Vikivojaĝo eowikivoyage https://eo.wikivoyage.org/wiki/Vikivoja%C4%9Do:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikivojaĝo Vikivojaĝo-Diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk 0 4211 72642 72641 2026-06-13T19:34:25Z Tiguliano 53 /* Horzonoj */ 72642 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Botafogo banner.jpg}} {{Informkesto lando | ĉeflingvo = [[Portugala frazlibro|portugala]] | bildo=Image:Brazil_rio_janeiro.jpg | bildotitolo=Riodeĵanejro | monunuo={{W|brazila realo}} (BRL) | areo=8 510 000 km² | loĝantaro=190 milionoj (2010) | elekt22222ro=127-220V/60 Hz, kontaktingo tipo N | antaŭkodo=+55 | horzono=UTC -2 ĝis UTC -4 }} [[Dosiero:Standard Timezones of Brazil.svg|thumb|Horzonoj en Brazilo]]. '''{{W|Brazilo}}''' (portugale: ''Brasil /bɾaˈziu̯/'') estas la plej granda lando en mondoparto [[Sudameriko]], kaj la kvina plej granda en la mondo. Ĝi havas multajn turismajn vidindaĵojn. Brazilo estas nekredeble diversa lando, laŭ homoj, kulturo kaj pejzaĝoj - kaj ĝi estas fama pro la somera karnavalo en Rio-de-Ĵanejro, Salvador, Olinda kaj Recife ĝis la sovaĝa potenco de la naturo en Amazono kaj Iguaçu-akvofaloj. Vi trovos viglajn urbojn, trankvilajn strandojn kaj tradiciajn vivstilojn, ofte unu tuj apud la alia. La brazila kulturo, kiu varias konsiderinde tra la lando, devenas de internacia miksaĵo de eŭropaj koloniigistoj, afrikaj kaj aziaj komunumoj (precipe en Salvador kaj San-Paŭlo, respektive), kaj indiĝena influo tra la tuta lando. ===Horzonoj=== Brazilo ampleksas kvar horzonojn, de UTC-2 ĝis UTC-5 (de "Brazila tempo -2" ĝis "Brazila tempo +1"). :ruĝe, '''Brazila tempo -2''' (UTC-5): Akreo kaj okcidenta Amazonio. :brune, '''Brazila tempo -1''' (UTC-4): ''Roraima'', orienta Amazonio, ''Rondônia'', ''Mato Grosso'' kaj ''Mato Grosso do Sul''. :verde, '''Brazila tempo''' (UTC-3): en Sudoriento, Sudo, Nordoriento, [[Gojaso]], ''Distrito Federal'', ''Pará'', ''Amapá''. La kvara zono (blua), estas malfacile videbla en la mapo, ĉar konsistas nur de kelkaj malgrandaj insuloj en la atlantiko: :blue, '''Brazila tempo +1''', (UTC-2): en ''Fernando de Noronha'' kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj insuloj en Atlantiko. Ekde 2019, la somera horo ne plu estas observata en Brazilo. <br style="clear:both;" /> {{Situo sur mapo celloko Brazilo}} == Regionoj == Brazilo estas oficiale federacio de 26 ŝtatoj, al kiuj estas aldoninda unu federacio distrikto (la regiono de la ĉefurbo [[Braziljo]]). Pli sube estas la listo de tiuj federaciaj eroj. De turisma vidpunkto utilas konsideri nur kvin grandajn regionojn: {{Listo de regionoj | mapo= Image-Brazil regions(pt).png | titolomapo= Regionoj de Brazilo | tekstomapo= Grandaj regionoj de Brazilo laŭ turisma vidpunkto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= Nordo | kolororegiono1= #71b37b | elementojregiono1= [[Akro]], [[Amapao]], [[Amazono]], [[Parao]], [[Rondonio]], [[Rorajmo]], [[Tokantinso]] | priskriboregiono1= [[Amazonio]], la pluvarbaro kaj regionlima vivo, kun rimarkinda indiĝena influo. La ŝtato [[Mato Grosso]] en la Centra Okcidenta regiono estas plejparte ankaŭ ene de la Amazonia Baseno. | nomoregiono2= Nordoriento | kolororegiono2= #d09440 | elementojregiono2= [[Alagoaso]], [[Bahio]], [[Cearao]], [[Maranjo]], [[Norda Riogrando]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]], [[Piaŭio]], [[Serĝipo]] | priskriboregiono2= Ĉefe "sertaneja" kulturo, kun afrika kulturo en Bahio, kiu miksiĝas kun iama iberia folkloro kaj indiĝenaj tradicioj. Ĉi tiu ofte estas konsiderata la plej bela marbordo de la lando, kaj havas la plej sunan kaj plej varman klimaton; sed ĝi estas ankaŭ la plej seka kaj plej malriĉa regiono de la lando. Ĉefurbo de la muzika stilo "Forró". | nomoregiono3= Centrokcidento | kolororegiono3= #d5dc76 | elementojregiono3= [[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]], [[Gojaso]], [[Matogroso]], [[Suda Matogroso]] | priskriboregiono3= La humida regiono "Pantanalo", grandaj bienoj, junaj urboj, la ''cerrado'' kaj la [[Federacia Distrikto (Brazilo)]], kun ĝia ali-monda modernisma arkitekturo. Naskiĝloko de la muzikstilo "sertanejo". | nomoregiono4= Sudoriento | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= [[Espiritosanto]], [[Minasĝerajso]], [[Riodeĵanejro (ŝtato)|Riodeĵanejro]], [[Sanpaŭlo (ŝtato)|Sanpaŭlo]] | priskriboregiono4= La kosmopolita koro de la lando. [[San-Paŭlo]] kaj [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]] estas la plej grandaj urboj en la lando kaj ĝia ekonomia kaj industria centro; ekzistas ankaŭ kelkaj jarcentaj koloniaj urboj, precipe en [[Minas-Ĝerajso]]. | nomoregiono5= Sudo | kolororegiono5= #4da9c4 | elementojregiono5= [[Paranao]], [[Sankta Katarino]], [[Suda Riogrando]] | priskriboregiono5= Lando de valoj kaj pampo, kie forta gaŭĉa kulturo (kunhavita kun Urugvajo kaj Argentino) renkontas eŭropajn influojn. Ĝi havas plurajn mezgrandajn urbojn kaj kamparajn setlejojn. Granda germana, itala, pola kaj ukraina enmigrado okazis en la regiono dum la 19-a jarcento. }} == Urboj == * [[Braziljo]] (''Brasilia''), la ĉefurbo – (konstruita rekte por esti la ĉefurbo de Brazilo), ĝi estas arkitektura spektaklo. Rimarkindaj konstruaĵoj inkluzivas korbforman katedralon, la belan Arches-Palacon (sidejo de la Justicministerio) kaj aliajn. * [[Fortalezo]] (''Fortaleza'') – la kvara plej granda urbo en Brazilo, kun belaj plaĝoj, (inkluzive de Jericoacoara), riĉaj je ruĝaj klifoj, palmoj, dunoj kaj lagunoj. Ĝi estas hejmo de la strata merkato de ''Praja de Iracema''. Fama pro forró-muziko kaj komikistoj, la antikvaj tradicioj de Fortalezo estas montrataj dum dancoprezentadoj okazigitaj ĉe la Teatro José de Alencar, malfermita ekde 1910. Alia rimarkinda konstruaĵo estas la novgotika Metropola Katedralo. * [[Riodeĵanejro]] (''Rio de Janeiro'') * [[Sanpaŭlo]] (''São Paulo'') * [[Bel-Horizonto]] (''Belo Horizonte'') * [[Porto-Alegro]] (''Porto Alegre'') * [[Uberlândia]] === Esperantaj urboj === * [[Fortalezo]] - La 87-a UK 2002 okazis en Fortalezo kaj la 70-a IJK 2014 same okazis en la urbo. El inter la lokaj esperantistoj estis la loka esperantista poeto Paulo Silas (1990-2017). * '''{{W|Bona Espero}}''' - ĝi estas vilaĝo en Alto Paraíso, Gojaso. Nuntempe konata kiel Hotel Fazenda Ecológica Bona Espero, ĝi estas loko por ekologia turismo kaj por realigo de edukaj kaj soci-mediaj disvolvaj projektoj. Ĝis 2013 ĝi estis komunumo kaj bieno-lernejo por malriĉaj infanoj, ne havintaj familion, kiujn esperantistoj protektis, edukis kaj instruis. Bona Espero uzas la lingvon Esperanto kiel internacian komunikilon. Sed la brazila/portugala estis la lerneja lingvo. == Aliaj cellokoj == [[File:Iguaçu falls1 11-11-13.JPG|250px|eta|Akvofaloj Iguaçu]] *[[Amazonio]] – ĝangalaj ekskursoj, faŭno, flosigita ligno, la misteroj de Amazonio *[[Nacia Parko Chapada Diamantina]] *[[Chapada dos Veadeiros]] – faŭno de ''cerrado'' (tropika savano) kaj impresa akvofaloj *[[Fernando de Noronha]] – tropika insula paradizo meze de la Atlantika oceano, protektita kiel Mara Nacia Parko ekde 1997 kaj [http://whc.unesco.org/eo/list/1000 Monda Heredaĵo de UNESKO] *[[Ilha Grande]] *[[Iguaçu Akvofaloj]] – mondfamaj akvofaloj laŭlonge de la limo inter Brazilo kaj Argentino *[[Ilha do Marajó]] - la plej granda dolĉakva insulo de la mondo *[[Lençóis Maranhenses]] - parko el dolĉakvo kaj dunoj; duone dunoj, duone lagoj. *[[Pantanal]] – la plej granda malsekregiono (marĉo) de la mondo gastigas multan ekoturismon kaj vastan biodiversecon, inkluzive de kajmanoj, jaguaroj, anakondoj, gigantaj mirmekofagoj, primatoj, gigantaj lutroj kaj piranjoj == Komprenu == === Tereno === Kun areo de 8.515.767 km2, Brazilo estas la kvina plej granda lando de la mondo. Ĝi estas proksimume la sama grandeco kiel [[Usono]] kaj duono de la grandeco de [[Rusio]]. La pejzaĝo de Brazilo estas karakterizita per ampleksaj tropikaj arbaroj de la Amazona ebenaĵo en la nordo ĝis altebenaĵoj, montetoj kaj monta marbordo en la sudo kaj sudoriento. Dum la bazo de la agrikulturo de la lando estas en la savanoj de la Mezokcidento, la plej granda parto de la populacio vivas proksime de la atlantika marbordo, kie preskaŭ ĉiuj gravaj grandurboj ankaŭ estas. La brazila teritorio havas ankaŭ la insularojn San-Pedro kaj San-Paŭlo, ĉirkaŭ 800 km for de la brazila marbordo, sur kiuj estas konstruita nur unu lumturo, kaj la iama punkolonio de [[Fernando de Noronha]], kiu ne estas malproksime de la roka grupo. Ambaŭ estas sur la Mez-Atlantika Kresto, en la ekvatora Atlantiko. La insuloj Trindade kaj Martim Vaz, kiuj apartenas al la stato de Espírito Santo, estas de vulkana origino. La ovalforma [[Rocas Atoll]] ampleksas plurajn kilometrojn kaj estis listigita kiel Monda Heredaĵo de Unesko pro sia escepta faŭno. Sed la plej granda insulo en Brazilo estas la [[Insulo Marajó]], en Amazonio. Ĝi estas la plej granda riverinsulo en la mondo kaj, kun areo de ĉirkaŭ 48,000 km², estas pli granda ol [[Svislando]]. Tamen, ĉar grandaj partoj estas inunditaj en la pluvsezono, la insulo estas loĝita nur en kelkaj lokoj. Insulo Bananal ankaŭ estas unu el la plej grandaj riverinsuloj en la mondo kun areo de ĉirkaŭ 20,000 km². Ĝi situas en nacia parko en la ŝtato [[Tocantins]] ĉe la rivero Araguaia kaj ĝia grandeco similas al [[Jamajko]]. === Historio === Antaŭ la alveno de la eŭropanoj, la areo nun konata kiel Brazilo estis hejmo ĉefe de la etnoj ''tupi'' kaj ''gvarani''. Koloniigo de la portugaloj komenciĝis malfrue en la 16-a jarcento, kiam ili interesiĝis al la valora ligno el la arbo ''pau brasil'', de kiu la lando havas sian nomon. Brazilo estis koloniigita kaj evoluigita fare de la portugaloj kaj ne de la hispanoj, kiuj tamen prenis la plej grandan parton de la resto de la Amerikoj. Orienta Brazilo estis vojpunkto sur la [[Kaba Itinero]] inter Eŭropo kaj Azio. Kelkaj partoj de Brazilo formis nederlandan kolonion inter 