]]. Poirot deĵoris en la belga polico. Post longa kariero en la polico, Poirot demisiis, translokiĝis al [[Londono]], kaj iĝis privata detektivo. Kiel privata detektivo, Poirot trovis sin fari enketojn ĉirkaŭ la mondo, kaj, inter aliaj aferoj, helpis al diversaj registaroj en precipe komplikaj enketoj. Post kiam la enketo estis finita, Poirot elektis fari sian vojon reen al [[Anglio]] per la [[trajno]] [[Orient Express]]. Estas vintro kaj la Orient Express estas elironta sian kajon ĉe la stacidomo de [[Istanbulo]] al [[Calais]]. La vagono estas plene rezervita kun dek tri homoj tiun nokton, sed Hercule Poirot ankoraŭ sukcesas akiri sidlokon en kupeo, grandparte dank'al koni direktoron de la firmao kiu posedas la [[Kuŝvagono|kuŝvagonon]]. Post forlasado de [[Beogrado]], la trajno daŭras sian vojon. En la mezo de la nokto, la trajno estas devigita halti, ĉar grandaj kvantoj de neĝo blokas la trakon. Dum la nokto, Hercule Poirot havas malfacilecon dormi, plurajn fojojn li estas ĝenita per la bruo de la vagono kaj de la najbaraj kupeoj. La postan matenon, industria magnato Ratchett estas trovita morta en lia kupeo, murdita kun dek du [[pikvundo]]j en lia brusto. Poirot komencas esplori la kazon. {{Intrigofino}} == Roluloj == * '''Hercule Poirot''', belga detektivo * '''Mr. Samuel Ratchett''', usona industria [[magnato]] * '''Hector Willard MacQueen''', sekretario al Ratchett * '''Edward Henry Masterman''', servisto Ratchett * '''Kolonelo John Arbuthnot''', brita [[kolonelo]] * '''Sinjorino. Caroline Martha Hubbard''', usona edzino * '''Countess Elena Andrenyi''', edziĝinta al Rudolph Andrenyi * '''Grafo Rudolph Andrenyi''', hungara [[grafo]], edziĝinta al Elena Andrenyi * '''Natalia Dragomiroff''', rusa princino * '''Miss Mary Debenham''', brita sekretario kaj guvernistino * '''Fräulein Hildegarde Schmidt''', germana [[Ĉambristo|ĉambristino]] * '''Antonio Foscarelli''', itala aŭtovendisto * '''F-ino Greta Ohlsson''', sveda [[misiisto]] * '''Pierre Michel''', franca [[Konduktoro|trajnokonduktoro]] * '''Cyrus Hardman''', usona detektivo * '''M. Bouc''', belga konato de Poirot == Referencoj en kulturo == * En la dua sezono de la serio ''[[My Little Pony|My Little Pony: Friendship is Magic]]'' ekzistas epizodo nomita ''MMMystery on Friendship Express,'' kiu ankaŭ traktas misteron ene de trajno. * En sezono 8 el [[Doctor Who]] ekzistas epizodo kie morto okazas sur trajno ankaŭ nomita la Orient Express. La epizodo mem estas nomita ''Mummy on the Orient Express''". * En la sukcesa plenkreska animacioserio ''Futurama'' ekzistas epizodo nomita ''Murder on the Planet Express Ship'' kiu traktas monstron, kiu ŝanĝas formon kaj mortigas unu post la alia la ŝipanoj en la kosmoŝipo, finfine estas rivelita ke la monstro estis parto de la provo de la profesoro plifirmigi la skipon. == Filmadaptiĝoj == === Murder on the Orient Express (filmo, 1974) === La romano ankaŭ estis adaptita en [[Filmo|filmon]], ''[[Murder on the Orient Express (1974)|Murder on the Orient Express]]'', de [[1974]], kiu estis reĝisorita fare de [[Sidney Lumet]], kaj ĉefroligita de [[Albert Finney]] kiel Poirot, [[Sean Connery]] kiel Kolonelo Arbuthnot kaj [[Lauren Bacall]] kiel Mrs. Hubbard. === Murder on the Orient Express (filmo, 2001) === [[Murder on the Orient Express (filmo, 2001)|Alia adapto]] de la romano estis farita en [[2001]], en kiu [[Alfred Molina]] interpretis la detektivon Poirot. === Murder on the Orient Express (TV-filmo, 2010) === [[Murder on the Orient Express (TV-filmo, 2010)|Televida adapto]] kun aktoro [[David Suchet]] en la ĉefa rolo, en la brita televidserio ''[[Poirot (televido-serio)|Poirot]]''. === Murder on the Orient Express (filmo, 2017) === En 2017, alia filmo estis produktita surbaze de la romano, ''[[Murder on the Orient Express (filmo, 2017)|Murder on the Orient Express]]'', reĝisorita fare de [[Kenneth Branagh]], kiu pozis kiel detektivo Poirot, kaj kun la partopreno de [[Johnny Depp]], [[Judi Dench]], [[Willem Dafoe]], [[Derek Jacobi]], [[Josh Gad]], [[Penélope Cruz]] kaj [[Michelle Pfeiffer]]. == En Esperanto aperis == * {{eo}} [https://web.archive.org/web/20040514124141/http://members.cox.net/esperanto/pdf/moe.pdf Murdo en la Orienta Ekspreso] tradukita en Esperanton ('''PDF''') de ETULO kaj publikigita kiel parto de la [[La Epoko Libro-Klubo]] fare de la [[The Esperanto Publishing Company Limited]]. * {{citaĵo el la reto|url=http://stanobelov.blogspot.ru/2018/04/murdo-en-la-orienta-ekspreso-bela.html|titolo=Murdo en la Orienta Ekspreso — bela simplaĵo|titolo-aldono=|alirdato=2018-04-12|alirmonatotago=|alirjaro=|aŭtoro=[[Stanislavo Belov]]|familia nomo=|persona nomo=|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=|redaktinto=|dato=2018-04-12|jaro=|monato=|formato=|verko=|eldoninto=[[Blogger]]|paĝoj=|lingvo=eo|lingvo2=|lingvo3=|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180413053851/http://stanobelov.blogspot.ru/2018/04/murdo-en-la-orienta-ekspreso-bela.html|arkivdato=2018-04-13|citaĵo=}} ''(recenzo pri la filmo de 2017)'' ===Recenzoj=== Pri la Esperanta traduko ''Murdo en la Orienta Ekspreso''. {{citaĵo|Estis tre bona ideo, prezenti la libron de [[Agatha Christie]] kiel unuan eldonaĵon de «Epoko». La libro, prezentas [[detektiva fikcio|detektivan romanon]], kies [[heroo]], la belgo Poirot, sukcesas solvi plej malfacilan problemon. La leganto kune kun li analizas ĉiujn eblojn, sekvas ĉiujn paŝojn, ĝuas la tutan eksperimenton ĝisfunde. Kune kun la libro « [[La Naiveco de Pastro Brown]] » la libro donas al nia internacia literaturo belan ekzem plon de la detektiva literaturspeco.|[[Belga esperantisto]] n252 (feb 1938)}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.agathachristie.com/christies-work/stories/murder-on-the-orient-express/43 Murder on the Orient Express] ĉe la oficiala retejo de Agatha Christie * "[https://web.archive.org/web/20110927034134/http://www.fathom.com/course/21701725/session3.html Agatha Christie kaj Arkeologio: La elfosaĵoj ĉe Nineveh, Arpachiyah, Chagar Bazar kaj Diri Brak; 1931–1939]"—Retejo de la brita muzeo sur la Mallowans' verko ĉe Arpachiyah * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14494759/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/work/2742/details/211592602 Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]'' <br /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fervojo en fikcio]] [[Kategorio:Krimromanoj]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1934]] [[Kategorio:Britaj libroj]] [[Kategorio:Anglalingvaj libroj]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Jugoslavio en fikcio]] [[Kategorio:Turkio en fikcio]] [[Kategorio:Sirio en fikcio]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita anglalingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Detektiva fikcio]] s6ea410ktvv10bh6jl4ior0ofy2socq 0 826137 9456379 9433244 2026-08-18T19:56:12Z Sj1mor 12103 9456379 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Dachwig St. Petri 01.jpg|eta|la suda fasado de la kirko en Dachwig]] '''Preĝejo Sankta Petro''' (germane: ''Kirche St. Petri'') estas protestantisma halo-kirko en [[Dachwig]], Germanujo, kiu konstruiĝis en 1863 laŭ rondarka stilo. [[Dosiero:Dachwig, Kirche Sankt Petri und Kriegerdenkmal.jpg|eta|la monumento por falintaj soldatoj]] [[Dosiero:Dachwig St. Petri 03.jpg|eta|en la direkto de la apsido]] == Historio == Jam en 876 estis la unua mencio de kirko en Dachwig; en 1208, laŭ enkronikaj asertoj, oni starigis kapelon Sankta Sebastiano samloke kie nun estas la preĝeja areo. En 1400 alvenis dua Johano-kirko antaŭ la pordego ''Niedertor'' kiu 95 jarojn pli malfrue estiĝis, do ekstere de la nuna vilaĝo. Post ordonita enkonduko de [[Reformacio]] en la 1524 jaro la Sebastiano-kirko iĝis Petra kaj jam jaron poste la unua protestantisma pastoro Johann Spinler ekdeĵoris. En 1794 la surloka orgenfaristo [[Johann Michael Hesse]] kreis instrumenton por ĝi. Pro kadukegoj la mezepoka ejo estis malkonstruita en 1862. En novembro 1863 konsekriĝis ĝia posteula ejo kaj la Hesse-orgeno reinstaliĝis. Ĉirkau la 1900-a jaro la interno ricevis novan farbadon kaj post la [[Unua mondmilito]] senvualiĝis granda monumento por la falintaj soldatoj en la kirka korto. En 1943 la granda sonorilo devis fandiĝi por armilproduktado. En 1963 nova, pli modera farbado ekbeligis la internon kie oni estis foriginta la ambonan altaron. Restaŭrado de la orgeno estis en 2004, de la antaŭkirka placo en 2009. Farbado interna nova fariĝis en 2014/15 kaj 2017 la ĥorejo estis farbe rearanĝita laŭ la ideoj de la komenco de la 20-a jarcento. En 2023 la kirko kun la komunumoj Dachwig, Elxleben, Walschleben kaj Witterda apartenas al la paroĥa areo de [[Elxleben (distrikto Sömmerda)|Elxleben]] ene de la eklezidistrikto erfurta. Paroĥestras Olaf Meyer.<ref>[https://pfarrbereich-elxleben.de/ hejmpaĝo]</ref> == Arkitekturo == Temas pri verko de [[historiismo (arthistorio)|historiismo]] kun kirkoturo ueste kaj apsido kun kvinangula finiĝo eoste. Ĉeestas ankaŭ trajtoj de iam moderna, rondarka stilo laŭ modeloj de [[bizanca Imperio|malfrubizancaj]] kaj romanikaj kirkoj en Supra Italujo. Tipas la apenaŭ oblikva trabtegemento permesanta interne malferman spekton de la ligna tegmentaro. Estas granda galerio je tri flankoj kies apogiloj staras seninterrompite ĝis supre. Kontraŭdirekte ili estas unuigitaj kun la eksteraj vandoj per diversaj lignaj elementoj. Uestflanke estas dua galerio sur kiu trovis sian finan lokon la fama kaj belsona Hesse-orgeno. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Koordinato|NS=51.076645|EW=10.858138|type=building|region=DE-TH|dim=50}} [[Kategorio:Distrikto Gotha]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Petro|Dachwig]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Dachwig]] ltpc6owxrnwnsl9c4ja3akmkihf8j03 0 827692 9456608 8230905 2026-08-19T08:05:23Z Sj1mor 12103 9456608 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Lanceloto MALOCELLO''' (en itala Lanzerotto Malocello, Lancelotto aŭ Lanzarote; en latina: Lanzarotus Marocelus; en franca: Lancelot Maloisel) estis naviganto kaj esploristo de la [[Ĝenova Respubliko]] de la 14-a jarcento agnoskita kiel eŭropa remalkovrinto mezepoka de la [[Kanariaj insuloj]], kaj kiel la deveno de la nomo de la insulo [[Lanzarote]]. Malocello estis komercisto, kiu apartenis al la ĝenova ŝiparo de Manuel Pessanha je la servo de la [[Reĝlando Portugalio]].<ref name="Rodríguez Wittmann, 2015, p. 249">Rodríguez Wittmann, 2015, p. 249.</ref> Estas multaj duboj pri sia vivo kaj eĉ pri sia morto.<ref>Quartapelle, 2017, p. 29.</ref> Tamen la ekspedicio de Malocello al Kanarioj ja estas historia fakto, konfirmita per la la havenmapo de 1339 fare de la majorka aŭ ĝenova Angelino Dulcert. En ĝi aperas la insulo Lanzarote nomita ''Insula de Lanzarotus Marocelus'', sub ĝenova flago. Pli moderna esplorado ĉirkaŭkalkulas, ke la ekspedicio okazis ĉirkaŭ la 1330-aj jaroj,<ref>Pellegrini, 2000, p. 786.</ref><ref>Quartapelle, 2017, p. 37.</ref> kaj Rodríguez Wittmann proponis, ke eble la veturo enkadriĝis en la portugalaj klopodoj ekspansii siajn limojn al la oceano.<ref name="Rodríguez Wittmann, 2015, p. 249"/> Sed tradicie oni akceptis, ke temas pri ekspedicio en 1312 serĉe al la ĝenovaj fratoj<ref>José Azuaje-Fidalgo (22a de decembro 2020). [https://azuajefidalgo.medium.com/the-other-christopher-columbus-bfb7a0a31c8a «The other “Christopher Columbus”.».] Medium. Konsultita la 31an de januaro 2021.</ref> Ugolino kaj Vadino Vivaldi, kiuj en 1291 estis entreprenintaj veturadon ĉirkau Afriko cele al Hindio. Malocello estus restinta en Lanzarote ĉirkaŭ du dek jarojn, konstruinta kastelon en la insulo kiu estus poste profitita komence de la 15-a jarcento de la normanaj konkeristoj [[Johano de Béthencourt]] kaj Gadifer de La Salle.<ref name="Rodríguez Wittmann, 2015, p. 249"/><ref>Sosa Suárez kaj Tejera Gaspar, 1998, pp. 410-412.</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * Pellegrini, Sandro (2000). ''Lazzarotto Malocello: la fama de un mapa naútico''. XIV Coloquio de Historia Canario-americana. Kunord. Francisco Morales Padrón. Las Palmas de Gran Canaria: Cabildo de Gran Canaria. ISBN 84-8103-324-3. * Quartapelle, Alberto (2017). «El redescubrimiento de las Islas Canarias en el Anno Domini 1339». ''Revista de Historia Canaria'' (San Cristóbal de La Laguna: Universidad de La Laguna) (199): 11-37. ISSN 0213-9472. Konsultita la 30an de aŭgusto 2019. * Rodríguez Lorenzo, Félix; Suárez Acosta, José Juan; Quintero Padrón, Carmenlo L. (1988). ''Conquista y colonización''. San Cristóbal de La Laguna: Centro de la Cultura Popular Canaria. ISBN 84-404-1254-1. * Rodríguez Wittmann, Kevin (2015). «Descubriendo el velo: El recuerdo medieval de las Afortunadas en los portulanos mediterráneos del XIV». ''Revista de Historia Canaria'' (San Cristóbal de La Laguna: Universidad de La Laguna) (197): 204-228. ISSN 0213-9472. Konsultita la 30an de aŭgusto 2019. * Sosa Suárez, Elena; Tejera Gaspar, Antonio (1998). ''Vestigios arqueológicos de los primeros asentamientos europeos en las Islas Canarias de los siglos XIV y XV''. XII Coloquio de Historia Canario-americana (1996) 1. Kunord. Francisco Morales Padrón. Las Palmas de Gran Canaria: Cabildo de Gran Canaria. ISBN 84-8103-186-0. {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Lanceloto Malocello|revizio=144379454}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Malocello, Lancelotto}} [[Kategorio:Italaj esploristoj]] [[Kategorio:Komercistoj]] [[Kategorio:Italaj maristoj]] [[Kategorio:Historio de la Kanarioj]] 6rbv430wvn0q02curjno3ocmqt3ivoa 0 829208 9456674 9446408 2026-08-19T11:40:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456674 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politika partio |emblemgrando=100px |ideologio= {{plainlist | * [[Marksismo]] * [[Leninismo]]<ref>{{Cite web|url=https://www.marxist.com/lenin-80th-anniversary-of-his-death.htm|title=Vladimir Ilyich Lenin: The relevance of his ideas today|first=Rob|last=Sewell|website=In Defence of Marxism}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bolshevik.info/in-defence-of-lenin.htm|title=In Defence of Lenin|first=Rob|last=Sewell|website=In Defence of Marxism}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bolshevik.info/lenins-last-struggle.htm|title=Lenin's Last Struggle|first=Alan|last=Woods|website=In Defence of Marxism}}</ref> * [[Trockiismo]] * [[Internaciismo]] }} |retejo={{URL|https://www.marxist.com}} |emblemo=[[Dosiero:IMT-international marxist tendency.jpg|IMT-international marxist tendency]] |esperanta nomo=Internacia Marksisma Tendenco |fondintoj=[[Ted Grant]] |fondiĝo=1992 |estro=[[Alan Woods]] |propra nomo=International Marxist Tendency |lando= |koloro=#DA2016 |ĵurnalo=En Defendo de Marksismo ''(In Defence of Marxism)'' |bildo de estro=Picture of Alan Woods.png|lingvo=Angla|sidejo=[[Londono]]|koloroj={{colorbox|#DA2016}} [[Ruĝa]]}}  La '''Internacia Marksisma Tendenco''' ('''IMT''') estas [[Marksismo|marksisma]] politika internacio. Ĝi estis fondita de [[Trockiismo|trockiisma]] politika teoriisto Ted Grant kaj liaj subtenantoj sekvante ilian rompiĝon disde la Komitato por la Internacio de Laboristoj en 1992. La retejo de la organizo, '''«Marxist.com»''' aŭ '''«In Defence Of Marxism»''' (esperante: En defendo de marksismo), estas redaktita de [[Alan Woods]]. La retejo estas plurlingva kaj eldonas internaciajn artikolojn pri nunaj aferoj, skribite de marksisma perspektivo, tiel kiel multaj historiaj kaj teoriaj artikoloj. La IMT estas aktiva en ĉirkaŭ 40 landoj tutmonde.<ref>{{Cite web|url=http://www.broadleft.org/trotskyi.htm|title=Trotskyist Parties and Organizations of the World|date=27a de Novembro 2005|website=Broadleft.org|access-date=5a de Junio 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211114427/http://www.broadleft.org/trotskyi.htm|archive-date=11a de Februaro 2010|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100211114427/http://www.broadleft.org/trotskyi.htm |date=2010-02-11 }}</ref> == Historio == «Militant» (esperante: Radikala) estis [[Enirismo|enirista]] grupo ene de la Brita Laborista Partio bazita ĉirkaŭ radikala gazeto kiu estis fondita en 1964. En 1974, ''Radikala'' kaj ties alianculoj en Svedio, Irlando kaj aliaj landoj formis la «Komitaton por la Internacio de Laboristoj». La organizo akiris pli da membroj dum la 1970aj jaroj kaj komencaj 1980aj jaroj kaj superregis la Laboristan Partion en [[Liverpool]]. Ĝi fariĝis la plej granda trockista grupo en Eŭropo. En 1983, la kvin membroj de redakcia tabulo de la ''Radikala'' ĵurnalo estis elpelita pro malobservo de la statuto de la Laborista Partio kaj elpelo de "Radikala"-membroj daŭris dum la cetero de la jardeko.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-32913465|title=Who, What, Why: What was Militant?|date=28a de Majo 2015|website=BBC News|access-date=25a de Januaro 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2014/jul/16/militant-derek-hatton-labour-party-1991|title=Labour Picks Fight With Militant Tendency|first=Patrick|last=Wintour|date=16a de Julio 2014|newspaper=The Guardian|access-date=25a de Januaro 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_2528000/2528725.stm|title=Kinnock Moves Against Militant|date=27a de Novembro 1985|website=BBC News|access-date=25a de Januaro 2018}}</ref> {{polurinda}} == Teorio kaj taktiko == La Internacio Marksisma Tendenco (IMT) aliĝis al Ortodoksa Trockiismo, emfazanta la edukadon de kadroj de laboristoj kaj junularo.<ref>{{Cite web|title=A Brief History of the International Marxist Tendency|url=http://www.marxist.com/history-marxist-tendency.htm|website=In Defence of Marxism|date=12a de Aŭgusto 2006|access-date=12a de Marto 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617224628/http://www.marxist.com/history-marxist-tendency.htm|archive-date=17a de Junio 2012|url-status=dead}}</ref> Ĝenerale la organizo asertas la sciencan socialismon de [[Karl Marks]] kiel la fundamenta bazo de ties politika kaj filozofia teorio. Ĝi aldonas aliajn aŭtorojn al ties teoria tekstaro, plejparte [[Lenin]] kaj [[Lev Trockij|Trockij]], sed ankaŭ [[Friedrich Engels]]<ref>{{Cite web|last=Sewell|first=Rob|title=Frederick Engels: 200 years since his birth|url=https://www.marxist.com/frederick-engels-200-years-since-his-birth.htm|access-date=2022-11-11|website=In Defence of Marxism|language=en-gb|quote=[…] when we read the voluminous correspondence between the two men, Engels’ own outstanding contribution is unmissable. Together with Marx he was a political giant.}}</ref> kaj [[Roza Luksemburg|Rosa Luksemburg]].<ref>{{Cite book|last=Frederiksen|first=Marie|url=https://wellred-books.com/the-revolutionary-legacy-of-rosa-luxemburg/|title=The Revolutionary Legacy of Rosa Luxemburg|publisher=Wellred Books|year=2022|isbn=978-1-913026-05-9|edition=|location=|language=en|oclc=|quote=A class-conscious revolutionary and staunch defender of Marxist theory, Luxemburg waged a battle against revisionism, opportunism, class-collaboration national chauvinism and pacifism, always on the side of the socialist revolution.}}</ref> [[Dosiero:Marche_contre_la_réforme_de_l’AVS_à_65_ans_en_Suisse_05.jpg|alternative=Participation of the Swiss section l'Étincelle to the protest march against reform of the retirement system in Bern, Switzerland, 18 September 2021|eta|Partopreno de la svisa sekcio [https://www.derfunke.ch/htm/fr/tag/tmi/ l'Étincelle] al la protesta marŝo kontraŭ reformo de la emeritiĝa sistemo en Berno, Svislando (18a de septembro, 2021).]] == Naciaj sekcioj == La IMT havas sekciojn en multaj landoj tutmonde, inkluzivanta ''Esquerda Marxista'' en Brazilo, ''Sinistra classe rivoluzione''<ref>{{Cite web|url=http://www.marxist.com/december-6-8-the-congress-of-the-italian-marxists.htm|title=December 6–8: The Conference of the Italian Marxists|first=Roberto|last=Sarti|website=Marxist.com|access-date=20a de Aprilo 2018}}</ref> en Italio, ''Revolutie'' (antaŭe ''Vonk'') en Nederlando, ''Socialist Fightback'' en Kanado kaj ''Socialist Appeal'' en Britio. == Sekcioj de la IMT == [[Dosiero:IMT_National_Sections.svg|eta|Ĝisdatigitaj IMTaj Sekcioj de la Mondo]] {| class="wikitable" !Sekcio !Nomo de eldono !Anglalingva nomo !Oficiala retejo !Nacia aneco |- |{{Flago|Argentino}} |Revolución |Revolucio |[https://argentinamilitante.org/ Https://argentinamilitante.Org/] | |- |{{Flago|Aŭstrio}} |Der Funke |La Fajrero |[http://www.derfunke.at/ Http://www.derfunke.at/] |Socialista Junulara Aŭstrio |- |{{Flago|aŭstralio}} |Revolution Australia |Revolucia Aŭstralio |[http://revolutionaustralia.org/ Http://revolutionaustralia.org/] | |- |{{Flago|belgujo}} |En [[Valonio|Wallonia]]: Révolution En [[Flandrio]]: Vonk |RevolutionThe Fajrero |[http://marxiste.be/ Http://marxiste.be/] [http://www.vonk.org/ Http://www.vonk.org/] | |- |{{Flago|Bolivio}} |Lucha de Clases |Klasa Lukto |[http://www.luchadeclases.org.bo/ Http://www.luchadeclases.org.bo/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210126135203/http://www.luchadeclases.org.bo/ |date=2021-01-26 }} | |- |{{Flago|Brazilo}} |Esquerda Marxista |Marksisma Maldekstro |[http://www.marxismo.org.br/ Http://www.marxismo.org.br/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230717231843/https://www.marxismo.org.br/ |date=2023-07-17 }} |[[Partio Socialismo kaj Libereco|socialismo kaj Liberty Partio]] |- |{{Flago|Kanado}}<br />{{Flago|Kebekioo}} |Ekster Kebekio: Socialist Fightback En Kebekio: La Riposte socialiste |Socialista Rebatalo |[https://www.marxist.ca/ Https://www.marxist.ca/] [https://www.marxiste.qc.ca/ Https://www.marxiste.qc.ca/] |En Kebekio: [[Kebekio solidara|Québec Solidaire]] |- |{{Flago|Katalunio}} |L'Octubre |Oktobro |[https://marxista.cat/ Https://marxista.Kato/] | |- |{{Flago|Ĉeĥio}}<br />{{Flago|Slovakio}} |Marxistická Alternativa |Marksisma Alternativo |[https://www.avant-garda.com Https://www.avant-garda.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240118065234/https://www.avant-garda.com/ |date=2024-01-18 }} | |- |{{Flago|Kolombio}} |Colombia Marxista |Marksisma Kolombio |[https://colombiamarxista.com/ Https://colombiamarxista.Com/] | |- |{{Flago|danujo}} |Revolution |Revolucio |[https://revosoc.dk Https://revosoc.Dk/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220101122749/https://revosoc.dk/ |date=2022-01-01 }} | |- |{{Flago|Salvadoro}} |Bloque Populara Juvenil |Unueca Fronto de la Junularo |[http://www.bloquepopularjuvenil.org/ Http://www.bloquepopularjuvenil.org/] | |- |{{Flago|Anglio}}<br />{{Flago|Kimrio}} |Socialist Appeal |Socialista Pledo |[http://www.socialist.net/ Http://www.socialist.net/] |[[Brita Laborista Partio|Laborista Partio]] (malpermesis) |- |{{Flago|Francio}} |Révolution |Revolucio |[http://www.marxiste.org/ Http://www.marxiste.org/] |[[La France insoumise|La Francio Insoumise]] |- |{{Flago|Germanio}} |Der Funke – Marxistische Linke |La Fajrero – Marksisma Maldekstro |[https://www.derfunke.de/ Https://www.derfunke.de/] |[[Maldekstra Partio (Germanio)|La Maldekstro]] |- |{{Flago|Grekio}} |Επανάσταση |Revolucio |[http://www.marxismos.com/ Http://www.marxismos.com/] | |- |{{Flago|Gvatemalo}} |Bloque Populara Juvenil |Junularo Populara Bloko |[http://bloquepopularjuvenil.org/ Http://bloquepopularjuvenil.org/] | |- |{{Flago|honduro}} |Izquierda Marxista |Marksisma Maldekstro |[https://izquierdamarxista.wordpress.com/ Https://izquierdamarxista.Wordpress.Com/] | |- |{{Flago|Indonezio}} |Militan |Radikalulo |[http://www.militanindonesia.org/ Http://www.militanindonesia.org/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230503183049/http://www.militanindonesia.org/ |date=2023-05-03 }} | |- |{{Flago|Italio}} |[https://it.m.wikipedia.org/wiki/Sinistra_Classe_Rivoluzione Sinistra classe rivoluzione] |Maldekstro, Klaso, Revolucio |[http://www.rivoluzione.red/ Http://www.rivoluzione.red/] [http://www.marxismo.net/ Http://www.marxismo.net/] | |- |{{Flago|Meksiko}} |La Izquierda Socialista |La Socialista Maldekstro |[http://www.laizquierdasocialista.org/ Http://www.laizquierdasocialista.org/] |Nacia Regenerada Movado |- |{{Flago|Maroko}} |رابطة العمل الشيوعي |Komunista Ligo |[https://www.marxy.com/ Https://www.marxy.com/] | |- |{{Flago|Nederlando}} |Revolutie |Revolucio |[http://marxisten.nl/ Http://marxisten.nl/] |ROOD |- |{{Flago|Nov-Zelando}} |Socialist Appeal |Socialista Pledo |[http://www.socialist.org.nz/ Http://www.socialist.org.nz/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240722115456/http://www.socialist.org.nz/ |date=2024-07-22 }} | |- |{{Flago|niĝerio}} |la Alternativo de laboristoj |la Alternativo de laboristoj |[https://www.workersalternative.com/ Https://www.workersalternative.com/]{{404|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | |- |{{Flago|Norvegio}} |Revolusjon |Revolucio |[http://marxister.no/ Http://marxister.no/] | |- |{{Flago|Nord-Makedonio}} |Нова искра |Nova Fajrero |[http://novaiskra.mk/ Http://novaiskra.mk/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190411155346/http://novaiskra.mk/ |date=2019-04-11 }} | |- |{{Flago|Pakistano}} |لال سلام |Ruĝeco Salutas |[https://www.marxist.pk/ Https://www.marxist.pk/] | |- |{{Flago|Pollando}} |Czerwony fronto |Ruĝa Fronto |[http://czerwonyfront.org/ Http://czerwonyfront.org/] | |- |{{Flago|portugalujo}} |Colectivo Marxista |Marksisma Kolektiva |[https://www.colectivomarxista.org/ Https://www.colectivomarxista.org/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230702071124/https://www.colectivomarxista.org/ |date=2023-07-02 }} | |- |{{Flago|Rusia Federacio}} |Организация Коммунистов Интернационалистов |Organizo de Komunistaj Internaciistoj |[https://www.1917.com Https://www.1917.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230717204244/https://www.1917.com/ |date=2023-07-17 }} [https://marxist.news/ Https://marksisma.Sciigo/] | |- |{{Flago|Skotlando}} |Revolution |Revolucio |[http://revolution.scot/ Http://revolution.scot/] | |- |{{Flago|Serbio}}<br />{{Flago|Bosnio kaj Hercegovino}} |Crvena Kritika Црвена Критика |Ruĝa Kritiko |[http://www.crvenakritika.org/ Http://www.crvenakritika.org/] | |- |{{Flago|Sud-Afriko}} |Revolution |Revolucio |[http://marxist.co.za/ Http://marxist.co.za/] | |- |{{Flago|Hispanio}} |Lucha de Clases |Klasa Lukto |[http://www.luchadeclases.org/ Http://www.luchadeclases.org/] | |- |{{Flago|Svedio}} |Revolution |Revolucio |[http://www.marxist.se/ Http://www.marxist.se/] |[[Vänsterpartiet|Maldekstra Partio]] |- |{{Flago|svislando}} |En la [[Ĝermana Svislando|germana Svislando]]: Der Funke En [[Romandio|Romandy]]: L'étincelle |La Fajrero |[http://www.derfunke.ch/ Http://www.derfunke.ch/] |Juna Socialista Svislando |- |{{Flago|Tajvano}} |火花 |La Fajrero |[https://marxist.tw/ Https://marksisma.Tw/] | |- |{{Flago|Usono}} |Socialist Revolution |Socialista Revolucio |[http://socialistrevolution.org/ Http://socialistrevolution.org/] | |- |{{Flago|Ukrainio}} |Коммуна |Commune |[https://marxistua.com/ Https://marxistua.Com/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230705112609/https://marxistua.com/ |date=2023-07-05 }} | |- |{{Flago|Venezuelo}} |Lucha de Clases |Klasa Lukto |[https://www.luchadeclases.org.ve/ Https://www.luchadeclases.org.ve/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230717204251/http://luchadeclases.org.ve/ |date=2023-07-17 }} |Populara Revolucia Alternativo<ref>{{Cite web|last1=Vásquez|first1=Paola|title=Venezuela: faced with the attacks against the Popular Revolutionary Alternative – class and revolutionary solidarity!|url=https://www.marxist.com/venezuela-faced-with-the-attacks-against-the-popular-revolutionary-alternative-class-and-revolutionary-solidarity.htm|website=Marxist.com|publisher=In Defence of Marxism|access-date=2 November 2020|date=25a de Septembro 2020}}</ref> |} == Internacia Aktiveco == [[Dosiero:Alanwoodsconhugochavez.jpg|eta|Eminenta teoriisto de la Internacia Marksisma Tendenco [[Alan Woods]], en renkontiĝo kun Venezuela prezidanto [[Hugo Chávez]].]] [[Dosiero:In_defence_marxism.jpg|eta|Emblemo de la retejo ''En defendo de Marksismo''.]] La IMT disvastiĝis al partoj de Latin-Ameriko, kie ĝi nun havas grupojn en [[Venezuelo]], [[Peruo]], [[Argentino]], [[Meksiko]], [[Bolivio]], [[Brazilo]] kaj [[Salvadoro|El Salvador]]. Fine de 2002 ĝi antaŭenigis la lanĉon de la solidarecaj kampanjaj Manoj for de Venezuelo, kiu estas nun aktiva en 30 landoj kaj havis rezoluciojn aprobita ene de la komercaj sindikataj movadoj en Britio, Kanado, Italio kaj aliaj landoj.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/dan-kovalik/human-rights--civil-socie_b_10259390.html|title=Human Rights & Civil Society Groups to OAS: Hands off Venezuela!|last=Kovalik|first=Dan|date=2a de Junio 2016|website=Huffington Post|access-date=25a de Januaro 2018}}</ref> IMTaj aktivuloj ankaŭ ludas gravan rolon en la FRETECO (Fronto de Fabrikoj Sub la Kontrola movado) de Laboristoj en Brazilo kaj Venezuelo.<ref>{{Cite web|url=http://www.controlobrero.org/|title=Frente Bicentenario de Empresas bajo Control Obrero - Inicio|website=Controlobrero.org|access-date=5a de Junio 2012}}</ref> Unufoje ĉiun duan jaron, la IMT organizas sian Mondan Kongresan (WC) kies lasta okazis en 2021. Ĝi kunvenis rete pro la [[Kronvirusa pandemio de 2019-2023]].<ref>{{Cite web|last=In Defence of Marxism|title=Marxism on the march worldwide: IMT Congress 2021|url=https://www.marxist.com/imt-world-congress-2021.htm|access-date=2022-11-11|website=In Defence of Marxism|language=en-gb}}</ref> Krom ĉi tiuj ĉiujaraj renkontiĝoj, la IMT regule organizas internaciajn renkontiĝojn sur kontinenta aŭ sub kontinenta skalo. En 2008, ekzemple, la Internacio organizis vintran universitaton en Berlino sur la okazo de la 90a datreveno de la morto de Rosa Luksemburg kaj Karl Liebknecht.<ref>{{Cite web|last=In Defence of Marxism|title=Come to the International Marxist Tendency's Fifth Winter School in Berlin (10-11 January 2009)|url=https://www.marxist.com/imt-fifth-winter-school-berlin.htm|access-date=2022-11-11|website=In Defence of Marxism|language=en-gb}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Komunejokat}} * {{Oficiala retejo|http://www.marxist.com/}} * [http://www.socialistappeal.org Usona Retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171001045803/http://socialistappeal.org/ |date=2017-10-01 }} * [http://www.wellredbooks.net/ Eldonanta (Brition)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120723182725/http://www.wellredbooks.net/ |date=2012-07-23 }} * [http://www.marxistbooks.com Eldona (US)] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Paĝoj kun nereviziitaj tradukoj]] [[Kategorio:Trockiismo]] 7scli31nudeb54jlwwf4h5pb5xtyx3p 0 835984 9456567 9318846 2026-08-19T06:20:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456567 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-TF}} '''Icod de los Vinos''' [iKOD delosBInos] estas urbo kaj municipo en la nordokcidento de la insulo [[Tenerifo]] apartenanta al la [[provinco Sankta Kruco de Tenerifo]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa ĉefurbo estas Icod mem je 233 m.s.m. La loknomo ''Icod de los Vinos'' estas fama kiel hejmo de la same fama [[drakarbo]] ''Drago milenario de Icod de los Vinos'', unu el ĉefaj simboloj de la insulo Tenerifo, kiu fakte videblas en la dekstra vertikala duono de la municipa blazono. La antikva urba kerno estis deklarita "Havaĵo de Kultura Intereso" pro sia historia gravo kaj pro hejmigo de komerca zono, komplementaj al tiuj de la lafozono. La municipo havas sian nomon el tiu de la administracia ĉefurbo, kiu siavice devenas de la [[guanĉoj|guanĉa regno]] antaŭa al la konkero fare de kastilianoj en la 15-a jarcento. Icod estas tial loknomo de guanĉa deveno, kun signifo laŭ kelkaj fakuloj de 'incendio'.<ref>Pérez Pérez, Buenaventura (2007). ''La Toponimia Guanche (Tenerife). Nueva aportación a la lingüística aborigen de las Islas Canarias''. Santa Cruz de Tenerife: Ediciones Idea. ISBN 978-84-83823-28-6.</ref><ref>Reyes, Ignacio (2a de septembro 2012). [https://web.archive.org/web/20141019222207/http://insuloamaziq.blogspot.com.es/2012/09/icod.html «Icod».] ''Diccionario histórico-etimológico del amaziq insular (Canarias)''. Arkivita el originalo la 19an de oktobro 2014. Konsultita la 14an de oktobro 2014.</ref> Siaflanke, la kromaĵo «de los Vinos» (de la Vinoj) estis aldonita de la novaj eŭropdevenaj loĝantoj jam ekde la dua duono de la 16-a jarcento, pro la gravo de la vinproduktado de la areo.<ref>[https://web.archive.org/web/20141018135205/http://www.icoddelosvinos.es/2011/08/historia.html Historia] Arkivita la 18an de oktobro 2014 en Wayback Machine. Fonto: Ayuntamiento de Icod de los Vinos.</ref>​ ==Geografio== [[Dosiero:Tenerife municipio Icod de los Vinos.svg|eta|maldekstre|180ra|Icod de los Vinos en la insulo Tenerifo.]] Icod de los Vinos estas en la nordokcidento de la insulo Tenerifo. La municipa ĉefurbo estas Icod de los Vinos, je 233 m.s.m. Temas pri municipo en la okcidento de la Norda Zono de la insulo, lima kun la municipaj teritorioj de [[Santiago del Teide]] (sudokcidente), [[Garachico]] (okcidente), [[La Guancha]] (oriente) kaj [[La Orotava]] (sudoriente); norde estas [[Atlantika Oceano]].<ref name="IDE"/> Icod de los Vinos posedas areon de 95,91&nbsp;km², estante la 9a municipo plej etenda de Tenerifo kaj la 14a de la provinco.<ref>[https://web.archive.org/web/20160307135520/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2009%2Fl0%2F&file=t10072.px&type=pcaxis&L=0 Población, superficie y densidad por municipios] Arkivita la 7an de marto 2016 en Wayback Machine. Fonto: Instituto Nacional de Estadística.</ref> La municipa teritorio estas klina areo ĝis altaj punktoj tra krutaj areoj trairataj de torentejoj.<ref name="IDE">[https://web.archive.org/web/20150326104028/http://www.idecan.grafcan.es/idecan/ Infraestructura de Datos Espaciales de Canarias] Fonto: Consejería de Educación, Universidades y Sostenibilidad. Gobierno de Canarias.</ref> La plej alta altaĵo estas la norda deklivaro de [[Teide]], en la altaĵo konata kiel ''Cerro de las Chajoras'' je 2 755 m.s.m.​<ref name="IDE"/> Estas multaj pejzaĝoj konstruitaj de la vulkana aktiveco kun abunda arbaro de [[kanaria pino]] ''Pinus canariensis'' ĝis la maro, kun preskaŭ 10 kilometroj de marbordo. [[Dosiero:Drago milenario de Icod, Dracaena draco, Tenerife, Canarias, España.jpg|eta|maldekstre|220ra|La drakarbo.]] La municipo enhavas parton de la natura monumento kaj [[Nacia Parko de Teide]], de la Natura Parko ''Corona Forestal'', de la Speciala Natura Rezervejo Chinyero, kaj de la Protektita Pejzaĝo Acantilados de La Culata,<ref>[http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/informacion/tf_todo.html Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Tenerife] {{Wayback|url=http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/informacion/tf_todo.html |date=20140212123824 }} Fonto: Consejería de Obras Públicas, Transportes y Política Territorial. Gobierno de Canarias.</ref> kiuj estas ankaŭ Birdoprotektaj Zonoj kaj ''Specialaj Konservozonoj'', inkluditaj en la [[Reto Natura 2000]].<ref>[http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx Los espacios protegidos Natura 2000 en España] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141223105119/http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx |date=2014-12-23 }} {{Wayback|url=http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx |date=20141223105119 }} Fonto: Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente, Gobierno de España.</ref> La municipo havas ankaŭ Monton de Publika Utileco nomitan «Pinar».<ref name="IDE"/>​ ==Historio== En la areo estis loĝado de [[guanĉoj]], precize de la regno Icod. Tion pruvas nombraj arkeologiaj restaĵoj.<ref>Cuscoy, Luis Diego (1968). Publicaciones del Museo Arqueológico de Tenerife, eld. ''Los Guanches: vida y cultura del primitivo habitante de Tenerife''. Santa Cruz de Tenerife: Cabildo Insular de Tenerife.</ref> Ĉe la Arkeologia Zono de la Groto ''de los Guanches'' en tiu municipo oni trovis la plej antikvajn restaĵojn de Kanarioj (6-a jarcento a.n.e.<ref>Arco Aguilar, Marcelino J. del; Arco Aguilar, María del Carmen del; Arco Aguilar, María Mercedes del; Atiénzar Armas, Emilio; González Hernández, Cecilia; Rosario Adrián, María Candelaria (2000). [https://www.museosdetenerife.org/assets/downloads/publication-c408de300b.pdf «El menceyato de Icod en el poblamiento de Tenerife. D. Gaspar, Las Palomas y Los Guanches. Sobre el poblamiento y las estrategias de alimentación vegetal entre los guanches».] Eres. Arqueología/Bioantropología (Santa Cruz de Tenerife: Museo Arqueológico de Tenerife) (9): 67-129. ISSN 1130-6572.</ref>​ Aliflanke, en la grotoj de Don Gaspar oni trovis vegetalajn restaĵojn de karbigitaj semoj de tritiko, sekalo kaj faboj.<ref>[http://www.vivezone.com/es/Tenerife/QueVisitar/Naturaleza/CuevaDeDonGaspar/ Cueva de Don Gaspar] Alirita la 6an de septembro 2023.</ref> Tiu trovitaĵo pruvus la ekzistadon de agrikulturo en la insulo Tenerifo en tempo de guanĉoj.<ref>[http://www.turiscom.org/articulo/cultura/protohistoria-tenerife/20140816120120000286.html Protohistoria de Tenerife] Alirita la 6an de septembro 2023.</ref>​ Laŭ parola tradicio de la posteuloj de la guanĉoj registrita de la monaĥo Fray Alonso de Espinosa, Icod estis la unua setlejo de la insulo kien venis ses dek personoj.<ref>Espinosa, de, Fray Alonso (1967) [1594]. A. Cioranescu, eld. ''Historia de Nuestra Señora de Candelaria''. Santa Cruz de Tenerife: Goya Ediciones. pp. 33, 123. ISBN 84-400-3645-0.</ref> [[Dosiero:ESP Tenerife, Icod de los Vinos, Iglesia de San Marcos 0004.jpg|eta|maldekstre|210ra|Preĝejo de Sankta Marko.]] Poste, en la teritorio loĝis hispanaj kolonoj kun konkerintoj,<ref>Rumeu de Armas, Antonio (1975). Aula de Cultura de Tenerife, eld. ''La Conquista de Tenerife (1494-1496)'' (1a eldono). Madrid: Gráficas Uguina. ISBN 84-500-7108-9.</ref> precize en la zono nune konata kiel Las Angustias ĉar en la areo de la torento Caforiño estis granda alvokvanto dum la tuta jaro. Hispanaj familioj setliĝis tie kaj dediĉis sin al [[brutobredado]] kaj al [[agrikulturo]] de cerealoj kaj vitejoj, krom estis grava sukerfabriko, kiu dum la 16-a kaj 17-a jarcentoj prosperis pere de la haveno de apuda Garachico, tiam la ĉefa haveno de la insulo, el kiu surmariĝis ŝipoj transportantaj vinon kaj sukeron al Ameriko kaj al Eŭropo, kio rezultis en ekonomia progreso. De la 5a ĝis 14a de majo 1706 okazis erupcio de la vulkano Montaña Negra aŭ Trebejo kiu damaĝis grandan parton de la teroj de la areo, kaj tute kaŝis la havenon de Garachico, koi malhelpis la ekonomian prosperon.<ref>[http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=36&idcap=58&idcon=336 Erupciones históricas en Tenerife] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220804210230/http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=36&idcap=58&idcon=336 |date=2022-08-04 }} Konsultita la 31an de julio 2023.</ref> En 1768 la reĝo [[Karolo la 3-a]] kreis la postenojn de lokaj magistratoj.<ref>Suárez Grimón, Vicente J. (1996). [https://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/bolmc/id/26 «La génesis de los Ayuntamientos modernos en Canarias».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220804213404/https://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/bolmc/id/26 |date=2022-08-04 }} Boletín Millares Carlo (Las Palmas de Gran Canaria: Universidad Nacional de Educación a Distancia. Centro Asociado de Las Palmas) (15): 031-049. ISSN 0211-2140.</ref> La 2an de majo 1798 okazis la plej grava incendio de la historio de Icod. Ĝi detruis 20 domojn, la urbodomon, stokejon kaj aliajn publikajn instalaĵojn. En 1812 oni konstituis la municipon per la kreado de municipoj laŭ la [[Konstitucio de Kadizo]], kaj en 1836 ĝi definitive plifirmiĝis post la alternado inter registaroj de konstituciistoj kaj absolutistoj. Ekde la 1940-aj kaj 1950-aj jaroj ekis nova ekonomia florado pro serĉado de akvo el putoj kaj horizontalaj galerioj, kio rezultis en prospero de agrikulturo. Ekde la [[1960-aj jaroj]] okazis enorma disvolvigo de [[turismo]]. ==Demografio== [[Dosiero:IcoddelosVinos.jpg|eta|240ra|Placo.]] La municipo havis 23 316 loĝantojn je 2020, tial estante la 11a municipo laŭ nombro de loĝantoj en la insulo Tenerifo kaj ankaŭ en la provinco Santa Cruz de Tenerife, kaj la 22a de la regiona insularo Kanarioj.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie la loĝantaro regule kreskiĝis lante dum la 20-a jarcento ĝis preskaŭ 25 000 loĝantoj en 1970, poste pro ekonomia kaj demografia disvolviĝo de aliaj lokoj en la nordo kaj sudo de la insulo, iom malkreskiĝis ĝis nunaj ĉirkaŭ 20 000 loĝantoj. Temas pri maljuna loĝantaro, dum junuloj elmigris aŭ navede laboras en [[Puerto de la Cruz]] aŭ en la sudo de la insulo. ===Teritoria organizado=== Icod de los Vinos dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> [[Dosiero:Barrios Icod.png|eta|240ra|Loĝlokoj de Icod de los Vinos.]] {| class="wikitable" border=1 cellpadding="2" |+ '''Distribuado laŭ loĝlokoj (2020)'''<ref name="PadronINE"/> |- bgcolor=silver ! <center>'''Loĝloko'''</center> ! <center>'''Loĝantoj'''</center> |- | align="left" | El Amparo | align="right" | 787 |- | align="left" | Buen Paso | align="right" | 2 129 |- | align="left" | Icod de los Vinos (municipa ĉefloko) | align="right" | 6 942 |- | align="left" | Las Cañas | align="right" | 241 |- | align="left" | Cueva del Viento | align="right" | 2 636 |- | align="left" | La Florida | align="right" | 504 |- | align="left" | Fuente la Vega | align="right" | 626 |- | align="left" | La Mancha | align="right" | 3 312 |- | align="left" | San Felipe | align="right" | 2 213 |- | align="left" | San Marcos | align="right" | 751 |- | align="left" | Santa Bárbara | align="right" | 1 795 |- | align="left" | La Vega | align="right" | 1 380 |- | align="left" | TOTALO | align="right" | '''23 316''' |- |} ==Ekonomio kaj vidindaĵoj== [[Dosiero:Ayuntamiento. Icod.jpg|eta|Urbodomo|alt=]] La ekonomiaj rimedoj de la municipo estas malgranda komerco, turismo, gastigado kaj [[agrikulturo]] (bananoj, aliaj fruktoj kaj vitoj (vino)), ĝis la 1950-aj jaroj estis ĉefe por memkonsumado. ===Turismo=== La turisma disvolviĝo okazis je la fino de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, maraj sportoj, mardistrado kaj aliaj okupitecoj.<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Garachico».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> * Arkeologiaj restaĵoj de guanĉoj. * Tipa arkitekturo en urba kerno. * Preĝejo de Sankta Marko (kun muzeo de religia arto) ĉe la placo Andrés de Lorenzo Cáceres ([[drakarbo]] kaj statuo de [[José Antonio Páez]] venezuela sendependisto posteulo de ikodano), placo Pila (ĉefa centro kun domegoj), Konvento de Sankta Francisko (nuna biblioteko, fontano de Neptuno), Dom-muzeo Emeterio Gutiérrez Albelo, Preĝejo de Sankta Aŭgusteno, Domego de familio Cáceres (novklasika), ermitejo de Sankta Antonio de Padovo kaj ermitejo de Angustias. * ''Cueva del Viento'', vulkandevena 17-km-a tuvoforma Groto de Vento. * Strando Sankta Marko, de nigra sablo kun malgranda fiŝkapta haveneto. ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * VVAA (1985). ''Geografía de Canarias''. Editorial Interinsular Canaria. ISBN 84-85543-66-1. ==Vidu ankaŭ== * [[Municipoj de provinco Sankta Kruco de Tenerifo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} * [http://www.webtenerife.com/Sobre-Tenerife/La-isla/Municipios/Icod+de+los+Vinos.htm?Lang=es Icod de los Vinos en la oficiala retejo de Turismo de Tenerife] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Icod de los Vinos|revizio=152307019}} {{Municipoj de Tenerifo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Tenerifo]] nf595ktvijj4tq0m8f6acrnlisz8s96 0 839738 9456284 9094055 2026-08-18T18:22:41Z Moldur 2507 poluretoj 9456284 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Hafez al-Asad''', {{lang-ar|حافظ الأسد|t=''Ḥafiẓ al-Asad''}}, (naskiĝis la 6-an de oktobro [[1930]] en Qardaha, [[Sirio]], mortis la 10-an de junio [[2000]]) estis siria [[oficiro]] kaj [[politikisto]], kiu ekregis per [[militista puĉo]] en [[1970]]. En 1971 li ekhavis la prezidantecon kiun li retenis ĝis sia morto en 2000. La regado de Asad stabiligis kaj firmigis potencon en Sirio post jardekoj da politika malstabileco kaj pluraj puĉoj. En 2000, li estis sukcedita de sia filo [[Baŝar al-Asad]]. == Vivo == Asad apartenis al la islama minoritato de [[alavitoj]], kiuj konsistigas ĉ. 11,5% de la loĝantaro de Sirio <ref>Khoury, Philip S. (1987). ''Syria and the French Mandate: The Politics of Arab Nationalism''. Princeton: Princeton University Press. s.&nbsp;15. ISBN&nbsp;069105486X.</ref>. Li kreskis en la vilaĝo Qardaha, proksime de [[Latakio]], kie Asad estis la unua en sia familio se temas pri ricevi altedukon. En la aĝo de 16, li iĝis membro de la [[Baazo|Baaza Partio]]. Asad volis trejni por iĝi [[kuracisto]], sed lia familio ne povis pagi tion. Li do eniris la sirian militistan akademion. Ĉi tie li trejniĝis por fariĝi [[piloto]]. Li estis talenta kaj tial havis la ŝancon trejni kun la [[Sovetia Aerarmeo|sovetia aerarmeo]] en 1955, sed laŭdire malŝatis sian restadon en [[Moskvo]] <ref name=":0">Seale, Patrick (1988). ''Asad of Syria: The Struggle for the Middle East''. London: I.B. Tauris. s.&nbsp;24–28. ISBN&nbsp;1-85043-061-6.</ref>. Kiel oficiro kaj membro de la Baaza Partio, li ankaŭ estis implikita kun la agadoj de la partio en la militistaro. En 1958, kiam Sirio eniris la union de Egiptio kaj formis la [[Unuiĝinta Araba Respubliko|Unuiĝintan Araban Respublikon]], Asad estis translokigita al [[Kairo]] kie li iĝis parto de kio nomis sin la "Armea Komitato". Dum la periodo, Egiptio estis gvidita de [[Gamal Abdel Nasser]] kiu enpotenciĝis en Egiptio en 1952 kaj li eltenis premon de la koloniaj potencoj post [[naciigo]] de la [[Sueza Kanalo|Sueza kanalo]] en 1956, kiu igis lin tre populara en Sirio. La membroj de la armea komisiono estis seniluziigitaj de la maniero kiel Naser regis la novan ŝtaton. La "Armea Komitato" estis centra al la puĉo kiu kondukis al Sirio forlasi la Union en 1961. En 1963, la Baaza Partio faris puĉon kaj forigis siajn rivalojn for de la registaro kaj de la siria parlamento, sed la armea komitato, kiu organizis la puĉon, restis ekster la publikatento. == Ministro de defendo == En 1966, la maldekstra flanko de la Baaza Partio faris puĉon, kaj [[Salah Jadid]], la estro de la Armea Komitato prenis potencon kiel la fakta gvidanto de la lando. Asad estis nomumita Ministro de Defendo kaj akiris grandan influon al registarpolitiko. La gvidado de Jadid estis defiita post la malvenko de Sirio en la [[Sestaga milito|Sestaga Milito]] en junio [[1967]] kaj la okupo fare de [[Israelo]] de la [[Golanaj Altaĵoj]]. Kiel rezulto de la milito, Jadid kaj lia registaro perdis la fidon de la populacio. La krizo de konfido ankaŭ rapide disvastiĝis en la partion, kaj kaŭzis potencrivalecon en la armea komisiono. Jadid dominis la civilan alon de la Baazo Partio, sed Asad akiris kontrolon de la armea alo <ref name=":0" />. Post interna potencbatalo inter la militistaro kaj la civila alo de la reganta Partio Baazo en la periodo de 1967 ĝis 1970, la armea alo venkis super la civila. Post partia konferenco en novembro 1970, Asad arestis siajn kontraŭulojn kaj prenis potencon en Sirio. == Prezidanto == === Enlanda politiko === Dum sia periodo de regado, Asad stabiligis Sirion per peza mano tra tio, kion li nomis la "ĝustigrevolucio" kaj forigis la [[Maldekstro|maldekstran]] flankon de la restriktoj de la Baaza Partio pri komerco. Tio popularigis Asad kiel la nova gvidanto de la lando, sed la bonvolo ne daŭris longe <ref>Seale, Patrick (1988). «Asad's State». ''Asad of Syria: The Struggle for the Middle East''. London: I.B. Tauris & Co Ltd. Publishers. s.&nbsp;169–180. ISBN&nbsp;1-85043-061-6.</ref>. Kiel parto de stabiligado de la lando politike, li koncentris potencon ĉirkaŭ sia propra ofico, establis [[Kulto al personeco|kultadon de sia propra personeco]]. Asad ankaŭ aljuĝis la ĉefajn poziciojn en la sekurecaj fortoj kaj la milittaĉmentoj al alavitoj aŭ familianoj, inkluzive de la propra frato de Asad, nome Rifaat. La ĉefa defianto al la regado de Asad en Sirio estis la [[Islama Frataro]]. La Frataro funkciis kiel [[Partio (politiko)|partio]] en Sirio ekde la 1940-aj jaroj, sed estis devigita iri subtere kiel rezulto de la multaj puĉoj en la 1950-aj jaroj kaj la puĉo de la Baaza Partio en 1963. En 1964, la Frataro organizis [[Ribelo|ribelon]] en la urbo [[Hamao]], kiu estis subpremita de la Baaza Partio. Post la siria invado de [[Libano]] en [[1976]], la Frataro organizis novan ribelon. [[Gerilo|Gerilaj]] kampanjoj daŭris ĝis 1980 kaj la Frataro havis faktan kontrolon de Hamao. La reĝimo de Asad malpermesis la organizaĵon kaj membreco iĝis krima [[delikto]] en 1980. En la sama jaro, ili ankaŭ atakis Asad persone kaj li, la prezidanto, mallarĝe eskapis savinte sian vivon. Asad respondis mobilizante la partion kaj la armeon kaj en 1982 la fortoj de Rifaat al-Asad sieĝis la urbon kaj pluraj miloj da homoj estis mortigitaj dum la trisemajna [[sieĝo]] <ref name=":0" />. Sekve de la ribelo, la reĝimo ankaŭ iĝis pli subpremema ol antaŭe kaj Asad pli kaj pli fidis al la sekurecaj taĉmentoj por protekti la reĝimon. === Ekstera politiko === Asad daŭrigis la eksterpolitikan linion de Sirio: Sirio ricevis armean subtenon de [[Sovetunio]] kontraŭ Israelo kaj staris kun aliaj [[arabaj ŝtatoj]]. Kune kun egipta prezidanto [[Anwar Sadat]], Sirio kaj Egiptio kunordigis alian atakon kontraŭ Israelo en [[oktobro]] [[1973]], nome la [[Jomkipura milito]], sed post mallonge ili estis repuŝitaj. Post la morto de Nasser en 1970, [[tutarabismo]], kiu karakterizis sirian politikon, iĝis malpli okulfrapa. Ĉar la komuna araba fronto kontraŭ Israelo kolapsis, Asad traktis sendependan eksterpolitikan linion. Post la Milito de Jom Kippur, Sirio intertraktis kun Israelo, tra [[Usono]], pri la Golana Altaĵo, sed la interparoloj ne kondukis al progreso <ref>Gani, J.K. (2014). «US-Syrian Engagement: Disengagement Talks 1973-1975». ''The Role of Ideology in Syrian-US Relations: Conflict and Cooperation''. New York: Palgrave Macmillan. s.&nbsp;115–127. ISBN&nbsp;978-1-137-35834-9.</ref>. En 1975 la [[Libana interna milito|interna milito komenciĝis en Libano]], kaj en 1976 Sirio eniris la konflikton kaj subtenis la [[Maronitoj|maronitojn]] kaj la dekstran flankon en la lando kontraŭ la [[OLP]] kaj iliaj [[Milico|milicoj]]. La interveno estis plejparte [[fiasko]]. En 1982, la civita milito eskaladis, kaj [[Libana milito de 1982|Israelo invadis Libanon]] de la sudo kaj post mallonge venis en konflikton kun Sirio. La [[armistico]] intertraktita de Usono en 1983 kaj la retiro de Israelo la saman jaron helpis restarigi la influon de Sirio super la lando. Laŭ tiu maniero, Sirio ricevis la rolon de "lango sur la pesilo" en la civita milito, kiu finfine finiĝis en 1990. Daŭris ĝis 2005, dum la [[Cedra Revolucio]] en Libano, kiam siriaj trupoj retiriĝis de la lando. Post kiam Egiptio subskribis la interkonsenton de la [[Pactraktatoj de Camp David]] en 1977, Sirio staris sola kontraŭ Israelo. Timante novan militon kun Israelo, Asad armis sin kun la espero atingi militan egalecon, kiun li fine devis rezigni <ref name=":1">Hinnebusch, Raymond (2001). ''Syria: Revolution from Above''. New York: Routledge. s.&nbsp;153–155. ISBN&nbsp;0-415-26779-X.</ref>. Sirio estis longe la subtenanto de Sovetunio en la [[mezoriento]], sed rilatoj ofte estis flamigitaj ĉar Asad ne volis esti sovetia [[Klienta ŝtato|klientŝtato]]. Kvankam ambaŭ ŝtatoj do ofte malkonsentis, ili tamen estis gravaj subtenantoj unu de la alia. En 1980, Asad subskribis "[[traktato de amikeco|Traktaton de Amikeco]] kaj Kunlaboro" kun Sovetunio intencita por daŭri 20 jarojn. Sed jam kvin jarojn poste, sub [[Miĥail Gorbaĉov]], Moskvo signalis, ke ĝi ŝanĝas direkton, kaj volis, ke Sirio denove eniru intertraktadon kun Israelo. Direkte al la fino de la [[Malvarma milito|Malvarma Milito]], Sirio estis relative izolita en la regiono. Ĉi tiu situacio plimalboniĝis kiam Sirio estis akuzita de Usono kaj [[Britio]] pri subteno de [[terorismo]] en la regiono. En respondo, Sirio provis eliri el sia izoliteco per [[alianco]] kun [[Irano]] en la [[1980-aj jaroj]] kaj poste. En 1991, ili ankaŭ iĝis parto de la usona gvidata koalicio kontraŭ [[Saddam Hussein]] en la [[Golfa Milito]] <ref name=":1" />. == Morto kaj ordo de sinsekvo == Dum sia regado, Asad konstruis reĝimon, en kiu lia propra familio estis en la centro. Oni longe atendis, ke la frato de Asad, Rifaat, transprenos post li. Sed post la Hamao-ribelo en 1982, Rifaat komencis mobilizi por puĉo kontraŭ sia frato. Kiam la puĉo malsukcesis, Rifaat iris en [[Ekzilo|ekzilon]]. La posteulo tiam laŭsupoze estis la plejaĝa filo de Asad, Bassil, sed li estis mortigita en [[trafikakcidento]] en 1994. La dua filo Baŝar, kiu estis trejnita kiel [[okulkuracisto]] kaj vivis en [[Londono]], revenis al Sirio por unue ricevi poziciojn en la armeo kaj poste ankaŭ ricevis plurajn politikajn postenojn de partio. Asad suferspertis masivan [[Koratako|koratakon]] dum telefona konversacio kun libana prezidanto [[Émile Lahoud]] la 10an de junio 2000. Je lia morto, Asad estis la plej long-servanta prezidanto de Sirio, kaj li estis sukcedita de sia filo, Baŝar al-Asad. Hafez al-Asad estas entombigita kun Basil en [[maŭzoleo]] en sia hejmurbo Qardaha. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/middle_east/2000/death_of_assad/default.stm Siria parlamento subtenas Baŝar] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Asad, Hafez Al}} [[Kategorio:Totalismo]] [[Kategorio:Siriaj ministroj pri defendo]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Sirio]] [[Kategorio:Prezidentoj de Sirio]] [[Kategorio:Islamaj socialistoj]] lh7j8z0g6rgg0ak0fx9o5gki1yf49fd 0 842820 9456235 9258576 2026-08-18T14:22:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456235 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Group Russell''' ({{Lang-en|Russell Group}}) estas asocio kiu sendepende elektis dudek kvar publikajn esploruniversitatojn en [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]]. La sidejo de la grupo estas en [[Kembriĝo (Britio)|Kembriĝo]] kaj ĝi estis establita en [[1994]] por reprezenti la interesojn de siaj membroj, plejparte direkte al la [[Registaro de Britio|registaro]] kaj [[Parlamento de la Unuiĝinta Reĝlando|parlamento]]. La grupo foje estas vidita kiel reprezentado de la "plej bonaj" universitatoj en la lando, kvankam tio estas pridisputata. La Grupo Russell estis formita de 18 mondklasaj esplorintensaj britaj universitatoj, kiuj ludas gravan rolon en la intelekta vivo de Britio kaj havas sociajn, ekonomiajn kaj kulturajn efikojn tra Britio kaj la mondo. La grupo ricevis sian nomon pro la neformalaj komencaj renkontiĝoj de la membroj de la fondgrupo ĉe la Kimpton Fitzroy London hotelo en Placo Russell, en la [[Bloomsbury|Bloomsbury-]] najbareco, Camden- distrikto, [[Londono]]. Ĝia celo estas helpi kaj certigi, ke universitatoj havas la optimumajn kondiĉojn en kiuj prosperi kaj daŭre havi socian, ekonomian kaj kulturan efikon per ĝia gvida esplorado kaj instruado. La grupo disponigas strategion, politikevoluon, informservon, komunikadon kaj lobiadon al la membroinstitucioj de la grupo. La 24 membroj de la Grupo Russell estas mondklasaj esplorintensaj universitatoj. Ili estas unikaj institucioj, ĉiu kun sia propra historio kaj [[etoso]], sed ili kunhavas kelkajn apartajn karakterizaĵojn. La universitatoj kredas, ke homoj kaj ideoj estas la ŝlosilo por renkonti tutmondajn defiojn. Per mondklasa esplorado kaj edukado ili helpas krei dinamikan ekonomion, pli fortajn komunumojn kaj pli bonan estontecon por Britio. Ili subtenas la plej bonan esploradon, elstaran instruadon kaj lernadon kaj rilatojn kun lokaj kaj naciaj negocoj kaj la publika sektoro. * La grupo produktas pli ol du trionojn de la mondgvidaj esploroj produktitaj en britaj universitatoj kaj subtenas pli ol 300,000 laborlokojn tra la UK. * La ekonomia produktado de la grupo superas 32 miliardojn [[Brita pundo|£]] ĉiun jaron. * En la jaroj 2015-2016, 417,000 [[Bakalaŭro|bakalaŭraj]] studentoj kaj 192,500 altedukaj studantoj studis en universitato de la Grupo Russell. * Tridek naŭ procentoj de la akademia kunlaborantaro kaj 34% de la studentoj havas ne-britan civitanecon, kaj estas altiritaj al universitatoj pro la kvalito, graveco kaj reputacio de la esplorgrupoj kaj la fakultatoj al kiuj ili aliĝas. Grupo Russell-membroj ankaŭ havas fortan rolon kaj influon ene de siaj regionaj kaj hejmkomunumoj, kunlaborante kun entreprenoj pri komunaj esplorprojektoj kaj provizante diplomiĝintojn per tre motivigita loka laborantaro. == Internaciaj rilatoj == La Grupo Russell, membro de la tutmonda reto de esploruniversitatoj, kiu inkluzivas la sekvajn organizojn ''':''' [[U15 (universitatoj en Germanio)]], la [[Association of American Universities|Asocio de Usonaj Universitatoj]], la [[Ligo de Eŭropaj Esploraj Universitatoj]], [[Asocio de Orientaziaj Esploruniversitatoj]] (Kontinenta Ĉinio, [[Japanio]], [[Sud-Koreio]] kaj [[Honkongo]] kaj [[Tajvano]]), [[Ligo de Naŭ Universitatoj|C9 Ligo]], [[RU11]] Esploruniversitatoj (Japanio), [[Grupo de Oko|Grupo de Ok]] ([[Aŭstralio]]) kaj la [[Kanada Esploruniversitata Grupo U15|grupo de kanadaj esploruniversitatoj U15]]. La Grupo Russell aliĝis al ĝiaj partneroj en la tutmonda reto subskribante la sekvajn deklarojn: * La [[Leiden]] Deklaracio pri la rolo de [[Socia scienco|sociaj sciencoj]] kaj [[Homa scienco|homscienco]] en la tutmonda esplorpejzaĝo {{Refn|U15, International, [https://www.leru.org/files/Leiden-Statement-Full-paper.pdf Leiden Statement].}}. * La [[Ŝanhajo|Ŝanhaja]] Deklaro pri la Kritika Rolo de Esplor-Intensaj Universitatoj en Tutmondaj Novigado-Ekosistemoj {{Refn|U15, International, [https://www.leru.org/files/070916-Shanghai-Statement.pdf Shanghai Statement].}}. * La Deklaracio de [[Tokio]] pri la bezono de longperspektivaj kaj grandaj investoj ĉe la avangardo de esplorado en esplorintensaj universitatoj {{Refn|U15, International, [https://www.leru.org/files/Tokyo_Statement_RU11_08Nov1.pdf Tokyo Statemen].}}. * La [[Universitato de Parizo|Sorbonne]] deklaro pri esplordatumrajtoj {{Refn|U15, International, [https://www.leru.org/files/Sorbonne-declaration.pdf Sorbonne Declaration].}}. == Listo de universitatoj == La nomoj de la institucioj kiuj estas membroj de la Grupo Russell kaj la jaro de aliĝado al de la grupo: <ref>Russell Group, About, [https://russellgroup.ac.uk/about/our-universities/ Our universities] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191216173943/https://russellgroup.ac.uk/about/our-universities |date=2019-12-16 }}.</ref> * [[Universitato de Birmingham]] 1994 * [[Universitato de Bristolo]] 1994 * [[Universitato de Kembriĝo]] 1994 * [[Kardifa Universitato]] 1998 * [[Universitato de Durham]] 2012 * [[Universitato de Edinburgo]] 1994 * [[Universitato de Exeter]] 2012 * [[Universitato de Glasgovo]] 1994 * [[Imperia Kolegio Londona]] 1994 * [[King's College (Londono)|King's College de Londono]] 1998 * [[Universitato de Leeds]] 1994 * [[Universitato de Liverpolo]] 1994 * [[Londona lernejo de Ekonomiko]] 1994 * [[Universitato de Manĉestro]] 1994 * [[Universitato de Novkastelo]] 1994 * [[Universitato de Nottingham]] 1994 * [[Universitato de Oksfordo]] 1994 * [[Reĝino Maria Universitato de Londono]] 2012 * [[Reĝina Universitato de Belfast]] 2006 * [[Universitato de Sheffield]] 1994 * [[Universitato de Southampton]] 1994 * [[Universitato-Kolegio de Londono]] 1994 * [[Universitato de Warwick]] 1994 * [[Universitato de Jorko]] 2012 == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1994]] [[Kategorio:Russell Group]] 8rj1qxv7xb7zfl4jt4eu6rakap9j93p 0 845705 9456449 8804273 2026-08-18T20:54:55Z EdgarCabreraFariña 96180 /* Filmoj */ 9456449 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro |dosiero=Premios Goya 2020 - Belen Cuesta Goya 2.jpg}} '''Belén CUESTA Llamas''' ([[Sevilo]], 24a de januaro [[1984]]) estas hispana [[aktorino]]. Ŝi estis nomumita trifoje al [[Goya-premio]]j, kaj atingis la premion kiel plej bona protagonista aktorino pro sia ludado en ''La trinchera infinita'' (2019). Ŝi partoprenis en filmoj kaj serioj ege popularaj kiel ''Ocho apellidos catalanes'' (2015), ''Paquita Salas'' (2016-2019), ''La llamada'' (2017) kaj ''[[La casa de papel]]'' (2019-2021). == Biografio kaj kariero == Ŝi ekstudis aktoradon en Malago. Poste ŝi dediĉis sin al teatro, kino, televido kaj eĉ televida reklamado. Ŝia unua elstara apero en televido estis kunlaborado de la programo ''En el aire'' (2013-2014), de La Sexta.​ En 2015 ŝi ludis sian unuan elstaran rolon en televida serio kiel Teresa en ''Aquí Paz y después Gloria'' en Telecinco. Samjare ŝi partoprenis en la filmo ''Ocho apellidos catalanes'' de [[Emilio Martínez Lázaro]], pro kio ŝi ricevis laŭdajn kritikojn. En 2016 ŝi partoprenis en kvar filmoj: nome ''Tenemos que hablar'' de David Serrano de la Peña, ''El pregón'' de Dani de la Orden, ''Villaviciosa de al lado'' de Nacho G. Velilla kaj ''Kiki, el amor se hace'' reĝisorita de Paco León, pro kio ŝi ricevis unuan nomumon al [[Goya-premio]] kiel unua plej bona novula aktorino.​ En 2017 ŝi estis protagonisto de la muzikala filmo ''La llamada'', bazita sur la samnoma teatraĵo reĝisorita de Javier Calvo kaj Javier Ambrossi, ludante la rolon de Milagros, pro kio ŝi estis nomumita al premioj Goya, Feroz kaj de la ''Unión de Actores'' kiel plej bona duaranga aktorino. En 2018 ŝi partoprenis en la filmo ''El aviso'', reĝisorita de Daniel Calparsoro.​ En 2019 ŝi estis protagonisto de la filmo de Netflix ''A pesar de todo'', kun Amaia Salamanca, [[Blanca Suárez]] kaj [[Macarena García]]. Ŝi partoprenis ankaŭ en la filmoj ''Ventajas de viajar en tren'', ''Litus'' kaj en la rumana ''Parking''. Krome ŝi estis protagonisto de ''La trinchera infinita'', reĝisorita de Jon Garaño, Aitor Arregi kaj José Mari Goenaga, en kiu ŝi ludis la rolon de Rosa, pro kio ŝi ricevis la [[Goya-premio]]n kiel plej bona protagonista aktorino.​ == Filmoj == [[Dosiero:Belén Cuesta at Premios Goya 2017 (cropped).jpg|eta|dekstre|Belén Cuesta en la Premioj Goya 2017.]] [[Dosiero:Premios Goya 2019 - Belen Cuesta.jpg|eta|dekstre|Belén Cuesta en la Premioj Goya 2019.]] {|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- ! style="background: #B0C4DE;" | Jaro ! style="background: #B0C4DE;" | Titolo ! style="background: #B0C4DE;" | Rolulo ! style="background: #B0C4DE;" | Reĝisorado |- | 2009 | ''Hierro'' | Virino | Gabe Ibáñez |- | 2011 | ''Perro flaco'' | Natalia | Ernesto Martin |- | rowspan="2" | 2012 | ''La montaña rusa'' | Intervjuistino | [[Emilio Martínez Lázaro]] |- | ''Operación Malaya'' | Clara | Manuel Huerga |- | 2013 | ''Sex tape'' | Canija | Roberto Pérez Toledo |- | 2015 | ''Ocho apellidos catalanes'' | Judit | Emilio Martínez Lázaro |- | rowspan="4"| 2016 | ''Tenemos que hablar'' | Yolanda «Yoli» | David Serrano de la Peña |- | ''Kiki, el amor se hace'' | Belén | Paco León |- | ''El pregón'' | Silvia | Dani de la Orden |- | ''Villaviciosa de al lado'' | Elisa | Nacho G. Velilla |- | rowspan="3"| 2017 | ''La llamada'' | Fratino Milagros | Javier Calvo kaj Javier Ambrossi |- | ''Proyecto tiempo'' | Carla | [[Isabel Coixet]] |- | ''La LEGO Ninjago película'' | Nya (voĉo) | Paul Fisher |- | 2018 | ''El aviso'' | Andrea Dovizioso | Daniel Calparsoro |- | rowspan="5" | 2019 | ''A pesar de todo'' | Claudia | Gabriela Tagliavini |- | ''[[Ventajas de viajar en tren]]'' | Amelia Urales de Úbeda | Aritz Moreno |- | ''Litus'' | Laia | Dani de la Orden |- | ''La trinchera infinita'' | Rosa | Jon Garaño, Aitor Arregi kaj José Mari Goenaga |- | ''Parking'' | María | Tudor Giurgiu |- | rowspan="2" | 2020 | ''Hasta que la boda nos separe'' | Marina | Dani de la Orden |- | ''Sentimental'' | Laura | Cesc Gay |- | 2022 | ''Un novio para mi mujer'' | Lucía | Laura Mañá |- | 2023 | ''El cuco'' | Anna | Mar Targarona |- |} == Teatro == {{Div col|cols = 3}} * ''El hombre almohada'' (2021). * ''Metamorfosis'' (2019). * ''Universos Paralelos'' (2017). * ''Los tragos de la vida'' (2016). * ''La llamada'' (2013-2016). * ''Presencias'' (2012). * ''¿Quién es Teodoro?'' (2012). * ''Papá se ha ido'' (2011). De [[Elvira Lindo]]. * ''Lo que da miedo es la muerte'' (2011). * ''Soy actriz'' (2011). * ''Te acuerdas'' (2011). * ''El imaginario de Cervantes'' (2011). * ''Labios'' (2010). * ''Las fichas'' (2009). * ''Sonias'' (2008). * ''Acóplate'' (2008). * ''Me muero, me muero'' (2007). * ''Una mujer sin importancia'' (2007). De [[Oscar Wilde]]. * ''Enrico V'' (2006). * ''Malditas sean por siempre Coronada y sus hijas'' (2006). * ''Ifigenia en Táuride'' (2004-2005). {{Div col end}} == Televido == {| class="wikitable" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- ! style="background: #B0C4DE;" | Jaro ! style="background: #B0C4DE;" | Titolo ! style="background: #B0C4DE;" | Rolulo ! style="background: #B0C4DE;" | Ĉeno ! style="background: #B0C4DE;" | Notoj |- | 2008 | ''Cazadores de hombres'' | Figurantino | Antena 3 | 2 epizodoj |- | 2010 | ''¿Qué fue de Jorge Sanz?'' | Flegistino | Canal+ | 1 epizodo |- | rowspan="3" | 2011 | ''Palomitas'' | Kelkaj roluloj | rowspan="2" | Telecinco | 9 epizodoj |- | ''Ángel o demonio'' | Virino | 1 epizodoj |- | ''Amar en tiempos revueltos'' | Berta | La 1 | 2 epizodoj |- | rowspan="2" |2012 | ''Bandolera'' | Elisa de Vega | Antena 3 | Ĉefa aktoraro; 114 epizodoj |- | ''Serienómanos'' | Kelkaj roluloj | YouTube | 5 epizodoj |- | 2013 | ''El tiempo entre costuras'' | Naskontino | Antena 3 | 1 epizodo |- | 2013 - 2014 | ''En el aire'' | Ŝi mem | La Sexta | Kunlaborantino |- | rowspan="2" | 2015 | ''Aquí Paz y después Gloria'' | Teresa «Tere» | Telecinco | Ĉefa aktoraro; 8 epizodoj |- | ''Vis a vis'' | Yolanda Montero Fernández | rowspan="2" | Antena 3 | Ripete; 2 epizodoj |- | 2016 | ''Buscando el norte'' | Carolina «Carol» Ruiz | Ĉefa aktoraro; 8 epizodoj |- | 2016 - 2019 | ''Paquita Salas'' | Magüi Moreno | Flooxer / Netflix | Ĉefa aktoraro; 14 epizodoj |- | 2017 - 2018 | ''Ella es tu padre'' | Natalia «Nata» | Telecinco / Factoría de Ficción | Ĉefa aktoraro; 13 epizodoj |- | 2018 | ''BByC: Bodas, bautizos y comuniones'' | Bea Maqueda | Telecinco | Televida filmo |- | 2019 | ''Mira lo que has hecho'' | Ŝi mem | #0 | 4 epizodoj |- | 2019 - 2021 | ''[[La casa de papel]]'' | Julia Martínez «Manila» | Netflix | Ĉefa aktoraro; 21 epizodoj (T3-T5) |- | rowspan="4" | 2023 | ''Cristo y Rey'' | Bárbara Rey | Antena 3 | Protagonista; 8 epizodoj |- | ''Cites'' | Abi | rowspan="2" | Prime Video | Speciala apero; 1 epizodo |- |''Romancero'' |Carmen |Ĉefa aktoraro; 4 epizodoj |- |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{commonscat|Belén Cuesta}} * [https://www.imdb.com/name/nm3177382/ en IMDb] * {{oficiala retejo|http://belencuesta.es/}} * [https://www.gosua.com/ Retejo de Gosua] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Belén Cuesta|revizio=155651027}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cuesta, Belén}} [[Kategorio:Hispanaj aktoroj]] 4moby5sibm1ybbdn1tezam871g0lucx 0 846837 9456501 8927701 2026-08-18T23:54:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456501 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = {{Paĝonomo}} |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1859|9|28}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstra Imperio}} [[Újvidék]] |dato de morto = {{mortotago|1932|6|23}} |loko de morto = {{Hungara reĝlando}} [[Budapeŝto]] }} '''{{Paĝonomo}},''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Fellner Henrik''' estis [[Hungario|hungara]] [[bankisto]], [[entreprenisto]], [[politikisto]]. Lia konata [[filo]] estis [[Vilmos Fellner]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM54095/32ab0364-979c-46de-9b10-34a66df04f8f/solr/0/24/1/2/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1859|9|28}} en [[Újvidék]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstra Imperio]], nuntempa [[Novi Sad]] en [[Serbio]]), li mortis {{mortotago|1932|6|23}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} devenis el [[juda]] familio. Li studis en komerca [[akademio]] en la ĉefurbo, poste li estis [[oficisto]]. Ekde [[1882]] li estis bankisto, inter 1892-1911 jam bankestro. En 1912 li transprenis [[uzino]]n pri [[alkoholo]]j kaj [[sukero]]j, sed li havis postenojn ankaŭ en la banka kaj fabrika sektoroj. Ekde 1927 li estis ankaŭ senatano. Li edziĝis en 1892, lia edzino naskis 5 gefilojn inter 1893-1905. Li ricevis signifajn ŝtatajn [[premio]]jn en 1904 kaj 1912. == Fontoj == * [https://mpgy.ogyk.hu/mpgy/alm/al927_32/480.htm biografio hungare kun foto]{{404|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/f-7547C/fellner-henrik-755D4/ biografio hungare] * [https://intezet.nori.gov.hu/nemzeti-sirkert/budapest/fiumei-uti-temeto/fellner-henrik/ biografio hungare] * [https://mek.oszk.hu/04000/04093/html/szocikk/11431.htm biografio hungare] * [https://mtda.hu/ADATBANK/MAGYAR%20POLITIKAI%20LEXIKON/MPL_1_F.pdf biografio hungare legebla en la 115-a paĝo] * [http://adattar.vmmi.org/konyvek/23/kalapis_zoltan_eletrajzi_kalauz_a-gy.pdf biografio hungare legebla en la 293-a paĝo]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Fellner Henrik}} [[Kategorio:Hungaraj bankistoj]] [[Kategorio:Hungaraj entreprenistoj]] [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 2mr25yox6tshsnwhuj6eb19ochm6che 0 847028 9456490 9445854 2026-08-18T22:51:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456490 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Heinrich MARTENS''' (ruse: ''Генрих Генрихович Мартенс''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.maiikrn.ru/Mitglieder/1113 |titolo="Мартенс Генрих Генрихович - член МАИИКРН." |alirdato=2023-12-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210925123620/http://maiikrn.ru/Mitglieder/1113 |arkivdato=2021-09-25 }}</ref>[[Dosiero:Logo Moskauer Deutsche Zeitung.png|eta|emblemo de ''Moskauer Deutsche Zeitung''; eldonisto estas Martens]] <nowiki>;</nowiki> naskiĝinta en [[1956]] en [[Donecko]]) estas [[rusio|rusia]] kulturaktivulo kaj eldonisto. Li apartenas al la minoritato de la [[rusiaj germanoj]]. Li fondis ''Internationaler Verband der deutschen Kultur'' (IVDK), prezidantis ĝis 2022 ĉe ''Föderale Nationale Kulturautonomie der Rußlanddeutschen'' (FNKA)<ref>[https://rusdeutsch.eu/Nachrichten/6196 "25 Jahre FNKA RD - Heinrich Martens: Das Team hat und wird alles tun, was in der Realität möglich ist.