1630 kaj 1654. La nederlandanoj fondis plurajn urbojn, kiel Mauritsville, kaj multajn sukerkan-plantejojn. La nederlandanoj batalis teruran ĝangalmiliton kun la portugaloj, kaj fine kapitulacis, tamen sen rekoni la portugalan venkon, kio kaŭzis novan plenan militon kun Portugalio en 1656. En 1665 la Packontrakto de Hago estis subskribita; Portugalio perdis la plej granda parto de siaj kolonioj en Asio, kaj devis pagi 63 tunoj da oro por kompensi la nederlandanoj pro la perdo de sia kolonio en Brazilo. La sekvaj kvar jarcentoj vidis daŭran ekspluaton de la naturresursoj de la lando kiel ekzemple oro kaj kaŭĉuko, kune kun la pliiĝo de ekonomio bazita plejparte sur sukero, kafo kaj afrika sklavlaboro. Kristanigado kaj ekspluatado de indiĝenoj daŭris, ĝis kiam, en la 19-a kaj 20-a jarcentoj, duan ondon de enmigrado el Eŭropo, plejparte el portugalio, italio, hispanio, germanio (en suda Brazilo), japanio, Usono (plejparte en San-Paŭlo Ŝtato), polio kaj ukrainio (en la sudo), tiel aldonante al la aro de faktoroj kiuj generis la kompleksan kaj unikan brazilan kulturon kaj socion de hodiaŭ. Sendependeco estis multe malpli revolucia entrepreno en Brazilo ol en ĝiaj hispanlingvaj najbaroj. La portugala reĝo Dom João VI (Johano la 6-a) fuĝis kune kun la portugala reĝa familio en 1808, kiam Francio sub Napoleono Bonaparte invadis Portugalion dum la Napoleonaj Militoj. Li establis sin kaj sian registaron en la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]]. De 1815, Brazilo komencis havi la saman statuson kiel Portugalio, ĉesante esti kolonio. La apartigo estis laŭpaŝa kaj apogita fare de princo Pedro, filo de Dom João VI. Pedro komence restis en Rio kiel provizora reganto. Sekvante la idealojn de la gvidanto de la sendependecmovado en Sudameriko, Simón Bolívar, Pedro deklaris sendependecon de Brazilo la 7-an de septembro 1822 kaj estis kronita imperiestro Dom Pedro I. Ses jarojn poste, en 1828, la provinco Cisplatina iĝis sendependa post longa milito implikanta Argentinon kaj Brazilon, iĝante kio nun estas Urugvajo. Ĝis 1889, Brazilo estis imperio sub la regado de Dom Pedro I kaj lia filo Dom Pedro II. Je tiu tempo, ĝi iĝis emerĝanta internacia potenco. Sklaveco, kiu komence estis disvastigita, estis limigita per sinsekva leĝaro ĝis sia fina forigo en 1888. Multaj faktoroj tamen kontribuis al la falo de la monarkio. Post 1894 ekestis demokratio en Brazilo kiu tamen estis ofte interrompita per puĉoj kaj diktaturo. Brazilo eliris el pli ol du jardekoj (1964-1985) de milita diktaturo por sekvi demokratan regadon. Ekspluatante vastajn naturresursojn, enorman geografian areon kaj grandan laborantaron, hodiaŭ Brazilo estas la ĉefa ekonomia potenco de Latin-Ameriko kaj regiona gvidanto. Politika korupto kaj altaj krimfrekvencoj, precipe en grandaj grandurboj, restas tamen gravaj problemoj. La "rozkolora tajdo" en latinamerika politiko alportis pli grandan ekonomian malegalecon en Brazilo kiel en aliaj landoj, kun politikaj klasoj kreskantaj en riĉaĵo kaj nombro dum malbone edukitaj kaj politike nebone ligitaj homoj suferas de altaj barieroj al eniro en labormerkatojn, altedukon kaj aliajn merkatojn. Malkontento kun la brazila registaro erupciis en malfermajn protestojn dum la 2014-datita World Cup-piedpilkturniro, kaj denove dum la 2016-datita Somerolimpikoj. Registartrupoj komencis forpeli homojn de siaj hejmoj antaŭ la turniroj, kaj la respondo al la protestoj estis brutala laŭ la plej multaj raportoj. Kelkaj manifestaciantoj atentigis la absurdecon konstrui multekostajn stadionojn en malproksimaj lokoj, kiam homoj vivis en slumoj sen proprietaj rajtoj. Ĝeneraligita malkontento pri la ekonomio kaŭzis la elekton de la ekstremdekstra popularisma kandidato Jair Bolsonaro kiel prezidanto en 2018. Bolsonaro promesis ĉesigi mediprotektojn kaj retiriĝi indiĝenajn kaj minoritatajn rajtojn. En 2022, li estis anstataŭita fare de Luiz Inácio Lula da Silva, pli ofte konata kiel Lula. La subtenantoj de Bolsonaro tiam sturmis registarajn konstruaĵojn en [[Brazilio]], pro kiu Bolsonaro estis akuzita en februaro 2025, estis juĝita kaj kondamnita al malliberejo. === Etnoj === === Klimato === Brazilo estas grandega lando kun malsamaj klimataj zonoj, kvankam la plej granda parto de la lando estas en la tropikoj. Temperaturoj multe varias depende de la alteco de la loko, kiun vi estas kaj la distanco de la ekvatoro. En la Amazona regiono, de norda Mato Grosso ĝis okcidenta Maranhão, ekzistas tropika pluvarbara klimato, kun tre oftaj pluvoj, altaj temperaturoj kaj reduktita termika amplitudo. Ekzistas preskaŭ seninterrompa pluvsezono en la Amazona pluvarbaro, kun la ĉefaj pluvmonatoj de novembro ĝis marto. En la Nordoriento, la marbordo havas oftajn pluvojn vintre. La interno de la brazila nordoriento havas duonaridan klimaton, kie estas tre altaj temperaturoj, maloftaj pluvoj kaj oftaj sekecoj. La centraj areoj de Brazilo havas tropikan savanklimaton, kun ekstreme seka vintro, malaltaj humidecniveloj en la mezo de la jaro (sub 30%) kaj varma kaj pluva somero. En la sudoriento, la marbordo estas varma kaj humida kaj suferas la rektan agon de la tropika atlantika maso, kun oftaj pluvoj somere. En la plej altaj areoj de la Sudoriento, kun altecoj inter 500m kaj 1000m aŭ pli, estas la plej malaltaj temperaturoj en la tuta tropika areo, atingante mezumon pli malaltan ol 18º C. En la sudo de la ŝtato San-Paŭlo kaj en la tri sudaj regionoj de la ŝtatoj En Brazilo, la klimato estas subtropika, kun pluvoj eĉ distribuitaj dum la tuta jaro. La somero estas tre varma kaj havas averaĝan temperaturon de 30º, dum la vintro, konsiderata tre malvarma, havas oftajn frostojn kaj malaltajn temperaturojn, foje atingante malpli ol 0 °C. En multaj urboj de altitudo super 1000 m en Santa Catarina kaj norde de la ''Serras Gaúchas'' regiono de Rio Grande do Sul, temperaturoj estas eĉ pli malvarmaj, eĉ okazas neĝo. == Eniri == [[File:Guarulhos International Airport Sao Paulo Brazil Terminal 1 Wing A.jpg|thumb|Internacia Flughaveno ''São Paulo–Guarulhos'' (GRU), la ĉefa de la lando]] [[File:LETICIA-TABATINGA BRASIL - COLOMBIA RIO JAVARI - panoramio (1).jpg|thumb|Velado inter Brazilo kaj Kolombio sur la Amazono]] === Eniri avie === La du ĉefaj internaciaj enirejoj al Brazilo estas '''[[Internacia Flughaveno San-Paŭlo-Guarulhos]]''' (IATA:GRU) kaj '''[[Internacia Flughaveno Rio-de-Ĵanejro-Galeão]]''' (IATA:GIG). Ambaŭ estas proksime al siaj respektivaj urbocentroj kaj havas konektojn per metroo aŭ buslinioj. Pli malgranda nombro da internaciaj flugoj estas haveblaj al aliaj brazilaj ĉefurboj, kiel ekzemple [[Belém]], [[Belo Horizonte]], [[Brazilio]], [[Fortalezo]], [[Manaŭso]], [[Porto Alegro]] kaj [[Recife]], same kiel [[Campinas]]. La plej granda brazila aviadkompanio estas la nacie registrita aviadkompanio '''[https://www.latam.com/ LATAM Airlines]''' kiu havas rektajn flugojn al multaj cellokoj en Ameriko kaj Eŭropo. Aliaj malaltkostaj aviadkompanioj, kiel ekzemple [https://www.voegol.com.br/ '''GOL'''] kaj [https://www.voeazul.com.br/ '''Azul'''] ankaŭ havas rektajn flugojn inter multaj brazilaj kaj sudamerikaj urboj. Delta Air Lines, United Airlines, kaj American Airlines ankaŭ funkciigas flugojn al San-Paŭlo-Guarulhos el kelkaj usonaj urboj [[Atlanta]], [[Dallas]], [[Houston]], [[Miamo]], [[Newark (Nov-Ĵerzejo)|Newark]], [[Novjorko]] ([[John F. Kennedy International Airport|JFK]]) kaj [[Ĉikago]], same kiel Air Canada el [[Montrealo]] kaj [[Toronto]]. Eŭropaj aviadkompanioj, kiel ekzemple British Airways, KLM, Air France, Lufthansa, ITA Airways, Iberia kaj TAP ankaŭ funkciigas internaciajn flugojn al San-Paŭlo aŭ Rio-de-Ĵanejro el [[Londono]] ([[Flughaveno Heathrow|Heathrow]]), [[Amsterdamo]], [[Parizo]] ([[Flughaveno Pariza Charles de Gaulle|Charles de Gaulle]]), [[Frankfurto]], [[Romo]], [[Madrido]] kaj [[Lisbono]]. Venante el Eŭropo, oni kutime ricevas malaltajn flugprezojn altfrekvence el Madrido kaj Lisbono. Aervojaĝado en Brazilo kreskis de 70 milionoj da pasaĝeroj en 2009 ĝis preskaŭ 120 milionoj en 2019, parte pro la malbona stato de multaj brazilaj vojoj kaj la foresto de iu ajn realigebla fervoja reto. Ĝi ankoraŭ estas relative malmultekosta kun rabatoj foje haveblaj kaj facile la plej bona elekto por longdistanca vojaĝado ene de la lando. Kelkaj gravaj flughavenoj, precipe tiuj en San-Paŭlo kaj Rio-de-Ĵanejro, tamen fariĝas tre plenplenaj. === Eniri trajne === Trajnservo ene de Brazilo preskaŭ ne ekzistas. Tamen, ekzistas esceptoj al la regulo, kiel ekzemple la Serra Verde Express, turisma itinero komenciĝanta de Curitiba. === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Rio2009-2.JPG|300px|thumbnail|La karnivalo en Rio]] [[File:Praia de Copacabana na zona Sul da cidade do Rio de Janeiro, no Brasil.jpg|300px|thumbnail|La mondfama plaĝo Kopakabana en suda Rio-de-Ĵanejro]] == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> En [[w:eo:Pasporta Servo|Pasporta Servo]] estas pluraj brazilanoj. * '''[https://www.hostelesperanto.com.br/ Hostel' Esperanto]''' en [[Fortalezo]] - junulargastejo posedata de esperantisto, kun retejo en Esperanto === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == Esperanto-movado en Brazilo estiĝis en la komenco de la 20a jarcento. La tutlanda organizo estas jam pli ol centjara. En la tuta lando troviĝas Esperanto-grupoj, societoj kaj asocioj. Dum la jaro okazas pluraj aranĝoj kaj kongresoj. Jen kelkaj el ili: *Esperanto-kongreso de San-Paŭlo<ref>[http://easp.org.br/asocio/kongreso/ Kongresa angulo ĉe la retejo de la Asocio]</ref> *Brazila kongreso de Esperanto<ref>[http://esperanto.org.br/info/index.php/participe/kongresoj Kongresa angulo ĉe la retejo de la Ligo]</ref> === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == {{Vikipedkat|Brazilo}} {{Vikinovkat|Brazilo}} {{Vikifonkat|Brazilo}} <references /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.brasil.gov.br/turismo Oficialaj turismoinformoj] ĉe la retejo de la brazila registaro. {{Parto de|Sudameriko}} {{Skizo|Brazilo}} lb1etpwy6x7iu064lfeggykq94zvwxj 72643 72642 2026-06-13T19:39:53Z Tiguliano 53 /* Etnoj */ 72643 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Botafogo banner.jpg}} {{Informkesto lando | ĉeflingvo = [[Portugala frazlibro|portugala]] | bildo=Image:Brazil_rio_janeiro.jpg | bildotitolo=Riodeĵanejro | monunuo={{W|brazila realo}} (BRL) | areo=8 510 000 km² | loĝantaro=190 milionoj (2010) | elekt22222ro=127-220V/60 Hz, kontaktingo tipo N | antaŭkodo=+55 | horzono=UTC -2 ĝis UTC -4 }} [[Dosiero:Standard Timezones of Brazil.svg|thumb|Horzonoj en Brazilo]]. '''{{W|Brazilo}}''' (portugale: ''Brasil /bɾaˈziu̯/'') estas la plej granda lando en mondoparto [[Sudameriko]], kaj la kvina plej granda en la mondo. Ĝi havas multajn turismajn vidindaĵojn. Brazilo estas nekredeble diversa lando, laŭ homoj, kulturo kaj pejzaĝoj - kaj ĝi estas fama pro la somera karnavalo en Rio-de-Ĵanejro, Salvador, Olinda kaj Recife ĝis la sovaĝa potenco de la naturo en Amazono kaj Iguaçu-akvofaloj. Vi trovos viglajn urbojn, trankvilajn strandojn kaj tradiciajn vivstilojn, ofte unu tuj apud la alia. La brazila kulturo, kiu varias konsiderinde tra la lando, devenas de internacia miksaĵo de eŭropaj koloniigistoj, afrikaj kaj aziaj komunumoj (precipe en Salvador kaj San-Paŭlo, respektive), kaj indiĝena influo tra la tuta lando. ===Horzonoj=== Brazilo ampleksas kvar horzonojn, de UTC-2 ĝis UTC-5 (de "Brazila tempo -2" ĝis "Brazila tempo +1"). :ruĝe, '''Brazila tempo -2''' (UTC-5): Akreo kaj okcidenta Amazonio. :brune, '''Brazila tempo -1''' (UTC-4): ''Roraima'', orienta Amazonio, ''Rondônia'', ''Mato Grosso'' kaj ''Mato Grosso do Sul''. :verde, '''Brazila tempo''' (UTC-3): en Sudoriento, Sudo, Nordoriento, [[Gojaso]], ''Distrito Federal'', ''Pará'', ''Amapá''. La kvara zono (blua), estas malfacile videbla en la mapo, ĉar konsistas nur de kelkaj malgrandaj insuloj en la atlantiko: :blue, '''Brazila tempo +1''', (UTC-2): en ''Fernando de Noronha'' kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj insuloj en Atlantiko. Ekde 2019, la somera horo ne plu estas observata en Brazilo. <br style="clear:both;" /> {{Situo sur mapo celloko Brazilo}} == Regionoj == Brazilo estas oficiale federacio de 26 ŝtatoj, al kiuj estas aldoninda unu federacio distrikto (la regiono de la ĉefurbo [[Braziljo]]). Pli sube estas la listo de tiuj federaciaj eroj. De turisma vidpunkto utilas konsideri nur kvin grandajn regionojn: {{Listo de regionoj | mapo= Image-Brazil regions(pt).png | titolomapo= Regionoj de Brazilo | tekstomapo= Grandaj regionoj de Brazilo laŭ turisma vidpunkto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= Nordo | kolororegiono1= #71b37b | elementojregiono1= [[Akro]], [[Amapao]], [[Amazono]], [[Parao]], [[Rondonio]], [[Rorajmo]], [[Tokantinso]] | priskriboregiono1= [[Amazonio]], la pluvarbaro kaj regionlima vivo, kun rimarkinda indiĝena influo. La ŝtato [[Mato Grosso]] en la Centra Okcidenta regiono estas plejparte ankaŭ ene de la Amazonia Baseno. | nomoregiono2= Nordoriento | kolororegiono2= #d09440 | elementojregiono2= [[Alagoaso]], [[Bahio]], [[Cearao]], [[Maranjo]], [[Norda Riogrando]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]], [[Piaŭio]], [[Serĝipo]] | priskriboregiono2= Ĉefe "sertaneja" kulturo, kun afrika kulturo en Bahio, kiu miksiĝas kun iama iberia folkloro kaj indiĝenaj tradicioj. Ĉi tiu ofte estas konsiderata la plej bela marbordo de la lando, kaj havas la plej sunan kaj plej varman klimaton; sed ĝi estas ankaŭ la plej seka kaj plej malriĉa regiono de la lando. Ĉefurbo de la muzika stilo "Forró". | nomoregiono3= Centrokcidento | kolororegiono3= #d5dc76 | elementojregiono3= [[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]], [[Gojaso]], [[Matogroso]], [[Suda Matogroso]] | priskriboregiono3= La humida regiono "Pantanalo", grandaj bienoj, junaj urboj, la ''cerrado'' kaj la [[Federacia Distrikto (Brazilo)]], kun ĝia ali-monda modernisma arkitekturo. Naskiĝloko de la muzikstilo "sertanejo". | nomoregiono4= Sudoriento | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= [[Espiritosanto]], [[Minasĝerajso]], [[Riodeĵanejro (ŝtato)|Riodeĵanejro]], [[Sanpaŭlo (ŝtato)|Sanpaŭlo]] | priskriboregiono4= La kosmopolita koro de la lando. [[San-Paŭlo]] kaj [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]] estas la plej grandaj urboj en la lando kaj ĝia ekonomia kaj industria centro; ekzistas ankaŭ kelkaj jarcentaj koloniaj urboj, precipe en [[Minas-Ĝerajso]]. | nomoregiono5= Sudo | kolororegiono5= #4da9c4 | elementojregiono5= [[Paranao]], [[Sankta Katarino]], [[Suda Riogrando]] | priskriboregiono5= Lando de valoj kaj pampo, kie forta gaŭĉa kulturo (kunhavita kun Urugvajo kaj Argentino) renkontas eŭropajn influojn. Ĝi havas plurajn mezgrandajn urbojn kaj kamparajn setlejojn. Granda germana, itala, pola kaj ukraina enmigrado okazis en la regiono dum la 19-a jarcento. }} == Urboj == * [[Braziljo]] (''Brasilia''), la ĉefurbo – (konstruita rekte por esti la ĉefurbo de Brazilo), ĝi estas arkitektura spektaklo. Rimarkindaj konstruaĵoj inkluzivas korbforman katedralon, la belan Arches-Palacon (sidejo de la Justicministerio) kaj aliajn. * [[Fortalezo]] (''Fortaleza'') – la kvara plej granda urbo en Brazilo, kun belaj plaĝoj, (inkluzive de Jericoacoara), riĉaj je ruĝaj klifoj, palmoj, dunoj kaj lagunoj. Ĝi estas hejmo de la strata merkato de ''Praja de Iracema''. Fama pro forró-muziko kaj komikistoj, la antikvaj tradicioj de Fortalezo estas montrataj dum dancoprezentadoj okazigitaj ĉe la Teatro José de Alencar, malfermita ekde 1910. Alia rimarkinda konstruaĵo estas la novgotika Metropola Katedralo. * [[Riodeĵanejro]] (''Rio de Janeiro'') * [[Sanpaŭlo]] (''São Paulo'') * [[Bel-Horizonto]] (''Belo Horizonte'') * [[Porto-Alegro]] (''Porto Alegre'') * [[Uberlândia]] === Esperantaj urboj === * [[Fortalezo]] - La 87-a UK 2002 okazis en Fortalezo kaj la 70-a IJK 2014 same okazis en la urbo. El inter la lokaj esperantistoj estis la loka esperantista poeto Paulo Silas (1990-2017). * '''{{W|Bona Espero}}''' - ĝi estas vilaĝo en Alto Paraíso, Gojaso. Nuntempe konata kiel Hotel Fazenda Ecológica Bona Espero, ĝi estas loko por ekologia turismo kaj por realigo de edukaj kaj soci-mediaj disvolvaj projektoj. Ĝis 2013 ĝi estis komunumo kaj bieno-lernejo por malriĉaj infanoj, ne havintaj familion, kiujn esperantistoj protektis, edukis kaj instruis. Bona Espero uzas la lingvon Esperanto kiel internacian komunikilon. Sed la brazila/portugala estis la lerneja lingvo. == Aliaj cellokoj == [[File:Iguaçu falls1 11-11-13.JPG|250px|eta|Akvofaloj Iguaçu]] *[[Amazonio]] – ĝangalaj ekskursoj, faŭno, flosigita ligno, la misteroj de Amazonio *[[Nacia Parko Chapada Diamantina]] *[[Chapada dos Veadeiros]] – faŭno de ''cerrado'' (tropika savano) kaj impresa akvofaloj *[[Fernando de Noronha]] – tropika insula paradizo meze de la Atlantika oceano, protektita kiel Mara Nacia Parko ekde 1997 kaj [http://whc.unesco.org/eo/list/1000 Monda Heredaĵo de UNESKO] *[[Ilha Grande]] *[[Iguaçu Akvofaloj]] – mondfamaj akvofaloj laŭlonge de la limo inter Brazilo kaj Argentino *[[Ilha do Marajó]] - la plej granda dolĉakva insulo de la mondo *[[Lençóis Maranhenses]] - parko el dolĉakvo kaj dunoj; duone dunoj, duone lagoj. *[[Pantanal]] – la plej granda malsekregiono (marĉo) de la mondo gastigas multan ekoturismon kaj vastan biodiversecon, inkluzive de kajmanoj, jaguaroj, anakondoj, gigantaj mirmekofagoj, primatoj, gigantaj lutroj kaj piranjoj == Komprenu == === Tereno === Kun areo de 8.515.767 km2, Brazilo estas la kvina plej granda lando de la mondo. Ĝi estas proksimume la sama grandeco kiel [[Usono]] kaj duono de la grandeco de [[Rusio]]. La pejzaĝo de Brazilo estas karakterizita per ampleksaj tropikaj arbaroj de la Amazona ebenaĵo en la nordo ĝis altebenaĵoj, montetoj kaj monta marbordo en la sudo kaj sudoriento. Dum la bazo de la agrikulturo de la lando estas en la savanoj de la Mezokcidento, la plej granda parto de la populacio vivas proksime de la atlantika marbordo, kie preskaŭ ĉiuj gravaj grandurboj ankaŭ estas. La brazila teritorio havas ankaŭ la insularojn San-Pedro kaj San-Paŭlo, ĉirkaŭ 800 km for de la brazila marbordo, sur kiuj estas konstruita nur unu lumturo, kaj la iama punkolonio de [[Fernando de Noronha]], kiu ne estas malproksime de la roka grupo. Ambaŭ estas sur la Mez-Atlantika Kresto, en la ekvatora Atlantiko. La insuloj Trindade kaj Martim Vaz, kiuj apartenas al la stato de Espírito Santo, estas de vulkana origino. La ovalforma [[Rocas Atoll]] ampleksas plurajn kilometrojn kaj estis listigita kiel Monda Heredaĵo de Unesko pro sia escepta faŭno. Sed la plej granda insulo en Brazilo estas la [[Insulo Marajó]], en Amazonio. Ĝi estas la plej granda riverinsulo en la mondo kaj, kun areo de ĉirkaŭ 48,000 km², estas pli granda ol [[Svislando]]. Tamen, ĉar grandaj partoj estas inunditaj en la pluvsezono, la insulo estas loĝita nur en kelkaj lokoj. Insulo Bananal ankaŭ estas unu el la plej grandaj riverinsuloj en la mondo kun areo de ĉirkaŭ 20,000 km². Ĝi situas en nacia parko en la ŝtato [[Tocantins]] ĉe la rivero Araguaia kaj ĝia grandeco similas al [[Jamajko]]. === Historio === Antaŭ la alveno de la eŭropanoj, la areo nun konata kiel Brazilo estis hejmo ĉefe de la etnoj ''tupi'' kaj ''gvarani''. Koloniigo de la portugaloj komenciĝis malfrue en la 16-a jarcento, kiam ili interesiĝis al la valora ligno el la arbo ''pau brasil'', de kiu la lando havas sian nomon. Brazilo estis koloniigita kaj evoluigita fare de la portugaloj kaj ne de la hispanoj, kiuj tamen prenis la plej grandan parton de la resto de la Amerikoj. Orienta Brazilo estis vojpunkto sur la [[Kaba Itinero]] inter Eŭropo kaj Azio. Kelkaj partoj de Brazilo formis nederlandan kolonion inter 1630 kaj 1654. La nederlandanoj fondis plurajn urbojn, kiel