“] - Ĉe: Rusdeutsch.eu, 25.12.2022</ref> kaj eldonas la gazeton ''Moskauer Deutsche Zeitung'' (MDZ). == Vivo == Heinrich Martens originas el [[menonitismo|menonitisma]] familio. En 1974 li finis la lernejajn studojn kaj laboris ĝis 1981 i.a. ĉe la esplorsekcio pri teknikaj trejnigiloj de ĉe la [[Donecka universitato]]. En 1986 li trapasis ekzamenon por mineja inĝenierado ĉe la Donecka politekniko kaj laboris ĝis 1991 por la [[karbo]]-industrio de [[Sovetio]]. Poste Martens engaĝiĝis kaj Rusie kaj internacie por la rajtoj kaj kulturo de la rusiaj germanoj. Li vivas en [[Moskvo]]; lia edzino [[Olga Martens]] ankaŭ engaĝiĝas kulture.<ref>[https://rusdeutsch.eu/Nachrichten/5818 "Olga Martens: Es ist notwendig, die Kultur der Russlanddeutschen zu bewahren. Dabei muss bei sich selbst angefangen werden."] - Ĉe:Rusdeutsch.eu, 26.6.2021</ref> == Engaĝiĝo porminoritata == Fondis li en 1989 la doneckan filion de la sovietgermana klubo ''Wiedergeburt'' kaj en 1991 ''Internationaler Verband der deutschen Kultur''. De tiam li organizis multajn tutrusiajn kaj interregionajn kulturfestivalojn kaj klerigajn respektive lingvajn spektaklojn. Ŝtata apogo oftis por ĉio tia. De 1992 li membras ĉe interŝtata komitato ''Zwischenstaatliche deutsch-russische Kommission für die Probleme der Rußlanddeutschen''. Meze de la 1990-aj jaroj li instigis la fondon de la porjunulara [[ne-registara organizaĵo]] ''Jugendring der Rußlanddeutschen''. En 1997/98 sukcesis la renaskiĝo de la germanlingva gazeto ''Moskauer Deutsche Zeitung''; li ankaŭ establis la eldonejon ''IVDK-Press'' kaj la porinfanan periodaĵon ''Schrumdirum'' kiu ja taŭgas ankaŭ kiel lingvolernilo. De 2004 li partoprenis ĉe [[Peterburga Dialogo]], ŝatata dialogforumo inter germanaj kaj rusaj politikistoj. De 2005 Martens membras ĉe la laborgrupo de la komisiono pri naciaj aferoj de Duma-parlamento kaj ricevis en 2007 honoron fare de la Ministerio pri regiona evoluigo de la Rusia Federacio pro liaj meritoj pri plibonigo de internaciaj kontaktoj. En 2018 [[Vladimir Putin]] nomumis lin komisiito dum la balotado por la [[prezidanto de Rusio|ruslanda prezidanteco]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.interessant.ru/politics/tsientrizbirkom-obnarodoval |titolo="Центризбирком обнародовал первую часть списка доверенных лиц Владимира Путина." |alirdato=2023-12-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20231216060330/https://www.interessant.ru/politics/tsientrizbirkom-obnarodoval |arkivdato=2023-12-16 }}</ref> En 2019 elmigrintaj aktivuloj en Germanujo protestis kontraŭ duba utiligo de germanaj monrimedoj fare de diversaj enrusiaj organizaĵoj.<ref>[http://rd-zeitung.eu/de/erfolgreicher-protest-gegen-martens/ "Erfolgreicher Protest gegen Martens."] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231216060332/http://rd-zeitung.eu/de/erfolgreicher-protest-gegen-martens/ |date=2023-12-16 }} - Ĉe: RD-Zeitung, 29.5.2019</ref> == Eksteraj ligiloj == * [https://lmdr.de/der-krieg-in-der-ukraine-und-seine-auswirkungen-auf-spaet-aussiedler/ intervjuo kun Bernd Fabritius, kun mencio de Martens], marto 2022 == Notoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|Martens, Heinrich}} [[Kategorio:Eldonistoj]] [[Kategorio:Inĝenieroj]] [[Kategorio:Rusiaj germanoj]] [[Kategorio:Donecko]] [[Kategorio:Menonitoj]] ga3yr0ae84qw0nv06hyud4d9r648qqq 0 847764 9456672 9414004 2026-08-19T11:27:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456672 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=GB |Mapo en angulo=Britio |situo sur mapo=Newcastle-upon-Tyne |zomo=13 }} La '''Blua Ŝildo''' ({{Lang-en|'''Blue Shield International'''}}), antaŭe '''Internacia Komitato de la Blua Ŝildo''' ({{Lang-en|'''International Committee of the Blue Shield'''}}, akronime '''ICBS'''), estas internacia organizaĵo fondita en 1996 por protekti la [[Monda kultura heredaĵo|mondan kulturan heredaĵon]] kontraŭ minacoj kiel armita konflikto kaj naturaj katastrofoj <ref>{{Cite web|url=https://theblueshield.org/about-us/history/|title=Blue Shield International: History|accessdate=2023-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190423035614/https://theblueshield.org/about-us/history/|archivedate=2019-04-23}}</ref>. La nomo de la organizaĵo estas derivita de la blua ŝildsimbolo uzita por indiki kulturajn ejojn protektitajn fare de la 1954-datita Kongreso por la Protekto de Kultura Bieno en la Okazaĵo de Armita Konflikto . Ĝia origina celo estis esti kultura ekvivalento al la [[Ruĝa Kruco]] <ref>{{cite book|last1=Boylan|first1=Patrick|title=Review of the Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict (The Hague Convention of 1954)|date=1993|publisher=UNESCO|location=[Online]|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000100159.locale=en|access-date=12 January 2021}}</ref><ref>{{cite book|last1=Boylan|first1=Patrick|title=The Concept of cultural protection in times of armed conflict: from the crusades to the new millennium. In: Neil Brodie and Kathryn Walker Tubb (eds), Illicit Antiquities. The theft of culture and the extinction of archaeology.|date=2001|publisher=One World Archaeology|pages=43–108}}</ref>, kaj ĝia nomo venas de la blua ŝildsimbolo (dezajnita fare de Jan Zachwatowicz) uzita de la organizaĵo por marki kulturan heredon protektitan laŭ la Haga [[Konvencio pri protektado de kulturaj posedaĵoj okaze de armita konflikto|Konvencio de 1954 por la Protekto de Kulturaj Posedaĵoj okaze de Armita Konflikto]] . La Blua Ŝildo estas reta organizaĵo de komisionoj de individuoj el la tuta mondo. La organizaĵo estis fondita en 1996 fare de kvar NGOoj, ĉiuj korpoj en la kampo de arkivoj, bibliotekoj, monumentoj aŭ muzeoj: ICA ([[Internacia Konsilio de Arkivoj]]), ICOM ([[Internacia Konsilio de Muzeoj]]), IFLA ([[Internacia Federacio de Bibliotekaj Asocioj kaj Institucioj]]) kaj ICOMOS ([[Internacia Konsilio pri Monumentoj kaj Ejoj]]). La organizaĵo estas bazita en [[Nederlando]], sed ĝia stabo estas bazita en [[Universitato de Newcastle]], [[Newcastle-upon-Tyne]] . La celo de La Blua Ŝildo estas ''protekti la mondan heredaĵon, kulturan kaj naturan heredaĵon, palpeblan kaj nematerian, en la okazaĵo de armita konflikto, aŭ naturaj aŭ homfaritaj katastrofoj'' . La Blua Ŝildo estas partnera organizaĵo de [[Unuiĝintaj Nacioj|UN]] kaj [[Unesko]] kaj kunlaboras kun Internacia Ruĝa Kruco <ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://unifil.unmissions.org/action-plan-preserve-heritage-sites-during-conflict |titolo=UNIFIL - Action plan to preserve heritage sites during conflict, 12 Apr 2019. |alirdato=2023-12-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200726081110/https://unifil.unmissions.org/action-plan-preserve-heritage-sites-during-conflict |arkivdato=2020-07-26 }}</ref><ref>[https://www.icrc.org/en/document/icrc-and-blue-shield-signed-memorandum-understanding The ICRC and the Blue Shield signed a Memorandum of Understanding, 26 February 2020.]</ref><ref>Friedrich Schipper: "Bildersturm: Die globalen Normen zum Schutz von Kulturgut greifen nicht" (German - The global norms for the protection of cultural property do not apply), In: ''[[Der Standard]]'', 6 March 2015.</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Konvencio pri protektado de kulturaj posedaĵoj okaze de armita konflikto]] == Eksteraj ligiloj == * [https://theblueshield.org/ La retejo de la Blua Ŝildo] ** Naciaj Komitatoj ĉirkaŭ la mondo ĉe la [https://theblueshield.org/about-us/around-the-globe/ Blua Ŝilda retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210116032559/https://theblueshield.org/about-us/around-the-globe/ |date=2021-01-16 }} * {{Facebook|InternationalBlueShield}} * {{Twitter|blueshield_int}} * [http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/armed-conflict-and-heritage/ UNESCO: Armita Konflikto kaj Heredaĵo] * [http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/armed-conflict-and-heritage/convention-and-protocols/ La Haga Konvencio de 1954 por la Protekto de Kultura Nemoveblaĵo en la Evento de Armita Konflikto kaj ties du Protokoloj (1954, 1999)] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1996]] [[Kategorio:Internaciaj kulturaj organizaĵoj]] eiuzlfx9an2xee6f98m57iz2lt1f6ep 0 850392 9456570 9015090 2026-08-19T06:24:54Z Sj1mor 12103 9456570 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |dato de naskiĝo=29a de oktobro 1891 |dato de morto=15a de februaro 1972}} '''Antonio ESPINA García''' ([[Madrido]], 29a de oktobro 1891 - Madrido, 15a de februaro 1972)​ estis hispana [[verkisto]] —poeto, novelisto kaj eseisto— kaj ĵurnalisto, kun tendenco dekomence avangardisto. De ideologio maldekstra respublikana, li foje okupis politikajn postenojn dum la [[Dua Hispana Respubliko]]. Laŭ kronologio li apartenus al la nomita [[Generacio de la 27-a]], sed li malakceptis tiun atribuon, pro kio li estis inkludita foje en pli frua movado de hispanaj verkistoj konata kiel ''novecentismo''. ==Biografio== Li studis en Madrido, lasis studojn de medicino, militservis en [[Maroko]], kaj dediĉis sin al literaturo kaj ĵurnalismo. Li estis redakciano de ''Vida Nueva'', ''Heraldo de Madrid'', ''El Sol'', ''Crisol'' kaj ''Luz''. Espina estis frua plurfaceta verkisto kiu praktikis novelon, poezion kaj literaturan kaj artan kritikojn. Li krome verkis [[biografio]]jn kaj montriĝis partiano de la estetikaj avangardoj, ofte en la [[babilrondo]] de la kafejo Pombo ĉirkaŭ [[Ramón Gómez de la Serna]]. Kvankam li ne estis tre sukcesa verkisto, oni asociis lin kun aŭtoroj kiel [[Mauricio Bacarisse]] kaj [[Juan José Domenchina]], proksime foje al [[ultraismo]], [[kreadismo]] kaj [[superrealismo]], sed ne aliĝinte al preciza skolo. En la [[1920-aj jaroj]] li verkis artikolojn kontraŭ [[Miguel Primo de Rivera]] apoge al la sinteno inter aliaj de [[Miguel de Unamuno]]. Li veturis tra Francio, Portugalio kaj Maroko. Kunlaboris en la revuoj ''España'', ''La Pluma'', ''Revista de Occidente'', oftulo en la babilrondoj de [[Ortega y Gasset]]. Li kunlaboris ankaŭ en ''La Gaceta Literaria'' ekde ties fondo en 1927, kvankam foriris el 1929 pro ideologia malkonsento kun ĝia direktoro, [[Ernesto Giménez Caballero]], kies simpation por [[faŝismo]] li malferma malakceptis.<ref> Enrique Selva: ''Ernesto Giménez Caballero entre la vanguardia y el fascismo'', Valencia, Pre-Textos, 2000, pp. 123-124. </ref> Li estris kun [[José Díaz Fernández]] kaj [[Adolfo Salazar]] (poste anstataŭita de [[Joaquín Arderíus]]) la maldekstran revuon ''Nueva España'', el 30a de januaro 1930, tuj post la falo de la diktaturo de [[Miguel Primo de Rivera]], ĝis ĝia malapero en 1931.<ref> Manuel Tuñón de Lara: «La revista Nueva España: una propuesta de intelectuales de izquierda en vísperas de la República», en J. L. García Delgado (eld.), ''La crisis de la Restauración. España entre la primera guerra mundial y la II República'', Madrid, Siglo XXI, 1986, pp. 403-413. </ref> En 1933 li estis denoncita de la germana konsulo pro publikigo en ''El Liberal'' de Bilbao de la artikolo «El caso Hitler», nome kiel insulto kontraŭ ŝtatestro. Li estis procesita kaj kondamnita al unu monato kaj unu tago je mallibereco en la prizono Larrinaga de Bilbao.<ref> Rey, Gloria (2001): pp. 35-36. </ref>​ Prie protestis la doktoro Marañón, [[Pío Baroja]], Ortega, [[Juan Ramón Jiménez]] kaj aliaj, inter kiuj [[Azorín]].<ref> Rey, Gloria (2001): p. 36. </ref> Li aliĝis al la partio de [[Manuel Azaña]], nome ''Izquierda Republicana''; estis provinca guberniestro de Avilo kaj poste de Balearoj, semaknojn antaŭ la [[puĉo de la 18-a de julio 1936]]. En Avila anstataŭis lin la same ĵurnalisto kaj verkisto [[Manuel Ciges Aparicio]], tuj murdita. Espina estis enkarcerigita en [[Palma de Majorko]]; meze de 1937 li klopodis por memmortigo; la juĝisto deklaris lin freneza kaj ordonis aligon en frenezulejo, kie li restis ĝis 1939, je la fino de la [[Hispana Enlanda Milito]]; li estis kondamnita al mortopuno kaj oni ŝanĝis la kondamnon. Ĉirkaŭ 1944 li kontaktis kun britoj, ĉirkaŭ 1945 kun restintoj de la babilrondo de ''Revista de Occidente'', kaj en 1946 sukcesis fuĝi al Francio, kie kontaktas kun respublikanaj ekzilitoj kaj kunlaboris en ''La Nouvelle Espagne''; finfine li ekziliĝis en Meksikon kun sia familio fine de 1948; tie li kunlaboris en la literaturajn revuojn de la hispanrespublikanaj ekzilitoj: nome ''Realidad/Revista de ideas'', ''Las Españas'', ''Los Sesenta'', ''Cabalgata'', ''Comunidad Ibérica'' kaj ''La Novela Española''. Li estis nomumita sekretario de literaturo de la Hispana Ateneo de Meksiko. Revene en Hispanion en 1953, li laboris por la Eldonejo Aguilar, same kiel aliaj respublikanaj intelektuloj elprocesitaj kiuj povis verki ĉefe anonime, kaj verkis [[biografio]]jn ĉefe por juna publiko, kaj komponis la membiografion ''Vida de Diego Torres y Villarroel''. Tiuepoke li kontaktis kun aliaj revenintoj de la ekzilo. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Verkoj de Espina== ===Poezio=== *''Umbrales'', Madrid: Ángel Alcoy, 1918. *''Signario'', Madrid: Biblioteca de Índice, 1923. *''Obras escogidas'', 2 vol. Gloria Rey Faraldos, Madrid, Fundación Santander Central Hispano, 2000. ===Noveloj=== *''Pájaro Pinto'', Madrid: Revista de Occidente, 1927. Gloria Rey, Madrid: Cátedra, 2001. *''Luna de copas'', Madrid: Revista de Occidente, 1929. Gloria Rey, Madrid: Cátedra, 2001 *''Diez triunfos en la mano'', Barcelona: Eld. Destino, 1944. ===Eseo=== *''Divagaciones. Desdén'', Madrid: Pueyo, 1919. *''Lo cómico contemporáneo'', Madrid: La Lectura, Imp. Ciudad lineal, 1927. *''El nuevo diantre'', Madrid: Espasa-Calpe, 1934. *''El libro del aire'', Madrid: Aguilar, 1957. *''El cuarto poder. Cien años de periodismo español'', Madrid: Aguilar, 1960. *''El alma Garibay'', Santiago de Chile/Madrid: Cruz del Sur (Renuevos de Cruz y Raya, nº 13-14), 1964. *''El genio cómico y otros ensayos'', Santiago de Chile/Madrid: Cruz del Sur (Renuevos de Cruz y Raya, nº 17-18), 1965. *''Ensayos sobre literatura'', ed. al cuidado de Gloria Rey, Valencia: Pre-Textos, 1994. *''La elocuencia'', ed. a cargo de Oscar Ayala, Madrid: Libertarias/Prodhufi, 1995. *''Las tertulias de Madrid'' (postmorte). ===Biografioj=== *''Luis Candelas, el bandido de Madrid'', Madrid: Espasa-Calpe, 1929. Jaime Más Ferrer, Madrid, Espasa-Calpe, 1996. *''Romea o el comediante'', Madrid, Espasa-Calpe, 1935. *''Ganivet: el hombre y la obra'' Madrid: Espasa-Calpe, 1942 (4a eld., 1972). *''Cervantes'', Madrid: Ediciones Atlas, 1943. *''Quevedo'', Madrid: Ediciones Atlas, 1945. Reeditado como ''Quevedo, estudio y antología'', Madrid, Cía. Bibliográfica Española, 1962. *''Cánovas del Castillo'', Madrid: Pegaso, 1946. *''Espartero o "¡Cúmplase la voluntad nacional!"'', Madrid: Editorial Gran Capitán, 1949. *''Chopin: el hombre, el artista'' Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1952. *''Federico el Grande'', Madrid: Aguilar, 1956. *''Carlomagno'', Madrid: Aguilar, 1957. *''Julio César'', Madrid: Aguilar, 1958. *''Juan Sebastián Elcano'', Madrid: Aguilar, 1959. *''Shakespeare, estudio y antología'', Madrid: Cía. Bibliográfica Española, [1962]. *''Seis vidas españolas'' [María Isidra de Guzmán, Diego de Torres Villarroel, María Luisa de Parma, Isidoro Máiquez, Lola Montes, Julián Romea], Madrid: Taurus, 1967. *''Voltaire y el siglo XVIII'', Madrid/Gijón: Ediciones Júcar, 1974. ==Bibliografio== * Martínez Saura, Santos: ''Espina, Lorca, Unamuno y Valle-Inclán en la política de su tiempo''. Madrid: Libertarias/Prodhufi, 1996 (2ª eld.), [pp. 13-112]. ISBN 84-7954-268-3. * Más Ferrer, Jaime: ''Antonio Espina: del Modernismo a la Vanguardia''. Alicante: Instituto Alicantino de Cultura "Juan Gil-Albert" / Diputación Provincial de Alicante, 2001. ISBN 978-84-77843832. * Del Pino, José Manuel: ''Montajes y fragmentos: una aproximación a la narrativa española de vanguardia'', Amsterdam/Atlanta: Eld. Rodopi, 1995 [pp. 129-153]. ISBN 978-9051838275. * Rey, Gloria: «Introducción» en ''Pájaro Pinto y Luna de Copas'', Madrid: Cátedra, 2001, pp. 9-131. ISBN 84-376-1921-1. {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Antonio Espina|revizio=156333360}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Espina, Antonio}} [[Kategorio:Hispanaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Hispana literaturo de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] [[Kategorio:Generacio de la 27-a]] [[Kategorio:Hispanaj politikistoj]] [[Kategorio:Ekzilitoj dum la frankismo]] phe5fm9a3wdxdbu4bypakmqhf0cvz60 9456571 9456570 2026-08-19T06:25:23Z Sj1mor 12103 /* Bibliografio */ 9456571 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |dato de naskiĝo=29a de oktobro 1891 |dato de morto=15a de februaro 1972}} '''Antonio ESPINA García''' ([[Madrido]], 29a de oktobro 1891 - Madrido, 15a de februaro 1972)​ estis hispana [[verkisto]] —poeto, novelisto kaj eseisto— kaj ĵurnalisto, kun tendenco dekomence avangardisto. De ideologio maldekstra respublikana, li foje okupis politikajn postenojn dum la [[Dua Hispana Respubliko]]. Laŭ kronologio li apartenus al la nomita [[Generacio de la 27-a]], sed li malakceptis tiun atribuon, pro kio li estis inkludita foje en pli frua movado de hispanaj verkistoj konata kiel ''novecentismo''. ==Biografio== Li studis en Madrido, lasis studojn de medicino, militservis en [[Maroko]], kaj dediĉis sin al literaturo kaj ĵurnalismo. Li estis redakciano de ''Vida Nueva'', ''Heraldo de Madrid'', ''El Sol'', ''Crisol'' kaj ''Luz''. Espina estis frua plurfaceta verkisto kiu praktikis novelon, poezion kaj literaturan kaj artan kritikojn. Li krome verkis [[biografio]]jn kaj montriĝis partiano de la estetikaj avangardoj, ofte en la [[babilrondo]] de la kafejo Pombo ĉirkaŭ [[Ramón Gómez de la Serna]]. Kvankam li ne estis tre sukcesa verkisto, oni asociis lin kun aŭtoroj kiel [[Mauricio Bacarisse]] kaj [[Juan José Domenchina]], proksime foje al [[ultraismo]], [[kreadismo]] kaj [[superrealismo]], sed ne aliĝinte al preciza skolo. En la [[1920-aj jaroj]] li verkis artikolojn kontraŭ [[Miguel Primo de Rivera]] apoge al la sinteno inter aliaj de [[Miguel de Unamuno]]. Li veturis tra Francio, Portugalio kaj Maroko. Kunlaboris en la revuoj ''España'', ''La Pluma'', ''Revista de Occidente'', oftulo en la babilrondoj de [[Ortega y Gasset]]. Li kunlaboris ankaŭ en ''La Gaceta Literaria'' ekde ties fondo en 1927, kvankam foriris el 1929 pro ideologia malkonsento kun ĝia direktoro, [[Ernesto Giménez Caballero]], kies simpation por [[faŝismo]] li malferma malakceptis.<ref> Enrique Selva: ''Ernesto Giménez Caballero entre la vanguardia y el fascismo'', Valencia, Pre-Textos, 2000, pp. 123-124. </ref> Li estris kun [[José Díaz Fernández]] kaj [[Adolfo Salazar]] (poste anstataŭita de [[Joaquín Arderíus]]) la maldekstran revuon ''Nueva España'', el 30a de januaro 1930, tuj post la falo de la diktaturo de [[Miguel Primo de Rivera]], ĝis ĝia malapero en 1931.<ref> Manuel Tuñón de Lara: «La revista Nueva España: una propuesta de intelectuales de izquierda en vísperas de la República», en J. L. García Delgado (eld.), ''La crisis de la Restauración. España entre la primera guerra mundial y la II República'', Madrid, Siglo XXI, 1986, pp. 403-413. </ref> En 1933 li estis denoncita de la germana konsulo pro publikigo en ''El Liberal'' de Bilbao de la artikolo «El caso Hitler», nome kiel insulto kontraŭ ŝtatestro. Li estis procesita kaj kondamnita al unu monato kaj unu tago je mallibereco en la prizono Larrinaga de Bilbao.<ref> Rey, Gloria (2001): pp. 35-36. </ref>​ Prie protestis la doktoro Marañón, [[Pío Baroja]], Ortega, [[Juan Ramón Jiménez]] kaj aliaj, inter kiuj [[Azorín]].<ref> Rey, Gloria (2001): p. 36. </ref> Li aliĝis al la partio de [[Manuel Azaña]], nome ''Izquierda Republicana''; estis provinca guberniestro de Avilo kaj poste de Balearoj, semaknojn antaŭ la [[puĉo de la 18-a de julio 1936]]. En Avila anstataŭis lin la same ĵurnalisto kaj verkisto [[Manuel Ciges Aparicio]], tuj murdita. Espina estis enkarcerigita en [[Palma de Majorko]]; meze de 1937 li klopodis por memmortigo; la juĝisto deklaris lin freneza kaj ordonis aligon en frenezulejo, kie li restis ĝis 1939, je la fino de la [[Hispana Enlanda Milito]]; li estis kondamnita al mortopuno kaj oni ŝanĝis la kondamnon. Ĉirkaŭ 1944 li kontaktis kun britoj, ĉirkaŭ 1945 kun restintoj de la babilrondo de ''Revista de Occidente'', kaj en 1946 sukcesis fuĝi al Francio, kie kontaktas kun respublikanaj ekzilitoj kaj kunlaboris en ''La Nouvelle Espagne''; finfine li ekziliĝis en Meksikon kun sia familio fine de 1948; tie li kunlaboris en la literaturajn revuojn de la hispanrespublikanaj ekzilitoj: nome ''Realidad/Revista de ideas'', ''Las Españas'', ''Los Sesenta'', ''Cabalgata'', ''Comunidad Ibérica'' kaj ''La Novela Española''. Li estis nomumita sekretario de literaturo de la Hispana Ateneo de Meksiko. Revene en Hispanion en 1953, li laboris por la Eldonejo Aguilar, same kiel aliaj respublikanaj intelektuloj elprocesitaj kiuj povis verki ĉefe anonime, kaj verkis [[biografio]]jn ĉefe por juna publiko, kaj komponis la membiografion ''Vida de Diego Torres y Villarroel''. Tiuepoke li kontaktis kun aliaj revenintoj de la ekzilo. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Verkoj de Espina== ===Poezio=== *''Umbrales'', Madrid: Ángel Alcoy, 1918. *''Signario'', Madrid: Biblioteca de Índice, 1923. *''Obras escogidas'', 2 vol. Gloria Rey Faraldos, Madrid, Fundación Santander Central Hispano, 2000. ===Noveloj=== *''Pájaro Pinto'', Madrid: Revista de Occidente, 1927. Gloria Rey, Madrid: Cátedra, 2001. *''Luna de copas'', Madrid: Revista de Occidente, 1929. Gloria Rey, Madrid: Cátedra, 2001 *''Diez triunfos en la mano'', Barcelona: Eld. Destino, 1944. ===Eseo=== *''Divagaciones. Desdén'', Madrid: Pueyo, 1919. *''Lo cómico contemporáneo'', Madrid: La Lectura, Imp. Ciudad lineal, 1927. *''El nuevo diantre'', Madrid: Espasa-Calpe, 1934. *''El libro del aire'', Madrid: Aguilar, 1957. *''El cuarto poder. Cien años de periodismo español'', Madrid: Aguilar, 1960. *''El alma Garibay'', Santiago de Chile/Madrid: Cruz del Sur (Renuevos de Cruz y Raya, nº 13-14), 1964. *''El genio cómico y otros ensayos'', Santiago de Chile/Madrid: Cruz del Sur (Renuevos de Cruz y Raya, nº 17-18), 1965. *''Ensayos sobre literatura'', ed. al cuidado de Gloria Rey, Valencia: Pre-Textos, 1994. *''La elocuencia'', ed. a cargo de Oscar Ayala, Madrid: Libertarias/Prodhufi, 1995. *''Las tertulias de Madrid'' (postmorte). ===Biografioj=== *''Luis Candelas, el bandido de Madrid'', Madrid: Espasa-Calpe, 1929. Jaime Más Ferrer, Madrid, Espasa-Calpe, 1996. *''Romea o el comediante'', Madrid, Espasa-Calpe, 1935. *''Ganivet: el hombre y la obra'' Madrid: Espasa-Calpe, 1942 (4a eld., 1972). *''Cervantes'', Madrid: Ediciones Atlas, 1943. *''Quevedo'', Madrid: Ediciones Atlas, 1945. Reeditado como ''Quevedo, estudio y antología'', Madrid, Cía. Bibliográfica Española, 1962. *''Cánovas del Castillo'', Madrid: Pegaso, 1946. *''Espartero o "¡Cúmplase la voluntad nacional!"'', Madrid: Editorial Gran Capitán, 1949. *''Chopin: el hombre, el artista'' Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1952. *''Federico el Grande'', Madrid: Aguilar, 1956. *''Carlomagno'', Madrid: Aguilar, 1957. *''Julio César'', Madrid: Aguilar, 1958. *''Juan Sebastián Elcano'', Madrid: Aguilar, 1959. *''Shakespeare, estudio y antología'', Madrid: Cía. Bibliográfica Española, [1962]. *''Seis vidas españolas'' [María Isidra de Guzmán, Diego de Torres Villarroel, María Luisa de Parma, Isidoro Máiquez, Lola Montes, Julián Romea], Madrid: Taurus, 1967. *''Voltaire y el siglo XVIII'', Madrid/Gijón: Ediciones Júcar, 1974. ==Bibliografio== {{Projektoj}} * Martínez Saura, Santos: ''Espina, Lorca, Unamuno y Valle-Inclán en la política de su tiempo''. Madrid: Libertarias/Prodhufi, 1996 (2ª eld.), [pp. 13-112]. ISBN 84-7954-268-3. * Más Ferrer, Jaime: ''Antonio Espina: del Modernismo a la Vanguardia''. Alicante: Instituto Alicantino de Cultura "Juan Gil-Albert" / Diputación Provincial de Alicante, 2001. ISBN 978-84-77843832. * Del Pino, José Manuel: ''Montajes y fragmentos: una aproximación a la narrativa española de vanguardia'', Amsterdam/Atlanta: Eld. Rodopi, 1995 [pp. 129-153]. ISBN 978-9051838275. * Rey, Gloria: «Introducción» en ''Pájaro Pinto y Luna de Copas'', Madrid: Cátedra, 2001, pp. 9-131. ISBN 84-376-1921-1. {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Antonio Espina|revizio=156333360}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Espina, Antonio}} [[Kategorio:Hispanaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Hispana literaturo de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] [[Kategorio:Generacio de la 27-a]] [[Kategorio:Hispanaj politikistoj]] [[Kategorio:Ekzilitoj dum la frankismo]] m9gcdai4quu3q0qwpbvubp95ealbhim 0 852665 9456544 9346774 2026-08-19T04:56:47Z Sj1mor 12103 9456544 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Lauro OLMO Gallego''' ([[O Barco de Valdeorras|El Barco de Valdeorras]], Orense, 9a de novembro 1921 - Madrido, 19a de junio 1994) estis hispana [[dramaturgo]], konsiderata inter la plej signifaj de la "socia realismo" dum la [[frankisma diktaturo]] kaj la unuaj jardekoj de la [[Hispana Transiro]] al la demokratio. Li estis ankaŭ poeto, novelisto kaj rakontisto, suferis malfacilaĵojn pro elmigrado de sia patro, la teruraj jaroj de la [[Dua Hispana Respubliko]], la [[Hispana Enlanda Milito]] kaj la [[cenzuro]] dum la frankisma diktaturo. ==Biografio== Lia patro elmigris al Bonaero, kie mortis. Kiam Lauro estis ok-jaraĝa, lia patrino setliĝis kun ses filoj en Madrido. En 1934, pro la familiaj necesoj, Lauro kaj kelkaj fratoj eniris en [[orfejo]]n. Pro la milito, ili estis evakuitaj al provinco Alikanto. Post la milito, Lauro kompletigis sian formadon memlerne per multa legado en la biblioteko de la [[Ateneo de Madrido]], dum dediĉis sin al diversaj laborpostenoj, kaj ĉefe kiel helpanto en vendejoj. En 1943, li ekfaris la {{N|deviga militservo}}, sed pro akcidento li devis resti en hospitaloj dum preskaŭ tri jaroj kaj revenis al Madrido definitive nur fine de 1948. Kadre de sia ofta ĉeesto en la Ateneo, li ekkonis diversajn gravulojn de la literatura etoso, en kiu li diskonatigis siajn unuajn verkojn. En 1956, li ricevis la unuan premion "Leopoldo Alas" pro sia verko ''Doce cuentos y uno más'' (1953). Ankaŭ en la Ateneo li konis Pilar Enciso (1926-2008), kun kiu kunverkis, kunlaboris, geedziĝis kaj formis familion. Ŝi devenis de familio de kontraŭfrankistaj respublikanoj, kiuj suferis diversajn subpremadojn fare de la diktaturo. Krome li estis aktivulo en diversaj sociaj tendaroj, ekzemple kontraŭ la deviga forpelo de lokanoj cele al konstruado de riĉaj entreprenoj; tiukadre li rezistis dum jaroj kontraŭ ordonoj de elhejmigoj ĝis la polico elhejmigis lin en 1972; en tiu tereno oni konstruis grandan vendejegon de [[El Corte Inglés]] kaj aliajn gravajn modernajn konstruaĵojn.<ref>[https://elpais.com/diario/1995/01/30/madrid/791468670_850215.html «El desahucio más sonado».] Konsultita la 18an de decembro 2020. </ref> En 1962 premieris ''La camisa'' (La ĉemizo), verko kiu montras la dramo de la elmigrantoj. Temas pri familio de malriĉaj enmigrintoj en kvartalaĉo de [[Madrido]], kiu diskutas la eblon, ke la edzino reelmigru eksterlanden. Blanka ĉemizo pendita por sekiĝo estas simbolo de la terura situacio, kvazaŭ memoro de la pentraĵo de [[Francisco de Goya]] pri la mortpafado de la 3-a de majo. La teatraĵo ricevis nombrajn premiojn kaj internacian famon.<ref> Cronobiografía de Lauro Olmo, Ángel Berenguer. Universidad de Sevilla. "Introducción" al La camisa. El cuarto poder, de Lauro Olmo, eld. de Ángel Berenguer, Madrid, Cátedra, Letras Hispánicas, n° 308, 1984, pp. 12-21. </ref> Kelkajn liajn verkojn estis luditaj en diversaj landoj, tradukitaj kaj adaptitaj al diversaj lingvoj. Aliaj estis malpermesitaj en Hispanio, kio faris lin unu de la plej cenzuritaj verkistoj. Spite al tio, li ricevis nombrajn premiojn, inter kiuj menciindas la Nacia Premio de Teatro, la Premio Leopoldo Alas, la premio Valle-Inclán, la Premio Larra, la premio Álvarez Quintero de la [[Real Academia Española]] (dufoje), la Premio ''Mejor Obra Extranjera'' de Buenos Aires, Premio Manuel Espinosa y Cortina de la Real Academia, Premio de la ''Círculo de la Crítica'' de Uruguay, Finalista de la [[Premio Nadal]], la Nacia Premio de Teatro por Infanaro kaj Junularo, la Premio Fastenrath de la Real Academia, ktp. ==Verkoj== ===Teatraĵoj=== *'' El milagro '' (1953) *'' El perchero '' (1953) *'' El rubí del Inspector General'' (1955)<ref name="dspace.uah_1">[https://web.archive.org/web/20170813181947/http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/4566/Una%20Temprana%20e%20Incompleta%20Farsa%20de%20Lauro%20Olmo.%20El%20Rub%C3%AD%20del%20Inspector%20General%2C%201955.pdf?sequence=1 «Una temprana e incompleta farsa de Lauro Olmo: El rubí del Inspector General»,] de Antonio Fernández Insuela, en Dialnet.com. Arkivita el originalo la 13an de aŭgusto 2017. Konsultita la 18-an de aŭgusto 2015. </ref> *'' La camisa '' (1960) *'' La pechuga de la sardina '' (1962) *'' La condecoración '' (1963-1964) *'' El cuarto poder '' (1963-1965) *'' La noticia '' (1963) *'' La niña y el pelele '' (1965) *'' Ceros a la izquierda '' (1965) *'' La metamorfosis de un hombre vestido de gris '' (1965) *'' Nuevo retablo de las maravillas y olé '' (1965) *'' El mercadillo utópico o de cómo el hombre limpión tiró de la manta '' (1965) *'' El tonto útil '' (1965) *'' El cuerpo '' (1965) *'' Mare Nostrum, S.A. '' (1966) *'' English spoken '' (1967) *'' Plaza menor '' (1967) *'' Cronicón del medioevo o Historia de un pechicidio o La venganza de don Lauro '' (1967) *'' Spot de identidad o Los maquilladores '' (1975) *'' Don Especulón '' (1979) *'' Pablo Iglesias '' (1983) *'' La jerga nacional '' (1986) *'' Un cierto sabor a angulas '' (1987) *'' Sombrerete Jazz '' (1987) *'' Luis Candelas '' (1987) *'' Instantáneas de fotomatón '' (1991) *'' Estampas contemporáneas '' (1992) *'' Desde abajo '' (1992) ===Teatraĵoj kunlabore kun Pilar Enciso=== *'' El león engañado '' (1954) *'' El león enamorado '' (1959) *'' La maquinita que no sabía pitar '' (1960) *'' El raterillo '' (1960) *'' Asamblea general '' (1961) ===Noveloj=== *'' Golfos de bien '' (1955) *'' Doce cuentos y uno más '' (1956) *'' Ayer, 27 de octubre '' (1957) *'' El gran sapo '' (1958), dekomence ''El zócalo negro'', premio Elisenda de Moncada 1963.<ref name="dspace.uah_1"/> *'' Tituladlo como queráis '' (1993) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20120412173352/http://dspace.uah.es/jspui/bitstream/10017/4545/1/El%20Teatro%20de%20Lauro%20Olmo.pdf ''El teatro de Lauro Olmo'', Ricardo Doménech] * [https://www.teatro.es/es/fondos-documentales/archivo/fondo-lauro-olmo Fondo Lauro Olmo (CDAEM)] * [https://web.archive.org/web/20120220175701/http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/4542/Cronobiograf%c3%ada.pdf?sequence=1 ''Cronobiografía de Lauro Olmo'', Ángel Berenguer] * [https://web.archive.org/web/20120220070313/http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/4558/La%20Problem%c3%a1tica%20de%20la%20Mujer%20en%20Algunas%20Obras%20Teatrales%20de%20Lauro%20Olmo.pdf?sequence=1 ''La problemática de la mujer en algunas de las obras de Lauro Olmo'', Martha T. Hasley] * [https://web.archive.org/web/20120220064201/http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/4560/Lauro%20Olmo%20o%20la%20Denuncia%20Cordial.pdf?sequence=1 ''Lauro Olmo o la denuncia cordial'', José Monleón] * [https://web.archive.org/web/20120220175642/http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/4540/An%c3%a1lisis%20de%20La%20Camisa.pdf?sequence=1 ''Análisis de La camisa'', A. Amorós, M. Mayoral kaj F. Nieva] * [https://web.archive.org/web/20120206182418/http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/4562/Obra%20y%20Semblanza%20de%20Lauro%20Olmo.pdf?sequence=1 ''Obra y semblanza de Lauro Olmo'', Francisco García Pavón] * [https://web.archive.org/web/20120220124016/http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/4561/Lauro%20Olmo%20y%20la%20Generaci%c3%b3n%20Realista.pdf?sequence=1 ''Lauro Olmo y la generación realista'', Stephan Tanev] {{-}}{{Projektoj}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Lauro Olmo|revizio=156246180}} {{DEFAŬLTORDIGO:Olmo, Lauro}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] [[Kategorio:Hispanaj dramaturgoj]] rh8g803evalfawrch738m6g60kt6umh 0 853756 9456637 9114256 2026-08-19T09:01:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456637 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = CA-ON | situo sur mapo = |tipo1 = reliefo |zomo=13 }} La '''Inco Superstack''' en [[Granda Sudbury]] en [[Ontario]] ( [[Kanado]] ) estas, kun alteco de 381 m, la dua plej alta [[kamentubo]] en la mondo (post la kamentubo ĉe la [[Elektrocentralo de Ekibastuz|Ekibastuz elektrocentralo]] de [[Kazaĥio]] (419.7 m)). Ĝi estis konstruita en 1972 fare de Inco Limited kaj kostis ĉirkaŭ 25 milionojn USD. La kamentubo situas en la loko de la plej granda nikelo-muldisto en la mondo, Copper Cliff-muldisto de Inco. La Kamentubo estas la dua plej alta strukturo en Kanado, antaŭ [[First Canadian Place]] (355 m) sed malantaŭ la 553 m alta [[CN-Turo]], ambaŭ en [[Toronto]]. Krome, la kamentubo estas la sepa plej alta memstaranta strukturo en [[Nordameriko]], post la CN-Turo (553 m), la [[One World Trade Center]] (541,3 m), la [[Willis Tower]] (ĝis 2009 [[Sears Tower]], 527 m), la [[John Hancock Center]] (457 m) la [[Empire State Building]] (449 m) kaj [[432 Park Avenue]] (426 m). La kamentubo estis senfunkcia ekde la fino de 2014, kaj estas planoj forigi ĝin kaj anstataŭigi ĝin per du pli malgrandaj kamentuboj <ref>[https://www.cbc.ca/news/canada/sudbury/superstack-demolition-begins-1.4829643 "Superstack dismantling will begin in 2020, Vale says"]. CBC Northern Ontario, September 19, 2018.</ref><ref>Molly Frommer, [https://northernontario.ctvnews.ca/two-new-smaller-stacks-are-ready-decommissioning-of-sudbury-s-superstack-about-to-begin-1.5100192 "Two new smaller stacks are ready, decommissioning of Sudbury's Superstack about to begin"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240205210543/https://northernontario.ctvnews.ca/two-new-smaller-stacks-are-ready-decommissioning-of-sudbury-s-superstack-about-to-begin-1.5100192 |date=2024-02-05 }}. CTV Northern Ontario, September 10, 2020.</ref>. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * {{Cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/212441/inco-superstack-greater-sudbury-canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924144633/http://www.emporis.com/buildings/212441/inco-superstack-greater-sudbury-canada|url-status=dead|archive-date=2015-09-24|title=Emporis building ID 212441|work=[[Emporis]]}} * [https://web.archive.org/web/20070701043538/http://www.inco-sudbury-airquality.com/ Inco Aero kvalita retejo] * [http://www.northernontariobusiness.com/Industry-News/mining/CVRD-Inco-plugs-sulphur-dioxide-holes.aspx CVRD Inco ŝtopas sulfur-dioksidaj truoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303234333/http://www.northernontariobusiness.com/Industry-News/mining/CVRD-Inco-plugs-sulphur-dioxide-holes.aspx |date=2016-03-03 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=4J8EgTE2eyc Spava video de 'Vido Malofte Vidita' de la INCO Superstack] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Informkesto mapligilo sen OSM-rilata ID sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Kanado]] [[Kategorio:Kamenoj]] 6f13esdkp74olmr3ivdqj1u65l2j55w 0 855034 9456556 9272130 2026-08-19T05:15:42Z Sj1mor 12103 9456556 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto}}{{Informkesto homo}} La '''Trio Mandili''' ({{lang-ka|ტრიო მანდილი}}) estas [[Kartvelio|kartvela]] [[Ensemblo (muziko)|muzikgrupo]] naskiĝinta en la jaro 2014 post la eldono rete de sia unua muzikvideo. La kantistinoj de la trio interpretas tradiciajn kvartvelajn polifoniajn kantojn akompanante sin de [[pandurio]]. == Historio == La vorto Mandili (მანდილი pri tio kartvela) devenas de la kartvela lingvo kiu estas [[fulardo]] de la virinoj en [[Kartvela lingvo|Kartvelio]]. En 2017, la grupo partoprenis al la kartvela konkurso por la Eurovision, kie ili finas 12a je 25a. == Membroj de la grupo == La grupo estas komence konstituita de Ana Tschintscharauli (ანა ჭინჭარაული), Tatja Mgeladse (თათია მგელაძე) kaj Schorena Ziskarauli (შორენა ცისკარაული). Post pluraj ŝanĝoj, la trio Mandili estas ekde 2018 de Tatuli Mgeladze (თათული მგელაძე) al la kanto, Tako Tsiklauri (თაკო წიკლაური) al la kanto kaj Mariam Kurasbediani (მარიამ ქურასბედიანი) al la kanto kaj al la [[pandurio]]. === Retaj ligoj === * {{Oficiala retejo|triomandili.com}} * La [https://www.youtube.com/channel/UC7ucvC0OrD2BQUmEec5NJeg trio Mandili] ĉe [[YouTube|Youtube]] * La [https://www.discogs.com/artist/5050341-Trio-Mandili trio Mandili] ĉe [[Discogs]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Popolmuzikaj grupoj]] [[Kategorio:Kantistoj]] [[Kategorio:Kartvelaj muzikistoj]] 3vx8p2at265sw2npz1fxunmesyzhgoz 0 855497 9456485 9445827 2026-08-18T22:01:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456485 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = US-MA | situo sur mapo = |tipo1 = reliefo |zomo=13 |estro= |vizitantoj= }} La '''Harvard Muzeo pri Natura Historio''' aŭ '''Naturhistoria Muzeo de Harvardo''' ({{lang-en|'''Harvard Museum of Natural History'''}}) estas branĉomuzeo de [[Universitato Harvard]] en la urbo de [[Kembriĝo (Masaĉuseco)|Kembriĝo]] ([[Masaĉuseco]]) <ref>{{Cite web|last=Letteney|first=Timothy|date=2018-07-10|title=Harvard Museums of Science & Culture fetes 300,000th visitor|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/newsplus/harvard-museums-of-science-culture-fetes-300000th-visitor/|access-date=2022-06-26|website=Harvard Gazette|language=en-US}}</ref>. La Muzeo de Natura Historio situas en la sama konstruaĵo kiel la [[Muzeo Peabody de Arkeologio kaj Etnologio]]. La enirbileto rajtigas vin viziti ambaŭ muzeojn. == Historio == [[Dosiero:GlassFlowers4HMNH.jpg|maldekstra|eta|250x250ra|ekzemplo de la vitrofloroj]] [[Dosiero:Sea_Creatures_in_Glass.jpg|eta|ekzemplo de la Blaschka kolekto de marbestoj <ref>{{cite web|url=http://hmnh.harvard.edu/sea-creatures-glass|title=Sea Creatures in Glass}}</ref>]] [[Dosiero:10_Right_Whale.jpg|eta|Skeleto de [[Veraj balenoj|vera baleno]] suspendita de la dua etaĝa plafono de la muzeo]] La muzeo estis fondita en 1998 kiel publika superrigardo de tri esplormuzeoj: [[Muzeo de Kompara Zoologio]], Harvard University Herbaria kaj Mineralogia Muzeo ĉe Universitato Harvard <ref>{{cite web|last1=Tucker|first1=Aimee|title=Exploring the Harvard Museum of Natural History|url=https://newengland.com/today/travel/massachusetts/boston/harvard-museum-of-natural-history/|website=New England Today|date=31 March 2021}}</ref>. Superrigardo de la kolektoj de tiuj tri muzeoj estas montrita en la naturhistoria muzeo. La kolekto inkluzivas [[Taksidermio|taksidermion]], [[Fosilio|fosiliojn]], [[Skeleto|skeletojn]] kaj ostojn de [[formortintaj bestoj]] kiel ekzemple la [[Dido]] kaj [[Dinosaŭro|dinosaŭroj]], ĝemŝtonoj, mineraloj, gemoj, [[artropodoj]] kaj kolekto de vivecaj vitromodeloj de plantoj faritaj fare de la germanaj Blaschka fratoj inter 1887 kaj 1936 <ref>{{Cite web|title=The Museum|url=https://hmnh.harvard.edu/about-museum|access-date=2022-06-26|website=Harvard Museum of Natural History|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220609084049/https://hmnh.harvard.edu/about-museum|archivedate=2022-06-09}}</ref>. La konstanta ekspozicio de la muzeo havas riĉan kolekton - de fosiliaj [[senvertebruloj]] kaj [[Dinosaŭro|dinosaŭroj]] ĝis gigantaj [[mamuloj]] kaj [[birdoj]]. La muzeo havas la ununuran [[Skeleto|skeleton]] de ''Kronosaurus'' kolektita en la mondo. Ekzistas ankaŭ mineralogia kolekto, kie [[Mineralo|mineraloj]] kaj [[Meteorito|meteoritoj]] estas prezentita. La ĉefa altiro de la muzeo estas la kolekto de vitromodeloj de plantoj <ref>{{cite web|url=http://hmnh.harvard.edu/glass-flowers|title=Glass Flowers: The Ware Collection of Blaschka Glass Models of Plants|accessdate=2024-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190620210732/https://hmnh.harvard.edu/glass-flowers|archivedate=2019-06-20}}</ref>. Konstante okazas ekspozicioj, publikaj prelegoj, ekskursoj por lernejanoj. Eminentaj [[Biologo|biologoj]] de Harvard periode okazigas prezentojn en la muzeo. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://hmnh.harvard.edu/ Retejo de la Harvarda Muzeo de Natura Historio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240222075616/https://hmnh.harvard.edu/ |date=2024-02-22 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Brikaj konstruaĵoj]] [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1859]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Universitato Harvard]] jez5bgxygwm2wipfsrhouvospcv1fru 0 855500 9456484 8632704 2026-08-18T21:59:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456484 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = US-MA | situo sur mapo = |tipo1 = reliefo |zomo=13 |estro= |vizitantoj= }} [[Dosiero:SemiticMuseumHarvard.jpg|eta|La originala nomo estas gravurita super la enirejo]] La '''Harvard Muzeo pri Antikva Proksima Oriento''' ({{lang-en|'''Harvard Museum of the Ancient Near East'''}}, akronime '''HMANE''', antaŭe nomita La '''Semida Muzeo de Harvard''' ({{lang|en|''Harvard Semitic Museum''}}) <ref name="HUG20200415">{{cite web|title=Semitic Museum is renamed Harvard Museum of the Ancient Near East|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2020/04/a-new-name-for-the-semitic-museum/|website=Harvard Gazette|publisher=Harvard University|access-date=2020-04-30|date=15 April 2020}}</ref>) estas universitata [[muzeo]], kiu traktas la [[Antikva Proksima Oriento|Antikvan Proksiman Orienton]] kaj estis establita en [[1889]] '''<ref>{{cite web|last=Semitic Museum|title=About|url=http://www.semiticmuseum.fas.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k66717&tabgroupid=icb.tabgroup105529|work=Semitic Museum Website|publisher=President and Fellows of Harvard College|access-date=22 June 2012}}</ref>'''. La muzeo estis fondita de Yaakov Schiff, kiu donacis ĉirkaŭ 10 000 dolarojn por ĝia starigo en [[1889]]. La celo de la muzeo estis "prezenti la kutimojn kaj historion de la semidaj popoloj kaj montri kiel ili kontribuis al civilizo." Unue la muzeo situis en la Muzeo Peabody kaj ĝi estis malfermita al la publiko en [[1891]]. En [[1902]], la muzeo malfermiĝis en la nova konstruaĵo de la muzeo, kiu ankaŭ estis donacita de Schiff por 80 mil dolaroj <ref name="Weissman">{{cite book|last=Weissman|first=Ann Waymire|title=Governance and the Academic Museum: A Case History of the Semitic Museum|year=2012|publisher=Harvard Extension School|location=Cambridge, MA|type=Thesis}}</ref>. La muzeo estas loĝigita en sia nuna konstruaĵo, ene de la Harvard-kampuso en [[Kembriĝo (Masaĉuseco)|Kembriĝo]], [[Masaĉuseco]] ekde [[1903]]. Inter la fruaj atingoj de la muzeo estas la unuaj sciencaj elfosadoj en la [[Sankta Lando]] (en [[Samario]] en 1907-1912) kaj elfosadoj ĉe Nuzi kaj Tell el-Khaleifeh en [[Sinajo]], kie la plej malnova [[alfabeto]] estis trovita. Inter la artefaktoj de la muzeo estas ceramikaĵo, cilindraj sigeloj, skulptaĵoj, moneroj kaj [[Kojnoskribo|kojnoformaj]] [[Argiltabuleto|tabuletoj]]. Nuntempe, la muzeo havas proksimume 40,000 arkeologiajn trovaĵojn, la plej multaj el ili de elfosadoj aranĝitaj kun la financado de la muzeo en [[Egiptio]], [[Irako]], [[Israelo]], [[Jordanio]], [[Sirio]] kaj [[Tunizio]]. La Muzeo ankaŭ konservas kopion de la [[Steleo de Merneptah]]. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://hmane.harvard.edu/ Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240219082029/https://hmane.harvard.edu/ |date=2024-02-19 }} * [https://nelc.fas.harvard.edu/ Departemento de Proksim-Orientaj Lingvoj kaj Civilizacioj ĉe Harvard] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240222060837/https://nelc.fas.harvard.edu/ |date=2024-02-22 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1902]] [[Kategorio:Ŝemidologio]] [[Kategorio:Informkesto mapligilo sen OSM-rilata ID sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Universitataj muzeoj]] [[Kategorio:Universitato Harvard]] [[Kategorio:Muzeoj en Usono]] [[Kategorio:Muzeoj fonditaj en la 19-a jarcento]] g00ylc6yijvtcnk5hfc81asnxwj0fhg 0 868344 9456414 9267181 2026-08-18T20:36:14Z Sj1mor 12103 9456414 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Louis WOLFSON''' (naskita en [[1931]] en [[Nov-Jorko]]<ref>(fr) "[https://web.archive.org/web/20071015030813/http://www.arcadi.fr/artistesetoeuvres/texte.php?id=285 Louis Wolfson]". Arcadi.fr. [https://web.archive.org/web/20071015030813/http://www.arcadi.fr/artistesetoeuvres/texte.php?id=285 Arkivita de la originalo], la 15-an de oktobro 2007. Alirite la 2-an de junio 2017</ref>) estas usona aŭtoro kiu verkas en la [[Franca lingvo|franca]]. Traktita en psikiatriaj institutoj pri [[skizofrenio]] ekde sia infanaĝo, li travivis severajn terapiojn kondukante lin malfidi kaj malami homojn, samtempe radikale detestatante kaj rifuzante aŭdi kaj uzi lian indiĝenan lingvon, la [[Angla lingvo|anglan]]. Tial li inventis metodon per kiu li tradukas ĉiun anglalingvan frazon al fremdlingva frazo kun la sama sono kaj signifo. Li lernis fremdajn lingvojn (precipe la francan, [[Germana lingvo|germanan]], [[Hebrea lingvo|hebrean]] kaj la [[Rusa lingvo|rusan]]) kaj alkutimiĝis spontanee traduki (tra altnivela tekniko) ion ajn diritan al li en la angla al ''[[Mediteranea lingvafrankao|Sabir]]'' (mikslingvo) de ĉi tiuj lingvoj<ref>(en) Paul Auster, ''[https://www.nybooks.com/articles/1975/02/06/one-man-language/ One-man language]'', The New York Review, la 6-an de februaro 1976</ref>. La principojn de lia lingva sistemo kaj kiel li utiligis ĝin en sia ĉiutaga vivo, li priskribis en la franclingva libro ''Le Schizo et les langues'' (''Skizofrenio kaj Lingvoj''), kiu estis eldonita en 1970 en la kolekto "Connaissance de l'Inconscient" ĉe eldonejo Gallimard. == Bibliografio == * {{cite book|last=(franca) Wolfson|first=Louis|title=Le Schizo et les langues|series=Connaissance de l'inconscient|others=(Enkonduko de [[Gilles Deleuze]])|language=|place=Paris|publisher=Gallimard|year=1970|isbn=2-07-027436-5|url=http://www.gallimard.fr/Catalogue/GALLIMARD/Connaissance-de-l-Inconscient/Le-Schizo-et-les-langues}} == Referencoj == [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1931]] <references /> == Vidu ankaŭ == * [[Eksterlingvaj verkistoj]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Franclingvaj verkistoj]] 63jicytky7yyjkgytbmxw72n1hhq0lo 0 868410 9456342 8893572 2026-08-18T19:43:21Z Sj1mor 12103 9456342 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Franz Anton Adolph von WAGENSPERG''' (naskiĝinta la {{daton|22|2|1675}} en [[Graz]], mortinta la {{daton|31|8|1723}} en [[Voitsberg]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] teologo, [[episkopo de Seckau]] (1702–1712) kaj de [[episkopujo Chiemsee|Chiemsee]] 1712–1723. == Vivo == [[Dosiero:Nepomukstatue AT6380 detail Wappen.jpg|eta|episkopa blazono sur la soklo de Nepomuka statuo, Sankt Johann in Tirol, 1717]] Estante filo de imperiestra guberniestro, li studis en Graz kaj [[Romo]]. De 1690 li estis [[katedralo de Salcburgo|katedrala]] [[kapitulo|kapitulano]] en Salcburgo kaj de 1699 konsistoria konsilisto. [[Ordinacio]] sacerdota okazis en la 2.2.1700. Post la morto de episkopo [[Rudolf Josef von Thun]], lia arkiepiskopa moŝto [[Johann Ernst von Thun und Hohenstein]] nomumis lin estro de la sufragana episkoplando Seckau kaj samtempe ĝenerala vikario de la salcburgiaj partoj de [[Stirio]]. Konsekron faris la nuncio en [[Varsovio]], Francesco Pignatelli, kiu hazarde troviĝis en Salcburgo. En 1703 Wagensperg fariĝis sekreta konsilisto. Dum la regado en Seckau, kiun ĝeni ĝis 1711 de tempo al tempo enmarŝantaj [[Kuruco]]j, li reglamentis la starigon de kirkoj: tio nur eblas kaze de aprobo de la planoj fare de la konsistorio post konsulto de spertaj arĥitektoj. Li ankaŭ metis la fundamentan ŝtonon por la klostro de la [[kapucenoj]] en [[Knittelfeld]] en la jaro 1705-a. En la 18.2.1722 nomumiĝis li fare de [[Franz Anton von Harrach]] posteulo je Chiemsee por [[Johann Sigmund von Kuenburg]]. Konfirmo venis en la 29.5., kaj la deĵor-enkonduko estis en la 25.7.1712. En 1713 li okazigis diocezan sinodon en [[St. Johann (Tirolo)]], kie la decidoj de sinodo de 1709 estis konfirmitaj kaj novaj aĵoj estis aldonitaj. En 1715 li inspektis la aŭgustenanan konventon je [[Herrenchiemsee]]. Samjare li vendis la bienon ''Voregger Au'' en [[Oberalm]] kiun estis akirinta [[Sigmund Ignaz von Wolkenstein-Trostburg]] (iama chiemsee-a episkopo). En 1722 Wagensperg havigis al si la bienojn de [[Kastelo Kammer (Maishofen)]] kaj [[Kastelo Prielau]]. Li estis entombigita en la kirko de la [[karmelanoj]] en Voitsberg; li forpasis en la familia Kastelo Greißenegg. == Literaturo == * [https://de.wikisource.org/wiki/BLKÖ:Wagensperg,_Franz_Anton_Adolph biografio ĉe BLKÖ] * Erwin Naimer: "Wagensperg, Franz Anton Adolph Graf von (1675–1723)". Ĉe: [[Erwin Gatz]]: Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches, Bd. 4: 1648–1803, Berlin 1990, p. 543. ISBN 3-428-06763-0. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bwagef.html statuso ene de la katolika hierarkio] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Wagensperg, Franz Anton Adolph Von}} [[Kategorio:Episkopoj de Chiemsee]] [[Kategorio:Episkopoj de Seckau]] 44ap67t5sn7cyvs4r4xtr4v2261ive2 0 869604 9456345 9208174 2026-08-18T19:43:35Z Sj1mor 12103 9456345 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Helene BETTELHEIM''' (fraŭline: ''Helene Gabillon''; naskiĝinta la {{Daton|7|11|1857}} en [[Vieno]], mortinta samloke la {{Daton|22|1|1946}}) estis [[aŭstrio|aŭstra]] verkistino. == Vivo == Estante filino de la aktora paro [[Ludwig Gabillon|Ludwig]] kaj [[Zerline Gabillon]], ŝi frue havis kontaktojn kun la viena kulturvivo. Post ol ŝi edzigis en 1881 la literaturhistoriiston [[Anton Bettelheim]], ŝi estis en la loĝejo je [[Döbling]] (Weimarer Straße 71) [[literatura salono|literatursalonistino]]. Verkis ŝi eseojn, [[felietono]]jn, kritikajn artikolojn kaj anekdotajn rememorojn: en ili ŝi rakontis la oran epokon de la vienaj teatroj. Krome verkis ŝi biografiajn kaj bibliografiajn aĵojn pri sia patrro kaj la en 1930 forpasinta edzo. Du infanoj de ŝi, [[Ludwig Bettelheim-Gabillon]] kaj Friederike estis murditaj en la koncentrejo de [[Terezín]]. == Verkoj == * ''[[Amalie Haizinger]], Gräfin Louise Schönfeld-Neumann. Biographische Blätter.'' Konegen, Wien 1906. * ''Lilith und Eva und andere unmoderne Betrachtungen.'' Konegen, Wien 1907. * ''Hans im Glück. Ein kleines Märchen in Schattenbildern.'' Volckmar, Wien k.a. 1921. * ''Im Zeichen des alten Burgtheaters.'' Wiener Literarische Anstalt, Wien 1921. * ''Bibliographie Anton Bettelheim.'' Wien 1932. eldonistece: * ''Ludwig Gabillon. Tagebuchblätter – Briefe – Erinnerungen.'' Kolektis kaj eldonis Helene Bettelheim-Gabillon. Hartleben, Leipzig 1900. * ''Betty Paolis gesammelte Aufsätze.'' Kun enkonduko fare de la eldonintino Helene Bettelheim-Gabillon. Literarischer Verein, Wien 1908. * ''Bilder aus Alt-Österreich. Fürst Friedrich zu Schwarzenberg „der Landsknecht“.'' Elektis kaj komentis enkonduke Helene Bettelheim-Gabillon. Insel, Leipzig 1916 (=Österreichische Bibliothek, 17) ilustrantece: * Gebr. Grimm: ''Schwarze Märchen: Das Märchen von der Unke. Hansel und Grethel. Das Märchen vom gestiefelten Kater.'' Gerold, Wien 1880. * Ludwig Hevesi: ''Zerline Gabillon.'' Mit 18 Zeichnungen von Helene Bettelheim-Gabillon. Bonz, Stuttgart 1894. == Literaturo == * [https://www.biographien.ac.at/oebl_1/79.pdf biografio ĉe ÖBL] * [[Felix Czeike]]: ''Historisches Lexikon Wien.'' Kremayr & Scheriau, Wien 1992 ss. * ''[[Kürschners Deutscher Literatur-Kalender]]. Nekrolog 1937–1970.'' Eldono en 1973. == Eksteraj ligiloj == * {{DNB-Portal|116155809}} * [https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/Helene_Bettelheim historia leksikono viena ''GeschichteWiki''] * [http://agso.uni-graz.at/marienthal/biografien/bettelheim_gabillon_helene.htm ''Helene Bettelheim-Gabillon'', biografio ĉe agso.uni-graz.at] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210125010537/http://agso.uni-graz.at/marienthal/biografien/bettelheim_gabillon_helene.htm |date=2021-01-25 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bettelheim, Helene}} [[Kategorio:Aŭstraj verkistoj]] [[Kategorio:Germanlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Vieno]] [[Kategorio:Mortintoj en Vieno]] [[Kategorio:Aŭstraj judoj]] [[Kategorio:Virinoj]] aief91bwlzjtgsdq02fj4as90g3luuk 0 870528 9456378 9253456 2026-08-18T19:56:07Z Sj1mor 12103 9456378 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lernejo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |priskribo de bildo= |regiono-ISO = DE-TH | situo sur mapo = |zomo=13 }} [[Dosiero:Gymnasium Gebesee.jpg|eta|Gimnazio de Gebesee]] [[Dosiero:Gymnasium Gebesee Sporthalle von hinten.jpg|eta|multfunkcia (i.a. sporta) halego]] '''Gimnazio de Gebesee''' ({{Lang-de|Oskar-Gründler-Gymnasium}}) troviĝas en [[Gebesee]], Germanujo (Ernst-Thälmann-Straße 17). Direktoras en 2024 Bettina Würbach; ne tute 50 lernigistoj instruas ĉ. 550 gelernantojn. La tuta komplekso havas 1500 kvadratajn metrojn. == Historio == === negimnazia === La ejo konstruiĝis en 1972 (domo I kaj kantino kiel Politeknika Supera Lernejo laŭ la eduksistemo de [[GDR]]), dume la malsupraj klasoj ankoraŭ restis en la malnova ejo en la strato ''Schulstraße''. Sub la estrado de s-ro Blamberg estis inaŭgurita la nova komplekso: nomo tiama estis ''Karl-Marx-Oberschule Gebesee''. En 1977 oni ekelfaris la (malnovan) gimnastikejon, kiu ekfunkciis en 1978. La nuna domo III estiĝis en 1983 (la tiama ''Politekniko''; konstruantoj estis anoj de la [[kolĥozo]] de [[Andisleben]]). Dua estro fariĝis s-ro Lüttge. En 1988 venis naturscienca klasoŝtupo 9 por ege talentitoj kiu ĝuis propran horartabulon kaj apogon: aldoniĝis en 1989 dua tia klaso. === gimnazia === Post [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] oni petis la politikistojn starigi gimnazion en Gebesee laŭ la nova leĝaro. Jaron pli malfrue la lernejo deklariĝis ''gimnazio estiĝanta''. La menciitajn natursciencajn specialaj klasoj alilokis oni al la Lutero-lernejo [[erfurto|erfurta]], malgraŭ akraj protestoj. La malsupraj klasoj iĝis memstara bazlernejo (sub la estrado de s-ino Spittel). La kvazaŭan gimnazion estris nun Jürgen Jacob. En 1993 la iama infanvartejo de la strato ''Thomas-Müntzer-Straße'' iĝis parto de la gimnazio kaj ricevis la nomon ''domon II''; samjare ĝi estas alikonstruata. En 1994 nova distriktodivido en [[Turingio]] neniigis la distrikton ''Erfurt-Land'' kaj Gebesee iĝis parto de [[Distrikto Sömmerda]]. La politekniko estis alkonstruata kaj domo III ricevis pluan etaĝon (inaŭguro en 1995 fare de ministro [[Dieter Althaus]]; fakĉambroj por muziko, arto kaj informadiko). En 1996 lernantoj el Gebesee trapasis la abiturientan ekzamenon; premiero laŭ la novaj tutgermanaj reguloj. Oni festis tion je [[Imperiestra salonego (Erfurto)]]. Inter 1995 kaj 1997 necesis la restaŭrado de domo I; ŝanĝatas la tegmentoformo kaj kreatas fakĉambroj modernaj por biologio, ĥemio kaj fiziko. En 1996 oni eksplodigis la malnovan kamentubon kaj enkondukis la instruadon de la [[latina lingvo]]. En 1999 instruiĝis 762 gelernantoj fare de 52 instruistoj; religio instruatas laŭ katolika kaj protestantisma konfesioj. Kun la municipo estis konstruata multfunkcia (sporta/okaziga) ''Zweifelderhalle'' malantaŭ la lernejo: ĝin inaŭguris en septembro 2001 landa deputito R. Dohndorf kaj urbestro W. Hoffmann. En 2001 la lernejo ricevis novan nomon kaj eknomiĝas por [[Oskar Gründler]]. La festprelegon por la maturiĝantaj lernantoj faris Dieter Althaus, frakciestro de [[CDU]] en la [[Turingia Landa Parlamento]]. En 2003 la [[franca lingvo]] iĝis dua fremda idiomo ekde la klasoŝtupo 1. Sed ĝis la nuna tempo ankaŭ la [[rusa lingvo]] en ĉi lernejo daŭre havas gravan rolon. == Ekipaĵo == * institucio en kampara ĉirkaŭaĵo de la eturbo Gebesee, kun grava rolo por el la medio pendole alvenantaj lernantoj (kun granda busstacio antaŭ la lernejo) * tri domoj kun modernaj ekipaĵoj * sporthalo * kantino * biblioteko * natursciencaj fakĉambroj * teatrokelo * desegnaj kaj pentraj kabinetoj * kvar amaskomunikilaj salonoj kun komputiloj * nedevigaj laborrondoj posttagmezaj (ekz. flugpilkado; muzikinstrumentoj kaj orkestro; koruso) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.schulportal-thueringen.de/schools/overview?tspi=972 informoj ĉe la paĝaro de ''Thüringer Schulportal''] * [https://www.oggym.de/Willkommen hejmpaĝo] {{Unua}} [[Kategorio:Gimnazioj en Turingio|Gebesee]] [[Kategorio:Distrikto Sömmerda]] bgw2rzuqticfsz7oqn34qgbouopocus 0 877086 9456622 8800553 2026-08-19T08:13:23Z Sj1mor 12103 9456622 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |priskribo=Lia tombo}} '''Luis de CASTRESANA y Rodríguez''' ([[Valle de Trápaga-Trapagaran|Valle de Trápaga]], 7a de majo 1925 - Basurto ([[Bilbao]]), 17a de julio 1986) estis hispana ĵurnalisto, verkisto kaj pentristo. Li formis parton de la porinfana programo konata kiel "niños de la guerra" (militinfanoj), laŭ kiu la regiona registaro de [[José Antonio Aguirre|Aguirre]] en [[Eŭskio]] evakuis infanojn al landoj kiel Francio, Belgio aŭ Rusio por senigi ilin de la hororoj de la [[Hispana Enlanda Milito|enlanda milito]] (1936-1939). El tiu sperto li verkis sian plej faman libron: nome ''El otro árbol de Guernica'' (La alia gernika arbo), kiu estis ''Premio Nacional de Literatura'' en 1967 kaj estis kinigita. Li estis ankaŭ Premio Fastenrath de la [[Real Academia Española]] pro ''Catalina de Erauso, la monja alférez'' kaj finalisto en la [[Premio Planeta]] pro ''[[Retrato de una bruja]]'' en 1970. ==Biografio== La patro de Luis de Castresana estis respublikano, de la partio ''Unión Republicana'', kaj lia patroflanka avo estis skabeno de la Municipo Bilbao. Je la eksplodo de la enlanda milito, la aŭtonoma registaro de Aguirre evakuis infanojn al aliaj landoj, kaj en unu de tiuj evakuoj Luis foriris kun sia fratino; ili estis en Francio kaj en Belgio, kie li studis. Poste li faris la [[militservo]]n en Madrido, kaj en 1953, li edziĝis al Carmen Simpsom, filino de sia laborestro. Li estis korespondanto en Londono por ''El Alcázar'' kaj poste por Pyresa, gazetagentejo de la diktatura movado ''Movimiento''. Poste li laboris por ''Pueblo'', dungita de [[Emilio Romero Gómez]], kaj li kunlaboris ankaŭ en ''Blanco y Negro'' kaj [[ABC (hispana ĵurnalo)|ABC]]. Ĉar li multe vojaĝis, li parolis nederlandan, anglan, francaj kaj legis germanan. Li laboris ankaŭ por [[Radio Nacional de España]]. Li multe veturis en tiu epoko kaj ankaŭ multe verkis kaj laboris en Londono, Amsterdamo kaj Mezoriento, ĉefe rilate al la internacia politiko. En aŭgusto 1957, estante korespondanto en Nederlando de ''Pueblo'', li veturis tra Skandinavio kaj vizitis ankaŭ [[Laplando]]n. Tiu beturado daŭris du monatojn kaj dume li trapasis tutan Eŭropon, kaj sendis kronikojn al sia ĵurnalo, kiujn li poste arigis en libro: nome ''Europa de punta a punta''. Krome li laboris kiel kultura [[ataŝeo]] en la ambasadejo de Londono, revenis al Madrido, kie li eklaboris por ''La Estafeta Literaria''. Sed baldaŭ li dediĉis sin al verkado kaj al kunlaborado en [[Televisión Española]] en la programo "Libros que hay que tener" (Havendaj libroj). == Verkoj == === Romanoj === * ''Cocktail de amor, circo y tragedia'' (Madrid, Masía Alonso, 1949) * ''Los Wallace somos así'' (Bilbao-Madrid, La Nave, 1950) * ''Nosotros los leprosos'' (Bilbao, Eld. ESM, 1950) * ''Gente en el hotel'' (Madrid, Eld. Calleja, 1951) * ''La posada del Bergantín'' (Barcelona, Eld. Caralt, 1953) * ''Un puñado de tierra'' (Barcelona, Eld. Caralt, 1955) * ''La muerte viaja sola'' (Madrid, Eld. Calleja, 1955) * ''The Sower'' (Londono, Four Square Books, 1961) * ''La frontera del hombre'' (Barcelona, Plaza & Janés, 1964) * ''El otro árbol de Guernica'' (Bilbao, El Arenal, 1967) * ''Adiós'' (Madrid, Prensa Española, 1969) * ''[[Retrato de una bruja]]'' (Barcelona, Planeta, 1970) * ''Orquídeas para la médium'' (Bilbao, La Gran Enciclopedia Vasca, 1976) * ''Montes de hierro'' (Bilbao, La Gran Enciclopedia Vasca, 1982) * ''El sembrador'' (Bilbao, El Correo Español-El Pueblo Vasco, 1986) === Eseoj === * ''"Europa de punta a punta"'' (Bilbao, Ediciones Paulinas, 1960) * ''"Inglaterra vista por los españoles"'' (Barcelona, Plaza & Janés, 1965) * ''"Medicina pintoresca y peripatética"'' (Bilbao, Ediciones Paulinas, 1985) * ''"Elogios, asperezas y nostalgias del País Vasco"'' (Bilbao, La Gran Enciclopedia Vasca, 1968) * ''"La verdad sobre El otro árbol de Guernica"'' (Bilbao, La Gran Enciclopedia Vasca, 1972) * ''"Do, re, mi y un poco de estética"'' (Bilbao, Amanecer, 1974) * ''"Perfiles musicales"'' (Bilbao, Amanecer, 1974) === Noveloj === * ''El sepulturero'' (Bilbao, Amanecer, 1946) * ''Cuentos del dolor de vivir'' (Bilbao, R. Gil, 1984) * ''Josechu y la señora'' (Madrid, 1953) * ''Spaanse Verhalen'' (Utrech, Prisma Boeken, 1953) * ''Maite y otras fabulaciones vascas'' (Madrid, Cunillera, 1972) * ''Nadie moría en Ceánuri'' (Ediciones de la Caja de Ahorros Municipal de Bilbao, 1973) === Biografioj === * ''Dostoyevski'' (Barcelona, Caralt, 1953) * ''Rasputín'' (Barcelona, Caralt, 1956) * ''Neurotic or Saint'' (Londres, Aquin Press, 1962) * ''El Padre Pío de Pietralcina'' (Ediciones Paulinas, 1962) * ''Catalina de Erauso, la monja alférez'' (Madrid, Afrodisio Aguado, 1968) * ''José María de Iparraguirre'' (Bilbao, Caja de Ahorros Vizcaína, 1976) ==Bibliografio== * VVAA: ''Homenaje a Luis de Castresana'', Colección Temas vizcaínos, año XIII, nº 150, Vizcaya, 1987. * Jacinto Fontes Ariño: ''El mundo vasco en la obra de Luis de Castresana'', Bilbao, La Gran Enciclopedia Vasca, 1972. * José Gerardo Manrique de Lara: ''Luis de Castresana, escritor vasco en ejercicio'', El libro español, 1975, pp. 451-453. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.imdb.com/name/nm0145425/ Luis de Castresana en IMDb] pri lia partopreno en kino kaj televido. {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:de Castresana, Luis}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] [[Kategorio:Premiitoj per literaturpremioj]] [[Kategorio:Hispanaj ĵurnalistoj]] jsa7jtdzxf8houkuguioyrvarz9q0d9 0 877503 9456621 8825012 2026-08-19T08:13:18Z Sj1mor 12103 9456621 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Néstor LUJÁN y Fernández''' ([[Mataró]], 1a de marto [[1922]] - [[Barcelono]], 22a de decembro 1995) estis hispana [[ĵurnalisto]], gastronomo kaj verkisto. Li gradiĝis en Filozofio kaj Beletroj en 1943, atingis titolon de ĵurnalisto en 1952 en la Oficiala Altlernejo de Ĵurnalismo, en kiu li poste estis profesoro. ==Biografio== [[Dosiero:Manuel Brunet 01.jpg|eta|maldekstre|240ra|Parto de la teamo de ''Destino'' en la 1940-aj jaroj. De maldekstro dekstren, Joan Teixidor, Manuel Brunet, Josep Vergés, Néstor Luján kaj [[Josep Pla]].]] Li ekkarieris en 1943 en la ĉiusemajna revuo ''Destino'', verkante dekomence ĉefe pri [[kuirarto]] kaj vojaĝoj. En 1958 li estis nomumita direktoro de ''Destino'', sed li devis elposteniĝi en aprilo 1969 plenumante kondamnon de la politika juĝinstanco ''Tribunal de Orden Público''. Post jaroj la gazeto iĝos iom kontraŭdiktatura kaj li reiĝis kundirektoro kun [[Xavier Montsalvatge]] ĝis 1975. En 1952, Néstor Luján eklaboris en ''El Noticiero Universal''. Li estis direktoro ankaŭ de la prihistoria gazeto ''Historia y Vida'' el [[1975]] ĝis [[1992]]. Néstor Luján verkis pli ol 25 mil artikolojn kaj ĉirkaŭ 80 librojn. Krom ĉe la jam menciitaj publikaĵoj, li kunlaboris ankaŭ, inter aliaj, en ''[[La Vanguardia]]'', ''El Observador'', ''Jano'' kaj ''Avui'', ĉefe artikolojn pri gastronomio, vojaĝoj kaj historio. En 1987 li ekkarieris kiel romanisto, nome por [[historia romano|historiaj romanoj]], kaj publikigis ''La belle èpoque'' kaj ''Decidnos, ¿quién mató al conde?'' (Diru al ni, kiu murdis la grafon?), romano de historia fikcio kun agado en la Hispanio de la reĝo [[Filipo la 4-a (Hispanio)|Filipo la 4-a]] kaj centrita en tiama grava poeto kaj politikisto nome Juan de Tassis, grafo de Villamediana, murdita en misteraj cirkonstancoj, per kiu li ricevis la Premion ''Internacional de Novela'' de la eldonejo ''Plaza y Janés''. En 1991 li iĝis finalisto de la [[Premio Planeta]] pro ''Los espejos paralelos'' (La paralelaj speguloj). Post lia morto, la Biblioteko de Katalunio akiris liajn personajn bibliotekon kaj arkivon, krom kolekton de kristnaskaj gratulkartoj kaj menukartoj. == Verkoj == * ''De Toros y Toreros'' (1946) * ''Historia del Toreo'' (1954) * ''Libro de la Cocina Española'' kun Juan Perucho (1970) * ''Y Mussolini creó el Fascismo'' kun Luigi Bettonica (1971) * ''El libro de la Cocina Española'' (1977) * ''Viajes por las Cocinas del Mundo'' (1983) * ''La Cocina Moderna'' con su Tim Lujan'' (1985) * ''Diccionario Luján de gastronomía catalana'' (1990) * ''Los Fantasmas del Trianon'' (1995) * ''Los placeres de la sobremesa. Café, copa y puro'' (1991) * ''El libro del café'' (1984) * ''El menjar'' (1979) * ''El libro del chocolate'' (1979) * ''Carnet de ruta'' (1982) * ''El arte de comer'' (1983) * ''El libro del brandy y los destilados'' (1985) * ''Historia de la gastronomía'' (1988) === Romanoj === * ''Decidnos, ¿quién mató al conde?'' (1987), premio ''Internacional Plaza y Janés''. * ''Por ver mi estrella María'' (1988). * ''La puerta de Oro'' (1990). * ''Los espejos paralelos'' (1991), finalisto de la [[Premio Planeta]] ''de Novela'' 1991. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.bnc.cat/Fons-i-col-leccions/Cerca-Fons-i-col-leccions/Lujan-i-Fernandez-Nestor Fondo Néstor Luján de la Biblioteca de Cataluña] * [https://noapoyesloscodos.com/2016/07/27/carnet-de-ruta-i/comment-page-1/]{{404|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Carnet de Ruta I * [https://noapoyesloscodos.com/2016/08/03/carnet-de-ruta-ii/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190213015543/https://noapoyesloscodos.com/2016/08/03/carnet-de-ruta-ii/ |date=2019-02-13 }} Carnet de Ruta II {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Luján, Néstor}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] fmjrdyetwtwuxlggv42gzk49ajkyyiz 0 879380 9456428 8970113 2026-08-18T20:44:39Z Sj1mor 12103 9456428 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Lars Peter Silas Mathæus „Arĸaluk“ MØLLER''' (naskiĝinta la {{daton|9|1|1842}} en [[nuko (Gronlando)|Nuko]], mortinta samloke la {{daton|20|1|1926}}) estis [[gronlando|gronlanda]] redaktoro, libropresisto, litografiisto, desegnisto, tradukisto kaj ekspedici-partoprenanto. == Vivo == [[file:Gedenkstein Lars Møller Nuuk.jpg|eta|memorŝtono por Møller en Nuko (2014)]]Estis li filo de Peter Erik Møller (1816–1897) kaj Ane Elisabeth Karen Lynge (1817–1905)<ref>Gad, Finn: [https://biografiskleksikon.lex.dk/Lars_Peter_Silas_Math%C3%A6us_M%C3%B8ller "Lars Peter Silas Mathæus Møller"] - ĉe: ''Dansk Biografisk Leksikon''</ref> kun destino fariĝi ĉasisto kaj marfiŝkaptisto. Sed kiam inspektoro [[Hinrich Rink]] malfermis en 1857 presejon nukan, la nur 15-jaraĝulo estiĝis lia lernoknabo. En 1861 Møller plukleriĝis duonan jaron en [[Danujo]] pri [[tipografio]] kaj [[litografio]] antaŭ reveno Nukon. Tie ekaperis tiam la grava gazeto "Atuagagdliutit/Grønlandsposten". En 1873 li posteulis ĉefredaktistece la poeton [[Rasmus Berthelsen]].