Mauritsville, kaj multajn sukerkan-plantejojn. La nederlandanoj batalis teruran ĝangalmiliton kun la portugaloj, kaj fine kapitulacis, tamen sen rekoni la portugalan venkon, kio kaŭzis novan plenan militon kun Portugalio en 1656. En 1665 la Packontrakto de Hago estis subskribita; Portugalio perdis la plej granda parto de siaj kolonioj en Asio, kaj devis pagi 63 tunoj da oro por kompensi la nederlandanoj pro la perdo de sia kolonio en Brazilo. La sekvaj kvar jarcentoj vidis daŭran ekspluaton de la naturresursoj de la lando kiel ekzemple oro kaj kaŭĉuko, kune kun la pliiĝo de ekonomio bazita plejparte sur sukero, kafo kaj afrika sklavlaboro. Kristanigado kaj ekspluatado de indiĝenoj daŭris, ĝis kiam, en la 19-a kaj 20-a jarcentoj, duan ondon de enmigrado el Eŭropo, plejparte el portugalio, italio, hispanio, germanio (en suda Brazilo), japanio, Usono (plejparte en San-Paŭlo Ŝtato), polio kaj ukrainio (en la sudo), tiel aldonante al la aro de faktoroj kiuj generis la kompleksan kaj unikan brazilan kulturon kaj socion de hodiaŭ. Sendependeco estis multe malpli revolucia entrepreno en Brazilo ol en ĝiaj hispanlingvaj najbaroj. La portugala reĝo Dom João VI (Johano la 6-a) fuĝis kune kun la portugala reĝa familio en 1808, kiam Francio sub Napoleono Bonaparte invadis Portugalion dum la Napoleonaj Militoj. Li establis sin kaj sian registaron en la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]]. De 1815, Brazilo komencis havi la saman statuson kiel Portugalio, ĉesante esti kolonio. La apartigo estis laŭpaŝa kaj apogita fare de princo Pedro, filo de Dom João VI. Pedro komence restis en Rio kiel provizora reganto. Sekvante la idealojn de la gvidanto de la sendependecmovado en Sudameriko, Simón Bolívar, Pedro deklaris sendependecon de Brazilo la 7-an de septembro 1822 kaj estis kronita imperiestro Dom Pedro I. Ses jarojn poste, en 1828, la provinco Cisplatina iĝis sendependa post longa milito implikanta Argentinon kaj Brazilon, iĝante kio nun estas Urugvajo. Ĝis 1889, Brazilo estis imperio sub la regado de Dom Pedro I kaj lia filo Dom Pedro II. Je tiu tempo, ĝi iĝis emerĝanta internacia potenco. Sklaveco, kiu komence estis disvastigita, estis limigita per sinsekva leĝaro ĝis sia fina forigo en 1888. Multaj faktoroj tamen kontribuis al la falo de la monarkio. Post 1894 ekestis demokratio en Brazilo kiu tamen estis ofte interrompita per puĉoj kaj diktaturo. Brazilo eliris el pli ol du jardekoj (1964-1985) de milita diktaturo por sekvi demokratan regadon. Ekspluatante vastajn naturresursojn, enorman geografian areon kaj grandan laborantaron, hodiaŭ Brazilo estas la ĉefa ekonomia potenco de Latin-Ameriko kaj regiona gvidanto. Politika korupto kaj altaj krimfrekvencoj, precipe en grandaj grandurboj, restas tamen gravaj problemoj. La "rozkolora tajdo" en latinamerika politiko alportis pli grandan ekonomian malegalecon en Brazilo kiel en aliaj landoj, kun politikaj klasoj kreskantaj en riĉaĵo kaj nombro dum malbone edukitaj kaj politike nebone ligitaj homoj suferas de altaj barieroj al eniro en labormerkatojn, altedukon kaj aliajn merkatojn. Malkontento kun la brazila registaro erupciis en malfermajn protestojn dum la 2014-datita World Cup-piedpilkturniro, kaj denove dum la 2016-datita Somerolimpikoj. Registartrupoj komencis forpeli homojn de siaj hejmoj antaŭ la turniroj, kaj la respondo al la protestoj estis brutala laŭ la plej multaj raportoj. Kelkaj manifestaciantoj atentigis la absurdecon konstrui multekostajn stadionojn en malproksimaj lokoj, kiam homoj vivis en slumoj sen proprietaj rajtoj. Ĝeneraligita malkontento pri la ekonomio kaŭzis la elekton de la ekstremdekstra popularisma kandidato Jair Bolsonaro kiel prezidanto en 2018. Bolsonaro promesis ĉesigi mediprotektojn kaj retiriĝi indiĝenajn kaj minoritatajn rajtojn. En 2022, li estis anstataŭita fare de Luiz Inácio Lula da Silva, pli ofte konata kiel Lula. La subtenantoj de Bolsonaro tiam sturmis registarajn konstruaĵojn en [[Brazilio]], pro kiu Bolsonaro estis akuzita en februaro 2025, estis juĝita kaj kondamnita al malliberejo. === Etnoj === Pro la kontinentaj dimensioj de Brazilo, diversa geografio, historio kaj varieco de la homoj, la kulturo de la lando estas riĉa kaj diversa. Ĝi havas plurajn regionajn variojn, kaj malgraŭ esti plejparte unuigita per ununura lingvo, kelkaj regionoj estas tiel malsamaj unu de la alia ke ili aspektas kiel malsamaj landoj entute. === Klimato === Brazilo estas grandega lando kun malsamaj klimataj zonoj, kvankam la plej granda parto de la lando estas en la tropikoj. Temperaturoj multe varias depende de la alteco de la loko, kiun vi estas kaj la distanco de la ekvatoro. En la Amazona regiono, de norda Mato Grosso ĝis okcidenta Maranhão, ekzistas tropika pluvarbara klimato, kun tre oftaj pluvoj, altaj temperaturoj kaj reduktita termika amplitudo. Ekzistas preskaŭ seninterrompa pluvsezono en la Amazona pluvarbaro, kun la ĉefaj pluvmonatoj de novembro ĝis marto. En la Nordoriento, la marbordo havas oftajn pluvojn vintre. La interno de la brazila nordoriento havas duonaridan klimaton, kie estas tre altaj temperaturoj, maloftaj pluvoj kaj oftaj sekecoj. La centraj areoj de Brazilo havas tropikan savanklimaton, kun ekstreme seka vintro, malaltaj humidecniveloj en la mezo de la jaro (sub 30%) kaj varma kaj pluva somero. En la sudoriento, la marbordo estas varma kaj humida kaj suferas la rektan agon de la tropika atlantika maso, kun oftaj pluvoj somere. En la plej altaj areoj de la Sudoriento, kun altecoj inter 500m kaj 1000m aŭ pli, estas la plej malaltaj temperaturoj en la tuta tropika areo, atingante mezumon pli malaltan ol 18º C. En la sudo de la ŝtato San-Paŭlo kaj en la tri sudaj regionoj de la ŝtatoj En Brazilo, la klimato estas subtropika, kun pluvoj eĉ distribuitaj dum la tuta jaro. La somero estas tre varma kaj havas averaĝan temperaturon de 30º, dum la vintro, konsiderata tre malvarma, havas oftajn frostojn kaj malaltajn temperaturojn, foje atingante malpli ol 0 °C. En multaj urboj de altitudo super 1000 m en Santa Catarina kaj norde de la ''Serras Gaúchas'' regiono de Rio Grande do Sul, temperaturoj estas eĉ pli malvarmaj, eĉ okazas neĝo. == Eniri == [[File:Guarulhos International Airport Sao Paulo Brazil Terminal 1 Wing A.jpg|thumb|Internacia Flughaveno ''São Paulo–Guarulhos'' (GRU), la ĉefa de la lando]] [[File:LETICIA-TABATINGA BRASIL - COLOMBIA RIO JAVARI - panoramio (1).jpg|thumb|Velado inter Brazilo kaj Kolombio sur la Amazono]] === Eniri avie === La du ĉefaj internaciaj enirejoj al Brazilo estas '''[[Internacia Flughaveno San-Paŭlo-Guarulhos]]''' (IATA:GRU) kaj '''[[Internacia Flughaveno Rio-de-Ĵanejro-Galeão]]''' (IATA:GIG). Ambaŭ estas proksime al siaj respektivaj urbocentroj kaj havas konektojn per metroo aŭ buslinioj. Pli malgranda nombro da internaciaj flugoj estas haveblaj al aliaj brazilaj ĉefurboj, kiel ekzemple [[Belém]], [[Belo Horizonte]], [[Brazilio]], [[Fortalezo]], [[Manaŭso]], [[Porto Alegro]] kaj [[Recife]], same kiel [[Campinas]]. La plej granda brazila aviadkompanio estas la nacie registrita aviadkompanio '''[https://www.latam.com/ LATAM Airlines]''' kiu havas rektajn flugojn al multaj cellokoj en Ameriko kaj Eŭropo. Aliaj malaltkostaj aviadkompanioj, kiel ekzemple [https://www.voegol.com.br/ '''GOL'''] kaj [https://www.voeazul.com.br/ '''Azul'''] ankaŭ havas rektajn flugojn inter multaj brazilaj kaj sudamerikaj urboj. Delta Air Lines, United Airlines, kaj American Airlines ankaŭ funkciigas flugojn al San-Paŭlo-Guarulhos el kelkaj usonaj urboj [[Atlanta]], [[Dallas]], [[Houston]], [[Miamo]], [[Newark (Nov-Ĵerzejo)|Newark]], [[Novjorko]] ([[John F. Kennedy International Airport|JFK]]) kaj [[Ĉikago]], same kiel Air Canada el [[Montrealo]] kaj [[Toronto]]. Eŭropaj aviadkompanioj, kiel ekzemple British Airways, KLM, Air France, Lufthansa, ITA Airways, Iberia kaj TAP ankaŭ funkciigas internaciajn flugojn al San-Paŭlo aŭ Rio-de-Ĵanejro el [[Londono]] ([[Flughaveno Heathrow|Heathrow]]), [[Amsterdamo]], [[Parizo]] ([[Flughaveno Pariza Charles de Gaulle|Charles de Gaulle]]), [[Frankfurto]], [[Romo]], [[Madrido]] kaj [[Lisbono]]. Venante el Eŭropo, oni kutime ricevas malaltajn flugprezojn altfrekvence el Madrido kaj Lisbono. Aervojaĝado en Brazilo kreskis de 70 milionoj da pasaĝeroj en 2009 ĝis preskaŭ 120 milionoj en 2019, parte pro la malbona stato de multaj brazilaj vojoj kaj la foresto de iu ajn realigebla fervoja reto. Ĝi ankoraŭ estas relative malmultekosta kun rabatoj foje haveblaj kaj facile la plej bona elekto por longdistanca vojaĝado ene de la lando. Kelkaj gravaj flughavenoj, precipe tiuj en San-Paŭlo kaj Rio-de-Ĵanejro, tamen fariĝas tre plenplenaj. === Eniri trajne === Trajnservo ene de Brazilo preskaŭ ne ekzistas. Tamen, ekzistas esceptoj al la regulo, kiel ekzemple la Serra Verde Express, turisma itinero komenciĝanta de Curitiba. === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Rio2009-2.JPG|300px|thumbnail|La karnivalo en Rio]] [[File:Praia de Copacabana na zona Sul da cidade do Rio de Janeiro, no Brasil.jpg|300px|thumbnail|La mondfama plaĝo Kopakabana en suda Rio-de-Ĵanejro]] == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> En [[w:eo:Pasporta Servo|Pasporta Servo]] estas pluraj brazilanoj. * '''[https://www.hostelesperanto.com.br/ Hostel' Esperanto]''' en [[Fortalezo]] - junulargastejo posedata de esperantisto, kun retejo en Esperanto === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == Esperanto-movado en Brazilo estiĝis en la komenco de la 20a jarcento. La tutlanda organizo estas jam pli ol centjara. En la tuta lando troviĝas Esperanto-grupoj, societoj kaj asocioj. Dum la jaro okazas pluraj aranĝoj kaj kongresoj. Jen kelkaj el ili: *Esperanto-kongreso de San-Paŭlo<ref>[http://easp.org.br/asocio/kongreso/ Kongresa angulo ĉe la retejo de la Asocio]</ref> *Brazila kongreso de Esperanto<ref>[http://esperanto.org.br/info/index.php/participe/kongresoj Kongresa angulo ĉe la retejo de la Ligo]</ref> === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == {{Vikipedkat|Brazilo}} {{Vikinovkat|Brazilo}} {{Vikifonkat|Brazilo}} <references /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.brasil.gov.br/turismo Oficialaj turismoinformoj] ĉe la retejo de la brazila registaro. {{Parto de|Sudameriko}} {{Skizo|Brazilo}} d7t60dd4mmz2bdqcv74f1we6870fjbc 72644 72643 2026-06-13T19:54:16Z Tiguliano 53 /* Vidi */ 72644 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Botafogo banner.jpg}} {{Informkesto lando | ĉeflingvo = [[Portugala frazlibro|portugala]] | bildo=Image:Brazil_rio_janeiro.jpg | bildotitolo=Riodeĵanejro | monunuo={{W|brazila realo}} (BRL) | areo=8 510 000 km² | loĝantaro=190 milionoj (2010) | elekt22222ro=127-220V/60 Hz, kontaktingo tipo N | antaŭkodo=+55 | horzono=UTC -2 ĝis UTC -4 }} [[Dosiero:Standard Timezones of Brazil.svg|thumb|Horzonoj en Brazilo]]. '''{{W|Brazilo}}''' (portugale: ''Brasil /bɾaˈziu̯/'') estas la plej granda lando en mondoparto [[Sudameriko]], kaj la kvina plej granda en la mondo. Ĝi havas multajn turismajn vidindaĵojn. Brazilo estas nekredeble diversa lando, laŭ homoj, kulturo kaj pejzaĝoj - kaj ĝi estas fama pro la somera karnavalo en Rio-de-Ĵanejro, Salvador, Olinda kaj Recife ĝis la sovaĝa potenco de la naturo en Amazono kaj Iguaçu-akvofaloj. Vi trovos viglajn urbojn, trankvilajn strandojn kaj tradiciajn vivstilojn, ofte unu tuj apud la alia. La brazila kulturo, kiu varias konsiderinde tra la lando, devenas de internacia miksaĵo de eŭropaj koloniigistoj, afrikaj kaj aziaj komunumoj (precipe en Salvador kaj San-Paŭlo, respektive), kaj indiĝena influo tra la tuta lando. ===Horzonoj=== Brazilo ampleksas kvar horzonojn, de UTC-2 ĝis UTC-5 (de "Brazila tempo -2" ĝis "Brazila tempo +1"). :ruĝe, '''Brazila tempo -2''' (UTC-5): Akreo kaj okcidenta Amazonio. :brune, '''Brazila tempo -1''' (UTC-4): ''Roraima'', orienta Amazonio, ''Rondônia'', ''Mato Grosso'' kaj ''Mato Grosso do Sul''. :verde, '''Brazila tempo''' (UTC-3): en Sudoriento, Sudo, Nordoriento, [[Gojaso]], ''Distrito Federal'', ''Pará'', ''Amapá''. La kvara zono (blua), estas malfacile videbla en la mapo, ĉar konsistas nur de kelkaj malgrandaj insuloj en la atlantiko: :blue, '''Brazila tempo +1''', (UTC-2): en ''Fernando de Noronha'' kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj insuloj en Atlantiko. Ekde 2019, la somera horo ne plu estas observata en Brazilo. <br style="clear:both;" /> {{Situo sur mapo celloko Brazilo}} == Regionoj == Brazilo estas oficiale federacio de 26 ŝtatoj, al kiuj estas aldoninda unu federacio distrikto (la regiono de la ĉefurbo [[Braziljo]]). Pli sube estas la listo de tiuj federaciaj eroj. De turisma vidpunkto utilas konsideri nur kvin grandajn regionojn: {{Listo de regionoj | mapo= Image-Brazil regions(pt).png | titolomapo= Regionoj de Brazilo | tekstomapo= Grandaj regionoj de Brazilo laŭ turisma vidpunkto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= Nordo | kolororegiono1= #71b37b | elementojregiono1= [[Akro]], [[Amapao]], [[Amazono]], [[Parao]], [[Rondonio]], [[Rorajmo]], [[Tokantinso]] | priskriboregiono1= [[Amazonio]], la pluvarbaro kaj regionlima vivo, kun rimarkinda indiĝena influo. La ŝtato [[Mato Grosso]] en la Centra Okcidenta regiono estas plejparte ankaŭ ene de la Amazonia Baseno. | nomoregiono2= Nordoriento | kolororegiono2= #d09440 | elementojregiono2= [[Alagoaso]], [[Bahio]], [[Cearao]], [[Maranjo]], [[Norda Riogrando]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]], [[Piaŭio]], [[Serĝipo]] | priskriboregiono2= Ĉefe "sertaneja" kulturo, kun afrika kulturo en Bahio, kiu miksiĝas kun iama iberia folkloro kaj indiĝenaj tradicioj. Ĉi tiu ofte estas konsiderata la plej bela marbordo de la lando, kaj havas la plej sunan kaj plej varman klimaton; sed ĝi estas ankaŭ la plej seka kaj plej malriĉa regiono de la lando. Ĉefurbo de la muzika stilo "Forró". | nomoregiono3= Centrokcidento | kolororegiono3= #d5dc76 | elementojregiono3= [[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]], [[Gojaso]], [[Matogroso]], [[Suda Matogroso]] | priskriboregiono3= La humida regiono "Pantanalo", grandaj bienoj, junaj urboj, la ''cerrado'' kaj la [[Federacia Distrikto (Brazilo)]], kun ĝia ali-monda modernisma arkitekturo. Naskiĝloko de la muzikstilo "sertanejo". | nomoregiono4= Sudoriento | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= [[Espiritosanto]], [[Minasĝerajso]], [[Riodeĵanejro (ŝtato)|Riodeĵanejro]], [[Sanpaŭlo (ŝtato)|Sanpaŭlo]] | priskriboregiono4= La kosmopolita koro de la lando. [[San-Paŭlo]] kaj [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]] estas la plej grandaj urboj en la lando kaj ĝia ekonomia kaj industria centro; ekzistas ankaŭ kelkaj jarcentaj koloniaj urboj, precipe en [[Minas-Ĝerajso]]. | nomoregiono5= Sudo | kolororegiono5= #4da9c4 | elementojregiono5= [[Paranao]], [[Sankta Katarino]], [[Suda Riogrando]] | priskriboregiono5= Lando de valoj kaj pampo, kie forta gaŭĉa kulturo (kunhavita kun Urugvajo kaj Argentino) renkontas eŭropajn influojn. Ĝi havas plurajn mezgrandajn urbojn kaj kamparajn setlejojn. Granda germana, itala, pola kaj ukraina enmigrado okazis en la regiono dum la 19-a jarcento. }} == Urboj == * [[Braziljo]] (''Brasilia''), la ĉefurbo – (konstruita rekte por esti la ĉefurbo de Brazilo), ĝi estas arkitektura spektaklo. Rimarkindaj konstruaĵoj inkluzivas korbforman katedralon, la belan Arches-Palacon (sidejo de la Justicministerio) kaj aliajn. * [[Fortalezo]] (''Fortaleza'') – la kvara plej granda urbo en Brazilo, kun belaj plaĝoj, (inkluzive de Jericoacoara), riĉaj je ruĝaj klifoj, palmoj, dunoj kaj lagunoj. Ĝi estas hejmo de la strata merkato de ''Praja de Iracema''. Fama pro forró-muziko kaj komikistoj, la antikvaj tradicioj de Fortalezo estas montrataj dum dancoprezentadoj okazigitaj ĉe la Teatro José de Alencar, malfermita ekde 1910. Alia rimarkinda konstruaĵo estas la novgotika Metropola Katedralo. * [[Riodeĵanejro]] (''Rio de Janeiro'') * [[Sanpaŭlo]] (''São Paulo'') * [[Bel-Horizonto]] (''Belo Horizonte'') * [[Porto-Alegro]] (''Porto Alegre'') * [[Uberlândia]] === Esperantaj urboj === * [[Fortalezo]] - La 87-a UK 2002 okazis en Fortalezo kaj la 70-a IJK 2014 same okazis en la urbo. El inter la lokaj esperantistoj estis la loka esperantista poeto Paulo Silas (1990-2017). * '''{{W|Bona Espero}}''' - ĝi estas vilaĝo en Alto Paraíso, Gojaso. Nuntempe konata kiel Hotel Fazenda Ecológica Bona Espero, ĝi estas loko por ekologia turismo kaj por realigo de edukaj kaj soci-mediaj disvolvaj projektoj. Ĝis 2013 ĝi estis komunumo kaj bieno-lernejo por malriĉaj infanoj, ne havintaj familion, kiujn esperantistoj protektis, edukis kaj instruis. Bona Espero uzas la lingvon Esperanto kiel internacian komunikilon. Sed la brazila/portugala estis la lerneja lingvo. == Aliaj cellokoj == [[File:Iguaçu falls1 11-11-13.JPG|250px|eta|Akvofaloj Iguaçu]] *[[Amazonio]] – ĝangalaj ekskursoj, faŭno, flosigita ligno, la misteroj de Amazonio *[[Nacia Parko Chapada Diamantina]] *[[Chapada dos Veadeiros]] – faŭno de ''cerrado'' (tropika savano) kaj impresa akvofaloj *[[Fernando de Noronha]] – tropika insula paradizo meze de la Atlantika oceano, protektita kiel Mara Nacia Parko ekde 1997 kaj [http://whc.unesco.org/eo/list/1000 Monda Heredaĵo de UNESKO] *[[Ilha Grande]] *[[Iguaçu Akvofaloj]] – mondfamaj akvofaloj laŭlonge de la limo inter Brazilo kaj Argentino *[[Ilha do Marajó]] - la plej granda dolĉakva insulo de la mondo *[[Lençóis Maranhenses]] - parko el dolĉakvo kaj dunoj; duone dunoj, duone lagoj. *[[Pantanal]] – la plej granda malsekregiono (marĉo) de la mondo gastigas multan ekoturismon kaj vastan biodiversecon, inkluzive de kajmanoj, jaguaroj, anakondoj, gigantaj mirmekofagoj, primatoj, gigantaj lutroj kaj piranjoj == Komprenu == === Tereno === Kun areo de 8.515.767 km2, Brazilo estas la kvina plej granda lando de la mondo. Ĝi estas proksimume la sama grandeco kiel [[Usono]] kaj duono de la grandeco de [[Rusio]]. La pejzaĝo de Brazilo estas karakterizita per ampleksaj tropikaj arbaroj de la Amazona ebenaĵo en la nordo ĝis altebenaĵoj, montetoj kaj monta marbordo en la sudo kaj sudoriento. Dum la bazo de la agrikulturo de la lando estas en la savanoj de la Mezokcidento, la plej granda parto de la populacio vivas proksime de la atlantika marbordo, kie preskaŭ ĉiuj gravaj grandurboj ankaŭ estas. La brazila teritorio havas ankaŭ la insularojn San-Pedro kaj San-Paŭlo, ĉirkaŭ 800 km for de la brazila marbordo, sur kiuj estas konstruita nur unu lumturo, kaj la iama punkolonio de [[Fernando de Noronha]], kiu ne estas malproksime de la roka grupo. Ambaŭ estas sur la Mez-Atlantika Kresto, en la ekvatora Atlantiko. La insuloj Trindade kaj Martim Vaz, kiuj apartenas al la stato de Espírito Santo, estas de vulkana origino. La ovalforma [[Rocas Atoll]] ampleksas plurajn kilometrojn kaj estis listigita kiel Monda Heredaĵo de Unesko pro sia escepta faŭno. Sed la plej granda insulo en Brazilo estas la [[Insulo Marajó]], en Amazonio. Ĝi estas la plej granda riverinsulo en la mondo kaj, kun areo de ĉirkaŭ 48,000 km², estas pli granda ol [[Svislando]]. Tamen, ĉar grandaj partoj estas inunditaj en la pluvsezono, la insulo estas loĝita nur en kelkaj lokoj. Insulo Bananal ankaŭ estas unu el la plej grandaj riverinsuloj en la mondo kun areo de ĉirkaŭ 20,000 km². Ĝi situas en nacia parko en la ŝtato [[Tocantins]] ĉe la rivero Araguaia kaj ĝia grandeco similas al [[Jamajko]]. === Historio === Antaŭ la alveno de la eŭropanoj, la areo nun konata kiel Brazilo estis hejmo ĉefe de la etnoj ''tupi'' kaj ''gvarani''. Koloniigo de la portugaloj komenciĝis malfrue en la 16-a jarcento, kiam ili interesiĝis al la valora ligno el la arbo ''pau brasil'', de kiu la lando havas sian nomon. Brazilo estis koloniigita kaj evoluigita fare de la portugaloj kaj ne de la hispanoj, kiuj