<ref>Hans Westermann: [https://denstoredanske.lex.dk/Lars_M%C3%B8ller "Lars Møller"] - ĉe: ''Den Store Danske''</ref> La periodaĵojn raportojn li ilustris mem kio ja vekis la legademon de la samlandanoj.<ref>[[Carl Frederik Harries]]: [https://timarit.is/page/3771154 "Lars Møller"] - ĉe: ''Atuagagdliutit'', septembro 1922, p. 1-6</ref> Møller tradukis multajn aĵojn el la [[dana lingvo]] por plenigi la gronlandon gazeton kaj lia laboro ege kontribuis al evoluo de intelektaj retoj inter Gronlando kaj Danujo. Por la multo da inspektoroj vizitantaj tiam la insulegon li pretis esti kaj interpretisto kaj loka konsilisto. Ĉerpis el liaj konoj ankaŭ [[arkto|arktaj]] esploristoj. En 1883 li akompanis la geografon [[Adolf Erik Nordenskiöld]] faronte dumekspedicie multe da dokumentadaj desegnaĵoj. En 1922 lin sekvantis post 65 jaroj da laboro [[Kristoffer Lynge]].<ref>Jette Drachmann Søllinge: [https://denstoredanske.lex.dk/Atuagagdliutit_Gr%C3%B8nlandsposten "Atuagagdliutit Grønlandsposten"] - ĉe: ''Den Store Danske''</ref> ==Familio kaj honoroj== *Edzigis lin en februaro 1867 Louise Malene Kristiane Rasmussen (1847–1928), filino de ĉefĉasisto. Inter iliaj gefiloj estis la fotisto [[John Møller]] kaj la artisto [[Stephen Møller]]. *En 1892 Møller ricevis la meritmedalon ''Fortjenstmedaljen'' (en arĝento) kaj en 1917 li proklamiĝis kavaliro de la ordeno ''Dannebrogorden''. == Notoj == <references/> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Moller, Lars}} [[Kategorio:Redaktoroj]] [[Kategorio:Danaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Presistoj]] [[Kategorio:Gronlandanoj]] [[kategorio:Litografiistoj]] [[kategorio:Ilustristoj]] [[kategorio:Tradukistoj el la dana lingvo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1842]] [[Kategorio:Mortintoj en 1926]] [[Kategorio:Nuuk]] 2108yfrz1wah57hshiugcz6mafmuqbl 0 880697 9456488 9090732 2026-08-18T22:14:08Z Thierry Saladin 1459 Aldono de sekcio 9456488 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=FR-75}} '''Studio Harcourt Parizo''' (en la malnova tempo La '''studio Harcourt''') estas fotostudio fondita en 1934 en [[Parizo]] far la fotistino Germaine Hirschfeld (alnomita Cosette Harcourt), [[Robert Ricci]] kaj la fratoj Jacques kaj Jean Lacroix. Tiu fotostudio estas aparte konita pro siaj [[Portreto|portretoj]] en [[Nigrablanka arto|nigro kaj blanko]] de steluloj kaj de [[kino]] kaj de gravuloj. == Historio == [[Dosiero:6_rue_de_Lota,_Paris_16e.jpg|eta|maldekstre|Konstruaĵo de la studio Harcourt, #6 strato de Lota (#[[16-a arondismento de Parizo|16a arondismento de Parizo]]).]] La historio de la studio estas ritmita per heredo de transloĝiĝoj en la urbo [[Parizo]]. === Kreo === La fotostudio Harcourt estas la rezulto de la asocio de Jacques kaj Jean Lacroix, ĵurnalistoj, Robert Ricci (filo de la famkonata kudristino [[Nina Ricci]]) kaj Germaine Hirschfeld alinome Cosette Harcourt (1900-1976)1, fotistino kiu estis laborinta en la studio de la fratoj Manuel kaj kiu kreis la stilon Harcourt inspirante sin el la [[Germana ekspresionismo|germana ekspresionisma kinarto]] kaj el la verkaro de la franca kinfotisto Henri Alekan. === Post-milita periodo === En la [[1950-aj jaroj]], la studio Harcourt retrovas sian aktivecon ĉe gesteluloj de kino kaj teatro. La sidejo de 49, avenue d'Iéna, kiun la studio okupis ekde 1938, vendiĝis en 1968 por ekhavi novan sidejon ĉe rue Jean-Goujon. Cosette Harcourt mortis en 1976. La studio instaliĝis en 8, rue de la Paix en 1980, poste en 10, rue Royale en 1986. La studio bankrotis fine de 1990. En 2000, laŭ iniciato de [[Jack Lang]], la franca ŝtato aĉetis la fotojn de Studio Harcourt el la periodo inter 1934 kaj 1991: proksimume 5 milionojn da negativoj de 550 000 homoj kaj 1 500 famuloj. En 2024, fari usonstilan portretan foton ĉe Harcourt kostas 995 eŭrojn. Tamen, tradicia proksima portreto de Harcourt kostas 1 995 eŭrojn pro la aldona laboro pri ŝminkado kaj lumigado, necesa por taŭge kapti la esencon de la fotato. Alternativo estas uzi unu el la oficialaj fotokioskoj "Cabine Photo Luxe", kiuj faras foton kontraŭ 10 eŭroj kaj prilaboras ĝin por atingi la Harcourt-stilon. == Galerio == <gallery mode="packed" heights="200" caption="La malnovuloj..."> Dosiero:Edith_Piaf_Harcourt_1950_1.jpg|ligilo=Fichier:Edith_Piaf_Harcourt_1950_1.jpg|alternative=Édith Piaf (1950)|[[Édith Piaf]] (1950) Dosiero:Jouvet_Harcourt_1947.jpg|ligilo=Fichier:Jouvet_Harcourt_1947.jpg|alternative=Louis Jouvet (1947)|[[Louis Jouvet]] (1947) Dosiero:Arletty_Harcourt_1943.jpg|ligilo=Fichier:Arletty_Harcourt_1943.jpg|alternative=Arletty (1943)|[[Arletty]] (1943) Dosiero:Marais_Harcourt_1942.jpg|ligilo=Fichier:Marais_Harcourt_1942.jpg|alternative=Jean Marais (1942)|[[Jean Marais]] (1942) </gallery><gallery mode="packed" heights="200" caption="...kaj la modernuloj"> Dosiero:ARDITI_Pierre-24x30-2009.jpg|ligilo=Fichier:ARDITI_Pierre-24x30-2009.jpg|alternative=Pierre Arditi (2009).|Pierre Arditi (2009). Dosiero:BAYE_Nathalie-24x30-1994.jpg|ligilo=Fichier:BAYE_Nathalie-24x30-1994.jpg|alternative=Nathalie Baye (1994).|[[Nathalie Baye]] (1994). Dosiero:CLERC_Julien-24x30-2008.jpg|ligilo=Fichier:CLERC_Julien-24x30-2008.jpg|alternative=Julien Clerc (2008).|Julien Clerc (2008). Dosiero:BOUQUET_Carole-24x30-1995.jpg|ligilo=Fichier:BOUQUET_Carole-24x30-1995.jpg|alternative=Carole Bouquet (1995).|[[Carole Bouquet]] (1995). </gallery> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fotado]] [[Kategorio:Kulturo de Francio]] c4q6ayacvhnd38tib731o9g2qdxaj2p 0 882590 9456599 8848979 2026-08-19T07:58:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456599 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''[[Emeriko|Imre]] Báder,''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Báder Imre,''' estis [[Hungario|hungara]] [[inĝeniero]] pri [[metalurgio]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM387284/b75ed4cd-adf1-4bd7-b5ba-37ab7dd300cf/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1945|3|1}} en [[Mezőkövesd]], li mortis {{mortotago|2007|11|22}} en [[Miskolc]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en kemia [[mezlernejo]] en [[Debrecen]] en 1963, poste li akiris metalurgian diplomon en [[Universitato de Miskolc|Pezindustria Teknika Universitato de Miskolc]] en [[1968]]. Post la diplomo li instruis en la universitato kiel (1969–1976), [[lektoro]] (1976–1997) - sed en 1980 li esploris en [[Technische Universität Bergakademie Freiberg]] -, fine poste [[docento]] ĝis sia morto. Intertempe li doktoriĝis en la universitato en 1974, kandidatiĝis en 1997 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]], li akiris sciencan gradon [[Ph.D.]] en la sekva jaro. Lia ĉeftemo estis la [[elektrolito]]j. Resume li partoprenis en 16 [[patento]]j. Li edziĝis en 1963, lia edzino naskis 2 gefilojn. == Elektitaj kontribuoj == * ''Az MgCl2–HCl–H2O elektrolit-oldatrendszer fizikai-kémiai vizsgálata.'' ([[disertaĵo]], 1974) * ''Kohászati határfelületi jelenségek elméleti alapjai.'' (kunaŭtoro, 1976) * ''Alumíniumötvözetek termodinamikai vizsgálata elektrokémiai módszerrel.'' (kunaŭtoro, 1984) * ''Általános kémiai feladatok.'' (kunaŭtoro, 1986) * ''Szilárd elektrolitos érzékelőrendszer kialakítása és alkalmazása az Al2O3+kriolit olvadékokban.'' (disertaĵo, 1996). == Fontoj == * [http://www.fkm.uni-miskolc.hu/cv/bader_i/bielet.htm biografio oficiala paĝo kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250123181048/http://www.fkm.uni-miskolc.hu/cv/bader_i/bielet.htm |date=2025-01-23 }} * [https://www.nevpont.hu/palyakep/bader-imre-11b92 biografio hungare] * [https://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=14377 akademia paĝo] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bader Imre}} [[Kategorio:Hungaraj metalurgoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 07u7nva2m1guva2noqls9qofmlkgvci 0 883954 9456563 9304256 2026-08-19T05:50:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456563 wikitext text/x-wiki {{Informkesto renkontiĝo}} La '''81-a [[Internacia Junulara Kongreso|Internacia Junulara Kongreso (IJK)]]''' de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]] okazis de la 9-a ĝis la 16-a de aŭgusto 2025 en [[Cisarua]], [[Indonezio]].<ref>[https://www.tejo.org/de/ijk-2025-okazos-en-indonezio/ noto ''IJK 2025 okazos en Indonezio'' de julio 2024 en tejo.org] ({{eo}})</ref> Antaŭe oni planis ĝin en la 2-a ĝis la 9-a de aŭgusto, sed en fino de novembro 2024 la [[UK 2025|110-an UK-on]] en [[Brno]], [[Ĉeĥio]] ŝovis [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] al unu semajno poste (la 26-a de julio ĝis la 2-a de aŭgusto 2025) pro la motorcikla konkurso de [[MotoGP]]. Do la lasta tago de UK kaj la unua tago de IJK interkovris. La organizanto fine decidis por ŝovi la daton de IJK ankaŭ al unu semajno poste.<ref>https://www.instagram.com/p/DDHcVbpsoEr/?igsh=NmFvYjZzeTZocG51</ref> == Organizantoj == Jen la listo de organizantoj, devenas precipe de [[Indonezio]] kaj ankaŭ kelkaj aliaj landoj:<ref>https://www.instagram.com/p/DL17mItI6MW/?igsh=MXEzbTViNHc5ZmFwOQ==</ref> [[Dosiero:Cropped-HighRes-emblemo-ijk2025-shiroj-blanke.png|eta|Emblemo de IJK 2025, montras vulkano kiel simbolo de ĉirkaŭaĵo de Cisarua kaj nubo kun motivo [[Megamendung]], tradicia batikmotivo.]] * Arya Bhaskara Ferduzi - ĉeforganizantoj, vizoj, nokta programo * Arifah Jihan - loĝado * Asfrina Liola Simamora - kasisto * Victor Max Immanuel Koespramanto - vespera programo * Yani Kartika Wulandari - ekskursoj kaj karavanoj * [[Albert Stalin Garrido]] - kongresa oficisto, taga programo * [[Michael Vrazitulis]] - TEJO estrarano pri kongreso * [[Hoan Tran|Tran Hoan]] (Ĝojo) - vespera programo * Teofilo JM de Jesus - novula programo * [[Konstanze Schönfeld]] - kunordiganto de helpantoj == Programo == La temo de la kongreso estas "Diverseco, Solidareco, kaj Toleremo". Tio kongruas kun nacia devizo de Indonezio "''Bhinneka Tunggal Ika''" (Unueco en Diverseco). Ankaŭ ĉiutage oni havas specifan subtemon priskribante tiutagajn programojn. Oni povas spekti koncerton en vespera programo. Estas Mitt de [[Japanio]], Ninety Horsepower de Indonezio, kaj Kordevulo, speciala muzikbando fondiĝita el kelkaj esperantistoj de [[Vjetnamio]], [[Filipinoj]], [[Italio]], kaj [[Orienta Timoro]]. Ankaŭ oni povas spekti indonezian vespero kiu montris kelkajn lokajn dancojn. Frédéric Düe (Frico) organizis programon de sponsorata kurado #KuriPorKongo. Per ĝi oni kolektis 1508 eŭrojn por sendi al [[Kivuo|Orienta Kongolando]], kiun konflikto tuŝis komence de 2025. Ekskursoj en tiu ĉi kongreso haveblis al kelkaj lokoj. Estis du antaŭkongresaj ekskursoj al [[Ĝakarto]] kaj [[Bogor|Bogoro]], tri dumkongresaj ekskursoj, kaj tri postkongresaj ekskursoj al [[Banten]], Ĝakarto, kaj [[Filipinoj]].<ref>https://ijk2025.tejo.org/programo/</ref><ref>Garrido, Albert Stalin. 2025. "IJK 2025 en Indonezio: magia sperto kiu ĉiam okupos spacon en mia koro". ''Esperanto'' 1406 (11): 220-223.</ref> == Eksteraj ligiloj == * [https://ijk2025.tejo.org/ Retejo de la IJK 2025] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250115232147/https://ijk2025.tejo.org/ |date=2025-01-15 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Internaciaj Junularaj Kongresoj de TEJO}} [[Kategorio:IJK 2025]] [[Kategorio:Internacia Junulara Kongreso|81-a IJK]] [[Kategorio:21-a jarcento en Indonezio]] [[Kategorio:2025 en Azio]] bl3von7wsz4tf82ytpf0yfpza92psx3 0 893851 9456598 9330605 2026-08-19T07:55:36Z Sj1mor 12103 9456598 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Aramidopsis'' |koloro = pink |dosiero = Aramidopsis plateni 1898.jpg |dosiero larĝo = 250px |dosiero priskribo= Platen-aramidopseo, Platena aramidopseo (''Aramidopsis plateni'') |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Gruoformaj]] ''Gruiformes'' |familio = [[Raledoj]] ''Rallidae'' |genro = '''Aramidopseo''' ''Aramidopsis'' |genro aŭtoritato = [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1893 |specio = '''Platena aramidopseo'''<br> '''''A. plateni''''' |statuso = VU | statusosistemo = IUCN3.1 | statusreferenco = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Aramidopsis plateni'' |volume=2016 |page=e.T22692552A93358553 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22692552A93358553.en |access-date=19a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Aramidopsis plateni'' |dunomo aŭtoritato = ([[August Wilhelm Heinrich Blasius|Blasius]], 1886) |vikispecio = Aramidopsis plateni |komunejo = Aramidopsis plateni |mapo de vivoteritorioj =Aramidopsisplatenimap.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Platena aramidopseo''' (''Aramidopsis plateni'') estas akvobirdo de la familio de [[Raledoj]] kaj ordo de [[Gruoformaj]], granda ralo nefluga birdo kaj la nura membro de la genro ''Aramidopsis''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Indonezio]]. Ĝi troviĝas nur en densa vegetaĵaro en malsekejoj de [[Sulaveso]] kaj apuda [[Buton]]. Tiu ralo havas grizajn malsuprajn partojn, blankan mentonon, brunajn flugilojn kaj ruĝecbrunan areon en la nuko. Ambaŭ seksoj estas similaj, sed la ino havas pli helan kolmakulon kaj alikolorajn bekon kaj irison. La tipa voko estas la ronkado: ee-orrrr sono kiu donas al la birdo sian anglan nomon ''snoring rail'' (ronka ralo). Ĝia nealirebla vivejo kaj retiriĝema naturo signifas ke la ronka ralo estas malofte vidita kaj kiel rezulto, malmulto estas konata pri ĝia konduto. Nur la plenkreska plumaro estis priskribita, kaj la reprodukta konduto estas neregistrita. Ĝi manĝas malgrandajn [[krabo]]jn kaj verŝajne aliajn malgrandajn predojn kiel lacertojn. Kvankam protektita sub indonezia juro ekde 1972, tiu ralo estas minacata per [[habitatoperdo]] (eĉ ene de naturrezervejoj), [[ĉasado]] por manĝaĵo kaj predado fare de enkondukitaj specioj; ĝi do estas taksita kiel [[vundebla specio]] sur la Ruĝa Listo de [[IUCN]]. ==Taksonomio== La [[Rallidae|raloj]] estas granda kaj tre disvastigita familio, kun preskaŭ 150 specioj. Ili estas malgrandaj ĝis mezgrandaj, surteremaj aŭ malsekejemaj, kaj iliaj mallongaj korpoj estas ofte flanke ebenecaj por helpi iliajn movojn tra densa vegetaĵaro. Insulaj specioj facile iĝis neflugaj; el 53 vivantaj aŭ ĵus formortintaj [[taksono|taksonoj]] limigitaj al insuloj, 32 estis perdintaj la flugkapablon.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor1-last=del Hoyo |editor1-first=Josep |editor2-last=Elliott |editor2-first=Andrew |editor3-last=Sargatal |editor3-first=Jordi |editor4-last=Christie |editor4-first=David A. |editor5-last=de Juana |editor5-first=Eduardo |year=2013 |title=Rails, Gallinules and Coots |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |url=http://www.hbw.com/family/rails-gallinules-and-coots-rallidae |publisher=Lynx Edicions |location=Barcelona |doi=10.2173/bow.rallid1.01 |s2cid=216475559 |access-date=13a de Aprilo 2014 |url-access=subscription }}</ref> La aramidopseo estis por la unua fojo klasita kiel ''Rallus plateni'' fare de la germana ornitologo [[August Wilhelm Heinrich Blasius]] en 1886,<ref name="hbwonlinefam" /> sed ĝi estis movita al sian nunan [[Monotipa taksono|monotipan]] genron ''Aramidopsis'' fare de la angla zoologo [[Richard Bowdler Sharpe]] en 1893.<ref name="sharpe">{{cite journal |last1=Sharpe |first1=Richard Bowdler |year=1893 |title=''Aramidopsis'', gen. nov. |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=1 |page=54 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/32475196 }}</ref> Sekvante Taylor (1998), ĝi estis konsiderata simila ĉefe al la [[Tristana lateralo]] kaj al la [[Kuviera driolimno]] ol al membroj de la genro ''[[Rallus]]'',<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor1-last=del Hoyo |editor1-first=Josep |editor2-last=Elliott |editor2-first=Andrew |editor3-last=Sargatal |editor3-first=Jordi |editor4-last=Christie |editor4-first=David A. |editor5-last=de Juana |editor5-first=Eduardo |year=2020 |title=Snoring Rail (''Aramidopsis plateni'') |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |url=http://www.hbw.com/species/snoring-rail-aramidopsis-plateni |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.plarai1.01 |s2cid=226396699 |access-date=28a de Majo 2014 |url-access=subscription }}</ref> sed studo de 2012 pri iliaj [[Mitokondrio|mitokondriaj]] [[geno]]j sugestas, ke ĝi fakte estu metita en la genron ''[[Gallirallus]]'', kun la [[Brustolevinio]] kaj la [[Strilevinio]] kiel iliaj plej proksimaj parencoj.<ref name="kirchman">{{cite journal |last1=Kirchman |first1=Jeremy J. |year=2012 |title=Speciation of flightless rails on islands: a DNA-based phylogeny of the typical rails of the Pacific |journal=The Auk |volume=129 |issue=1 |pages=56–59 |doi=10.1525/auk.2011.11096 |s2cid=85940913 |doi-access=free }}</ref> La nomo ''Aramidopsis'' deriviĝis el la genronomo de la [[Aramo]], ''Aramus'' kaj la greklingva sufikso ''opsis'', kun la signifo "simila". Kvankam tiu ĉi ralo kunhavas la originon de sia nomo kun la sodamerikaj specioj de la genro ''[[Aramides]]'',<ref name="job52">Jobling (2010) p. 52.</ref> ĝia distinga beko, dikaj kruroj kaj strieca malalta ventro distingas ĝin el tiu grupo.<ref name="olson">{{cite journal |journal=Wilson Journal |url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v085n04/p0381-p0416.pdf |volume=85 |issue=4 |pages=381–416 |last1=Olson |first1=Storrs L |year=1973 |title=A classification of the Rallidae |jstor=4160386}}</ref> La specinomo '' plateni'' omaĝas Carl Constantin Platen, germana doktoro kiu kolektis birdojn kaj papiliojn en la [[Malaja insularo]]<ref name="job309">Jobling (2010) p. 309.</ref> kaj havigis al Blasius sian specimenon de la ralo.<ref name="meyer">Meyer & Wiglesworth (1898) vol. 1, pp. 7–8.</ref> Ordinara nomo kiel ronka ralo referencas al la distinga alvoko de la specio, kaj estis stampita kiel ''der Vogel Schnarch'' (la ronka birdo) fare de la germana [[entomologio|entomologo]] Gerd Heinrich kiam li remalkovris la specion en 1932.<ref name="heinb">Heinrich (2007) pp. 103–105.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Portalo Birdoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Raledoj]] [[Kategorio:Palearktisa faŭno]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] 4dceyq9zt6gktuupheq4iauc9gyf5px 0 895427 9456646 8979083 2026-08-19T09:56:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456646 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=DE-HB|situo sur mapo=|zomo=13}} <!--[[File:AwiLogoWithoutText.svg|eta|eksa Emblemo]]--> La '''Instituto Alfred Wegener''', aŭ plennome '''Instituto de Polusa kaj Mara Esplorado nomita laŭ Alfred Wegener''' (plennome {{Lang-de|Alfred-Wegener-Institut für Polar- und Meeresforschung}}, akronime '''AWI''') estas esplorinstituto situanta en [[Bremerhaven]], [[Germanio]]. La instituto estis fondita la 15-an de julio [[1980]] kaj nomita laŭ la eminenta germana [[geologo]] kaj [[meteologo]] [[Alfred Wegener]]. Ĝi estas membro de la [[Asocio Helmholtz]]. La instituto havas pli ol {{Unuo|1000}} dungitojn kaj buĝeton de 140 milionoj da [[eŭroj]] (2018) <ref>{{Cite web|title=Alfred-Wegener-Institut: Expeditionen lauf 2023 weiter {{!}} Heidjers Stadtwerke|url=https://heidjers-stadtwerke.de/details-gaskrise/alfred-wegener-institut-expeditionen-lauf-2023-weiter-sf4G1yZBm1n7qfPAmHXZcGnnZphbHSkfT6NurQKXsY|access-date=2023-07-14|website=heidjers-stadtwerke.de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230714184952/https://heidjers-stadtwerke.de/details-gaskrise/alfred-wegener-institut-expeditionen-lauf-2023-weiter-sf4G1yZBm1n7qfPAmHXZcGnnZphbHSkfT6NurQKXsY|archivedate=2023-07-14}}</ref>. == Institucia strukturo == La Instituto havas kvar ĉefajn sekciojn: * Sekcio de [[Klimata ŝanĝiĝo]], kiu studas la [[oceano]]jn, [[glacio]]n kaj [[atmosfero]]n kiel fizikajn kaj kemiajn sistemojn. * Sekcio de [[Pelaga zono|pelag-zonaj]] [[ekosistemo]]j, kiu studas la [[ekologio]]n de [[planktono]]. * Sekcio de [[Benta zono|bent-zonaj]] ekosistemoj, kiu studas oceanbiologion ĉe diversaj [[profundo]]<nowiki/>j. * Sekcio de [[fizika geografio]] kiu studas klimatan evoluon. == Esplorejoj == [[Dosiero:Polarstern_ESA20794325.jpeg|maldekstre|eta|RV Polarstern ĉe ekspedicio MOZAIKA je 2020. Foto: AWI, S. Hendricks]] Aldone al la ĉefinstalaĵo en Bremerhaven, la instituto havas esplorstaciojn en [[Potsdamo]], [[Helgoland]], [[Sylt]], [[Arkto]] kaj [[Antarkto]] <ref name="RefAwiStations">{{cite web|title=Stations in the Arctic and in the Antarctic|url=http://www.awi.de/en/infrastructure/stations/|publisher=Alfred Wegener Institute}}</ref>, same kiel la esplorŝipon nomatan [[Polarstern]] <ref>{{cite web|title=Ships and boats|url=http://www.awi.de/en/infrastructure/ships/|work=Official Website|publisher=Alfred-Wegener-Institute for Polar- and Marine Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011084615/http://www.awi.de/en/infrastructure/ships/|archive-date=11 October 2012}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[The Ocean Frontier Institute|Ocean Frontier Institute]] == Eksteraj ligiloj == * [https://www.awi.de/ Oficiala retejo] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esploraj institutoj en Germanio]] [[Kategorio:Bremerhaven]] [[Kategorio:Fiŝkapta scienco]] lu42qpfsv1mt3byfz3gsccaykv320ge 3 895703 9456502 9422247 2026-08-19T00:04:20Z JJPMaster 145520 JJPMaster movis paĝon [[Uzanto-Diskuto:DreamRimmer/Sandbox]] al [[Uzanto-Diskuto:Max/Sandbox]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/DreamRimmer|DreamRimmer]]" to "[[Special:CentralAuth/Max|Max]]" 8981248 wikitext text/x-wiki == Peto pri uzurpo == Saluton, DreamRimmer/Sandbox. Sur [[:en:meta:SRUC|speciala paĝo en la Metavikio]] estas farita peto uzurpi, alivorte forpreni, vian uzantonomon, ĉar alia uzanto ŝatus uzi ĝin por redakti. <span style="color: green;">'''Se vi ne kontraŭas esti alinomita'''</span> al nova uzantonomo por tio ke alia uzanto uzu la nomon, kiun vi dume havas, bonvolu ensaluti kaj meti respondon tie ĉi, dirante tion (vi povas ankaŭ diri al ni al kiu uzantonomo vi ŝatus esti alinomita, alikaze ni provizos al vi iun genran nomon), aŭ uzu la paĝon [[{{#special:globalrenamerequest}}]]. <span style="color: orange;">'''Se vi faros nenion'''</span>: la peto estos baldaŭ plenumita, kaj via uzantokonto estos alinomita al genra nomo (laŭ projekto, kie ĝi estis registrita). Vi povas peti ĝian alinomadon laŭ via elekto ajnatempe. <span style="color: crimson;">'''Se vi kontraŭas esti alinomita'''</span>: bonvolu ensaluti kaj fari redakton en ĉi tiu paĝo, klare dirante, ke vi kontraŭas uzurpon. Ajna protesto de via flanko preventos uzurpon. Bonvolu noti ke '''eĉ se via nuna uzantonomo estas uzurpita, vi plu povas redakti kaj viaj datumoj ne estos perditaj'''; viaj preferoj, atentaro kaj aliaj agordoj estos transportitaj al nova uzantonomo. Dankon pro via tempo. == Peto pri uzurpo == Saluton, DreamRimmer/Sandbox. Sur [[:en:meta:SRUC|speciala paĝo en la Metavikio]] estas farita peto uzurpi, alivorte forpreni, vian uzantonomon, ĉar alia uzanto ŝatus uzi ĝin por redakti. <span style="color: green;">'''Se vi ne kontraŭas esti alinomita'''</span> al nova uzantonomo por tio ke alia uzanto uzu la nomon, kiun vi dume havas, bonvolu ensaluti kaj meti respondon tie ĉi, dirante tion (vi povas ankaŭ diri al ni al kiu uzantonomo vi ŝatus esti alinomita, alikaze ni provizos al vi iun genran nomon), aŭ uzu la paĝon [[{{#special:globalrenamerequest}}]]. <span style="color: orange;">'''Se vi faros nenion'''</span>: la peto estos baldaŭ plenumita, kaj via uzantokonto estos alinomita al genra nomo (laŭ projekto, kie ĝi estis registrita). Vi povas peti ĝian alinomadon laŭ via elekto ajnatempe. <span style="color: crimson;">'''Se vi kontraŭas esti alinomita'''</span>: bonvolu ensaluti kaj fari redakton en ĉi tiu paĝo, klare dirante, ke vi kontraŭas uzurpon. Ajna protesto de via flanko preventos uzurpon. Bonvolu noti ke '''eĉ se via nuna uzantonomo estas uzurpita, vi plu povas redakti kaj viaj datumoj ne estos perditaj'''; viaj preferoj, atentaro kaj aliaj agordoj estos transportitaj al nova uzantonomo. Dankon pro via tempo. 3tu9ous19qls5iti8fiummaa5baj97q 3 895705 9456531 9422246 2026-08-19T03:08:48Z Max 211604 fix 9456531 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Max]] di6dc1hi375rekjkf3vlpmpqeylvbhw 0 898049 9456635 9169480 2026-08-19T08:55:15Z Sj1mor 12103 9456635 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Sanĉo la 4-a<br/>(Gaskonio)<br/>(890-955)</b></font></big></big></span> |dosiero =Dux_Wasconum_1150.png |priskribo =La Graflando de Gaskonio konsiderinde malpliiĝis sub la regado de Sanĉo García. | grandeco de dosiero = 300px |dato de naskiĝo =[[890]] |loko de naskiĝo =[[Duklando Gaskonio|Gaskonio]], [[Francio]] |dato de morto =[[955]] |loko de morto =[[Duklando Gaskonio|Gaskonio]], [[Francio]] | alma_mater = }} <big>'''Sanĉo García la 4-a (Gaskonio)'''</big> estis Duko de Gaskonio ekde 920-a ĝis sia morto, li estis filo de [[:en:García II Sánchez of Gascony|García la 2-a, la Kurbiĝanta]] (850-930) kaj lia edzino Amuna, filino de Vilhelmo la 1-a de Bordozo (925-996), menciita sur la dokumento de la [https://archive.org/details/gri_33125011683675/page/n5/mode/2up "Gallia Christiana"]. Liaj du pli junaj fratoj [[:pt:Guilherme Garcês da Gasconha|Vilhelmo García]] kaj [[:fr:Arnaud II d'Astarac|Arnaldo la 2-a, Grafo de Astarak]], Arnoldo estis investitaj en la [[:en:County of Fézensac|Graflandoj de Fézensac]]. Dum sia regado, Gaskonio ŝrumpis konsiderinde kiam liaj fratoj heredis gravajn regionojn kaj la fakta kaj eble laŭjure sendependa duklando deglitis en historian preskaŭ-forgeson. Li estas menciita en la Kartularo<ref>Kartularo estas la nomo donita al la registro de titoloj aŭ antikvaĵo de korporacio, monaĥejo aŭ preĝejo. Ĝenerale, kartularo originas el la Malalta mezepoko kaj estas gravaj deponejoj de la historio de institucioj kaj de la toponimio ĉar ili ofte inkludas planojn kaj mapojn de propraĵoj kaj grandbienoj.</ref> de Auch, kiel filo de [[:en:García II Sánchez of Gascony|García la 2-a Sánchez]], kaj la [[:en:Códice de Roda|Kodekso de Roda]], kiu mencias lin kiel la heredinton de Gaskonio. Okaze de la morto de sia patro, li heredis la duklandon mem, kiu inkludis la vicgraflandojn de [[:pt:Beaumont-de-Lomagne|Lomagne]], [[:en:Gavarret-sur-Aulouste|Gavarret]], [[:en:Tursan]], kaj [[:en:Sainte-Colombe-en-Bruilhois|Bruillois]]. Liaj pli junaj fratoj, Vilhelmo kaj Arnoldo, heredis Fézensac (inkluzive de Armagnac) kaj Astarac respektive kun la grafa titolo. Tiel Gaskonio dividiĝis kaj malpliiĝis. En 932, [[:en:Flodoard]]o registras ke la fratoj [[:en:Ermengol of Rouergue|Ermengol de Rouergue]] kaj [[:en:Raymond Pons, Count of Toulouse|Raymond Pons de Tuluzo]], [[:en:Prince of Gothia|Princoj de Gothia]], kunportis "Lupus Aznar Vascon" por fari omaĝon al [[Rodolfo (Francio)|Rodolfo de Francio]]. [[:en:Archibald Ross Lewis|Lewis]] konsideras tiun "Vasco" kiel la duko de Gaskonio kaj nomas lin "Sánchez." La duko volis diri, tamen, Sanĉo. Sanĉo havis du eksteredziĝajn filojn, [[:en:Sancho V Sánchez of Gascony|Sanĉo la 5-a]], kiu poste sukcedis lin, kaj [[:en:William Sánchez of Gascony|Vilhelmon Sanĉez]], kiu same sukcedis sian seninfanan fraton. Tria filo estis [[:en:Gombald]]o, konata plurisma episkopo, kiu okupis diversajn sidejojn en Gaskonio kiel unu ĝis esti rekondukita al la long-vaka arkidiocezo de [[Bordeaux|Bordozo]]. Kvara filo [[:en:Adalric of Gascony|Udalriko]] aŭ Odulriko estas atestita en ĉartoj; verŝajne ĉiuj estis bastardoj. == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 890]] [[Kategorio:Mortintoj en 955]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 9-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en la 10-a jarcento]] {{DEFAŬLTORDIGO:Sanĉo la 4-a (Gaskonio)}} 4j775gaaz2mpmppbkw9956kkoaf6sdn 4 898478 9456282 9451043 2026-08-18T18:13:16Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9456282 wikitext text/x-wiki Aŭtoroj kun pli ol 40 vikipedioj sen artikolo en la esperanta vikipedio:{{Wikidata list|sparql=SELECT ?item ?itemLabel ?sitelinks WITH { SELECT ?item ?sitelinks WHERE { ?item wikibase:sitelinks ?sitelinks. hint:Prior hint:rangeSafe true. FILTER (?sitelinks > 40) ?item wdt:P106 wd:Q36180. # Writers MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q17379835. } # nur en la ĉefa nomspaco MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q4663903. } # sen portaloj MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q39911. } # sen jardekoj MINUS { ?article schema:about ?item. ?article schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/>. } } } AS %sub WHERE { INCLUDE %sub OPTIONAL { ?item rdfs:label ?itemLabel. FILTER(LANG(?itemLabel) = "eo") } } ORDER BY DESC(?sitelinks) LIMIT 400 |columns=label:nomo (propono),description:priskribo,item:vikidatuma ero,?sitelinks:nombro de ligiloj|thumb=200|links=red|summary=200 plej kunligitaj elementoj}} {| class='wikitable sortable' ! nomo (propono) ! priskribo ! vikidatuma ero ! nombro de ligiloj |- | [[Betty Ford]] | Prezidentedzino de Usono de 1974 ĝis 1977 | [[:d:Q213122|Q213122]] | 72 |- | [[Al-Masudi]] | araba historiisto, geografo kaj vojaĝanto | [[:d:Q168705|Q168705]] | 71 |- | [[Svetlana Savitskaya]] | soveta kaj poste rusa kosmonaŭto kaj politikisto | [[:d:Q152318|Q152318]] | 68 |- | [[Kip S. Thorne]] | usona fizikisto | [[:d:Q323320|Q323320]] | 68 |- | [[Jack LaLanne]] | usona fizikekzerca instruisto (1914–2011) | [[:d:Q1677099|Q1677099]] | 68 |- | [[Jenny Slate]] | usona aktorino | [[:d:Q744166|Q744166]] | 68 |- | [[Anne Baxter]] | usona aktorino | [[:d:Q228906|Q228906]] | 68 |- | [[Theo Walcott]] | angla futbalisto | [[:d:Q29516|Q29516]] | 67 |- | [[Amy Poehler]] | usona aktorino | [[:d:Q230203|Q230203]] | 67 |- | [[Vincent Price]] | usona aktoro | [[:d:Q219640|Q219640]] | 66 |- | [[Tom Waits]] | usona aktoro | [[:d:Q184805|Q184805]] | 66 |- | [[Arthur Ashe]] | usona tenisisto | [[:d:Q53325|Q53325]] | 64 |- | [[Steve Harvey]] | usona aktoro | [[:d:Q2347009|Q2347009]] | 64 |- | [[Candice Bergen]] | usona aktorino | [[:d:Q106942|Q106942]] | 64 |- | [[Wendell Meredith Stanley]] | usona biokemiisto | [[:d:Q105937|Q105937]] | 63 |- | [[Lindsey Vonn]] | usona alpa skiisto | [[:d:Q10068|Q10068]] | 63 |- | [[Serj Tankian]] | usona muzikisto | [[:d:Q486063|Q486063]] | 63 |- | [[Nicholas Sparks]] | usona verkisto | [[:d:Q219377|Q219377]] | 63 |- | [[Aspasia]] | 5-a jarcento a.K. kunulino de atena ŝtatisto Periklo | [[:d:Q228564|Q228564]] | 63 |- | [[Zoran Đinđić]] | serba politikisto | [[:d:Q157131|Q157131]] | 62 |- | [[Henry Adams]] | usona ĵurnalisto, historiisto, akademiulo, romanisto (1838-1918) | [[:d:Q458390|Q458390]] | 62 |- | [[John Muir]] | skot-usona naturalisto (1838–1914) | [[:d:Q379580|Q379580]] | 61 |- | [[Charles Schumer]] | usona politikisto | [[:d:Q380900|Q380900]] | 61 |- | [[Till Lindemann]] | germana kantisto | [[:d:Q154852|Q154852]] | 61 |- | [[Ayumi Hamasaki]] | japana kantistino kaj aktorino | [[:d:Q188111|Q188111]] | 61 |- | [[Lily Tomlin]] | usona aktorino | [[:d:Q229271|Q229271]] | 61 |- | [[Rajinikanth]] | | [[:d:Q60068|Q60068]] | 61 |- | [[David Rockefeller]] | Usona bankisto kaj miliardulo | [[:d:Q11239|Q11239]] | 60 |- | [[Semjon Boedjonnij]] | soveta marŝalo | [[:d:Q242474|Q242474]] | 60 |- | [[Kösem Sultan]] | validigita sultanino kaj reganto de la Otomana Imperio | [[:d:Q61127|Q61127]] | 60 |- | [[Portia de Rossi]] | usona aktorino | [[:d:Q215366|Q215366]] | 59 |- | [[Jane Lynch]] | usona aktorino | [[:d:Q228852|Q228852]] | 59 |- | [[Asa Akira]] | usona pornografia aktorino | [[:d:Q233092|Q233092]] | 58 |- | [[Wilhelm Grimm]] | germana aŭtoro, filologo, kolektanto de fabeloj kaj legendoj | [[:d:Q6714|Q6714]] | 58 |- | [[Herbert C. Brown]] | usona kemiisto | [[:d:Q102406|Q102406]] | 58 |- | [[John Belushi]] | usona aktoro | [[:d:Q23858|Q23858]] | 58 |- | [[Ĉen Ŝujbjan]] | prezidento de Respubliko Ĉinio (Tajvano) (2000–2008) | [[:d:Q22368|Q22368]] | 58 |- | [[Zack Snyder]] | usona filmisto (naskita en 1966) | [[:d:Q139890|Q139890]] | 58 |- | [[Laura Ingalls Wilder]] | usona porinfana verkisto, taglibristo kaj ĵurnalisto (1867-1957) | [[:d:Q237514|Q237514]] | 58 |- | [[James Wan]] | malajzia-aŭstralia reĝisoro, produktoro, scenaristo kaj verkisto de komiksoj | [[:d:Q108047434|Q108047434]] | 58 |- | [[Danai Gurira]] | usona aktorino | [[:d:Q636653|Q636653]] | 58 |- | [[Rupert Everett]] | brita aktoro | [[:d:Q208685|Q208685]] | 58 |- | [[Larry the Cable Guy]] | usona aktoro | [[:d:Q331728|Q331728]] | 58 |- | [[L. Ron Hubbard]] | Usona verkisto; fondinto de Scientologio | [[:d:Q216896|Q216896]] | 58 |- | [[Tim Conway]] | usona aktoro | [[:d:Q1304952|Q1304952]] | 58 |- | [[Khloé Kardashian]] | Usona amaskomunikila personulo, influanto, entreprenisto (naskita en 1984) | [[:d:Q231270|Q231270]] | 58 |- | [[Avempace]] | araba andaluza polimatoro (ĉ. 1085 – 1138) | [[:d:Q11362|Q11362]] | 57 |- | [[James Gosling]] | Kanada komputikisto | [[:d:Q92622|Q92622]] | 57 |- | [[Mamie Eisenhower]] | Unua Damo de Usono de 1953 ĝis 1961 | [[:d:Q233686|Q233686]] | 57 |- | [[Jonah Hill]] | usona aktoro | [[:d:Q313388|Q313388]] | 57 |- | [[Sarah Ferguson]] | Brita verkisto, bonfara patrono, publika parolanto, filmproduktanto kaj televida personulo | [[:d:Q55720|Q55720]] | 57 |- | [[Yusuf al-Qaradawi]] | egipta islama teologo | [[:d:Q64129|Q64129]] | 57 |- | [[Oliver Sacks]] | brita neŭrologo kaj verkisto (1933–2015) | [[:d:Q258662|Q258662]] | 57 |- | [[Pierluigi Collina]] | itala internacia futbala arbitraciisto | [[:d:Q485885|Q485885]] | 57 |- | [[Estelle Harris]] | usona aktorino | [[:d:Q272935|Q272935]] | 57 |- | [[Seth Rogen]] | kanada aktoro, komikisto kaj filmisto (naskita en 1982) | [[:d:Q220308|Q220308]] | 57 |- | [[Pete Hegseth]] | usona televida prezentisto kaj registara oficisto (naskita en 1980) | [[:d:Q7172014|Q7172014]] | 57 |- | [[Natalie Cole]] | usona aktorino | [[:d:Q231942|Q231942]] | 57 |- | [[Fred Zinnemann]] | usona reĝisoro kaj produktanto de aŭstro-hungara origino | [[:d:Q55420|Q55420]] | 57 |- | [[Travis Scott]] | | [[:d:Q13605596|Q13605596]] | 57 |- | [[Ani Lorak]] | ukraina kantisto-kantverkisto, aktorino kaj entreprenisto | [[:d:Q237081|Q237081]] | 56 |- | [[Jackie Gleason]] | usona aktoro | [[:d:Q454200|Q454200]] | 56 |- | [[Margaret Fuller]] | Usona verkisto kaj virinrajta aktivulo (1810–1850) | [[:d:Q257953|Q257953]] | 56 |- | [[Vajiravudh]] | reĝo de Siamo de 1910 ĝis 1925 | [[:d:Q161389|Q161389]] | 56 |- | [[Roald Hoffmann]] | kemia sciencisto | [[:d:Q273279|Q273279]] | 56 |- | [[Nick Vujicic]] | aŭstralia evangeliisto kaj instiga parolanto | [[:d:Q298503|Q298503]] | 56 |- | [[Kevin Smith]] | usona aktoro | [[:d:Q489831|Q489831]] | 56 |- | [[Julie Walters]] | brita aktorino | [[:d:Q228747|Q228747]] | 56 |- | [[Guido van Rossum]] | nederlanda programisto; kreinto de programlingvo Python | [[:d:Q30942|Q30942]] | 55 |- | [[Henry Wilson]] | vicprezidanto de Usono de 1873 ĝis 1875 | [[:d:Q313302|Q313302]] | 55 |- | [[Zach Braff]] | usona aktoro kaj reĝisoro | [[:d:Q139330|Q139330]] | 55 |- | [[Ida Lupino]] | | [[:d:Q148669|Q148669]] | 55 |- | [[Vladimiro la 2-a de Kievo]] | granda princo de Kievo | [[:d:Q60928|Q60928]] | 55 |- | [[Maurice Leblanc]] | franca verkisto | [[:d:Q314993|Q314993]] | 55 |- | [[Jimmy Fallon]] | usona aktoro | [[:d:Q335680|Q335680]] | 55 |- | [[Salman la Perso]] | kunulo de Mohamedo la Profeto; unua persa konvertito al Islamo | [[:d:Q557378|Q557378]] | 55 |- | [[Anton Makarenko]] | ukraina kaj sovetia edukisto kaj verkisto | [[:d:Q297448|Q297448]] | 55 |- | [[Robert J. Shiller]] | usona ekonomikisto | [[:d:Q338151|Q338151]] | 55 |- | [[Mary-Louise Parker]] | usona aktorino | [[:d:Q229957|Q229957]] | 55 |- | [[David Spade]] | usona aktoro | [[:d:Q298658|Q298658]] | 55 |- | [[Frédéric Beigbeder]] | franca verkisto kaj literatura kritikisto | [[:d:Q314972|Q314972]] | 55 |- | [[al-Ĵazari]] | mezopotamia matematikisto kaj inventisto | [[:d:Q81627|Q81627]] | 54 |- | [[Virgil Grissom]] | usona astronaŭto (1926–1967) | [[:d:Q110879|Q110879]] | 54 |- | [[Victoria Woodhull]] | usona sufrageto, redaktoro (1838-1927) | [[:d:Q260378|Q260378]] | 54 |- | [[Charles W. Fairbanks]] | usona politikisto (1852–1918); Vicprezidanto de Usono de 1905 ĝis 1909 | [[:d:Q270539|Q270539]] | 54 |- | [[Pitirim Sorokin]] | usona sociologo | [[:d:Q319816|Q319816]] | 54 |- | [[Makoto Shinkai]] | japana animea reĝisoro | [[:d:Q335080|Q335080]] | 54 |- | [[Zakir Naik]] | Barata islama predikisto | [[:d:Q932829|Q932829]] | 54 |- | [[Ulpien]] | frua 3-a-jarcenta romia juristo | [[:d:Q310076|Q310076]] | 54 |- | [[Karolo, Duko de Orleano]] | Duko de Orleano, franca poeto | [[:d:Q310146|Q310146]] | 54 |- | [[Amal Clooney]] | brita-libana advokato | [[:d:Q16769592|Q16769592]] | 54 |- | [[Emily Ratajkowski]] | usona aktorino | [[:d:Q5372335|Q5372335]] | 54 |- | [[Patton Oswalt]] | usona aktoro | [[:d:Q374065|Q374065]] | 53 |- | [[Amalasonte]] | reĝino de la Ostrogotoj (495-535) | [[:d:Q371670|Q371670]] | 53 |- | [[Ethel Merman]] | usona aktorino | [[:d:Q129087|Q129087]] | 53 |- | [[Adolf Erik Nordenskiöld]] | sved-Finnlanda geologo kaj esploristo | [[:d:Q156749|Q156749]] | 53 |- | [[George Arliss]] | angla aktoro, aŭtoro, dramisto kaj filmisto (1868–1946) | [[:d:Q182229|Q182229]] | 53 |- | [[George Burns]] | usona aktoro | [[:d:Q344793|Q344793]] | 53 |- | [[Bruce Campbell]] | usona aktoro | [[:d:Q309932|Q309932]] | 53 |- | [[Aaron Sorkin]] | usona aktoro | [[:d:Q299194|Q299194]] | 53 |- | [[Wallace Shawn]] | usona aktoro | [[:d:Q311068|Q311068]] | 53 |- | [[Jason Lee]] | usona aktoro | [[:d:Q4960|Q4960]] | 52 |- | [[Mary Baker Eddy]] | usona teologo, fondinto de Kristana Scienco (1821–1910) | [[:d:Q235069|Q235069]] | 52 |- | [[Emmanuelle Riva]] | franca aktorino | [[:d:Q436996|Q436996]] | 52 |- | [[Władysław Szpilman]] | (1911-2000) pola pianisto, komponisto, holokaŭstotransvivanto | [[:d:Q157176|Q157176]] | 52 |- | [[Michael Mann]] | usona filmreĝisoro, scenaristo kaj produktanto | [[:d:Q270097|Q270097]] | 52 |- | [[Tony Jaa]] | taja aktoro | [[:d:Q298551|Q298551]] | 52 |- | [[Schuyler Colfax]] | usona politikisto | [[:d:Q310852|Q310852]] | 52 |- | [[Todd Phillips]] | usona aktoro | [[:d:Q362824|Q362824]] | 52 |- | [[Colonel Sanders]] | fondinto de KFC | [[:d:Q120450|Q120450]] | 52 |- | [[Suzy Eddie Izzard]] | brita komikisto kaj aktoro (naskita en 1962) | [[:d:Q254022|Q254022]] | 52 |- | [[Charles Fleischer]] | usona aktoro | [[:d:Q658690|Q658690]] | 52 |- | [[Asima Chatterjee]] | barata kemiisto (1917-2006) | [[:d:Q7450|Q7450]] | 51 |- | [[Dolley Madison]] | Unua Damo de Usono de 1809 ĝis 1817 | [[:d:Q233638|Q233638]] | 51 |- | [[Clark Gregg]] | usona aktoro, scenaristo kaj reĝisoro | [[:d:Q113206|Q113206]] | 51 |- | [[Kevin James]] | usona aktoro | [[:d:Q44561|Q44561]] | 51 |- | [[Eldar Ryazanov]] | soveta kaj rusa filma reĝisoro | [[:d:Q381944|Q381944]] | 51 |- | [[Andy Samberg]] | usona aktoro | [[:d:Q314640|Q314640]] | 51 |- | [[Sergej Dovlatov]] | soveta verkisto | [[:d:Q141114|Q141114]] | 51 |- | [[Octavia E. Butler]] | usona sciencfikcia verkisto (1947-2006) | [[:d:Q239739|Q239739]] | 51 |- | [[Domhnall Gleeson]] | irlanda aktoro | [[:d:Q456047|Q456047]] | 51 |- | [[Archibald Primrose]] | brita liberala politikisto kaj Ĉefministro de Britio (1847–1929) | [[:d:Q244620|Q244620]] | 51 |- | [[Rashida Jones]] | usona aktorino | [[:d:Q540608|Q540608]] | 51 |- | [[Abraham ben Meir ibn Ezra]] | 12-a-jarcenta sefarda rabeno kaj astrologo | [[:d:Q270670|Q270670]] | 51 |- | [[Robert Burton]] | angla scienculo | [[:d:Q259132|Q259132]] | 51 |- | [[Ksenija Sobĉak]] | rusia televida kaj radia parolistino, socia kaj polotika aganto | [[:d:Q287099|Q287099]] | 51 |- | [[John Oliver]] | angla prezentisto kaj komikisto | [[:d:Q1701254|Q1701254]] | 51 |- | [[Lisa Edelstein]] | usona aktorino | [[:d:Q229197|Q229197]] | 51 |- | [[Gavin McInnes]] | kanada ekstremdekstra komentisto | [[:d:Q5528217|Q5528217]] | 51 |- | [[Taraji P. Henson]] | usona aktorino | [[:d:Q235511|Q235511]] | 50 |- | [[Natalie Clifford Barney]] | verkisto kaj salonisto (1876-1972) | [[:d:Q34782|Q34782]] | 50 |- | [[Brian Greene]] | usona fizikisto | [[:d:Q60815|Q60815]] | 50 |- | [[Monique Wittig]] | franca verkistino, lesba aktivulino kaj feministo | [[:d:Q263201|Q263201]] | 50 |- | [[Salman Khan]] | usona edukisto (naskita en 1976) | [[:d:Q471472|Q471472]] | 50 |- | [[Frei Otto]] | germana arkitekto | [[:d:Q64412|Q64412]] | 50 |- | [[Clark Gregg]] | usona ekonomikisto | [[:d:Q157255|Q157255]] | 50 |- | [[Aziz Nesin]] | turka verkisto | [[:d:Q327261|Q327261]] | 50 |- | [[Kritias]] | atena politikisto de antikveco | [[:d:Q294092|Q294092]] | 50 |- | [[David Arquette]] | Usona aktoro, reĝisoro kaj profesia luktisto | [[:d:Q294185|Q294185]] | 50 |- | [[CM Punk]] | usona aktoro | [[:d:Q215447|Q215447]] | 50 |- | [[Fran Drescher]] | usona aktorino | [[:d:Q230632|Q230632]] | 50 |- | [[Huda Ŝaaraŭi]] | egipta feministo kaj naciisto | [[:d:Q2423343|Q2423343]] | 50 |- | [[Petra Mede]] | Sveda komikisto, dancisto kaj televida prezentisto | [[:d:Q3809242|Q3809242]] | 50 |- | [[Joel McHale]] | usona aktoro kaj komikisto | [[:d:Q311993|Q311993]] | 49 |- | [[Christopher Tolkien]] | literatura akademiulo, verkisto kaj redaktisto (1924–2020) | [[:d:Q82032|Q82032]] | 49 |- | [[Suzanne Vega]] | usona kantisto-kantverkisto | [[:d:Q236112|Q236112]] | 49 |- | [[Louisa Adams]] | Prezidentedzino de Usono de 1825 ĝis 1829 | [[:d:Q233660|Q233660]] | 49 |- | [[Hiram Bingham]] | usona akademiulo, esploristo, trezorĉasisto kaj politikisto (1875–1956) | [[:d:Q237220|Q237220]] | 49 |- | [[Cao Pi]] | imperiestro de Ĉinio kaj fondinto de la dinastio Wei | [[:d:Q313333|Q313333]] | 49 |- | [[reĝino Nur de Jordanio]] | kvara edzino de reĝo Husejn la 1-a de Jordanio | [[:d:Q240575|Q240575]] | 49 |- | [[Lynn Redgrave]] | usona aktorino | [[:d:Q156552|Q156552]] | 49 |- | [[Dimitrie Cantemir]] | Princo de Moldavio | [[:d:Q159933|Q159933]] | 49 |- | [[Pargalı Ibrahim Pasha]] | Grandioza Veziro de la Otomana Imperio | [[:d:Q511943|Q511943]] | 49 |- | [[Hassan ibn al-Sabbah]] | fondinto de la ismaila ŝtato Alamut kaj la Imamo de la nizaraj ismailanoj (1081–1124) | [[:d:Q124745907|Q124745907]] | 49 |- | [[Oleg Sentsov]] | ukraina filmisto kaj aktivulo (naskita en 1976) | [[:d:Q17128150|Q17128150]] | 49 |- | [[Michael Psellos]] | bizanca verkisto kaj filozofo | [[:d:Q294109|Q294109]] | 49 |- | [[Seth Green]] | usona aktoro | [[:d:Q186757|Q186757]] | 49 |- | [[Nikolao la 1-a de Montenegro]] | reĝo de Montenegro | [[:d:Q283255|Q283255]] | 49 |- | [[Harold Ramis]] | usona aktoro | [[:d:Q286890|Q286890]] | 49 |- | [[David Morse]] | usona aktoro | [[:d:Q296370|Q296370]] | 49 |- | [[Bob Odenkirk]] | usona aktoro | [[:d:Q888178|Q888178]] | 49 |- | [[Gerard Way]] | usona kantisto | [[:d:Q204132|Q204132]] | 49 |- | [[Valentin Glouchko]] | soveta raketinĝeniero (1908-1989) | [[:d:Q342397|Q342397]] | 49 |- | [[Timothy Snyder]] | usona historiisto | [[:d:Q747312|Q747312]] | 49 |- | [[Johana la 3-a de Navaro]] | reĝino de Navaro | [[:d:Q229286|Q229286]] | 49 |- | [[Felix Hausdorff]] | germana matematikisto | [[:d:Q75856|Q75856]] | 48 |- | [[Amy Klobuchar]] | usona advokato kaj politikisto (naskita en 1960) | [[:d:Q22237|Q22237]] | 48 |- | [[Mihrimah Sultan]] | otomana princino, filino de Sulejmano la Grandioza kaj Hürrem Sultan | [[:d:Q80764|Q80764]] | 48 |- | [[Olivia Munn]] | usona aktorino, komikisto, televida personulo kaj aŭtoro | [[:d:Q236475|Q236475]] | 48 |- | [[Halide Edib Adıvar]] | turka aktivulo, verkisto kaj politikisto | [[:d:Q234289|Q234289]] | 48 |- | [[Nurbanu Sultan]] | favorato kaj pli posta edzino de la otomana sultano Selim la 2-a | [[:d:Q238091|Q238091]] | 48 |- | [[Marie Stopes]] | brita kontraŭkoncipa aktivulo kaj paleontologo (1880-1958) | [[:d:Q442231|Q442231]] | 48 |- | [[Yaqut al-Hamawi]] | araba bibliografo kaj geografiisto (1179–1229) | [[:d:Q316364|Q316364]] | 48 |- | [[Tirtaeo]] | greka lirika poeto | [[:d:Q316094|Q316094]] | 48 |- | [[Philip Kotler]] | usona merkatiga aŭtoro, konsultisto kaj profesoro | [[:d:Q164170|Q164170]] | 48 |- | [[Corey Taylor]] | usona kantisto, el la bandoj Slipknot kaj Stone Sour | [[:d:Q295120|Q295120]] | 48 |- | [[Frank Darabont]] | Usona filmreĝisoro, scenaristo kaj produktoro | [[:d:Q295445|Q295445]] | 48 |- | [[Hamza ibn ‘Abd al-Muttalib]] | La kunulo kaj onklo de Mohamedo (ĉ. 568–625) | [[:d:Q770033|Q770033]] | 48 |- | [[James Gunn]] | usona aktoro, scenaristo kaj filmisto | [[:d:Q717015|Q717015]] | 48 |- | [[Bhartṛhari]] | hinda lingvisto, poeto kaj verkisto | [[:d:Q335161|Q335161]] | 48 |- | [[Appius Claudius Caecus]] | romia ŝtatisto kaj verkisto | [[:d:Q297783|Q297783]] | 48 |- | [[Vojislav Šešelj]] | serba politikisto (naskita en 1954) | [[:d:Q298063|Q298063]] | 48 |- | [[Scott Carpenter]] | usona testpiloto, astronaŭto kaj akvonaŭto (1925–2013) | [[:d:Q335503|Q335503]] | 48 |- | [[Olivia Williams]] | brita aktorino | [[:d:Q231163|Q231163]] | 48 |- | [[Elizabeth Gilbert]] | usona verkisto | [[:d:Q231424|Q231424]] | 48 |- | [[Vincent D'Onofrio]] | usona aktoro | [[:d:Q320052|Q320052]] | 48 |- | [[Katherine Langford]] | aŭstralia aktoro | [[:d:Q29155310|Q29155310]] | 48 |- | [[Vatsyayana]] | Hinda bramina poeto, 5-a jarcento | [[:d:Q380234|Q380234]] | 47 |- | [[Wang Yangming]] | ĉina filozofo (1472–1529) | [[:d:Q378462|Q378462]] | 47 |- | [[Isaac Ben-Zvi]] | 2-a Presidento de Israelo | [[:d:Q128894|Q128894]] | 47 |- | [[George Steiner]] | usona verkisto | [[:d:Q453288|Q453288]] | 47 |- | [[Jean Froissart]] | franca verkisto | [[:d:Q315000|Q315000]] | 47 |- | [[E. L. James]] | brita verkisto | [[:d:Q59896|Q59896]] | 47 |- | [[Theodosius Dobjansky]] | soveta kaj usona genetikisto kaj evolua biologo (1900-1975) | [[:d:Q246731|Q246731]] | 47 |- | [[Nigel Short]] | angla ŝakludanto kaj verkisto | [[:d:Q313778|Q313778]] | 47 |- | [[John Desmond Bernal]] | brita fizikisto | [[:d:Q168362|Q168362]] | 47 |- | [[Silius Italicus]] | romia poeto kaj politikisto | [[:d:Q316123|Q316123]] | 47 |- | [[Hara Takashi]] | Ĉefministro de Japanio de 1918 ĝis 1921 | [[:d:Q315553|Q315553]] | 47 |- | [[Charles Percy Snow]] | angla romanisto kaj fizika kemiisto (1905–1980) | [[:d:Q333575|Q333575]] | 47 |- | [[Elliott Smith]] | usona muzikisto (1969–2003) | [[:d:Q210428|Q210428]] | 47 |- | [[George Sanders]] | brita aktoro | [[:d:Q296491|Q296491]] | 47 |- | [[Niketas Choniates]] | Greka historiisto (1155-1217) | [[:d:Q297340|Q297340]] | 47 |- | [[Ŝams Tabrizi]] | irana sufia mistikulo kaj spiritulo | [[:d:Q796587|Q796587]] | 47 |- | [[Peter Abrahams]] | sudafrika verkisto kaj ĵurnalisto | [[:d:Q217069|Q217069]] | 47 |- | [[Tom Kenny]] | usona aktoro | [[:d:Q299282|Q299282]] | 47 |- | [[Marcus Manilieo]] | romia poeto | [[:d:Q352684|Q352684]] | 47 |- | [[Kim Yu-na]] | Sudkorea glitkuristo | [[:d:Q229124|Q229124]] | 47 |- | [[Hafsa Sultan]] | unua Valida Sultano de la Otomana Imperio de 1520 ĝis 1534 | [[:d:Q2425979|Q2425979]] | 47 |- | [[Ben Barnes]] | brita aktoro kaj kantisto | [[:d:Q310086|Q310086]] | 47 |- | [[Robert Englund]] | usona aktoro | [[:d:Q310389|Q310389]] | 47 |- | [[Krysten Ritter]] | usona aktorino | [[:d:Q258793|Q258793]] | 47 |- | [[Tobin Bell]] | usona aktoro | [[:d:Q310190|Q310190]] | 47 |- | [[Mike Epps]] | usona aktoro | [[:d:Q311962|Q311962]] | 47 |- | [[Louis Gossett Jr.]] | usona aktoro | [[:d:Q329719|Q329719]] | 47 |- | [[Nonnos de Panopolis]] | bizanca greka poeto | [[:d:Q312916|Q312916]] | 46 |- | [[Ed Sullivan]] | usona televida prezentisto (1901-1974) | [[:d:Q83807|Q83807]] | 46 |- | [[Walter Bagehot]] | brita ekonomikisto, ĵurnalisto kaj eseisto (1826-1877) | [[:d:Q369022|Q369022]] | 46 |- | [[Frederik Pohl]] | usona sciencfikcia verkisto kaj redaktisto (1919–2013) | [[:d:Q312641|Q312641]] | 46 |- | [[Bent Larsen]] | dana ŝaka grandmajstro kaj aŭtoro (1935–2010) | [[:d:Q108807|Q108807]] | 46 |- | [[Tsangyang Gyatso]] | Sesa Dalai-Lamao de Tibeto | [[:d:Q25251|Q25251]] | 46 |- | [[Gaius]] | romia juristo (2-a jarcento p.K.) | [[:d:Q313439|Q313439]] | 46 |- | [[Leslie Howard]] | brita aktoro (1893–1943) | [[:d:Q156178|Q156178]] | 46 |- | [[Afanasij Fet]] | rusa poeto | [[:d:Q314212|Q314212]] | 46 |- | [[Anna Sewell]] | angla romanverkisto | [[:d:Q258741|Q258741]] | 46 |- | [[Dev Anand]] | Hinda aktoro, produktoro, reĝisoro | [[:d:Q320115|Q320115]] | 46 |- | [[Abu al-Faraj al-Isfahani]] | persa poeto | [[:d:Q335599|Q335599]] | 46 |- | [[Alphonse Karr]] | franca kritikisto, ĵurnalisto kaj romanisto (1808-1890) | [[:d:Q186221|Q186221]] | 46 |- | [[Nathan Lane]] | usona aktoro | [[:d:Q491264|Q491264]] | 46 |- | [[John Cheever]] | usona verkisto | [[:d:Q336151|Q336151]] | 46 |- | [[Michael Cunningham]] | usona verkisto | [[:d:Q310257|Q310257]] | 46 |- | [[Crispin Glover]] | usona aktoro | [[:d:Q310060|Q310060]] | 46 |- | [[Katerino de Valois]] | Reĝedzino de Anglio | [[:d:Q229192|Q229192]] | 46 |- | [[Maher Zain]] | R&B-kantisto, kantverkisto kaj muzikproduktanto | [[:d:Q2750368|Q2750368]] | 46 |- | [[Tatiana Maslany]] | kanada aktorino | [[:d:Q7688099|Q7688099]] | 46 |- | [[Kristin Chenoweth]] | usona aktorino | [[:d:Q231811|Q231811]] | 46 |- | [[RZA]] | usona aktoro | [[:d:Q52447|Q52447]] | 46 |- | [[Ray Romano]] | usona aktoro | [[:d:Q220836|Q220836]] | 46 |- | [[Bonnie Hunt]] | usona aktorino | [[:d:Q272952|Q272952]] | 46 |- | [[Andy Kaufman]] | usona aktoro | [[:d:Q299983|Q299983]] | 46 |- | [[Artie Lange]] | usona aktoro | [[:d:Q712452|Q712452]] | 46 |- | [[Jeanette Winterson]] | usona verkistino | [[:d:Q233584|Q233584]] | 45 |- | [[Bret Hart]] | kanada luktisto, verkisto kaj aktoro | [[:d:Q81324|Q81324]] | 45 |- | [[William Carey]] | Angla baptista misiisto kaj ministro (1761-1834) | [[:d:Q312948|Q312948]] | 45 |- | [[Rose Marie]] | usona aktorino | [[:d:Q94487|Q94487]] | 45 |- | [[Niĉiren]] | japana bikŝuo; fondinto de budhisma skolo nomita laŭ li | [[:d:Q311478|Q311478]] | 45 |- | [[Julianino el Norwich]] | angla teologino; sanktulino laŭ Anglikanismo kaj Luteranismo | [[:d:Q236699|Q236699]] | 45 |- | [[Lobsang Gyatso]] | politika kaj religia gvidanto de Tibeto (1617-1682) | [[:d:Q25252|Q25252]] | 45 |- | [[Robert Shaw]] | brita aktoro kaj verkisto | [[:d:Q313727|Q313727]] | 45 |- | [[Henry Thomas Buckle]] | angla historiisto (1821–1862) | [[:d:Q435699|Q435699]] | 45 |- | [[Bob Kane]] | usona komiksisto, kun-kreinto de Batman (1915-1998) | [[:d:Q313048|Q313048]] | 45 |- | [[Baz Luhrmann]] | Aŭstralia verkisto, reĝisoro kaj produktoro | [[:d:Q250545|Q250545]] | 45 |- | [[Jane Alexander]] | usona aktorino | [[:d:Q242717|Q242717]] | 45 |- | [[Alan J. Pakula]] | Usona filmreĝisoro, verkisto kaj produktoro (1928–1998) | [[:d:Q51519|Q51519]] | 45 |- | [[Leyla Zana]] | kurda aktivulo kaj politikisto | [[:d:Q464689|Q464689]] | 45 |- | [[Marion Zimmer Bradley]] | usona aŭtoro de sciencfikciaj romanoj | [[:d:Q465179|Q465179]] | 45 |- | [[Peter Ackroyd]] | angla aŭtoro | [[:d:Q319169|Q319169]] | 45 |- | [[Janeane Garofalo]] | usona aktorino | [[:d:Q40143|Q40143]] | 45 |- | [[Léon Degrelle]] | belga ĵurnalisto, politikisto, SS-soldato, kunlaboranto, fuĝanto | [[:d:Q158844|Q158844]] | 45 |- | [[Henry Rollins]] | usona aktoro | [[:d:Q318509|Q318509]] | 45 |- | [[Songtsen Gampo]] | tibeta imperiestro (604-650) | [[:d:Q320122|Q320122]] | 45 |- | [[Juba la 2-a]] | reĝo de Numidio | [[:d:Q315670|Q315670]] | 45 |- | [[Frances Burney]] | angla satira romanverkisto, taglibristo, dramisto (1752-1840) | [[:d:Q259530|Q259530]] | 45 |- | [[Ama Ata Aidoo]] | Ganaa poetino | [[:d:Q298224|Q298224]] | 45 |- | [[Sokullu Mehmed Paşa]] | ĉefveziro de la Otomana Imperio (1565–1579) | [[:d:Q298419|Q298419]] | 45 |- | [[Philip Sheridan]] | usona generalo | [[:d:Q355452|Q355452]] | 45 |- | [[Bill Nye]] | usona scienca edukisto, komikisto, televida prezentisto, aktoro, verkisto, sciencisto kaj iama meĥanika inĝeniero | [[:d:Q2619019|Q2619019]] | 45 |- | [[Jeff Foxworthy]] | Usona komikisto, aktoro, gastiganto kaj verkisto | [[:d:Q2449557|Q2449557]] | 45 |- | [[Amy Schumer]] | Usona tujkomediisto kaj aktorino | [[:d:Q4749380|Q4749380]] | 45 |- | [[Molly Ringwald]] | usona aktorino | [[:d:Q231460|Q231460]] | 45 |- | [[Shane Dawson]] | Usona Interreta personeco (naskita en 1988) | [[:d:Q311078|Q311078]] | 45 |- | [[David Walliams]] | angla aktoro, komikisto kaj verkisto | [[:d:Q359665|Q359665]] | 45 |- | [[Twinkle Khanna]] | barata aktorino kaj verkisto | [[:d:Q2556523|Q2556523]] | 45 |- | [[King Vidor]] | usona reĝisoro (1894-1982) | [[:d:Q51133|Q51133]] | 45 |- | [[Kid Cudi]] | usona aktoro | [[:d:Q299138|Q299138]] | 45 |- | [[Matthew Gray Gubler]] | usona aktoro | [[:d:Q313501|Q313501]] | 45 |- | [[Robert Sheckley]] | usona verkisto | [[:d:Q333246|Q333246]] | 45 |- | [[Aboulféda]] | mezepoka araba historiisto kaj geografiisto | [[:d:Q311462|Q311462]] | 44 |- | [[Jonathan Nolan]] | brit-usona scenaristo (naskita en 1976) | [[:d:Q372788|Q372788]] | 44 |- | [[David McCallum]] | skota aktoro kaj muzikisto (1933–2023) | [[:d:Q313023|Q313023]] | 44 |- | [[John Wyndham]] | angla sciencfikcia aŭtoro (1903–1969) | [[:d:Q313673|Q313673]] | 44 |- | [[Amber Berson]] | usona aktorino | [[:d:Q456862|Q456862]] | 44 |- | [[Mahasweta Devi]] | barata verkisto | [[:d:Q144391|Q144391]] | 44 |- | [[Randy Pausch]] | usona profesoro pri komputiko, homa-komputila interagado kaj dezajno | [[:d:Q49828|Q49828]] | 44 |- | [[Victoria de Badeno]] | Reĝedzino de Svedio (1907-1930) | [[:d:Q57648|Q57648]] | 44 |- | [[Rebel Wilson]] | aŭstralia aktorino, verkistino kaj produktanto | [[:d:Q442897|Q442897]] | 44 |- | [[Vassilij Axionov]] | sovet-usona verkisto | [[:d:Q315185|Q315185]] | 44 |- | [[Daniel O'Connell]] | irlanda politika gvidanto (1775–1847) | [[:d:Q314917|Q314917]] | 44 |- | [[Farah Khan]] | barata filmreĝisoro kaj koreografo | [[:d:Q167636|Q167636]] | 44 |- | [[Pompeius Trogus]] | Galo-romia historiisto kiu prosperis dum la regado de la imperiestro Aŭgusto | [[:d:Q316119|Q316119]] | 44 |- | [[Gajo Valerio Flako]] | romia poeto kaj verkisto | [[:d:Q316090|Q316090]] | 44 |- | [[Lucretia Mott]] | usona sufrageto | [[:d:Q267107|Q267107]] | 44 |- | [[Ramo la 2-a de Siamo]] | reĝo de Siamo (1809–1824) | [[:d:Q319675|Q319675]] | 44 |- | [[Manfredo de Sicilio]] | reĝo de Sicilio de 1258 ĝis 1266 | [[:d:Q164889|Q164889]] | 44 |- | [[Karlo de Valois]] | franca princo, frato de reĝo Filipo la 4-a la Bela | [[:d:Q270438|Q270438]] | 44 |- | [[Ban Zhao]] | ĉina verkisto kaj politikisto je la antikveco | [[:d:Q177081|Q177081]] | 44 |- | [[Jewel]] | usona aktorino | [[:d:Q229018|Q229018]] | 44 |- | [[James Taylor]] | usona kantisto kaj gitaristo | [[:d:Q310300|Q310300]] | 44 |- | [[Bernadette Peters]] | usona aktorino | [[:d:Q231391|Q231391]] | 44 |- | [[Imperiestrino Jitō]] | japana Imperiestrino | [[:d:Q232026|Q232026]] | 44 |- | [[Cheech Marin]] | usona aktoro | [[:d:Q73007|Q73007]] | 44 |- | [[Anne Tyler]] | usona romanisto | [[:d:Q235615|Q235615]] | 44 |- | [[Haing S. Ngor]] | usona aktoro | [[:d:Q312364|Q312364]] | 44 |- | [[Henry Winkler]] | usona aktoro | [[:d:Q343983|Q343983]] | 44 |- | [[Sister Nivedita]] | | [[:d:Q2353846|Q2353846]] | 44 |- | [[Ryan Coogler]] | | [[:d:Q7383978|Q7383978]] | 44 |- | [[Prisko]] | 5-a-jarcenta diplomato, historiisto kaj oratoro | [[:d:Q311731|Q311731]] | 43 |- | [[Olaudah Equiano]] | sklavo, liberulo, aboliciisto, maristo kaj anglalingva afrika verkisto | [[:d:Q379887|Q379887]] | 43 |- | [[James Thurber]] | usona verkisto | [[:d:Q124527|Q124527]] | 43 |- | [[Sue Grafton]] | usona verkisto | [[:d:Q234865|Q234865]] | 43 |- | [[Sayyid Abul Ala Maududi]] | sudazia islama akademiulo, Fondinto de Jamaat-e-Islami (1903–1979) | [[:d:Q369907|Q369907]] | 43 |- | [[Herodiano]] | helena historiisto de Romio de la 2a jarcento p.K. | [[:d:Q313056|Q313056]] | 43 |- | [[Thibaut la 1-a de Navaro]] | Reĝo de Navaro de 1234 ĝis 1253 | [[:d:Q314562|Q314562]] | 43 |- | [[Neil Postman]] | usona verkisto kaj akademiano | [[:d:Q436131|Q436131]] | 43 |- | [[Charles De Coster]] | belga romanisto | [[:d:Q315176|Q315176]] | 43 |- | [[Robert Benton]] | usona filmisto | [[:d:Q59085|Q59085]] | 43 |- | [[Lawrence M. Krauss]] | teoria fizikisto | [[:d:Q470468|Q470468]] | 43 |- | [[Anatoly Fomenko]] | rusia matematikisto | [[:d:Q158465|Q158465]] | 43 |- | [[Klemento de Ohrid]] | mezepoka bulgara erudiculo | [[:d:Q158504|Q158504]] | 43 |- | [[Jean Gaston Darboux]] | franca matematikisto | [[:d:Q164784|Q164784]] | 43 |- | [[Turhan Sultan]] | edzino de sultano Ibrahim la 1-a kaj "reĝinpatrino" (Valida Sultanino) | [[:d:Q621548|Q621548]] | 43 |- | [[Atiŝa]] | bengala budhana sciulo | [[:d:Q320150|Q320150]] | 43 |- | [[Jajadeva]] | hinda, vaiŝnava, sanskrita poeto (12-a jarcento) | [[:d:Q335015|Q335015]] | 43 |- | [[Richard Armitage]] | angla aktoro | [[:d:Q181806|Q181806]] | 43 |- | [[George Osborne]] | brita politikisto | [[:d:Q332493|Q332493]] | 43 |- | [[Josh Gad]] | usona aktoro | [[:d:Q1190319|Q1190319]] | 43 |- | [[Howard Stern]] | usona aktoro | [[:d:Q348603|Q348603]] | 43 |- | [[Albert Brooks]] | usona aktoro | [[:d:Q356303|Q356303]] | 43 |- | [[Henry Ward Beecher]] | usona aboliciista pastro | [[:d:Q1607404|Q1607404]] | 43 |- | [[Zalman Ŝazar]] | israela politikisto kaj ŝtatisto | [[:d:Q299100|Q299100]] | 43 |- | [[Robin Sharma]] | kanada memhelpa verkisto | [[:d:Q2604952|Q2604952]] | 43 |- | [[Sirindhorn]] | reĝidino de Tajlando | [[:d:Q1884754|Q1884754]] | 43 |- | [[Thomas Jane]] | usona aktoro | [[:d:Q18938|Q18938]] | 43 |- | [[Nino Manfredi]] | itala aktoro | [[:d:Q55456|Q55456]] | 43 |- | [[Evgeny Kissin]] | | [[:d:Q160154|Q160154]] | 43 |- | [[Dan Simmons]] | usona romanisto | [[:d:Q297538|Q297538]] | 43 |- | [[Patrick McGoohan]] | usona aktoro (1928–2009) | [[:d:Q298908|Q298908]] | 43 |- | [[LeVar Burton]] | usona aktoro | [[:d:Q312570|Q312570]] | 43 |- | [[Charlie Kaufman]] | usona scenaristo | [[:d:Q312751|Q312751]] | 43 |- | [[Harpo Marx]] | usona aktoro | [[:d:Q317237|Q317237]] | 43 |- | [[Burt Young]] | usona aktoro | [[:d:Q329700|Q329700]] | 43 |- | [[Chazz Palminteri]] | usona aktoro | [[:d:Q338812|Q338812]] | 43 |- | [[Gig Young]] | usona aktoro | [[:d:Q344758|Q344758]] | 43 |- | [[Rainn Wilson]] | usona aktoro | [[:d:Q349548|Q349548]] | 43 |- | [[Guru Arjan]] | | [[:d:Q369920|Q369920]] | 43 |- | [[Lidia Gueiler Tejada]] | | [[:d:Q466098|Q466098]] | 43 |- | [[John Pilger]] | aŭstralia ĵurnalisto | [[:d:Q471546|Q471546]] | 43 |- | [[Kalki Koechlin]] | | [[:d:Q3192216|Q3192216]] | 43 |- | [[Masih Alinejad]] | | [[:d:Q6783266|Q6783266]] | 43 |- | [[Colleen Hoover]] | | [[:d:Q18348293|Q18348293]] | 43 |- | [[Richard Avenarius]] | germana filozofo | [[:d:Q76516|Q76516]] | 42 |- | [[Genmei]] | tennoino de Japanio | [[:d:Q233224|Q233224]] | 42 |- | [[Knud Rasmussen]] | dana esploristo kaj antropologo | [[:d:Q312769|Q312769]] | 42 |- | [[Ziya Gökalp]] | turka verkisto kaj sociologisto | [[:d:Q83275|Q83275]] | 42 |- | [[Kōgyoku]] | japana imperiestrino | [[:d:Q235296|Q235296]] | 42 |- | [[Gedun Gyatso]] | Dalai-lamao de Tibeto (1476-1542) | [[:d:Q25259|Q25259]] | 42 |- | [[Ibn Khordadbeh]] | persa geografo kaj oficisto (mortis 913) | [[:d:Q380004|Q380004]] | 42 |- | [[Fritz Leiber]] | usona verkisto de fantazio, hororo kaj sciencfikcio (1910–1992) | [[:d:Q313185|Q313185]] | 42 |- | [[Celso]] | greka filozofo de la 2-a jarcento | [[:d:Q315370|Q315370]] | 42 |- | [[Johann Ludwig Burckhardt]] | svisa esploristo kaj orientalisto | [[:d:Q39691|Q39691]] | 42 |- | [[Conradin]] | Duko de Ŝvabio, Reĝo de Jerusalemo kaj Reĝo de Sicilio; la lasta reganto de la Ŝtaŭfen-dinastio | [[:d:Q158246|Q158246]] | 42 |- | [[Ellen Terry]] | angla aktorino (1847–1928) | [[:d:Q241966|Q241966]] | 42 |- | [[Princino Heleno de Britio]] | | [[:d:Q160539|Q160539]] | 42 |- | [[Vinayak Damodar Savarkar]] | barata politikisto | [[:d:Q471040|Q471040]] | 42 |- | [[Frederick Jackson Turner]] | usona historiisto | [[:d:Q548462|Q548462]] | 42 |- | [[Stephen Leacock]] | kanada ekonomiisto kaj humoristo | [[:d:Q508029|Q508029]] | 42 |- | [[Eileen Chang]] | ĉin-naskita usona eseisto, romanisto kaj scenaristo | [[:d:Q197155|Q197155]] | 42 |- | [[Kim Seong-su]] | sudkorea edukisto, aktivulo, ĵurnalisto, entreprenisto kaj politikisto | [[:d:Q208203|Q208203]] | 42 |- | [[William S. Gilbert]] | angla dramisto, poeto kaj ilustristo (1836–1911) | [[:d:Q348513|Q348513]] | 42 |- | [[Imadaddin Nasimi]] | azerbajĝana poeto | [[:d:Q982506|Q982506]] | 42 |- | [[Tadamichi Kuribayashi]] | japana militisto | [[:d:Q297013|Q297013]] | 42 |- | [[Horace Mann]] | usona politikisto | [[:d:Q1151173|Q1151173]] | 42 |- | [[John Hughes]] | usona reĝisoro, scenaristo kaj produktanto (1950-2009) | [[:d:Q311263|Q311263]] | 42 |- | [[Mark Kelly]] | eksa astronaŭto, usona senatano por Arizono ekde 2021 | [[:d:Q357510|Q357510]] | 42 |- | [[Aelia Eŭdocia]] | edzino de bizanca imperiestro Teodozio la 2-a | [[:d:Q229307|Q229307]] | 42 |- | [[Pandita Ramabai]] | | [[:d:Q94889|Q94889]] | 42 |- | [[Georgie Henley]] | brita aktorino | [[:d:Q228875|Q228875]] | 42 |- | [[Anita Brookner]] | angla romanisto kaj arthistoriisto (1928–2016) | [[:d:Q237687|Q237687]] | 42 |- | [[Naomi Wolf]] | usona verkisto | [[:d:Q237875|Q237875]] | 42 |- | [[Carrie Chapman Catt]] | | [[:d:Q270207|Q270207]] | 42 |- | [[Jean-Louis Barrault]] | franca aktoro, reĝisoro kaj teatra direktisto | [[:d:Q309898|Q309898]] | 42 |- | [[Steve Davis]] | | [[:d:Q310450|Q310450]] | 42 |- | [[Simeon Stylites]] | | [[:d:Q310987|Q310987]] | 42 |- | [[Bahram Chobin]] | | [[:d:Q311283|Q311283]] | 42 |- | [[Michael Rosenbaum]] | usona aktoro | [[:d:Q311613|Q311613]] | 42 |- | [[Kevin Sorbo]] | usona aktoro | [[:d:Q313655|Q313655]] | 42 |- | [[John Kennedy Toole]] | usona romanisto | [[:d:Q313739|Q313739]] | 42 |- | [[John Fante]] | | [[:d:Q319746|Q319746]] | 42 |- | [[Enoch Powell]] | | [[:d:Q333028|Q333028]] | 42 |- | [[Aleksey Batalov]] | teatra kaj filmaktoro, reĝisoro | [[:d:Q339581|Q339581]] | 42 |- | [[Vincent Gallo]] | usona aktoro | [[:d:Q362353|Q362353]] | 42 |- | [[Teófilo Gutiérrez]] | | [[:d:Q369056|Q369056]] | 42 |- | [[Padma Lakshmi]] | usona aktorino | [[:d:Q464835|Q464835]] | 42 |- | [[Rian Johnson]] | usona reĝisoro kaj scenaristo | [[:d:Q621818|Q621818]] | 42 |- | [[Craig Ferguson]] | usona aktoro | [[:d:Q72867|Q72867]] | 41 |- | [[Laurent Fignon]] | | [[:d:Q13484|Q13484]] | 41 |- | [[D. T. Suzuki]] | japana budhologo (1870–1966) | [[:d:Q44847|Q44847]] | 41 |- | [[Lucy Stone]] | | [[:d:Q452281|Q452281]] | 41 |- | [[Zane Grey]] | usona romanisto (1872–1939) | [[:d:Q146763|Q146763]] | 41 |- | [[Mary Daly]] | | [[:d:Q241392|Q241392]] | 41 |- | [[David Mamet]] | usona dramisto, aktoro, produktanto, reĝisoro, scenaristo kaj eseisto | [[:d:Q269927|Q269927]] | 41 |} {{Wikidata list end}} sn28e8umgss1782tk2ddwvuy5rbon7b 0 906769 9456359 9455287 2026-08-18T19:50:02Z Sj1mor 12103 9456359 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto |priskribo = memortabulo ĉe la naskiĝdomo en la turingia urbo Apolda}} [[file:Apolda Gedenktafel Franz Roh Bernhardstraße.JPG|eta|memortabulo ĉe la naskiĝdomo en la turingia urbo Apolda]] [[file:Franz-Roh-Villa.JPG|eta|vilao de Franz Roh je Apolda]] '''Franz ROH''' (naskiĝinta la {{daton|21|2|1890}} en [[Apolda]], mortinta la {{Daton|30|12|1965}} en [[Munkeno]]) estis [[germanio|germana]] arthistoriisto, kritikisto kaj fotisto.<ref>[https://hausderkunst.de/index.php?id=472 "Nach dem Krieg: Franz Roh im Haus der Kunst"]</ref> kaj [[kolaĝo|kolaĝa]] artisto. Li membris ĉe [[Serakreis Jena]]. == Vivo == Post studo de filozofio, literaturo, historio kaj arthistorio en [[Lepsiko]], [[Berlino]] (ĉe [[Adolph Goldschmidt]]) kaj en [[Bazelo]] li estis inter 1916 kaj 1919 asistanto de [[Heinrich Wölfflin]] ĉe la Arthistoria seminario de la [[universitato de Munkeno]]. En 1920 li doktoriĝis ĉe Wölfflin post defendo de la tazo ''Holländische Malerei des 17. Jahrhunderts'', antaŭ ol ekrajti docenti Munken pri pli nova pentrado. Tiutempe ekis eksponado de propraj kolaĝoj fotaj. Roh verkis kritikojn por la gazetoj "Der Cicerone" kaj "Das Kunstblatt". Danke al tio li venis en kontakton kun multaj tiutempaj artistoj, ekz. kun [[George Grosz]], [[Kurt Schwitters]], [[Willi Baumeister]] kaj [[Max Ernst]]. En 1925 li publikigis la libron ''Nach-Expressionismus – Magischer Realismus: Probleme der neuesten europäischen Malerei'', kie temis pri eŭropaj stilversioj post [[ekspresionismo]] sen limiĝo je [[Nova Objektiveco]]. Roh ekzemple tie enkondukis la terminon ''Magischer Realismus'' (magia realismo). Kuntekste kun ekspozicio de [[Deutscher Werkbund]] de 1929, kiu nomiĝis ''Film und Foto'', Roh publikigis sian libron ''Foto-Auge''. En 1933 la [[nazioj]] malliberigis lin dum kelkaj monatoj je [[Dachau]] pro lia engaĝiĝo pri moderna kaj t.n. [[degenerita arto]]. En 1940 li rajtis iĝi membro de la Regna Literaturista Ĉambro kaj eldoni novajn aferojn.<ref>''Franz Roh (1890–-1965). Collagen,'' katalogo de ''Marion Grcic-Ziersch Kunsthandel,'' Munkeno 2005, p. 19</ref> Roh tamen preferis trankvile labori kaj tiel liaj libroj nur post la [[Dua Mondmilito]] estis surmerkatigitaj. En 1946 edzigis lin la arthistoriistino Juliane Bartsch, kiu ĝis 1937 vidis la Artan Societon de [[Mannheim]]; ŝi iĝis unu el la plej elstaraj arthistoriistojn de la postmilita Germanujo. Roh deĵoris por la en [[Munkeno]] aperanta usona gazeto "Die Neue Zeitung" kaj por la bavara radiostacio ''Radio München''. Lia libro ''Der Verkannte Künstler: Studien zur Geschichte und Theorie des kulturellen Mißverstehens'', kies ekverdado jam estis dummilite, estis ekvendita en 1948. Samjare li ree docentis ĉe la [[universitato de Munkeno]]. En 1951, Roh fariĝis unua prezidanto de la nove fondita, germana sekcio de AICA (Internacia asocio de artkritistoj): postanto de li estis de 1958 [[Will Grohmann]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.aica.de/ueberuns/index.html |titolo=AICA-paĝaro: sinprezento |alirdato=2025-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20240301210715/https://www.aica.de/ueberuns/index.html |arkivdato=2024-03-01 }}</ref> En 1952 li fondis en Munkeno ''Gesellschaft der Freunde junger Kunst'', la unuan germanan ludonejo por artistaĵoj. En 1958 aperis lia verko ''Geschichte der Deutschen Kunst von 1900 bis zur Gegenwart'' ĉe la munkena Bruckmann-eldonejo kaj en 1962 la libro ''Entartete Kunst – Kunstbarbarei im Dritten Reich'' ĉe la hanovra Fackelträger-eldonejo. En 1961, Roh unuafoje eksponis ĉe [[Otto Stangl]] siajn kolaĝojn, kiujn li estis kreinta depost 1922. Dua ekspozicio sub la titolo ''Metamorphosen – Gegenständliche Collagen'' spekteblis ĉe Parnass-Galerio en 1963 en [[Wuppertal]], kie aperis ankaŭ postmorte kolaĝ-romano (prizorgata ankaŭ de li). == Skribaĵoj (elekto) == * ''Holländische Malerei. 200 Nachbildungen mit geschichtlicher Einführung und Erläuterungen''. Diederichs, Jena 1921. * ''Holländische Landschaftsmalerei des 17. Jahrhunderts''. E.A. Seemann, Leipzig 1923 (=Bibliothek der Kunstgeschichte, 60) * ''Nach-Expressionismus – Magischer Realismus: Probleme der neuesten europäischen Malerei''. Klinkhardt & Biermann, Leipzig 1925. * ''foto-auge. 76 fotos der zeit''. Akademischer Verlag, Stuttgart, 1929 (represo: Wasmuth, Tübingen 1973) * ''Xaver Fuhr''. Desch, München 1946. * ''Max Beckmann als Maler''. Desch, München 1947. * ''Der verkannte Künstler. Studien zur Geschichte und Theorie des kulturellen Mißverstehens''. Heimeran, München 1948. (Neuauflage: Dumont, Köln 1993. ISBN 3-7701-3135-5) * ''Kommentare zur Kunst. Rundfunk-Kritiken''. Freitag, München 1948. * ''Vlaminck Gemälde 1900–1945''. Éditions du Chêne, Paris 1948. * ''Picasso. Gemälde 1939-1946''. Éditions du Chêne, Paris 1950. * ''Otto Baum.'' Reichl, Tübingen 1950. * ''Der Wohnraum in der europäischen Malerei''. Schneekluth, Darmstadt 1955. * ''Geschichte der deutschen Kunst von 1900 bis zur Gegenwart.'' Bruckmann, München 1958. * ''Entartete Kunst. Kunstbarbarei im Dritten Reich''. Fackelträger, Hannover 1962. * ''Streit um die moderne Kunst. Auseinandersetzung mit Gegnern der neuen Malerei''. List, München 1962. * Antauparolo por ''Lichtgrafik'' de Heinz Hajek-Halke (Düsseldorf 1964)<ref>Heinz Hajek-Halke: ''Lichtgrafik,'' Econ Verlag, Düsseldorf 1964</ref> * ''Martin Mayer. Plastiken, Zeichnungen''. Druckhaus Nürnberg, Nürnberg 1965. * ''Wer biss mir so sauber den Kopf ab mit den Zähnen b1 und b1? Metamorphosen des Herrn Miracoloss (1923-50).'' Galerie Parnass, Weidingen, 1972 (kolaĝa romano) == Postlasitaĵoj == La skriba postlasitaĵaro troviĝas en la Germana Arta Arkivo de [[Germanisches Nationalmuseum]] en Nurenbergo, parto de la leterinterŝanĝo de artistoj kun Roh je ''Getty Center'' en [[Santa Monica]]. Fotografioj liaj estas parto de la kolekto ''Fotosammlung Wilde'' je Bavariaj Ŝtataj Bildkolektoj je Pinakoteko de la Moderno. Kiel ordiganto de tio funkciis la munkena kuracisto Riĉard Hampe. La munkena Centra Instituto pri Arthistorio ĉiujare aljuĝas de 2015/16 du Roh-stipendiojn al doktoriĝontoj.