tamen prenis la plej grandan parton de la resto de la Amerikoj. Orienta Brazilo estis vojpunkto sur la [[Kaba Itinero]] inter Eŭropo kaj Azio. Kelkaj partoj de Brazilo formis nederlandan kolonion inter 1630 kaj 1654. La nederlandanoj fondis plurajn urbojn, kiel Mauritsville, kaj multajn sukerkan-plantejojn. La nederlandanoj batalis teruran ĝangalmiliton kun la portugaloj, kaj fine kapitulacis, tamen sen rekoni la portugalan venkon, kio kaŭzis novan plenan militon kun Portugalio en 1656. En 1665 la Packontrakto de Hago estis subskribita; Portugalio perdis la plej granda parto de siaj kolonioj en Asio, kaj devis pagi 63 tunoj da oro por kompensi la nederlandanoj pro la perdo de sia kolonio en Brazilo. La sekvaj kvar jarcentoj vidis daŭran ekspluaton de la naturresursoj de la lando kiel ekzemple oro kaj kaŭĉuko, kune kun la pliiĝo de ekonomio bazita plejparte sur sukero, kafo kaj afrika sklavlaboro. Kristanigado kaj ekspluatado de indiĝenoj daŭris, ĝis kiam, en la 19-a kaj 20-a jarcentoj, duan ondon de enmigrado el Eŭropo, plejparte el portugalio, italio, hispanio, germanio (en suda Brazilo), japanio, Usono (plejparte en San-Paŭlo Ŝtato), polio kaj ukrainio (en la sudo), tiel aldonante al la aro de faktoroj kiuj generis la kompleksan kaj unikan brazilan kulturon kaj socion de hodiaŭ. Sendependeco estis multe malpli revolucia entrepreno en Brazilo ol en ĝiaj hispanlingvaj najbaroj. La portugala reĝo Dom João VI (Johano la 6-a) fuĝis kune kun la portugala reĝa familio en 1808, kiam Francio sub Napoleono Bonaparte invadis Portugalion dum la Napoleonaj Militoj. Li establis sin kaj sian registaron en la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]]. De 1815, Brazilo komencis havi la saman statuson kiel Portugalio, ĉesante esti kolonio. La apartigo estis laŭpaŝa kaj apogita fare de princo Pedro, filo de Dom João VI. Pedro komence restis en Rio kiel provizora reganto. Sekvante la idealojn de la gvidanto de la sendependecmovado en Sudameriko, Simón Bolívar, Pedro deklaris sendependecon de Brazilo la 7-an de septembro 1822 kaj estis kronita imperiestro Dom Pedro I. Ses jarojn poste, en 1828, la provinco Cisplatina iĝis sendependa post longa milito implikanta Argentinon kaj Brazilon, iĝante kio nun estas Urugvajo. Ĝis 1889, Brazilo estis imperio sub la regado de Dom Pedro I kaj lia filo Dom Pedro II. Je tiu tempo, ĝi iĝis emerĝanta internacia potenco. Sklaveco, kiu komence estis disvastigita, estis limigita per sinsekva leĝaro ĝis sia fina forigo en 1888. Multaj faktoroj tamen kontribuis al la falo de la monarkio. Post 1894 ekestis demokratio en Brazilo kiu tamen estis ofte interrompita per puĉoj kaj diktaturo. Brazilo eliris el pli ol du jardekoj (1964-1985) de milita diktaturo por sekvi demokratan regadon. Ekspluatante vastajn naturresursojn, enorman geografian areon kaj grandan laborantaron, hodiaŭ Brazilo estas la ĉefa ekonomia potenco de Latin-Ameriko kaj regiona gvidanto. Politika korupto kaj altaj krimfrekvencoj, precipe en grandaj grandurboj, restas tamen gravaj problemoj. La "rozkolora tajdo" en latinamerika politiko alportis pli grandan ekonomian malegalecon en Brazilo kiel en aliaj landoj, kun politikaj klasoj kreskantaj en riĉaĵo kaj nombro dum malbone edukitaj kaj politike nebone ligitaj homoj suferas de altaj barieroj al eniro en labormerkatojn, altedukon kaj aliajn merkatojn. Malkontento kun la brazila registaro erupciis en malfermajn protestojn dum la 2014-datita World Cup-piedpilkturniro, kaj denove dum la 2016-datita Somerolimpikoj. Registartrupoj komencis forpeli homojn de siaj hejmoj antaŭ la turniroj, kaj la respondo al la protestoj estis brutala laŭ la plej multaj raportoj. Kelkaj manifestaciantoj atentigis la absurdecon konstrui multekostajn stadionojn en malproksimaj lokoj, kiam homoj vivis en slumoj sen proprietaj rajtoj. Ĝeneraligita malkontento pri la ekonomio kaŭzis la elekton de la ekstremdekstra popularisma kandidato Jair Bolsonaro kiel prezidanto en 2018. Bolsonaro promesis ĉesigi mediprotektojn kaj retiriĝi indiĝenajn kaj minoritatajn rajtojn. En 2022, li estis anstataŭita fare de Luiz Inácio Lula da Silva, pli ofte konata kiel Lula. La subtenantoj de Bolsonaro tiam sturmis registarajn konstruaĵojn en [[Brazilio]], pro kiu Bolsonaro estis akuzita en februaro 2025, estis juĝita kaj kondamnita al malliberejo. === Etnoj === Pro la kontinentaj dimensioj de Brazilo, diversa geografio, historio kaj varieco de la homoj, la kulturo de la lando estas riĉa kaj diversa. Ĝi havas plurajn regionajn variojn, kaj malgraŭ esti plejparte unuigita per ununura lingvo, kelkaj regionoj estas tiel malsamaj unu de la alia ke ili aspektas kiel malsamaj landoj entute. === Klimato === Brazilo estas grandega lando kun malsamaj klimataj zonoj, kvankam la plej granda parto de la lando estas en la tropikoj. Temperaturoj multe varias depende de la alteco de la loko, kiun vi estas kaj la distanco de la ekvatoro. En la Amazona regiono, de norda Mato Grosso ĝis okcidenta Maranhão, ekzistas tropika pluvarbara klimato, kun tre oftaj pluvoj, altaj temperaturoj kaj reduktita termika amplitudo. Ekzistas preskaŭ seninterrompa pluvsezono en la Amazona pluvarbaro, kun la ĉefaj pluvmonatoj de novembro ĝis marto. En la Nordoriento, la marbordo havas oftajn pluvojn vintre. La interno de la brazila nordoriento havas duonaridan klimaton, kie estas tre altaj temperaturoj, maloftaj pluvoj kaj oftaj sekecoj. La centraj areoj de Brazilo havas tropikan savanklimaton, kun ekstreme seka vintro, malaltaj humidecniveloj en la mezo de la jaro (sub 30%) kaj varma kaj pluva somero. En la sudoriento, la marbordo estas varma kaj humida kaj suferas la rektan agon de la tropika atlantika maso, kun oftaj pluvoj somere. En la plej altaj areoj de la Sudoriento, kun altecoj inter 500m kaj 1000m aŭ pli, estas la plej malaltaj temperaturoj en la tuta tropika areo, atingante mezumon pli malaltan ol 18º C. En la sudo de la ŝtato San-Paŭlo kaj en la tri sudaj regionoj de la ŝtatoj En Brazilo, la klimato estas subtropika, kun pluvoj eĉ distribuitaj dum la tuta jaro. La somero estas tre varma kaj havas averaĝan temperaturon de 30º, dum la vintro, konsiderata tre malvarma, havas oftajn frostojn kaj malaltajn temperaturojn, foje atingante malpli ol 0 °C. En multaj urboj de altitudo super 1000 m en Santa Catarina kaj norde de la ''Serras Gaúchas'' regiono de Rio Grande do Sul, temperaturoj estas eĉ pli malvarmaj, eĉ okazas neĝo. == Eniri == [[File:Guarulhos International Airport Sao Paulo Brazil Terminal 1 Wing A.jpg|thumb|Internacia Flughaveno ''São Paulo–Guarulhos'' (GRU), la ĉefa de la lando]] [[File:LETICIA-TABATINGA BRASIL - COLOMBIA RIO JAVARI - panoramio (1).jpg|thumb|Velado inter Brazilo kaj Kolombio sur la Amazono]] === Eniri avie === La du ĉefaj internaciaj enirejoj al Brazilo estas '''[[Internacia Flughaveno San-Paŭlo-Guarulhos]]''' (IATA:GRU) kaj '''[[Internacia Flughaveno Rio-de-Ĵanejro-Galeão]]''' (IATA:GIG). Ambaŭ estas proksime al siaj respektivaj urbocentroj kaj havas konektojn per metroo aŭ buslinioj. Pli malgranda nombro da internaciaj flugoj estas haveblaj al aliaj brazilaj ĉefurboj, kiel ekzemple [[Belém]], [[Belo Horizonte]], [[Brazilio]], [[Fortalezo]], [[Manaŭso]], [[Porto Alegro]] kaj [[Recife]], same kiel [[Campinas]]. La plej granda brazila aviadkompanio estas la nacie registrita aviadkompanio '''[https://www.latam.com/ LATAM Airlines]''' kiu havas rektajn flugojn al multaj cellokoj en Ameriko kaj Eŭropo. Aliaj malaltkostaj aviadkompanioj, kiel ekzemple [https://www.voegol.com.br/ '''GOL'''] kaj [https://www.voeazul.com.br/ '''Azul'''] ankaŭ havas rektajn flugojn inter multaj brazilaj kaj sudamerikaj urboj. Delta Air Lines, United Airlines, kaj American Airlines ankaŭ funkciigas flugojn al San-Paŭlo-Guarulhos el kelkaj usonaj urboj [[Atlanta]], [[Dallas]], [[Houston]], [[Miamo]], [[Newark (Nov-Ĵerzejo)|Newark]], [[Novjorko]] ([[John F. Kennedy International Airport|JFK]]) kaj [[Ĉikago]], same kiel Air Canada el [[Montrealo]] kaj [[Toronto]]. Eŭropaj aviadkompanioj, kiel ekzemple British Airways, KLM, Air France, Lufthansa, ITA Airways, Iberia kaj TAP ankaŭ funkciigas internaciajn flugojn al San-Paŭlo aŭ Rio-de-Ĵanejro el [[Londono]] ([[Flughaveno Heathrow|Heathrow]]), [[Amsterdamo]], [[Parizo]] ([[Flughaveno Pariza Charles de Gaulle|Charles de Gaulle]]), [[Frankfurto]], [[Romo]], [[Madrido]] kaj [[Lisbono]]. Venante el Eŭropo, oni kutime ricevas malaltajn flugprezojn altfrekvence el Madrido kaj Lisbono. Aervojaĝado en Brazilo kreskis de 70 milionoj da pasaĝeroj en 2009 ĝis preskaŭ 120 milionoj en 2019, parte pro la malbona stato de multaj brazilaj vojoj kaj la foresto de iu ajn realigebla fervoja reto. Ĝi ankoraŭ estas relative malmultekosta kun rabatoj foje haveblaj kaj facile la plej bona elekto por longdistanca vojaĝado ene de la lando. Kelkaj gravaj flughavenoj, precipe tiuj en San-Paŭlo kaj Rio-de-Ĵanejro, tamen fariĝas tre plenplenaj. === Eniri trajne === Trajnservo ene de Brazilo preskaŭ ne ekzistas. Tamen, ekzistas esceptoj al la regulo, kiel ekzemple la Serra Verde Express, turisma itinero komenciĝanta de Curitiba. === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Rio2009-2.JPG|300px|thumbnail|La karnivalo en Rio]] [[File:Praia de Copacabana na zona Sul da cidade do Rio de Janeiro, no Brasil.jpg|300px|thumbnail|La mondfama plaĝo Kopakabana en suda Rio-de-Ĵanejro]] '''Muziko''' ludas gravan rolon en brazila identeco. Stiloj kiel ''choro'', ''samba'' kaj ''bossa nova'' estas konsiderataj vere brazilaj. ''Caipira'' muziko estas ankaŭ en la radikoj de ''sertanejo'', la nacia ekvivalento folklora muziko. MPB signifas Brazilan Popularan Muzikon, kiu miksas plurajn naciajn stilojn sub ununura koncepto. ''Forró'', nordorienta feliĉa dancmuzika stilo, ankaŭ iĝis ofta tutlande. Novaj urbaj stiloj inkluzivas ''funk'' - nomo donita al danca muzikĝenro de la ''faveloj'' de Rio, kiu miksas