<ref>Ursula Ströbele: [https://www.zispotlight.de/ursula-strobele-zu-juliane-roh_teil1/ "Aus dem Aluminium ihrer Todesflügel hätte man die Kochtöpfe herstellen können"], - ĉe: ''zispotlight.de'', 14.9.2022</ref><ref>[https://www.zikg.eu/fellowships/juliane-und-franz-roh-stipendium "Juliane-und-Franz-Roh-Stipendium "] - che: ''Zentralinstitut für Kunstgeschichte''</ref> == Literaturo == *Lersch, Thomas: [https://www.deutsche-biographie.de/pnd118602152.html#ndbcontent "Roh, Franz"] - ĉe: ''Neue Deutsche Biographie'' 21 (2003), p. 758-760 * Ulrike Wendland: ''Biographisches Handbuch deutschsprachiger Kunsthistoriker im Exil. Leben und Werk der unter dem Nationalsozialismus verfolgten und vertriebenen Wissenschaftler.'' Volumo 2: ''L–Z.'' Saur, München 1999, ISBN 3-598-11339-0, p. 557–563 * Ulrich Bischoff (eld.): ''Franz Roh. Kritiker, Historiker, Künstler''. Venator & Hanstein, Köln 1990, ISBN 3-9802183-2-5 * Jürgen Claus, Franz Roh, in: ''Liebe die Kunst. Eine Autobiografie in einundzwanzig Begegnungen'', Kerber/ZKM, Bielefeld/Karlsruhe 2013. ISBN 978-3-86678-788-9, p. 124–132 * Armin Zweite: ''Franz Roh – magischer Realist,'' eldonis Richard Hampe, Klinkhardt & Biermann, München 2015, ISBN 978-3-943616-22-4 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118602152 ligiloj ĉe DDB] * [https://www.deichtorhallen.de/index.php?id=177 Froh Roh] - okaze de ekspozicio en Hamburgo 2002 (Deichtorhallen) == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Roh, Franz}} [[Kategorio:Germanaj fotistoj]] [[Kategorio:Germanaj arthistoriistoj]] [[Kategorio:Kritikistoj]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo]] [[Kategorio:Apolda]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1890]] [[Kategorio:Mortintoj en 1965]] [[Kategorio:Serakreis Jena]] b9hwa60nei39u5vaavyjl6murc7a6ss 0 907658 9456666 9446403 2026-08-19T11:12:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456666 wikitext text/x-wiki {{Informkesto flughaveno |Nomo=Internacia Flughaveno Buyant-Ukhaa |Lando=[[Mongolio]] |Bildo= {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |Regiono= |Alto_metroj= |Latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |Longitudo ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |Regiono-ISO=MN |Situo sur mapo=Ulanbatoro |Tipo=Civila flughaveno |Proksima urbo=[[Ulanbatoro]] |IATA=ULN |ICAO=ZMUB }} '''Internacia Flughaveno Buyant-Ukhaa''' ({{lang-mn|Buyant-Ukhaa olon ulsyn nisekh buudal}}) (IATA : ULN, ICAO : ZMUB) estas internacia [[flughaveno]] en [[Mongolio]]. Antaŭe konata kiel Internacia Flughaveno Ĝingis Ĥan, ĝi estis renomita en [[2020]] ĉar la nova flughaveno de [[Ulanbatoro]] ricevis ĉi tiun nomon <ref name="revert-old-name">{{cite news|title="Буянт-Ухаа" нэрээр олон улсын нисэх буудлын үйл ажиллагаа хэвийн үргэлжилж байна|url=https://news.mn/r/2321735/|access-date=21 September 2020|agency=News.mn|date=1 July 2020}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250123153436/https://news.mn/r/2321735/ |date=2025-01-23 }}</ref> (vidu [[Internacia Flughaveno Ĝingis-Ĥano]]) <ref name=":0">{{Cite web|date=2021-07-04|title="Буянт-Ухаа" нисэх буудал агаарын хөлгүүдээ Хөшигийн хөндий рүү үдлээ {{!}} News.MN|url=https://news.mn/r/2449722/|access-date=2021-07-17|website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж|language=mn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210717102939/https://news.mn/r/2449722/|archivedate=2021-07-17}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|date=2019-12-18|title=ОЛОН УЛСЫН НИСЭХ БУУДЛУУДЫН НЭРИЙГ ӨӨРЧЛӨХ, ТЭДГЭЭРИЙН АШИГЛАЛТЫН ТАЛААР АВАХ ЗАРИМ АРГА ХЭМЖЭЭНИЙ ТУХАЙ|url=https://www.legalinfo.mn/law/details/14912|url-status=live|access-date=2021-07-17|website=Legalinfo.mn|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717102940/https://www.legalinfo.mn/law/details/14912|archive-date=17 July 2021}}</ref>. Ĝi situas 18 kilometrojn de la centro de Ulanbatoro, en la distrikto Khan-Uul de la ĉefurbo sur la kontraŭa bordo de la rivero Tuul de la urbocentro <ref>{{cite book|first=G.|last=Purevsambuu|author2=Montsame News Agency|page=67|title=Mongolia|location=Ulaanbaatar, Mongolia|publisher=Montsame News Agency|year=2006|isbn=99929-0-627-8}}</ref>. La plej granda flughaveno en Mongolio kaj unu el kvar flughavenoj en la lando kiuj funkciigas internaciajn flugojn (la aliaj estas Ulgii Flughaveno, Khovd Flughaveno (flugoj al [[Urumĉio]]) kaj Choibalsan Flughaveno, kiu funkciigas flugojn al Hailar kaj anstataŭigas Chinggis Khaan Flughavenon se necese). Ĝi estas la hejmhaveno de EasyJet Airways, Aero Mongolia, Blue Sky Aviation kaj MIAT Mongolian Airlines, Hunnu Air Wings de Mongolio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20190218021758/http://en.airport.gov.mn/ Oficiala retejo] * [https://web.archive.org/web/20150510153828/http://www.mcaa.gov.mn/index.php Civila Aviada Aŭtoritato de Mongolio] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Buyant-Ukhaa Flughaveno}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Ulanbatoro]] [[Kategorio:Pereintaj flughavenoj]] [[Kategorio:Informkesto mapligilo sen OSM-rilata ID sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Transporto en Mongolio]] [[Kategorio:Flughavenoj en Azio]] mnyomgo42qgfmffsj8ec0njcc40tstk 0 909055 9456644 9086309 2026-08-19T09:44:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456644 wikitext text/x-wiki {{Informkesto akademio |emblemo = {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |bildo= {{#property:P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo ={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO= DE <!-- ĉefoficejaj koordinatoj estas 49.383954471355146, 8.710740019687073 --> |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |situo sur mapo2= |zomo = |fondodato = <!-- neformale en 2004, formale registrita en 2017 --> |gvidanto = <!--{{#invoke:Wikidata|claim|P1037|parameter=link}} <small>(ekde la {{#invoke:Wikidata|claim|P1037|qualifier=P580}})</small>--> |titolo de la gvidanto = <!--direktoro nenio jam stokiĝas en vikidatumoj --> }} La '''Iniciato por Scienco en Eŭropo''' ('''ISE''') - {{l-en|Initiative for Science in Europe}}, {{l-fr|Initiative pour la science en Europe}}, {{l-de|Initiative für Wissenschaft in Europa}}, {{l-es|Iniciativa para la Ciencia en Europa}}, {{l-it|Iniziativa per la scienza in Europa}}, {{l-nl|Initiatief voor Wetenschap in Europa}}, {{l-pt|Iniciativa para a Ciência na Europa}} - estas sendependa platformo de eŭropaj sciencaj societoj kaj organizaĵoj. Ĝi provizas komunan forumon por la sciencaj komunumoj por rekomendi sendependan sciencan konsilon en eŭropa politikofarado kaj stimuli la implikiĝon de eŭropaj sciencistoj en la dizajnado kaj efektivigo de eŭropa scienca politiko. Fondita kiel neformala organizaĵo en 2004 kun centra oficejo de la unuaj 15 jaroj en [[Hajdelbergo]], ĝi poste estis registrita kiel neprofitcela organizaĵo en [[Strasburgo]] ekde oktobro 2017. ==Historio== Ĝenerala malkontento pri scienca politiko kaj financaj instrumentoj je eŭropa nivelo kaj la manko de implikiĝo de sciencistoj en politikofarado igis eŭropajn sciencajn societojn en la fruaj 2000-aj jaroj serĉi manierojn rekomendi pli fortan rolon por scienco en Eŭropo. Komenca fokuso estis sur la vizia ideo de eŭropa financa instrumento por kreskigi kaj financi frontieran esploradon de la plej alta kvalito en ĉiuj sciencaj disciplinoj. Agadoj estis unue kunordigitaj de la Eŭropa Vivscienca Forumo, sed la iniciaton rapide aliĝis aliaj disciplinoj kaj organizaĵoj. Sekve, la Iniciato por Scienco en Eŭropo estis formale lanĉita la 25-an de oktobro 2004 en Parizo, Francio.<ref>[http://idw-online.de/pages/de/news88056 Gazetara komuniko lanĉo de ISE] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070722020156/http://www.idw-online.de/pages/de/news88056 |date=2007-07-22 }} ({{en}})</ref> Inter 2004 kaj 2017 centra oficejo de la unuaj 15 jaroj situis en [[Hajdelbergo]]. La organizo estis fine registrita kiel neprofitcela organizo en Strasburgo la 12-an de oktobro 2017. La unua prezidanto de ISE ekde 2004 estis Jose Mariano Gago, iama [[Portugalio|portugala]] Ministro pri Scienco, Teknologio kaj Alteduko kaj unu el la iniciatintoj de la koncepto de Eŭropa Esplora Areo (ERA), sekvita de Julio Celis,<ref>[https://www.europeancanceracademy.org/content/person-detail.php?id=1 prezento de Julio Celis en retejo de la eŭropa Kancera Akademio] ({{en}})</ref> [[Federico Mayor Zaragoza]],<ref> [http://www.research-europe.com/index.php/2011/08/professor-federico-mayor-chair-initiative-for-science-in-europe Federico Mayor, prezidanto de la Iniciato por Scienco en Eŭropo] en ''Innovation International'', septembro 2011 ({{en}})</ref><ref>[https://fund-culturadepaz.org/federico-mayor-zaragoza/ prezento de en la retejo ''fund-culturadepaz.org''] ({{es}})</ref> iama ĝenerala direktoro de [[Unesko]], kaj Maria Leptin<ref>[https://web.archive.org/web/20210819151026/https://www.cmmc-uni-koeln.de/research/cmmc-researchers/maria-leptin-curriculum-vitae vivtabelo de Maria Leptin, arkivigita en aŭgusto 2021]</ref> (2012-2017, iama direktoro de [[Eŭropa Molekula Biologia Organizo]] kaj prezidanto de la [[Eŭropa Esplorkonsilio]]). Ekde 2017 la nuna prezidanto de ISE estas profesoro Martin Andler.<ref>[https://initiative-se.eu/martin-andler/ prezento de Martin Andler en la retejo de ISE] ({{en}})</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} (en ĉiuj oficialaj lingvoj de la {{Eŭropa Unio}}) <br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Scienco kaj teknologio en Eŭropo]] [[Kategorio:Strasburgo]] 2ddefojuzcdoonzlitvkwtp2qtibetg 0 909100 9456218 9358578 2026-08-18T13:20:26Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456218 wikitext text/x-wiki {{informkesto sciencisto}} '''{{paĝonomo}}''' - je plena nomo ''Gregg Leonard Semenza'' - estas [[usona|usona]] [[kuracisto]] kaj [[pediatro]]. Li naskiĝis la 12-an de julio 1956 en ''Flushing'', kvartalo en [[Kvinzo]] ({{Lang-en|Queens}} [kŭinz]), unu el la kvin komunumoj de [[Novjorko]], do nun estas {{aĝo|1956|7|12}}-jaraĝa, kaj akiris sian akademian edukon en la [[universitato Harvard]], la [[universitato Duke]] kaj en la medicina lernejo ''Perelman'' ĉe la universitato de Pensilvanio. En [[2019]] li estis distingita per la [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino|Nobel-premio pri medicino]], kune kun la kolegaj honorigitoj [[Peter Ratcliffe]] kaj [[William Kaelin Jr.]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://scholia.toolforge.org/author/Q1545025 profilo de li en la retejo ''schoolia''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250527175308/https://scholia.toolforge.org/author/Q1545025 |date=2025-05-27 }} ({{en}}) * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2019/semenza/facts/ informoj de la fondaĵo Nobel pri la honorigo de 2019] ({{en}}) {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|sciencisto}} {{Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino}} {{vivtempo|Semenza, G}} [[Kategorio:Usonaj kuracistoj]] [[Kategorio:Usonaj pediatroj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziologio aŭ medicino]] 0pfuvhyj6mvqc16wui7ehc1wdq4p8bu 0 910597 9456580 9382390 2026-08-19T07:33:11Z Sj1mor 12103 9456580 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |dosiero = Michèle Morgan - The Chase.jpg}} '''Michèle MORGAN''' ([[Neuilly-sur-Seine]], 29a de februaro 1920 - [[Meudon]], 20a de decembro 2016),​ denaske Simone Roussel, estis franca [[aktorino]] kiu famiĝis kaj en [[franca kino|kino]] kaj en [[televido]]. Ŝi estas konsiderata unu de la plej grandaj francaj aktorinoj de la 20-a jarcento.<ref>[https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/12/20/97001-20161220FILWWW00252-la-comedienne-michele-morgan-est-morte.php?xtor=EPR-211 «Décès de la comédienne Michèle Morgan».] [[Le Figaro]] (en franca). 20a de decembro 2016. Konsultita la 21an de decembro 2016. </ref>​ ==Kariero== Michèle atingis unuan ĉefrolon en ''Quai des brumes'', kiu famigis ŝin. Ĝis 1940 ŝi aktorinis en diversaj francaj filmoj. Sed tiujare Michèle Morgan translokiĝis al [[Holivudo]] kun la [[RKO Pictures]], sed sukceso malfruis aparte pro lingvaj problemoj ĉefe kun la angla. Ŝia unua grava oportuno en Holivudo estis ''Joan of Paris''. Tiukadre ŝi konis tiun kiu baldaŭ iĝis ŝia unua edso, William "Bill" Marshall. Ŝi ŝanĝis kontrakton kaj aliĝis al [[Universal Studios|Universal]] cele al la ĉefrolo de ''Two Tickets to London''. Baldaŭ poste la [[RKO]] proponis ĉefrolulon por la muzikalo ''Higher and Higher'', kun la tiam komencanto [[Frank Sinatra]]. Oni konsideris ŝin por la ĉefrolo de ''[[Casablanca (filmo)|Casablanca]]'', kaj finfine ŝi ĉefrolis en ''Passage to Marseille'', kun la samaj reĝisoro, Michael Curtiz, kaj ĉefrolulo, [[Humphrey Bogart]]. Post la laborĉeso pro la [[Dua Mondmilito]], Michèle Morgan revenis al Francio kiam la produktoro Joseph Bercholz en 1946 proponis al ŝi ĉefrolecon en ''La symphonie pastorale''. Tiu filmo sukcesis en la [[Festivalo de Cannes]], kaj Michèle Morgan ricevis la premion al la plej bona aktorino. Ŝi poste prezidis la Festivalon de Cannes en du okazoj. Krome ŝi interalie aperis en la kineja [[filmo]] ''[[La Belle que voilà]]'' ("Jen la belulino") de [[1950]], [[drama filmo]] inspirita de romano fare de [[Vicki Baum]]. En 1977 ŝi publikigis sian membiografion ''Avec ses yeux'' (Per propraj okuloj). Ŝi mortis estante 96-jaraĝa. == Filmoj == === 1930-aj jaroj === * 1932 : ''Au nom de la loi'' de Maurice Tourneur : figurantino. * 1935 : ''La Vie parisienne'' de Robert Siodmak : figurantino. * 1935 : ''Mademoiselle Mozart'' de Yvan Noé : virino ĉe L'Éléphant blanc * 1935 : ''Une fille à papa'' de René Guissart : vojaĝantino * 1936 : ''Mes tantes et moi'' de Yvan Noé : Michèle * 1936 : ''Gigolette'' de Yvan Noé : servistino * 1936 : ''Le Mioche'' de Léonide Moguy : lernantino * 1937 : ''Gribouille'' de Marc Allégret : Nathalie Roguin * 1938 : ''Orage'' de Marc Allégret : Françoise Massart * 1938 : ''Le Quai des brumes'' de Marcel Carné : Nelly * 1938 : ''L'Entraîneuse'' de Albert Valentin : Suzy * 1939 : ''Le Récif de corail'' de Maurice Gleize : Lilian White * 1939 : ''Les Musiciens du ciel'' de Georges Lacombe : leŭtenantino Saulnier === 1940-aj jaroj === [[Dosiero:Michele Morgan in Passage to Marseille.jpg|eta|170ra|dekstre|Michèle Morgan en ''Passage to Marseille'' (1944).]] [[Dosiero:Michèle Morgan - The Chase 3.jpg|eta|200ra|dekstre|En ''The Chase'' (1946).]] * 1940 : ''Remorques'' de Jean Grémillon : Catherine * 1940 : ''Untel père et fils'' de Julien Duvivier : Marie Froment-Léonard * 1941 : ''My Life with Caroline'' de [[Lewis Milestone]] : Annette * 1941 : ''[[Hedda Hopper]]'s Hollywood No 1'', kurto de Herbert Moulton : ŝi mem * 1942 : ''La Piste du Nord'' aŭ ''La Loi du nord'' de Jacques Feyder : Jacqueline Bert * 1942 : ''Joan of Paris'' de Robert Stevenson : Jeanne * 1943 : ''Two Tickets to London'' de Edwin L. Marin : Jeanne * 1943 : ''Higher and Higher'' de Tim Whelan : Millie Pico nome Paméla Drake * 1944 : ''Passage to Marseille'' de [[Michael Curtiz]] : Paula * 1946 : ''The Chase'' de Arthur Ripley : Lorna Roman * 1946 : ''La Symphonie pastorale'' de Jean Delannoy : Gertrude * 1947 : ''The Fallen Idol'' de Carol Reed : Julie * 1948 : ''Aux yeux du souvenir'' de Jean Delannoy : Claire Magny * 1949 : ''Fabiola'' de Alessandro Blasetti : Fabiola * 1949 : ''La Belle que voilà'' de Jean-Paul Le Chanois : Jeanne Morel === 1950-aj jaroj === [[Dosiero:Michele Morgan in The Vintage 2.jpg|eta|220ra|dekstre|Dans ''The Vintage'' (1957).]] [[Dosiero:Mastroianni-Morgan.png|eta|240ra|dekstre|Kun [[Marcello Mastroianni]] en ''Racconti d'estate'' (1958).]] * 1950 : ''Le Château de verre'' de René Clément : Évelyne Bertal * 1950 : ''L'Étrange Madame X'' de Jean Grémillon : Irène Voisin-Larive * 1950 : ''Maria Chapdelaine'' de Marc Allégret : Maria Chapdelaine * 1951 : ''Les Sept Péchés capitaux'', skeĉo "L'Orgueil" de Claude Autant-Lara : Anne-Marie de Pallières * 1951 : ''Vedettes sans maquillage'', kurto de Jacques Guillon : ŝi mem * 1952 : ''La Minute de vérité'' de Jean Delannoy : Madeleine Richard * 1953 : ''Les Orgueilleux'' de Yves Allégret : Nelly * 1954 : ''Destinées'', skeĉo "Jeanne d'Arc" de Jean Delannoy : Jeanne d'Arc * 1954 : ''Obsession'' de Jean Delannoy : Hélène Giovanni * 1954 : ''Napoléon'' de [[Sacha Guitry]] : Joséphine de Beauharnais * 1955 : ''Les Grandes Manœuvres'' de [[René Clair]] : Marie-Louise Rivière * 1955 : ''Marguerite de la nuit'' de Claude Autant-Lara : Marguerite * 1955 : ''Marie-Antoinette reine de France'' de Jean Delannoy : Marie-Antoinette * 1955 : ''Si Paris nous était conté'' de Sacha Guitry : Gabrielle d'Estrées * 1956 : ''Oasis'' de Yves Allégret : Françoise Lignières * 1957 : ''The Vintage'' de Jeffrey Hayden : Léonne Morel * 1957 : ''Retour de Manivelle'' de Denys de La Patellière : Hélène Fréminger * 1958 : ''Le Miroir à deux faces'' de André Cayatte : Marie-Josée Tardivet * 1958 : ''Maxime'' de Henri Verneuil : Jacqueline Monneron * 1958 : ''Racconti d'estate'' de Gianni Franciolini : Micheline * 1959 : ''Menschen im Hotel'' de Gottfried Reinhardt : La Grusinskaïa * 1959 : ''Vacanze d'inverno'' de Camillo Mastrocinque : Steffa Tardier * 1959 : ''Les Scélérats'' de Robert Hossein : Thelma Rooland * 1959 : ''Pourquoi viens-tu si tard?'' d'Henri Decoin : Catherine Ferrer === 1960-aj jaroj === * 1960 : ''Fortunat'' de Alex Joffé : Juliette Valcourt * 1961 : ''Le Puits aux trois vérités'' de François Villiers : Renée Plège * 1961 : ''Les Lions sont lâchés'' de Henri Verneuil : Cécile * 1962 : ''Landru'' de [[Claude Chabrol]] : Célestine Buisson * 1962 : ''Rencontres'' de Philippe Agostini : Bella Krastner * 1962 : ''Le Crime ne paie pas'', skeĉo "L'Affaire Hugues· de Gérard Oury : Jeanne Hugues * 1962 : ''Un cœur gros comme ça'' de François Reichenbach : ŝi mem * 1963 : ''Méfiez-vous, mesdames'' de André Hunebelle : Denise Duparc * 1963 : ''Constance aux enfers'' de François Villiers : Constance * 1964 : ''Les Yeux cernés'' de Robert Hossein : Florence * 1964 : ''Les Pas perdus'' de Jacques Robin : Yolande Simonet * 1964 : ''Il fornaretto di Venezia'' de Duccio Tessari : la princino Sofia * 1964 : ''Le Corniaud'' de Gérard Oury : ŝi mem (sceno fortranĉita en muntado) * 1965 : ''Dis-moi qui tuer'' de Étienne Périer : Geneviève Montanet * 1966 : ''Lost Command'' de Mark Robson : la grafino e de Clairfond * 1967 : ''Benjamin ou les Mémoires d'un puceau'' de Michel Deville : la grafino [[Dosiero:Gérard Oury Michèle Morgan.jpg|thumb|dekstre|230px|Michèle Morgan kun [[Gérard Oury]] en 2001.]] === 1970-aj ĝis 1990-aj jaroj === * 1975 : ''Le Chat et la Souris'' de Claude Lelouch : Mme Richard * 1977 : ''[[Jacques Prévert]]'', dokumenta filmo de Jean Desvilles : ŝi mem * 1978 : ''Robert et Robert'' de Claude Lelouch : apero * 1985 : ''Carné, l'homme à la caméra'', dokumenta filmo de Christian-Jaque : ŝi mem * 1986 : ''Un homme et une femme : Vingt ans déjà'' de Claude Lelouch : virino en kinsalono * 1990 : ''Stanno tutti bene'' de Giuseppe Tornatore : virino en trajno ==Teatro== * 1978: ''Le tout pour le tout'' de Françoise Dorin, Théâtre du Palais-Royal. * 1981: ''Chéri'' de [[Colette]], Théâtre des Variétés. * 1988: ''Une femme sans histoire'' de Albert Ramsdell Gurney, Comédie des Champs-Elysées. * 1993: ''Les Monstres sacrés'' de [[Jean Cocteau]], reĝisorado de Raymond Gérôme, Théâtre des Bouffes-Parisiens. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{commonscat}} * [https://www.imdb.com/name/nm0006807/ en imdb] * [http://www.filmreference.com/Actors-and-Actresses-Mo-No/Morgan-Mich-le.html En Film Reference] {{Vivtempo|Morgan, Michele}} [[Kategorio:Francaj aktoroj]] lg7m1mb8jct4ynj5aapa99cxzxfif9v 0 915400 9456236 9156002 2026-08-18T14:27:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456236 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Gu Ĉeng''' ({{lang-zh|顾城 / 顧城|p=''Gu Cheng''}}; n. la 24-a de septembro 1956, en [[Pekino]]  – m. la 8-a de oktobro 1993 en [[Auckland]], [[Nov-Zelando]]) estis ĉina poeto, eseisto kaj novelisto. <ref name="gu">{{cite journal|author=Anna Simona Margarito|title=Reflections of the West in Gu Cheng's Life and Poems|journal=Asian and African Studies|date=August 2012|volume=XVI|issue=2|url=http://ftp.ff.uni-lj.si/fakulteta/ZalozbaInKnjigarna/Zaloznistvo/KatalogPublikacij/Azijske%20in%20afri%C5%A1ke%20%C5%A1tudije/AAS_2012_let_XVI_st_2.pdf|accessdate=18 November 2014|location=Ljubljana|issn=1408-5429|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129022828/http://ftp.ff.uni-lj.si/fakulteta/ZalozbaInKnjigarna/Zaloznistvo/KatalogPublikacij/Azijske%20in%20afri%C5%A1ke%20%C5%A1tudije/AAS_2012_let_XVI_st_2.pdf|archivedate=29 November 2014}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141129022828/http://ftp.ff.uni-lj.si/fakulteta/ZalozbaInKnjigarna/Zaloznistvo/KatalogPublikacij/Azijske%20in%20afri%C5%A1ke%20%C5%A1tudije/AAS_2012_let_XVI_st_2.pdf |date=2014-11-29 }}</ref> Li estis membro de la Nebulaj Poetoj (朦朧詩 / 朦胧诗, ''Ménglóng Shī'', angle: ''Misty Poets''  - " Obskura Poezio, Menglong Poezio, Hermetika Poezio"), ĉina grupo de modernismaj poetoj . == Vivo == La filo de la eminenta ĵurnalisto kaj redaktoro de la ĉina armea revuo Gu Gong. Kiam la knabo estis 12-jaraĝa, la familio estis ekzilita al la kamparo dum la [[Kultura Revolucio]], kie ili bredis porkojn kiel parton de ilia "reedukado". Fine de la 1970-aj jaroj, Gu verkis por la revuo "Today" (今天, ''Jīntiān'' ), el kiu originis la literatura movado "Ménglóng" ( ĉine: 朦朧 / 朦朧 – "nebula, transfigurita, konfuza"). En 1985 li fariĝis membro de la Verkista Unio de la Ĉina Popola Respubliko. Ekde 1987 li translokiĝis eksterlande. Li fariĝis internacie konata per tradukoj kaj vojaĝis al Eŭropo kun sia edzino, la poetino Xie Ye. Ili ekloĝis en Auckland, Nov-Zelando, en 1987 , kie Gu instruis la ĉinan lingvon ĉe la [[Universitato de Auckland]]. En oktobro 1993, dum li estis en Nov-Zelando, li atakis sian edzinon per hakilo, mortigis ŝin, kaj poste pendigis sin. Li mortis survoje al la hospitalo. <ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/53c8123ed31192c9f61b6fcb2b9c8d87|title=Chinese Poet, Wife Die in Murder-Suicide: AUCKLAND, New Zealand (AP) _ Chinese poet Gu Cheng, who left his homeland in 1987, killed his wife before hanging himself from a tree, police said today. His wife, Xie Ye, 35, had been beaten on the head with a tomahawk and was found lying on a path leading to a house. She was taken to a hospital, but died 90 minutes later.|newspaper=Ap News|date=9 October 1993|publisher=|via=apnews.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://groups.google.com/g/soc.culture.china/c/Jy685-0frTY|title=The Sydney Morning Herald, WELLINGTON, Sunday - The exiled Chinese poet Gu Cheng, whose name had been put forward as a possible Nobel Prize contender, hanged himself after killing his estranged wife with an axe in New Zealand, police said today. Gu Cheng, 37, killed his wife, Xie Ye, 35, on Friday outside a house on the picturesque Waiheke Island - near Auckland - where she had been staying, Detective -Inspector George Wood said. The poet was found hanged from a tree.|date=11 October 1993|publisher=|via=groups.google.com}}</ref> La rakonto pri la morto de la poeto estis vaste kovrita de la ĉinaj amaskomunikiloj. <ref>{{cite web|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10765417|title=A voice for China's bottom rung|date=11 November 2011|publisher=|via=www.nzherald.co.nz|accessdate=2025-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180729081554/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10765417|archivedate=2018-07-29}}</ref> La vivo de Gu Ĉeng estis dramigita en la filmo de 1998 * ''La Poeto*'' ( ĉine :顧城別戀; pinjino : ''gùchéng bié liàn'' ), kiu fokusiĝis al lia ripetiĝanta [[depresio]] kaj la murdo de lia edzino. <ref>{{cite web|url=https://movie.douban.com/subject/1400123/|title=顾城别恋 顧城別戀 (1998)|trans-title=The Poet/The Poet (1998)|language=Chinese|website=Douban|access-date=31 July 2017}}</ref> == "Generacio" == La du-versa poemo titolita "Unu Generacio" ( ''"一代人"'' ) estas eble la plej fama verko de Gu Ĉeng.<blockquote>Miaj okuloj estas nigraj pro la malluma nokto, sed per ili mi rigardas la lumon. Originala teksto  <small>(ĉina)</small> 黑夜给了我黑色的眼睛 我却用它寻找光明</blockquote> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Ĉeng, Gu}} [[Kategorio:Ĉinaj poetoj]] [[Kategorio:Sinmortigintoj]] kuarpxw0iutusqxfg036pq7k99vneji 0 915792 9456194 9456156 2026-08-18T12:07:18Z Moldur 2507 [Beilis-afero]] 9456194 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''La sanga ŝerco''' ({{lang-yi|דער בלוטיגער שפאס|t=''Der blutiker ŝpas''}}) estas [[romano]] de [[Ŝalom Alejĥem]], publikigita en 1912. La romano estis influita de la [[Beilis-afero]] kaj rakontas la historion de [[sangokalumnio]] kontraŭ la judoj de [[Rusio]]. == Intrigo == La rakonto okazas en [[cara Rusio]] en la unua jardeko de la 20-a jarcento. Ĝi komenciĝas kiam du junaj gimnazianoj decidas, kiel [[ŝatokupo]]n, interŝanĝi [[identeco]]jn dum unu jaro. Unu estas juda plej bona studento nomita Herŝel Rabinoviĉ kaj la alia estas mezbona studento el rusa nobelaro nomita Griŝa Popov. Post interŝanĝo de dokumentoj, Popov fine loĝas ĉe juda familio kaj ekscias pri la juda vivo en sia lando: unue, lin trafas la limigo pri la procento de judoj en altlernejoj (''Numerus clausus''), kaj li ne estas akceptita en la universitaton malgraŭ siaj altaj notoj. Poste li malkovras, ke judoj havas limigon pri loĝado en la urbo, do li estas devigita enskribiĝi en dentokuracajn studojn por eviti deportadon. En la hejmo de juda familio li ŝajnigas sin judo, kiu ne konas la judan vivstilon kaj scias nek la jidan, nek la hebrean lingvojn, kaj ekscias pri la kutimoj kaj festoj de la izraela popolo. Rabinoviĉ estas senprobleme akceptita por studi kun la dokumentoj de Popov kaj poste senprobleme akceptita iĝi privata instruisto en la hejmo de rusaj nobeloj. Neniu el la dommastroj suspektas lin esti judo. Judoj en la urbo ekhavas problemojn kiam, antaŭ [[Pesaĥo]], rusa infano estas murdita kaj lia korpo estas trovita proksime de la juda loĝejo. Disvolviĝas [[sangokalumnio]], kiun vaste diskonigas la [[gazetaro]]. La [[polico]] komencas serĉi judajn murdintojn, kiuj supozeble uzis la sangon de la infano por religia ceremonio. Popov ekhavas problemojn kaj estas arestita de la polico pro suspekto pri [[murdo]]. Dum sia esplordemandado, li estas trovita kulpa surbaze de ridindaj "pruvoj", kaj liaj provoj defendi sin, provizi kulpigajn informojn pri la veraj murdintoj, kaj eĉ malkaŝi sian veran identecon kondukas al nenio. Rabinoviĉ venas helpi sian amikon kaj telefonas al la patro de Popov. Ivan Popov, la patro, alvenas rekte al la juĝejo kaj savas sian filon Griŝa de tie sen ia ajn interrompo. == Temoj == La romano estas forte influita de la spirito de la tempo, en kiu ĝi estis verkita. Ĝi estas humura jida versio de ''[[La Princo kaj la Almozulo]]'', en kiu malriĉa judo estas anstataŭigita de riĉa [[nobelo]]. La [[Beilis-afero|proceso Beilis]], kiu okazis proksime al la tempo de la publikigo de la romano, estas unu el la klaraj influoj. La vivoj de la judoj en la urbo estas rivelitaj tra la okuloj de juna, senkulpa fremdulo, kiu ne konscias pri la multaj [[diskriminacio]]j kontraŭ judoj. La romano priskribas judajn festojn kaj la preparadon de [[maco (hebrea pasto)|maco]], kaj kontraste prezentas la sangan kalumnion kiel absurdan, malhelan kaj ridindan. La romano memorigas pri la [[antisemitismo]] sur la stratoj kaj en la rusa juro, la Nigrajn Centojn (d:Q940855), la [[Setla zono|Setlan zonon]], kaj [[pogromo]]jn, kiuj fariĝis la rutino de la juda vivo en la imperio. Interalie, la romano mencias judajn ideojn kaj movadojn, kiuj estis popularaj inter la rusa judaro tiutempe: [[ĥasidismo]], [[cionismo]], la [[klerismo]], kaj ankaŭ [[kristanismo]]. La familiaj nomoj de la [[protagonisto]]j estas ia [[vortludo]], kie "Popov" devenas de "pop" ([[pastro]]) kaj "Rabinoviĉ" de "[[rabeno]]". == Eksteraj ligiloj == {{DEFAŬLTORDIGO:Sanga ŝerco, La}} [[Kategorio:Noveloj de Ŝalom Alejĥem]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1912]] [[Kategorio:Jidlingva literaturo]] [[Kategorio:Libroj pri antisemitismo]] [[Kategorio:Judoj kaj judismo en populara kulturo]] r6uth9hac744f6gtif4wlyxprk7ayk2 9456266 9456194 2026-08-18T15:58:08Z Filozofo 3592 Lingvaj alĝustigoj 9456266 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''La sanga ŝerco''' ({{lang-yi|דער בלוטיגער שפאס|t=''Der blutiker ŝpas''}}) estas [[romano]] de [[Ŝalom Alejĥem]], publikigita en 1912. La romano estis influita de la [[Beilis-afero]] kaj rakontas la historion de [[sangokalumnio]] kontraŭ la judoj de [[Rusio]]. == Intrigo == La rakonto okazas en [[cara Rusio]] en la unua jardeko de la 20-a jarcento. Ĝi komenciĝas kiam du junaj gimnazianoj decidas, kiel [[ŝatokupo]]n, interŝanĝi [[identeco]]jn dum unu jaro. Unu estas juda plej bona studento nomita Herŝel Rabinoviĉ kaj la alia estas mezbona studento el rusa nobelaro nomita Griŝa Popov. Post interŝanĝo de dokumentoj, Popov fine loĝas ĉe juda familio kaj ekscias pri la juda vivo en sia lando: unue, lin trafas la limigo pri la procento de judoj en altlernejoj (''Numerus clausus''), kaj li ne estas akceptita en la universitaton malgraŭ siaj altaj notoj. Poste li malkovras, ke judoj havas limigon pri loĝado en la urbo, do li estas devigita enskribiĝi en dentokuracajn studojn por eviti deportadon. En la hejmo de juda familio li ŝajnigas sin judo, kiu ne konas la judan vivstilon kaj scias nek jidon, nek la hebrean lingvojn, kaj ekscias pri la kutimoj kaj festoj de la izraela popolo. Rabinoviĉ estas senprobleme akceptita por studi kun la dokumentoj de Popov kaj poste senprobleme akceptita iĝi privata instruisto en la hejmo de rusaj nobeloj. Neniu el la dommastroj suspektas lin esti judo. Judoj en la urbo ekhavas problemojn kiam, antaŭ [[Pesaĥo]], rusa infano estas murdita kaj lia korpo estas trovita proksime de la juda loĝejo. Disvolviĝas [[sangokalumnio]], kiun vaste diskonigas la [[gazetaro]]. La [[polico]] komencas serĉi judajn murdintojn, kiuj supozeble uzis la sangon de la infano por religia ceremonio. Popov ekhavas problemojn kaj estas arestita de la polico pro suspekto pri [[murdo]]. Dum sia esplordemandado, li estas trovita kulpa surbaze de ridindaj "pruvoj", kaj liaj provoj defendi sin, provizi kulpigajn informojn pri la veraj murdintoj, kaj eĉ malkaŝi sian veran identecon kondukas al nenio. Rabinoviĉ venas helpi sian amikon kaj telefonas al la patro de Popov. Ivan Popov, la patro, alvenas rekte al la juĝejo kaj savas sian filon Griŝa de tie sen ia ajn interrompo. == Temoj == La romano estas forte influita de la spirito de la tempo, en kiu ĝi estis verkita. Ĝi estas humura jida versio de ''[[La Princo kaj la Almozulo]]'', en kiu malriĉa judo estas anstataŭigita de riĉa [[nobelo]]. La [[Beilis-afero|proceso Beilis]], kiu okazis proksime al la tempo de la publikigo de la romano, estas unu el la klaraj influoj. La vivoj de la judoj en la urbo estas rivelitaj tra la okuloj de juna, senkulpa fremdulo, kiu ne konscias pri la multaj [[diskriminacio]]j kontraŭ judoj. La romano priskribas judajn festojn kaj la preparadon de [[maco (hebrea pasto)|maco]], kaj kontraste prezentas la sangan kalumnion kiel absurdan, malhelan kaj ridindan. La romano memorigas pri la [[antisemitismo]] sur la stratoj kaj en la rusa juro, pri la Nigraj Centoj (d:Q940855), pri la [[Setla zono]] kaj pri [[pogromo]]j, kiuj fariĝis la rutino de la juda vivo en la imperio. Interalie, la romano mencias judajn ideojn kaj movadojn, kiuj estis popularaj inter la rusa judaro tiutempe: [[ĥasidismo]], [[cionismo]], la [[klerismo]], kaj ankaŭ [[kristanismo]]. La familiaj nomoj de la [[protagonisto]]j estas ia [[vortludo]], kie "Popov" devenas de "pop" ([[pastro]]) kaj "Rabinoviĉ" de "[[rabeno]]". == Eksteraj ligiloj == {{DEFAŬLTORDIGO:Sanga ŝerco, La}} [[Kategorio:Noveloj de Ŝalom Alejĥem]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1912]] [[Kategorio:Jidlingva literaturo]] [[Kategorio:Libroj pri antisemitismo]] [[Kategorio:Judoj kaj judismo en populara kulturo]] aemi2yyhdjnfw2jddsk3fi1z62atled 9456287 9456266 2026-08-18T18:26:16Z Moldur 2507 [[jido]] 9456287 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''La sanga ŝerco''' ({{lang-yi|דער בלוטיגער שפאס|t=''Der blutiker ŝpas''}}) estas [[romano]] de [[Ŝalom Alejĥem]], publikigita en 1912. La romano estis influita de la [[Beilis-afero]] kaj rakontas la historion de [[sangokalumnio]] kontraŭ la judoj de [[Rusio]]. == Intrigo == La rakonto okazas en [[cara Rusio]] en la unua jardeko de la 20-a jarcento. Ĝi komenciĝas kiam du junaj gimnazianoj decidas, kiel [[ŝatokupo]]n, interŝanĝi [[identeco]]jn dum unu jaro. Unu estas juda plej bona studento nomita Herŝel Rabinoviĉ kaj la alia estas mezbona studento el rusa nobelaro nomita Griŝa Popov. Post interŝanĝo de dokumentoj, Popov fine loĝas ĉe juda familio kaj ekscias pri la juda vivo en sia lando: unue, lin trafas la limigo pri la procento de judoj en altlernejoj (''Numerus clausus''), kaj li ne estas akceptita en la universitaton malgraŭ siaj altaj notoj. Poste li malkovras, ke judoj havas limigon pri loĝado en la urbo, do li estas devigita enskribiĝi en dentokuracajn studojn por eviti deportadon. En la hejmo de juda familio li ŝajnigas sin judo, kiu ne konas la judan vivstilon kaj scias nek [[jido]]n, nek la hebrean lingvojn, kaj ekscias pri la kutimoj kaj festoj de la izraela popolo. Rabinoviĉ estas senprobleme akceptita por studi kun la dokumentoj de Popov kaj poste senprobleme akceptita iĝi privata instruisto en la hejmo de rusaj nobeloj. Neniu el la dommastroj suspektas lin esti judo. Judoj en la urbo ekhavas problemojn kiam, antaŭ [[Pesaĥo]], rusa infano estas murdita kaj lia korpo estas trovita proksime de la juda loĝejo. Disvolviĝas [[sangokalumnio]], kiun vaste diskonigas la [[gazetaro]]. La [[polico]] komencas serĉi judajn murdintojn, kiuj supozeble uzis la sangon de la infano por religia ceremonio. Popov ekhavas problemojn kaj estas arestita de la polico pro suspekto pri [[murdo]]. Dum sia esplordemandado, li estas trovita kulpa surbaze de ridindaj "pruvoj", kaj liaj provoj defendi sin, provizi kulpigajn informojn pri la veraj murdintoj, kaj eĉ malkaŝi sian veran identecon kondukas al nenio. Rabinoviĉ venas helpi sian amikon kaj telefonas al la patro de Popov. Ivan Popov, la patro, alvenas rekte al la juĝejo kaj savas sian filon Griŝa de tie sen ia ajn interrompo. == Temoj == La romano estas forte influita de la spirito de la tempo, en kiu ĝi estis verkita. Ĝi estas humura jida versio de ''[[La Princo kaj la Almozulo]]'', en kiu malriĉa judo estas anstataŭigita de riĉa [[nobelo]]. La [[Beilis-afero|proceso Beilis]], kiu okazis proksime al la tempo de la publikigo de la romano, estas unu el la klaraj influoj. La vivoj de la judoj en la urbo estas rivelitaj tra la okuloj de juna, senkulpa fremdulo, kiu ne konscias pri la multaj [[diskriminacio]]j kontraŭ judoj. La romano priskribas judajn festojn kaj la preparadon de [[maco (hebrea pasto)|maco]], kaj kontraste prezentas la sangan kalumnion kiel absurdan, malhelan kaj ridindan. La romano memorigas pri la [[antisemitismo]] sur la stratoj kaj en la rusa juro, pri la Nigraj Centoj (d:Q940855), pri la [[Setla zono]] kaj pri [[pogromo]]j, kiuj fariĝis la rutino de la juda vivo en la imperio. Interalie, la romano mencias judajn ideojn kaj movadojn, kiuj estis popularaj inter la rusa judaro tiutempe: [[ĥasidismo]], [[cionismo]], la [[klerismo]], kaj ankaŭ [[kristanismo]]. La familiaj nomoj de la [[protagonisto]]j estas ia [[vortludo]], kie "Popov" devenas de "pop" ([[pastro]]) kaj "Rabinoviĉ" de "[[rabeno]]". == Eksteraj ligiloj == {{DEFAŬLTORDIGO:Sanga ŝerco, La}} [[Kategorio:Noveloj de Ŝalom Alejĥem]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1912]] [[Kategorio:Jidlingva literaturo]] [[Kategorio:Libroj pri antisemitismo]] [[Kategorio:Judoj kaj judismo en populara kulturo]] dudt3o90c7p8a6b48i49vnfdgzkigp0 9456411 9456287 2026-08-18T20:34:51Z Filozofo 3592 /* Intrigo */ Aldonis ligon 9456411 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''La sanga ŝerco''' ({{lang-yi|דער בלוטיגער שפאס|t=''Der blutiker ŝpas''}}) estas [[romano]] de [[Ŝalom Alejĥem]], publikigita en 1912. La romano estis influita de la [[Beilis-afero]] kaj rakontas la historion de [[sangokalumnio]] kontraŭ la judoj de [[Rusio]]. == Intrigo == La rakonto okazas en [[cara Rusio]] en la unua jardeko de la 20-a jarcento. Ĝi komenciĝas kiam du junaj gimnazianoj decidas, kiel [[ŝatokupo]]n, interŝanĝi [[identeco]]jn dum unu jaro. Unu estas juda plej bona studento nomita Herŝel Rabinoviĉ kaj la alia estas mezbona studento el rusa nobelaro nomita Griŝa Popov. Post interŝanĝo de dokumentoj, Popov fine loĝas ĉe juda familio kaj ekscias pri la juda vivo en sia lando: unue, lin trafas la limigo pri la procento de judoj en altlernejoj (''Numerus clausus''), kaj li ne estas akceptita en la universitaton malgraŭ siaj altaj notoj. Poste li malkovras, ke judoj havas limigon pri loĝado en la urbo, do li estas devigita enskribiĝi en dentokuracajn studojn por eviti deportadon. En la hejmo de juda familio li ŝajnigas sin judo, kiu ne konas la judan vivstilon kaj scias nek [[jido]]n, nek la [[Hebrea lingvo|hebrean lingvon]], kaj ekscias pri la kutimoj kaj festoj de la izraela popolo. Rabinoviĉ estas senprobleme akceptita por studi kun la dokumentoj de Popov kaj poste senprobleme akceptita iĝi privata instruisto en la hejmo de rusaj nobeloj. Neniu el la dommastroj suspektas lin esti judo. Judoj en la urbo ekhavas problemojn kiam, antaŭ [[Pesaĥo]], rusa infano estas murdita kaj lia korpo estas trovita proksime de la juda loĝejo. Disvolviĝas [[sangokalumnio]], kiun vaste diskonigas la [[gazetaro]]. La [[polico]] komencas serĉi judajn murdintojn, kiuj supozeble uzis la sangon de la infano por religia ceremonio. Popov ekhavas problemojn kaj estas arestita de la polico pro suspekto pri [[murdo]]. Dum sia esplordemandado, li estas trovita kulpa surbaze de ridindaj "pruvoj", kaj liaj provoj defendi sin, provizi kulpigajn informojn pri la veraj murdintoj, kaj eĉ malkaŝi sian veran identecon kondukas al nenio. Rabinoviĉ venas helpi sian amikon kaj telefonas al la patro de Popov. Ivan Popov, la patro, alvenas rekte al la juĝejo kaj savas sian filon Griŝa de tie sen ia ajn interrompo. == Temoj == La romano estas forte influita de la spirito de la tempo, en kiu ĝi estis verkita. Ĝi estas humura jida versio de ''[[La Princo kaj la Almozulo]]'', en kiu malriĉa judo estas anstataŭigita de riĉa [[nobelo]]. La [[Beilis-afero|proceso Beilis]], kiu okazis proksime al la tempo de la publikigo de la romano, estas unu el la klaraj influoj. La vivoj de la judoj en la urbo estas rivelitaj tra la okuloj de juna, senkulpa fremdulo, kiu ne konscias pri la multaj [[diskriminacio]]j kontraŭ judoj. La romano priskribas judajn festojn kaj la preparadon de [[maco (hebrea pasto)|maco]], kaj kontraste prezentas la sangan kalumnion kiel absurdan, malhelan kaj ridindan. La romano memorigas pri la [[antisemitismo]] sur la stratoj kaj en la rusa juro, pri la Nigraj Centoj (d:Q940855), pri la [[Setla zono]] kaj pri [[pogromo]]j, kiuj fariĝis la rutino de la juda vivo en la imperio. Interalie, la romano mencias judajn ideojn kaj movadojn, kiuj estis popularaj inter la rusa judaro tiutempe: [[ĥasidismo]], [[cionismo]], la [[klerismo]], kaj ankaŭ [[kristanismo]]. La familiaj nomoj de la [[protagonisto]]j estas ia [[vortludo]], kie "Popov" devenas de "pop" ([[pastro]]) kaj "Rabinoviĉ" de "[[rabeno]]". == Eksteraj ligiloj == {{DEFAŬLTORDIGO:Sanga ŝerco, La}} [[Kategorio:Noveloj de Ŝalom Alejĥem]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1912]] [[Kategorio:Jidlingva literaturo]] [[Kategorio:Libroj pri antisemitismo]] [[Kategorio:Judoj kaj judismo en populara kulturo]] fjr3zxoolekwub00ovs109eapbsdhlj 9456417 9456411 2026-08-18T20:36:54Z Filozofo 3592 /* Intrigo */ Aldonis ligon 9456417 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''La sanga ŝerco''' ({{lang-yi|דער בלוטיגער שפאס|t=''Der blutiker ŝpas''}}) estas [[romano]] de [[Ŝalom Alejĥem]], publikigita en 1912. La romano estis influita de la [[Beilis-afero]] kaj rakontas la historion de [[sangokalumnio]] kontraŭ la judoj de [[Rusio]]. == Intrigo == La rakonto okazas en [[cara Rusio]] en la unua jardeko de la 20-a jarcento. Ĝi komenciĝas kiam du junaj gimnazianoj decidas, kiel [[ŝatokupo]]n, interŝanĝi [[identeco]]jn dum unu jaro. Unu estas juda plej bona studento nomita Herŝel Rabinoviĉ kaj la alia estas mezbona studento el rusa nobelaro nomita Griŝa Popov. Post interŝanĝo de dokumentoj, Popov fine loĝas ĉe juda familio kaj ekscias pri la juda vivo en sia lando: unue, lin trafas la limigo pri la procento de judoj en altlernejoj (''Numerus clausus''), kaj li ne estas akceptita en la universitaton malgraŭ siaj altaj notoj. Poste li malkovras, ke judoj havas limigon pri loĝado en la urbo, do li estas devigita enskribiĝi en dentokuracajn studojn por eviti deportadon. En la hejmo de juda familio li ŝajnigas sin judo, kiu ne konas la judan vivstilon kaj scias nek [[jido]]n, nek la [[Hebrea lingvo|hebrean lingvon]], kaj ekscias pri la kutimoj kaj festoj de la [[Izraelidoj|izraela popolo]]. Rabinoviĉ estas senprobleme akceptita por studi kun la dokumentoj de Popov kaj poste senprobleme akceptita iĝi privata instruisto en la hejmo de rusaj nobeloj. Neniu el la dommastroj suspektas lin esti judo. Judoj en la urbo ekhavas problemojn kiam, antaŭ [[Pesaĥo]], rusa infano estas murdita kaj lia korpo estas trovita proksime de la juda loĝejo. Disvolviĝas [[sangokalumnio]], kiun vaste diskonigas la [[gazetaro]]. La [[polico]] komencas serĉi judajn murdintojn, kiuj supozeble uzis la sangon de la infano por religia ceremonio. Popov ekhavas problemojn kaj estas arestita de la polico pro suspekto pri [[murdo]]. Dum sia esplordemandado, li estas trovita kulpa surbaze de ridindaj "pruvoj", kaj liaj provoj defendi sin, provizi kulpigajn informojn pri la veraj murdintoj, kaj eĉ malkaŝi sian veran identecon kondukas al nenio. Rabinoviĉ venas helpi sian amikon kaj telefonas al la patro de Popov. Ivan Popov, la patro, alvenas rekte al la juĝejo kaj savas sian filon Griŝa de tie sen ia ajn interrompo. == Temoj == La romano estas forte influita de la spirito de la tempo, en kiu ĝi estis verkita. Ĝi estas humura jida versio de ''[[La Princo kaj la Almozulo]]'', en kiu malriĉa judo estas anstataŭigita de riĉa [[nobelo]]. La [[Beilis-afero|proceso Beilis]], kiu okazis proksime al la tempo de la publikigo de la romano, estas unu el la klaraj influoj. La vivoj de la judoj en la urbo estas rivelitaj tra la okuloj de juna, senkulpa fremdulo, kiu ne konscias pri la multaj [[diskriminacio]]j kontraŭ judoj. La romano priskribas judajn festojn kaj la preparadon de [[maco (hebrea pasto)|maco]], kaj kontraste prezentas la sangan kalumnion kiel absurdan, malhelan kaj ridindan. La romano memorigas pri la [[antisemitismo]] sur la stratoj kaj en la rusa juro, pri la Nigraj Centoj (d:Q940855), pri la [[Setla zono]] kaj pri [[pogromo]]j, kiuj fariĝis la rutino de la juda vivo en la imperio. Interalie, la romano mencias judajn ideojn kaj movadojn, kiuj estis popularaj inter la rusa judaro tiutempe: [[ĥasidismo]], [[cionismo]], la [[klerismo]], kaj ankaŭ [[kristanismo]]. La familiaj nomoj de la [[protagonisto]]j estas ia [[vortludo]], kie "Popov" devenas de "pop" ([[pastro]]) kaj "Rabinoviĉ" de "[[rabeno]]". == Eksteraj ligiloj == {{DEFAŬLTORDIGO:Sanga ŝerco, La}} [[Kategorio:Noveloj de Ŝalom Alejĥem]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1912]] [[Kategorio:Jidlingva literaturo]] [[Kategorio:Libroj pri antisemitismo]] [[Kategorio:Judoj kaj judismo en populara kulturo]] khehajpcj258wc03yspvr2d4hitboyj 0 920006 9456630 9319019 2026-08-19T08:28:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456630 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''[[Emeriko|Imre]] Lévay''' [lEvai], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Lévay Imre''' estis [[Hungario|hungara]] [[piaristoj|piarista]] [[monaĥo]], [[instruisto]], [[redaktoro]]. Lia familia nomo estis ''Kozák'' ĝis 1861. [[Dosiero:Gedenktafel Imre Lévay, Pfarrkirche, 2023 Makó.jpg|eta|{{centre|Memortabulo pri {{paĝonomo}}}}]] {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM63355;jsessionid=8FAC7B7F09AF1AEE954F0413EC506FC2 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=660211&date=2025-08-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1842|11|20}} en [[Makó]], li mortis {{mortotago|1895|5|20}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} dum la gimnaziaj jaroj aliĝis al la piaristoj en [[Temeŝvaro]] en 1861. Post la [[novicado]] li finis la gimnaziajn jarojn en [[Kecskemét]], [[Szeged]] kaj [[Kolozsvár]]. Li komencis sian pedagogian karieron en [[Vác]] en [[1865]], post 2 jaroj li akiris pedagogian [[licenco]]n, ankaŭ pastriĝis, supozeble tiutempe li monaĥiĝis, fine en [[1871]] li akiris diplomon en [[ELTE|Reĝa Universitato de Pest]]. Inter 1867-1874 li instruis en piarista gimnazio de [[Pest (urbo)]], poste li estis gimnaziestro kaj monaĥejestro en [[Veszprém (urbo)]]. Inter 1877–1884 li estis ankaŭ ĉefredaktoro de loka gazeto, poste li eldonis alian lokan katolikan gazeton. En 1887 li estis gimnaziestro en urbo Pest, samtempe li ricevis altan monaĥan postenon. Ekde 1891 li gvidis la piaristojn en la tuta lando. == Elektitaj kontribuoj == * ''Kalobiotica vagy a szépélettan vázlata.'' (1872) * ''Népiskolai magyar nyelvtan.'' (bazlerneja lernolibro, 1904; 7-a eldono: 1923) == Memorigiloj == * reliefa memortabulo en Makó (vidu la foton!) == Fontoj == * [https://old.ekmk.hu/lexikon/talalatok2.php?kuld_nev=2532 biografio hungare kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20251225164417/https://old.ekmk.hu/lexikon/talalatok2.php?kuld_nev=2532 |date=2025-12-25 }} * [https://piarista.hu/a_lapszerkeszto_levay_imre_sp/ biografio hungare kun bildo] * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC09006/09450.htm biografio hungare] * [https://web.archive.org/web/20180211131509/https://www.piarista.hu/hirek/l%C3%A9vay-imre-egykori-piarista-rendf%C5%91n%C3%B6k-eml%C3%A9k%C3%A9nek-ad%C3%B3ztak-mak%C3%B3n biografio hungare] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-irok-elete-es-munkai-szinnyei-jozsef-7891B/l-940D4/levay-imre-956D5/ biografio hungare] * [https://hirmagazin.sulinet.hu/oroksegtar/data/egyhaztortenet/Makoi_kereszteny_fuzetek/pages/001e/001_iskolai_evek.htm biografio hungare]{{404|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://lexikon.katolikus.hu/L/L%C3%A9vay.html katolika leksikono] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Levay Imre}} [[Kategorio:Hungaraj piaristaj monaĥoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj redaktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} fkyvmkdbalukjj3tad9ilc01uhc2jyh 0 920379 9456505 9185491 2026-08-19T00:16:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456505 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Henry GREEN''' (n. la 29an de oktobro 1905 en Forthampton Court apud [[Tewkesbury]] – m. la 13an de decembro 1973 en [[Londono]] ; vera nomo '''Henry Vincent YORKE''') estis angla romanisto de pluraj romanoj en la ĝenro de socia satira literaturo. Li estas kromnomita "la lasta brita modernisto". <ref name="romancing">''Romancing: The Life and Work of Henry Green'' by Jeremy Treglown, 2000</ref> Li devenis de riĉa, klera familio, edukita ĉe [[Eton]] kaj [[Oksfordo]]. Li pasie interesiĝis pri la [[Otomana Imperio]]. Inter 1926 kaj 1952, Green publikigis naŭ romanojn kaj unu aŭtobiografian verkon, kaj noveloj kaj eseoj ankaŭ estis publikigitaj en diversaj gazetoj kaj revuoj. <ref name="RomancingReview">{{Citaĵo el la reto |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1571/is_33_17/ai_78127731 |titolo="Romancing: The Life and Work of Henry Green" – Review, ''Insight on the News'' |alirdato=2025-09-02 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110425024013/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1571/is_33_17/ai_78127731/ |arkivdato=2011-04-25 }}</ref> == Verkado == Lia romano ''Loving'' (1945), pri servistoj en irlanda kastelo dum la [[Dua Mondmilito]], estas tre konata en la anglalingva mondo. <ref name="Molten">[https://web.archive.org/web/20061231195956/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,800954,00.html?internalid=atb100 "Molten Treasure: ''Loving'' (248 pp.)—Henry Green—Viking ($3)"]. ''[[Time (magazine)|Time]]''. October 10, 1949.</ref> La romanoj de Greene distingiĝas per sia unika malstabiligo de la realeco, noviga disvolviĝo de dialogaj teknikoj, kaj majstra redaktado, kiu ofte kompariĝas kun kinematografia redaktado (Donald Richie). Green estas konsiderata verkisto kiu, kvankam nekonata al pli vasta legantaro, estas adorata de aliaj verkistoj pro sia majstra uzo de lingvo kaj rakonta tekniko. Post la morto de [[Virginia Woolf]], li estis konsiderata de multaj kiel la plej grava vivanta brita aŭtoro de klasika [[Modernisma literaturo|modernismo]]. Inter la verkistoj kiuj sendepende rigardis lin kiel unu el la plej bonaj anglalingvaj aŭtoroj de lia generacio estas [[W. H. Auden|W.H. Auden]], [[Eudora Welty]], [[V.S. Pritchett]], [[Rebecca West]] kaj [[John Updike]]. La usona aŭtoro kaj eseisto Terry Southern eĉ iris ĝis priskribi Green kiel "verkiston de verkistoj", verkisto kiu estas adorata de verkistoj kiuj estas adorataj de aliaj verkistoj. <ref name="Lodge">David Lodge, "Henry Green: A Writer's Writer's Writer", in ''The Practice of Writing'' (London: Vintage, 2011), pp. 113–122.</ref> John Lehmann, kiu superrigardis Henry Green kiel aŭtoron ĉe la brita Hogarth Press, interalie atentigas, ke Green havas specifan lingvaĵon, konsistantan ĉefe el simplaj vortoj, kaj ke Green foje uzas idiosinkrazian sintakson, kiu komence povus igi leganton kredi, ke ili legas la verkon de novulo. Nur iom post iom la leganto rekonas tion kiel konscian esprimmanieron, malantaŭ kiu kaŝiĝas granda [[humuro]] kaj kiu levas multajn pasaĵojn en liaj verkoj al la nivelo de pura [[poezio]]. Unu el la plej konataj verkoj de Green estas la romano ''Loving'' el 1945, kiu temas pri la vivo en irlanda bieno dum la [[Dua Mondmilito]] kaj priskribas ĝin ĉefe el la vidpunkto de la [[Servisto|servistoj]]. La morto de la maljuna ĉefservisto komence de la rakonto estas la deirpunkto de pli kaj pli anarkia misadministrado, en kiu ĉiu celas sian propran profiton. La brita gazeto ''[[The Guardian]]'' inkluzivis la romanon en sian liston de 1000 romanoj, kiujn ĉiu devus legi en 2009. ''[[Time]]'' elektis ĝin kiel unu el la 100 plej bonaj anglalingvaj romanoj publikigitaj inter 1923 kaj 2005, <ref name="time">{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/2005/100books/0,24459,loving_living_party_going,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051022175132/http://www.time.com/time/2005/100books/0,24459,loving_living_party_going,00.html|url-status=dead|archive-date=22 October 2005|magazine=Time|title=All Time 100 Novels|date=16 October 2005}}</ref> kaj en 2015 82 internaciaj literaturaj kritikistoj kaj akademiuloj voĉdonis ĝin kiel unu el la plej gravaj britaj romanoj. La kritikisto Robert McCrum tamen preferis la antaŭe publikigitan romanon ''The Party Tour (unue publikigita en 1939) en sia'' listo de la 100 plej bonaj anglalingvaj romanoj kompilita por The Guardian. == Verkaro == === Romanoj === * ''Blindness'' (1926) * ''[[:en:Living_(novel)|Living]]'' (1929) * ''[[:en:Party_Going_(novel)|Party Going]]'' (1939) * ''Pack My Bag: A Self-Portrait'' (1940) * ''Caught'' (1943) * ''[[:en:Loving_(novel)|Loving]]'' (1945) * ''[[:en:Back_(novel)|Back]]'' (1946) * ''[[:en:Concluding|Concluding]]'' (1948) * ''Nothing'' (1950) * ''Doting'' (1952) * ''Surviving: The Uncollected Writings of Henry Green'' (postmorte, 1992) === Kompiloj === * ''Loving''; ''Living''; ''Party Going'' (Penguin, 1978; Picador, 1982; Vintage, 2005) * ''Nothing''; ''Doting''; ''Blindness'' (Penguin, 1980; Picador, 1979; Vintage, 2008) * ''Caught''; ''Back''; ''Concluding'' (Vintage, 2016) == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{cite journal|url=http://www.theparisreview.org/interviews/4800/the-art-of-fiction-no-22-henry-green|journal=The Paris Review|title=Henry Green, The Art of Fiction No. 22|author=Terry Southern|date=Summer 1958}} * [https://web.archive.org/web/20060930001308/http://tls.timesonline.co.uk/article/0,,25338-1970123_1,00.html "Henry Green, la lasta angla Modernisto"]. De James Wood, ''The Times Literatura Suplemento''. * "[http://blog.oup.com/2016/10/henry-green-literature/ Kial vi devas legi Henry Green]". De Nick Shepley, OUPa Blogo, oktobro 2016. {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Green, Henry}} [[Kategorio:Modernismaj verkistoj]] [[Kategorio:Britaj verkistoj]] c2hzfob794yk4qc7ueoznho47ag1z31 0 923741 9456230 9209348 2026-08-18T13:47:39Z Sj1mor 12103 9456230 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo |dato de naskiĝo = [[1942]] |loko de naskiĝo = |dato de morto = la 11-an de aprilo 2016 }} {{unua}} '''{{paĝonomo}}''' estas [[nederlando|nederlanda]] [[biokemiisto]], [[mamalogo]] kaj [[zoologo]].<ref>[https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s12192-016-0738-9.pdf nekrologo kun detala vivresumo en la retejo de la eldonejo] [[Springer]] ({{en}})</ref> Li naskiĝis en 1942 en [[Sneek]] kaj mortis la 11-an de aprilo 2016. En 1998 li kun grupo de kolegoj vortumis novan [[superordo]]n aŭ [[klado]]n de [[vertebruloj]], kiun la grupo nomis [[latine]], do per scienca nomo, ''[[Afrotheria]]''.<ref name="PNAS 1998">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC21445/ artikolo ''Molecular evidence for multiple origins of Insectivora and for a new order of endemic African insectivore mammals'' ("Molekulaj pruvoj por multoblaj originoj de insektovoruloj kaj por nova ordo de endemiaj afrikaj insektovoraj mamuloj")], [https://www.pnas.org/doi/epdf/10.1073/pnas.95.17.9967 jen en formato PDF], de aŭgusto 1998 en la publikaĵo ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]'' (PNAS), la oficiala ĵurnalo de la [[Usona Nacia Akademio de Sciencoj]] ({{en}})</ref> Tiam li laboris kaj esploris ĉe la biokemia fako de la [[universitato de Nijmegen]] kaj la instituto por sistematiko kaj populacia biologio de la [[universitato de Amsterdamo]].<ref name="PNAS 1998"/> == Referencoj == {{Referencoj}} <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{en}}) --> {{vivtempo|de Jong, W}} [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] 3crslyyhl9v6itnfjbik66ds9njngxc 0 923742 9456228 9385357 2026-08-18T13:46:34Z Sj1mor 12103 9456228 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo |dato de naskiĝo = ankoraŭ ne konata, sed sendube dum la 20-a jarcento |loko de naskiĝo = }} {{unua}} '''{{paĝonomo}}''' estas devene [[danoj|dana]]<ref>[https://www.wur.nl/en/article/in-the-spotlight-ole-madsen-associate-professor-at-abg.htm intervjuo kun li en Wageningen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250909232521/https://www.wur.nl/en/article/in-the-spotlight-ole-madsen-associate-professor-at-abg.htm |date=2025-09-09 }} ({{en}})</ref> [[zoologo]], [[biokemiisto]] kaj [[genetikisto]], kiu ekde la 1990-aj jaroj vivas en [[Nederlando]]. <!--Li naskiĝis la ... en [[...]], do nun estas {{aĝo|19...||}} jarojn aĝa.--> En 1998 li kun grupo de kolegoj vortumis novan [[superordo]]n aŭ [[klado]]n de [[vertebruloj]], kiun la grupo nomis [[latine]], do per scienca nomo, ''[[Afrotheria]]''.<ref name="PNAS 1998">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC21445/ artikolo ''Molecular evidence for multiple origins of Insectivora and for a new order of endemic African insectivore mammals'' ("Molekulaj pruvoj por multoblaj originoj de insektovoruloj kaj por nova ordo de endemiaj afrikaj insektovoraj mamuloj")], [https://www.pnas.org/doi/epdf/10.1073/pnas.95.17.9967 jen en formato PDF], de aŭgusto 1998 en la publikaĵo ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]'' (PNAS), la oficiala ĵurnalo de la [[Usona Nacia Akademio de Sciencoj]] ({{en}})</ref> Tiam li laboris kaj esploris ĉe la biokemia fako de la [[universitato de Nijmegen]] kaj la instituto por sistematiko kaj populacia biologio de la [[universitato de Amsterdamo]], kun la kolego [[Wilfried de Jong]].<ref name="PNAS 1998"/> Intertempe li plulaboras, esploras kaj profesoras en la [[universitato de Wageningen]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Biologio}} <!-- {{projektoj}} --> * [https://research.wur.nl/en/persons/ole-madsen oficiala prezento en retejo de la] [[universitato de Wageningen]] ({{en}}) {{vivtempo|Madsen, O}} [[Kategorio:Danaj zoologoj]] 02h3fpa5uaonp7w14wzl3sfsdvfiti2 0 924369 9456336 9378330 2026-08-18T19:40:17Z Sj1mor 12103 9456336 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Bengala centropo |koloro = pink |dosiero= Lesser Coucal 0A2A6107.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=250px |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Kukoloformaj]], ''Cuculiformes'' |familio = [[Kukoledoj]], ''Cuculidae'' |genro = ''[[Centropus]]'' |specio = '''Bengala centropo''', ''C. bengalensis'' |dunomo = ''Centropus bengalensis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{cite iucn |title=''Centropus bengalensis'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |article-number=e.T22684254A93021566 |access-date=21a de Oktobro 2021}}</ref> |sinonimo = <br /> |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Bengala centropo''' (''Centropus bengalensis'') estas [[specio]] de [[centropo]] de la familio [[Kukoledoj]]. Ĝi havas grandan teritorion, kiu koincidas kun tiuj de pluraj aliaj similaj specioj. La vivejo, en kiu ĝi troviĝas, ofte estas marĉa tero kun herbo kaj arboj. Ĝi distingiĝas per sia plia malgrandeco, malpli elstara beko, palaj strioj sur la plumoj de la kapo kaj dorso. Ĝi havas multe pli longan ungegon sur sia malantaŭa piedfingro kaj klaran krion. Ĝi ankaŭ estas inter la malmultaj centropoj, kiuj montras sezonajn plumarajn diferencojn, sed kiel ĉe aliaj centropoj, ambaŭ seksoj ne povas esti distingitaj surloke. ==Taksonomio== La Bengala centropo estis [[Specipriskribo|formale priskribita]] en 1788 fare de la [[Germanoj|germana]] natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en lia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kukoloj en la [[genro]]n ''[[Cuculus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Cuculus bengalensis''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=412 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897012 }}</ref> Gmelin bazis sain priskribon sur la "lark-heeled cuckoo" el Bengalio kiu estis priskribita kaj ilustrita en 1776 fare de la angla natursciencisto Peter Brown.<ref>{{ cite book | last=Brown | first=Peter | author-link= | date=1776 | title=Nouvelles illustrations de zoologie: contenant cinquante planches enlumineés d'oiseaux curieux, et qui non etés jamais descrits, et quelques de quadrupedes, de reptiles et d'insectes, avec de courtes descriptions systematiques | trans-title=New illustrations of zoology, containing fifty coloured plates of new, curious, and non-descript birds, with a few quadrupeds, reptiles and insects | location=London | publisher=Imprimé pour B. White | page=26, Plate 13 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/27845794 }}</ref> La Bengala centropo estas nun unu el ĉirkaŭ 30 specioj metitaj en la genron ''[[Centropus]]'', kiun enkondukis en 1811 la germana zoologo [[Johann Karl Wilhelm Illiger]].<ref>{{ cite book | last=Illiger | first=Johann Karl Wilhelm | author-link=Johann Karl Wilhelm Illiger | year=1811 | title=Prodromus systematis mammalium et avium | language=Latin | location=Berolini [Berlin] | publisher=Sumptibus C. Salfeld | page=205 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/29301175 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Turacos, bustards, cuckoos, mesites, sandgrouse | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/turacos/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13a de Aŭgusto 2022}}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] vortojn ''kentron'' kun la signifo "sprono" aŭ "pikilo" kun ''pous'' kun la signifo "piedo".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=96 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n96/mode/1up }}</ref> Oni agnoskis jenajn ses [[subspecio]]jn: * ''C. b. bengalensis'' ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) – Barato kaj Nepalo ĝis Birmo, Tajlando kaj Hindoĉinio * ''C. b. lignator'' [[Charles Swinhoe|Swinhoe]], 1861 – suda, sudorienta Ĉinio, [[Hainano]] kaj Tajvano * ''C. b. javanensis'' [[Charles Dumont de Sainte-Croix|Dumont]], 1818 – [[Malaja Duoninsulo]] ĝis [[Sumatro]], [[Riau]] kaj Lingga (oriente de centra Sumatro), [[Insulo Bangka|Bangka]] kaj [[Belitungo]] (oriente de suda Sumatro), [[Javo]], [[Borneo]], [[Palavano|Palavan-insuloj]] kaj [[Sulua insularo]] (sudokcidentaj, sudaj Filipinoj) * ''C. b. philippinensis'' [[Gerlof Mees|Mees]], 1971 – Filipinoj (escepte ĉe Palavana kaj Sulua insularoj). Foje inkludita en ''javanensis''.<ref>{{ cite journal | last=Mees | first=G.F. | date=1971 | title=The Philippine subspecies of ''Centropus bengalensis'' (Gmelin) (Aves, Cuculidae) | journal=Zoologische Mededelingen Uitgegeven Door Het Rijksmuseum van Natuurlijke Historiete Leiden | volume=45 | pages=189–191 | url=https://www.repository.naturalis.nl/document/150535 }}</ref><ref name=hbw>{{ cite book | last=Payne | first=R.B. | year=1997 | chapter=Lesser coucal | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=4: Sandgrouse to Cuckoos | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-22-1 | page=590 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0004unse/page/590/mode/1up | chapter-url-access=registration }}</ref> * ''C. b. sarasinorum'' [[Erwin Stresemann|Stresemann]], 1912 – [[Sulaveso]], [[Sangihe-insuloj|Sangihe]] kaj Talaud-insuloj (norde de nordorienta Sulaveso) kaj [[Malgrandaj Sundoj]] * ''C. b. medius'' [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850 – [[Molukoj]] (escepte [[Kai-insuloj]], sudorientaj Molukoj) En la pasinteco, ĉi tiu specio estis kunligita kun la [[madagaskara centropo]] (''Centropus toulou''), sed komparo de DNA-sekvencoj sugestas, ke tiu ĉi Bengala centropo estas pli proksime rilata al la [[nigra centropo]] (''Centropus grillii'') kaj al la [[filipina centropo]] (''Centropus viridis'') ol al iuj aliaj parencoj.<ref name=payne /><ref>{{cite journal|last=Parkes | first=Kenneth C.|year=1957| title=Taxonomic notes on the Lesser Coucal, ''Centropus bengalensis''|journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club|volume=77|pages=115–116 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40591547 }}</ref> ==Aspekto== [[File:Lesser Coucal.ogg|thumb|Subspecio ''javanensis'' en Taman Negara, Malajzio]] Tiu ĉi iomete pli malgranda kaj pli mallongbeka centropo havas tre longan malantaŭan ungon, la plej longan en la genro. La ĝenerala plumaro, kiel ĉe multaj aliaj centropoj, estas de nigreca birdo kun longa vosto kaj ruĝecbrunaj flugiloj. Ili havas du plumarojn, nome reproduktan plumaron, en kiu la kapo kaj supra dorso estas brilaj kun malhelaj ŝaftoj sur la plumo, kaj pli obtuzan nereproduktan plumaron, en kiu la plumoŝaftoj sur la kapo kaj dorso estas blankecaj. Ankaŭ la flugilkovriloj havas palajn ŝaftojn montrantajn kiel blankecaj strioj sur la brunaj plumoj. La centraj supraj vostkovriloj estas striecaj kaj tre longaj. La irisoj estas pli malhelbrunaj kaj ne karmezinruĝaj kiel ĉe la [[Granda centropo]]. Junuloj havas nigrajn makulojn, striojn kaj havas pli brunan koloron.<ref name=pcr/> La krioj de la Bengala centropo inkluzivas serion de malaltaj duoblaj "ŭu-ŭu" aŭ "kurook" notoj, kiuj pliiĝas en takto kaj malpliiĝas en tonalto. La indonezia nomo "dudut" estas onomatopea.<ref name=payne/> [[File:Lesser Coucal call.ogg|thumb|Voĉo registrita en suda Barato (aprile)]] La specio estas vaste distribuita okcidenten de la [[Hinda subkontinento]] (sed ne en [[Srilanko]]<ref name=pcr /> malgraŭ malnova raporto pri haŭto de dubinda deveno<ref>{{cite journal|last=Butler | first=A.L. | year=1897 | title=On the occurrence of the Lesser Coucal (''Centropus bengalensis'', Blyth) in Ceylon| journal=Journal of the Bombay Natural History Society | volume=11| issue=1|page=162|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156865 }}</ref>) etendiĝante orienten tra Sudorienta Azio. Malgrandaj diferencoj en grandeco kaj plumaro estas rimarkitaj en malsamaj partoj de ilia teritorio kaj pluraj subspecioj estis nomumitaj. La [[nomiga subspecio|nomiga formo]] troviĝas de Barato ĝis Tajlando. Subspecio ''lignator'' estas pli granda kaj troviĝas en sudorienta Ĉinio kaj Tajvano. Subspecio ''javanensis'' estas pli malgranda kaj troviĝas tra la pli grandaj insuloj laŭlonge de la Malaja Duoninsulo etendiĝante orienten ĝis Filipinoj. Kelkaj insulaj formoj estas pli grandaj kaj ĉi tiuj inkluzivas ''sarasinorum'' kaj troviĝas sur Sulaveso, la Sulaj Insuloj, Malgrandaj Sundoj kaj Timoro. La formo sur Molukoj, nome ''medius'', estas la plej granda. Kelkaj aliaj subspecioj kiel ''philippinensis'' el Filipinoj kaj ''chamnongi'' el Tajlando<ref>{{cite journal | last=Deignan | first=H.G. | year=1955 | title= Four new races of birds from East Asia | journal=Proceedings of the Biological Society of Washington | volume=68 | pages=145–148 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34549629 }}</ref> ne estas ĉiam agnoskitaj kaj oni supozas, ke ili formas aŭ variaĵojn aŭ mezajn plumarojn.<ref name=payne>{{cite book|title=The Cuckoos | last=Payne | first=R.B. |year=2005|publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-850213-5 | pages=250–254}}</ref> La populacio dise distribuita<ref>{{cite journal | last=Philip | first=V. | year=1993| title=Occurrence of the Lesser Crow-Pheasant ''Centropus tolou'' in Neyyar |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] | volume=33 |issue=5|pages=93–94|url=https://archive.org/stream/NLBW33_5#page/n14/mode/1up}}</ref> en la [[Okcidentaj Ghatoj]] de suda Barato povas konsistigi apartan subspecion.<ref name=pcr /> ==Kutimaro kaj ekologio== La Bengala centropo troviĝas sola aŭ en paroj malalte en la subkreskaĵaro en marĉaj aŭ herbaj areoj apud arbaroj. Ili ŝajne troviĝas ĉefe en malaltaj teroj. Kiel aliaj centropoj, ili estas kukoloj, kiuj ne parazitas la neston. Ili nestas de majo ĝis septembro, sed ĉefe post la pluvoj en junio en Barato, konstruante kupolon el herbofolioj sur malalta arbo.<ref name=pcr>{{cite book|first1=Pamela C.|last1=Rasmussen|first2=J.C.|last2=Anderton| year=2005| title=Birds of South Asia. The Ripley Guide. Volume 2.|publisher= Smithsonian Institution and Lynx Edicions|place=Washington D.C. and Barcelona | isbn=978-84-96553-87-3 |pages=223–224}}</ref> La kutima ovodemetado estas 3 ovoj en Barato, 2 en Sudorienta Azio kaj 4 en Tajvano. Ambaŭ seksoj kovas la ovojn kaj zorgas pri la idoj.<ref name=hbw/> == Referencoj == {{Referencoj}} * ''A Guide to the birds of the Philippines'' (2000) Robert S. Kennedy, Pedro C. Gonzales, [[Edward C. Dickinson]], Hector C. Miranda, jr. & Timothy H. Fisher == Eksteraj ligiloj == {{commons|Centropus bengalensis}} * Bengala centropo - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/388.pdf Speciteksto en ''The Atlas of Southern African Birds'']. {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kukoloformaj]] [[Kategorio:Kukoledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] jw3c065s8halw73v9oiqjdokbvbkryy 0 924427 9456584 9213834 2026-08-19T07:47:06Z Sj1mor 12103 9456584 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Bornea grundokukolo |koloro = pink |dosiero = Carpococcyx radiceus 102418105 (cropped).jpg |grando de dosiero = 250ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Kukoloformaj]] ''Cuculiformes'' |familio = [[Kukoledoj]] ''Cuculidae'' |genro = ''[[Carpococcyx]]'' |specio = '''Bornea grundokukolo''', ''C. radiceus'' |statuso = VU | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |year=2022 |title=''Carpococcyx radiceus'' |article-number=e.T22684132A207742808 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-1.RLTS.T22684132A207742808.en}}</ref> |dunomo = ''Carpococcyx radiceus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1832) |sinonimo = ''Carpococcyx radiatus'' (Temminck, 1832) |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Bornea grundokukolo''', ''Carpococcyx radiceus'' estas surgrundema specio de la [[kukoledoj]], familio de la ordo de [[birdo]]j, nome ''Cuculiformes'', kiuj inkludas ankaŭ la [[vojkuruloj]]n, la [[anio]]jn, la [[centropo]]jn kaj la [[hoacino]]n. Ĝi estas, kiel sugestas ĝia [[ordinara nomo]], [[Endemio|endemia]] de la insulo [[Borneo]],<ref>{{cite book |title=Phillipps' Field Guide to the Birds of Borneo |author=Phillipps, Quentin |author2= Phillipps, Karen |name-list-style=amp|year=2011 |publisher=John Beaufoy Publishing |location=Oxford, UK |isbn=978-1-906780-56-2 }}</ref> trovebla en areoj apartenantaj al [[Brunejo]], [[Malajzio]] kaj [[Indonezio]]. Ĝi estas limigita al malseka arbaro. Ĝi estas minacata pro [[habitatoperdo]]. Ĝi antaŭe estis konsiderata samspecia kun la [[Sumatra grundokukolo]]. == Taksonomio kaj sistematiko == La Bornean grundokukolon [[Specipriskribo|priskribis]] kiel ''Calobates radiceus'' la nederlanda zoologo [[Coenraad Jacob Temminck]] en 1832 baze sur ina specimeno el distrikto [[Pontianak]] en okcidenta [[Borneo]].<ref>{{Cite book |last=Temminck |first=Coenraad Jacob |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/112979#page/559/mode/1up |title=Nouveau recueil de planches coloriées d'oiseaux: pour servir de suite et de complément aux planches enluminées de Buffon |last2=Laugier |first2=Guillaume Michel Jérôme Meiffren |date=1838 |publisher= |volume=3 |location=[[Strasbourg]] |pages=Plate 538 |language=fr |trans-title=New collection of colored plates of birds: to serve as a continuation and complement to the illuminated plates of Buffon |doi=10.5962/bhl.title.51468 |oclc=23411407 |doi-access=free}}</ref> En 1840, George Robert Gray establis ĝin kiel la [[tipa specio]] de nova genro, ''[[Carpococcyx]]'', ĉar ''Calobates'' estis simila al la muŝgenro ''Calobata''.<ref>{{Cite book |last=Gray |first=George Robert |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/48588#page/70/mode/1up |title=A list of the genera of birds: with their synonyma an indication of the typical species of each genus |date=1840 |publisher=Richard and John E. Taylor |location=London |page=56 |language=en |doi=10.5962/bhl.title.13777 |oclc=16513435 |doi-access=free}}</ref> Krome, ĝi estas ankaŭ juna [[homonimo]] de la genro ''Calobates'', establita de la germana natursciencisto [[Johann Jakob Kaup|Johann Jacob Kaup]] en 1829.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=James Lee |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/50573#page/80/mode/1up |title=Check-list of birds of the world |date=1931 |publisher=[[Harvard University Press]] |volume=4 |location=Cambridge |page=64 |language=en |doi=10.5962/bhl.title.14581 |oclc=12228458 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaup |first=Johann Jakob |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/129856#page/61/mode/1up |title=Skizzirte Entwickelungs-Geschichte und natürliches System der europäischen Thierwelt: Erster Theil welcher die Vogelsäugethiere und Vögel nebst Andeutung der Entstehung der letzteren aus Amphibien enthält |date=1829 |publisher= |location=[[Darmstadt]] kaj [[Leipzig]] |page=33 |language=de |trans-title=Outlined history of development and natural system of the European animal world: First part containing the avian mammals and birds together with an indication of the origin of the latter from amphibians |doi=10.5962/bhl.title.63915 |oclc=12222116 |doi-access=free}}</ref> La [[specia epiteto]], ''radiceus'', devenas el [[Latino]] ''radius'' (rado) aŭ ''radicis'' (fundamento).<ref>{{Cite book |last=Jobling |first=James A. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/304157#page/3/mode/1up |title=Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher= Christopher Helm |year=2010 |isbn=978-1-4081-2501-4 |location=London |pages= |language=en |oclc=1040808348 |via=[[Biodiversity Heritage Library]]}}</ref> Oni supozas, ke temas pri eraro por ''radiatus'' aŭ ''radiosus'', ĉar Temminck mem aludas al la specio per tiuj nomoj en aliaj skribaĵoj, sed la originala priskribo ne provizas sufiĉajn pruvojn por korekti la nomon. Tamen, kelkaj aŭtoritatoj uzas ''radiatus'' kiel la specian epiteton.<ref>{{Cite journal |last=Payne |first=Robert B. |title=Bornean Ground-Cuckoo (''Carpococcyx radiceus'') |date=2020-03-04 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/bogcuc1/1.0/introduction |work=Birds of the World |editor-last=Billerman |editor-first=Shawn M. |publisher=[[Cornell Lab of Ornithology]] |language=en |doi=10.2173/bow.bogcuc1.01 |access-date=2022-05-06 |editor2-last=Keeney |editor2-first=Brooke K. |editor3-last=Rodewald |editor3-first=Paul G. |editor4-last=Schulenberg |editor4-first=Thomas S.|url-access=subscription }}</ref> ==Aspekto== Temas pri mezgranda birdo longvosta kun nigraj gorĝo kaj krono kun tre kontrasta blankeca nuda ĉirkaŭokula haŭtaĵo, fortikega beko kaj helbrunaj malsupraj partoj kun tre fajna nigreca strieco. == Notoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bogcuc1/1.0/introduction en ''Birds of the world''] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kukoloformaj]] [[Kategorio:Kukoledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] [[Kategorio:Birdoj de Indonezio]] ofmqsnnx1j52810tp0w9pnfytu0w3dy 1 925393 9456410 9220121 2026-08-18T20:34:13Z Stefangrotz 91903 /* ĉu apartigilo? */ Respondo 9456410 wikitext text/x-wiki == ĉu apartigilo? == eble tiu ĉi artikolo estu konektita kun [[hu:Szabadság (egyértelműsítő lap)]] ĉu ne? [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 13:46, 29 okt. 2025 (UTC) :Povas esti ankaŭ [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:09, 29 okt. 2025 (UTC) ::Mi nun konektigis ĝin kun ĝi. [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 20:34, 18 aŭg. 2026 (UTC) ru0sa1jjfrm7b90zvl3gzxap15hszjg 0 926049 9456547 9224627 2026-08-19T05:04:25Z Sj1mor 12103 9456547 wikitext text/x-wiki La kvartalo '''Ĥarkivskij''', ({{lang-uk|Харківський масив}}) situas en la [[Darnitskij distrikto]] de [[Kijivo]], [[Ukrainio]]. La areo unue estis evoluigita inter la mezo de la [[1980-aj jaroj]] kaj la fruaj [[1990-aj jaroj]] kiel etendo de la kvartalo Darnickij de la urbo. La nomo estas pli simbola ol historia: ĝi simple indikas, ke la areo situas survoje al la urbo [[Ĥarkivo]]. Situanta ĉe la suda urba limo de la maldekstra bordo de la rivero [[Dnepro]], la kvartalo Ĥarkivskij estis konstruita laŭ similaj planoj de loĝejaroj kiel la kvartalo [[Obolon]]. La sama metodo de sablodeponado estis uzata por ebenigi kaj levi la malaltajn herbejojn. La kvartalo havas multajn lagojn kaj la strandoj estas populara allogaĵo. Tamen, la arboj estas maloftaj kaj malfortaj (pro la sabla grundo) malgraŭ la intensaj klopodoj de la loĝantoj. Origine situanta relative malproksime de la [[Metroo de Kievo|metroo]], la kvartalo ne estis konsiderata prestiĝa, sed la longa atendolisto por loĝejoj kaŭzis rapidan setladon. Dum la komenca disvolviĝo, la areo enhavis relative altajn konstruaĵojn, de naŭ ĝis dek ses etaĝoj. En la fruaj ĝis mezaj 1990-aj jaroj, la metroo estis etendita por pli bone kovri la kvartalon. La stacio Osokorkij ({{lang-uk| Осокорки}}) estis malfermita en 1992 kaj la stacio Ĥarkivska (ukraine: Харківська) estis malfermita en 1994. Kiel en aliaj areoj de Kijivo, plia evoluo komenciĝis en Ĥarkivskij ekde 2000. Modernaj, okcidentstilaj etaĝkonstruaĵoj estis konstruitaj ĉirkaŭ la lagoj, kutime pli direkte al la sudaj kaj orientaj limoj de la kvartalo. La prestiĝo de la areo ankaŭ pliiĝis pro la malfermo de butikoj, restoracioj kaj kafejoj sur kaj ĉirkaŭ la lagoj, same kiel sur la teretaĝoj de etaĝkonstruaĵoj. La metroo estas etendita pli profunden en la kvartalon, kun nova stacio Borispilska malfermita en 2005, kaj kelkaj pliaj stacioj kiuj estis aldonitaj poste. == Bildaro == <gallery mode="packed"> Kiew prospBazhanaOst.jpg KharkivskaSqKyiv.jpg Харківський масив, ЗЕМ (майбутнє озеро Сонячне), 1987 - panoramio.jpg|La kvartalo en 1987 1 мікрорайон Харківського масиву.jpg|La kvartalo en 2012 </gallery> [[Kategorio:Kievo]] o1g50kzo3ln831cynxekkbaivbqei5x 0 928781 9456639 9319030 2026-08-19T09:06:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456639 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Manoomin_(wild_rice).jpg|alternative=|eta|Sovaĝa rizo ([[Zizania]]) estas indiana tradicia manĝaĵo de [[Minesoto]], [[Viskonsino]], [[Miĉigano]], kaj kelkaj areoj de [[Norda Dakoto]].<ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.native-languages.org/food.htm|title=Native American Food: Agriculture, Hunting and Gathering, Fishing, and other American Indian food sources|access-date=December 18, 2018|archive-date=December 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218203247/http://www.native-languages.org/food.htm|url-status=live}}</ref>]] [[Dosiero:Frybread.jpg|eta|Fritita pano.]] La '''indiana kuirarto''' originis en la antaŭkolonia periodo kaj retenas sian distingan karakteron ĝis nuntempe. Kvankam ĝi baziĝas sur manĝaĵoj komunaj en [[Ameriko]] ekde la [[Antaŭkolumba Ameriko|antaŭkolumbaj]] tempoj, iuj eŭropaj ingrediencoj (kiel [[tritiko]]) ankaŭ estis enkorpigitaj laŭlonge de la tempo. Iuj pladoj ludis ritan rolon: ekzemple, fritita pano estis tradicia parto de poŭovoj (''pow wow'', [[d:Q254279]]). Signifa nombro da indianaj pladoj pluvivas en la tradiciaj kuirartoj de [[Latinameriko|latinamerikaj landoj]]. Kelkaj indianaj pladoj, kiuj maluziĝis, povas esti revivigitaj el la registraĵoj de eŭropaj koloniigistoj. Aliflanke, danke al la [[Kolumba interŝanĝo|Kolumba Interŝanĝo]], tiaj tradiciaj indianaj elementoj kiel maizpano ([[d:Q1108866]]), [[meleagro]], [[Oksikoko|oksikokoj]], [[Mirtelo|mirteloj]], maiza avenkaĉo kaj maiza [[grio]] penetris en la kuirarton de eŭropaj popoloj, specife en [[Usono]] kaj [[Kanado]]. La plej malnovaj manĝaĵoj kultivitaj de indiĝenaj amerikanoj tra la [[amerika kontinento]] estis la t.n. " tri fratinoj " - [[maizo]], [[kukurbo]] kaj [[Fazeolo|fazeoloj]]. Moderna indiana kuirarto estas escepte diversa, ĉar la indianoj mem reprezentas vastan aron da senrilataj [[Lingva familio|lingvofamilioj]]. Tamen, ĝi restas karakterizita per la uzo de manĝaĵoj, kiuj ekzistis en Ameriko antaŭ la alveno de eŭropanoj, inkluzive de loka ĉasaĵo kaj malsovaĝigitaj bestoj. Nordamerika indiana kuirarto povas iom diferenci de [[Sudokcidenta Usono|sudokcidenta]] kaj [[meksika kuirarto]] pro sia simpleco kaj rekta [[gusto]]. La uzo de ''Allium tricoccum'' (speco de sovaĝa cepo), sovaĝa [[zingibro]], [[laktuko]] kaj [[junipero]] povas aldoni rafinitajn gustojn al diversaj pladoj. Tiu kuirarto estas malproksima de statika, kaj do nuntempaj kuiristoj ofte adaptas kaj modifas pladojn kun riĉa imagopovo.<ref>{{cite web|url=http://www.nativeculinary.com/forum/index.php|title=The Native American Culinary Association Forum Index|publisher=The Native American Culinary Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20070422194047/http://nativeculinary.com/forum/index.php|archive-date=April 22, 2007}}</ref> Nuntempa indiana kuirarto povas ampleksi tiel vastan gamon, kiel la [[imagopovo]] de la [[kuiristo]], kiu enkondukas aŭ adaptas tradician kuirarton al la [[nuntempo]]. La uzo de indiĝenaj malsovaĝigitaj kaj sovaĝaj manĝaĵingrediencoj reprezentas indianan kuirarton.<ref name="NativeTech">{{cite web|url=http://www.nativetech.org/recipes/index.php|title=Welcome to NativeTech: Indigenous Food and Traditional Recipes|publisher=NativeTech: Native American Technology & Art|access-date=August 23, 2008|archive-date=February 19, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219234128/http://nativetech.org/recipes/index.php|url-status=live}}</ref> == En Esperanto aperis == * "En Kanado, reviviĝas indiĝena kuirarto", [[Unesko-Kuriero]], [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393310_epo?posInSet=17&queryId=N-9a9b10f8-19a6-4595-92ef-fe92b8897a32 n-ro 2 (Apr-Jun 2025) "Manĝaĵoj: kio kunigas nin"] pĝ. 19-21, esperantigis Trefflé Mercier (Kanado). == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Kanada kuirarto]] * [[Usona kuirarto]] * [[Meksika kuirarto]] * [[Latinamerika kuirarto]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://fortsillapachenation.com/recipes.html Tradiciaj Chiricahua-receptoj]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110816000000/https://web.archive.org/web/20110816144048/http://fortsillapachenation.com/recipes.html |date=2011-08-16 }} * [http://www.aihd.ku.edu/ Projekto pri sano kaj dieto de usonaj indianoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240225122006/https://aihd.ku.edu/ |date=2024-02-25 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Indiana kuirarto| ]] [[Kategorio:Amerika kuirarto]] [[Kategorio:Nordamerika kuirarto]] [[Kategorio:Latinamerika kuirarto]] [[Kategorio:Indiĝena kulturo de Ameriko]] 1f3m0csxen898f3tgg3bxsl5qm5dyvz 0 929513 9456316 9248308 2026-08-18T19:29:22Z Sj1mor 12103 9456316 wikitext text/x-wiki {{polurinda}} {{Informkesto muzika artisto|nomo=Vakuumpagten|nuntempaj membroj=Mikkel Pilgaard|deveno={{Flago|Danio}} [[Aarhus]], [[Danio]]|fono=muzikgrupo|aktivaj jaroj=[[2024]] – nuntempo}} '''Vakuumpagten''' estas dana muzikgrupo de [[Mikkel Pilgaard]]. Li eldonis plurajn kantojn kaj kunlaboris kun pluraj famaj danoj ekzemple kun [[Knud Romer]] por la kanto "Siddende På Hænder".<ref>[https://ligeher.nu/broenderslev/nyheder/aktuelt/broenderslev-talent-laver-sang-sammen-med-kendt-forfatter/5405470 Brønderslev-talent laver sang sammen med kendt forfatter], LigeHer, Kay Bæckmann Nielsen, 02.02.2025</ref> Liaj kantoj ofte enhavas eksperimentajn muzikajn elementojn kombinita kun profundaj kaj pensigaj tekstoj. == Diskaro == === Unuopaj Kantoj === {| class="wikitable" |+ !Jaro !Nomo |- |2024 |Sekulær Jesus |- |2024 |I et Vakuum |- |2024 |Ramachampignon (Sindssyg Svampsky) |- |2024 |Liggesåre Nætter |- |2025 |Siddende På Hænder |- |2025 |Kayfabe |- |2025 |Det Dufter Lysegrønt af Græs |- |2025 |Siddende På Hænder - Endnu 1 Version |- |2025 |Dejlig Er Den Himmel Blå |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Instagram}} * {{Facebook}} 71rv7my0t3xvff3m6gbv81c3jx50qmj 0 929670 9456619 9249253 2026-08-19T08:11:12Z Naturalhistoryinformation 262088 30 march is true when using the Julian Calendar, this is 11 april on the Gregorian calender. 9456619 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} Barono '''Harald Georg Gideon Freiherr von LOUDON''' (11a de Aprilo 1876 – 1a de Januaro 1959) estis balt-germana [[ornitologo]]. == Biografio == Li studis zoologion en [[Sankt-Peterburgo]] ĉe la Zoologia Muzeo de la [[Rusia Akademio de Sciencoj]]. Li komencis sian ornitologian esploradon en la [[1890-aj jaroj]], farante observojn proksime de sia hejmo en la ĉirkaŭaĵo de [[Valmiera]] kaj [[Cēsis]] (en la nuna [[Latvio]]). Tiam li komencis sian personan kolekton de birdovoj. Almenaŭ ekde 1894, ĉi tiu kolekto kreskis kaj laŭ grandeco kaj amplekso, ampleksante ne nur ovojn sed ankaŭ tutajn birdojn, skeletojn kaj kraniojn. Lia unua publikaĵo aperis en 1895 en la revuo de la Riga Asocio de Natursciencistoj (''Der Naturforscherverein zu Riga''), antaŭaĵo de la Muzeo pri Natura Historio de Latvio. Li daŭrigis sisteman esploradon pri la birdaro de Latvio ĝis almenaŭ 1917. Printempe de 1896, li entreprenis sciencan vojaĝon al la suda parto de la [[Rusia Imperio]], dum kiu li konatiĝis kun Gustav Radde kaj [[Nikolaj Zarudnij]]. Ĉi-lasta fariĝis amiko de von Loudon kaj ili tenis regulan kontakton. Von Loudon faris pliajn kvin tiajn ornitologiajn ekspediciojn, al [[Kaŭkazo]], la [[Kaspia Maro]], [[Krimeo]] kaj [[Centra Azio]]. En 1904, li gastigis Henry Eeles Dresser ĉe sia bieno en Latvio, kaj unu jaron poste li mem vojaĝis al Londono por partopreni internacian konferencon pri ornitologio; li estis unu el nur kvin rusaj civitanoj partoprenintaj. Von Loudon akumulis vastan kolekton de birdoj, birdovoj kaj alia scienca materialo, same kiel vastan ornitologian bibliotekon. Dum la [[rusa revolucio de 1917]], von Loudon estis devigita fuĝi el la lando kaj ekloĝi en Germanio. Tie li iom post iom forlasis ornitologion favore al [[politiko]], partoprenante en la agadoj de la Societo de Baltaj Germanoj. En 1922 lia posedaĵo inkluzive de bieno kun terenoj (513 hektaroj) estis konfiskita de la latva ŝtato pro lia helpo al la germanaj trupoj dum la milito. Lia kolekto suferis pro mistraktado dum la [[Unua Mondmilito]], sed partoj de ĝi estis savitaj kaj fine alvenis al la [[Universitato de Latvio]]; la ĉefa parto de la kolekto tamen estis evakuita al la nuna [[Kaliningrado]] en 1939 kaj probable detruita tie dum la [[Dua Mondmilito]]. La ornitologia biblioteko alvenis al la [[Nacia Biblioteko de Latvio]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj ornitologoj]] ns1neaymhuw0mhtikwkoipzc69syxx3 9456620 9456619 2026-08-19T08:11:55Z Naturalhistoryinformation 262088 9456620 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} Barono '''Harald Georg Gideon Freiherr von LOUDON''' (11an de Aprilo 1876 – 1a de Januaro 1959) estis balt-germana [[ornitologo]]. == Biografio == Li studis zoologion en [[Sankt-Peterburgo]] ĉe la Zoologia Muzeo de la [[Rusia Akademio de Sciencoj]]. Li komencis sian ornitologian esploradon en la [[1890-aj jaroj]], farante observojn proksime de sia hejmo en la ĉirkaŭaĵo de [[Valmiera]] kaj [[Cēsis]] (en la nuna [[Latvio]]). Tiam li komencis sian personan kolekton de birdovoj. Almenaŭ ekde 1894, ĉi tiu kolekto kreskis kaj laŭ grandeco kaj amplekso, ampleksante ne nur ovojn sed ankaŭ tutajn birdojn, skeletojn kaj kraniojn. Lia unua publikaĵo aperis en 1895 en la revuo de la Riga Asocio de Natursciencistoj (''Der Naturforscherverein zu Riga''), antaŭaĵo de la Muzeo pri Natura Historio de Latvio. Li daŭrigis sisteman esploradon pri la birdaro de Latvio ĝis almenaŭ 1917. Printempe de 1896, li entreprenis sciencan vojaĝon al la suda parto de la [[Rusia Imperio]], dum kiu li konatiĝis kun Gustav Radde kaj [[Nikolaj Zarudnij]]. Ĉi-lasta fariĝis amiko de von Loudon kaj ili tenis regulan kontakton. Von Loudon faris pliajn kvin tiajn ornitologiajn ekspediciojn, al [[Kaŭkazo]], la [[Kaspia Maro]], [[Krimeo]] kaj [[Centra Azio]]. En 1904, li gastigis Henry Eeles Dresser ĉe sia bieno en Latvio, kaj unu jaron poste li mem vojaĝis al Londono por partopreni internacian konferencon pri ornitologio; li estis unu el nur kvin rusaj civitanoj partoprenintaj. Von Loudon akumulis vastan kolekton de birdoj, birdovoj kaj alia scienca materialo, same kiel vastan ornitologian bibliotekon. Dum la [[rusa revolucio de 1917]], von Loudon estis devigita fuĝi el la lando kaj ekloĝi en Germanio. Tie li iom post iom forlasis ornitologion favore al [[politiko]], partoprenante en la agadoj de la Societo de Baltaj Germanoj. En 1922 lia posedaĵo inkluzive de bieno kun terenoj (513 hektaroj) estis konfiskita de la latva ŝtato pro lia helpo al la germanaj trupoj dum la milito. Lia kolekto suferis pro mistraktado dum la [[Unua Mondmilito]], sed partoj de ĝi estis savitaj kaj fine alvenis al la [[Universitato de Latvio]]; la ĉefa parto de la kolekto tamen estis evakuita al la nuna [[Kaliningrado]] en 1939 kaj probable detruita tie dum la [[Dua Mondmilito]]. La ornitologia biblioteko alvenis al la [[Nacia Biblioteko de Latvio]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj ornitologoj]] pgo79hv2aqki5w5hep7fcemlscxe8km 0 937969 9456535 9329568 2026-08-19T03:43:55Z Näin on näreet 255377 9456535 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} '''''Nocturne''''' estas poemo de [[Eino Leino]] el la jaro 1903. Li skribis ĝin en [[Kangasniemi]] kaj ĝi esprimas romantikan, pleje impresionisman sed iomete ekspresionismajn trajtojn inkludantajn bildon pri bona somera nokto en kamparo de orienta Finnlando. Laŭ iuj taksoj Leino skribis ĝin en la sama nokto, pri kiu ĝi rakontas, sed laŭ profesoro [[Reijo Heikkinen]] Leino rakontas en la poemo pri pli antaŭa nokto en sia hejmregiono en [[Paltaniemi]], [[Paltamo]], [[Kainuu]]. La poemo estas lia plej konata. Ĝi estas konata kiel diskaĵo de [[Vesa-Matti Loiri]]. Vortoj: :Ruislinnun laulu korvissani. :Tähkäpäiden päällä täysi-kuu. :Kesäyön on onni omanani. :kaskisavuun laaksot verhouu. :En ma iloitse, en sure, huokaa; :Mutta metsän tummuus mulle tuokaa, :Puunto pilven, johon päivä hukkuu, :Siinto vaaran tuulisen, mi nukkuu, :Tuoksut vanamon ja varjot veen; :Niistä sydämeni laulun teen. :Sulle laulan, neiti kesäheinä, :sydämeni suuri hiljaisuus, :uskontoni, soipa säveleinä, :Tammenlehvä-seppel vehryt, uus. :En ma enää aja virvatulta, :onpa kädessäni onnen kulta; :pienentyy mun ympär' elon piiri; :aika seisoo, nukkuu tuuliviiri; :edessäni hämäräinen tie :tuntemattomahan tupaan vie. Traduko: :Kanto de kreko en miaj oreloj, :sur spikokapoj plena luno; :Tra somera nokto estas nirvano mia propra, :valoj estas kurtenitaj je fumo de forbruligo. :Ne mi ĝojas, ne malĝojas nek suspiras, :sed alportu al mi mallumecon de la valo. :Ruĝeto de nubo, en kiu la tago dronas :Blueto de la venta monteto, kiu dormas. :Odoroj de linneoj kaj ombroj de akvo, :pri ili mi faras kanton de mia koro. :Por vi mi kantas, ho fraŭlino somerherbo, :granda kvieto de mia koro. :Mia religio sonas kiel melodio. :Verda, nova kronjo elfolio el kverko. :Mi ne ankoraŭ postkuras erarbarajn fajrojn, :sur mia mano estas oro de nirvano. :Malkreskas ĉirkaŭ mi la cirklo de la vivo, :la tempo haltas, ventoflago dormas. :Antaŭ mi mallumeta vojo :al nekonata domo kondukas. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Poemoj]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] 6s9m51hsifexgeel4aju7voqdrapvi6 9456536 9456535 2026-08-19T03:49:46Z Näin on näreet 255377 9456536 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} '''''Nocturne''''' estas poemo de [[Eino Leino]] el la jaro 1903. Li skribis ĝin en [[Kangasniemi]] kaj ĝi esprimas romantikan, pleje impresionisman sed iomete ekspresionismajn trajtojn inkludantajn bildon pri bona somera nokto en kamparo de orienta Finnlando. Laŭ iuj taksoj Leino skribis ĝin en la sama nokto, pri kiu ĝi rakontas, sed laŭ profesoro [[Reijo Heikkinen]] Leino rakontas en la poemo pri pli antaŭa nokto en sia hejmregiono en [[Paltaniemi]], [[Paltamo]], [[Kainuu]]. La poemo estas lia plej konata. Ĝi estas konata kiel diskaĵo de [[Vesa-Matti Loiri]]. Vortoj: :Ruislinnun laulu korvissani. :Tähkäpäiden päällä täysi-kuu. :Kesäyön on onni omanani. :kaskisavuun laaksot verhouu. :En ma iloitse, en sure, huokaa; :Mutta metsän tummuus mulle tuokaa, :Puunto pilven, johon päivä hukkuu, :Siinto vaaran tuulisen, mi nukkuu, :Tuoksut vanamon ja varjot veen; :Niistä sydämeni laulun teen. :Sulle laulan, neiti kesäheinä, :sydämeni suuri hiljaisuus, :uskontoni, soipa säveleinä, :Tammenlehvä-seppel vehryt, uus. :En ma enää aja virvatulta, :onpa kädessäni onnen kulta; :pienentyy mun ympär' elon piiri; :aika seisoo, nukkuu tuuliviiri; :edessäni hämäräinen tie :tuntemattomahan tupaan vie. Traduko: :La kanto de kreko en miaj oreloj, :sur la spikoj la plenluno brilas; :la feliĉo de somera nokto estas mia, :la valoj sin vestas per fumo de forbruligo. :Mi ne ĝojas, mi ne malĝojas, mi suspiras; :sed la mallumon de la arbaro al mi alportu, :la ruĝon de nubo, en kiu la tago dronas, :la brilon de ventoĉirkaŭita monto, kiu dormas, :la odorojn de linneo kaj la ombrojn de akvo; :el ili mian kanton faras mia koro. :Al vi mi kantas, ho fraŭlino, somera herbo, :la granda kvieto de mia koro, :mia kredo, sonu per melodioj, :verda, nova krono el kverkaj folioj. :Mi ne plu postkuras la feajn fajrojn, :jen en mia mano la oro de feliĉo; :malvastiĝas ĉirkaŭ mi la cirklo de vivo, :la tempo haltas, dormas la ventoflago; :antaŭ mi kuŝas krepuska vojo, :kiu kondukas al nekonata kabano. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Poemoj]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] 9cw8kp4wsaq4acfktyf09fodvf9hzmz 0 944456 9456436 9383971 2026-08-18T20:47:23Z Sj1mor 12103 9456436 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Sicilepgp.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Mapo de la ĉefaj urboj de Sicilio.</center>]] Sirakuzo (Siracusa) estis la antikva ĉefurbo de Sicilio, kaj unu el la plej rimarkindaj urboj de la antikveco. Ĝi atingis tian grandecon, ke la ĉirkaŭaĵo de ĝiaj muroj superis 32 km. Ĝi estis dividita en kvin partojn, kiuj estis tiel grandaj, ke oni konsideris ilin apartaj urboj: nome [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]], malgranda insulo, sur kiu la grekoj origine ekloĝis; [[:it:Acradina|Akradino]] fronte al la maro; [[:it:Tiche (Siracusa)|Tiĥo]], inter tiu kaj la sekva parto; [[:en:Neapolis (Siracusa)|Neapoliso]], kiu staris sur la granda haveno; kaj [[:it:Epipoli|Epipolæ]]. La historio de Sirakuzo komenciĝis en 734 a.K. kiam [[Arkiaso de Korinto|Arkiaso]] kune kun grekaj setlantoj fondis la urbon Sirakuzo (malnovgreke: Συράκουσαι Syrákusai) ĉe la sudorienta marbordo de Sicilio. En la sekvaj jarcentoj, la urbo evoluis al la plej granda kaj plej potenca urbo en antikva Sicilio kaj ĝia kultura centro. Dum longa tempo, Sirakuzo rezistis atakojn de eksterlandaj konkerintoj. En 212 a.K., ĝi venis sub romian regadon kaj fariĝis la unua romia provinca ĉefurbo. En la antikveco, la urbo havis ĝis 200 mil loĝantojn, signife pli ol hodiaŭ. Sub araba regado en la 9-a jarcento, Sirakuzo perdis sian dominan pozicion al Palermo, kiu evoluis al la nova ĉefurbo de Sicilio.<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Manual_of_Classical_Literature_From_the/r9HIa2sU7GMC?hl=en&gbpv=1&dq=Archias+of+Corinth+geni&pg=PA456&printsec=frontcover Manual of Classical Literature]</ref> Hodiaŭ, Sirakuzo estas la kvara plej granda urbo de Sicilio kaj la ĉefurbo de la Libera Municipa Konsorcio de Sirakuzo. Pro la arkeologiaj lokoj kaj konstruaĵoj, kiuj reflektas la historion de la urbo ekde ĝia fondo ĝis la moderna epoko, UNESKO deklaris Sirakuzon Monda Heredaĵo de Unesko en 2005. ==Antaŭhistorio== [[Dosiero:Destruction_of_the_Athenian_army_at_Syracuse.jpg|eta|250ra|dekstre|<center>Detruo de la atena armeo en Sirakuzo.</center>]] [[Dosiero:Thesaurus_opticus_Titelblatt.jpg|eta|250ra|dekstre|<center>Romiaj ŝipoj estas bruligitaj per brulantaj speguloj.</center>]] [[Dosiero:Along the island of ortigia.jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Laŭlonge de la [[:en:Ortygia|insulo Ortiĝjo]]: Vido de la marbordo de Ortiĝjo, al la [[Kastelo Maniace]].</center>]] [[Dosiero:Latomia del Paradiso - Siracua (Sicilia).jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Latomio de Paradizo: Ĝi estas impona kalkŝtona minejo en Sicilio, situanta ene de la Arkeologia Parko Neapoliso, en Sirakuzo.</center>]] [[Dosiero:Marbatalo dum la sieĝo de Sirakuzo.png|eta|300ra|dekstre|<center>Marbatalo dum la sieĝo de Sirakuzo, bildo de anonima aŭtoro.</center>]] Ekde ĉirkaŭ la mezo de la dua jarmilo a.K., homoj setlis en la areo ĉirkaŭ Sirakuzo, kaj iliaj restaĵoj estas asociitaj kun la bronzepoka kulturo de [[:en:Thapsus|Tapso]]. Ekde la 14-a jarcento a.K. pluen, la loko, kie Sirakuzo poste estis fondita, ŝajnas esti evoluinta, kune kun Tapso, [[Taranto|Scoglio del Tonno]] kaj [[Lipari]], en unu el la plej gravaj komercaj centroj inter la orienta kaj okcidenta Mediteraneo. La periodo antaŭ la greka setlejo de Sirakuzo ankoraŭ ne estas bone esplorita, sed inter la sporadaj bronzepokaj trovaĵoj estis [[Mikena civilizo|mikena]] kaj [[Kipro|kipra ceramiko]], same kiel cilindra sigelo de orient-mediteranea origino. En la 13-a jarcento, multaj marbordaj setlejoj en orienta Sicilio estis detruitaj aŭ forlasitaj, precipe en la regiono de Sirakuzo. La restaĵoj lasitaj de ĉi tiuj novaj loĝantoj montras fortajn ligojn al kontinenta Italio, kontraste al la antaŭa kulturo de Tapso. Ĉi tiuj eventoj estas verŝajne ligitaj al la alveno de la [[Sikeloj]] en orientan Sicilion, kiel priskribite en antikvaj fontoj, kiuj delokigis la ekzistantan loĝantaron — la [[Sikanoj]]n de antikvaj fontoj — okcidenten. ==Greka Antikveco== ===Arkaika Periodo=== La loknomo devenas de la vasta marĉlando de Sirakuzo, situanta ĉe la bordoj de la riveroj [[:en:Anapo|Anapo]] kaj [[:en:Ciane|Ciane]], kiuj fluas en la Mediteranean Maron ĉe ĉi tiu punkto. En 734 a.K., doriaj setlantoj el Korinto, gvidataj de Arkiaso, submetis la Sikelojn, ekloĝis sur la insulo [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]], kaj fondis la polison ("urbo-ŝtato") Syrákusai. La 40-hektara insulo kuŝas inter du naturaj havenoj, apartigita de la kontinento nur per mallarĝa pasejo, kaj tial estis facile defendebla. Danke al ĝia favora lokigo ĉe la [[Ionia Maro]], kiu faciligis komercon kun Korinto kaj aliaj urboj en la orienta Mediteraneo, la urbo riĉiĝis kaj rapide disetendiĝis sur la kontinenton, kie la distrikto [[:it:Acradina|Akradina]] estis establita. Filinaj urboj ankaŭ estis fonditaj, kiel ekzemple [[:en:Akrai|Akrajo]] en 664 a.K., [[:en:Casmenae|Kasmenajo]] en 644 a.K., kaj [[Kamarino]] en 589 a.K. Ekde 580 a.K. pluen, la urbo farigis siajn proprajn monerojn. Inter la moneroj en cirkulado estis [[tetradraĥmo]]j, kiuj prezentis ĉariston kun kvarĉevala ĉevala teamo, korespondanta al la valoro de kvar [[Draĥmo (antikvo)|draĥmoj]], kaj la kapon de la greka nimfo [[Aretuzo|Aretuza]] kun kvar [[delfenoj]]. Pli malgrandaj kaj malpli kompleksaj moneroj estis produktitaj pli ofte, kiel ekzemple la [[obolo]], kiu valoris unu sesonon de draĥmo, kaj ĝia duonunuo, la hemiobolo.<ref>[https://en.numista.com/474171 Numista]</ref> Laŭ legendo, Aretuza iam transformis sin en la dolĉakvan fonton, kiu fontas sur Ortiĝjo. Ĉirkaŭ 575 a.K., la [[:en:Temple of Apollo (Syracuse)|Templo de Apolono]], la plej malnova konata greka templo en Sicilio, estis konstruita. ===Fruaj Tiraneco kaj Demokratio=== Komence de la 5-a jarcento a.K., la loĝantaro de la urbo ribelis kontraŭ la regado de la riĉaj [[:en:Geomori (Athens)|Gamorooj]] (ankaŭ Geomorooj, "terposedantoj"), kiuj formis laŭleĝe privilegiitan aristokratan klason. Laŭ la signifo de ilia nomo, la Gamorooj estis posteuloj de homoj, al kiuj estis asignita tero per lotumo dum la originala terdistribuo je la tempo de setlado. Ili tiam estis forpelitaj el la urbo. [[Gelono la 1-a|Ĝelono]], la tirano de [[Gela|Ĝela]], profitis la maltrankvilon, prenis solan potencon kiel la plej aĝa el la [[:it:Dinomenidi|Dinomenidoj]], kaj tiel fariĝis la unua tirano de Sirakuzo en 485 a.K. Li helpis la Gamoroojn reveni al la urbo kaj sklavigis la senteran loĝantaron. Sub la regado de Ĝelono, Sirakuzo fariĝis la ĉefurbo de orienta Sicilio kaj plue disetendiĝis. Tri novaj distriktoj kreskis ĉirkaŭ la ekzistantaj kvartaloj Ortiĝjo kaj Akradino: Tiĥo<ref>[https://www.cantinegulino.it/en/siracusa-a-city-to-visit-in-italy/ Cantine Gulino]</ref>, Neapoliso<ref>[https://www.hermes-sicily.com/en/tourist-information/syracuse-neapolis-archaeological-park.php Hermes Sicily Tours]</ref>, kaj, sur monteto en la nordokcidento, Epipolae<ref>[https://www.britannica.com/place/Epipolae Britannica]</ref>. Ĉirkaŭ 480 a.K., milito eksplodis inter Ĝelono kaj la kartaganoj. Kun la helpo de sia bopatro [[Terono de Akraganto|Terono]], li venkis la invadantojn ĉe la [[:en:Battle of Himera (480 BC)|Batalo de Himero]]. Por memorfesti ĉi tiun venkon, li mendis la [[:en:Temple of Athena (Syracuse)|Templon de Atena]] en Ortiĝjo, ĉirkaŭ kiu la katedralo poste estis konstruita, krom aliajn templojn en Neapolis. ==Greka Teatro== Post la morto de Ĝelono en 478 a.K., lia frato [[Hierono la 1-a (Sirakuzo)|Hierono la 1-a]] transprenis la potencon. Li venkis la etruskojn ĉe la [[:en:Battle of Cumae (474 BC)|Batalo de Kumo]] kaj evoluigis Sirakuzon en kulturan centron. Li kolektis poetojn kiel [[Simonido el Kea|Simonido de Keos]], [[Epikarmo de Kos|Epikarmo]], [[Esĥilo]] kaj [[Pindaro]] ĉe sia kortego kaj konstruigis teatron, kiu nun estas konsiderata unu el la plej grandaj teatroj de antikva Grekio. Ĝi povis enhavi 15 mil spektantojn. Kiam Hierono la 1-a mortis ĉirkaŭ 466 a.K., lia pli juna frato [[Trazibulo de Sirakuzo|Trazibulo]] sukcedis lin, sed estis detronigita post apenaŭ unu jaro pro lia krueleco. De tiam, la urbo festis ĉi tiun eventon per ĉiujara oferfestivalo honore al [[Zeŭso]]. Kun la detronigo de Trazibulo, la regado de la unuaj tri tiranoj de Sirakuzo, la tiel nomata Malnova Tiraneco, finiĝis.<ref>[https://dokumen.pub/ancient-tyranny-9780748626434.html Dokumen PUB]</ref> Elde 466 ĝis 405 a.K., Sirakuzo spertis periodon de demokratio simila al la politika sistemo en Ateno. En la [[:en:Ecclesia (ancient Greece)|Eklezja]], la popola asembleo, leĝoj estis aprobitaj, decidoj estis prenitaj pri ekstera kaj militista politiko, kaj ŝtataj oficistoj kaj [[konsilio]] estis elektitaj. Tamen, tio ne forigis klasajn distingojn. La gvidaj figuroj daŭre devenis el riĉa elito. Ĉirkaŭ 450 a.K., Sirakuzo, kune kun [[Agrigento|Akragas]], sukcesis subpremi ribelon gvidatan de la sikula princo [[:en:Ducetius|Duketjo]] kaj plue firmigi sian potencon. La atena ekvivalento de [[ostracismo]] estis la [[:en:Petalism|Petalismós]] (πέταλον petalon, "folio"), kie olivfolioj estis uzataj por surskriboj anstataŭ fragmentoj. Laŭ [[Diodoro Sicilia]], la periodo de ekzilo daŭris nur kvin jarojn. Dum la [[:en:Sicilian Expedition|Sicilia Ekspedicio]] de 415–413 a.K., atena armeo sieĝis la urbon, sed ĝi estis decide venkita. 7 mil atenanoj estis kaptitaj kaj devigitaj al sklava laboro en la [https://wonderfulitaly.eu/en/magazine/sport-and-wellness/latomie-del-paradiso-744 latomioj], la antikvaj ŝtonminejoj de Sirakuzo. ==Posta Tiraneco== Kun Dionizo la 1-a, kiu ekregis en 405 a.K., komenciĝis la posta tiraneco. Post pluraj militaj konfliktoj kun Kartago, li certigis Sirakuzon per packontraktoj kaj evoluigis la urbon en la plej potencan fortikaĵon en Sicilio. Ringo de muregoj estis konstruita ĉirkaŭ la urbo, kaj granda fortikaĵo, la [[:en:Euryalus fortress|Eŭryalus-Fortikaĵo]], estis konstruita en la alta distrikto Epipolae.<ref>[https://insidegmt.com/epipolae-the-setting-the-map-cities-routes-and-supply-sources/ Inside GMT]</ref> Tiutempe, Sirakuzo havis ĉirkaŭ 125,mil loĝantojn. Dionizo la 1-a plue vastigis sian influosferon. Li fondis novajn urbojn kiel [[Adrano]]n kaj [[:en:Tindari|Tindaro]] kaj konkeris [[Reggio di Calabria|Rhegium]]. Post lia morto en 367 a.K., lia filo [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la 2-a]], admiranto de la filozofo [[Platono]], sukcedis lin. Dionizo la 2-a estis provizore forpelita el Sirakuzo, sed estis devigita abdiki nur en 344 a.K. fare de [[Timoleono]] el Korinto. En sia rolo kiel [[:en:Aesymnetes|ezimneto]] (mediaciisto), Timoleono provizore reenkondukis demokration. Post la abdiko de Timoleono en 337 a.K., maltrankvilo eksplodis en la urbo. Dum ribelo en 317 a.K., [[Agatoklo de Sirakuzo|Agatoklo]] sukcesis preni la potencon. Li prezentis sin kiel defendanto de la simpla popolo kontraŭ la riĉa aristokrataro kaj, ekde 304 a.K., fariĝis la unua tirano kiu adoptis la titolon "Reĝo de Sicilio". Post lia morto en 289 a.K., pliaj maltrankviloj kaj ribeloj sekvis, kaj en 278 a.K. kaj en 276 a.K., Sirakuzo petis subtenon de reĝo [[Pirho]] en la batalo kontraŭ Kartago. Pirho profitis la situacion kaj submetis preskaŭ la tutan Sicilion, sed estis devigita retiriĝi reen al Italio. Poste, en 275 a.K., [[Hierono la 2-a (Sirakuzo)|Hierono la 2-a]] ekregis Sirakuzon kaj enkondukis longan periodon de prospero por la urbo. Li subskribis packontraktojn kun la romianoj, kiuj forpelis la kartaganojn fine de la [[Unua Punika milito]] kaj konkeris la tutan Sicilion krom Sirakuzo, kaj garantiis al ili grensendaĵojn. Li kreis novan impostleĝon, la [[:en:Lex Hieronica|Lex Hieronica]], antaŭenigis agrikulturon kaj komercon, kaj alportis akademiulojn kiel [[Arkimedo]] kaj artistojn kiel la poeto [[Teokrito]] al sia kortego. Li rekonstruigis la teatron kaj starigis oferaltaron, preskaŭ 200 metroj longa kaj pli ol 10 metroj alta, por la ĉiujara festivalo honore al [[Zeŭso]]. Post la morto de Hierono, en 215 a.K., lia nepo [[:en:Hieronymus of Syracuse|Hieronimo]] ekregis. Li turnis sin kontraŭ Romo kaj subtenis Kartagon en la [[Dua Punika milito]]. Romiaj trupoj poste sieĝis Sirakuzon. Arkimedo evoluigis serion da militmaŝinoj por defendi la urbon kaj supozeble ekbruligis la velojn de romiaj ŝipoj uzante brulantajn spegulojn. Tamen, sub la gvido de [[Marko Klaŭdo Marcelo|Marcus Claudius Marcellus]], la romianoj finfine sukcesis konkeri la fortikaĵon de Eŭrialo kaj la urbon en 212 a.K. ==Listo da regantoj de Sirakuzo dum la greka domineco== {{Div col|cols = 3}} * [[Gelono la 1-a|Ĝelono de Ĝela]] (491 a.K. - 478 a.K.) * [[Hierono la 1-a (Sirakuzo)|Hierono la 1-a]] (478 a.K. - 467 a.K.) * [[Trazibulo de Sirakuzo|Trazibulo]] (466 a.K. - 465 a.K.) * [[Demokratio]] (465 a.K. - 405 a.K.) * [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la Maljuna]] (405 a.K. - 367 a.K.) * [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la Juna]]) (367 a.K. - 357 a.K.) * [[Apolokrato de Sirakuzo|Apolokrato]] (357 a.K. - 347 a.K.) * [[Diono de Sirakuzo|Diono]] (357 a.K. - 354 a.K.) * [[Kalipo de Sirakuzo|Kalipo]] (354 a.K. - 352 a.K.) * [[Hiparino de Sirakuzo|Hiparino]] (351 a.K. - 346 a.K.) * [[Nizeo de Sirakuzo|Nizeo]] (385 a.K. - 346 a.K.) * [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la Juna]] (346 a.K. - 344 a.K.) * [[Hiketo de Leontini|Hiketo la 1-a]] (346 a.K. - 344 a.K.) * [[Timoleono|Timoleono de Korinto]] (345 a.K. - 337 a.K.) * [[Oligarĥio]] sub [[Sozistrato de Sirakuzo|Sozistrato]] (337 a.K. - 317 a.K.) * [[Agatoklo de Sirakuzo|Agatoklo]] (317 a.K. - 289 a.K.) * [[:en:Hicetas (tyrant of Syracuse)|Hiketo la 2-a]] (288 a.K. - 279 a.K.) * [[:it:Tinione|Tiniono]] kaj [[:it:Sosístrato II de Siracusa|Sozistrato la 2-a]] (279 a.K. - 277 a.K.) * [[Pirho|Epira regado]] (277 a.K. - 275 a.K.) * [[Hierono la 2-a (Sirakuzo)|Hierono la 2-a]] (275 a.K. - 215 a.K.) * [[:en:Gelo, son of Hiero II|Gelono la 2-a]] (240 a.K. - 216 a.K.) * [[:en:Hieronymus of Syracuse|Hieronimo]] (215 a.K. - 214 a.K.) * [[:en:Adranodoros|Adranodoro]] (214 a.K. - 213 a.K.) * [[:it:Ippocrate di Siracusa|Hipokrato]] kaj [[:en:Epicydes|Epikido]] (213 a.K. - 212 a.K.) * 212 a.K. Sirakuzo estas konkerita de [[Marko Klaŭdo Marcelo]] {{Div col end}} ==Romia epoko== [[Dosiero:South-east_Sicily_Citites_of_V_century.jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Sudorienta Sicilio en la 5-a jarcento a.K. kun la grekaj urboj ruĝe kaj la indiĝenaj setlejoj blue. La Via Selinuntina<ref>[https://www.hiddenmediterranean.net/en/destinations/italy-via-selinuntina/ Hidden Mediterranean]</ref> flave kaj la [[:it:Via Elorina|Via Elorina]] verde.</center>]] [[Dosiero:Annibale_varca_le_Alpi_-_Jacopo_Ripanda.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>Hanibalo transiranta la Alpojn en detalo el la fresko de [[:en:Jacopo Ripanda|Jacopo Ripanda]] en la [[:it:Palazzo dei Conservatori|Palaco de la Konservativuloj]] en la [[Kapitolaj Muzeoj]] en [[Romo]]. Pentrita ĉirkaŭ [[1510]].</center>]] [[Dosiero:Archimedes Directing the Defenses of Syracuse.jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Arkimedo Indikante la Defendojn de Sirakuzo</center>]] [[Dosiero:Erasmo_e_Marciano_-_Sebastiano_Conca.jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Sankta Marciano prezentita kune kun Sankta Erasmo, kiel kunpatrona sanktulo de [[Gaeta]], verko de [[:en:Sebastiano Conca|Sebastiano Conca]] (1680-1764).</center>]] Kartago akceptis la aliancon kun Sirakuzo. [[Hanibal Barka|Hanibalo]], promesante kontrolon sur la tuta Sicilio kontraŭ rekta partopreno en la milito kontraŭ Romo, sendis du generalojn por regi provizore: [[:it:Ippocrate di Siracusa|'''Hipokrato''']] kaj [[:en:Epicydes|'''Epikido''']]<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/The_Ancient_History_of_the_Egyptians_Car/CSx9AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Hippocrates+Epicydes&pg=PA302&printsec=frontcover The Ancient History of the Egyptians, Carthaginians, Assyrians, Babylonians, Medes and Persians, Grecians, and Macedonians]</ref>. Ilia elekto estis konscia, ĉar ambaŭ havis sirakuzan originon (ilia patro, soldato de [[Agatoklo de Sirakuzo|Agatoklo]], restis en Afriko), celante faciligi la akcepton de la kartaga gvidado. Romo, celante elpreni Sirakuzon el malamikaj fortoj, sendis konsulon [[Marko Klaŭdo Marcelo|Marcus Claudius Marcellus]], kiu gvidis la pluvivantojn de la [[Batalo de Cannae|Batalo de Kanao]], redeplojitajn por ĉi tiu sieĝo. Dum la longedaŭra konflikto, en 212 a.K., severa pesto frapis sude de la urbo, detruante la kartagan armeon senditan de Hanibalo, lasante Sirakuzon sen aliancitaj plifortikigoj. La romianoj ankaŭ suferis pro la kontaĝo, sed Marcelo, retiriĝante al forlasita parto de la poliso ("urbo-ŝtato"), trovis ŝirmejon en malplenaj domoj, savante sian armeon. La atako daŭris, kun [[Arkimedo]] gvidanta la defendon, deplojante aron da militmaŝinoj, kiuj enstampis tian timon en la romanojn, ke, kiel [[Plutarko]] skribis, ili sentis, ke ili "ne batalas kontraŭ homoj, sed faras militon kontraŭ dioj." Fine, la [[:en:Pentapolis|pentapolo]]<ref>La pentapolo estis kvin najbaraj urboj apartigitaj de murego. Ili estis [[:it:Acradina|Akradino]], [[:it:Epipoli|Epipolo]], [[:it:Neapolis (Siracusa)|Neapoliso]], [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] kaj [[:it:Tiche (Siracusa)|Tikeo]] ("τύχη").</ref> falis pro perfido. Hispana dungosoldato, Meriko, komandanto ("Ispanus dux")<ref>"Ispanus dux": la termino devenas de la latina kaj signifas "hispana gvidanto/duko". La termino dux estis uzata en la Romia Imperio por indiki armeajn komandantojn.</ref>, sekrete konspiris kun Marcelo. Taskita pri defendi la [[:en:Fountain of Arethusa|Fontanon de Aretuza]], li malfermis la pordegojn de Ortiĝjo ĉe tagiĝo, permesante al romiaj soldatoj superforti la defendantojn. La lasta distrikto falinta estis [[:it:Acradina|Akradino]] ("Ἀχραδίνη"). La resto de la poliso jam estis perdita, kun Marcelo eniranta la [[Sieĝo de Sirakuzo (213 a.K. – 212 a.K.)|Heksapilonon]]<ref>[https://latinlexicon.org/definition.php?p1=2025491&p2=h Heksapilono] (freke:"Ἑξάπυλον") estis ses-enira pordego en Sirakuzo.</ref> kaj [[:it:Tiche (Siracusa)|Tike]] ("τύχη") unue. Arkimedo estis mortigita de la romanoj, aŭ pro eraro aŭ pro plilongigo de la rezisto de Sirakuzo dum pli ol du jaroj. Marcelo malhelpis la bruligon de la urbo kaj certigis la fizikan sekurecon de la Sirakuzanoj, sed la plej valoraj trezoroj de la urbo estis sendiskute prenitaj al Romo. La prirabado de la riĉeco de la pentapolo estis kompleta. Laŭ [[Tito Livio|Livio]], la rabaĵo estis komparebla al tio, kio estus trovinta en Kartago se ĝi estus falinta. Antaŭ la fino de la Dua Punika Milito (inter 210 a.K. kaj 200 a.K.), Sirakuzo perdis sian sendependecon. Rangita inter siciliaj urboj laŭ sia grado de libereco kaj romia fideleco, la pentapolo lastklase klasiĝis, estinte konkerita per forto, rezultante en kompleta perdo de decidpovo. Kiel posedaĵo de la Urboj sub romia juro, ĝi estis klasifikita kiel civita censoria ("urbo sub cenzuristo"). Tamen, ĝi estis elektita kiel la sidejo de la [[pretoro]], ĉefurbo de [[Sicilio (romia provinco)|romia Sicilio]], la unua romia provinco, montrante "kia nobla tasko estis regi fremdajn popolojn." Sirakuzo markis turnopunkton en romia historio. Dum Romo decidis definitive detrui Kartagon (fame ripetite de la "Carthago delenda est" de [[Katono la Maljuna]] ĝis la [[Tria Punika milito]] detruis ĝin), Sirakuzo estis traktita alimaniere, savita por montri al la mondo la kapablon de Romo preter barbareco. Ĝia kulturo pluvivis, ĝiaj statuoj ornamis Romon, ekbruligante la amon de Romo por la greka kulturo, konkerante Grekion kaj samtempe adoptante ĝiajn kutimojn kaj religion. En la postaj jaroj, Sirakuzo sekvis la sortojn de la [[Romia Respubliko]] kaj poste la [[Romia Imperio]]. En 75 a.K., Cicerono vizitis la urbon por procesi la pretoron [[:en:Gaius Verres|Verhes]], akuzitan pri prirabado de la restanta riĉeco de Sicilio. [[Cicerono]] asertis esti trovinta la tombon de Arkimedo, preskaŭ forgesita de la Sirakuzanoj. Plej verŝajne subteninte [[Seksto Pompeo]] dum la [[:en:Caesar's civil war|romia civila milito]] de 49 a.K., Sirakuzo estis severe punita de [[Aŭgusto Cezaro|imperiestro Aŭgusto]] pro ĉi tiu kialo. Por revivigi la urbon, Aŭgusto reloĝigis ĝin en 21 a.K. per romia kolonio, tiel antaŭenigante la disvastiĝon de la latina lingvo en ĝia teritorio (kvankam la greka lingvo daŭre superregis). Dum la regado de [[Tiberio]], kiu forigis el Sirakuzo la kolosan kaj arkaikan bronzan statuon de [https://pantheon.org/articles/t/temenites.html Apolono Temenito] (io, kion nek Verhes nek Marcelo kuraĝis fari), okazis religia konvulsio, kiu profunde modelus la estontecon de la romia historio kaj ĝiaj provincoj: en la orienta parto de la Imperio, en la Proksima Oriento, en la jaro 33, [[Jesuo de Nazaret|Jesuo el Nazareto]] estis krucumita; li asertis esti la Filo de Dio, la reenkarniĝo de la Sankta Spirito (la Mesio de la juda religio). Ĉi tiu evento kondukis al la naskiĝo de kristanismo. Disĉiploj de Jesuo (Yĕhošūa) komencis disvastigi lian vorton (la [[Kristana logos|logoson]]) al la okcidenta parto de la Imperio, kaj laŭ tradicio, ĝi unue atingis Sirakuzon: en la jaro 39 aŭ 40 [[Petro (apostolo)|Petro]], unu el la 12 apostoloj, sendis [[:en:Marcian of Syracuse|Markianon de Sirakuzo]], el juda origino, el [[Antioĥio]] (laŭ tradicio, la [[:en:Church of Antioch (disambiguation)|siria eklezio]] estis la deirpunkto por la plej fruaj evangelizaj misioj) al Sirakuzo, nomumante lin la unua episkopo de la estonta Aretuza eklezio (tamen, la plej fruaj skribaj fontoj pri lia alveno estas relative malfruaj, datiĝante al la 7-a jarcento). Ĉar Petro ankoraŭ estis en Antioĥio, Markiano, jam en Sicilio, ofte estas menciata, kvankam ne oficiale (kaj supozeble kontraste al la tradicio, kiu poste asertis la alvenon de Petro en Romon ĉirkaŭ la sama tempo, ĉirkaŭ 42), kiel la unua episkopo de Okcidento. La [[Agoj de la Apostoloj]] ([[Nova Testamento]]) deklaras, ke en la jaro 61, la apostolo [[Paŭlo de Tarso]] alvenis en Sirakuzon en la kompanio de Romanoj: li elŝipiĝis el [[Malto]] kaj restis en Sirakuzo dum tri tagoj, dum kiuj tempo li supozeble predikis la instruojn de Kristo. En la jarcentoj post ĉi tiu evento, religia milito eksplodis en la Romia Imperio inter la fruaj kristanaj komunumoj kaj la pli malnova grek-romia kredo, nun nomata [[paganismo]]: la kristanoj de Sirakuzo trovis rifuĝon en la katakomboj sub la urbo (inter la plej grandaj en la mondo, eble la duaj plej grandaj nur post tiuj de Romo). Frue, sub [[Nerono]], la unuaj martiroj de la nova religio aperis en Sirakuzo (estis Nerono kiu iniciatis la kristanajn persekutojn), sed estis sub [[Diokleciano]], fine de la 3-a jarcento, ke ĉi tiu konflikto atingis sian kulminon ([[Persekutado de Diokleciano|Diokleciana Persekutado]]): la 13-an de decembro 304, okazis la martireco de [[Lucia de Sirakuzo|Sankta Lucia]] (la estonta patronsanktulino de la urbo). Sekve de la juda diasporo de la romia epoko, kaŭzita de la jud-romiaj militoj, granda kolonio da judaj civitanoj ekloĝis en Sirakuzo: ili estis la konstruantoj de la [[mikveo]] de Sirakuzo.<ref>Tradukaĵo el la Angla Vikipedio.</ref> ==Kronologio de Sirakuzo, Sicilio== La sekvanta estas templinio pri la historio de la urbo Sirakuzo, Sicilio, Italio. Sirakuzo estis la ĉefa urbo de Sicilio de la 5-a jarcento a.K. ĝis 878 p.K. {{Div col|cols = 3}} * 8a jarcento a.K. – Setlejo establita de korintaj grekoj. * 663 a.K. – Fondita la setlejo [[:en:Akrai|Akrai]]. * 643 a.K. – Fondita la setlejo [[:en:Casmenae|Kasmeno]]. * 6a jarcento a.K. – Greka Teatro de Sirakuzo konstruita. * 598 a.K. – Fondita la setlejo [[Kamarino]]. * 498–491 a.K. – [[:en:Hippocrates of Gela|Hipokrato de Ĝela]] minacis la sendependecon de Sirakuzo. * 491–478 a.K. – [[Gelono la 1-a|Gelono]] estas tirano de Sirakuzo. * 485 a.K. - Establiĝo de la [[:en:Deinomenes|Deinomida dinastio]]. * 480 a.K. – [[Gelono la 1-a|Gelono]] kaj [[Terono de Akraganto|Terono]] venkas [[Kartago|la kartaganojn]] ĉe la [[:en:Battle of Himera (480 BC)|Batalo de Himero]]. ** Batalo de Himero: Gelono venkas la trupojn de [[:en:Hamilcar I of Carthage|Hamilkar la Magonido]]. * 478 a.K. - [[Hierono la 1-a (Sirakuzo)|Hierono]] iĝas tirano. * 474 a.K. - [[:en:Battle of Cumae (474 BC)|Marbatlo de Kumo]], [[Hierono la 1-a|Hierono]] militas kontraŭ [[Katanio]] kaj venkis la [[etruskoj]]n. * 415–413 a.K. – Sirakuzo sieĝita de grekaj trupoj. * 466 a.K. - [[Trazibulo de Sirakuzo|Trazibulo]] prenas la potencon. * 465 a.K. - [[Demokratio]] instaliĝas en Sirakuzo ĝis 405 a.K. * 440 a.K. - [[Etruskoj]] kaj [[Sikeloj]] kolektiĝas ĉirkaŭ [[:en:Ducetius|Duketjo]]. * 427 a.K. - Atenanoj sendas floton da 20 ŝipoj (estritajn de Laches kaj Chareades) al Sicilio por subteni la Ioniajn urbojn kontraŭ Sirakuzo.<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/The_History_Of_Greece/uhRnAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Laches+Chareades&pg=PA431&printsec=frontcover The History Of Greece]</ref> * 423 a.K. - [[Akeo de Sirakuzo]], greka dramverkisto kaj poetoD * 422 a.K. - Urbo [[Lentini|Leontino]] estis senpopuligita de la sirakuzanoj. * 415 a.K. - 413 a.K. - Ateno, komandita de [[Alkibiado]]), sendas ekspedicion al Sirakuzo. * 413 a.K. - [[Nikio]] kaj [[Demosteno]] estas ekzekutitaj. * 410 a.K. - [[Selinunte]] kaj [[Segesta]] ekmilitas, ĉi-lasta petas helpon de [[Kartago]]. * 408 a.K. - Morto de [[:en:Diocles of Syracuse|Dioklo]], ŝtatestro kajcretorikulo. * 407 a.K. - [[Hermokrato]] estas murdita dum stratolukto. * 405 a.K. - [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la Maljuna]] ekregas. * 397 a.K. – [[:en:Siege of Syracuse (397 BC)|Sieĝo de Sirakuzo (397 a.K.)]] * 387 a.K. - Vizito de [[Platono]] al Sirakuzo.<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/History_of_Greece/uLsoAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Plato+visited+syracuse&pg=PA52&printsec=frontcover History of Greece]</ref> * 385 a.K. - [[Nizeo de Sirakuzo|Nizeo]] iĝas tirano. * 367 a.K. - [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la Juna]] iĝas tirano. * 357 a.K. - [[Apolokrato de Sirakuzo|Apolokrato]] prenas la potencon. * 356 a.K. - [[Diono de Sirakuzo]] ekregas. * 354 a.K. - Diono mortigita de [[Kalipo de Sirakuzo|Kalipo]] ** [[Kalipo de Sirakuzo|Kalipo]] iĝas tirano. * 351 a.K. - [[Hiparino de Sirakuzo|Hiparino]] iĝas tirano. * 346 a.K. - [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la Juna]] regas je la dua fojo. * 346 a.K. - [[Hiketo de Leontini]] aktivas kiel tirano de [[Lentini|Leontino]], samtempe kun Dionizo la Juna kaj Timoleono. * 345 a.K. - [[Timoleono|Timoleono de Korinto]] iĝas tirano. * 344 a.K. - [[Timoleono]] venkis la kartaganojn ĉe la [[:en:Battle of the Crimissus|Batalo de Krimiso]]. * 343 a.K. – [[:en:Siege of Syracuse (343 BC)|Sieĝo de Sirakuzo (343 a.K.)]]. * 337 a.K. - [[Oligarĥio]] sub [[Sozistrato de Sirakuzo|Sozistrato]] (337 a.K. - 317 a.K.) * 317 a.K. - [[Agatoklo de Sirakuzo|Agatoklo]] prenas la potencon. * 317 a.K. - 289 a.K. - [[:en:Theoxena of Syracuse|Teoŝena de Sirakuzo]], lasta edzino de Agatoklo. * 311 a.K. - 309 a.K. – [[:en:Siege of Syracuse (311–309 BC)|Sieĝo de Sirakuzo (311–309 a.K.)]]. * 310 a.K. - Naskiĝo de [[Teokrito]]. * 309 a.K. - Hamilkaro, filo de Gisko kaj nepo de [[:en:Hanno I the Great|Hanono la Granda]] (493 a.K. - 337 a.K.), estas venkita kaj mortigita ĉe Sirakuzo.<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/The_Hutchinson_Dictionary_of_Ancient_and/aLYoDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Hamilcar+died+Syracuse&pg=PA138&printsec=frontcover The Hutchinson Dictionary of Ancient and Medieval Warfare]</ref> * 288 a.K. - [[:en:Hicetas (tyrant of Syracuse)|Hiketo la 2-a]]. * 287 a.K. – Naskiĝo de matematikisto [[Arkimedo]] (proksimuma dato). * 279 a.K. - Hiketo de Sirakuzo venkas [[:en:Phintias of Agrigentum|Fintiason de Akragaso]] (288 a.K. - 279 a.K.). **Regado de [[:it:Tinione|Tiniono]] kaj [[:it:Sosístrato II de Siracusa|Sozistrato la 2-a]] (279 a.K. - 277 a.K.). * 278 a.K. - [[:en:Siege of Syracuse (278 BC)|Sieĝo de Sirakuzo (278 a.K.)]] * 277 a.K. - [[Pirho|Epira regado]] (277 a.K. - 275 a.K.) * 276 a.K. - Pirho mortigis [[:it:Tinione|Tinionon]] de Sirakuzo pro suspekto de ŝtatperfido, kaj lia despota konduto igas lin nepopulara ĉe la sicilianoj.<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/A_History_of_Rome_to_the_Battle_of_Actiu/a5k4AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Pyrrhus+killed++Thoenon+of+Syracuse&pg=PA195&printsec=frontcover A History of Rome to the Battle of Actium]</ref> * 275 a.K. - [[Hierono la 2-a (Sirakuzo)|Hierono la 2-a]] (275 a.K. - 215 a.K.) prenis la titolon kiel "βασιλεύς" ("imperiestr"), batalis kontraŭ la [[Mamertinoj]]. * 240 a.K. - [[:en:Gelo, son of Hiero II|Gelono la 2-a]] (240 a.K. - 216 a.K.). * 220 a.K. - Olimpika venkinto en la stadiona vetkuro: [[:en:Zopyros de Syracuse|Zopiro de Sirakuzo]]. * 215 a.K. - [[:en:Lex Hieronica|Lex Hieronica]] **[[:en:Hieronymus of Syracuse|Hieronimo]] (215 a.K. - 214 a.K.), akiancano de la kartaganoj kontraŭ la romianoj. * 214 a.K. - [[:en:Adranodoros|Adranodoro]] (214 a.K. - 213 a.K.). **[[:it:Ippocrate di Siracusa|Hipokrato]] kaj [[:en:Epicydes|Epikido]] ekregis en revolucio ĉe Sirakuzo. **[[:en:Siege of Syracuse (213–212 BC)|Sieĝo de Sirakuzo (213–212 a.K.)]] fare de romiaj fortoj. * 213 a.K. [[:it:Ippocrate di Siracusa|Hipokrato]] kaj [[:en:Epicydes|Epikido]] (213 a.K. - 212 a.K.). **La romianoj komencas la sieĝon de Sirakuzo per tero kaj maro, sed estas devigitaj retiriĝi per militmaŝinoj desegnitaj de Arkimedo. * 212 a.K. - 212 a.K. Sirakuzo estas konkerita de [[Marko Klaŭdo Marcelo]]. **Ekapero de pesto en Sirakuzo. * 73-71 a.K. - Piratoj atakas la marbordon de Sicilio, kaj venkas Kleomenon de Sirakuzo, kiu estis la komandanto de kelkaj ŝipoj fare de [[:en:Gaius Verres|Verres]].<ref>[https://www.attalus.org/names/c/cleomenes.html Attalus.org]</ref><ref>[https://www.famous-trials.com/gaius-verres/66-crimes Famous Trials]</ref> * 44 a.K. - La loĝantoj de Sirakuzo (kaj Sicilio) akiras romian civitanecon. * 2a–4a p.K. - Romkatolika [[:en:Archdiocese of Syracuse|diocezo de Sirakuzo]] establita. * 3a p.K. - Morto de episkopo [[:en:Marcian of Syracuse|Markiano de Sirakuzo]]. * 278–280 p.K. - Sirakuzo prirabita de Frankoj. * 304 – Morto de kristana [[Lucia de Sirakuzo|Sankta Lucia de Sirakuzo]] dum la [[Persekutado de Diokleciano|Diokleciana Persekutado]]. * 476 - [[Odoakro]] okupas Sirakuzon per imposttraktato kun la vandala reĝo [[Genseriko]]. * 535 - Sirakuzo prenita de [[Belizaro]] fare de la [[Bizanca Imperio]]. * 6-a jarcento - Konstruado de la [[:en:San Martino, Siracusa|Preĝejo de Sankta Marteno]], [[:en:Martin of Tours|episkopo de Turo]] * 668 – 15-a de septembro: Murdo de la bizanca imperiestro [[Konstanto la 2-a]]. * 720 - [[Stefano la 3-a (papo)|Papo Stefano la 3-a]] (720-772). * 827-828 - [[:en:Siege of Syracuse (827–828)|Sieĝo de Sirakuzo (827–828)]]. * 877–878 - [[:en:Siege of Syracuse (877–878)|Sieĝo de Sirakuzo (877–878)]] fare de [[Aglabidoj|Aglabidaj fortoj]]. * 1038 - Fondo de la [[Kastelo Maniace]], kiu estis rekonstruita de [[Frederiko la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 2-a]] * 1056 - [[en:Ibn Hamdis|Ibn Hamdis]], sirakuza araba poeto. * 1085 - Sirakuzo estis okupata de la normandoj. * 1570 - [[:en:Vincenzo Mirabella|Vincenzo Mirabella]] (1570-1624), historiisto, arkeologo kaj arkitekto. * 1647 - Sirakuzo partoprenis en la tumultoj, kiuj disvastiĝis de Palermo al preskaŭ la tuta insulo. * 1718 - Sirakuzo rezistis la sieĝon de la hispanoj. * 1735 - Sirakuzo kapitulacis al la milico de [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 3-a de Burbono]]. * 1837 - La loĝantaro de Sirakuzo suferis sangan subpremon dum la tumultoj okazintaj dum tiu jaro. * 1860, 3-a de septembro - La burbona garnizono kapitulacis al la viroj de [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]]. {{Div col end}} == Referencoj == {{referencoj|3}} {{Trad|de|Geschichte von Syrakus|Q1517661}} [[Kategorio:Historio de Sicilio]] [[Kategorio:Sirakuzo]] pgsu5dyx4qpx4jjlfrsq99qo55k6v0l 0 944551 9456381 9432954 2026-08-18T19:57:39Z Sj1mor 12103 9456381 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dosiero =Auerbach_open.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Hieronymus Müller estis germana filologo, lernejestro kaj tradukisto. }} '''Hieronymus MÜLLER''' (naskiĝinta la {{Daton|7|6|1785}} en [[Auerstedt]], mortinta la {{Daton|24|1|1861}} en [[Naumburg (Saale)|Naumburg]]) estis [[germanio|germana]] filologo, lernejestro kaj tradukisto. Estante filo de predikisto li kreskis en Auerstedt kaj post patra aliensendiĝo je [[Schmira]]. Müller frekventis unue la [[ernestinum (Gotha)|Ernestinum]]-gimnazion je [[gotha|Gotao]] kaj poste la [[Vilhelmo-Ernesto-gimnazio]]n je [[Vajmaro]]. Tie estis lia instruisto [[Karl August Böttiger]] kiu entuziasmigis lin pri [[klasika filologio]]. En 1802, Müller ekstudis ĉe la [[universitato de Göttingen]] ĉe [[Christian Gottlob Heyne]] kaj de 1805 je [[halle (Saale)|Halle]]: tie li iĝis dischiplo de [[Friedrich August Wolf]]. Post neniigo de la altlernejo je Halle li venis al la [[universitato de Erfurto|Erfurta universitato]]. Erfurte aktivis lia patro kiel animzorganto ĉe la [[Preĝejo Sankta Spirito (Erfurto)|preĝejo Sankta Spirito]] kaj lernejestro de la [[evangelisches Ratsgymnasium Erfurt|Evangelia konsilantargimnazio]]. Müller doktoriĝis en 1807 kaj ekaktivis mem pedagogie ĉe la Konsilantargimnazio. En 1811 li iĝis dua rektoro de la [[katedrala Gimnazio (Naumburg)|Katedrala Gimnazio de Naumburg]]. Tie li restis ĝis septembro 1850. Sekve li ekdediĉis sin pleje al sciencaj laboroj kaj tradukoj de verkoj de la klasikaj verkoj en la germanan. Eĉ post pensiiĝo li aktivis science tradukante aĵojn de [[Platono]]. La enkondukojn pri la platonaj dialogoj kiuj aperis je Brockhaus-eldonejo (1850–1866) en [[Lepsiko]] verkis lia kolego [[Karl Steinhart]] el [[Landesschule Pforta|Schulpforta]]. La lasta kaj oka volumo eldoniĝis postmorte en 1866, sub la gvidado de lia filo Friedrich Hieronymus Müller (insruisto ĉe la Konventa gimnazio de [[Zeitz]]). Edzigis lin Johanna Rosina Sophia (* 1787), filino de la erfurta teologo [[Kaspar Friedrich Lossius]]. Müller ankaŭ tradukis el la lingvoj angla, hispana kaj itala. == Literaturo == Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:M%C3%BCller,_Hieronymus&oldid=- "Müller, Hieronymus"] - fare de Richard Hoche, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 22 (1885), p. 561 == Eksteraj ligiloj == [https://de.wikisource.org/wiki/Hieronymus_M%C3%BCller Vikifontaro] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Muller, Hieronymus}} [[Kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Naumburg (Saale)]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1785]] [[Kategorio:Mortintoj en 1861]] [[kategorio:Homoj rilataj al Erfurto]] 7hceb6k2p1ds1f2cr4us8imprizemv6 0 944932 9456516 9389537 2026-08-19T01:46:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456516 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Aristarko el Samoso|Hiketo de Leontini}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Ἱκέτας<br>([[-325|325a.K.]] - [[-279|279 a.K.]])<br>[[Historio de Sirakuzo]]</b></font></big></big></span> |dosiero =Bildo de greka tirano.png | grandeco de dosiero = 250ra |priskribo =Grekaj tiranoj regis Sirakuzon inter la 8-a jarcento a.K. kaj la 3-a Jarcento a.K. |dato de naskiĝo =[[-325|325a.K.]] |loko de naskiĝo =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]] |dato de morto =[[-279|279 a.K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]] }} <big>'''Hiketo la 2-a'''</big> aŭ <big>'''Ἱκέτας'''</big> estis sicilia greka tirano, kiu transprenis Sirakuzon ĉirkaŭ 288 a.K. en la potenca vakuo post la morto de [[Agatoklo de Sirakuzo|Agatoklo]], konservante la regadon ĝis lia ekzekuto fare de [[Pirho|Pirĥo de Epiro]].<ref>[https://www.attalus.org/names/h/hicetas.html Attalus.org]</ref> Origine el [[Lentini|Leontini]], li profitis la malstabilecon post la malsukcesa kampanjo de Agatoklo en Afriko kaj la internaj konfliktoj inter la dungosoldatoj kaj civitanoj, establante reĝimon markitan de dungosoldatoj kaj ekspansiismaj konfliktoj kontraŭ rivalaj tiranoj en Sicilio.<ref>[https://topostext.org/people/17535 Topostext.org]</ref> Lia rimarkinda milita sukceso inkluzivis la venkon de [[:en:Phintias of Agrigentum|Fintiaso]], tirano de [[Agrigento|Akragaso]], en 280 a.K., provizore etendante la sirakuzan influon kaj provokante kartagan opozicion, kio igis Hiketon inviti [[Pirho]]n pri helpo, kulminante per la falo de Hiketo meze de la kampanjoj de la reĝo en Sicilio.<ref>[https://www.attalus.org/names/h/hicetas.html Attalus.org]</ref> La regado de Hiketo ekzempligis la turbulan post-Agatoklan epokon de fragmentaj tiranecoj en Sicilio, komence dependa de aliancoj kun Kartago, sed ŝanĝiĝante por serĉi Epirhan intervenon, kiel kronikita en fragmentaj raportoj de antikvaj historiistoj kiel [[Diodoro Sicilia]], kies rakontoj, kvankam valoraj por eventoj, reflektas la antaŭjuĝojn de helenismaj kompilaĵoj preferantaj dramajn moralajn kontrastojn prefere al preciza kronologio.<ref>[https://topostext.org/work/133 Topostext.org]</ref> ==Historia kunteksto== ===Sekvoj de la regado de Agatoklo=== [[Agatoklo de Sirakuzo|Agatoklo]], la longe reganta tirano de Sirakuzo, mortis en 289 a.K. meze de raportoj pri veneniĝo aŭ natura malsano, lasante neniun elektitan reĝan posteulon malgraŭ sia granda familio.<ref>[http://www.bestofsicily.com/mag/art243.htm Best of Sicily]</ref> Sur sia mortlito, li laŭdire proklamis la restarigon de la sirakuza demokratio, eksplicite malpermesante al siaj filoj heredi monarĥan potencon, kio reflektis lian konscion pri ilia malpopulareco devenanta de brutala konduto dum liaj afrikaj kampanjoj kaj internaj ekziloj.<ref>[https://www.livius.org/articles/place/syracuse/syracuse-04/ Livius.org]</ref> Ĉi tiu ago, kiu celis legitimi transiron al popola regado, anstataŭe pliakrigis frakciajn dividojn inter elitoj kaj la [[:en:Deme|demos]], ĉar konkurantaj interesoj disputis pri kontrolo en la foresto de centralizita aŭtoritato.<ref>[https://academic.oup.com/book/39753/chapter-abstract/339815549?redirectedFrom=fulltext Oxford Academic]</ref> La tujaj sekvoj vidis perfortajn reprezaliojn kontraŭ la parencoj de Agatoklo; lia filo [[:en:Archagathus (son of Agathocles of Syracuse)|Arkagato]], kiu komandis fortojn en Afriko kaj estis fifama pro krueleco - inkluzive de torturo de kaptitoj - provis preni la potencon sed estis rapide murdita de sirakuzaj kontraŭuloj, kune kun aliaj familianoj, en provo pri ekstermi dinastiajn restaĵojn.<ref>[https://www.worldhistory.org/Agathocles_of_Syracuse/ World History Encyclopedia]</ref> Malfortigita milita kohezio, kun lojaleco rompita inter nepagitaj [[soldulo]]j kaj indiĝenaj soldatoj, ekigis ribelojn; [[Kampanio|kampaniaj]] dungosoldatoj, antaŭe integritaj al la armeoj de Agatoklo, ribelis pro malfruaj salajroj, konkerante [[Mesino|Mesanon]] kaj kontribuante por la regiona anarkio. Ekonomia elĉerpiĝo pro jardekoj da militado kontraŭ Kartago kaj grekaj rivaloj malplenigis la resursojn de Sirakuzo, igante la junajn demokratiajn asembleojn nekapablaj financi defendojn aŭ pacigi eksterlandajn soldiulojn, tiel eternigante internajn konfliktojn.<ref>[https://www.livius.org/articles/place/syracuse/syracuse-04/ Livius.org]</ref> Eksteraj premoj pligravigis la kaoson, laŭmezure kiel Kartago ekspluatis la vakuon por postuli teritoriojn en okcidenta Sicilio, renovigante dormantajn minacojn ekde la paco de 306 a.K.<ref>[https://academic.oup.com/book/39753/chapter-abstract/339815549?redirectedFrom=fulltext Oxford Academic]</ref> Samtempe, rivalaj tiranoj kiel Fintiaso de [[Agrigento|Akragaso]] lanĉis entrudiĝojn en la sirakuzajn sferojn, profitante de dividita gvidado por vastigi influon kaj interrompi la rekuperajn klopodojn. Tiuj faktoroj - dinastiaj ekziloj, soldulaj maltrankviloj, fiska nepagivo kaj oportunismaj invadoj - igis la demokratian paŭzon mallongdaŭra kaj neefika, ĉar asembleoj pruviĝis nekapablaj unuiĝi kontraŭ multfacetaj danĝeroj.<ref>[https://www.livius.org/articles/place/syracuse/syracuse-04/ Livius.org]</ref> ==Potenciĝo== ===Nomumo kiel Protektanto=== [[Dosiero:Rivero Dirillo.png|eta|300ra|dekstre|<center>Mapo de la [[:en:Dirillo|Rivero Hyblaeus]], en [[Sicilio]].</center>]] [[Dosiero:Klasika difino pri tirano.png|eta|300ra|dekstre|<center>Reprezentado de Klasika difino pri tiranoj.</center>]] Post la morto de Agatoklo en 289 a.K., Sirakuzo falis en anarkion karakterizitan de nepagitaj solduloj, interna frakciismo kaj eksteraj minacoj de figuroj kiel [[:en:Menon IV of Pharsalus|Menono]], kiu kaptis militistan tendaron, asasinis la filon de Agatoklo, Arkagato, kaj prepariĝis ataki la urbon.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref> En ĉi tiu kunteksto de konfirmebla malordo, kun dungosoldatoj rifuzantaj partopreni en balotoj, ekigante civilajn konfliktojn, la sirakuza asembleo nomumis Hiketon ĉirkaŭ 288 a.K. kiel strategon por komandi armeon kontraŭ Menono kaj restarigi ordon.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref><ref>[https://www.attalus.org/names/s/syracuse.html Attalus.org]</ref> Ĉi tiu rolo profitis de la antaŭa milita sperto de Hiketo, poziciigante lin kiel pragmatan militan gvidanton por trakti tujajn minacojn de ribelemaj fortoj anstataŭ establi permanentan aŭtokration en ĉi tiu etapo. Hiketo komence efika plenumis la kampanjon evitante intensajn batalojn kaj premante la fortojn de Menono per manovro.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref> Tamen, kartaga interveno flanke de Menono kun supera nombro devigis la sirakuzanojn sub Hiketo negoci, cedante 400 ostaĝojn al la [[Fenicio|fenicoj]] (kartagaj aliancanoj), haltigante malamikecojn, kaj reintegrante ekzilitojn.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref> Ĉi tiuj agoj provizore sekurigis la defendojn de la urbo kaj subpremis la soldulan invadon, montrante la utilecon de Hiketo rilate al stabiligo de Sirakuzo meze de post-Agatoklo-fragmentiĝo, kiel montras la raporto de Diodoro Sicilia pri la transira milita komando.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref> Diodoro prezentas ĉi tiun nomumon kiel kolektivan respondon al ekzistecaj danĝeroj, spegulante la bezonon de centralizita aŭtoritato en ŝtato disŝirita de konkurantaj armeoj kaj diplomatiaj premoj de Kartago, sen implici ideologiajn motivojn.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref> La frua komando de Hiketo tiel metis la fundamenton por lia posta naŭjara regado kiel tirano, komencante ĉirkaŭ 287/6 a.K., kvankam komencaj klopodoj fokusiĝis mallarĝe al subpremado de ribelo prefere ol pli larĝa regado.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/22*.html Universitato de Chicago]</ref><ref>[https://www.attalus.org/names/s/syracuse.html Attalus.org]</ref> ===Establado de tiraneco=== Hiketo transiris el sia rolo kiel [[:en:Stratego|strategos]] [[:en:autokrator|autokrator]] al deklarita tirano ĉirkaŭ 287 a.K., establante kontrolon en Sirakuzo meze de la solvo por la civila konflikto.<ref>[https://www.attalus.org/names/h/hicetas.html Attalus.org]</ref> Ĉi tiu firmigo reflektis pragmatajn necesojn prefere ol arbitran subpremon: Sirakuzo alfrontis baldaŭajn minacojn de kartagaj fortoj, kiuj antaŭnelonge subtenis la uzurpanton Menono, kune kun ambicioj de najbaraj tiranoj kiel Fintiaso de Akragaso, postulante rapidan, nedividitan komandon por konservi suverenecon kaj malinstigi invadon.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref> Antikvaj kronologioj, kiel tiuj konservitaj en Diodoro Sicilia, envicigas ĉi tiujn eventojn al 287 a.K. – 286 a.K., markante la punkton, kiam la provizora [[protektorato]] de Hiketo evoluis al daŭra aŭtokratio meze de la anarkia tirana proliferado de Sicilio.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref> ==Enlanda regado== ===Regado kaj administrado=== La tirana regado de Hiketo en Sirakuzo favoris militistan stabilecon meze de daŭraj minacoj de dungosoldatoj kaj internaj frakcioj okaze de la anarkio post la morto de Agatoklo.