pezajn elektronikajn taktojn kaj ofte aĉan repadon - kaj ''tekno-brega'', amasoplaĉan en nordaj ŝtatoj, kiu kunfandas romantikan popmuzikon, dancan muzikon kaj karibajn ritmojn. Miksaĵo de militartoj, danco, muziko kaj ludo, '''kapoejro''' estis alportita al Brazilo fare de afrikaj sklavoj, ĉefe de portugalaj kolonioj [[Angola]]. Distingas ĝin viglaj komplikaj movoj kaj akompana muziko, ĝi videblas kaj praktikeblas en multaj brazilaj urboj. Pli postaj enmigrintoj de Japanio kunportis siajn tradiciajn luktosportojn, kiuj iom post iom evoluis al unika stilo konata kiel '''Brazila ĵuĵicuo'''. En klasika muziko, la Moderna Periodo estas precipe rimarkinda, pro la verkoj de komponistoj kiel Heitor Villa-Lobos kaj Camargo Guarnieri, kiuj kreis tipan brazilan lernejon, miksante elementojn de la tradicia eŭropa klasika muziko al la brazilaj ritmoj, dum aliaj komponistoj kiel Cláudio Santoro sekvis la gvidliniojn de la Dua Lernejo de Vieno. En la Romantika Periodo, la plej granda nomo estis Antonio Carlos Gomes, verkinto de kelkaj ital-stilaj operoj kun tipaj brazilaj temoj, kiel ''Il Guarany'' kaj ''Lo Schiavo''. En la Klasika Periodo, la plej elstara nomo estas José Maurício Nunes Garcia, pastro kiu skribis kaj sakralan kaj sekularan muzikon kaj estis tre influita per la viena klasika stilo de la 18-a kaj frua 19-a jarcento. '''Kandomblé''' kaj '''Umbanda''' estas religioj kun afrikaj radikoj kiuj postvivis antaŭjuĝojn kaj persekutadojn kaj daŭre havas signifan sekvantaron en Brazilo. Iliaj kultaj lokoj nomiĝas ''terreiros'' kaj multaj estas viziteblaj. '''Indiĝenaj''' trajtoj troveblas ĉie en brazila kulturo, de kuirarto ĝis vortprovizo. Ankoraŭ ekzistas multaj indiĝenaj grupoj kaj triboj loĝantaj en ĉiuj brazilaj regionoj, kvankam multaj estis profunde influitaj de okcidenta kulturo, kaj pluraj el la postvivantaj indiĝenaj lingvoj de la lando estas en danĝero de tute malaperi. La tradicia vivstilo kaj grafikaj esprimoj de la indiĝena grupo Wajãpi el la ŝtato [[Amapá]] estis proklamitaj [https://ich.unesco.org/en/RL/oral-and-graphic-expressions-of-the-wajapi-00049 Majstraĵo de la Monda Nemateria Heredaĵo] de Unesko. La vasta plimulto de la lastaj nekontaktitaj popoloj de la mondo loĝas ene de la densa Amazona pluvarbaro de Brazilo. Globo, la plej granda nacia televidreto, ankaŭ ludas gravan rolon en formado de la nacia identeco. La aliaj kvin ĉefaj brazilaj televidretoj estas SBT (la dua plej granda), RecordTV, Band, RedeTV kaj Cultura (la publika kaj eduka televidreto). Ekzistas ankaŭ multaj aliaj lokaj aŭ regionaj televidkanaloj. Krome, brazilanoj ĉiam pli havas aliron al multaj aliaj kablaj aŭ satelitaj televidkanaloj. Naŭ el dek domanaroj havas televidilon, kiu estas la plej grava fonto de informo kaj distro por la plej multaj brazilanoj, sekvata de radioelsendoj. Televidoj elsendas sportojn, filmojn, lokajn kaj naciajn novaĵojn kaj '''telenovelojn''' (sap-operoj)– 6-10 tutmonatajn seriojn kiuj fariĝis unu el la ĉefaj kulturaj eksportaĵoj de la lando. == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> En [[w:eo:Pasporta Servo|Pasporta Servo]] estas pluraj brazilanoj. * '''[https://www.hostelesperanto.com.br/ Hostel' Esperanto]''' en [[Fortalezo]] - junulargastejo posedata de esperantisto, kun retejo en Esperanto === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == Esperanto-movado en Brazilo estiĝis en la komenco de la 20a jarcento. La tutlanda organizo estas jam pli ol centjara. En la tuta lando troviĝas Esperanto-grupoj, societoj kaj asocioj. Dum la jaro okazas pluraj aranĝoj kaj kongresoj. Jen kelkaj el ili: *Esperanto-kongreso de San-Paŭlo<ref>[http://easp.org.br/asocio/kongreso/ Kongresa angulo ĉe la retejo de la Asocio]</ref> *Brazila kongreso de Esperanto<ref>[http://esperanto.org.br/info/index.php/participe/kongresoj Kongresa angulo ĉe la retejo de la Ligo]</ref> === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == {{Vikipedkat|Brazilo}} {{Vikinovkat|Brazilo}} {{Vikifonkat|Brazilo}} <references /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.brasil.gov.br/turismo Oficialaj turismoinformoj] ĉe la retejo de la brazila registaro. {{Parto de|Sudameriko}} {{Skizo|Brazilo}} 0ezy16ayc4vxag3wjrk6x7040orvaw1 72645 72644 2026-06-13T20:00:48Z Tiguliano 53 /* Etnoj */ 72645 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Botafogo banner.jpg}} {{Informkesto lando | ĉeflingvo = [[Portugala frazlibro|portugala]] | bildo=Image:Brazil_rio_janeiro.jpg | bildotitolo=Riodeĵanejro | monunuo={{W|brazila realo}} (BRL) | areo=8 510 000 km² | loĝantaro=190 milionoj (2010) | elekt22222ro=127-220V/60 Hz, kontaktingo tipo N | antaŭkodo=+55 | horzono=UTC -2 ĝis UTC -4 }} [[Dosiero:Standard Timezones of Brazil.svg|thumb|Horzonoj en Brazilo]]. '''{{W|Brazilo}}''' (portugale: ''Brasil /bɾaˈziu̯/'') estas la plej granda lando en mondoparto [[Sudameriko]], kaj la kvina plej granda en la mondo. Ĝi havas multajn turismajn vidindaĵojn. Brazilo estas nekredeble diversa lando, laŭ homoj, kulturo kaj pejzaĝoj - kaj ĝi estas fama pro la somera karnavalo en Rio-de-Ĵanejro, Salvador, Olinda kaj Recife ĝis la sovaĝa potenco de la naturo en Amazono kaj Iguaçu-akvofaloj. Vi trovos viglajn urbojn, trankvilajn strandojn kaj tradiciajn vivstilojn, ofte unu tuj apud la alia. La brazila kulturo, kiu varias konsiderinde tra la lando, devenas de internacia miksaĵo de eŭropaj koloniigistoj, afrikaj kaj aziaj komunumoj (precipe en Salvador kaj San-Paŭlo, respektive), kaj indiĝena influo tra la tuta lando. ===Horzonoj=== Brazilo ampleksas kvar horzonojn, de UTC-2 ĝis UTC-5 (de "Brazila tempo -2" ĝis "Brazila tempo +1"). :ruĝe, '''Brazila tempo -2''' (UTC-5): Akreo kaj okcidenta Amazonio. :brune, '''Brazila tempo -1''' (UTC-4): ''Roraima'', orienta Amazonio, ''Rondônia'', ''Mato Grosso'' kaj ''Mato Grosso do Sul''. :verde, '''Brazila tempo''' (UTC-3): en Sudoriento, Sudo, Nordoriento, [[Gojaso]], ''Distrito Federal'', ''Pará'', ''Amapá''. La kvara zono (blua), estas malfacile videbla en la mapo, ĉar konsistas nur de kelkaj malgrandaj insuloj en la atlantiko: :blue, '''Brazila tempo +1''', (UTC-2): en ''Fernando de Noronha'' kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj insuloj en Atlantiko. Ekde 2019, la somera horo ne plu estas observata en Brazilo. <br style="clear:both;" /> {{Situo sur mapo celloko Brazilo}} == Regionoj == Brazilo estas oficiale federacio de 26 ŝtatoj, al kiuj estas aldoninda unu federacio distrikto (la regiono de la ĉefurbo [[Braziljo]]). Pli sube estas la listo de tiuj federaciaj eroj. De turisma vidpunkto utilas konsideri nur kvin grandajn regionojn: {{Listo de regionoj | mapo= Image-Brazil regions(pt).png | titolomapo= Regionoj de Brazilo | tekstomapo= Grandaj regionoj de Brazilo laŭ turisma vidpunkto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= Nordo | kolororegiono1= #71b37b | elementojregiono1= [[Akro]], [[Amapao]], [[Amazono]], [[Parao]], [[Rondonio]], [[Rorajmo]], [[Tokantinso]] | priskriboregiono1= [[Amazonio]], la pluvarbaro kaj regionlima vivo, kun rimarkinda indiĝena influo. La ŝtato [[Mato Grosso]] en la Centra Okcidenta regiono estas plejparte ankaŭ ene de la Amazonia Baseno. | nomoregiono2= Nordoriento | kolororegiono2= #d09440 | elementojregiono2= [[Alagoaso]], [[Bahio]], [[Cearao]], [[Maranjo]], [[Norda Riogrando]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]], [[Piaŭio]], [[Serĝipo]] | priskriboregiono2= Ĉefe "sertaneja" kulturo, kun afrika kulturo en Bahio, kiu miksiĝas kun iama iberia folkloro kaj indiĝenaj tradicioj. Ĉi tiu ofte estas konsiderata la plej bela marbordo de la lando, kaj havas la plej sunan kaj plej varman klimaton; sed ĝi estas ankaŭ la plej seka kaj plej malriĉa regiono de la lando. Ĉefurbo de la muzika stilo "Forró". | nomoregiono3= Centrokcidento | kolororegiono3= #d5dc76 | elementojregiono3= [[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]], [[Gojaso]], [[Matogroso]], [[Suda Matogroso]] | priskriboregiono3= La humida regiono "Pantanalo", grandaj bienoj, junaj urboj, la ''cerrado'' kaj la [[Federacia Distrikto (Brazilo)]], kun ĝia ali-monda modernisma arkitekturo. Naskiĝloko de la muzikstilo "sertanejo". | nomoregiono4= Sudoriento | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= [[Espiritosanto]], [[Minasĝerajso]], [[Riodeĵanejro (ŝtato)|Riodeĵanejro]], [[Sanpaŭlo (ŝtato)|Sanpaŭlo]] | priskriboregiono4= La kosmopolita koro de la lando. [[San-Paŭlo]] kaj [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]] estas la plej grandaj urboj en la lando kaj ĝia ekonomia kaj industria centro; ekzistas ankaŭ kelkaj jarcentaj koloniaj urboj, precipe en [[Minas-Ĝerajso]]. | nomoregiono5= Sudo | kolororegiono5= #4da9c4 | elementojregiono5= [[Paranao]], [[Sankta Katarino]], [[Suda Riogrando]] | priskriboregiono5= Lando de valoj kaj pampo, kie forta gaŭĉa kulturo (kunhavita kun Urugvajo kaj Argentino) renkontas eŭropajn influojn. Ĝi havas plurajn mezgrandajn urbojn kaj kamparajn setlejojn. Granda germana, itala, pola kaj ukraina enmigrado okazis en la regiono dum la 19-a jarcento. }} == Urboj == * [[Braziljo]] (''Brasilia''), la ĉefurbo – (konstruita rekte por esti la ĉefurbo de Brazilo), ĝi estas arkitektura spektaklo. Rimarkindaj konstruaĵoj inkluzivas korbforman katedralon, la belan Arches-Palacon (sidejo de la Justicministerio) kaj aliajn. * [[Fortalezo]] (''Fortaleza'') – la kvara plej granda urbo en Brazilo, kun belaj plaĝoj, (inkluzive de Jericoacoara), riĉaj je ruĝaj klifoj, palmoj, dunoj kaj lagunoj. Ĝi estas hejmo de la strata merkato de ''Praja de Iracema''. Fama pro forró-muziko kaj komikistoj, la antikvaj tradicioj de Fortalezo estas montrataj dum dancoprezentadoj okazigitaj ĉe la Teatro José de Alencar, malfermita ekde 1910. Alia rimarkinda konstruaĵo estas la novgotika Metropola Katedralo. * [[Riodeĵanejro]] (''Rio de Janeiro'') * [[Sanpaŭlo]] (''São Paulo'') * [[Bel-Horizonto]] (''Belo