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/21*.html Universitato de Chicago]</ref> <ref>[https://www.livius.org/articles/place/syracuse/syracuse-04/ Livius.org]</ref> Rektaj raportoj pri administraj strukturoj estas malabundaj, kun dependeco de soldulfortoj por konservi ordon, kvankam specifaĵoj pri regado krom subpremado de malkonsento por financi defendojn restas malbone dokumentitaj en pluvivaj fontoj.<ref>[https://www.livius.org/articles/place/syracuse/syracuse-04/ Livius.org]</ref> ===Ekonomiaj decidoj=== Hiketo transprenis kontrolon de Sirakuzo meze de ekonomia malordo post la morto de Agatoklo en 289 a.K., markita je malplenigitaj trezorejoj el antaŭaj kampanjoj kaj valuta malvaloriĝo. Kiel greka tirano, li verŝajne uzis tributojn kaj impostojn de kontrolitaj teritorioj por kontentigi la postulojn de solduloj kaj subteni la regadon, kvankam neniuj primaraj raportoj detaligas specifajn ekonomiajn politikojn aŭ grenadministradon sub lia reĝimo.<ref>[https://www.jstor.org/stable/45366409 jstor]</ref> Tiaj mezuroj celis mallongdaŭran fiskan stabilecon en fragmentita postmilita Sicilio, evitante tujan kolapson malgraŭ pli postaj kritikoj pri ekspluatado. ==Militaj kaj Diplomatiaj Agadoj== ===Kampanjoj kontraŭ rivalaj urboj=== En la periodo ĉirkaŭ 280 a.K., Hiketo iniciatis agresemajn kampanjojn kontraŭ kuntiranoj en Sicilio por certigi la sirakuzan hegemonion kaj eviti eblan sieĝon fare de rivalaj potencoj kontrolantaj ŝlosilajn teritoriojn. Ĉefa celo estis Fintiaso, tirano de Akragaso (moderna [[Agrigento]]), kies ekspansiismaj ambicioj minacis orientan sicilian stabilecon. Laŭ Diodoro Sicilia, milito eksplodis inter la du, kulminante per decida batalo proksime al la [[:en:Dirillo|rivero Hyblaeus]] en la teritorio de [[Kamarino]], kie la fortoj de Hiketo venkis la armeon de Fintiaso.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/22*.html Universitato de Chicago]</ref> Kuraĝigita de ĉi tiu triumfo, Hiketo faris atakojn en la landinternojn de Akragaso, malfortigante la superregadon de Fintiaso kaj etendante la Sirakuzan atingon okcidenten direkte al la interno de la insulo. Ĉi tiuj operacioj certigis teritoriajn gajnojn, inkluzive de plifortigita kontrolo sur marbordaj kaj enlandaj itineroj esencaj por la defendo kaj komerco de Sirakuzo, kvankam antikvaj raportoj prezentas tiajn tiranajn ekspansiojn kiel pelatajn de persona ambicio prefere ol kolektivaj grekaj interesoj. Diodoro notas la disvastiĝon de pluraj tiranoj tra Sicilio tiutempe, inkluzive de [[:en:Tyndarion (tyrant)|Tindario]] en [[Taormino|Taŭromenio]], substrekante la iniciatemajn ofensivojn de Hiketo kiel parto de pli larĝa ŝablono de intertirana konflikto meze de fragmentita aŭtoritato de la [[Poliso (urboŝtato)|poleis]].<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/22*.html Universitato de Chicago]</ref> ===Alianco kun Kartago=== Hiketo, plifirmiginte potencon en Sirakuzo ĉirkaŭ 288 a.K., daŭrigis pri ekspansio kontraŭ rivalaj grekaj tiranoj, precipe venkinte Fintiaso de Akragaso ĉirkaŭ 280 a.K., kies urbo tenis protektan aliancon kun [[Kartago]] ligita per antaŭaj traktataj devoj.<ref>[https://www.attalus.org/names/h/hicetas.html Attalus.org]</ref> Ĉi tiu [[Punikoj|punika]] engaĝiĝo al Agriĝento instigis kartagan militan intervenon kontraŭ Hiketo, rezultante en batalo proksime al la [[:it:San Leonardo (fiume Palermo)|rivero Teriaso]], kie liaj fortoj estis venkitaj kaj suferis signifajn perdojn, elstarigante la rolon de Kartago kiel strategia kontraŭpezilo por kontraŭ-sirakuzaj grekaj politikoj meze de la fragmentita potencodinamiko de Sicilio.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/22*.html Universitato de Chicago]</ref> Hiketo rezistis al la kartagaj postuloj, reflektante la prioritatigon de sirakuza hegemonio super interkonsento kun Kartago, kies subteno al malamikoj kiel Agriĝento inkluzivis trupdeplojojn por malhelpi dominadon de iu ajn greka tirano. Antikvaj grekaj historiistoj esprimis malestimon por punikaj implikiĝoj kiel barbaraj intervenoj erozianta helenan aŭtonomion, tamen greka malunueco instigis tian eksteran implikiĝon. Modernaj analizoj emfazas la multpolusan [[Realecpolitiko]]n de Sicilio en la tria jarcento a.K., kie tiranoj kiel Hiketo traktis la malamikecojn kun Kartago per konfliktoj prefere ol aliancoj, sen pruvoj pri teritoriaj koncedoj aŭ helpo-interŝanĝoj.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004354050/BP000016.xml Brill]</ref> ==Konfrontiĝo kun Pirho== ===Invito kaj komenca submetiĝo=== Hiketo estis renversita kiel tirano de Sirakuzo ĉirkaŭ 279 a.K. fare de [[:it:Tinione|Tiniono]] ("Θινιὸν"), antaŭ la implikiĝo de [[Pirho]] en Sicilio. En 278 a.K., la posteuloj de Hiketo, Tiniono kaj [[Sozistrato de Sirakuzo|Sozistrato]], alfrontante kartagan dominecon en okcidenta Sicilio, sendis ambasadon al Pirho en Italio petante helpon por forpeli la kartaganojn de la insulo.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/22*.html Universitato de Chicago]</ref> Ĉi tiu alvoko emfazis la liberigon de Sicilio sur punika kontrolo.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Pyrrhus*.html Universitato de Chicago]</ref> Pirho, celante vastigi sian influon kontraŭ Kartago, kunmetis floton kaj surteriĝis ĉe [[Taormino|Taŭromenio]] printempe de 278 a.K. Antaŭenirante al Sirakuzo, li ricevis la submetiĝon de la urbo sen opozicio de la kartaganaj fortoj, kiuj retiriĝis. Tiniono kaj Sozistrato transdonis Sirakuzon al Pirho, integrante lokajn fortojn en sian kampanjon.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Pyrrhus*.html Universitato de Chicago]</ref> Neniu rekta konflikto inter Hiketo kaj Pirho okazis, ĉar Hiketo jam ne plu estis en povo. ==Konspirado kaj konflikto== Post la venkoj de Pirho kontraŭ kartaganoj en 278–277 a.K., streĉiĝoj ekestis kun la sirakuzaj gvidantoj. Pirho suspektis Tinionon kaj Sozistraton, ekzekutante Tinionon pro ŝajna kunkulpeco en opozicio, kaj tio instigis indignojn kaj aliancojn kun kartaganoj inter kelkaj sicilianoj.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Pyrrhus*.html Universitato de Chicago]</ref> Hiketo ludis neniun rolon en ĉi tiuj eventoj, ĉar li estis antaŭe detronigita. Bataletoj kaj malfidoj aperis, sed ĉi tiuj implikis Pirhon kaj lokajn figurojn postajn al Hiketo, kontribuante por la fina retiriĝo de Pirho el Sicilio (276 a.K.). ==Falo kaj morto== ===Ekzekuto fare de Pirho=== La tiraneco de Hiketo finiĝis en 279 a.K. kiam li estis detronigita de Tiniono, filo de Mameus<ref>[https://www.twcenter.net/threads/intro-battles.340400/ Total War Center]</ref>, post naŭ jaroj da regado meze de la malespero de Sirakuzo sub la kartaga blokado.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/22*.html Universitato de Chicago]</ref> Hiketo mortis ĉirkaŭ 279 a.K. La alveno de Pirho baldaŭ poste, responde al invitoj de sirakuzaj gvidantoj, inkluzive de Tiniono kaj Sozistrato, ebligis la prenadon de la defendoj, de la floto kaj la rimedoj de la urbo, efike finante ajnan restantan minacon de la frakcio de Hiketo, kiam Pirho alprenis rektan komandon.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/22*.html Universitato de Chicago]</ref> ==Numismatiko kaj materiala pruvo== ===Emisioj de moneroj=== Hiketo, reganta Sirakuzon de proksimume 288 ĝis 279 a.K., rajtigis la produktadon de bronzaj moneroj, inkluzive de [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hemilitron hemilitra] kaj [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Litra litra] nominalaj valoroj, kiuj obeis al establitaj sirakuzaj dezajnoj por kontinueco kaj legitimeco perceptita post la morto de Agatoklo.<ref>[https://en.numista.com/403068 Numista]</ref> Ĉi tiuj bronzaj emisioj tipe prezentis la kapon de [[Persefono]] portanta girlandon aŭ la laŭreatan kapon de [https://www.forumancientcoins.com/board/index.php?topic=80622.0&srsltid=AfmBOorKiAk5X30RnB06hUvrLqF7HYqOtSrMcYY3AIOeH-JAY_VwvWyy Zeŭso Helanios] ("Zeŭso de la Helenoj") sur la averso.<ref>[https://www.coinarchives.com/a/results.php?search=hiketas CoinArchives]</ref> Kelkaj [[:en:Litra|arĝentaj litroj]] estis prove atribuitaj al Hiketo, portante la kapon de Persefono ornamitan per girlando de maiza spiko sur la averso — elvokante fekundecon kaj dian favoron — kaj dorsflankojn kun agloj aŭ Zeŭso-rilataj emblemoj, kiel ekzemple la [[:en:Fulmen|fulmeno]] aŭ aglo prenanta tondrokojnon, signalante potencon kaj protekton meze de regionaj konfliktoj. Proksime al la fino de sia regado, Hiketo eldonis maloftajn orajn [https://en.numista.com/397468 hemistaterojn] prezentantajn Persefonon sur la averso kaj [[Niko]] kondukantan bigon sur la reverso.<ref>[https://silver.kbr.be/Syracuse_(Hiketas),_gold,_hemistaters_(Persephone/Nike_driving_biga)_(279-278_BCE) Silver KB]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Arkeologiaj pruvoj el siciliaj trezoroj, inkluzive de la [[Morgantino|Morgantina]] kolekto, atestas la vastan cirkuladon de ĉi tiuj moneroj, kun ekzemploj trovitaj kune kun emisioj de nuntempaj tiranoj kiel Fintiaso de Akragaso, substrekante monajn stabilecajn klopodojn dum la turbula oficperiodo de Hiketo markita de militoj kontraŭ rivalaj poleisoj.<ref>[https://silver.kbr.be/Syracuse_(Hiketas),_gold,_hemistaters_(Persephone/Nike_driving_biga)_(279-278_BCE) Silver KB]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La konsistanta uzo de altreliefaj monfaradoj kaj tradiciaj peziloj — bronzaj averaĝantaj 3-5 gramojn por pli malgrandaj unuoj — sugestas minimuman malvalorigon komence, kvankam pli postaj eldonoj povas reflekti reduktojn por financi militajn elspezojn kontraŭ minacoj kiel la [[Mamertinoj]]. Ikonografiaj elektoj, favorante helenajn diaĵojn kaj simbolojn super punikaj motivoj malgraŭ la kartagaj aliancoj de Hiketo, servis propagandajn celojn asertante kulturan kaj politikan sendependecon al la lokaj grekaj loĝantaroj.<ref>[https://www.forumancientcoins.com/catalog/roman-and-greek-coins.asp?vpar=2681 Forum Ancient Coins]</ref> Ĉi tiu numismata strategio kontrastis kun la malstabileco de la epoko, ĉar la persisto de la moneroj en cirkulado post Hiketo indikas efikan mallongdaŭran ekonomian integriĝon tra la tuta Sicilio.<ref>[https://silver.kbr.be/Syracuse_(Hiketas),_gold,_hemistaters_(Persephone/Nike_driving_biga)_(279-278_BCE) Silver KB]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Historiografia takso== ===Primaraj fontoj=== La primaraj raportoj pri la tiraneco de Hiketo en Sirakuzo (ĉ. 288–279 a.K.) multe dependas de la [[Historia biblioteko]] de Diodoro Sicilia, precipe la Libro 22, kiu kronikas lian firmiĝon de potenco post la morto de Agatoklo kaj aliancoj kun Kartago kontraŭ rivalaj grekaj tiranoj kiel Fintiaso de Agriĝento. Diodoro, kompilante el pli fruaj helenismaj fontoj kiel [[:en:Timaeus (historian)|Timeo de Taŭromenio]], montras por-grekan orientiĝon kiu sisteme kalumnias tiranojn pri subfosado de demokratiaj idealoj kaj kartaganojn pri imperiaj troigoj, eble trograndigante la oportunismon de Hiketo por akordiĝi kun kontraŭ-tiranaj esprimoj oftaj en sicilia historiografio.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/22*.html Universitato de Chicago]</ref> La [https://www.gutenberg.org/files/68680/68680-h/68680-h.htm Priskribo de Grekio] de [[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]] ne donas rektajn referencojn al ĉi tiu Hiketo, limigante lian utilecon. Pruva forto do kuŝas sur empiriaj aldonoj en Diodoro — kiel ekzemple eksdataj armeaj kolizioj kaj diplomatiaj ŝanĝoj — super nekonfirmitaj rakontaj aldonaĵoj, kiuj riskas enmeti ideologiajn klinojn kontraŭ ne-helenaj potencoj.<ref>[https://www.attalus.org/translate/justin2.html Attalus.org]</ref> ===Modernaj interpretoj kaj debatoj=== Modernaj akademiuloj ofte prezentas Hiketon kiel pragmatan militĉefon navigintan tra la malstabilecon post la morto de Agatoklo en 289 a.K., anstataŭ arketipan despoton movatan nur de persona ambicio. Dum antikvaj raportoj emfazas liajn oportunismajn intrigojn kun Kartago por konkeri Sirakuzon, liatempaj analizoj elstarigas lian rolon en provizora haltigo de frakcia anarkio en regiono turmentita de rivalaj tiranoj kiel Fintiaso de Agriĝento.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004354050/BP000016.xml Brill]</ref> Ĉi tiu vidpunkto kontraŭas la rakonton de "malforta tirano" per rimarkado de lia eldono da oraj moneroj, kiel ekzemple hemistateroj ĉirkaŭ 288 a.K. - 279 a.K., kiuj subtenis militajn kampanjojn kaj ekonomian kontinuecon meze de helenismaj perturboj.[https://www.cambridge.org/core/books/abs/sicily-and-the-hellenistic-mediterranean-world/fashioning-a-kingdom/238646072D70F1D772CA43155605DB65 Cambridge.org] Kritikoj daŭras koncerne la pezan dependecon de Hiketo al la punikaj fortoj, interpretita de iuj kiel kultura kompromiso kiu subfosis grekan aŭtonomecon en la geopolitikaj luktoj de Sicilio. Marksisme influitaj legadoj enkadrigas lian regadon kiel etendaĵon de klaskontrolo, kie tiranoj kiel Hiketo servis elitajn interesojn kontraŭ demokratiaj tendencoj, eĥante pli larĝajn ŝablonojn en sicilia despotismo.[https://academic.oup.com/liverpool-scholarship-online/book/43261/chapter-abstract/362997196?redirectedFrom=fulltext&login=false Liverpool Scholarŝip Online] Male, konservativaj historiografiaj emfazoj prezentas lin kiel ordo-konservantan fortulon, kies subpremado de rivaloj malhelpis totalan kolapson en vakuo ekspluatata de eksteraj potencoj kiel Pirho. Tiuj debatoj pri legitimeco — restaŭristo kontraŭ oportunisto — reliefigas kaŭzajn realaĵojn pri sicilia fragmentiĝo, kie izoliteco de kontinenta Grekio favoris aliancojn super idealoj.[https://bmcr.brynmawr.edu/2004/2004.06.36/ Bryn Mawr Classical Review] Arkeologiaj trovaĵoj, inkluzive de la ora trezoro de Morgantino kaj la elfosadoj de [[Gela|Ĝela]], rafinis la kronologiojn je la regado de Hiketo, konfirmante monerfaradon antaŭ 282 a.K. kaj sugestante administran kompetentecon preter nura predado.<ref>[https://silver.kbr.be/Syracuse_(Hiketas),_gold,_hemistaters_(Persephone/Nike_driving_biga)_(279-278_BCE) Silver KB]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tiaj pruvoj klinas al interpretoj por la valorado de lia kontraŭ-ĥaosa pragmatismo, favorante empirian stabilecon super anakronismaj demokratiaj preferoj, kvankam fontaj inklinoj pri por-Timoleonaj rakontoj instigas singardemon. == Referencoj == {{referencoj|4}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Italio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] {{Trad|en|Hicetas (tyrant of Syracuse)|Q1618049)}} {{DEFAŬLTORDIGO:Hiketo la 2-a}} 5zsaip3rd8rx7uz1wastjblueye2s5a 0 948451 9456499 9421325 2026-08-18T23:41:50Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456499 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=je ĉirkaŭ 1899}} '''Henri-Jean Guillaume "Henri" MARTIN''', franclingva prononco [ɑ̃ʁi ʒɑ̃ ɡijom maʁtɛ̃] (naskiĝis la 2-an de aŭgusto 1860 en [[Tuluzo]], Francio – mortis la 12-an de novembro 1943 en Labastide-du-Vert, Francio) estis franca [[Pentrarto|pentristo]]. Elektita al la [[Akademio de Belartoj de Francio|Académie des Beaux-Arts]] en 1917, li estas priskribita kiel produktiva majstro, kies verko havas nuancojn de melankolio, revemo kaj mistero. <ref>{{in lang|fr}} [https://musba-bordeaux.fr/fr/article/henri-martin-du-rêve-au-quotidien-peintures-des-collections-publiques-françaises "Henri Martin : du rêve au quotidien. Peintures des collections publiques françaises"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250425110938/https://www.musba-bordeaux.fr/fr/article/henri-martin-du-r%C3%AAve-au-quotidien-peintures-des-collections-publiques-fran%C3%A7aises |date=2025-04-25 }}, Musée des Beaux-Arts de Bordeaux</ref> Henri Martin ĝuis grandan popularecon kiel pentristo dum sia vivo, kvankam lia laboro kiel [[Nov-impresionismo|nov-impresionisto]] ne estas konsiderata pionira. Liaj verkoj influis diversajn artmovadojn kaj iliajn reprezentantojn - de [[Primitivismo]] kaj [[Dividismo]] ĝis [[Simbolismo (arto)|Simbolismo]]. Kun la tempo, li evoluigis unikan pentrostilon, kiu emfazis la konstruadon de koloro, uzante sufiĉe impresionisman peniktiron, kaj ĉiam pli permesante emfazi malfermajn spacojn en siaj komponaĵoj. Martin estas konata pro siaj fruaj 1920-aj jaroj verkoj sur la muroj de la Salle de l'Assemblée générale, kie la membroj de la [[Ŝtatokonsilio (Francio)|Conseil d'État]] kunvenas en la [[Reĝa Palaco (Parizo)|Reĝa Palaco]] en [[Parizo]].<ref>{{in lang|fr}} [https://www.conseil-etat.fr/actualites/la-mediatheque/visite-du-conseil-d-etat-au-palais-royal/la-salle-de-l-assemblee-generale La salle de l'Assemblée générale], [[:fr:Conseil_d'État_(France)|Conseil d'État]]</ref> Aliaj rimarkindaj institucioj, kiuj prezentis liajn [[Post-impresionismo|postimpresionismajn]] pentraĵojn en siaj haloj per publikaj aĉetoj, inkluzivas la [[Palaco Elizeo]], [[Sorbono]], la [[Urbodomo de Parizo|pariza urbodomo]], la [[Justica Palaco de Parizo|Justica Palaco]] kaj la [[Kapitolo de Tuluzo]]. La Musée des Beaux-Arts de Bordeaux kaj [[Muzeo de la Aŭgustenanoj]] ankaŭ havas grandajn publikajn kolektojn.<ref>Claude Juskiewenski, Henri Martin. Paysagiste et décorateur languedocien : Thèse de iiie cycle sous la direction de M. le professeur Guinard, Université Toulouse-Le Mirail, 1974, 320 p. (in French)</ref><ref>[https://www.francetvinfo.fr/culture/arts-expos/peinture/le-musee-de-cahors-devient-une-reference-sur-l-039-oeuvre-d-039-henri-martin_3289413.html "Le musée de Cahors devient une référence sur l'oeuvre d'Henri Martin"], francetvinfo.fr (in French), 6 December 2016</ref> == Galerio == <gallery mode="packed" heights="180"> Dosiero:Henri_Martin_-_Le_Poète_-_Musée_des_Augustins_-_RO_164.jpg|alternative=Le Poète (The Poet), 1881, Musée des Augustins| ''La poeto'', 1881, [[Muzeo de la Aŭgustenanoj]] Dosiero:Beaux-Arts_de_Carcassonne_-_Autoportrait_en_saint_Jean-Baptiste_1883_-_Henri_Martin_46x33.5.jpg|alternative=Autoportrait en saint Jean-Baptiste (Self-portrait in Saint John the Baptist), 1883, Musée des Beaux-Arts de Carcassonne| ''Memportreto *en*''<ref>aŭ laŭ</ref> ''Sankta Johano la Baptisto''), 1883, Musée des Beaux-Arts de Carcassonne Dosiero:Henri_Martin-Paolo_Malatesta.jpg|alternative=Paolo Malatesta et Francesca da Rimini aux enfers (Paolo Malatesta and Francesca da Rimini in hell), 1883, Musée des Beaux-Arts de Carcassonne| ''Paolo Malatesta kaj [[Francesca el Rimini]] en infero'', 1883, Musée des Beaux-Arts de Carcassonne Dosiero:Henri_Martin_-_La_Fête_de_la_Fédération_au_Champ_de_Mars_le_14_juillet_1790_-_Musée_des_Augustins_-_2004_1_165.jpg|alternative=La Fête de la Fédération au Champ de Mars le 14 juillet 1790 (The Fête de la Fédération at Champ de Mars on 14 July 1790), 1889, Musée des Augustins| ''La Fête de la Fédération ĉe Marsa Kampo la 14an de julio 1790'', 1889, [[Muzeo de la Aŭgustenanoj]] Dosiero:Henri_Martin_-_L'Homme_entre_le_vice_et_la_vertu_-_Musée_des_Augustins_-_2004_1_159.jpg|alternative=L'Homme entre le Vice et la Vertu (Man Between Vice and Virtue), 1892, Musée des Augustins| ''Homo inter malvirto kaj virto'', 1892, [[Muzeo de la Aŭgustenanoj]] Dosiero:Augustins_-_Portrait_de_madame_Sans,_1895_-_Henri_Martin_Inv._81_5_1_.jpg|alternative=Portrait de Madame Sans (Portrait of Madam Sans), 1895, Musée des Augustins| ''Portreto de Madam Sans'', 1895, [[Muzeo de la Aŭgustenanoj]] Dosiero:Beaux-Arts_de_Carcassonne_-_Portrait_d'Albert_Sarraut_(1897_-_1898)_-_Henri_Martin_71.3x57.3.jpg|alternative=Portrait d'Albert Sarraut (Portrait of Albert Sarraut), c. 1898, Musée des Beaux-Arts de Carcassonne| ''Portreto de Albert Sarraut'', {{Ĉirkaŭ}} 1898, Musée des Beaux-Arts de Carcassonne Dosiero:Augustins_-_Beauté,_1900_-_Henri_Martin_63_6_1.jpg|alternative=Beauté (Beauty), 1900, Musée des Augustins| ''Beleco'', 1900, [[Muzeo de la Aŭgustenanoj]] Dosiero:Lille_PdBA_martin_jardin.JPG|alternative=Dans le jardin (In the garden), c. 1900, Palais des Beaux-Arts de Lille| ''En la ĝardeno'', {{Ĉirkaŭ}} 1900, [[Palaco de Belartoj (Lillo)|Palaco de Belartoj]], [[Lillo]].]] Dosiero:Capitole_Toulouse_-_Salle_Henri-Martin_-_L'été_par_Henri_Martin.jpg|alternative=L'été ou les faucheurs (Summer or mowers), 1903, Capitole de Toulouse| ''Somero aŭ La falĉistoj'', 1903, [[Kapitolo de Tuluzo]] Dosiero:(Albi)_Portrait_de_Jean_Jaurès_1905_-_Henri_Martin_-_huile_sur_bois_-_acquis_en_1939_MTL.inv.317.jpg|alternative=Portrait de Jean Jaurès (Portrait of Jean Jaurès), 1905, Musée Toulouse-Lautrec| ''Portreto de Jean Jaurès'', 1905, Musée Toulouse-Lautrec Dosiero:Capitole_Toulouse_-_Salle_Henri-Martin_-_Les_Bords_de_la_Garonne,_Les_promeneurs_ou_Les_reveurs_par_Henri_Martin.jpg|alternative=Les bords de la Garonne, les promeneurs ou les rêveurs (The banks of the Garonne, walkers or dreamers), 1906, Capitole de Toulouse| ''La bordoj de la Garono, promenantoj aŭ sonĝantoj'' ), 1906, [[Kapitolo de Tuluzo]] Dosiero:Henri_Martin_-_Etude_pour_les_bords_de_la_Garonne_-_Musée_des_Augustins_-_82_8_1.JPG|alternative=Étude pour les bords de la Garonne (Study for the banks of the Garonne), c. 1906, Musée des Augustins| ''Studo por la bordoj de la Garono'', {{Ĉirkaŭ}} 1906, [[Muzeo de la Aŭgustenanoj]] Dosiero:(Cahors)_Autoportrait_1912_-_Henri_Martin_-_Dépot_d'Orsay.jpg|alternative=Portrait de l'artiste (Self-portrait), c. 1912, Musée d'Orsay|''Memportreto'', {{Ĉirkaŭ}} 1912, [[Musée d'Orsay]] Dosiero:Henri_Martin_-_Gustave_Charpentier_-_P2564_-_musée_Carnavalet.jpg|alternative=Gustave Charpentier (1860–1956), compositeur (Gustave Charpentier (1860–1956), composer), c. 1932, Musée Carnavalet| ''Gustave Charpentier (1860-1956), komponisto'', {{Ĉirkaŭ}} 1932, [[Muzeo Carnavalet]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Ĝermo|Pentristo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Martin, Henri}} [[Kategorio:Komandoroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Francaj pejzaĝistoj]] [[Kategorio:Francaj pentristoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj pentristoj de la 19-a jarcento]] sygod96wspaiwkyo7bcljk91fyf254m 3 948469 9456290 9417196 2026-08-18T18:49:54Z Moldur 2507 9456290 wikitext text/x-wiki == Esperantigita nomo == Saluton Kara, Vi devas kompreni ke oni ne povas kaj tute ne rajtas simple laŭvole kaj arbitre doni esperantigitan nomon al loko. Por havi tiun nomon oni devas bazigi tiun aserton per havigo de almenaŭ unu fonto, kaj certe temas pri ekstervikipedia fonto el establita publikaĵo do tiakaze esperantlingva. Bonvolu ĉesu viajn nomigojn tiajn kaj forigu viajn redaktojn tuj! Saluton @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], vi kiel administranto devas kontroli la situacion do bonvolu fari. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:23, 29 jun. 2026 (UTC) <br/> <hr> <br/> :Jes, mi havas forigis redaktoj [[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] ([[Uzanto-Diskuto:Wheatley2|diskuto]]) 21:03, 29 jun. 2026 (UTC) <br/> <hr> Kvankam vi jam respondis, mi tamen ankoraŭ volas tute klarigi la situacion. Mi jam komencis skribi kiam vi ne respondis, tiam 45 minutojn vidis futbalon en Usono per televidilo kaj nur nun savas mian skribaĵon: Sj1mor tute pravas: La bazo de tio estas la fundamenta gvidlinio [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]]. Ĉi tie aparte interesas la frazo: <big>'''Nomojn de ne-Esperantistoj, kiujn oni kutime ne Esperantigas ekster la Vikipedio, oni ankaŭ ne Esperantigu en la Vikipedio.'''</big> Estas pluraj vojoj por pruvi per fidindaj ekstervikipediaj referencoj, ke oni efektive kutime uzas esperantigitan kompletan nomon: # Se almenaŭ en unu, pli bone en du grandkvante presitaj vortaroj de Esperanto, aŭ en la interreta versio https://vortaro.net de [[PIV]] 2020 aŭ la retejo https://reta-vortaro.de kompleta nomo estas dokumentita en esperantigita formo :: '''ekzemplo''' «[https://vortaro.net/#Vilhelmo_kd Vilhelmo] [https://vortaro.net/#%C5%9Cekspiro_kd Ŝekspiro]» estas en PIV 2020 / https://vortaro.net ::: '''notu''' ke ne sufiĉas se nur '''unu''' nomparto ekzistas esperante, do baze '''ne eblas''' ĉiujn personajn nomojn Guglielmo (itale), Guillaume (france), Guillermo (hispane), Guillem (katalune), Wilhelm (germane, svede, pole), William (angle), Vilius (litove), Viljalm (dane), Vilém (ĉeĥe), Willem (nederlande), Guilherme (portugale), Вильям (ruse), Guilielmus (latine), Vilmos (hungare) esperantigi al formo Vilhelmo, nur ĉar la persona nomo [https://vortaro.net/#Vilhelmo_kd Vilhelmo] ekzistas en PIV - '''nur se ankaŭ''' la [[familia nomo]] en esperanta formo estas en PIV. # Se oni trovas plurajn uzojn de kompleta esperantigita nomo en la literatura kaj gazetara serĉilo https://tekstaro.com - pluraj signifas "pli ol du", do tri trovoj jam sufiĉas # aŭ oni povas ankaŭ mem serĉi uzojn en la internacia literaturo kaj gazetaro de Esperanto, do trovojn en presitaj libroj, kiuj haveblas en pluraj esperantlingvaj bibliotekoj, aŭ en internaciaj, tutmonde arkivigitaj gazetoj, el tiuj ne estas tre multaj, baze Monato, Kontakto, Esperanto, la Ondo de Esperanto, le Monde diplomatique en Esperanto, Beletra almanako, Heroldo de Esperanto, Sennaciulo, ankaŭ iuj internaciaj eksaj gazetoj akcepteblas, ekzemple TEJO tutmonde, koncize (eksa okcidenteŭropa gazeto), Kvinpinto (eksa nordeŭropa gazeto), kaj ankaŭ oficialaj kongreslibroj de Universalaj Kongresoj, TEJO-, SAT- aŭ ILEI-kongresoj akcepteblas kiel tute normalaj "libroj". Se oni almenaŭ havas tri trovojn el la internacia literaturo kaj gazetaro de Esperanto, ankaŭ eblas kombini kun https://tekstaro.com, KAJ notas tiujn trovojn kun kompletaj bibliografiaj informoj kie estas la trovoj, do numeroj de la eldonaĵo, jaro, loko kaj eldonejo de eldono, kaj konkreta paĝo, kaj notas ĉiujn tiujn informojn, tiuj tri trovoj validas kiel pruvo. Speciala kazo estas '''geografiaj nomoj''', por tio ankaŭ validas trovo en la mapoj de la referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, kun indiko pri la numero de mapo - tiam por geografia nomo eĉ tiu unu atlasa trovo sufiĉas. Efektive, estas malfacile trovi konvinkajn trovojn en sufiĉa kvanto kaj kvalito. Se '''ne''' estas trovitaj sufiĉe da pruvoj, la nomo simple restas en la origina nacilingva formo - Se la origina formo estis el alia alfabeto ol la latina, oni latinliterigas, aŭ per norma internacia literigo kiel [[pinjino]] por la ĉina lingvo, aŭ per Esperanto-alfabeto, sed tiam nur laŭ sono, ne kun aldono de o-finaĵoj, kiuj kaŝe kreus "pseŭdo-esperantan vorton". Sed por vortoj el la angla lingvo, kiuj ĉiam estas el latina alfabeto, tio tute ne interesas. Eble vi diros: Mi vidis esperantigitan titolon en Vikipedio, kiu ekde 15 jaroj estas kaj ne havas tiujn referencojn. Tiam vi povas aŭ provi mem trovi referencojn, aŭ vi povas proponi ĝian ŝanĝon al plene nacilingva formo en la diskutpaĝo [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] - la reguloj estas striktaj por la novaj tekstoj aŭ por eksaj tekstoj kiuj nun freŝe estas esperantigite ŝanĝitaj. Sed ili principe validas ankaŭ por malnovaj paĝoj. Nur tiam estas pli da tempo por trovi pruvojn. Mi esperas ke vi komprenas ĉion, kion mi klarigis. La gvidlinio ankaŭ validas por novaj esperantistoj, ankaŭ validas ekzemple por vi (kaj ili ankaŭ validas, se vi ion ne komprenas {{s}}). Tre koran saluton, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:42, 29 jun. 2026 (UTC) :Dankon! :) [[Uzanto:Wheatley2|Wheatley2]] ([[Uzanto-Diskuto:Wheatley2|diskuto]]) 22:21, 29 jun. 2026 (UTC) == Bonvenon – kaj konsilo == Saluton {{u|Wheatley2}}, kaj bonvenon al Esperanto-Vikipedio! Mi esperas ke vi volonte restos ĉi tie kaj faros valorajn kontribuojn. Tamen atentu ke ekzistas kelkaj rekomendoj kaj gvidlinioj ĉi tie; interalie jen [[VP:TA]] pri nomado de artikoloj. Prenu iom da tempo legi kaj kompreni la diversajn helpajn tekstojn. Estante novulo ĉi tie, prefere vi ne faru grandajn, disrompajn ŝanĝojn, ekzemple alinomadon de ekzistantaj artikoloj al iuj elpensitaj esperantigoj, kiel ĉe [[Alexander von Humboldt]]. Tion jam {{u|ThomasPusch}} klarigis al vi ĉi-supre. Mi rekomendas al vi, almenaŭ komence, pli bone aldoni novajn informojn, prefere ol ŝanĝi tion kion aliaj vikipedianoj jam verkis (krom se vi trovas evidentan eraron kaj scias kiel korekti ĝin). Mi deziras al vi agrablan kunlaboron! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:49, 18 aŭg. 2026 (UTC) js228bvvrxdltdez0myqtnbisk5i5mp 0 949241 9456612 9422342 2026-08-19T08:07:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456612 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Emeriko|Imre]] Ferenczi''' [ferenci], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Ferenczi Imre''' estis [[Hungario|hungara]] [[oficisto]], altlerneja [[instruisto]]. Lia origina familia nomo estis ''Fischer'' [fiŝer] ĝis 1903. Imre Ferenczi<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM54193 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=829109&date=2026-07-07 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1884|4|22}} en [[Nagykanizsa]], li mortis {{mortotago|1945|8|}} en [[Kanado]]. == Biografio == Imre Ferenczi devenis el [[juda]] familio. Li studis juron, poste li estis oficisto en [[Budapeŝto]] en Komerca Ĉambro, pli poste en ĉefurba statistika oficejo. Baldaŭ li laboris en la ĉefurba municipo en temo de socialpolitiko, poste ekde 1916 li prelegis sociologion en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]]. Ekde [[1919]] li loĝis en [[Ĝenevo]], jaron poste li estis preleganto pri labormigrado ĉe la Internacia Laboroficejo en la sama urbo. Lia edziĝis en 1918 kaj divorcis en 1939. == Elektitaj kontribuoj == * ''Sztrájk és szociálpolitika'' (1915) * ''Hadigondozás és szociálpolitika'' (1918) * ''Leszerelés és munkanélküliség elleni küzdelem'' (1919) * ''Les mouvements migratoires de 1920 à 1925'' (1926) == Fontoj == * [http://mek-oszk.uz.ua/04000/04093/html/0284.html Juda Leksikono] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201023173816/http://mek-oszk.uz.ua/04000/04093/html/0284.html |date=2020-10-23 }} * [https://hu.wikipedia.org/wiki/Ferenczi_Imre_(szociol%C3%B3gus) biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ferenczi Imre}} [[Kategorio:Hungaraj oficistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] {{Portalstrio|Biografio}} jks71mkdewa979nrlxqepgc59uarad2 0 950547 9456491 9445860 2026-08-18T22:56:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456491 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo|priskribo=}} '''Heinz STÜCKE''' (naskita la 11-an de januaro 1940 en [[Hövelhof]], [[Nordrejn-Vestfalio]], [[Germanio]] – mortis la 22-an de julio 2026 samloke) <ref>{{cite news|title=Er hat die ganze Welt gesehen: Fahrrad-Weltenbummler Heinz Stücke aus Hövelhof gestorben|first=Jens|last=Reddeker|url=https://www.nw.de/lokal/kreis_paderborn/hoevelhof/24381445_Er-hat-die-ganze-Welt-gesehen-Fahrrad-Weltenbummler-Heinz-Stuecke-aus-Hoevelhof-gestorben.html|newspaper=Neue Westfälische|date=23 July 2026|access-date=23 July 2026}}</ref> estis longdistanca migranta [[Bicikloturismo|biciklisto]], konata pro la starigo de la monda rekordo por [[Bicikloturismo|biciklado]] en 1995. <ref name="nyt2">{{cite news|title=After 335,000 Miles, a Robbery Splits Man and Bike|first=Alan|last=Cowell|authorlink=Alan Cowell|url=https://www.nytimes.com/2006/05/10/world/europe/10cnd-biker.html?ei=5090&en=d74544b1c8755bda&ex=1304913600&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=print|newspaper=[[The New York Times]]|date=10 May 2006|access-date=1 July 2011}}</ref> En tutmonda vojaĝo daŭranta pli ol 50 jarojn, Stücke vojaĝis pli ol sescent mil kilometrojn per biciklo. <ref name="sportive2">{{Cite web|url=http://www.sportive.com/cycling/519880/home-is-elsewhere-travellers-tales-with-heinz-stcke|date=8 December 2015|title='Home Is Elsewhere': Traveller's tales with Heinz Stücke|website=Sportive.com|publisher=Sports Gaming|access-date=21 February 2016}}</ref> Dum siaj jardekoj da vojaĝado, Stücke prenis pli ol 100 000 fotojn. Li financis siajn ekspediciojn per licencaj enspezoj de sia fotokatalogo; donacoj; kaj vendoj de siaj [[Vojaĝliteraturo|vojaĝverkaĵoj]], [[Poŝtkarto|poŝtkartoj]] kaj broŝuroj, kiuj prezentis liajn fotojn, skribaĵojn kaj ilustraĵojn.<ref name="outside2">{{cite web|url=https://www.outsideonline.com/1876416/let-us-now-praise-crazy-mofos|title=Let Us Now Praise Crazy Mofos: Heinz Stücke: Pedaling the Planet|last=Ratliff|first=Evan|authorlink=Evan Ratliff|date=1 June 2004|website=[[Outside (magazine)|Outside]]|publisher=Mariah Media Network|location=Santa Fe|access-date=28 February 2016}}</ref><ref name="anthony2">{{cite web|url=http://www.atkielski.com/PhotoGallery/Paris/General/HeinzStuckeLarge.html|title=Heinz Stücke, World Traveller|last=Atkielski|first=Anthony|date=29 July 2009|website=Anthony's Home Page|publisher=Anthony Atkielski|access-date=1 July 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707183039/http://www.atkielski.com/PhotoGallery/Paris/General/HeinzStuckeLarge.html|archivedate=7 July 2011}}</ref> [[Dosiero:Heinz_Stücke_-_Fahrrad_von_rechts_(Glauchau_2015).jpg|eta| La turisma biciklo de Stücke ŝarĝita per bagaĝo]] [[Dosiero:Heinz_Stücke_03_(Glauchau_2015).jpg|alternative=Heinz Stücke stands in front of an array of photos pinned to corkboard. He smiles slightly and leans against one of several glass-covered trays of trinkets on a table before him.|eta| Stücke pozas kun kelkaj el siaj fotoj kaj aliaj memorindaĵoj.]] En 1995, ĉirkaŭ la tempo kiam li starigis la mondan rekordon por biciklado, Stücke mem-eldonis memuaron: ''Mit dem Fahrrad um die Welt'' ("Biciklado Ĉirkaŭ la Mondo"). <ref>{{Cite book|last=Stücke|first=Heinz|title=Mit dem Fahrrad um die Welt|trans-title=Cycling Around the World|date=1995|publisher=Self-published|location=Hövelhof|oclc=723710974}}</ref> La nederlanda vojaĝverkisto Eric van den Berg publikigis la biografion ''Home Is Elsewhere: 50 Years Around the World by Bike'' (Hejmo Estas Aliloke: 50 Jaroj Ĉirkaŭ la Mondo per Biciklo) en 2015. <ref>{{Cite book |last=van den Berg|first=Eric|date=2015|title=Home Is Elsewhere: 50 Years Around the World by Bike|language=en|publisher=Brompton Bicycle|isbn=9780993452406}}</ref> La libro enhavas multajn fotojn faritajn de Heinz Stücke dum lia vojaĝo. Ĝi ankaŭ estis tradukita en [[Esperanto|Esperanton]]. <ref>[https://libro.ee/file.php?id=448 "Ĉirkaŭ la mondo per biciklo"]</ref> Kvankam li rajdis la saman ŝtal-kadran biciklon dum la plej multaj el siaj vojaĝoj, <ref name="china-bike2">{{cite web|url=https://bikechina.com/ct-heinzstucke1z.html|title=Around the World by Bicycle|last=Stücke|first=Heinz|work=China Cycling Travelogues|publisher=Bike China Adventures, Inc.|access-date=1 July 2011}}</ref> en 2002 li biciklis tra [[Kanado]] kun partnero sur [[Tandemo|tandema]] [[kuŝbiciklo]] de tipo {{Vikidatumoj|Q826814}}, kiun Hase Spezialräder konstruis kaj sponsoris.<ref name="anthony2" /> == En Esperanto aperis == * [https://libro.ee/file.php?id=448 Ĉirkaŭ la mondo per biciklo] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Facebook|heinzstucke}} * {{cite web|url=http://www.worldwidecyclingatlas.com/initiatives/heinz-stucke/|title=Heinz Stücke|website=World Cycling Atlas|publisher=Selle Royal|access-date=la 21-an de septembro 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200216053221/http://www.worldwidecyclingatlas.com/initiatives/heinz-stucke/|archivedate=2020-02-16}} * {{cite web|url=https://travellingtwo.com/6553|date=la 4-an de oktobro 2010|title=Heinz Stücke: The Interview|website=TravellingTwo.com|access-date=la 21-an de februaro 2016}} * {{cite web|url=http://www.kenfig.org.uk/heinz-stucke|title=Around the World by Bicycle: Heinz Stücke|last=Bowen|first=Rob|date=la 1-an de junio 2006|website=Kenfig – La kompleta historio|publisher=Kenfig.org Loka komunuma grupo|access-date=la 1-an de julio 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250808053530/http://www.kenfig.org.uk/heinz-stucke|archivedate=2025-08-08}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Stucke, Heinz}} [[Kategorio:Germanaj biciklistoj]] qfhq800uctj4rgakoj0g5mwqupob6e7 0 950607 9456346 9447743 2026-08-18T19:43:40Z Sj1mor 12103 9456346 wikitext text/x-wiki [[File:GedenktafelFreideutscherJugendtag.JPG|thumb|informtabulo kun kolorigita kaj postpentrita foto apud memorŝtono: je ''Hoher Meißner'', por memori la Unuan Libergermanan Junulartagon de oktobro 1913]] [[File:Fidus - Lichtgebet, Farblithographie 1913.jpg|thumb|bildo ''Lichtgebet'' de la artisto [[Fidus]]; neoficiala kunvena emblemo ŝokanta kelkajn lokulojn]] [[File:Hoher-Meißner Germany Meißnerlager-1988-02.jpg|thumb|tendaro en 1988, samloke]] La '''Unua Libergermana Junulartago''' (germane: ''Erster Freideutscher Jugendtag'') okazis semajnfine (11./12.10.1913) sur la monto ''Hoher Meißner'' apud [[Berkatal]]. Ĝi estu festo de junuloj kaj granda kunveno de la [[Junulara movado (Germanujo)|Junulara Movado]]. Ĉirkaŭ cent jaroj post [[Wartburgfesto]] la emancipiĝinta germana junularo kunvokiĝis. == Historio == Ĉefa celo estis meto de impona signo pri la unueco de diversaj porjunularaj grupoj kune kun [[Wandervogel]], adeptoj de la [[vivreforma movado]], progresemaj lernejaj kaj studentaj [[studenta korporacio|korporacioj]] kaj [[reformpedagogio|reformpedagogoj]]. Konkreta iniciatilo estis la sopiro je alternativo al kutimaj datrevenaj festoj de la [[Batalo de Leipzig|batalo de Lepsiko]] kaj kritiko de naŭziga militglorigado. === Preparo === Konkretaj iniciantoj estis anoj de la [[Germana ligo de abstinemaj studentoj]]. Unua renkonto de la kongreskomitatanoj estis pentekoste de 1913 en [[Jena]]: tie partoprenis ne malpli ol 13 diversaj grupoj kaj ellaboriĝis la superrigardo programa. La nomon ''Freideutscher Jugendtag'' proponis [[Friedrich Wilhelm Fulda]] (redaktoro de Wandervogel-organo), la lokon [[Christian Schneehagen]], ano de ''[[Deutsche Akademische Freischar]]''. La ideo antaŭe okazigi kulturfeston en [[Vajmaro]] aŭ [[Jena]] ne estis akceptita: pura ennatura festo surmonta taksiĝis preferinda.<ref>Winfried Mogge, Jürgen Reulecke: ''Hoher Meißner 1913 – Der Erste Freideutsche Jugendtag in Dokumenten, Deutungen und Bildern,'' Edition Archiv der deutschen Jugendbewegung. Volumo 5. Verlag Wissenschaft und Politik, Köln 1988. ISBN 3-8046-8723-7, p. 42–45.</ref> La unua publika alvoko legeblis en somero 1913 en la organo ''Wandervogel-Führerzeitung'' 7/1913, la dua en la govia organo ''Nordmark'' (4/1913). Kiel festoprezidanto elektiĝis Christian Schneehagen.<ref>Por Schneehagen nomiĝis 17 km longa marŝopado inter ''Hoher Meißner'' kaj ''Junularburgo Ludwigstein'' (je [[witzenhausen|Werleshausen (Witzenhausen)]]) kaj burga gastĉambro portas lian nomon.</ref> ==Kuro== Antaŭ festkomenciĝo kunvenis reprezentantoj de la partoprenantaj grupoj en la 10.10.1913 je [[Burgo Hanstein]]. Oratoris tiam: Bruno Lemke (pri prefero de memedukado kontraŭ trudo de propraj opinioj al aliaj), la mararmea oficiro Hans Paasche (fondinto de la vivreforma ''Vortruppbund'', kie taman rasa higieno ludis certan rolon; li invitis la ĉeestanton iĝi fajroestingistoj por brulanta Germanujo) kaj Gustav Wyneken (li kritikis la volon de kelkaj manipule aktivigi la junulojn por propraj celoj). Jam ĉi-okaze senteblis ke la diversaj aroj ne ĉie samopiniis. La sekvintan semajnfinon kaj malgraŭ pluvo, inter du kaj tri miloj da junuloj ekmarŝis. La enkonduka parolado por ĉiuj faris vespere de la 11.10. la teologo kaj liberala parlamentano [[Gottfried Traub]]. Li laŭdis la idealismon kaj avertis pri misuzo de naciemo. Antaŭ ĉio gravu identiĝo kun la ŝtato kaj komuna sento. Tagmeze ili laŭgrupe disĵetiĝis ĉirkaŭ la pinto por tagmanĝo. Posttagmeze sportaj konkursoj, ĥora kantado kaj dancado estis ofertagaj. Vespere oni kun torĉoj migris al ŝtiparo por aŭskulti la dirojn de [[Knud Ahlborn]]. Dimanĉe antaŭtagmeze oratoris [[Gustav Wyneken]] kaj [[Ferdinand Avenarius]]. Pro malbona vetero la dramo ''[[Ifigenio en Taŭrido]]'' spekteblis nur en tento. Aktoris anoj de [[Serakreis Jena]]. Post pluaj kolokvoj, kantado kaj dancado la tuto finiĝis. Dum fina parolado la verkisto Ferdinand Avenarius bedaŭris malĉeeston de diversaj grupoj (ekz. de la [[skoltismo|skoltoj]]), petis Dian benon la pasigito kaj invitis rekunveni en oktobro 1914. Publikaj reagoj estis plejmulte pozitivaj. Nur anoj de [[Wandervogel]] kritikis multon. Postaj memorkunvenoj estis ekz. en 1963, 1988 kaj 2013.<ref>https://www.meissner-2013.de/</ref> == Partoprenintaj grupoj== * Akademische Vereinigung Jena * Akademische Vereinigung Marburg * Bund Deutscher Wanderer * Bund für freie Schulgemeinden * Burschenschaft Vandalia Jena * [[Deutsche Akademische Freischar]] * Deutscher Bund abstinenter Studenten * Deutscher Vortruppbund * [[fSG Wickersdorf|Freie Schulgemeinde Wickersdorf]] * Germania – Bund abstinenter Schüler * Jung-Wandervogel * Landschulheim am Solling|Landschulheim am Solling bei Holzminden * Österreichischer Wandervogel * [[Serakreis Jena]] * Wandervogel e. V.<ref>Ili tuj antaŭ la festo-eko deklaris sian nevenon.</ref> == Uloj ĉeestintaj (elekto) == {{div col|2}} * Adolf Grabowsky, politikscienculo * Adolf Grimme, edukadministo * Alexander Schwab, politikisto kaj publicisto * Alfred Kurella, verkisto kaj komunisma funkciulo * Alfred Toepfer, entreprenisto<ref>Li estis la ununura persono kiu ĉeestis en 1988 dum Meißner-kunveno!</ref> * Bernhard Uffrecht, reformpedagogo * [[Carlo Schmid]], politikisto kaj juristo * Enno Narten, pedagogo * Ernst Thrasolt, animzorganto kaj pacisto * [[Eugen Diederichs]], eldonisto * [[Ferdinand Avenarius]], poeto * [[Friedrich Muck-Lamberty]], artmetiisto * Friedrich Naumann, politikisto * Friedrich Wolf, kuracisto, verkisto kaj politikisto * Fritz Helling, pedagogo * Gerhard Lütkens, politikisto * Gertrud Prellwitz, verkistoin * [[Gustav Wyneken]], reformpedagogo * Gusto Gräser, poeto * Hans Bohnenkamp, pedagogo * Hans Paasche, verkisto * Hans Reichenbach, filozofo * Helmut Hertling, pedagogo kaj pacisto * Herbert Weichmann, urbestro hamburga * Herman Nohl, pedagogo kaj filozofo * Hermann Claudius, verkisto * Hermann Popert, verkisto * Julius Groß, fotisto * Karl Bittel, historiisto * Karl Wilker, reformpedagogo * Knud Ahlborn, kuracisto * Ludwig Gurlitt, reformpedagogo * Ludwig Klages, filozofo * Manfred Hausmann, verkisto * Martin Luserke, verkisto * Max Hodann, kuracisto * Paul Natorp, filozofo * Paul Vogler, kuracisto * Rudolf Carnap, filozofo * Siegfried Bernfeld, reformpedagogo * [[Theodor Neubauer]], pedagogo kaj politikisto * Walter Benjamin, filozofo * Walter Hösterey, verkisto * Wilhelm Flitner, pedagogo * Wilm Hosenfeld, pedagogo {{div col end}} == Literaturo == * Karsten Schulz: Beschreibung und Verortung zweier überverbandlicher Jugendtreffen junger Jugendbewegungen. Erster Freideutscher Jugendtag 1913 und Umweltfestival Auftakt 1993. Dissertation. Verlag Weber & Zucht. Kassel 2009. ISBN 978-3-88713-058-9. * Johannes Jacobs (eld.): ''Was war das – das Meißnerfest 1913?''. Verein zur Erhaltung der Hohburg, Kiel 1987. * Winfried Mogge, Jürgen Reulecke: ''Hoher Meißner 1913 – Der Erste Freideutsche Jugendtag in Dokumenten, Deutungen und Bildern.'' Edition Archiv der deutschen Jugendbewegung. Volumo 5. Verlag Wissenschaft und Politik, Köln 1988, ISBN 3-8046-8723-7. * Barbara Stambolis, Jürgen Reulecke: ''100 Jahre Hoher Meißner (1913–2013) – Quellen zur Geschichte der Jugendbewegung.'' Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2015, ISBN 3-8471-0333-4. == Eksteraj ligiloj == * Volker Weiß: [http://www.zeit.de/2013/36/jugendtreffen-hoher-meissner-1913/komplettansicht "Jung, frei, deutsch. Zum Freideutschen Jugendtag auf dem Hohen Meißner"] - ĉe: ''Die Zeit,'' 36/2013 * [https://www.burgludwigstein.de/fileadmin/ludwigsteiner_blaetter/LB221.pdf ''Ludwigsteiner Blätter'' (221)] * Edda Dammmüller: [https://www1.wdr.de/radio/wdr5/sendungen/zeitzeichen/jugendtag106.html "12.10.1913 - Erster Freideutscher Jugendtag"] - radiaĵo de WDR (''Zeitzeichen'' 12.10.2013; podkasto) == Notoj == <references/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Junularaj festivaloj]] [[Kategorio:Aperis en 1913]] [[Kategorio:Distrikto Werra-Meißner]] [[kategorio:Studenta kulturo]] {{Ĝermo|Hesio|Junulara movado}} amf8ci2v0xlaf1bowkfhe0zvzuxk7hi 0 950654 9456315 9440216 2026-08-18T19:29:17Z Sj1mor 12103 9456315 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=DE-HH|situo sur mapo=|zomo=13}} La '''Germana Elektron-Sinkrotrono''' (germane ''Deutsche Elektronen-Synchrotron'', mallongige '''DESY''') estas esplorcentro por [[naturscienco|naturscienca]] [[fundamenta esplorado]] situanta en [[Hamburgo]] kaj [[Zeuthen]]. Ĝia celo estas la esplorado de la strukturo, dinamiko, kaj funkciaj ecoj de la [[materio]]. Ĝi dividas sian laboron en kvar esplorkampojn: * [[Partikla akcelilo|Akceliloj]] * [[Fotono|Fotonaj]] esploroj * [[Partikla fiziko]] * {{Ill|lingvo=d|trad=Q752174|eo=Astronomia partikla fiziko}} DESY estas {{Ill|lingvo=d|trad=Q18631225|eo=Fondaĵoj en Germanujo|teksto=civiljura fondaĵo}} financata per publikaj rimedoj. Ĝi membras en la [[Asocio Helmholtz|Asocio Helmholtz de Germanaj Esplorcentroj]]. == Personaro == Ĉe DESY oficas entute 3000 personoj el 60 landoj, proksimume 2700 ĉe la hamburga tereno kaj 300 en Zeuthen. Tio inkludas pli ol 130 edukatojn en diversaj komercaj kaj teknikaj profesioj kaj proksimume 500 doktoraj studentoj kaj postdoktoriĝuloj, pri kiuj DESY respondecas; krome estas multaj magistraj studentoj el diversaj universitatoj.<ref>[https://www.desy.de/ueber_desy/desy/index_ger.html DESY im Überblick]. Alirita 21-an de marto 2023.</ref> Ekde 2020 ĝi havas karierkonsilan centron por siaj postdoktoriĝuloj nomatan COAST.<ref>Deutsches Elektronen-Synchrotron DESY. ''Accelerators 2025: Highlights and Annual Report''. 24. [https://www.desy.de/sites2009/site_www-desy/content/e410/e84441/e346626/Accelerators2025_ger.pdf]</ref> DESY estas ligita kun pluraj [[postdiploma edukado|postdiplomaj fakultatoj]], ĉiujare okazigas someran studoprogramon, kaj invitas al diversaj temoj de fiziko en siaj edukaj eventoj en Hamburgo kaj eksperimentistaj tagoj en Zeuthen. Krome estas instruista edukado, okazaĵoj por lernejoj kaj lernantoj de la [[STEM]]-fakoj, publikaj prelegoj kaj malfermaj tagoj. DESY partoprenas en okazaĵoj kiel la hamburga Nokto de Scio kaj la berlina [[Longa Nokto de la Sciencoj]]. ==Instalaĵoj== [[Dosiero:2018-12-16 DESY-Beschleuniger1.jpg|eta|Akceliloj instalitaj ĉe DESY: LINAC II kaj DESY II estas elektronaj antaŭakceliloj por la tenringo PETRA III, kiu kun la liberelektrona lasero FLASH servas kiel lumfonto por fotona esplorado per fotonoj. Ankaŭ sur la mapo estas la eŭropa X-radia lasero European XFEL, kiu etendiĝas de la tereno de DESY ĝis la ŝlesvig-holstinia urbo Schenefeld.]] Ekde sia komenco DESY evoluigas, konstruas, kaj funkciigas partiklajn akcelilojn por naturscienca esplorado. La diversaj instalaĵoj aperis sinsekve kaj havebligis ĉiam pli [[kineta energio|energiajn]] partiklojn por pli bona esplorado de partiklaj strukturoj. Dum la starigado de pli novaj akceliloj, oni recelis la malnovajn kiel antaŭakcelilojn kaj fontojn de {{Ill|lingvo=d|trad=Q212871|eo=sinkrotrona radiado}}. === PETRA === Pozitron-Elektrona Tandema Ringa Instalaĵo (germane ''Positron-Elektron-Tandem-Ring-Anlage'', funkcianta 1978–nun, cirkla perimetro 2304&nbsp;m. En la tenringo PETRA ĝis 1986 oni koliziigis elektronojn kaj pozitronojn por partiklafizika esplorado (eksperimentoj JADE, MARK-J, PLUTO kaj TASSO). De 1990 ĝi servas kiel antaŭakcelilo por la tenringo HERA, de 1995 ankaŭ kiel sinkrotrona radifonto kun du testmezurejoj. Ekde 2009 la instalaĵo modifiĝis kun nova nomo PETRA III por havigi tre helan {{N|altenergia X-radiado}} nun al pli ol 40 eksperimentistaj stacioj.<ref name="petra_III">[https://photon-science.desy.de/facilities/petra_iii/index_eng.html PETRA III]. Alirita 28-an de februaro 2022 (angle).</ref> DESY planas rekonstrui la instalaĵon kiel kvarageneracian sinkrotronan radifonton PETRA IV. === FLASH === Liberelektrona Lasero en Hamburgo (germane ''Freie-Elektronen-Laser in Hamburg''), funkcianta 2000–nun, longo ĉ. 315&nbsp;m. FLASH estas liberelektrona lasero (LEL) bazita sur testa instalaĵo starigita en 1997 por superkondukta akcelila teknologio por la projekto [[TESLA]], kaj de 2005 servas kiel instalaĵo por uzantoj en eksperimentoj per la generata LEL-radiado. Ĝi liveras treege mallongajn lumpulsojn en la gamo de [[ekstrem-ultravioleta radiado]] ĝis malaltenergia X-radiado por sep eksperimentistaj stacioj, kaj krome uziĝas kiel testa instalaĵo por la evoluigado de akcelila kaj liberelektronlasera teknologio.<ref name="FLASH">[https://photon-science.desy.de/facilities/flash/index_eng.html FLASH]. Alirita 1-an de marto 2022 (angle).</ref> ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Esploraj institutoj en Germanio]] [[Kategorio:Fondaĵoj en Germanio]] [[Kategorio:Aperis en 1959]] q2nv66q8m35mynzjetijm7uz8jr0r4x 0 950893 9456568 9443335 2026-08-19T06:23:08Z Sj1mor 12103 9456568 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Stefano|István]] Delhaes''' [iŝtvAn], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Delhaes István''' estis [[Aŭstrio-Hungario|aŭstrohungara]] [[pentristo]], artkolektisto. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM51182/8a48ebc8-efef-4bc0-8e18-60cbb313e35d/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=858078&date=2026-08-01 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1843|8|18}} en [[Pest (urbo)]], li mortis {{mortotago|1901|4|18}} en [[Vieno]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} ekde 1853 li vivis en Vieno, tamen li ĝis sia morto havis la hungarajn kontaktojn. Li akiris diplomon en [[Akademio de Belartoj de Vieno]], liaj majstroj estis [[:de:Eduard von Engerth]] kaj [[:de:Carl Wurzinger]]. En 1864 li heredis la patrajn havaĵojn, tio ebligis okupiĝi ankaŭ pri kolektado de artaĵoj. Li malfermis [[ateliero]]n en Vieno, kie li kreis pentraĵojn kaj grafikaĵojn. Iam li estis ankaŭ [[restaŭristo]] en bildaro. Tamen li havis famon pro la kolektitaj artaĵoj. Ilin heredis [[Belarta Muzeo (Budapeŝto)]], [[Hungara Nacia Muzeo]], [[Tutlanda Biblioteko Széchényi]] kaj [[Hungara Muzeo pri Metia Arto]]. == Elektitaj pentraĵoj == * ''Mátyás király Bécs előtt'' (1881) * ''Bacchanália'' 1885 * ''Interieur'' * ''Csendélet'' * ''Genovéva'' * ''Landsknecht'' * ''Műterem belseje'' * ''Paraszt férfi'' * ''Tájkép'' * ''Veronika kendője'' == Elektitaj ekspozicioj == * [[Arthalo Budapeŝto]] (1881) * Belarta Muzeo (Budapeŝto) (memorekspozicio, 1910) == Fontoj == * [https://www.kieselbach.hu/muvesz/delhaes-istvan_7902 biografio hungare] * [https://library.hungaricana.hu/hu/view/PulszkyTarsMME_Konyvek_2002_MagyarMuzeumiArckepcsarnok/?pg=208&layout=s biografio hungare] * [https://library.hungaricana.hu/hu/view/FoliaHistorica_31/?pg=127&layout=s datenoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Delhaes Istvan}} [[Kategorio:Hungaraj pentristoj]] [[Kategorio:Hungaraj artkolektistoj]] [[Kategorio:Hungaraj numismatikistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} m3cy7g3emkzgn3owxz2m39mszpem84r 0 951199 9456489 9447171 2026-08-18T22:27:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456489 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo|priskribo=}} [[Dosiero:Hayden_White.jpg|eta|260x260ra| Hayden V. White]] '''Hayden V. WHITE''' (naskita la 12-an de julio 1928 en Martin, [[Tenesio]] – mortis la 5-an de marto 2018 en [[Santa Cruz (Kalifornio)|Santa Cruz]], [[Kalifornio]]) estis usona [[historiisto]] laŭ la tradicio de [[Literatura kritiko|literaturkritiko]], kies verkado ĉefe temas pri la [[Filozofio de la historio|filozofio de historio]]. Lia ĉefverko estas ''Metahistorion: La Historia Imago en 19-jarcenta Eŭropo'' en 1973. Lian esploradon influis, inter aliaj, [[Aristotelo]], [[Max Weber]], [[Jean-Paul Sartre]], [[Maurice Merleau-Ponty]], [[Roland Barthes]], kaj [[Erich Auerbach]]. White proponis [[Postmodernismo|postmodernan]] aliron al historio, kiu emfazas la [[Rakonto|rakontan naturon]] de la laboro de la historiisto kaj malvastigas la distingon inter [[historio]] kaj [[literaturo]], kiun historiistoj de la kritika skolo de historio, kiel ekzemple [[Carl Gustav Hempel|Karl Hempel,]] provis rafini. Liaj verkoj ekfunkciigis polemikon. Multaj kritikistoj akuzis lin pri provo malklarigi la distingon inter literaturo kaj [[historiografio]], kaj tiel inter fikciaj prezentoj kaj objektivaj priskriboj de la [[realo]]. Analizante historiografion por la unua fojo uzante kategoriojn el [[literaturteorio]], White meritas laŭdon pro iniciatado de la debato pri postmodernaj kaj poststrukturismaj aliroj en historia esplorado. Kritikistoj tial akuzis lin pri entreprenado de "la plej damaĝa projekto iam ajn plenumita de historiisto de lia profesio." Lia teorio pri la poetiko de historio, kiun li evoluigis en ''Metahistorio'', asertas, ke ĉiu reprezentado de historiaj kuntekstoj estas submetita al poetologiaj kategorioj. Historiografio, diras White, estas nepre rakonta, eĉ kie ĝi ŝajnigas ne esti. Ĉi tiu kompreno estas densigita en la frazo "Eĉ [[Klio]] verkas poezion". == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20080309013857/http://www.staff.amu.edu.pl/~ewa/Hayden_White_Bibliography.htm Bibliografio] de Hayden White. * [http://www.phillwebb.net/topics/history/White/White.htm Alia Bibliografio]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180520000000/https://web.archive.org/web/20180520051606/http://www.phillwebb.net/topics/history/White/White.htm |date=2018-05-20 }} 2018-05-20 de Hayden White * [https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/c81r6xfp/ Dosieroj de Hayden V. White ĉe specialaj kolektoj de la Universitato de Kalifornio, Santa Cruz] {{Ĝermo|filozofo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|White, Hayden}} [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Postmodernistoj]] [[Kategorio:Filozofoj de historio]] [[Kategorio:Usonaj historiistoj]] [[Kategorio:Usonaj filozofoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 2018]] l5ak2iche8i3lpbk573xmzb8ez8bt6r 0 951202 9456213 9456037 2026-08-18T12:53:55Z ThomasPusch 1869 9456213 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politika partio |koloroj = |esperanta nomo = Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko" |propra nomo = Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко» RODP "Jabloko" |emblemo = Yabloko logo 2018.svg |emblemgrando = 250px |estro = [[Nikolaj Ribakov]] |titolo de estro = Estro |fondintoj = [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]] |fondiĝo = [[16-a de oktobro]] [[1993]] |internacia aliĝo = |ideologio = [[pacismo]]<br>[[socialliberalismo]]<br>[[poreŭropismo]]<br>[[progresismo]] |junulara organizaĵo = «Junulara Jabloko» |parlamentaj sidoj1 = |sidejo = {{Flago|Rusio}} [[Moskvo]], str. Pjatnickaja 31, konstruaĵo 2 |membroj = 60.778 (2007) |retejo = https://www.yabloko.ru }} '''Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko"''' (ruse: Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко») estas aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. Ĝi estas konsiderata la sola registrita [[<!--Politika--> opozicio <!--en Rusia Federacio-->|nesistema, opozicia kaj nekontrolata]] partio en Rusio.<ref name="meduza">{{citaĵo el la reto |url=https://meduza.io/feature/2025/10/30/chem-blizhe-dumskie-vybory-tem-chasche-chleny-yabloka-stanovyatsya-geroyami-novostey-ob-arestah-i-skandalah |titolo=Российские власти неожиданно начали громить «Яблоко» — партию, у которой рейтинг 3-4%. Но зачем? |lingvo=ru |aŭtoro=Андрей Перцев |eldonejo=Meduza |alirdato=2026-01-10}}</ref> Ĝi sin prezentas kiel "la sola demokrata partio de Rusio".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://mosyabloko.ru/programm |titolo=Политическая программа Московского «Яблока» |lingvo=ru |eldonejo=Московское ЯБЛОКО |alirdato=2026-07-28}}</ref> Ĝi estas sub forta ŝtata premo kaj reprezalioj<ref name="meduza"/><ref>{{citaĵo el la reto |url=https://sotaproject.com/news/103589 |titolo=СК потребовал отправить зампреда «Яблока» Максима Круглова в СИЗО |lingvo=ru |eldonejo=Sotaproject |dato=2025-10-02 |citaĵo=Всего у лидера «Яблока» Николая Рыбакова 6 заместителей. Из них: 3 «иноагента»; 2 с уголовными делами; 1 умер}}</ref> kaj nomas tion "milito kontraŭ si".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.yabloko.ru/war-against-yabloko |titolo=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Онлайн |lingvo=ru |eldonejo=Партия Яблоко |dato=2025-11-22 |alirdato=2025-12-03}}</ref> Ĝi estis fondita la 25-an de oktobro 1993 kiel [[balota koalicio]] de [[Kristana demokratio|kristanaj demokratoj]] ([[Rusia Kristana-Demokrata Unio|RĤDS]]), [[Centrismo (politiko)|centristoj]] ([[Partio de Popola Libereco|RPRF]]), [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]] ([[Socialdemokratia Partio de Rusio (1990)|SDPR]]), [[Verda movado|verduloj]] ([[Rusia Ekologia Unio|REU]]) kaj [[Feminismo|feministoj]] ([[Nedependa Virina Forumo|NVF]]),<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.politika.su/fs/gd1fya.html |titolo=Фракция Блока "Явлинский - Болдырев - Лукин" (Яблоко) в Государственной Думе первого созыва (1994-1995) |eldonejo=ИЭГ "Панорама" |alirdato=2025-07-04}}</ref> kune kun sendependaj politikologoj, sociologoj kaj ekonomikistoj de la [[Centro de Ekonomiaj kaj Politikaj Esploroj EPIcentro|EPIcentro]], sub la nomo "Bloko: Javlinskij — Boldirev — Lukin" laŭ la nomoj de la ĉefaj gvidantoj de la plej grandaj fortoj en la bloko. La 5-an de januaro 1995 la bloko estis formaligita kiel publika asocio "JABLOKO", kaj la 15-an de marto 1998 kiel tutrusia politika publika organizo "Asocio JABLOKO". La 26-an de aprilo 2002 ĝi estis registrita kiel politika partio.<ref>{{citaĵo el libro |aŭtoro=Круглов М. С., Лазарев А. В., Решетов И. А. |titolo=«Яблоко» в политике. Документы и свидетельства современников |redaktoro=Б. Г. Мисник |jaro=2021 |loko=Москва |paĝoj=209 |lingvo=ru}}</ref> De 2015 ĝis 2020 ĝi provis fariĝi amasa liberala partio kaj en tiu periodo distingiĝis per relative bonaj rezultoj en balotoj. Tamen, timante eblan perdon de registro kaj plifortigitan premon de la aŭtoritatoj pro elektaj sukcesoj, kiuj minacis la stabilecon de la vertikalo de potenco, en 2020 ĝi fakte transiris al reĝimo de memkonservado, subpremante kaj ekskludante tro aktivajn membrojn. Ekde tiu sama jaro la partio ricevas konstantajn rifuzojn pri registriĝo por balotoj al regionaj parlamentoj kaj guberniestraj balotoj, kio kaŭzas seriozajn zorgojn ĉe sendependaj amaskomunikiloj pri celita kampanjo por senigi la partion de registro aŭ por intence forpuŝi ĝin el granda politiko kaj maksimume malaltigi ĝian konatecon. Se tiu tendenco daŭros, la partio povas perdi sian registron.<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/6879625 |titolo=«Яблоко» от выборов все дальше падает |aŭtoro=Андрей Прах |gazeto=Коммерсантъ |dato=2024-08-08 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/7942910 |titolo=«Яблоко» держит нижнюю планку |aŭtoro=Божена Иванова |gazeto=Коммерсантъ |dato=2025-08-07 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.ng.ru/politics/2024-08-19/3_9074_yabloko.html |titolo="Яблоко" выталкивают на низовой уровень |aŭtoro=Дарья Гармоненко |gazeto=Независимая газета |dato=2024-08-19 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref> En marto 2002 la partio fariĝis plena membro de la [[Liberala Internacio]], kaj antaŭ tio, ekde novembro 1998, ĝi havis observan statuson.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |titolo=Yabloko — Russia — Full Members — Members |lingvo=en |eldonejo=Liberal International |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20110606001047/http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |arkiv-dato=2011-06-06 |alirdato=2010-03-14}}</ref> De 2006 ĝis 2025 "Jabloko" apartenis al la [[Alianco de Liberaluloj kaj Demokratoj por Eŭropo]] (ALDE) ĝis la momento kiam la alianco estis deklarita "nedezirinda organizo".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.rbc.ru/politics/04/03/2025/67c72a2a9a79475730eaf591 |titolo=«Яблоко» вышло из Альянса либералов после признания его нежелательным |lingvo=ru |aŭtoro=Мария Лисицына |eldonejo=РБК |dato=2025-03-04 |alirdato=2025-06-15}}</ref> Ĝi estas membro de la [[Eŭropa Verda Partio]] per sia frakcio.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://europeangreens.eu/our-member-parties/ru/ |titolo=Russian Federation |lingvo=en |eldonejo=European Greens |dato=2023-10-30 |alirdato=2025-08-26}}</ref> La strukturon de la partio reprezentas regionaj, lokaj kaj bazaj sekcioj. Nominale RODP "Jabloko" havas regionajn sekciojn en 78 subjektoj de la Rusia Federacio, kiuj dividiĝas en pli ol 600 strukturajn unuojn.{{§|Organiza strukturo}} La partio partoprenis en balotoj al la [[Ŝtata Dumao]] de ĉiuj ok kunvokoj. Ĝis 2003 "Jabloko" estis reprezentita per [[frakcio]] en la Ŝtata Dumao, kaj poste, ĝis 2007, per apartaj deputitoj. Dum longa tempo ĝi havis serion da balotaj blokoj kaj koalicioj kun aliaj demokrataj fortoj kadre de la koalicio "[[Jabloko — Unuiĝintaj Demokratoj]]".{{§|Partopreno en balotoj kaj reprezentado en potencaj organoj}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} [[Kategorio:Politikaj partioj de Rusio]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1993]] jykxlvn8eonx4oz4vnza1r1dkmtx9np 9456239 9456213 2026-08-18T14:31:07Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9456239 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politika partio |koloroj = |esperanta nomo = Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko" |propra nomo = Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко» RODP "Jabloko" |emblemo = Yabloko logo 2018.svg |emblemgrando = 250px |estro = [[Nikolaj Ribakov]] |titolo de estro = Estro |fondintoj = [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]] |fondiĝo = [[16-a de oktobro]] [[1993]] |internacia aliĝo = |ideologio = [[pacismo]]<br>[[socialliberalismo]]<br>[[poreŭropismo]]<br>[[progresismo]] |junulara organizaĵo = «Junulara Jabloko» |parlamentaj sidoj1 = |sidejo = {{Flago|Rusio}} [[Moskvo]], str. Pjatnickaja 31, konstruaĵo 2 |membroj = 60.778 (2007) |retejo = https://www.yabloko.ru }} '''Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko"''' (ruse: Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко») estas aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. Ĝi estas konsiderata la sola registrita [[<!--Politika--> opozicio <!--en Rusia Federacio-->|nesistema, opozicia kaj nekontrolata]] partio en Rusio.<ref name="meduza">{{citaĵo el la reto |url=https://meduza.io/feature/2025/10/30/chem-blizhe-dumskie-vybory-tem-chasche-chleny-yabloka-stanovyatsya-geroyami-novostey-ob-arestah-i-skandalah |titolo=Российские власти неожиданно начали громить «Яблоко» — партию, у которой рейтинг 3-4%. Но зачем? |lingvo=ru |aŭtoro=Андрей Перцев |eldonejo=Meduza |alirdato=2026-01-10}}</ref> Ĝi sin prezentas kiel "la sola demokrata partio de Rusio".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://mosyabloko.ru/programm |titolo=Политическая программа Московского «Яблока» |lingvo=ru |eldonejo=Московское ЯБЛОКО |alirdato=2026-07-28}}</ref> Ĝi estas sub forta ŝtata premo kaj reprezalioj<ref name="meduza"/><ref>{{citaĵo el la reto |url=https://sotaproject.com/news/103589 |titolo=СК потребовал отправить зампреда «Яблока» Максима Круглова в СИЗО |lingvo=ru |eldonejo=Sotaproject |dato=2025-10-02 |citaĵo=Всего у лидера «Яблока» Николая Рыбакова 6 заместителей. Из них: 3 «иноагента»; 2 с уголовными делами; 1 умер}}</ref> kaj nomas tion "milito kontraŭ si".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.yabloko.ru/war-against-yabloko |titolo=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Онлайн |lingvo=ru |eldonejo=Партия Яблоко |dato=2025-11-22 |alirdato=2025-12-03}}</ref> Ĝi estis fondita la 25-an de oktobro 1993 kiel [[balota koalicio]] de [[Kristana demokratio|kristanaj demokratoj]] ([[Rusia Kristana-Demokrata Unio|RĤDS]]), [[Centrismo (politiko)|centristoj]] ([[Partio de Popola Libereco|RPRF]]), [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]] ([[Socialdemokratia Partio de Rusio (1990)|SDPR]]), [[Verda movado|verduloj]] ([[Rusia Ekologia Unio|REU]]) kaj [[Feminismo|feministoj]] ([[Nedependa Virina Forumo|NVF]]),<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.politika.su/fs/gd1fya.html |titolo=Фракция Блока "Явлинский - Болдырев - Лукин" (Яблоко) в Государственной Думе первого созыва (1994-1995) |eldonejo=ИЭГ "Панорама" |alirdato=2025-07-04}}</ref> kune kun sendependaj politikologoj, sociologoj kaj ekonomikistoj de la [[Centro de Ekonomiaj kaj Politikaj Esploroj EPIcentro|EPIcentro]], sub la nomo "Bloko: Javlinskij — Boldirev — Lukin" laŭ la nomoj de la ĉefaj gvidantoj de la plej grandaj fortoj en la bloko. La 5-an de januaro 1995 la bloko estis formaligita kiel publika asocio "JABLOKO", kaj la 15-an de marto 1998 kiel tutrusia politika publika organizo "Asocio JABLOKO". La 26-an de aprilo 2002 ĝi estis registrita kiel politika partio.<ref>{{citaĵo el libro |aŭtoro=Круглов М. С., Лазарев А. В., Решетов И. А. |titolo=«Яблоко» в политике. Документы и свидетельства современников |redaktoro=Б. Г. Мисник |jaro=2021 |loko=Москва |paĝoj=209 |lingvo=ru}}</ref> De 2015 ĝis 2020 ĝi provis fariĝi amasa liberala partio kaj en tiu periodo distingiĝis per relative bonaj rezultoj en balotoj. Tamen, timante eblan perdon de registro kaj plifortigitan premon de la aŭtoritatoj pro elektaj sukcesoj, kiuj minacis la stabilecon de la vertikalo de potenco, en 2020 ĝi fakte transiris al reĝimo de memkonservado, subpremante kaj ekskludante tro aktivajn membrojn. Ekde tiu sama jaro la partio ricevas konstantajn rifuzojn pri registriĝo por balotoj al regionaj parlamentoj kaj guberniestraj balotoj, kio kaŭzas seriozajn zorgojn ĉe sendependaj amaskomunikiloj pri celita kampanjo por senigi la partion de registro aŭ por intence forpuŝi ĝin el granda politiko kaj maksimume malaltigi ĝian konatecon. Se tiu tendenco daŭros, la partio povas perdi sian registron.<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/6879625 |titolo=«Яблоко» от выборов все дальше падает |aŭtoro=Андрей Прах |gazeto=Коммерсантъ |dato=2024-08-08 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/7942910 |titolo=«Яблоко» держит нижнюю планку |aŭtoro=Божена Иванова |gazeto=Коммерсантъ |dato=2025-08-07 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.ng.ru/politics/2024-08-19/3_9074_yabloko.html |titolo="Яблоко" выталкивают на низовой уровень |aŭtoro=Дарья Гармоненко |gazeto=Независимая газета |dato=2024-08-19 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref> En marto 2002 la partio fariĝis plena membro de la [[Liberala Internacio]], kaj antaŭ tio, ekde novembro 1998, ĝi havis observan statuson.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |titolo=Yabloko — Russia — Full Members — Members |lingvo=en |eldonejo=Liberal International |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20110606001047/http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |arkiv-dato=2011-06-06 |alirdato=2010-03-14}}</ref> De 2006 ĝis 2025 "Jabloko" apartenis al la [[Alianco de Liberaluloj kaj Demokratoj por Eŭropo]] (ALDE) ĝis la momento kiam la alianco estis deklarita "nedezirinda organizo".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.rbc.ru/politics/04/03/2025/67c72a2a9a79475730eaf591 |titolo=«Яблоко» вышло из Альянса либералов после признания его нежелательным |lingvo=ru |aŭtoro=Мария Лисицына |eldonejo=РБК |dato=2025-03-04 |alirdato=2025-06-15}}</ref> Ĝi estas membro de la [[Eŭropa Verda Partio]] per sia frakcio.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://europeangreens.eu/our-member-parties/ru/ |titolo=Russian Federation |lingvo=en |eldonejo=European Greens |dato=2023-10-30 |alirdato=2025-08-26}}</ref> La strukturon de la partio reprezentas regionaj, lokaj kaj bazaj sekcioj. Nominale RODP "Jabloko" havas regionajn sekciojn en 78 subjektoj de la Rusia Federacio, kiuj dividiĝas en pli ol 600 strukturajn unuojn.{{§|Organiza strukturo}} La partio partoprenis en balotoj al la [[Ŝtata Dumao]] de ĉiuj ok kunvokoj. Ĝis 2003 "Jabloko" estis reprezentita per [[frakcio]] en la Ŝtata Dumao, kaj poste, ĝis 2007, per apartaj deputitoj. Dum longa tempo ĝi havis serion da balotaj blokoj kaj koalicioj kun aliaj demokrataj fortoj kadre de la koalicio "[[Jabloko — Unuiĝintaj Demokratoj]]".{{§|Partopreno en balotoj kaj reprezentado en potencaj organoj}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo|https://www.yabloko.ru}} (jen {{ru}} kaj [https://eng.yabloko.ru angle]) [[Kategorio:Politikaj partioj de Rusio]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1993]] a5nfqjk3pc1dphway8t0ylox8709i35 9456241 9456239 2026-08-18T14:34:17Z ThomasPusch 1869 9456241 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politika partio |koloroj = |esperanta nomo = Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko" |propra nomo = Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко» RODP "Jabloko" |emblemo = Yabloko logo 2018.svg |emblemgrando = 250px |estro = [[Nikolaj Ribakov]] |titolo de estro = Estro |fondintoj = [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]] |fondiĝo = [[16-a de oktobro]] [[1993]] |internacia aliĝo = |ideologio = [[pacismo]]<br>[[socialliberalismo]]<br>[[poreŭropismo]]<br>[[progresismo]] |junulara organizaĵo = «Junulara Jabloko» |parlamentaj sidoj1 = |sidejo = {{Flago|Rusio}} [[Moskvo]], str. Pjatnickaja 31, konstruaĵo 2 |membroj = 60.778 (2007) |retejo = https://www.yabloko.ru }} '''Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko"''' (ruse: Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко») estas aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. Ĝi estas konsiderata la sola registrita [[<!--Politika--> opozicio <!--en Rusia Federacio-->|nesistema, opozicia kaj nekontrolata]] partio en Rusio.<ref name="meduza">{{citaĵo el la reto |url=https://meduza.io/feature/2025/10/30/chem-blizhe-dumskie-vybory-tem-chasche-chleny-yabloka-stanovyatsya-geroyami-novostey-ob-arestah-i-skandalah |titolo=Российские власти неожиданно начали громить «Яблоко» — партию, у которой рейтинг 3-4%. Но зачем? |lingvo=ru |aŭtoro=Андрей Перцев |eldonejo=Meduza |alirdato=2026-01-10}}</ref> Ĝi sin prezentas kiel "la sola demokrata partio de Rusio".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://mosyabloko.ru/programm |titolo=Политическая программа Московского «Яблока» |lingvo=ru |eldonejo=Московское ЯБЛОКО |alirdato=2026-07-28}}</ref> Ĝi estas sub forta ŝtata premo kaj reprezalioj<ref name="meduza"/><ref>{{citaĵo el la reto |url=https://sotaproject.com/news/103589 |titolo=СК потребовал отправить зампреда «Яблока» Максима Круглова в СИЗО |lingvo=ru |eldonejo=Sotaproject |dato=2025-10-02 |citaĵo=Всего у лидера «Яблока» Николая Рыбакова 6 заместителей. Из них: 3 «иноагента»; 2 с уголовными делами; 1 умер}}</ref> kaj nomas tion "milito kontraŭ si".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.yabloko.ru/war-against-yabloko |titolo=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Онлайн |lingvo=ru |eldonejo=Партия Яблоко |dato=2025-11-22 |alirdato=2025-12-03}}</ref> Ĝi estis fondita la 25-an de oktobro 1993 kiel [[balota koalicio]] de [[Kristana demokratio|kristanaj demokratoj]] ([[Rusia Kristana-Demokrata Unio|RĤDS]]), [[Centrismo (politiko)|centristoj]] ([[Partio de Popola Libereco|RPRF]]), [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]] ([[Socialdemokratia Partio de Rusio (1990)|SDPR]]), [[Verda movado|verduloj]] ([[Rusia Ekologia Unio|REU]]) kaj [[Feminismo|feministoj]] ([[Nedependa Virina Forumo|NVF]]),<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.politika.su/fs/gd1fya.html |titolo=Фракция Блока "Явлинский - Болдырев - Лукин" (Яблоко) в Государственной Думе первого созыва (1994-1995) |eldonejo=ИЭГ "Панорама" |alirdato=2025-07-04}}</ref> kune kun sendependaj politikologoj, sociologoj kaj ekonomikistoj de la [[Centro de Ekonomiaj kaj Politikaj Esploroj EPIcentro|EPIcentro]], sub la nomo "Bloko: Javlinskij — Boldirev — Lukin" laŭ la nomoj de la ĉefaj gvidantoj de la plej grandaj fortoj en la bloko. La 5-an de januaro 1995 la bloko estis formaligita kiel publika asocio "JABLOKO", kaj la 15-an de marto 1998 kiel tutrusia politika publika organizo "Asocio JABLOKO". La 26-an de aprilo 2002 ĝi estis registrita kiel politika partio.<ref>{{citaĵo el libro |aŭtoro=Круглов М. С., Лазарев А. В., Решетов И. А. |titolo=«Яблоко» в политике. Документы и свидетельства современников |redaktoro=Б. Г. Мисник |jaro=2021 |loko=Москва |paĝoj=209 |lingvo=ru}}</ref> De 2015 ĝis 2020 ĝi provis fariĝi amasa liberala partio kaj en tiu periodo distingiĝis per relative bonaj rezultoj en balotoj. Tamen, timante eblan perdon de registro kaj plifortigitan premon de la aŭtoritatoj pro elektaj sukcesoj, kiuj minacis la stabilecon de la vertikalo de potenco, en 2020 ĝi fakte transiris al reĝimo de memkonservado, subpremante kaj ekskludante tro aktivajn membrojn. Ekde tiu sama jaro la partio ricevas konstantajn rifuzojn pri registriĝo por balotoj al regionaj parlamentoj kaj guberniestraj balotoj, kio kaŭzas seriozajn zorgojn ĉe sendependaj amaskomunikiloj pri celita kampanjo por senigi la partion de registro aŭ por intence forpuŝi ĝin el granda politiko kaj maksimume malaltigi ĝian konatecon. Se tiu tendenco daŭros, la partio povas perdi sian registron.<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/6879625 |titolo=«Яблоко» от выборов все дальше падает |aŭtoro=Андрей Прах |gazeto=Коммерсантъ |dato=2024-08-08 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/7942910 |titolo=«Яблоко» держит нижнюю планку |aŭtoro=Божена Иванова |gazeto=Коммерсантъ |dato=2025-08-07 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.ng.ru/politics/2024-08-19/3_9074_yabloko.html |titolo="Яблоко" выталкивают на низовой уровень |aŭtoro=Дарья Гармоненко |gazeto=Независимая газета |dato=2024-08-19 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref> En marto 2002 la partio fariĝis plena membro de la [[Liberala Internacio]], kaj antaŭ tio, ekde novembro 1998, ĝi havis observan statuson.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |titolo=Yabloko — Russia — Full Members — Members |lingvo=en |eldonejo=Liberal International |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20110606001047/http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |arkiv-dato=2011-06-06 |alirdato=2010-03-14}}</ref> De 2006 ĝis 2025 "Jabloko" apartenis al la [[Alianco de Liberaluloj kaj Demokratoj por Eŭropo]] (ALDE) ĝis la momento kiam la alianco estis deklarita "nedezirinda organizo".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.rbc.ru/politics/04/03/2025/67c72a2a9a79475730eaf591 |titolo=«Яблоко» вышло из Альянса либералов после признания его нежелательным |lingvo=ru |aŭtoro=Мария Лисицына |eldonejo=РБК |dato=2025-03-04 |alirdato=2025-06-15}}</ref> Ĝi estas membro de la [[Eŭropa Verda Partio]] per sia frakcio.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://europeangreens.eu/our-member-parties/ru/ |titolo=Russian Federation |lingvo=en |eldonejo=European Greens |dato=2023-10-30 |alirdato=2025-08-26}}</ref> La strukturon de la partio reprezentas regionaj, lokaj kaj bazaj sekcioj. Nominale RODP "Jabloko" havas regionajn sekciojn en 78 subjektoj de la Rusia Federacio, kiuj dividiĝas en pli ol 600 strukturajn unuojn.<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Organiza strukturo}}--> La partio partoprenis en balotoj al la [[Ŝtata Dumao]] de ĉiuj ok kunvokoj. Ĝis 2003 "Jabloko" estis reprezentita per [[frakcio]] en la Ŝtata Dumao, kaj poste, ĝis 2007, per apartaj deputitoj. Dum longa tempo ĝi havis serion da balotaj blokoj kaj koalicioj kun aliaj demokrataj fortoj kadre de la koalicio "Jabloko - Unuiĝintaj Demokratoj".<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Partopreno en balotoj kaj reprezentado en potencaj organoj}}--> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo|https://www.yabloko.ru}} (jen {{ru}} kaj [https://eng.yabloko.ru angle]) [[Kategorio:Politikaj partioj de Rusio]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1993]] hzjjshnvkbjca3oxhypymtuz12xbvm0 9456243 9456241 2026-08-18T14:35:44Z ThomasPusch 1869 9456243 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politika partio |koloroj = |esperanta nomo = Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko" |propra nomo = Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко» RODP "Jabloko" |emblemo = Yabloko logo 2018.svg |emblemgrando = 250px |estro = [[Nikolaj Ribakov]] (ekde 2019) |titolo de estro = Estro |fondintoj = [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]] |fondiĝo = [[16-a de oktobro]] [[1993]] |internacia aliĝo = |ideologio = [[pacismo]]<br>[[socialliberalismo]]<br>[[poreŭropismo]]<br>[[progresismo]] |junulara organizaĵo = «Junulara Jabloko» |parlamentaj sidoj1 = |sidejo = {{Flago|Rusio}} [[Moskvo]], str. Pjatnickaja 31, konstruaĵo 2 |membroj = 60.778 (2007) |retejo = https://www.yabloko.ru }} '''Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko"''' (ruse: Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко») estas aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. Ĝi estas konsiderata la sola registrita [[<!--Politika--> opozicio <!--en Rusia Federacio-->|nesistema, opozicia kaj nekontrolata]] partio en Rusio.<ref name="meduza">{{citaĵo el la reto |url=https://meduza.io/feature/2025/10/30/chem-blizhe-dumskie-vybory-tem-chasche-chleny-yabloka-stanovyatsya-geroyami-novostey-ob-arestah-i-skandalah |titolo=Российские власти неожиданно начали громить «Яблоко» — партию, у которой рейтинг 3-4%. Но зачем? |lingvo=ru |aŭtoro=Андрей Перцев |eldonejo=Meduza |alirdato=2026-01-10}}</ref> Ĝi sin prezentas kiel "la sola demokrata partio de Rusio".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://mosyabloko.ru/programm |titolo=Политическая программа Московского «Яблока» |lingvo=ru |eldonejo=Московское ЯБЛОКО |alirdato=2026-07-28}}</ref> Ĝi estas sub forta ŝtata premo kaj reprezalioj<ref name="meduza"/><ref>{{citaĵo el la reto |url=https://sotaproject.com/news/103589 |titolo=СК потребовал отправить зампреда «Яблока» Максима Круглова в СИЗО |lingvo=ru |eldonejo=Sotaproject |dato=2025-10-02 |citaĵo=Всего у лидера «Яблока» Николая Рыбакова 6 заместителей. Из них: 3 «иноагента»; 2 с уголовными делами; 1 умер}}</ref> kaj nomas tion "milito kontraŭ si".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.yabloko.ru/war-against-yabloko |titolo=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Онлайн |lingvo=ru |eldonejo=Партия Яблоко |dato=2025-11-22 |alirdato=2025-12-03}}</ref> Ĝi estis fondita la 25-an de oktobro 1993 kiel [[balota koalicio]] de [[Kristana demokratio|kristanaj demokratoj]] ([[Rusia Kristana-Demokrata Unio|RĤDS]]), [[Centrismo (politiko)|centristoj]] ([[Partio de Popola Libereco|RPRF]]), [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]] ([[Socialdemokratia Partio de Rusio (1990)|SDPR]]), [[Verda movado|verduloj]] ([[Rusia Ekologia Unio|REU]]) kaj [[Feminismo|feministoj]] ([[Nedependa Virina Forumo|NVF]]),<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.politika.su/fs/gd1fya.html |titolo=Фракция Блока "Явлинский - Болдырев - Лукин" (Яблоко) в Государственной Думе первого созыва (1994-1995) |eldonejo=ИЭГ "Панорама" |alirdato=2025-07-04}}</ref> kune kun sendependaj politikologoj, sociologoj kaj ekonomikistoj de la [[Centro de Ekonomiaj kaj Politikaj Esploroj EPIcentro|EPIcentro]], sub la nomo "Bloko: Javlinskij — Boldirev — Lukin" laŭ la nomoj de la ĉefaj gvidantoj de la plej grandaj fortoj en la bloko. La 5-an de januaro 1995 la bloko estis formaligita kiel publika asocio "JABLOKO", kaj la 15-an de marto 1998 kiel tutrusia politika publika organizo "Asocio JABLOKO". La 26-an de aprilo 2002 ĝi estis registrita kiel politika partio.<ref>{{citaĵo el libro |aŭtoro=Круглов М. С., Лазарев А. В., Решетов И. А. |titolo=«Яблоко» в политике. Документы и свидетельства современников |redaktoro=Б. Г. Мисник |jaro=2021 |loko=Москва |paĝoj=209 |lingvo=ru}}</ref> De 2015 ĝis 2020 ĝi provis fariĝi amasa liberala partio kaj en tiu periodo distingiĝis per relative bonaj rezultoj en balotoj. Tamen, timante eblan perdon de registro kaj plifortigitan premon de la aŭtoritatoj pro elektaj sukcesoj, kiuj minacis la stabilecon de la vertikalo de potenco, en 2020 ĝi fakte transiris al reĝimo de memkonservado, subpremante kaj ekskludante tro aktivajn membrojn. Ekde tiu sama jaro la partio ricevas konstantajn rifuzojn pri registriĝo por balotoj al regionaj parlamentoj kaj guberniestraj balotoj, kio kaŭzas seriozajn zorgojn ĉe sendependaj amaskomunikiloj pri celita kampanjo por senigi la partion de registro aŭ por intence forpuŝi ĝin el granda politiko kaj maksimume malaltigi ĝian konatecon. Se tiu tendenco daŭros, la partio povas perdi sian registron.<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/6879625 |titolo=«Яблоко» от выборов все дальше падает |aŭtoro=Андрей Прах |gazeto=Коммерсантъ |dato=2024-08-08 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/7942910 |titolo=«Яблоко» держит нижнюю планку |aŭtoro=Божена Иванова |gazeto=Коммерсантъ |dato=2025-08-07 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.ng.ru/politics/2024-08-19/3_9074_yabloko.html |titolo="Яблоко" выталкивают на низовой уровень |aŭtoro=Дарья Гармоненко |gazeto=Независимая газета |dato=2024-08-19 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref> En marto 2002 la partio fariĝis plena membro de la [[Liberala Internacio]], kaj antaŭ tio, ekde novembro 1998, ĝi havis observan statuson.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |titolo=Yabloko — Russia — Full Members — Members |lingvo=en |eldonejo=Liberal International |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20110606001047/http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |arkiv-dato=2011-06-06 |alirdato=2010-03-14}}</ref> De 2006 ĝis 2025 "Jabloko" apartenis al la [[Alianco de Liberaluloj kaj Demokratoj por Eŭropo]] (ALDE) ĝis la momento kiam la alianco estis deklarita "nedezirinda organizo".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.rbc.ru/politics/04/03/2025/67c72a2a9a79475730eaf591 |titolo=«Яблоко» вышло из Альянса либералов после признания его нежелательным |lingvo=ru |aŭtoro=Мария Лисицына |eldonejo=РБК |dato=2025-03-04 |alirdato=2025-06-15}}</ref> Ĝi estas membro de la [[Eŭropa Verda Partio]] per sia frakcio.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://europeangreens.eu/our-member-parties/ru/ |titolo=Russian Federation |lingvo=en |eldonejo=European Greens |dato=2023-10-30 |alirdato=2025-08-26}}</ref> La strukturon de la partio reprezentas regionaj, lokaj kaj bazaj sekcioj. Nominale RODP "Jabloko" havas regionajn sekciojn en 78 subjektoj de la Rusia Federacio, kiuj dividiĝas en pli ol 600 strukturajn unuojn.<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Organiza strukturo}}--> La partio partoprenis en balotoj al la [[Ŝtata Dumao]] de ĉiuj ok kunvokoj. Ĝis 2003 "Jabloko" estis reprezentita per [[frakcio]] en la Ŝtata Dumao, kaj poste, ĝis 2007, per apartaj deputitoj. Dum longa tempo ĝi havis serion da balotaj blokoj kaj koalicioj kun aliaj demokrataj fortoj kadre de la koalicio "Jabloko - Unuiĝintaj Demokratoj".<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Partopreno en balotoj kaj reprezentado en potencaj organoj}}--> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo|https://www.yabloko.ru}} (jen {{ru}} kaj [https://eng.yabloko.ru angle]) [[Kategorio:Politikaj partioj de Rusio]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1993]] 1wlkvu6fb0zlt1imyhlr3lz77tzkals 9456245 9456243 2026-08-18T14:38:05Z ThomasPusch 1869 9456245 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politika partio |koloroj = |esperanta nomo = Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko" |propra nomo = Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко» RODP "Jabloko" |emblemo = Yabloko logo 2018.svg |emblemgrando = 250px |estro = [[Nikolaj Ribakov]] (ekde 2019) |titolo de estro = Estro |fondintoj = [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]] |fondiĝo = [[16-a de oktobro]] [[1993]] |internacia aliĝo = |ideologio = [[pacismo]]<br>[[socialliberalismo]]<br>[[poreŭropismo]]<br>[[progresismo]] |junulara organizaĵo = «Junulara Jabloko» |parlamentaj sidoj1 = |sidejo = {{Flago|Rusio}} [[Moskvo]], str. Pjatnickaja 31, konstruaĵo 2 |membroj = 60.778 (2007) |retejo = https://www.yabloko.ru }} '''Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko"''' (ruse: Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко») estas aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. Ĝi estas konsiderata la sola registrita [[<!--Politika--> opozicio <!--en Rusia Federacio-->|nesistema, opozicia kaj nekontrolata]] partio en Rusio.<ref name="meduza">{{citaĵo el la reto |url=https://meduza.io/feature/2025/10/30/chem-blizhe-dumskie-vybory-tem-chasche-chleny-yabloka-stanovyatsya-geroyami-novostey-ob-arestah-i-skandalah |titolo=Российские власти неожиданно начали громить «Яблоко» — партию, у которой рейтинг 3-4%. Но зачем? |lingvo=ru |aŭtoro=Андрей Перцев |eldonejo=Meduza |alirdato=2026-01-10}}</ref> Ĝi sin prezentas kiel "la sola demokrata partio de Rusio".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://mosyabloko.ru/programm |titolo=Политическая программа Московского «Яблока» |lingvo=ru |eldonejo=Московское ЯБЛОКО |alirdato=2026-07-28}}</ref> Ĝi estas sub forta ŝtata premo kaj reprezalioj<ref name="meduza"/><ref>{{citaĵo el la reto |url=https://sotaproject.com/news/103589 |titolo=СК потребовал отправить зампреда «Яблока» Максима Круглова в СИЗО |lingvo=ru |eldonejo=Sotaproject |dato=2025-10-02 |citaĵo=Всего у лидера «Яблока» Николая Рыбакова 6 заместителей. Из них: 3 «иноагента»; 2 с уголовными делами; 1 умер}}</ref> kaj nomas tion "milito kontraŭ si".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.yabloko.ru/war-against-yabloko |titolo=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Онлайн |lingvo=ru |eldonejo=Партия Яблоко |dato=2025-11-22 |alirdato=2025-12-03}}</ref> Ĝi estis fondita la 25-an de oktobro 1993 kiel [[balota koalicio]] de [[Kristana demokratio|kristanaj demokratoj]] ([[Rusia Kristana-Demokrata Unio|RĤDS]]), [[Centrismo (politiko)|centristoj]] ([[Partio de Popola Libereco|RPRF]]), [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]] ([[Socialdemokratia Partio de Rusio (1990)|SDPR]]), [[Verda politiko|verduloj]] ([[Rusia Ekologia Unio|REU]]) kaj [[Feminismo|feministoj]] ([[Nedependa Virina Forumo|NVF]]),<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.politika.su/fs/gd1fya.html |titolo=Фракция Блока "Явлинский - Болдырев - Лукин" (Яблоко) в Государственной Думе первого созыва (1994-1995) |eldonejo=ИЭГ "Панорама" |alirdato=2025-07-04}}</ref> kune kun sendependaj politikologoj, sociologoj kaj ekonomikistoj de la [[Centro de Ekonomiaj kaj Politikaj Esploroj EPIcentro|EPIcentro]], sub la nomo "Bloko: Javlinskij — Boldirev — Lukin" laŭ la nomoj de la ĉefaj gvidantoj de la plej grandaj fortoj en la bloko. La 5-an de januaro 1995 la bloko estis formaligita kiel publika asocio "JABLOKO", kaj la 15-an de marto 1998 kiel tutrusia politika publika organizo "Asocio JABLOKO". La 26-an de aprilo 2002 ĝi estis registrita kiel politika partio.<ref>{{citaĵo el libro |aŭtoro=Круглов М. С., Лазарев А. В., Решетов И. А. |titolo=«Яблоко» в политике. Документы и свидетельства современников |redaktoro=Б. Г. Мисник |jaro=2021 |loko=Москва |paĝoj=209 |lingvo=ru}}</ref> De 2015 ĝis 2020 ĝi provis fariĝi amasa liberala partio kaj en tiu periodo distingiĝis per relative bonaj rezultoj en balotoj. Tamen, timante eblan perdon de registro kaj plifortigitan premon de la aŭtoritatoj pro elektaj sukcesoj, kiuj minacis la stabilecon de la vertikalo de potenco, en 2020 ĝi fakte transiris al reĝimo de memkonservado, subpremante kaj ekskludante tro aktivajn membrojn. Ekde tiu sama jaro la partio ricevas konstantajn rifuzojn pri registriĝo por balotoj al regionaj parlamentoj kaj guberniestraj balotoj, kio kaŭzas seriozajn zorgojn ĉe sendependaj amaskomunikiloj pri celita kampanjo por senigi la partion de registro aŭ por intence forpuŝi ĝin el granda politiko kaj maksimume malaltigi ĝian konatecon. Se tiu tendenco daŭros, la partio povas perdi sian registron.<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/6879625 |titolo=«Яблоко» от выборов все дальше падает |aŭtoro=Андрей Прах |gazeto=Коммерсантъ |dato=2024-08-08 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/7942910 |titolo=«Яблоко» держит нижнюю планку |aŭtoro=Божена Иванова |gazeto=Коммерсантъ |dato=2025-08-07 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.ng.ru/politics/2024-08-19/3_9074_yabloko.html |titolo="Яблоко" выталкивают на низовой уровень |aŭtoro=Дарья Гармоненко |gazeto=Независимая газета |dato=2024-08-19 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref> En marto 2002 la partio fariĝis plena membro de la [[Liberala Internacio]], kaj antaŭ tio, ekde novembro 1998, ĝi havis observan statuson.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |titolo=Yabloko — Russia — Full Members — Members |lingvo=en |eldonejo=Liberal International |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20110606001047/http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |arkiv-dato=2011-06-06 |alirdato=2010-03-14}}</ref> De 2006 ĝis 2025 "Jabloko" apartenis al la [[Alianco de Liberaluloj kaj Demokratoj por Eŭropo]] (ALDE) ĝis la momento kiam la alianco estis deklarita "nedezirinda organizo".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.rbc.ru/politics/04/03/2025/67c72a2a9a79475730eaf591 |titolo=«Яблоко» вышло из Альянса либералов после признания его нежелательным |lingvo=ru |aŭtoro=Мария Лисицына |eldonejo=РБК |dato=2025-03-04 |alirdato=2025-06-15}}</ref> Ĝi estas membro de la [[Eŭropa Verda Partio]] per sia frakcio.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://europeangreens.eu/our-member-parties/ru/ |titolo=Russian Federation |lingvo=en |eldonejo=European Greens |dato=2023-10-30 |alirdato=2025-08-26}}</ref> La strukturon de la partio reprezentas regionaj, lokaj kaj bazaj sekcioj. Nominale RODP "Jabloko" havas regionajn sekciojn en 78 subjektoj de la Rusia Federacio, kiuj dividiĝas en pli ol 600 strukturajn unuojn.<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Organiza strukturo}}--> La partio partoprenis en balotoj al la [[Ŝtata Dumao]] de ĉiuj ok kunvokoj. Ĝis 2003 "Jabloko" estis reprezentita per [[frakcio]] en la Ŝtata Dumao, kaj poste, ĝis 2007, per apartaj deputitoj. Dum longa tempo ĝi havis serion da balotaj blokoj kaj koalicioj kun aliaj demokrataj fortoj kadre de la koalicio "Jabloko - Unuiĝintaj Demokratoj".<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Partopreno en balotoj kaj reprezentado en potencaj organoj}}--> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo|https://www.yabloko.ru}} (jen {{ru}} kaj [https://eng.yabloko.ru angle]) [[Kategorio:Politikaj partioj de Rusio]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1993]] qtkjw2zdgrtsx5e1zeavy4yrhe32g4z 9456526 9456245 2026-08-19T02:57:34Z Arbarulo 135469 9456526 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politika partio |koloroj = |esperanta nomo = Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko" |propra nomo = Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко» RODP "Jabloko" |emblemo = Yabloko logo 2018.svg |emblemgrando = 250px |estro = [[Nikolaj Ribakov]] (ekde 2019) |titolo de estro = Estro |fondintoj = [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]] |fondiĝo = [[16-a de oktobro]] [[1993]] |internacia aliĝo = |ideologio = [[pacismo]]<br>[[socialliberalismo]]<br>[[poreŭropismo]]<br>[[progresismo]] |junulara organizaĵo = «Junulara Jabloko» |parlamentaj sidoj1 = |sidejo = {{Flago|Rusio}} [[Moskvo]], str. Pjatnickaja 31, konstruaĵo 2 |membroj = 60.778 (2007) |retejo = https://www.yabloko.ru }} '''Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko"''' (ruse: Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко») estas aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[centro-maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. Ĝi estas konsiderata la sola registrita [[Politika opozicio en Rusia Federacio|nesistema, opozicia kaj nekontrolata]] partio en Rusio.<ref name="meduza">{{citaĵo el la reto |url=https://meduza.io/feature/2025/10/30/chem-blizhe-dumskie-vybory-tem-chasche-chleny-yabloka-stanovyatsya-geroyami-novostey-ob-arestah-i-skandalah |titolo=Российские власти неожиданно начали громить «Яблоко» — партию, у которой рейтинг 3-4%. Но зачем? |lingvo=ru |aŭtoro=Андрей Перцев |eldonejo=Meduza |alirdato=2026-01-10}}</ref> Ĝi sin prezentas kiel "la sola demokrata partio de Rusio".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://mosyabloko.ru/programm |titolo=Политическая программа Московского «Яблока» |lingvo=ru |eldonejo=Московское ЯБЛОКО |alirdato=2026-07-28}}</ref> Ĝi estas sub forta ŝtata premo kaj reprezalioj<ref name="meduza"/><ref>{{citaĵo el la reto |url=https://sotaproject.com/news/103589 |titolo=СК потребовал отправить зампреда «Яблока» Максима Круглова в СИЗО |lingvo=ru |eldonejo=Sotaproject |dato=2025-10-02 |citaĵo=Всего у лидера «Яблока» Николая Рыбакова 6 заместителей. Из них: 3 «иноагента»; 2 с уголовными делами; 1 умер}}</ref> kaj nomas tion "milito kontraŭ si".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.yabloko.ru/war-against-yabloko |titolo=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Онлайн |lingvo=ru |eldonejo=Партия Яблоко |dato=2025-11-22 |alirdato=2025-12-03}}</ref> Ĝi estis fondita la 25-an de oktobro 1993 kiel [[balota koalicio]] de [[Kristana demokratio|kristanaj demokratoj]] ([[Rusia Kristana-Demokrata Unio|RĤDS]]), [[Centrismo (politiko)|centristoj]] ([[Partio de Popola Libereco|RPRF]]), [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]] ([[Socialdemokratia Partio de Rusio (1990)|SDPR]]), [[Verda partio|verduloj]] ([[Rusia Ekologia Unio|REU]]) kaj [[Feminismo|feministoj]] ([[Nedependa Virina Forumo|NVF]]),<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.politika.su/fs/gd1fya.html |titolo=Фракция Блока "Явлинский - Болдырев - Лукин" (Яблоко) в Государственной Думе первого созыва (1994-1995) |eldonejo=ИЭГ "Панорама" |alirdato=2025-07-04}}</ref> kune kun sendependaj politikologoj, sociologoj kaj ekonomikistoj de la [[Centro de Ekonomiaj kaj Politikaj Esploroj EPIcentro|EPIcentro]], sub la nomo "Bloko: Javlinskij — Boldirev — Lukin" laŭ la nomoj de la ĉefaj gvidantoj de la plej grandaj fortoj en la bloko. La 5-an de januaro 1995 la bloko estis formaligita kiel publika asocio "JABLOKO", kaj la 15-an de marto 1998 kiel tutrusia politika publika organizo "Asocio JABLOKO". La 26-an de aprilo 2002 ĝi estis registrita kiel politika partio.<ref>{{citaĵo el libro |aŭtoro=Круглов М. С., Лазарев А. В., Решетов И. А. |titolo=«Яблоко» в политике. Документы и свидетельства современников |redaktoro=Б. Г. Мисник |jaro=2021 |loko=Москва |paĝoj=209 |lingvo=ru}}</ref> De 2015 ĝis 2020 ĝi provis fariĝi amasa liberala partio kaj en tiu periodo distingiĝis per relative bonaj rezultoj en balotoj. Tamen, timante eblan perdon de registro kaj plifortigitan premon de la aŭtoritatoj pro elektaj sukcesoj, kiuj minacis la stabilecon de la vertikalo de potenco, en 2020 ĝi fakte transiris al reĝimo de memkonservado, subpremante kaj ekskludante tro aktivajn membrojn. Ekde tiu sama jaro la partio ricevas konstantajn rifuzojn pri registriĝo por balotoj al regionaj parlamentoj kaj guberniestraj balotoj, kio kaŭzas seriozajn zorgojn ĉe sendependaj amaskomunikiloj pri celita kampanjo por senigi la partion de registro aŭ por intence forpuŝi ĝin el granda politiko kaj maksimume malaltigi ĝian konatecon. Se tiu tendenco daŭros, la partio povas perdi sian registron.<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/6879625 |titolo=«Яблоко» от выборов все дальше падает |aŭtoro=Андрей Прах |gazeto=Коммерсантъ |dato=2024-08-08 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/7942910 |titolo=«Яблоко» держит нижнюю планку |aŭtoro=Божена Иванова |gazeto=Коммерсантъ |dato=2025-08-07 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.ng.ru/politics/2024-08-19/3_9074_yabloko.html |titolo="Яблоко" выталкивают на низовой уровень |aŭtoro=Дарья Гармоненко |gazeto=Независимая газета |dato=2024-08-19 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref> En marto 2002 la partio fariĝis plena membro de la [[Liberala Internacio]], kaj antaŭ tio, ekde novembro 1998, ĝi havis observan statuson.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |titolo=Yabloko — Russia — Full Members — Members |lingvo=en |eldonejo=Liberal International |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20110606001047/http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |arkiv-dato=2011-06-06 |alirdato=2010-03-14}}</ref> De 2006 ĝis 2025 "Jabloko" apartenis al la [[Alianco de Liberaluloj kaj Demokratoj por Eŭropo]] (ALDE) ĝis la momento kiam la alianco estis deklarita "nedezirinda organizo".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.rbc.ru/politics/04/03/2025/67c72a2a9a79475730eaf591 |titolo=«Яблоко» вышло из Альянса либералов после признания его нежелательным |lingvo=ru |aŭtoro=Мария Лисицына |eldonejo=РБК |dato=2025-03-04 |alirdato=2025-06-15}}</ref> Ĝi estas membro de la [[Eŭropa Verda Partio]] per sia frakcio.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://europeangreens.eu/our-member-parties/ru/ |titolo=Russian Federation |lingvo=en |eldonejo=European Greens |dato=2023-10-30 |alirdato=2025-08-26}}</ref> La strukturon de la partio reprezentas regionaj, lokaj kaj bazaj sekcioj. Nominale RODP "Jabloko" havas regionajn sekciojn en 78 subjektoj de la Rusia Federacio, kiuj dividiĝas en pli ol 600 strukturajn unuojn.<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Organiza strukturo}}--> La partio partoprenis en balotoj al la [[Ŝtata Dumao]] de ĉiuj ok kunvokoj. Ĝis 2003 "Jabloko" estis reprezentita per [[frakcio]] en la Ŝtata Dumao, kaj poste, ĝis 2007, per apartaj deputitoj. Dum longa tempo ĝi havis serion da balotaj blokoj kaj koalicioj kun aliaj demokrataj fortoj kadre de la koalicio "[[Jabloko - Unuiĝintaj Demokratoj]]".<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Partopreno en balotoj kaj reprezentado en potencaj organoj}}--> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo|https://www.yabloko.ru}} (jen {{ru}} kaj [https://eng.yabloko.ru angle]) [[Kategorio:Politikaj partioj de Rusio]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1993]] g6r1pv42hz4aigwly9sf606aptnxobd 0 951222 9456380 9451230 2026-08-18T19:56:17Z Sj1mor 12103 9456380 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[file:Martha Philips, Hans Baake, Max Barbara Bondy,1925-05-30.png|eta|Max kaj Gertrud Bondy, kun Hans Baake kaj Martha Philips; Gandersheim 1925]] '''Max BONDY''' (naskiĝinta la {{daton|11|5|1892}} en [[Hamburgo]], mortinta la {{daton|13|4|1951}} en [[Bostono]]) estis [[germanio|germana]] [[reformpedagogio|reformpedagogo]] kaj fondinto de reformpedagogiaj hejmoj (''Landerziehungsheim'' aŭ ''Landschulheim''). Post la potencakiro de la nazioj li fuĝis en 1937 al Svislando kaj en 1939 al Usono. == Vivo kaj agado == Estante filo de komercisto li frekventis la hamburgan Vilhelman Gimnazion kie li trapasis la abiturientan ekzamenon en 1910. Dum la vintra semestro 1910/11 li studis nacian ekonomion kaj jursciencojn je [[Munkeno]]; sed jam tiam li aŭskultis diversajn aĵojn filozofiajn kaj arthistoriajn. En 1911 li iris [[Italujo]]n por okupiĝi pri arthistorio. Jaron poste li estis studento de historio kaj arthistorio en [[Freiburg]]. Ĉi-urbe li konatiĝis kun la [[junulara movado (Germanujo)|junulara movado]] kaj iĝis grava membro de ''[[Deutsche Akademische Freischar]]'' (DAF). Dum la somera semestro 1914 li studis en [[Göttingen]] historion kaj germanistikon. Interrompis la studojn la eksplodo de la [[Unua Mondmilito]]. Bondy tuj pretis esti volontujlo. Militfine li estis artileria oficiro. La studofino sukcesis en 1919 en [[Erlangen]] post defendo de tezo arthistoria kun la titolo ''Baiersdorf. Eine kunstgeschichtliche Untersuchung''. Kune kun [[Ernst Putz]], disĉiplo de [[Martin Luserke]] el [[FSG Wickersdorf]], li fondis en 1920 je la bieno ''Sinntalhof'' en [[Bad Brückenau|Brückenau]] propran lernejon kun la nomo ''Freie Schul- und Werkgemeinschaft Sinntalhof''.<ref>Peter Dudek: "Dass ich aus innerster Überzeugung meinen Weg ging. Die Erinnerungen an die Freie Schulgemeinde Wickersdorf im Zuchthaustagebuch des KPD-Reichstagsabgeordneten Ernst Putz (1896–1933)" - ĉe: ''Beiträge zur Geschichte der Arbeiterbewegung'' (BzG), 3 (2011), p. 91–120; Peter Dudek: ''Wir wollen Krieger sein im Heere des Lichts – Reformpädagogische Landerziehungsheime im hessischen Hochwaldhausen 1912–1927,'' Verlag Julius Klinkhardt, Bad Heilbrunn, 2013, ISBN 978-3-7815-1804-9, p. 108, 114</ref> Ĉi lernejsistemo, je kiu deĵoris i.a. ankaŭ [[Hedda Korsch]], fiaskis pro kvereloj de la estrarano.<ref>Leonhard Rugel: "Die höhere Schule des Ernst Putz im Sinntalhof" - ĉe: ''Jahresbericht des Franz-Miltenberger-Gymnasiums Bad Brückenau,'' 1987/88 (1988), p. 124–134</ref> En 1923 Bondy iris kun parto de la lernantoj kaj instruistoj al [[Bad Gandersheim|Gandersheim]]. Kun sia edzino Gertrud Wiener (nupto en 1916) li kreis novan lernejon ''Schulgemeinde Gandersheim''. La tuto translokiĝis en 1929 al [[Marienau]] kie ĝi nomiĝis ''Schulgemeinde auf Gut Marienau''. Ŝia edzino Gertrud konvinkis lin pri necesa elmigro. En julio 1936 estis ofertata al George Roeper (la posta bofilo de Bondy) vendooferto. Finde de 1936 estis kontaktita Ernst Reisinger, estro de privata lernejo en [[Schondorf am Ammersee]], pri ebla posteuleco en Marienau. Finfine Bernhard Knoop, isnstruisto je Schondorf, postantis direktorece en Marienau. En aprilo 1937 Knoop letere informis la gepatrojn de la Marienau-lernantoj ke baldaŭ nova spirito laŭ la novaj politikaj cirkonstancoj regos ankaŭ je Marienau. La lasta vizito de Bondy je Marienau estis en junio 1937. Sekvis restado en Svisujo ([[gland VD|Gland]]: ''Les Rayons'') kaj Usono (de 1939: je Windsor en [[Vermonto]]: ''Windsor Mountain School''; poste en Lenox je [[Kantono Berkshire]]). Post la [[Dua Mondmilito]] Bondy intencis kaj regajni iamajn havaĵojn en Germanujo kaj enkonduki la ideojn de ''Unu-mondo-pedagogio'' ankaŭ en Germanujo. Tio tiutempe laŭleĝe kvazaŭ neeblis. Bondy mortis en 1951 ĉagreniĝante ankaŭ pri tio.<ref>Poste la leĝa situacio draste ŝanĝiĝis favore al la elmigrintoj!</ref> Tombo lia troviĝas sur la tombejo ''Mountain View Cemetery'' de Lenox.<ref>[https://de.findagrave.com/memorial/90002471/max-bondy informoj pri la tombo de Bondy] - ĉe: ''findagrave.com''</ref> Fino de la lernejestreco de Knoop je Marienau estis en la jaro 1969-a. == Verkoj == * ''Baiersdorf, eine kunstgeschichtliche Untersuchung,'' Erlangen 1923 * ''Das neue Weltbild in der Erziehung,'' Diederichs, Jena 1922 * ''„Ich muß mich dann immer damit beschäftigen, bis ich es Euch gesagt habe.“ Reden an junge Deutsche (1926–1947),'' Schule Marienau, Dahlem-Marienau 1998 == Literaturo == * Barbara Kersken: ''Gertrud und Max Bondy – Wegbereiter der modernen Erlebnispädagogik?'' Neubauer, Lüneburg 1991, ISBN 3-88456-086-7. * Barbara Kersken: ''Max und Gertrud Bondy in Marienau. Die Geschichte einer verdrängten Pädagogik.'' Dahlem-Marienau 2012 (memeldonejo) * Oswald Graf zu Münster, Gesine Gräfin zu Münster: ''Fototagebuch Band 1 – Aufenthalt in den Landschulheimen Schule am Meer auf Juist und in Marienau 1931–1937. Bei der Olympiade 1936, Berlin''. FTB-Verlag, Hamburg 2015, ISBN 978-3-946144-00-7 * Manfred Kappeler: "Max Bondys Weg vom Freideutschen Jugendbund zum deutsch-nationalen Pädagogen" - ĉe: Sabine Hering, Harald Lordick, Gerd Stecklina (eld.): ''Jüdische Jugendbewegung und soziale Praxis'', Fachhochschulverlag, Frankfurt am Main, 2017, ISBN 978-3-943787-77-1, p. 91–102. * Anke Schulz: ''Luruper Immobilien der Erbengemeinschaft Salomon Bondys. Dokumente einer Enteignung im Nazi – Deutschland'', BoD – books on demand, Norderstedt, 2013, ISBN 978-3-8482-6449-0 * Eva Michaelis-Stern: "Zum Gedenken an Gertrud Bondy" - ĉe: Wolf-Dieter Hasenclever (eld.): ''Pädagogik und Psychoanalyse'', Peter Lang, Frankfurt am Main, 1990, ISBN 3-631-42995-9 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.historische-bildungsforschung-online.de/hbo_set.html?Id=129 Barbara Kersken: "Archiv Schule Marienau"] - ĉe: ''Historische Bildungsforschung Online'' * Jens Bergmann: [http://www.mopo.de/news/beraubt--vertrieben--vergessen-das-lebenswerk-des-max-bondy-,5066732,6463748.html "Das Lebenswerk des Max Bondy"] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Bondy, Max}} [[Kategorio:Germanaj pedagogoj]] [[Kategorio:Germanaj elmigrintoj]] [[Kategorio:Usonaj pedagogoj]] [[Kategorio:Junulara kulturo]] [[Kategorio:Germanaj judoj]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1892]] [[Kategorio:Mortintoj en 1951]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Hamburgo]] [[kategorio:Germanaj judoj]] rqhcb5zmbfoqoxs5kwb6z7nrkuzg6jf 0 951445 9456208 9449892 2026-08-18T12:46:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456208 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Granda jakamaro |koloro = pink |dosiero= Great Jacamar - Panama H8O2675.jpg |dosiero2 = |dosiero larĝo = 240px |dosiero2 larĝo = 240px |priskribo de dosiero = |priskribo de dosiero2 = |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Galbuledoj]] ''Galbulidae'' |genro = ''[[Jacamerops]]'' |genro aŭtoritato = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1830 |specio = '''Granda jakamaro''' ''J. aureus'' |statuso = LC |statuso sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=''Jacamerops aureus'' |volume=2020 |article-number=e.T22682224A163587524 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22682224A163587524.en |access-date=11a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Jacamerops aureus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philipp Ludwig Statius Müller|Statius Müller]], 1776) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Jacamerops aureus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Granda jakamaro'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''Jacamerops aureus'') estas [[Neotropiso|neotropisa]] [[birdo]][[specio]] el la [[Familio (biologio)|familio]] de la [[galbuledoj]] kaj la nura specio de la genro ''[[Jacamerops]]''.<ref name = "ITIS"> {{cite web | url = https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=553566 | title = ITIS Report: ''Jacamerops'' | access-date = 15a de Aŭgusto 2014 | publisher = [[Integrated Taxonomic Information System]] }} </ref> Ĝi troviĝas en Bolivio, Brazilo, Kolombio, Kostariko, Ekvadoro, Gujanoj, Panamo, Peruo, kaj Venezuelo, kie ĝia natura vivejo estas subtropikaj kaj tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj.<ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=''Jacamerops aureus'' |volume=2020 |article-number=e.T22682224A163587524 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22682224A163587524.en |access-date=11a de Novembro 2021}}</ref> ==Taksonomio== La germana zoologo [[Philipp Ludwig Statius Müller]] priskribis la specion en 1776. La [[specia epiteto]] estas la latina adjektivo ''aureus'' ("ora"). En 2000, la duopa nomo estis ŝanĝita de ''J. aurea'' al ''J. aureus'', por ke la specinomo kongruu laŭ ĝenro kun la genronomo.<ref>{{cite journal | title=Forty-Second Supplement to the American Ornithologists' Union Check-List of North American Birds | first1=Richard C. | last1=Banks | first2=Carla | last2=Cicero | first3=Jon L. | last3=Dunn | first4=Andrew W. | last4=Kratter | first5=Henri | last5=Ouellet | first6=Pamela C. | last6=Rasmussen | first7=J. V. | last7=Remsen, Jr. | first8=James A. | last8=Rising | first9=Douglas F. | last9=Stotz | journal=The Auk | volume=117 | issue=3 | year=2000 | pages=847–58 | doi=10.2307/4089622 | jstor=4089622 | url=https://www.western.edu/sites/default/files/page/docs/42nd%20Supplement%20to%20the%20AOU%20Check-list%20of%20North%20American%20Birds.pdf }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150912030700/http://www.western.edu/sites/default/files/page/docs/42nd%20Supplement%20to%20the%20AOU%20Check-list%20of%20North%20American%20Birds.pdf |date=2015-09-12 }}</ref> ==Aspekto== [[Image: Great_Jacamar.tif |left|thumb|Rezervejo San Francisco - Darieno, Panamo]] Ĝi longas 25 ĝis 30 cm kaj pezas inter 57 kaj 70 g. Kiel indikas ĝia nomo, ĉi tiu estas la plej granda specio de jakamaro kaj multe pli fortika ol iu ajn alia specio en la familio.<ref>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Ĉe la plenkreska masklo, la mentono, vangoj kaj supra korpoparto estas brilaj kaj metalec-verdaj kun oraj nuancoj; videblas blueta tono ĉe la mentono, frunto kaj vosto, kaj purpur-kupra koloro ĉe la dorso. La malsupra parto de la gorĝo estas blanka, kaj la cetero de la malsupra korpoparto estas malhelruĝbruna. La unuarangaj flugilplumoj estas nigraj, la vosto estas blu-nigra, la areo sub la beko estas nigra, kaj la kruroj havas malhelan kornokoloron. La ino similas al la masklo, sed mankas al ŝi la blanka makulo ĉe la gorĝo. Kiel ĉiuj membroj de la ordo [[Pegoformaj]], jakamaroj kaj iliaj parencoj havas zigodaktilajn piedojn, kun du fingroj direktitaj antaŭen kaj du direktitaj malantaŭen. Jakamaroj evoluis kun ĉi tiu aranĝo de fingroj, kiu helpas ilin kapti branĉojn dum ĉasado en arboj.<ref>{{cite web|title=Jacamars (Galbulidae)|url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/jacamars-galbulidae|website=Encyclopedia|access-date=19a de Marto 2018}}</ref> Ĉar 13 el la 17 specioj de la familio [[Galbuledoj]] apartenas al kompleksoj de superspecioj, la esploristo J. Haffer konkludas, ke okazis relative freŝdata radiado de la familio dum la Plejstoceno. Oni kredas, ke jakamaroj originis en la Amazona regiono, kie ili estas plej oftaj, kaj disvastiĝis al aliaj partoj de Mez- kaj Sud-Ameriko. Unikaj anatomiaj trajtoj de ĉi tiu familio inkluzivas longan apendicon, mankon de galveziko, senpluman plum-prizorgan glandon kaj longan, maldikan langon.<ref name="Jacamars Galbulidae">{{cite web|title=Jacamars (Galbulidae)|url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/jacamars-galbulidae|website=Encyclopedia.com|access-date=19a de Marto 2018}}</ref> ==Habitato== Ĝia natura vivejo estas la natura tropika arbaro ĝis alteco de 500 m. Ĝi vivas en la mezaj tavoloj de la kanopeo kaj ĉe la ombraj randoj de la [[pluvarbaro]],<ref name=ECR>[http://darnis.inbio.ac.cr/FMPro?-DB=ubipub.fp3&-lay=WebAll&-Format=/ubi/detail.html&-Op=bw&id=3121&-Find Jacamerops aureus (Muller, 1776) (Jacamar grande)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131110000000/https://web.archive.org/web/20131110145539/http://darnis.inbio.ac.cr/FMPro?-DB=ubipub.fp3&-lay=WebAll&-Format=%2Fubi%2Fdetail.html&-Op=bw&id=3121&-Find |date=2013-11-10 }}; ''Especies de Costa Rica''. INBio.</ref> kutime ĉe la bordoj de rojoj. Povas esti malfacile rimarki ĝin, ĉar ĝi emas resti senmove ĉe unu loko dum longa tempo. ==Manĝo== Ĝi manĝas [[insektoj]]n kaptitajn dumfluge kaj [[araneo]]jn trovitajn sur vegetaĵaro.<ref>{{cite web|last1=Schulenberg|first1=T. S.|title=Great Jacamar|url=https://neotropical.birds.cornell.edu/Species-Account/nb/species/grejac2/overview|website=The Cornell Lab of Ornithology Neotropical Birds|publisher=Neotropical Birds Online|access-date=19a de Marto 2018}}</ref> Sidante en la kanopeo, ĝi ĉasas per persekutado kaj poste frapas la predon kontraŭ branĉo antaŭ ol konsumi ĝin. Iuj jakamaroj manĝas ankaŭ malgrandajn vertebrulojn, kiel ekzemple lacertojn.<ref name="Great Jacamar Jacamerops aurea">{{cite web|title=Great Jacamar (Jacamerops aurea)|url=https://www.planetofbirds.com/piciformes-galbulidae-great-jacamar-jacamerops-aureus|website=Planet of Birds|access-date=19a de Marto 2018}}</ref> ==Reproduktado== Ĝi reproduktiĝas de marto ĝis majo aŭ junio. Ĝia nesto estas kavaĵo en termitejo, situanta je alteco inter 3 kaj 15 metroj.<ref name=ECR /> Tiuj birdoj boras truojn en arbaj termitejoj 3–15 metrojn super la grundo.<ref name="Great Jacamar Jacamerops aurea"/> La kovoperiodo de la granda jakamaro estas proksimume 20–23 tagoj. La idoj eliras el la nesto post ĉirkaŭ 21–26 tagoj; kiam ili eliras, ili estas kovritaj de blanka lanugo. Kaj la masklo kaj la ino de la jakamaro kovas kaj zorgas pri siaj idoj.<ref name="Great Jacamar Jacamerops aurea"/> Jakamaroj demetas unu ĝis kvar rondajn, brilajn, blankajn ovojn. Ambaŭ gepatroj kovas la ovojn dum la tago, po unu ĝis tri horojn samtempe. Nokte, la ino kovas sola, dum la masklo restas proksime por defendi la neston. Jakamaroj malofte lasas la ovojn senatentaj.<ref name="Jacamars Galbulidae"/> ==Konservado== Ĉi tiu specio havas ege vastan arealon kaj ne plenumas la kriteriojn por klasifiko kiel "[[Vundebla]]" laŭ la kriterio pri areala amplekso (arealo malpli granda ol 20 000 km² kune kun malkreskanta aŭ fluktuanta arealo, malkreskanta amplekso aŭ kvalito de vivejo, aŭ malkreskanta populacio, kaj ankaŭ malmultaj lokoj aŭ forta fragmentiĝo).<ref>{{cite web|title=Great Jacamar (Jacamerops aurea)|url=https://www.planetofbirds.com/piciformes-galbulidae-great-jacamar-jacamerops-aureus|website=Planet of Birds|access-date=15a de Marto 2018}}</ref> Kvankam la populacio ŝajnas malkreski, oni ne supozas, ke tiu malkresko atingas la nivelon de "Vundebla" laŭ la kriterio pri populacia tendenco (malkresko de pli ol 30 % dum dek jaroj aŭ tri generacioj).<ref name="Great Jacamar Jacamerops aurea"/> La populacia grando ne estas precize kalkulita, sed oni ne kredas, ke ĝi atingas la difinon de "[[Vundebla]]" laŭ la kriterio pri populacia grando (malpli ol 10 000 maturaj individuoj kun daŭra malkresko taksata je pli ol 10 % dum dek jaroj aŭ tri generacioj, aŭ kun specifa populacia strukturo).<ref>{{cite web|title=Great Jacamar (Jacamerops aurea)|url=https://www.planetofbirds.com/piciformes-galbulidae-great-jacamar-jacamerops-aureus|website=Planet of Birds|access-date=27a de Februaro 2018}}</ref> Pro la supre menciitaj kialoj, la specio estas klasifikita kiel "[[Malplej Zorgiga]]". == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} *[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/pictures/Jacamerops_aureus.html Foto ĉe ADW] {{Portalo Birdoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegoformaj]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] fwvt4ov6erteg59q789wpptschouqmx 0 951611 9456564 9455572 2026-08-19T06:09:16Z Interlingvisto 261976 9456564 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{kursiva titolo}} {{Informkesto libro}} '''''Anidros''''' estas libro originale eldonita en [[Okcidentalo]] de [[Vicente Costalago]] en 2022. Ĝi estis tradukita kaj eldonita en [[Interlingvao]] de la sama aŭtoro en 2026. Dave MacLeod reviziis la tekston en Okcidentalo kaj [[Martin Lavallée]] tiun en Interlingvao. Ĝi estis publikigita en Esperanto en aŭgusto de 2026. {{ĝermo}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-4p69v7.html?q=anidros&page=1&pageSize=4 Libro en Okcidentalo] * [https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-kvge78p.html?q=anidros&page=1&pageSize=4 Libro en Interlingvao] * [https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-45474rn.html?q=Anidros&page=1&pageSize=4 Libro en Esperanto] {{Vicente Costalago}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj de Vicente Costalago]] [[Kategorio:Interlingvao]] [[Kategorio:Okcidentalo]] 4sm7th4h2zrvyfrm0q6xzd96aoba5ue 9456566 9456564 2026-08-19T06:12:03Z Interlingvisto 261976 9456566 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{kursiva titolo}} {{Informkesto libro}} '''''Anidros''''' estas libro originale eldonita en [[Okcidentalo]] de [[Vicente Costalago]] en 2022. Ĝi estis tradukita kaj eldonita en [[Interlingvao]] de la sama aŭtoro en 2026. Dave MacLeod reviziis la tekston en Okcidentalo kaj [[Martin Lavallée]] tiun en Interlingvao. Ĝi estis publikigita en Esperanto en aŭgusto de 2026. == Rakonto == Junulo el la insulo Ios ŝippereas en ŝtormo kaj vekiĝas en Anidros, legenda insulo de la Egea Maro konstante envolvita de nuboj kaj mallumo, kiun neniu popolo — eĉ ne la aĥajoj — iam sukcesis konkeri. Tie lin akceptas la reĝo Qiqeru kaj la pastro Titiqu, gardisto de la tradicioj kaj de la monoteisma fido de la anidrosanoj, izolita popolo, kiu vivas laŭ filozofio de simpleco kaj kontenteco pri la malmulto, kiun ĝi posedas. Sed la princino Melia sekrete malkaŝas al li tre malsaman veron pri la insulo kaj ĝia reganto, kaj konfidas al li mision, kiu elprovos lian kuraĝon: malkovri la originon de la sorĉo, kiu tenas Anidroson mergita en la tenebro, kaj decidi, ĉu li pretas alfronti ĝin. == Eksteraj ligiloj == * [https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-4p69v7.html?q=anidros&page=1&pageSize=4 Libro en Okcidentalo] * [https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-kvge78p.html?q=anidros&page=1&pageSize=4 Libro en Interlingvao] * [https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago-vazquez/anidros/paperback/product-45474rn.html?q=Anidros&page=1&pageSize=4 Libro en Esperanto] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj de Vicente Costalago]] [[Kategorio:Interlingvao]] [[Kategorio:Okcidentalo]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 2026]] 28e5gw1v2sj7tpjrrxvhyl39x3mtz86 1 951679 9456293 9452892 2026-08-18T18:58:49Z Moldur 2507 9456293 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. p7jocxiox19tatuatpak2jgdw33k8ur 9456313 9456293 2026-08-18T19:28:06Z Moldur 2507 9456313 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova ("Trenta") versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. Kronologio: * [[1570]] [[Pio la 5-a]], ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'', la "Trenta" versio. Restis esence sama ĝis 1955. * [[1955]]/[[1956]] [[Pio la 12-a]], ''Maxima redemptionis nostrae mysteria'': re-aldono de genuflekso kaj "Amen" * [[1960]] [[Johano la 23-a]], ekde 1962 en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': forstreko de ''perfida'' * [[1962]]–[[1965]] [[Dua Vatikana koncilio]]: liturgia reformo * [[1965]] ''[[Nostra Aetate]]'' * [[1965]] [[Paŭlo la 6-a]], ''[[Lumen gentium]]'': ne plu "Por la konverto de la judoj", sed nun "Por la judoj": promeso al Abraham, komunaj radikoj, Aarona beno, ne plu "blindeco/vualo"; sed tamen ankoraŭ: ke ili ekkonu Jesuon * [[1970]] en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': "la judoj al kiuj Dio parolis unue" ... "ke ili restu fidelaj al Lia ligo ..." - do ne plu pretendo ke judoj devu konvertiĝi 0ti6u0mgj20ncg4gms4cppd1p0z1535 9456322 9456313 2026-08-18T19:37:57Z Moldur 2507 9456322 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova ("Trenta") versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. Kronologio: * [[1570]] [[Pio la 5-a]], ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'', la "Trenta" versio. Restis esence sama ĝis 1955. * [[1955]]/[[1956]] [[Pio la 12-a]], ''Maxima redemptionis nostrae mysteria'': re-aldono de genuflekso kaj "Amen" * [[1960]] [[Johano la 23-a]], ekde 1962 en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': forstreko de ''perfida'' * [[1962]]–[[1965]] [[Dua Vatikana koncilio]]: liturgia reformo * [[1965]] ''[[Nostra Aetate]]'' * [[1965]] [[Paŭlo la 6-a]], ''[[Lumen gentium]]'': ne plu "Por la konverto de la judoj", sed nun "Por la judoj": promeso al Abraham, komunaj radikoj, Aarona beno, ne plu "blindeco/vualo"; sed tamen ankoraŭ: ke ili ekkonu Jesuon * [[1970]] en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': "la judoj al kiuj Dio parolis unue" ... "ke ili restu fidelaj al Lia ligo ..." - do ne plu pretendo ke judoj devu konvertiĝi * [[2007]] [[Benedikto la 16-a]] ''Summorum Pontificum'': ree permesas la Trentan meson (versio de 2962) en kelksk kazoj. * [[2008]] [[Benedikto la 16-a]]: eta ŝanĝo en la 1962-versio, sed plu restas la konverto n8c6y9p2go10awrm2a6prjnvee5ovfg 9456382 9456322 2026-08-18T20:00:06Z Moldur 2507 9456382 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova ("Trenta") versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. Kronologio: * [[1570]] [[Pio la 5-a]], ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'', la "Trenta" versio. Restis esence sama ĝis 1955. * [[1955]]/[[1956]] [[Pio la 12-a]], ''Maxima redemptionis nostrae mysteria'': re-aldono de genuflekso kaj "Amen" * [[1960]] [[Johano la 23-a]], ekde 1962 en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': forstreko de ''perfida'' * [[1962]]–[[1965]] [[Dua Vatikana koncilio]]: liturgia reformo * [[1965]] ''[[Nostra Aetate]]'' * [[1965]] [[Paŭlo la 6-a]], ''[[Lumen gentium]]'': ne plu "Por la konverto de la judoj", sed nun "Por la judoj": promeso al Abraham, komunaj radikoj, Aarona beno, ne plu "blindeco/vualo"; sed tamen ankoraŭ: ke ili ekkonu Jesuon * [[1970]] en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': "la judoj al kiuj Dio parolis unue" ... "ke ili restu fidelaj al Lia ligo ..." - do ne plu pretendo ke judoj devu konvertiĝi * [[2007]] [[Benedikto la 16-a]] ''Summorum Pontificum'': ree permesas la Trentan meson (versio de 1962) en kelkaj kazoj, kiel "escepta formo". * [[2008]] [[Benedikto la 16-a]]: eta ŝanĝo en la 1962-versio, sed plu restas la konverto 5uomllb5b3z0dvg86nk6kupc3imt3j7 9456386 9456382 2026-08-18T20:16:52Z Moldur 2507 9456386 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova ("Trenta") versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. Kronologio: * [[1570]] [[Pio la 5-a]], ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'', la "Trenta" versio. Restis esence sama ĝis 1955. * [[1955]]/[[1956]] [[Pio la 12-a]], ''Maxima redemptionis nostrae mysteria'': re-aldono de genuflekso kaj "Amen" * [[1960]] [[Johano la 23-a]], ekde 1962 en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': forstreko de ''perfida'' * [[1962]]–[[1965]] [[Dua Vatikana koncilio]]: liturgia reformo * [[1965]] ''[[Nostra Aetate]]'' * [[1965]] [[Paŭlo la 6-a]], ''[[Lumen gentium]]'': ne plu "Por la konverto de la judoj", sed nun "Por la judoj": promeso al Abraham, komunaj radikoj, Aarona beno, ne plu "blindeco/vualo"; sed tamen ankoraŭ: ke ili ekkonu Jesuon * [[1970]] en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': "la judoj al kiuj Dio parolis unue" ... "ke ili restu fidelaj al Lia ligo ..." - do ne plu pretendo ke judoj devu konvertiĝi * [[2007]] [[Benedikto la 16-a]] ''Summorum Pontificum'': ree permesas la Trentan meson (versio de 1962) en kelkaj kazoj, kiel "escepta formo". * [[2008]] [[Benedikto la 16-a]]: eta ŝanĝo en la 1962-versio, sed plu restas la konverto * [[2021]] [[Francisko (papo)|Francisko]]: la Trent meso nun nur permesata en ekstreme raraj kazoj, ne plu nomata "escepta formo". i5vpcy6j6yxc1srld81u7l3ubicxnni 9456388 9456386 2026-08-18T20:22:18Z Moldur 2507 9456388 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova ("Trenta") versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. Kronologio: * [[1570]] [[Pio la 5-a]], ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'', la "Trenta" versio. Restis esence sama ĝis 1955. * [[1955]]/[[1956]] [[Pio la 12-a]], ''Maxima redemptionis nostrae mysteria'': re-aldono de genuflekso kaj "Amen" * [[1960]] [[Johano la 23-a]], ekde 1962 en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': forstreko de ''perfida'' * [[1962]]–[[1965]] [[Dua Vatikana koncilio]]: liturgia reformo * [[1965]] ''[[Nostra Aetate]]'' * [[1965]] [[Paŭlo la 6-a]], ''[[Lumen gentium]]'': ne plu "Por la konverto de la judoj", sed nun "Por la judoj": promeso al Abraham, komunaj radikoj, Aarona beno, ne plu "blindeco/vualo"; sed tamen ankoraŭ: ke ili ekkonu Jesuon * [[1970]] en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': "la judoj al kiuj Dio parolis unue" ... "ke ili restu fidelaj al Lia ligo ..." - do ne plu pretendo ke judoj devu konvertiĝi * [[1984]] [[Johano Paŭlo la 2-a]] ree permesas la Trentan meson en kelkaj kazoj. * [[2007]] [[Benedikto la 16-a]] ''Summorum Pontificum'': ree permesas la Trentan meson (versio de 1962) en iuj kazoj, kiel "escepta formo". * [[2008]] [[Benedikto la 16-a]]: eta ŝanĝo en la 1962-versio, sed plu restas la konverto * [[2021]] [[Francisko (papo)|Francisko]]: la Trent meso nun nur permesata en ekstreme raraj kazoj, ne plu nomata "escepta formo". p8b4avqx5axdzdiwc8zxn8zmwrkf8cz 9456416 9456388 2026-08-18T20:36:31Z Moldur 2507 9456416 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova ("Trenta") versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. Kronologio: (kompilita laŭ germana Vp., [[:de:Karfreitagsfürbitte für die Juden]]) * [[1570]] [[Pio la 5-a]], ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'', la "Trenta" versio. Restis esence sama ĝis 1955. * [[1955]]/[[1956]] [[Pio la 12-a]], ''Maxima redemptionis nostrae mysteria'': re-aldono de genuflekso kaj "Amen" * [[1960]] [[Johano la 23-a]], ekde 1962 en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': forstreko de ''perfida'' * [[1962]]–[[1965]] [[Dua Vatikana koncilio]]: liturgia reformo * [[1965]] ''[[Nostra Aetate]]'' * [[1965]] [[Paŭlo la 6-a]], ''[[Lumen gentium]]'': ne plu "Por la konverto de la judoj", sed nun "Por la judoj": promeso al Abraham, komunaj radikoj, Aarona beno, ne plu "blindeco/vualo"; sed tamen ankoraŭ: ke ili ekkonu Jesuon * [[1970]] en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': "la judoj al kiuj Dio parolis unue" ... "ke ili restu fidelaj al Lia ligo ..." - do ne plu pretendo ke judoj devu konvertiĝi * [[1984]] [[Johano Paŭlo la 2-a]] ree permesas la Trentan meson en kelkaj kazoj. * [[2007]] [[Benedikto la 16-a]] ''Summorum Pontificum'': ree permesas la Trentan meson (versio de 1962) en iuj kazoj, kiel "escepta formo". * [[2008]] [[Benedikto la 16-a]]: eta ŝanĝo en la 1962-versio, sed plu restas la konverto * [[2021]] [[Francisko (papo)|Francisko]]: la Trent meso nun nur permesata en ekstreme raraj kazoj, ne plu nomata "escepta formo". 4leord9fn5o78zqvqtr78u7prevjmyh 9456419 9456416 2026-08-18T20:38:39Z Moldur 2507 9456419 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova ("Trenta") versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. Kronologio: (kompilita laŭ germana Vp., [[:de:Karfreitagsfürbitte für die Juden]]) * [[1570]] [[Pio la 5-a]], ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'', la "[[Trenta meso]]". Restis esence sama ĝis 1955. * [[1955]]/[[1956]] [[Pio la 12-a]], ''Maxima redemptionis nostrae mysteria'': re-aldono de genuflekso kaj "Amen" * [[1960]] [[Johano la 23-a]], ekde 1962 en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': forstreko de ''perfida'' * [[1962]]–[[1965]] [[Dua Vatikana koncilio]]: liturgia reformo * [[1965]] [[Paŭlo la 6-a]], ''[[Lumen gentium]]'': ne plu "Por la konverto de la judoj", sed nun "Por la judoj": promeso al Abraham, komunaj radikoj, Aarona beno, ne plu "blindeco/vualo"; sed tamen ankoraŭ: ke ili ekkonu Jesuon * [[1965]] ''[[Nostra Aetate]]'' * [[1970]] en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': "la judoj al kiuj Dio parolis unue" ... "ke ili restu fidelaj al Lia ligo ..." - do ne plu pretendo ke judoj devu konvertiĝi * [[1984]] [[Johano Paŭlo la 2-a]] ree permesas la Trentan meson en kelkaj kazoj. * [[2007]] [[Benedikto la 16-a]] ''Summorum Pontificum'': ree permesas la Trentan meson (versio de 1962) en iuj kazoj, kiel "escepta formo". * [[2008]] [[Benedikto la 16-a]]: eta ŝanĝo en la 1962-versio, sed plu restas la konverto * [[2021]] [[Francisko (papo)|Francisko]]: la Trent meso nun nur permesata en ekstreme raraj kazoj, ne plu nomata "escepta formo". g4axhfx455b73nrikqhp2c9zp61x19h 9456422 9456419 2026-08-18T20:40:35Z Moldur 2507 9456422 wikitext text/x-wiki {{Ludovica}} ----- (Helpaj notetoj dum la redaktado:) Pluraj kontraŭjudaj elementoj en la malnova ("Trenta") versio: # forlaso de genuflekso kaj "Amen", # la latina vorto ''perfida'' (...detalu...), # la "vualo" kaj "blindeco", # super ĉio: la pretendo ke la judoj devus forlasi sian judan kredon kaj akcepti Jesuon Kriston. Kronologio: (kompilita laŭ germana Vp., [[:de:Karfreitagsfürbitte für die Juden]]) * [[1570]] [[Pio la 5-a]], ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'', la "[[Trenta meso]]". Restis esence sama ĝis 1955. * [[1955]]/[[1956]] [[Pio la 12-a]], ''Maxima redemptionis nostrae mysteria'': re-aldono de genuflekso kaj "Amen" * [[1960]] [[Johano la 23-a]], ekde 1962 en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': forstreko de ''perfida'' * [[1962]]–[[1965]] [[Dua Vatikana koncilio]]: liturgia reformo * [[1965]] [[Paŭlo la 6-a]], ''[[Lumen gentium]]'': ne plu "Por la konverto de la judoj", sed nun "Por la judoj": promeso al Abraham, komunaj radikoj, Aarona beno, ne plu "blindeco/vualo"; sed tamen ankoraŭ: ke ili ekkonu Jesuon * [[1965]] ''[[Nostra Aetate]]'' * [[1970]] en la ''[[Roma Meslibro|Missale Romanum]]'': "la judoj al kiuj Dio parolis unue" ... "ke ili restu fidelaj al Lia ligo ..." - do ne plu pretendo ke judoj devu konvertiĝi * [[1984]] [[Johano Paŭlo la 2-a]] ree permesas la Trentan meson en kelkaj kazoj. * [[2007]] [[Benedikto la 16-a]] ''Summorum Pontificum'': ree permesas la Trentan meson (versio de 1962) en iuj kazoj, kiel "escepta formo". * [[2008]] [[Benedikto la 16-a]]: eta ŝanĝo en la 1962-versio, sed plu restas la konverto * [[2021]] [[Francisko (papo)|Francisko]]: la [[Trenta meso]] nun nur permesata en ekstreme raraj kazoj, ne plu nomata "escepta formo". 3re9qy25px7bptewjwcsb3dtfi2s235 0 951680 9456492 9452898 2026-08-18T23:07:54Z EmausBot 32202 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Ekstergeedzeca seksumo]] 9456492 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ekstergeedzeca seksumo]] ad499zjjeo5jqjoh886laqbap1dqdsf 0 951814 9456520 9455049 2026-08-19T02:19:52Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9456520 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Hirunda bukono |koloro = pink |dosiero= Chelidoptera tenebrosa Swallow-wing.jpg |dosiero2 = |dosiero larĝo = 240px |dosiero2 larĝo = 240px |priskribo de dosiero = |priskribo de dosiero2 = |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Bukonedoj]] ''Bucconidae'' |genro = ''[[Chelidoptera]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1837 |specio = '''Hirunda bukono''' ''C. tenebrosa'' |statuso = LC |statuso sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22682337/92941971 |title=Swallow-winged Puffbird ''Chelidoptera tenebrosa'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Chelidoptera tenebrosa'' |dunomo aŭtoritato = ([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1782) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Chelidoptera tenebrosa map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirunda bukono'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''Chelidoptera tenebrosa'') estas [[Neotropiso|neotropisa]] [[birdo]][[specio]] el la [[Familio (biologio)|familio]] de la [[Bukonedoj]] kaj la nura specio de la genro ''[[Chelidoptera]]''. Ĝi troviĝas en [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Venezuelo]], [[Gujanoj]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj [[Bolivio]].<ref name=IOC11.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/ |title=IOC World Bird List (v 11.2) |last1=Gill |first1= F. |last2=Donsker|first2=D.|last3=Rasmussen |first3=P. |date=Julio 2021 |access-date=14a de Julio, 2021 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Aŭgusto 2021. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Aŭgusto, 2021</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Ĝi estas la nura membro de sia genro. Ĝi havas jenajn tri subspeciojn, nome la nomiga ''C. t. tenebrosa'', ''C. t. brasiliensis'', kaj ''C. t. pallida''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Aŭgusto 2021. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=IOC11.2/> [[File:Chelidoptera tenebrosa 1841.jpg|140px|left|thumb|''Chelidoptera tenebrosa'' ilustraĵo de [[William Swainson|Swainson]], 1841]] ==Aspekto== La Hirunda bukono longas 14 ĝis 15 cm kaj pezas 30 ĝis 41,5 g. La nomiga subspecio havas fulgonigrajn suprajn partojn kun iom da blueta [[irizeco]]. La malsupra dorso kaj la pugo estas blankaj. Ĝia vosto estas mallonga kaj nigra, kun blankaj pintoj ĉe la plumoj, kiuj rapide eluziĝas. La flugiloj estas longaj kaj pintaj. La mentono estas blankeca, la gorĝo grizeca, kaj la brusto fulgonigra, transiranta al grizo en sia malsupra parto. Ĝia ventro estas oranĝ-kaŝtanbruna. La beko estas nigra, la okuloj malhelbrunaj, kaj la piedoj malhelgrizaj aŭ nigraj. ''C. t. brasiliensis'' estas pli granda ol la nomiga subspecio; la malsupraj partoj havas blankecan strion, kiu apartigas la grizan malsupran bruston de la ventro, kiu estas pli okra ol tiu de la nomiga subspecio. ''C. t. pallida'' havas pli helajn malsuprajn partojn ol la nomiga subspecio, kun klare videbla blanka strio apartiganta la grizan malsupran bruston de la kaŝtanbruno de la ventro.<ref name=SWPU-BOW>Rasmussen, P. C. kaj N. Collar (2020). Swallow-winged Puffbird (''Chelidoptera tenebrosa''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.swwpuf1.01] Alirita la 12an de Novembro, 2021</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Hirunda bukono troviĝas tra la tuta [[Amazona Baseno]] ĝis la montetaro de [[Andoj]] okcidente, kaj sude tra centra Brazilo. Ĝi havas ankaŭ populacion laŭlonge de la sudorienta brazila marbordo. La nomiga subspecio estas senkompare la plej disvastigita; ĝi troviĝas en la plejparto de Venezuelo, sude tra orienta Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo ĝis norda Bolivio, kaj oriente tra la [[Gujanoj]] kaj granda parto de la brazila interno ĝis ties nordokcidenta marbordo. ''C. t. brasiliensis'' troviĝas en la [[Atlantika Arbaro]] de sudorienta Brazilo, proksimume de [[Rio Grande do Norte]] suden ĝis [[Espírito Santo]]. ''C. t. pallida'' troviĝas nur en la plej nordokcidenta ŝtato de Venezuelo, nome [[Zulia]].<ref name=IOC11.2/><ref name=SWPU-BOW/> La Hirunda bukono loĝas en diversaj malfermaj kaj duonmalfermaj pejzaĝoj. Ĝi ŝajnas preferi malfermajn areojn kun disaj arbustoj sur sablaj grundoj ene de ĝenerale arbarkovritaj regionoj. Ĝi ankaŭ estis observita en [[savano]]; ĉe la randoj de transiraj, sekundaraj kaj falfoliaj arbaroj; en inundebenaĵaj arbaroj (''várzea'') kaj ĉeriveraj arbaroj. Koncerne altecon, ĝi plejparte troviĝas inter marnivelo kaj 1 000 m, sed loke ĝi povas aperi ĝis alteco de 1 750 m.<ref name=SWPU-BOW/> ==Kutimaro== ===Manĝado=== La Hirunda bukono ĉasas per elflugoj de elstara ripozejo. Ĝia dieto konsistas ĉefe el flugantaj insektoj, kiujn ĝi kaptas dumfluge kaj manĝas dumfluge.<ref name=SWPU-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Hirunda bukono varias tra ĝia vasta arealo. Ĝi fosas nestotunelon en ebena sabla grundo aŭ terbordo (inkluzive de homfaritaj bordoj, kiaj tiuj ĉe vojtranĉoj). La ovaro konsistas el unu aŭ du blankecaj ovoj.<ref name=SWPU-BOW/> {{birdsong|url=https://www.xeno-canto.org/species/Chelidoptera-tenebrosa |species=Hirunda bukono}} ===Voĉo=== La Hirunda bukono havas "trilan kanton, ofte elsendatan dumfluge". Ĝiaj vokoj inkluzivas "'ci-ci-ci' kaj altan, klaran 'dí-didi dí-didi dí-didi…'."<ref name=SWPU-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] klasifikis la Hirundan bukonon kiel specion "[[malplej zorgiga]]n". Ĝi havas ege vastan arealon, kaj kvankam ĝia populacio ne estas precize nombrita, oni kredas, ke ĝi kreskas.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22682337/92941971 |title=Swallow-winged Puffbird ''Chelidoptera tenebrosa'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> Ĝi estas "ĝenerale karakterizata kiel loke ofta... depende de la disponeblo de vivejo." Ĝi eĉ povus profiti el homaj agoj, kiel ekzemple la transformo de arbaro al paŝtejo kaj la konstruado de vojoj.<ref name=SWPU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Commons category|Chelidoptera tenebrosa}} {{Wikispecies|Chelidoptera tenebrosa}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Scientific&KEYWORDS=chelidoptera+tenebrosa&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170404000000/https://web.archive.org/web/20170404220914/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Scientific&KEYWORDS=chelidoptera+tenebrosa&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2017-04-04 }} VIREO *[http://monacoeye.com/birds/index_files/chelidoptera_tenebrosa_swallow_winged_puffbird.php Swallow-winged puffbird and nest]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303000000/https://web.archive.org/web/20160303213437/http://monacoeye.com/birds/index_files/chelidoptera_tenebrosa_swallow_winged_puffbird.php |date=2016-03-03 }} fotoj {{Portalo Birdoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Bukonedoj]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] rv7n1mdhvjgytc0k7h2nh8khjhn7j02 0 951945 9456209 9456075 2026-08-18T12:49:40Z ThomasPusch 1869 9456209 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = {{paĝonomo}}<br/><small>Владимир Лукин</small> }} '''Vladimir LUKIN''' ({{l-ru|Владимир Лукин}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]]. Li naskiĝis la 13-an de julio 1937 en [[Omsk]], [[Siberio]], do nun estas {{aĝo|1937|7|13}}-jaraĝa. La [[16-an de oktobro]] [[1993]] li estis unu el la fondintoj de la Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "[[Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - en 2026 ankoraŭ aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]] - gvidaj fondintoj krom li estis ankaŭ [[Grigorij Javlinskij]] kaj [[Jurij Boldirev]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) --> {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lukin, V}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] iefyybff25rdativ9b8tr4bwt1oqfyc 0 951946 9456204 9456063 2026-08-18T12:43:08Z ThomasPusch 1869 9456204 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = {{paĝonomo}}<br/><small>Юрий Болдырев</small> }} '''Jurij BOLDIREV''' ({{l-ru|Юрий Болдырев}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]]. Li naskiĝis la 29-an de majo 1960 en [[Sankt-Peterburgo]], do nun {{aĝo|1960|5|29}}-jaraĝa. Li la [[16-an de oktobro]] [[1993]] estis unu el la fondintoj de la Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "[[Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - en 2026 ankoraŭ aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]] - gvidaj fondintoj krom li estis ankaŭ [[Grigorij Javlinskij]] kaj [[Vladimir Lukin]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Boldirev, J}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] 4wtx3m5aiq2q6vxwxikcerz0gsz8d8u 9456212 9456204 2026-08-18T12:52:44Z ThomasPusch 1869 9456212 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = {{paĝonomo}}<br/><small>Юрий Болдырев</small> }} '''Jurij BOLDIREV''' ({{l-ru|Юрий Болдырев}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]]. Li naskiĝis la 29-an de majo 1960 en [[Sankt-Peterburgo]], do nun estas {{aĝo|1960|5|29}}-jaraĝa. La [[16-an de oktobro]] [[1993]] li estis unu el la fondintoj de la Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "[[Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - en 2026 ankoraŭ aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]] - gvidaj fondintoj krom li estis ankaŭ [[Grigorij Javlinskij]] kaj [[Vladimir Lukin]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) --> {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Boldirev, J}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] j209i7fpxan3x4gxcfoa45jd1f67l3x 0 951947 9456203 9456067 2026-08-18T12:41:21Z ThomasPusch 1869 9456203 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = {{paĝonomo}}<br/><small>Григорий Явлинский</small> }} '''Grigorij JAVLINSKIJ''' ({{l-ru|Григорий Явлинский}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]]. Li naskiĝis la 10-an de aprilo 1952 en [[Lvivo]], do nun {{aĝo|1952|4|10}}-jaraĝa. Li la [[16-an de oktobro]] [[1993]] estis unu el la fondintoj de la Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "[[Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - en 2026 ankoraŭ aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]] - gvidaj fondintoj krom li estis ankaŭ [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Javlinskij, G}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] dyvdok04bst7mikmsskl9oktgzeyeab 9456210 9456203 2026-08-18T12:51:26Z ThomasPusch 1869 9456210 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = {{paĝonomo}}<br/><small>Григорий Явлинский</small> }} '''Grigorij JAVLINSKIJ''' ({{l-ru|Григорий Явлинский}}, {{l-uk|Григорій Явлінський}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]]. Li naskiĝis la 10-an de aprilo 1952 en [[Lvivo]], do nun {{aĝo|1952|4|10}}-jaraĝa. La [[16-an de oktobro]] [[1993]] li estis unu el la fondintoj de la Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "[[Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - en 2026 ankoraŭ aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]] - gvidaj fondintoj krom li estis ankaŭ [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Javlinskij, G}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] cg55xzaj31zpzbk4nj8hql3nqtmr5hz 9456211 9456210 2026-08-18T12:52:04Z ThomasPusch 1869 9456211 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = {{paĝonomo}}<br/><small>Григорий Явлинский</small> }} '''Grigorij JAVLINSKIJ''' ({{l-ru|Григорий Явлинский}}, {{l-uk|Григорій Явлінський}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]]. Li naskiĝis la 10-an de aprilo 1952 en [[Lvivo]], do nun estas {{aĝo|1952|4|10}}-jaraĝa. La [[16-an de oktobro]] [[1993]] li estis unu el la fondintoj de la Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "[[Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - en 2026 ankoraŭ aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]] - gvidaj fondintoj krom li estis ankaŭ [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Javlinskij, G}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] 2gaurjrigltorrpl3r9ndo55emwopay 0 951948 9456214 9456078 2026-08-18T12:56:45Z ThomasPusch 1869 9456214 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = Nikolaj Ribakov<br/><small>Николай Рыбаков</small> }} '''Nikolaj RIBAKOV''' ({{l-ru|Николай Рыбаков}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]]. Li naskiĝis la 24-an de decembro 1978 en [[Sankt-Peterburgo]], do nun estas {{aĝo|1978|12|24}}-jaraĝa. Ekde [[2019]] li estas la politika gvidanto de la [[Jabloko|Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ribakov, N}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] k1er19i6amb53q4vylgqxcrty6u9qrq 9456215 9456214 2026-08-18T12:57:43Z ThomasPusch 1869 9456215 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = Nikolaj Ribakov<br/><small>Николай Рыбаков</small> }} '''Nikolaj RIBAKOV''' ({{l-ru|Николай Рыбаков}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]], ekologo, pedagogo, ĉefredaktisto kaj homrajta aktivulo. Li naskiĝis la 24-an de decembro 1978 en [[Sankt-Peterburgo]], do nun estas {{aĝo|1978|12|24}}-jaraĝa. Ekde [[2019]] li estas la politika gvidanto de la [[Jabloko|Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ribakov, N}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] 5n05enmz33szp0jihee141mixf80knv 9456233 9456215 2026-08-18T14:19:37Z ThomasPusch 1869 9456233 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = Nikolaj Ribakov<br/><small>Николай Рыбаков</small> }} '''Nikolaj RIBAKOV''' ({{l-ru|Николай Рыбаков}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]], ekologo, pedagogo, ĉefredaktisto kaj homrajta aktivulo. Li naskiĝis la 24-an de decembro 1978 en [[Sankt-Peterburgo]], do nun estas {{aĝo|1978|12|24}}-jaraĝa. Ekde [[2019]] li estas la politika gvidanto de la [[Jabloko|Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * [https://www.yabloko.ru/content/rybakov_nikolai_igorevich biografiaj informoj en la partia retejo] ({{ru}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ribakov, N}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] ipjjdc4iuup8epmlt8wzb0qqhp4aksa 9456234 9456233 2026-08-18T14:21:14Z ThomasPusch 1869 9456234 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = Nikolaj Ribakov<br/><small>Николай Рыбаков</small> }} '''Nikolaj RIBAKOV''' ({{l-ru|Николай Рыбаков}}) estas [[rusoj|rusa]] [[opozicio (politiko)|opozicia]] [[politikisto]], ekologo, pedagogo, ĉefredaktisto kaj homrajta aktivulo. Li naskiĝis la 24-an de decembro 1978 en [[Sankt-Peterburgo]], do nun estas {{aĝo|1978|12|24}}-jaraĝa. Ekde [[2019]] li estas la politika gvidanto de la [[Jabloko|Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko]]" ("[[pomo]]", {{l-ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}, ''Rossíjskaja objedinonnaja demokratíĉeskaja pártija «Jábloko»'') - la nuntempe plej grava (iuj diras "la sola") aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * [https://www.yabloko.ru/content/rybakov_nikolai_igorevich biografiaj informoj en la partia retejo] ({{ru}}) {{Projektoj}} {{Ĝermo|Rusio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ribakov, N}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] e5lhd43ylrpu097ifzh1sjz91elz530 0 951965 9456217 2026-08-18T13:16:34Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de britaj esperantistoj]] 9456217 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de britaj esperantistoj]] 9s2juwq0aev8ptzo8libo6as2rhnuxv 0 951966 9456225 2026-08-18T13:32:38Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de britaj esperantistoj]] 9456225 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ĝermolisto de britaj esperantistoj]] lh6y2pkt1nhxybvipvan5uqzd2zpi5a 1 951967 9456237 2026-08-18T14:30:02Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Mi hodiaŭ aldonis kvar biografiajn paĝojn [[Nikolaj Ribakov]], [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. Tamen ankoraŭ multaj internaj ligiloj restas ruĝaj - kaj klaras ke nur per komuna peno eblas plenigi tiujn ankoraŭ ruĝajn esperantajn ligilojn kaj kontentige kovri la temaron de nuntempa politiko en Rusio - temaro al mi persone tre fremda. ~~~~" 9456237 wikitext text/x-wiki Mi hodiaŭ aldonis kvar biografiajn paĝojn [[Nikolaj Ribakov]], [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. Tamen ankoraŭ multaj internaj ligiloj restas ruĝaj - kaj klaras ke nur per komuna peno eblas plenigi tiujn ankoraŭ ruĝajn esperantajn ligilojn kaj kontentige kovri la temaron de nuntempa politiko en Rusio - temaro al mi persone tre fremda. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:30, 18 aŭg. 2026 (UTC) ned59f8dwe1il5elga8g2pyosbwt02d 9456248 9456237 2026-08-18T14:50:37Z ThomasPusch 1869 9456248 wikitext text/x-wiki Mi hodiaŭ aldonis kvar biografiajn paĝojn [[Nikolaj Ribakov]], [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. Tamen ankoraŭ multaj internaj ligiloj restas ruĝaj - kaj klaras ke nur per komuna peno eblas plenigi tiujn ankoraŭ ruĝajn esperantajn ligilojn kaj kontentige kovri la temaron de nuntempa politiko en Rusio - temaro al mi persone tre fremda. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:30, 18 aŭg. 2026 (UTC) Kaj mi petas: ne simple inventu iujn ruĝajn ligilojn, kiel [[verda movado]]: estas tri pli-malpli taŭgaj temoj, el kiuj eblas elekti: [[verda politiko]] (Q1661415), [[verda partio]] (Q3778417) kaj [[medioprotekta movado]] (Q8189417) - iom malpli bone taŭgas ankoraŭ la apartigilo [[verduloj]] (Q27993948). Kaj se vi pro iu subjektiva ideo pensas ke nenio el tio taŭgas, tiam bonvolu kreu tiun paĝon kio al vi nepre mankas. Tiel ĉi ekestas la impreso ke iu simple senzorge disĵetas fantazia(j)n ruĝa(j)n ligilo(j)n kaj tute ne interesiĝas ĉu tio estas senca aŭ sensenca redakto. nueg8x0wm0juvkklvrvf2lfvv1yqzhp 9456250 9456248 2026-08-18T14:52:40Z ThomasPusch 1869 9456250 wikitext text/x-wiki Mi hodiaŭ aldonis kvar biografiajn paĝojn [[Nikolaj Ribakov]], [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. Tamen ankoraŭ multaj internaj ligiloj restas ruĝaj - kaj klaras ke nur per komuna peno eblas plenigi tiujn ankoraŭ ruĝajn esperantajn ligilojn kaj kontentige kovri la temaron de nuntempa politiko en Rusio - temaro al mi persone tre fremda. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:30, 18 aŭg. 2026 (UTC) Kaj mi petas: ne simple inventu iujn ruĝajn ligilojn, kiel [[verda movado]]: estas tri pli-malpli taŭgaj temoj, el kiuj eblas elekti: [[verda politiko]] (Q1661415), [[verda partio]] (Q3778417) kaj [[medioprotekta movado]] (Q8189417) - iom malpli bone taŭgas ankoraŭ la apartigilo [[verduloj]] (Q27993948). Kaj se vi pro iu subjektiva ideo pensas ke nenio el tio taŭgas, tiam bonvolu kreu tiun paĝon kio al vi nepre mankas. Tiel ĉi ekestas la impreso ke iu simple senzorge disĵetas fantazia(j)n ruĝa(j)n ligilo(j)n kaj tute ne interesiĝas ĉu tio estas senca aŭ sensenca redakto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 18 aŭg. 2026 (UTC) t08pe6k6y1nbqusxvm6nxkrn2ypdhed 9456251 9456250 2026-08-18T14:52:53Z ThomasPusch 1869 9456251 wikitext text/x-wiki Mi hodiaŭ aldonis kvar biografiajn paĝojn [[Nikolaj Ribakov]], [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. Tamen ankoraŭ multaj internaj ligiloj restas ruĝaj - kaj klaras ke nur per komuna peno eblas plenigi tiujn ankoraŭ ruĝajn esperantajn ligilojn kaj kontentige kovri la temaron de nuntempa politiko en Rusio - temaro al mi persone tre fremda. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:30, 18 aŭg. 2026 (UTC) :Kaj mi petas: ne simple inventu iujn ruĝajn ligilojn, kiel [[verda movado]]: estas tri pli-malpli taŭgaj temoj, el kiuj eblas elekti: [[verda politiko]] (Q1661415), [[verda partio]] (Q3778417) kaj [[medioprotekta movado]] (Q8189417) - iom malpli bone taŭgas ankoraŭ la apartigilo [[verduloj]] (Q27993948). Kaj se vi pro iu subjektiva ideo pensas ke nenio el tio taŭgas, tiam bonvolu kreu tiun paĝon kio al vi nepre mankas. Tiel ĉi ekestas la impreso ke iu simple senzorge disĵetas fantazia(j)n ruĝa(j)n ligilo(j)n kaj tute ne interesiĝas ĉu tio estas senca aŭ sensenca redakto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 18 aŭg. 2026 (UTC) 4jvsz9f3u6ebpub1rqkpl7ekrduwml7 9456252 9456251 2026-08-18T14:55:42Z ThomasPusch 1869 9456252 wikitext text/x-wiki Mi hodiaŭ aldonis kvar biografiajn paĝojn [[Nikolaj Ribakov]], [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]]. Tamen ankoraŭ multaj internaj ligiloj restas ruĝaj - kaj klaras ke nur per komuna peno eblas plenigi tiujn ankoraŭ ruĝajn esperantajn ligilojn kaj kontentige kovri la temaron de nuntempa politiko en Rusio - temaro al mi persone tre fremda. Tamen mi ĵus vidis ke iu nur en tiu ĉi monato komencis la tekston, kaj mi ĉiukaze dankemas ke iu prenis la iniciaton entute komenci la temon! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:30, 18 aŭg. 2026 (UTC) :{{re|Карго Вейксе}} Kaj mi petas: ne simple inventu iujn ruĝajn ligilojn, kiel [[verda movado]]: estas tri pli-malpli taŭgaj temoj, el kiuj eblas elekti: [[verda politiko]] (Q1661415), [[verda partio]] (Q3778417) kaj [[medioprotekta movado]] (Q8189417) - iom malpli bone taŭgas ankoraŭ la apartigilo [[verduloj]] (Q27993948). Kaj se vi pro iu subjektiva ideo pensas ke nenio el tio taŭgas, tiam bonvolu kreu tiun paĝon kio al vi nepre mankas. Tiel ĉi ekestas la impreso ke iu simple senzorge disĵetas fantazia(j)n ruĝa(j)n ligilo(j)n kaj tute ne interesiĝas ĉu tio estas senca aŭ sensenca redakto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 18 aŭg. 2026 (UTC) 0jit5jrj44zrzi0u4awwfdut3qbtxg5 0 951968 9456261 2026-08-18T15:46:39Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun " '''Johann Kaspar STEUBE''' (naskiĝinta la {{daton|25|1|1747}} en [[Gotha|Gotao]], mortinta la {{daton|12|4|1795}} en [[eisenach|Eisenach-Stedtfeld]]) estis [[germanio|germana]] ŝuflikisto, soldato, lingvoinstruisto kaj verkisto. ==Vivo == Estante filo de buĉisto kiu forlasis frue la familion ironte al [[srilanko|Cejlono]], li vivis kun la patrino en mizeraj kondiĉoj. Li do komencis trejniĝon ŝuflikistan. Dum la lernoknabaj migraj jaroj li iris al Stralsun..." 9456261 wikitext text/x-wiki '''Johann Kaspar STEUBE''' (naskiĝinta la {{daton|25|1|1747}} en [[Gotha|Gotao]], mortinta la {{daton|12|4|1795}} en [[eisenach|Eisenach-Stedtfeld]]) estis [[germanio|germana]] ŝuflikisto, soldato, lingvoinstruisto kaj verkisto. ==Vivo == Estante filo de buĉisto kiu forlasis frue la familion ironte al [[srilanko|Cejlono]], li vivis kun la patrino en mizeraj kondiĉoj. Li do komencis trejniĝon ŝuflikistan. Dum la lernoknabaj migraj jaroj li iris al [[Stralsund]] kaj iĝis soldato. Steube estis [[svedio|sveda]] korporalo kaj suboficiro en la gardia regimento de la reĝino. Post kiam li duele vundegis kontraŭulon li fuĝis al la [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]] kaj iris ŝipe kiel furaĝa majstro por daŭro de 19 monatoj tra [[Maroko]] al [[Malako]]. Post la reveno li unue travojaĝis Nederlandon kaj iĝis matroso. Tiel li atingis [[Livorno]]n kie li ŝuflikistis, lernis la italan lingvon kaj vizitis Romon kaj Florencon. Florence li laboris kiel ĉambristo. Je [[Kremono]] li pretis esti [[furiero]] en la armeo de la [[Sankta Romia Imperio]]. Pro podagro li iĝis - du jarojn pli malfrue - duoninvalido proksime de la [[Limgarda zono]] je [[Banato]]. Tie li laboris garnizone je Jupalnic (apud la [[Fera Pordo]]). Kelkajn jarojn poste li retiriĝis de la soldata servo kaj ekhelpis vidvinon de gastejestro je [[Timișoara]]. Post ŝia morto 21 monatojn pli malfrue, Steube iĝis tradukisto, privata insruisto kaj librotenisto. Fine de 1781 li iris [[Vieno]]n por labori iun. Viene li sekvis la furoran viziton de lia papa moŝto [[Pio la 6-a]]. Sed Viene neniu pretis dungi lin. Laŭ konsilo de sia pli aĝa frato kaj de la kortega ĝardenisto de la abatino de la Konvento [[Steterburg]], li reiris patrujen en junio 1782. Tie li edziĝis li iĝis memstara ŝuflikisto. Gotae li ankaŭ instruadis la [[itala lingvo|italan]] kaj tradukis italen la konatan verkon ''Noth- und Hülfsbüchlein'' de la raciisma adepto [[Rudolph Zacharias Becker]]. Malgraŭ eminentula apogo (ekz. de [[Christian Joseph Jagemann]]) li ne trovis eldoniston. Vane li ankaŭ kandidatis kiel oficiala tradukisto, kamerlingo kaj vojaĝakompananto. Li do iĝis komercisto per felaj botoj kiujn li aĉetis foire je [[Lepsiko]] kaj vendis je Frankfurto kaj [[Kaselo]]. Tiutempe li verkis membiograion ''Wanderschaften und Schicksale von Johann Caspar S.''. La deziro aĉeti propran domon el la sumo de la venditaj ekzempleroj tamen ne realiĝis. Aŭtune de 1791 oni vokis lin al la lernejo ''Reinhardtsche Erziehungsanstalt'' al Stedtfeld (nuntempe kvartalo de Eisenach) kie junaj angloj ardis lerni la italan. Unu jaron poste rektor [[Christian Gotthilf Salzmann]] dungis lin kiel lingviston kaj ŝufariston por sia [[Salzmann-lernejo (Schnepfenthal)|lernejo en Schnepfenthal]]. Sed jam ses monatojn pli malfrue Steube reiris al Stedtfeld kie li verkis ''Briefe aus dem Banat'', kiun li eldonis private en 1793. Ankaŭ tiu ĉi verko fiaskis kaj finance ruinigis lin. Lastan vojaĝon li entreprenis al [[Anglujo]] kiel akompananto de malsaniĝinta lernanto. Steube restadis ses monatojn Londone kie li intencis eldoni la verkon ''Wanderschaften'' en la angla. Trovinte eldoniston kaj komencinte la tradukon (li jam estis reveninta Germanujon) li forpasis. Postvivis li vidvino kaj kvar infanoj. == Verkoj == * ''Wanderschaften und Schicksale: Von Amsterdam nach Temiswar''. Ettinger, Gotao 1791 * ''Briefe über das Banat''. Wittekindt, Eisenach 1793 == Eksteraj ligiloj == *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/139733817 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Steube,_Johann_Kaspar&oldid=- "Steube, Johann Kaspar"] - fare de Albert Schumann, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 36 (1893), p. 140–142 * Johann Kaspar Steube: ''Von Amsterdam nach Temiswar'' - teksto ĉe [https://projekt-gutenberg.org/authors/johann-kaspar-steube/books/von-amsterdam-nach-temiswar/ ''projekt-gutenberg.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Steube, Johann Kaspar}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Ŝufaristoj]] [[Kategorio:Gastejestroj]] [[Kategorio:Oficiroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1747]] [[Kategorio:Mortintoj en 1795]] [[Kategorio:Tradukistoj el al angla lingvo]] [[kategorio:Tradukistoj al la itala lingvo]] c5kd5z2il0jdsvtmw4y85t6afybw4b5 9456262 9456261 2026-08-18T15:46:55Z Tirolischleioans 254019 9456262 wikitext text/x-wiki '''Johann Kaspar STEUBE''' (naskiĝinta la {{daton|25|1|1747}} en [[Gotha|Gotao]], mortinta la {{daton|12|4|1795}} en [[eisenach|Eisenach-Stedtfeld]]) estis [[germanio|germana]] ŝuflikisto, soldato, lingvoinstruisto kaj verkisto. ==Vivo == Estante filo de buĉisto kiu forlasis frue la familion ironte al [[srilanko|Cejlono]], li vivis kun la patrino en mizeraj kondiĉoj. Li do komencis trejniĝon ŝuflikistan. Dum la lernoknabaj migraj jaroj li iris al [[Stralsund]] kaj iĝis soldato. Steube estis [[svedio|sveda]] korporalo kaj suboficiro en la gardia regimento de la reĝino. Post kiam li duele vundegis kontraŭulon li fuĝis al la [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]] kaj iris ŝipe kiel furaĝa majstro por daŭro de 19 monatoj tra [[Maroko]] al [[Malako]]. Post la reveno li unue travojaĝis Nederlandon kaj iĝis matroso. Tiel li atingis [[Livorno]]n kie li ŝuflikistis, lernis la italan lingvon kaj vizitis Romon kaj Florencon. Florence li laboris kiel ĉambristo. Je [[Kremono]] li pretis esti [[furiero]] en la armeo de la [[Sankta Romia Imperio]]. Pro podagro li iĝis - du jarojn pli malfrue - duoninvalido proksime de la [[Limgarda zono]] je [[Banato]]. Tie li laboris garnizone je Jupalnic (apud la [[Fera Pordo]]). Kelkajn jarojn poste li retiriĝis de la soldata servo kaj ekhelpis vidvinon de gastejestro je [[Timișoara]]. Post ŝia morto 21 monatojn pli malfrue, Steube iĝis tradukisto, privata insruisto kaj librotenisto. Fine de 1781 li iris [[Vieno]]n por labori iun. Viene li sekvis la furoran viziton de lia papa moŝto [[Pio la 6-a]]. Sed Viene neniu pretis dungi lin. Laŭ konsilo de sia pli aĝa frato kaj de la kortega ĝardenisto de la abatino de la Konvento [[Steterburg]], li reiris patrujen en junio 1782. Tie li edziĝis li iĝis memstara ŝuflikisto. Gotae li ankaŭ instruadis la [[itala lingvo|italan]] kaj tradukis italen la konatan verkon ''Noth- und Hülfsbüchlein'' de la raciisma adepto [[Rudolph Zacharias Becker]]. Malgraŭ eminentula apogo (ekz. de [[Christian Joseph Jagemann]]) li ne trovis eldoniston. Vane li ankaŭ kandidatis kiel oficiala tradukisto, kamerlingo kaj vojaĝakompananto. Li do iĝis komercisto per felaj botoj kiujn li aĉetis foire je [[Lepsiko]] kaj vendis je Frankfurto kaj [[Kaselo]]. Tiutempe li verkis membiograion ''Wanderschaften und Schicksale von Johann Caspar S.''. La deziro aĉeti propran domon el la sumo de la venditaj ekzempleroj tamen ne realiĝis. Aŭtune de 1791 oni vokis lin al la lernejo ''Reinhardtsche Erziehungsanstalt'' al Stedtfeld (nuntempe kvartalo de Eisenach) kie junaj angloj ardis lerni la italan. Unu jaron poste rektor [[Christian Gotthilf Salzmann]] dungis lin kiel lingviston kaj ŝufariston por sia [[Salzmann-lernejo (Schnepfenthal)|lernejo en Schnepfenthal]]. Sed jam ses monatojn pli malfrue Steube reiris al Stedtfeld kie li verkis ''Briefe aus dem Banat'', kiun li eldonis private en 1793. Ankaŭ tiu ĉi verko fiaskis kaj finance ruinigis lin. Lastan vojaĝon li entreprenis al [[Anglujo]] kiel akompananto de malsaniĝinta lernanto. Steube restadis ses monatojn Londone kie li intencis eldoni la verkon ''Wanderschaften'' en la angla. Trovinte eldoniston kaj komencinte la tradukon (li jam estis reveninta Germanujon) li forpasis. Postvivis li vidvino kaj kvar infanoj. == Verkoj == * ''Wanderschaften und Schicksale: Von Amsterdam nach Temiswar''. Ettinger, Gotao 1791 * ''Briefe über das Banat''. Wittekindt, Eisenach 1793 == Eksteraj ligiloj == *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/139733817 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Steube,_Johann_Kaspar&oldid=- "Steube, Johann Kaspar"] - fare de Albert Schumann, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 36 (1893), p. 140–142 * Johann Kaspar Steube: ''Von Amsterdam nach Temiswar'' - teksto ĉe [https://projekt-gutenberg.org/authors/johann-kaspar-steube/books/von-amsterdam-nach-temiswar/ ''projekt-gutenberg.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Steube, Johann Kaspar}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Ŝufaristoj]] [[Kategorio:Gastejestroj]] [[Kategorio:Oficiroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1747]] [[Kategorio:Mortintoj en 1795]] [[Kategorio:Tradukistoj el al angla lingvo]] [[kategorio:Tradukistoj al la itala lingvo]] fmqnowes8hfpsfebex7hv8rzrajditw 9456267 9456262 2026-08-18T16:00:08Z Tirolischleioans 254019 9456267 wikitext text/x-wiki '''Johann Kaspar STEUBE''' (naskiĝinta la {{daton|25|1|1747}} en [[Gotha|Gotao]], mortinta la {{daton|12|4|1795}} en [[eisenach|Eisenach-Stedtfeld]]) estis [[germanio|germana]] ŝuflikisto, soldato, lingvoinstruisto kaj verkisto. ==Vivo == Estante filo de buĉisto kiu forlasis frue la familion ironte al [[srilanko|Cejlono]], li vivis kun la patrino en mizeraj kondiĉoj. Li do komencis trejniĝon ŝuflikistan. Dum la lernoknabaj migraj jaroj li iris al [[Stralsund]] kaj iĝis soldato. Steube estis [[svedio|sveda]] korporalo kaj suboficiro en la gardia regimento de la reĝino. Post kiam li duele vundegis kontraŭulon li fuĝis al la [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]] kaj iris ŝipe kiel furaĝa majstro por daŭro de 19 monatoj tra [[Maroko]] al [[Malako]]. Post la reveno li unue travojaĝis Nederlandon kaj iĝis matroso. Tiel li atingis [[Livorno]]n kie li ŝuflikistis, lernis la italan lingvon kaj vizitis Romon kaj Florencon. Florence li laboris kiel ĉambristo. Je [[Kremono]] li pretis esti [[furiero]] en la armeo de la [[Sankta Romia Imperio]]. Pro podagro li iĝis - du jarojn pli malfrue - duoninvalido proksime de la [[Limgarda zono]] je [[Banato]]. Tie li laboris garnizone je Jupalnic (apud la [[Fera Pordo]]). Kelkajn jarojn poste li retiriĝis de la soldata servo kaj ekhelpis vidvinon de gastejestro je [[Timișoara]]. Post ŝia morto 21 monatojn pli malfrue, Steube iĝis tradukisto, privata insruisto kaj librotenisto. Fine de 1781 li iris [[Vieno]]n por labori iun. Viene li sekvis la furoran viziton de lia papa moŝto [[Pio la 6-a]]. Sed Viene neniu pretis dungi lin. Laŭ konsilo de sia pli aĝa frato kaj de la kortega ĝardenisto de la abatino de la Konvento [[salzgitter|Steterburg (Salzgitter)]], li reiris patrujen en junio 1782. Tie li edziĝis li iĝis memstara ŝuflikisto. Gotae li ankaŭ instruadis la [[itala lingvo|italan]] kaj tradukis italen la konatan verkon ''Noth- und Hülfsbüchlein'' de la raciisma adepto [[Rudolph Zacharias Becker]]. Malgraŭ eminentula apogo (ekz. de [[Christian Joseph Jagemann]]) li ne trovis eldoniston. Vane li ankaŭ kandidatis kiel oficiala tradukisto, kamerlingo kaj vojaĝakompananto. Li do iĝis komercisto per felaj botoj kiujn li aĉetis foire je [[Lepsiko]] kaj vendis je Frankfurto kaj [[Kaselo]]. Tiutempe li verkis membiograion ''Wanderschaften und Schicksale von Johann Caspar S.''. La deziro aĉeti propran domon el la sumo de la venditaj ekzempleroj tamen ne realiĝis. Aŭtune de 1791 oni vokis lin al la lernejo ''Reinhardtsche Erziehungsanstalt'' al Stedtfeld (nuntempe kvartalo de Eisenach) kie junaj angloj ardis lerni la italan. Unu jaron poste rektor [[Christian Gotthilf Salzmann]] dungis lin kiel lingviston kaj ŝufariston por sia [[Salzmann-lernejo (Schnepfenthal)|lernejo en Schnepfenthal]]. Sed jam ses monatojn pli malfrue Steube reiris al Stedtfeld kie li verkis ''Briefe aus dem Banat'', kiun li eldonis private en 1793. Ankaŭ tiu ĉi verko fiaskis kaj finance ruinigis lin. Lastan vojaĝon li entreprenis al [[Anglujo]] kiel akompananto de malsaniĝinta lernanto. Steube restadis ses monatojn Londone kie li intencis eldoni la verkon ''Wanderschaften'' en la angla. Trovinte eldoniston kaj komencinte la tradukon (li jam estis reveninta Germanujon) li forpasis. Postvivis li vidvino kaj kvar infanoj. == Verkoj == * ''Wanderschaften und Schicksale: Von Amsterdam nach Temiswar''. Ettinger, Gotao 1791 * ''Briefe über das Banat''. Wittekindt, Eisenach 1793 == Eksteraj ligiloj == *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/139733817 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Steube,_Johann_Kaspar&oldid=- "Steube, Johann Kaspar"] - fare de Albert Schumann, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 36 (1893), p. 140–142 * Johann Kaspar Steube: ''Von Amsterdam nach Temiswar'' - teksto ĉe [https://projekt-gutenberg.org/authors/johann-kaspar-steube/books/von-amsterdam-nach-temiswar/ ''projekt-gutenberg.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Steube, Johann Kaspar}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Ŝufaristoj]] [[Kategorio:Gastejestroj]] [[Kategorio:Oficiroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1747]] [[Kategorio:Mortintoj en 1795]] [[Kategorio:Tradukistoj el al angla lingvo]] [[kategorio:Tradukistoj al la itala lingvo]] bkew61mktvbkabormfyd8wao6j6kw8u 9456268 9456267 2026-08-18T16:01:17Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9456268 wikitext text/x-wiki '''Johann Kaspar STEUBE''' (naskiĝinta la {{daton|25|1|1747}} en [[Gotha|Gotao]], mortinta la {{daton|12|4|1795}} en [[eisenach|Eisenach-Stedtfeld]]) estis [[germanio|germana]] ŝuflikisto, soldato, lingvoinstruisto kaj verkisto. ==Vivo == Estante filo de buĉisto kiu forlasis frue la familion ironte al [[srilanko|Cejlono]], li vivis kun la patrino en mizeraj kondiĉoj. Li do komencis trejniĝon ŝuflikistan. Dum la lernoknabaj migraj jaroj li iris al [[Stralsund]] kaj iĝis soldato. Steube estis [[svedio|sveda]] korporalo kaj suboficiro en la gardia regimento de la reĝino. Post kiam li duele vundegis kontraŭulon li fuĝis al la [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]] kaj iris ŝipe kiel furaĝa majstro por daŭro de 19 monatoj tra [[Maroko]] al [[Malako]]. Post la reveno li unue travojaĝis Nederlandon kaj iĝis matroso. Tiel li atingis [[Livorno]]n kie li ŝuflikistis, lernis la italan lingvon kaj vizitis Romon kaj Florencon. Florence li laboris kiel ĉambristo. Je [[Kremono]] li pretis esti [[furiero]] en la armeo de la [[Sankta Romia Imperio]]. Pro podagro li iĝis - du jarojn pli malfrue - duoninvalido proksime de la [[Limgarda zono]] je [[Banato]]. Tie li laboris garnizone je Jupalnic (apud la [[Fera Pordo]]). Kelkajn jarojn poste li retiriĝis de la soldata servo kaj ekhelpis vidvinon de gastejestro je [[Timișoara]]. Post ŝia morto 21 monatojn pli malfrue, Steube iĝis tradukisto, privata insruisto kaj librotenisto. Fine de 1781 li iris [[Vieno]]n por labori iun. Viene li sekvis la furoran viziton de lia papa moŝto [[Pio la 6-a]]. Sed Viene neniu pretis dungi lin. Laŭ konsilo de sia pli aĝa frato kaj de la kortega ĝardenisto de la abatino de la Konvento [[salzgitter|Steterburg (Salzgitter)]], li reiris patrujen en junio 1782. Tie li edziĝis li iĝis memstara ŝuflikisto. Gotae li ankaŭ instruadis la [[itala lingvo|italan]] kaj tradukis italen la konatan verkon ''Noth- und Hülfsbüchlein'' de la raciisma adepto [[Rudolph Zacharias Becker]]. Malgraŭ eminentula apogo (ekz. de [[Christian Joseph Jagemann]]) li ne trovis eldoniston. Vane li ankaŭ kandidatis kiel oficiala tradukisto, kamerlingo kaj vojaĝakompananto. Li do iĝis komercisto per felaj botoj kiujn li aĉetis foire je [[Lepsiko]] kaj vendis je Frankfurto kaj [[Kaselo]]. Tiutempe li verkis membiograion ''Wanderschaften und Schicksale von Johann Caspar S.''. La deziro aĉeti propran domon el la sumo de la venditaj ekzempleroj tamen ne realiĝis. Aŭtune de 1791 oni vokis lin al la lernejo ''Reinhardtsche Erziehungsanstalt'' al Stedtfeld (nuntempe kvartalo de Eisenach) kie junaj angloj ardis lerni la italan. Unu jaron poste rektor [[Christian Gotthilf Salzmann]] dungis lin kiel lingviston kaj ŝufariston por sia [[Salzmann-lernejo (Schnepfenthal)|lernejo en Schnepfenthal]]. Sed jam ses monatojn pli malfrue Steube reiris al Stedtfeld kie li verkis ''Briefe aus dem Banat'', kiun li eldonis private en 1793. Ankaŭ tiu ĉi verko fiaskis kaj finance ruinigis lin. Lastan vojaĝon li entreprenis al [[Anglujo]] kiel akompananto de malsaniĝinta lernanto. Steube restadis ses monatojn Londone kie li intencis eldoni la verkon ''Wanderschaften'' en la angla. Trovinte eldoniston kaj komencinte la tradukon (li jam estis reveninta Germanujon) li forpasis. Postvivis li vidvino kaj kvar infanoj. == Verkoj == * ''Wanderschaften und Schicksale: Von Amsterdam nach Temiswar''. Ettinger, Gotao 1791 * ''Briefe über das Banat''. Wittekindt, Eisenach 1793 == Eksteraj ligiloj == *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/139733817 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Steube,_Johann_Kaspar&oldid=- "Steube, Johann Kaspar"] - fare de Albert Schumann, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 36 (1893), p. 140–142 * Johann Kaspar Steube: ''Von Amsterdam nach Temiswar'' - teksto ĉe [https://projekt-gutenberg.org/authors/johann-kaspar-steube/books/von-amsterdam-nach-temiswar/ ''projekt-gutenberg.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Steube, Johann Kaspar}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Metiistoj]] [[Kategorio:Gastejestroj]] [[Kategorio:Oficiroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1747]] [[Kategorio:Mortintoj en 1795]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[kategorio:Tradukistoj al la itala lingvo]] k2au0dc6q6d2j2vqsm9mfl518b0odr4 9456269 9456268 2026-08-18T16:02:58Z Tirolischleioans 254019 9456269 wikitext text/x-wiki '''Johann Kaspar STEUBE''' (naskiĝinta la {{daton|25|1|1747}} en [[Gotha|Gotao]], mortinta la {{daton|12|4|1795}} en [[eisenach|Eisenach-Stedtfeld]]) estis [[germanio|germana]] ŝuflikisto, soldato, lingvoinstruisto kaj verkisto. ==Vivo == Estante filo de buĉisto kiu forlasis frue la familion ironte al [[srilanko|Cejlono]], li vivis kun la patrino en mizeraj kondiĉoj. Li do komencis trejniĝon ŝuflikistan. Dum la lernoknabaj migraj jaroj li iris al [[Stralsund]] kaj iĝis soldato. Steube estis [[svedio|sveda]] korporalo kaj suboficiro en la gardia regimento de la reĝino. Post kiam li duele vundegis kontraŭulon li fuĝis al la [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]] kaj iris ŝipe kiel furaĝa majstro por daŭro de 19 monatoj tra [[Maroko]] al [[Malako]]. Post la reveno li unue travojaĝis Nederlandon kaj iĝis matroso. Tiel li atingis [[Livorno]]n kie li ŝuflikistis, lernis la italan lingvon kaj vizitis Romon kaj Florencon. Florence li laboris kiel ĉambristo. Je [[Kremono]] li pretis esti [[furiero]] en la armeo de la [[Sankta Romia Imperio]]. Pro podagro li iĝis - du jarojn pli malfrue - duoninvalido proksime de la [[Limgarda zono]] je [[Banato]]. Tie li laboris garnizone je Jupalnic (apud la [[Fera Pordo]]). Kelkajn jarojn poste li retiriĝis de la soldata servo kaj ekhelpis vidvinon de gastejestro je [[Timișoara]]. Post ŝia morto 21 monatojn pli malfrue, Steube iĝis tradukisto, privata insruisto kaj librotenisto. Fine de 1781 li iris [[Vieno]]n por labori iun. Viene li sekvis la furoran viziton de lia papa moŝto [[Pio la 6-a]]. Sed Viene neniu pretis dungi lin. Laŭ konsilo de sia pli aĝa frato kaj de la kortega ĝardenisto de la abatino de la Konvento [[salzgitter|Steterburg (Salzgitter)]], li reiris patrujen en junio 1782. Tie li edziĝis li iĝis memstara ŝuflikisto. Gotae li ankaŭ instruadis la [[itala lingvo|italan]] kaj tradukis italen la konatan verkon ''Noth- und Hülfsbüchlein'' de la raciisma adepto [[Rudolph Zacharias Becker]]. Malgraŭ eminentula apogo (ekz. de [[Christian Joseph Jagemann]]) li ne trovis eldoniston. Vane li ankaŭ kandidatis kiel oficiala tradukisto, kamerlingo kaj vojaĝakompananto. Li do iĝis komercisto per felaj botoj kiujn li aĉetis foire je [[Lepsiko]] kaj vendis je Frankfurto kaj [[Kaselo]]. Tiutempe li verkis membiograion ''Wanderschaften und Schicksale von Johann Caspar S.''. La deziro aĉeti propran domon el la sumo de la venditaj ekzempleroj tamen ne realiĝis. Aŭtune de 1791 oni vokis lin al la lernejo ''Reinhardtsche Erziehungsanstalt'' al Stedtfeld (nuntempe kvartalo de Eisenach) kie junaj angloj ardis lerni la italan. Unu jaron poste rektor [[Christian Gotthilf Salzmann]] dungis lin kiel lingviston kaj ŝufariston por sia [[Salzmann-lernejo (Schnepfenthal)|lernejo en Schnepfenthal]]. Sed jam ses monatojn pli malfrue Steube reiris al Stedtfeld kie li verkis ''Briefe aus dem Banat'', kiun li eldonis private en 1793. Ankaŭ tiu ĉi verko fiaskis kaj finance ruinigis lin. Lastan vojaĝon li entreprenis al [[Anglujo]] kiel akompananto de malsaniĝinta lernanto. Steube restadis ses monatojn Londone kie li intencis eldoni la verkon ''Wanderschaften'' en la angla. Trovinte eldoniston kaj komencinte la tradukon (li jam estis reveninta Germanujon) li forpasis. Postvivis li vidvino kaj kvar infanoj. == Verkoj == * ''Wanderschaften und Schicksale: Von Amsterdam nach Temiswar''. Ettinger, Gotao 1791 * ''Briefe über das Banat''. Wittekindt, Eisenach 1793 == Eksteraj ligiloj == *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/139733817 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Steube,_Johann_Kaspar&oldid=- "Steube, Johann Kaspar"] - fare de Albert Schumann, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 36 (1893), p. 140–142 * Johann Kaspar Steube: ''Von Amsterdam nach Temiswar'' - teksto ĉe [https://projekt-gutenberg.org/authors/johann-kaspar-steube/books/von-amsterdam-nach-temiswar/ ''projekt-gutenberg.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Steube, Johann Kaspar}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Metiistoj]] [[Kategorio:Gastejestroj]] [[Kategorio:Oficiroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1747]] [[Kategorio:Mortintoj en 1795]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[kategorio:Tradukistoj al la itala lingvo]] [[kategorio:Homoj rilataj al Eisenach]] h00pov0vurrhvo781komv7mftk8r9wr 9456271 9456269 2026-08-18T16:07:15Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9456271 wikitext text/x-wiki '''Johann Kaspar STEUBE''' (naskiĝinta la {{daton|25|1|1747}} en [[Gotha|Gotao]], mortinta la {{daton|12|4|1795}} en [[eisenach|Eisenach-Stedtfeld]]) estis [[germanio|germana]] ŝuflikisto, soldato, lingvoinstruisto kaj verkisto. ==Vivo == Estante filo de buĉisto kiu forlasis frue la familion ironte al [[srilanko|Cejlono]], li vivis kun la patrino en mizeraj kondiĉoj. Li do komencis trejniĝon ŝuflikistan. Dum la lernoknabaj migraj jaroj li iris al [[Stralsund]] kaj iĝis soldato. Steube estis [[svedio|sveda]] korporalo kaj suboficiro en la gardia regimento de la reĝino. Post kiam li duele vundegis kontraŭulon li fuĝis al la [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]] kaj iris ŝipe kiel furaĝa majstro por daŭro de 19 monatoj tra [[Maroko]] al [[Malako]]. Post la reveno li unue travojaĝis Nederlandon kaj iĝis matroso. Tiel li atingis [[Livorno]]n kie li ŝuflikistis, lernis la italan lingvon kaj vizitis Romon kaj Florencon. Florence li laboris kiel ĉambristo. Je [[Kremono]] li pretis esti [[furiero]] en la armeo de la [[Sankta Romia Imperio]]. Pro podagro li iĝis - du jarojn pli malfrue - duoninvalido proksime de la [[Limgarda zono]] je [[Banato]]. Tie li laboris garnizone je Jupalnic (apud la [[Fera Pordo]]). Kelkajn jarojn poste li retiriĝis de la soldata servo kaj ekhelpis vidvinon de gastejestro je [[Timișoara]]. Post ŝia morto 21 monatojn pli malfrue, Steube iĝis tradukisto, privata instruisto kaj librotenisto. Fine de 1781 li iris [[Vieno]]n por labori iun. Viene li sekvis la furoran viziton de lia papa moŝto [[Pio la 6-a]]. Sed Viene neniu pretis dungi lin. Laŭ konsilo de sia pli aĝa frato kaj de la kortega ĝardenisto de la abatino de la Konvento [[salzgitter|Steterburg (Salzgitter)]], li reiris patrujen en junio 1782. Tie li edziĝis li iĝis memstara ŝuflikisto. Gotae li ankaŭ instruadis la [[itala lingvo|italan]] kaj tradukis italen la konatan verkon ''Noth- und Hülfsbüchlein'' de la raciisma adepto [[Rudolph Zacharias Becker]]. Malgraŭ eminentula apogo (ekz. de [[Christian Joseph Jagemann]]) li ne trovis eldoniston. Vane li ankaŭ kandidatis kiel oficiala tradukisto, kamerlingo kaj vojaĝakompananto. Li do iĝis komercisto per felaj botoj kiujn li aĉetis foire je [[Lepsiko]] kaj vendis je Frankfurto kaj [[Kaselo]]. Tiutempe li verkis membiograion ''Wanderschaften und Schicksale von Johann Caspar S.''. La deziro aĉeti propran domon el la sumo de la venditaj ekzempleroj tamen ne realiĝis. Aŭtune de 1791 oni vokis lin al la lernejo ''Reinhardtsche Erziehungsanstalt'' al Stedtfeld (nuntempe kvartalo de Eisenach) kie junaj angloj ardis lerni la italan. Unu jaron poste rektor [[Christian Gotthilf Salzmann]] dungis lin kiel lingviston kaj ŝufariston por sia [[Salzmann-lernejo (Schnepfenthal)|lernejo en Schnepfenthal]]. Sed jam ses monatojn pli malfrue Steube reiris al Stedtfeld kie li verkis ''Briefe aus dem Banat'', kiun li eldonis private en 1793. Ankaŭ tiu ĉi verko fiaskis kaj finance ruinigis lin. Lastan vojaĝon li entreprenis al [[Anglujo]] kiel akompananto de malsaniĝinta lernanto. Steube restadis ses monatojn Londone kie li intencis eldoni la verkon ''Wanderschaften'' en la angla. Trovinte eldoniston kaj komencinte la tradukon (li jam estis reveninta Germanujon) li forpasis. Postvivis li vidvino kaj kvar infanoj. == Verkoj == * ''Wanderschaften und Schicksale: Von Amsterdam nach Temiswar''. Ettinger, Gotao 1791 * ''Briefe über das Banat''. Wittekindt, Eisenach 1793 == Eksteraj ligiloj == *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/139733817 ligiloj ĉe DDB] *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Steube,_Johann_Kaspar&oldid=- "Steube, Johann Kaspar"] - fare de Albert Schumann, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 36 (1893), p. 140–142 * Johann Kaspar Steube: ''Von Amsterdam nach Temiswar'' - teksto ĉe [https://projekt-gutenberg.org/authors/johann-kaspar-steube/books/von-amsterdam-nach-temiswar/ ''projekt-gutenberg.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Steube, Johann Kaspar}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Metiistoj]] [[Kategorio:Gastejestroj]] [[Kategorio:Oficiroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1747]] [[Kategorio:Mortintoj en 1795]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[kategorio:Tradukistoj al la itala lingvo]] [[kategorio:Homoj rilataj al Eisenach]] 29pge1axyh06ly8gyp5jvhj30izhkee 0 951969 9456286 2026-08-18T18:23:26Z Moldur 2507 Alidirektigis al [[Hafez al-Asad]] 9456286 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hafez al-Asad]] jxkqfesssvytbg4ff8b4fzaihsi6jp9 1 951970 9456289 2026-08-18T18:41:17Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Kara {{re|Fiskot}} la 6-an de septembro 2009 vi plantis kvin principe tute inteligentajn ruĝajn ligilojn en la tekston, pri la tri ĉefaj politikoj de verda politiko: * [[ekologia politiko]], * [[socia politiko]] kaj * [[verda ekonomio]], kaj krome pri la * "[[ekologia imposta reformo]]" kaj la * [[Indico de Kvalito de la Vivo]]. Intertempe pasis 17 jaroj, la kvin ruĝaj ligiloj estas preskaŭ "[[plenkreskulo]]j", preskaŭ estas 18-jaraj, sed daŭre neniu al..." 9456289 wikitext text/x-wiki Kara {{re|Fiskot}} la 6-an de septembro 2009 vi plantis kvin principe tute inteligentajn ruĝajn ligilojn en la tekston, pri la tri ĉefaj politikoj de verda politiko: * [[ekologia politiko]], * [[socia politiko]] kaj * [[verda ekonomio]], kaj krome pri la * "[[ekologia imposta reformo]]" kaj la * [[Indico de Kvalito de la Vivo]]. Intertempe pasis 17 jaroj, la kvin ruĝaj ligiloj estas preskaŭ "[[plenkreskulo]]j", preskaŭ estas 18-jaraj, sed daŭre neniu alia esperantista vikipediisto sentis sin kapabla ekfari unuan el tiuj tekstoj. Sed post atendado de 17 jaroj jam estas tempo fini la atendadon... ŝajnas ke via propra redaktado ĉi tie estas bezonata! Tial mi ŝatus peti vin krei la kvin tekstojn. Se vi indikas al mi vikidatuman eron kaj ne volas fari ĉiujn kvin, mi ankaŭ solidare transprenas la kreon de unu teksto, do la "bluigon de unu ruĝa ligilo", se vi transprenas la aliajn... Ĉiukaze ĉi tie ripetiĝis la sama sperto kiel en miloj da aliaj artikoloj, ke tre tre ofte ne sufiĉas meti ruĝan ligilon, kaj aŭtomate ekestos teksto. Esperantaj tekstoj ĝenerale neniam aŭtomate ekestas - ili kreiĝas nur se unu esperantisto vere adoptas la temon kaj investas tempon. Kore salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:41, 18 aŭg. 2026 (UTC) asqqk7rkyqg4dzlljexvc2qh7i20qi5 1 951971 9456317 2026-08-18T19:30:05Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{re|Narvalo}} Mi ĵus sukcesis ŝanĝi neekzistajn ligilojn al ekzistaj pri la [[Malnova Imperio de Egiptio|Malnova]], [[Meza Imperio de Egiptio|Meza]] kaj [[Nova Imperio de Egiptio]]. Tamen, daŭre mankas tekstoj pri la 19-jarcentaj sciencistoj [[Ulrich Jasper Seetzen]] kaj [[Richard Lepsius]], pri kiuj vi faris ruĝajn ligilojn en majo 2016, antaŭ signife pli ol 10 jaroj, kaj ankaŭ pri la antikvaj reĝoj [[Sahure]], [[Njuserre Ini]], [[Menkauhor Kaiu]] kaj Dj..." 9456317 wikitext text/x-wiki {{re|Narvalo}} Mi ĵus sukcesis ŝanĝi neekzistajn ligilojn al ekzistaj pri la [[Malnova Imperio de Egiptio|Malnova]], [[Meza Imperio de Egiptio|Meza]] kaj [[Nova Imperio de Egiptio]]. Tamen, daŭre mankas tekstoj pri la 19-jarcentaj sciencistoj [[Ulrich Jasper Seetzen]] kaj [[Richard Lepsius]], pri kiuj vi faris ruĝajn ligilojn en majo 2016, antaŭ signife pli ol 10 jaroj, kaj ankaŭ pri la antikvaj reĝoj [[Sahure]], [[Njuserre Ini]], [[Menkauhor Kaiu]] kaj [[Djedkare Isesi]]. Ŝajnas ke pri tio necesas via propra redaktohelpo. Mi invitas vin krei tiujn ses paĝojn, kiuj daŭre atendas sian esperantlingvan enhavon. Ĉu? Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 18 aŭg. 2026 (UTC) fndz8p3hbdf5zpm7wju1ogawa31w354 0 951972 9456320 2026-08-18T19:35:12Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Senusret la 2-a]] 9456320 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Senusret la 2-a]] 20so19kuuqr9umfp5sjoodnkz4metxb 0 951973 9456321 2026-08-18T19:35:26Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Senusret la 3-a]] 9456321 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Senusret la 3-a]] pngmidnq6nn2ob9hb4zkf68mvzjbgnv 0 951974 9456341 2026-08-18T19:43:19Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Fischerinsel (Berlino)]] 9456341 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Fischerinsel (Berlino)]] 6h16laltmgsyj5gd3yc5reo4nhw8me9 0 951975 9456387 2026-08-18T20:19:49Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Ajuno-Sagia el Hamra]] 9456387 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ajuno-Sagia el Hamra]] lk5m6407o5a2bliigmogf2qu0war1v2 1 951976 9456395 2026-08-18T20:25:04Z Sj1mor 12103 /* "trankonduk" */ nova sekcio 9456395 wikitext text/x-wiki == "trankonduk" == Mi ne certas ĉu trakondukas aŭ transkondukas [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:25, 18 aŭg. 2026 (UTC) ozqxooal5r69whr5f2ld4sty96n6z7f 0 951977 9456405 2026-08-18T20:31:32Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | estab..." 9456405 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] .. - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[..]]. La regiona nomo tute klare referas al la urbo [[Ajuno]] kaj la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] c3j7j59j9xjxtms94eprqo7jke7ipir 9456406 9456405 2026-08-18T20:32:26Z ThomasPusch 1869 9456406 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] .. - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[..]]. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Ajuno]] kaj al la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] 2gz7w2zjm1xirxso5buzbhjiyd44e4x 9456427 9456406 2026-08-18T20:44:32Z ThomasPusch 1869 9456427 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] .. - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[Smara]] - pliaj gravaj urboj de la regiono estas ankoraŭ Boudjour kaj Tarfajo ( طرفاية, DMG Ṭarfāya, tamaziĥte ⵟⴰⵔⴼⴰⵢⴰ Ṭarfaja) - pri ambaŭ urboj ankoraŭ mankas esperantaj vikipediaj artikoloj, sed pri Tarfajo la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] en 1971 jam dokumentigis esperantigitan urbonomon. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Ajuno]] kaj al la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] lujh14taus4uageh7lqmp1lqwr7zxb6 9456474 9456427 2026-08-18T21:26:04Z ThomasPusch 1869 9456474 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] .. - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[Smara]] - pliaj gravaj urboj de la regiono estas ankoraŭ Boudjour kaj Tarfajo ( طرفاية, DMG Ṭarfāya, tamaziĥte ⵟⴰⵔⴼⴰⵢⴰ Ṭarfaja) - pri ambaŭ urboj ankoraŭ mankas esperantaj vikipediaj artikoloj, sed pri Tarfajo la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] en 1971 jam dokumentigis esperantigitan urbonomon. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Ajuno]] kaj al la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] n7ng1ch1l3bt7w3t3g24q1bidnbfbnv 9456476 9456474 2026-08-18T21:26:37Z ThomasPusch 1869 9456476 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] .. - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[Smara]] - pliaj gravaj urboj de la regiono estas ankoraŭ Boujdour kaj Tarfajo ( طرفاية, DMG Ṭarfāya, tamaziĥte ⵟⴰⵔⴼⴰⵢⴰ Ṭarfaja) - pri ambaŭ urboj ankoraŭ mankas esperantaj vikipediaj artikoloj, sed pri Tarfajo la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] en 1971 jam dokumentigis esperantigitan urbonomon. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Ajuno]] kaj al la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] czfdpwv25ne6dz0cen3tjstx27goyus 9456648 9456476 2026-08-19T10:21:18Z ThomasPusch 1869 9456648 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}} · ⵍⵄⵢⵓⵏ-ⵙⵙⵇⵉⵢⴰ ⵍⵃⵎⵕⴰ</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ⵍⵄⵢⵓⵏ-ⵙⵙⵇⵉⵢⴰ ⵍⵃⵎⵕⴰ - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[Smara]] - pliaj gravaj urboj de la regiono estas ankoraŭ Boujdour kaj Tarfajo ( طرفاية, DMG Ṭarfāya, tamaziĥte ⵟⴰⵔⴼⴰⵢⴰ Ṭarfaja) - pri ambaŭ urboj ankoraŭ mankas esperantaj vikipediaj artikoloj, sed pri Tarfajo la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] en 1971 jam dokumentigis esperantigitan urbonomon. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Ajuno]] kaj al la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] 9nfvd53s956qrkzqblft9b90sfai7cz 9456649 9456648 2026-08-19T10:22:59Z ThomasPusch 1869 9456649 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}} · ⵍⵄⵢⵓⵏ-ⵙⵙⵇⵉⵢⴰ ⵍⵃⵎⵕⴰ</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, ankaŭ literumata ''región de El Aaiún-Saguía el-Hamra'', {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ⵍⵄⵢⵓⵏ-ⵙⵙⵇⵉⵢⴰ ⵍⵃⵎⵕⴰ - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[Smara]] - pliaj gravaj urboj de la regiono estas ankoraŭ Boujdour kaj Tarfajo ( طرفاية, DMG Ṭarfāya, tamaziĥte ⵟⴰⵔⴼⴰⵢⴰ Ṭarfaja) - pri ambaŭ urboj ankoraŭ mankas esperantaj vikipediaj artikoloj, sed pri Tarfajo la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] en 1971 jam dokumentigis esperantigitan urbonomon. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Ajuno]] kaj al la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] cu30jvcli46cqoljodgi4x9hlsr4a10 9456650 9456649 2026-08-19T10:25:41Z ThomasPusch 1869 9456650 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}} · ⵍⵄⵢⵓⵏ-ⵙⵙⵇⵉⵢⴰ ⵍⵃⵎⵕⴰ</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ⵍⵄⵢⵓⵏ-ⵙⵙⵇⵉⵢⴰ ⵍⵃⵎⵕⴰ, {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, {{l-es|región de El Aaiún-Saguía el-Hamra''}} - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[Smara]] - pliaj gravaj urboj de la regiono estas ankoraŭ Boujdour kaj Tarfajo ( طرفاية, DMG Ṭarfāya, tamaziĥte ⵟⴰⵔⴼⴰⵢⴰ Ṭarfaja) - pri ambaŭ urboj ankoraŭ mankas esperantaj vikipediaj artikoloj, sed pri Tarfajo la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] en 1971 jam dokumentigis esperantigitan urbonomon. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Ajuno]] kaj al la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] i5lq3sdckbt9aeutteuyqgpcj7h9ms8 9456651 9456650 2026-08-19T10:26:07Z ThomasPusch 1869 9456651 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · Laâyoune-Sakia El Hamra · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}} · ⵍⵄⵢⵓⵏ-ⵙⵙⵇⵉⵢⴰ ⵍⵃⵎⵕⴰ</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Ajuno-Sagia el Hamra''', {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ⵍⵄⵢⵓⵏ-ⵙⵙⵇⵉⵢⴰ ⵍⵃⵎⵕⴰ, {{l-fr|Laâyoune-Sakia El Hamra}}, {{l-es|región de El Aaiún-Saguía el-Hamra}} - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[Smara]] - pliaj gravaj urboj de la regiono estas ankoraŭ Boujdour kaj Tarfajo ( طرفاية, DMG Ṭarfāya, tamaziĥte ⵟⴰⵔⴼⴰⵢⴰ Ṭarfaja) - pri ambaŭ urboj ankoraŭ mankas esperantaj vikipediaj artikoloj, sed pri Tarfajo la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] en 1971 jam dokumentigis esperantigitan urbonomon. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Ajuno]] kaj al la natura regiono [[Sagia el Hamra]]. En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ajuno-Sagia el Hamra}} [[Kategorio:Ajuno-Sagia el Hamra| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] jeu2a4bq670b8e39e1iztklvpx4s4az 0 951978 9456408 2026-08-18T20:33:20Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Ŝoforo]] 9456408 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ŝoforo]] 39zmcovgplus4g0fk27uizmd5x02nqg 14 951979 9456437 2026-08-18T20:47:28Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "[[Kategorio:Araba lingvo]]" 9456437 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Araba lingvo]] te6kgco93fd0hz1upo3ot3kksxj1fth 9456464 9456437 2026-08-18T21:06:04Z ThomasPusch 1869 9456464 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Araba lingvo]] [[da:Kategori:Arabiske dialekter]] [[de:Kategorie:Arabische Dialekte]] jovwac1zpmqjsvicv9azm9oj1cq3379 9456466 9456464 2026-08-18T21:10:03Z ThomasPusch 1869 9456466 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Araba lingvo]] [[an:Categoría:Dialectos de l'arabe]] [[az:Kateqoriya:Ərəb dilinin dialektləri]] [[ca:categoria:Dialectes de l'àrab]] [[da:Kategori:Arabiske dialekter]] [[de:Kategorie:Arabische Dialekte]] [[eu:Kategoria:Arabieraren dialektoak]] [[fr:Catégorie:Dialecte de l'arabe]] [[it:Categoria:Dialetti arabi]] [[nl:Categorie:Arabisch dialect]] [[pt:categoria:Dialetos do árabe]] [[ru:Категория:Диалекты арабского языка]] k2up89vo8lkvlvtamnxd87dahaxypah 0 951980 9456468 2026-08-18T21:10:49Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Hasanija]] al [[Hasanija araba dialekto]] 9456468 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hasanija araba dialekto]] aeral9xonxr65i8pp9c5lhwndwmpg1r 0 951981 9456470 2026-08-18T21:11:17Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Libia araba]] al [[Libia araba dialekto]] anstataŭigante alidirektilon 9456470 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Libia araba dialekto]] 78l9swyo0kc6vee6oaf2gfg9jf3vptf 3 951982 9456503 2026-08-19T00:04:20Z JJPMaster 145520 JJPMaster movis paĝon [[Uzanto-Diskuto:DreamRimmer/Sandbox]] al [[Uzanto-Diskuto:Max/Sandbox]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/DreamRimmer|DreamRimmer]]" to "[[Special:CentralAuth/Max|Max]]" 9456503 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Uzanto-Diskuto:Max/Sandbox]] nwvqtxm2nytyegm6sudf9gf40xbzwvy 0 951983 9456504 2026-08-19T00:04:41Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 Alidirektigis al [[Bajzuo]] 9456504 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Bajzuo]] tge4u1oylwd7yv5cjgpmgun0y8niprr 1 951984 9456600 2026-08-19T08:01:29Z Sj1mor 12103 /* "malkokrovaĵo" */ nova sekcio 9456600 wikitext text/x-wiki == "malkokrovaĵo" == malkovraĵo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:01, 19 aŭg. 2026 (UTC) er94sjsw203e3blkvfjsz46itz87fzk 0 951985 9456652 2026-08-19T10:31:27Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invok..." 9456652 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Dakhla-Oued Ed-Dahab''' (jen provizore la franca nomo) {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ?<!--, {{l-fr|-}}, {{l-es|-}}--> - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[?]]. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Dakhla]], supozebla estonta esperantliterigita nomo Daĥla kaj al la rivera valoo [[Oued Ed-Dahab]] ([[uedo]] ''Dahabo''). En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Dahxla}} <!--[[Kategorio:nomo| ]]--> [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] 92o61fda29l2yi1kbctulv3ub2pk05y 9456653 9456652 2026-08-19T10:35:05Z ThomasPusch 1869 9456653 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Dakhla-Oued Ed-Dahab''' (jen provizore la franca nomo) {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ?<!--, {{l-fr|-}}, {{l-es|-}}--> - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} - kaj dua plej grava urbo estas la urbo [[?]]. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Dakhla]], supozebla estonta esperantliterigita nomo Daĥla kaj al la rivera valoo ''Oued Ed-Dahab'' ([[uedo]] ''Dahabo'', en Esperanto tradicie nomata [[Ororivero]]). En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Dahxla}} <!--[[Kategorio:nomo| ]]--> [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] p5pxiuoxawbjmtwlpe2ckymo55v2553 9456675 9456653 2026-08-19T11:40:50Z ThomasPusch 1869 9456675 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Dakhla-Oued Ed-Dahab''' (jen provizore la franca nomo) {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ?<!--, {{l-fr|-}}, {{l-es|-}}--> - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} (''Dakhla'') - kaj dua plej grava loĝloko estas la urbeto [[Auserd]]. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Daĥlo]] kaj al la rivera valoo ''Oued Ed-Dahab'' ([[uedo]] ''Dahabo'', en Esperanto tradicie nomata [[Ororivero]]). En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Dahxla}} <!--[[Kategorio:nomo| ]]--> [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] axr82ix91www6m1tk7rrwlz8zyxpggy 9456678 9456675 2026-08-19T11:45:38Z ThomasPusch 1869 9456678 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}} · ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ ⵏ ⴷⴷⴰⵅⵍⴰ ⵡⴰⴷ ⴷⴷⴰⵀⴰⴱ</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Daĥlo-Uedo Dahabo''' aŭ dubeble '''Daĥlo-Ororivero''' - {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ ⵏ ⴷⴷⴰⵅⵍⴰ ⵡⴰⴷ ⴷⴷⴰⵀⴰⴱ, {{l-fr|Dakhla-Oued Ed-Dahab}}, {{l-es|Dajla-Río de Oro}} - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} (''Dakhla'') - kaj dua plej grava loĝloko estas la urbeto [[Auserd]]. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Daĥlo]] kaj al la rivera valo ''Oued Ed-Dahab'' ([[uedo]] ''Dahabo'', en Esperanto tradicie laŭ la antaŭa hispana koloniia nomo nomata [[Ororivero]]). En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Dahxla}} [[Kategorio:Daĥlo-Uedo Dahabo| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] h5ri1sa72nse2ftoqfeppuxcnmpkh0d 9456679 9456678 2026-08-19T11:46:15Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]] al [[Daĥlo-Uedo Dahabo]]: vidu tekste kaj diskutpaĝe 9456678 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | administra unuo | <!-- kategorio = regiono --> | nomo = <small>{{paĝonomo}} · {{#invoke:Wikidata|claim|P1705}} · ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ ⵏ ⴷⴷⴰⵅⵍⴰ ⵡⴰⴷ ⴷⴷⴰⵀⴰⴱ</small> | lando = {{Maroko}} | mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} | regiono-ISO = MA | mapo1 lokumilo = iso | kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} | kodo tipo = [[ISO 3166-2]] | areo_kodo = | establita = en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }} | establita tipo = Fondo | mapligilo = jes | zomo = 6 | loĝantaro denseco = auto | ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} | ĉefulo tipo = Regionestro | horzono = [[UTC+01:00]] }} <!--[[dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|[[lumturo]] en [[x]]}}]]--> '''Daĥlo-Uedo Dahabo''' aŭ dubeble '''Daĥlo-Ororivero''' - {{l-ar|'''{{#invoke:Wikidata|claim|P1705}}'''}} kaj en norma maroka [[tamaziĥta lingvo]] ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ ⵏ ⴷⴷⴰⵅⵍⴰ ⵡⴰⴷ ⴷⴷⴰⵀⴰⴱ, {{l-fr|Dakhla-Oued Ed-Dahab}}, {{l-es|Dajla-Río de Oro}} - estas unu el la 12 regionoj de la reĝlando [[Maroko]] respektive de [[Okcidenta Saharo]]. La administra centro estas la urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} (''Dakhla'') - kaj dua plej grava loĝloko estas la urbeto [[Auserd]]. La regiona nomo tute klare referas al la centra urbo [[Daĥlo]] kaj al la rivera valo ''Oued Ed-Dahab'' ([[uedo]] ''Dahabo'', en Esperanto tradicie laŭ la antaŭa hispana koloniia nomo nomata [[Ororivero]]). En siaj nunaj limoj la regiono estis fondita en {{daton|{{#invoke:Wikidata|claim|P571|parameter=time}} }}. Laŭ la stato de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la regiono vivis sume {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Laŭ la censo de {{#invoke:Wikidata|claim|P1538|qualifier=P585}} temis entute pri {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1538}}}} hejmoj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Lokaj lingvoj == En la regiono parolatas la {{vikidatuma listo|p-kodo=P2936|modo=kaj}}. <!-- == Vidu ankaŭ == * ... --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ar}} kaj {{fr}}) <br/> {{Ĝermo|Maroko}} {{regionoj de Maroko}} {{DEFAŬLTORDIGO:Dahxla}} [[Kategorio:Daĥlo-Uedo Dahabo| ]] [[Kategorio:Regionoj de Maroko]] h5ri1sa72nse2ftoqfeppuxcnmpkh0d 1 951986 9456657 2026-08-19T10:57:01Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "La teksto nun statas ke la regiono nomatas "en Esperanto Orrivero, Ororivero aŭ Ora rivero". Ĉu ĉiuj tri esperantigoj estas same oficialaj? Kie estas aŭtoritata ekstervikipedia referenco pri unu el la proponoj? Ĉiukaze en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] de 1971 mi trovis multajn validajn esperantigojn pri urboj kaj geografiaj formaĵoj de la plej nordokcidenta peceto de Afriko, sed nenio pri tiu rivera valon. Kaj en alilingvaj tekstoj nur elstaras..." 9456657 wikitext text/x-wiki La teksto nun statas ke la regiono nomatas "en Esperanto Orrivero, Ororivero aŭ Ora rivero". Ĉu ĉiuj tri esperantigoj estas same oficialaj? Kie estas aŭtoritata ekstervikipedia referenco pri unu el la proponoj? Ĉiukaze en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] de 1971 mi trovis multajn validajn esperantigojn pri urboj kaj geografiaj formaĵoj de la plej nordokcidenta peceto de Afriko, sed nenio pri tiu rivera valon. Kaj en alilingvaj tekstoj nur elstaras la konstato ke malgraŭ la eksa koloniisma hispana nomo ''Río de Oro'' kaj la ankoraŭ pli malnova portugala nomo ''Rio do Ouro'' geografie ne temas pri [[rivero]], sed pri [[uedo]] (PIV 2020) respektive [[vadio]] (PIV 1970) - tion respegulas la loka araba nomo {{lang|ar|وادي الذهب}}, en [[sistemo DMG]] wādī-að-ðahab, ofte literumita kiel [[uedo]] Ed-Dahab. Kiel ajn, el la hipotezaj tri proponoj ke la regiono nomiĝus "en Esperanto Orrivero, Ororivero aŭ Ora rivero" nur la dua kaj tria formo gramatike akcepteblus, ĉar la unua, kun du sinsekvaj ekzakte samaj konsonantoj "r" tute ne prononceblus, krom se oni enkondukus klaran paŭzon inter ambaŭ "r"-oj, aŭ fakte vokalon. Mi do urĝe proponas rezigni pri la unua hipoteza propono <s>Orrivero</s>, do skribi ke la regiono povas nomiĝi "en Esperanto Ororivero aŭ Ora rivero", sed samtempe plifortigi la penojn trovi aŭtoritata ekstervikipediajn referencojn pri unu el la proponoj, aŭ pri tute alia (malpli koloniisma) propono kiu uzus la faktan vorton [[uedo]] el PIV 2020... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:57, 19 aŭg. 2026 (UTC) joj1mzmrhtinb6vhlgnm63x86l2998h 9456660 9456657 2026-08-19T10:57:25Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Diskuto:Orrivero]] al [[Diskuto:Ororivero]]: vidu la diskutpaĝan noton 9456657 wikitext text/x-wiki La teksto nun statas ke la regiono nomatas "en Esperanto Orrivero, Ororivero aŭ Ora rivero". Ĉu ĉiuj tri esperantigoj estas same oficialaj? Kie estas aŭtoritata ekstervikipedia referenco pri unu el la proponoj? Ĉiukaze en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] de 1971 mi trovis multajn validajn esperantigojn pri urboj kaj geografiaj formaĵoj de la plej nordokcidenta peceto de Afriko, sed nenio pri tiu rivera valon. Kaj en alilingvaj tekstoj nur elstaras la konstato ke malgraŭ la eksa koloniisma hispana nomo ''Río de Oro'' kaj la ankoraŭ pli malnova portugala nomo ''Rio do Ouro'' geografie ne temas pri [[rivero]], sed pri [[uedo]] (PIV 2020) respektive [[vadio]] (PIV 1970) - tion respegulas la loka araba nomo {{lang|ar|وادي الذهب}}, en [[sistemo DMG]] wādī-að-ðahab, ofte literumita kiel [[uedo]] Ed-Dahab. Kiel ajn, el la hipotezaj tri proponoj ke la regiono nomiĝus "en Esperanto Orrivero, Ororivero aŭ Ora rivero" nur la dua kaj tria formo gramatike akcepteblus, ĉar la unua, kun du sinsekvaj ekzakte samaj konsonantoj "r" tute ne prononceblus, krom se oni enkondukus klaran paŭzon inter ambaŭ "r"-oj, aŭ fakte vokalon. Mi do urĝe proponas rezigni pri la unua hipoteza propono <s>Orrivero</s>, do skribi ke la regiono povas nomiĝi "en Esperanto Ororivero aŭ Ora rivero", sed samtempe plifortigi la penojn trovi aŭtoritata ekstervikipediajn referencojn pri unu el la proponoj, aŭ pri tute alia (malpli koloniisma) propono kiu uzus la faktan vorton [[uedo]] el PIV 2020... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:57, 19 aŭg. 2026 (UTC) joj1mzmrhtinb6vhlgnm63x86l2998h 9456683 9456660 2026-08-19T11:51:07Z ThomasPusch 1869 9456683 wikitext text/x-wiki La teksto nun statas ke la regiono nomatas "en Esperanto Orrivero, Ororivero aŭ Ora rivero". Ĉu ĉiuj tri esperantigoj estas same oficialaj? Kie estas aŭtoritata ekstervikipedia referenco pri unu el la proponoj? Ĉiukaze en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] de 1971 mi trovis multajn validajn esperantigojn pri urboj kaj geografiaj formaĵoj de la plej nordokcidenta peceto de Afriko, sed nenio pri tiu rivera valon. Kaj en alilingvaj tekstoj nur elstaras la konstato ke malgraŭ la eksa koloniisma hispana nomo ''Río de Oro'' kaj la ankoraŭ pli malnova portugala nomo ''Rio do Ouro'' geografie ne temas pri [[rivero]], sed pri [[uedo]] (PIV 2020) respektive [[vadio]] (PIV 1970) - tion respegulas la loka araba nomo {{lang|ar|وادي الذهب}}, en [[sistemo DMG]] wādī-að-ðahab, ofte literumita kiel [[uedo]] Ed-Dahab. Kiel ajn, el la hipotezaj tri proponoj ke la regiono nomiĝus "en Esperanto Orrivero, Ororivero aŭ Ora rivero" nur la dua kaj tria formo gramatike akcepteblus, ĉar la unua, kun du sinsekvaj ekzakte samaj konsonantoj "r" tute ne prononceblus, krom se oni enkondukus klaran paŭzon inter ambaŭ "r"-oj, aŭ fakte vokalon. Mi do urĝe proponas rezigni pri la unua hipoteza propono <s>Orrivero</s>, do skribi ke la regiono povas nomiĝi "en Esperanto Ororivero aŭ Ora rivero", sed samtempe plifortigi la penojn trovi aŭtoritata ekstervikipediajn referencojn pri unu el la proponoj, aŭ pri tute alia (malpli koloniisma) propono kiu uzus la faktan vorton [[uedo]] el PIV 2020... ŝajnas, ke el perspektivo de postkolonia 2020-a jardeko la formo [[Uedo]] Dahabo estus la plej ĝusta - sed ankaŭ ĝi bezonas referencan pravigon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:57, 19 aŭg. 2026 (UTC) mw30qczrzgvtjbl5u0st5ttgkpktp11 0 951987 9456659 2026-08-19T10:57:25Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Orrivero]] al [[Ororivero]]: vidu la diskutpaĝan noton 9456659 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ororivero]] 7bih4lev07dl1cgq7fm7vvyrk3ic6va 1 951988 9456661 2026-08-19T10:57:25Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Diskuto:Orrivero]] al [[Diskuto:Ororivero]]: vidu la diskutpaĝan noton 9456661 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Diskuto:Ororivero]] dtwt28niaclc931wrfkul3w4afa1aqb 0 951989 9456662 2026-08-19T11:01:49Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Daĥlo]] 9456662 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Daĥlo]] mvf4y05wycr2p6vyieog2htgxiyyfga 1 951990 9456663 2026-08-19T11:04:26Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "La esperantigita nomo "Daĥlo" aspektas tute esperanta, sed ĝis nun estas sen ia aŭtoritata ekstervikipedia referenco. Ĉiukaze en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] de 1971 mi trovis multajn validajn esperantigojn pri urboj kaj geografiaj formaĵoj de la plej nordokcidenta peceto de Afriko, sed tiu urbo en la esperantlingva poŝatlaso nomiĝas nur [[hispane]] koloniisme "Villa Cisneros". ~~~~" 9456663 wikitext text/x-wiki La esperantigita nomo "Daĥlo" aspektas tute esperanta, sed ĝis nun estas sen ia aŭtoritata ekstervikipedia referenco. Ĉiukaze en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] de 1971 mi trovis multajn validajn esperantigojn pri urboj kaj geografiaj formaĵoj de la plej nordokcidenta peceto de Afriko, sed tiu urbo en la esperantlingva poŝatlaso nomiĝas nur [[hispane]] koloniisme "Villa Cisneros". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:04, 19 aŭg. 2026 (UTC) 34h5ztxfwuf5k4o9p5gb0ovoquz04od 0 951991 9456680 2026-08-19T11:46:15Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]] al [[Daĥlo-Uedo Dahabo]]: vidu tekste kaj diskutpaĝe 9456680 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Daĥlo-Uedo Dahabo]] bosp7sikujimcihefves9lajb9w2myo 1 951992 9456681 2026-08-19T11:48:54Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Pri eblaj esperantaj nomigoj de la du nomeroj Daĥlo kaj Uedo Dahabo respektive Ororivero / Ora Rivero vidu la diskupaĝojn [[diskuto:Daĥlo]] kaj [[diskuto:Ororivero]]. ~~~~" 9456681 wikitext text/x-wiki Pri eblaj esperantaj nomigoj de la du nomeroj Daĥlo kaj Uedo Dahabo respektive Ororivero / Ora Rivero vidu la diskupaĝojn [[diskuto:Daĥlo]] kaj [[diskuto:Ororivero]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:48, 19 aŭg. 2026 (UTC) 6rckpaiddyztxzb8lwwkauuwuj2tit5