Horizonte'') * [[Porto-Alegro]] (''Porto Alegre'') * [[Uberlândia]] === Esperantaj urboj === * [[Fortalezo]] - La 87-a UK 2002 okazis en Fortalezo kaj la 70-a IJK 2014 same okazis en la urbo. El inter la lokaj esperantistoj estis la loka esperantista poeto Paulo Silas (1990-2017). * '''{{W|Bona Espero}}''' - ĝi estas vilaĝo en Alto Paraíso, Gojaso. Nuntempe konata kiel Hotel Fazenda Ecológica Bona Espero, ĝi estas loko por ekologia turismo kaj por realigo de edukaj kaj soci-mediaj disvolvaj projektoj. Ĝis 2013 ĝi estis komunumo kaj bieno-lernejo por malriĉaj infanoj, ne havintaj familion, kiujn esperantistoj protektis, edukis kaj instruis. Bona Espero uzas la lingvon Esperanto kiel internacian komunikilon. Sed la brazila/portugala estis la lerneja lingvo. == Aliaj cellokoj == [[File:Iguaçu falls1 11-11-13.JPG|250px|eta|Akvofaloj Iguaçu]] *[[Amazonio]] – ĝangalaj ekskursoj, faŭno, flosigita ligno, la misteroj de Amazonio *[[Nacia Parko Chapada Diamantina]] *[[Chapada dos Veadeiros]] – faŭno de ''cerrado'' (tropika savano) kaj impresa akvofaloj *[[Fernando de Noronha]] – tropika insula paradizo meze de la Atlantika oceano, protektita kiel Mara Nacia Parko ekde 1997 kaj [http://whc.unesco.org/eo/list/1000 Monda Heredaĵo de UNESKO] *[[Ilha Grande]] *[[Iguaçu Akvofaloj]] – mondfamaj akvofaloj laŭlonge de la limo inter Brazilo kaj Argentino *[[Ilha do Marajó]] - la plej granda dolĉakva insulo de la mondo *[[Lençóis Maranhenses]] - parko el dolĉakvo kaj dunoj; duone dunoj, duone lagoj. *[[Pantanal]] – la plej granda malsekregiono (marĉo) de la mondo gastigas multan ekoturismon kaj vastan biodiversecon, inkluzive de kajmanoj, jaguaroj, anakondoj, gigantaj mirmekofagoj, primatoj, gigantaj lutroj kaj piranjoj == Komprenu == === Tereno === Kun areo de 8.515.767 km2, Brazilo estas la kvina plej granda lando de la mondo. Ĝi estas proksimume la sama grandeco kiel [[Usono]] kaj duono de la grandeco de [[Rusio]]. La pejzaĝo de Brazilo estas karakterizita per ampleksaj tropikaj arbaroj de la Amazona ebenaĵo en la nordo ĝis altebenaĵoj, montetoj kaj monta marbordo en la sudo kaj sudoriento. Dum la bazo de la agrikulturo de la lando estas en la savanoj de la Mezokcidento, la plej granda parto de la populacio vivas proksime de la atlantika marbordo, kie preskaŭ ĉiuj gravaj grandurboj ankaŭ estas. La brazila teritorio havas ankaŭ la insularojn San-Pedro kaj San-Paŭlo, ĉirkaŭ 800 km for de la brazila marbordo, sur kiuj estas konstruita nur unu lumturo, kaj la iama punkolonio de [[Fernando de Noronha]], kiu ne estas malproksime de la roka grupo. Ambaŭ estas sur la Mez-Atlantika Kresto, en la ekvatora Atlantiko. La insuloj Trindade kaj Martim Vaz, kiuj apartenas al la stato de Espírito Santo, estas de vulkana origino. La ovalforma [[Rocas Atoll]] ampleksas plurajn kilometrojn kaj estis listigita kiel Monda Heredaĵo de Unesko pro sia escepta faŭno. Sed la plej granda insulo en Brazilo estas la [[Insulo Marajó]], en Amazonio. Ĝi estas la plej granda riverinsulo en la mondo kaj, kun areo de ĉirkaŭ 48,000 km², estas pli granda ol [[Svislando]]. Tamen, ĉar grandaj partoj estas inunditaj en la pluvsezono, la insulo estas loĝita nur en kelkaj lokoj. Insulo Bananal ankaŭ estas unu el la plej grandaj riverinsuloj en la mondo kun areo de ĉirkaŭ 20,000 km². Ĝi situas en nacia parko en la ŝtato [[Tocantins]] ĉe la rivero Araguaia kaj ĝia grandeco similas al [[Jamajko]]. === Historio === Antaŭ la alveno de la eŭropanoj, la areo nun konata kiel Brazilo estis hejmo ĉefe de la etnoj ''tupi'' kaj ''gvarani''. Koloniigo de la portugaloj komenciĝis malfrue en la 16-a jarcento, kiam ili interesiĝis al la valora ligno el la arbo ''pau brasil'', de kiu la lando havas sian nomon. Brazilo estis koloniigita kaj evoluigita fare de la portugaloj kaj ne de la hispanoj, kiuj tamen prenis la plej grandan parton de la resto de la Amerikoj. Orienta Brazilo estis vojpunkto sur la [[Kaba Itinero]] inter Eŭropo kaj Azio. Kelkaj partoj de Brazilo formis nederlandan kolonion inter 1630 kaj 1654. La nederlandanoj fondis plurajn urbojn, kiel Mauritsville, kaj multajn sukerkan-plantejojn. La nederlandanoj batalis teruran ĝangalmiliton kun la portugaloj, kaj fine kapitulacis, tamen sen rekoni la portugalan venkon, kio kaŭzis novan plenan militon kun Portugalio en 1656. En 1665 la Packontrakto de Hago estis subskribita; Portugalio perdis la plej granda parto de siaj kolonioj en Asio, kaj devis pagi 63 tunoj da oro por kompensi la nederlandanoj pro la perdo de sia kolonio en Brazilo. La sekvaj kvar jarcentoj vidis daŭran ekspluaton de la naturresursoj de la lando kiel ekzemple oro kaj kaŭĉuko, kune kun la pliiĝo de ekonomio bazita plejparte sur sukero, kafo kaj afrika sklavlaboro. Kristanigado kaj ekspluatado de indiĝenoj daŭris, ĝis kiam, en la 19-a kaj 20-a jarcentoj, duan ondon de enmigrado el Eŭropo, plejparte el portugalio, italio, hispanio, germanio (en suda Brazilo), japanio, Usono (plejparte en San-Paŭlo Ŝtato), polio kaj ukrainio (en la sudo), tiel aldonante al la aro de faktoroj kiuj generis la kompleksan kaj unikan brazilan kulturon kaj socion de hodiaŭ. Sendependeco estis multe malpli revolucia entrepreno en Brazilo ol en ĝiaj hispanlingvaj najbaroj. La portugala reĝo Dom João VI (Johano la 6-a) fuĝis kune kun la portugala reĝa familio en 1808, kiam Francio sub Napoleono Bonaparte invadis Portugalion dum la Napoleonaj Militoj. Li establis sin kaj sian registaron en la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]]. De 1815, Brazilo komencis havi la saman statuson kiel Portugalio, ĉesante esti kolonio. La apartigo estis laŭpaŝa kaj apogita fare de princo Pedro, filo de Dom João VI. Pedro komence restis en Rio kiel provizora reganto. Sekvante la idealojn de la gvidanto de la sendependecmovado en Sudameriko, Simón Bolívar, Pedro deklaris sendependecon de Brazilo la 7-an de septembro 1822 kaj estis kronita imperiestro Dom Pedro I. Ses jarojn poste, en 1828, la provinco Cisplatina iĝis sendependa post longa milito implikanta Argentinon kaj Brazilon, iĝante kio nun estas Urugvajo. Ĝis 1889, Brazilo estis imperio sub la regado de Dom Pedro I kaj lia filo Dom Pedro II. Je tiu tempo, ĝi iĝis emerĝanta internacia potenco. Sklaveco, kiu komence estis disvastigita, estis limigita per sinsekva leĝaro ĝis sia fina forigo en 1888. Multaj faktoroj tamen kontribuis al la falo de la monarkio. Post 1894 ekestis demokratio en Brazilo kiu tamen estis ofte interrompita per puĉoj kaj diktaturo. Brazilo eliris el pli ol du jardekoj (1964-1985) de milita diktaturo por sekvi demokratan regadon. Ekspluatante vastajn naturresursojn, enorman geografian areon kaj grandan laborantaron, hodiaŭ Brazilo estas la ĉefa ekonomia potenco de Latin-Ameriko kaj regiona gvidanto. Politika korupto kaj altaj krimfrekvencoj, precipe en grandaj grandurboj, restas tamen gravaj problemoj. La "rozkolora tajdo" en latinamerika politiko alportis pli grandan ekonomian malegalecon en Brazilo kiel en aliaj landoj, kun politikaj klasoj kreskantaj en riĉaĵo kaj nombro dum malbone edukitaj kaj politike nebone ligitaj homoj suferas de altaj barieroj al eniro en labormerkatojn, altedukon kaj aliajn merkatojn. Malkontento kun la brazila registaro erupciis en malfermajn protestojn dum la 2014-datita World Cup-piedpilkturniro, kaj denove dum la 2016-datita Somerolimpikoj. Registartrupoj komencis forpeli homojn de siaj hejmoj antaŭ la turniroj, kaj la respondo al la protestoj estis brutala laŭ la plej multaj raportoj. Kelkaj manifestaciantoj atentigis la absurdecon konstrui multekostajn stadionojn en malproksimaj lokoj, kiam homoj vivis en slumoj sen proprietaj rajtoj. Ĝeneraligita malkontento pri la ekonomio kaŭzis la elekton de la ekstremdekstra popularisma kandidato Jair Bolsonaro kiel prezidanto en 2018. Bolsonaro promesis ĉesigi mediprotektojn kaj retiriĝi indiĝenajn kaj minoritatajn rajtojn. En 2022, li estis anstataŭita fare de Luiz Inácio Lula da Silva, pli ofte konata kiel Lula. La subtenantoj de Bolsonaro tiam sturmis registarajn konstruaĵojn en [[Brazilio]], pro kiu Bolsonaro estis akuzita en februaro 2025, estis juĝita kaj kondamnita al malliberejo. === Etnoj === Pro la kontinentaj dimensioj de Brazilo, diversa geografio, historio kaj varieco de la homoj, la kulturo de la lando estas riĉa kaj diversa. Ĝi havas plurajn regionajn variojn, kaj malgraŭ esti plejparte unuigita per ununura lingvo, kelkaj regionoj estas tiel malsamaj unu de la alia ke ili aspektas kiel malsamaj landoj entute. Dum sia historio, Brazilo bonvenigis plurajn malsamajn popolojn kaj praktikojn. Brazilo konsistigas fando-poton de la plej diversaj etnoj, iom mildigante etnajn antaŭjuĝojn kaj rasajn konfliktojn, kvankam longdaŭra sklaveco kaj eĉ genocido inter indiĝenaj loĝantaroj lasis sian ŝpuron. Antaŭjuĝo estas ĝenerale pli direktita al malsamaj sociaj klasoj prefere ol inter rasoj. Tamen, raso, indikita per haŭtkoloro, estas ankoraŭ disiga faktoro en brazila socio kaj oni rimarkos, ke la haŭto kutime malheliĝas dum la socia klaso malaltiĝas: riĉaj superklasaj homoj estas plejparte helhaŭtaj; la plej multaj mezaj homoj estas sunbrunaj; kaj la plimulto de malriĉuloj estas nigraj. Nuntempe, tamen, afro-brazilanoj kaj amerindiaj loĝantaroj ĉiam pli konscias pri siaj civitanrajtoj kaj pri sia riĉa kultura heredaĵo, kaj ili povas esperi atingi socian moviĝeblon per pli adekvata lerneja edukado. === Klimato === Brazilo estas grandega lando kun malsamaj klimataj zonoj, kvankam la plej granda parto de la lando estas en la tropikoj. Temperaturoj multe varias depende de la alteco de la loko, kiun vi estas kaj la distanco de la ekvatoro. En la Amazona regiono, de norda Mato Grosso ĝis okcidenta Maranhão, ekzistas tropika pluvarbara klimato, kun tre oftaj pluvoj, altaj temperaturoj kaj reduktita termika amplitudo. Ekzistas preskaŭ seninterrompa pluvsezono en la Amazona pluvarbaro, kun la ĉefaj pluvmonatoj de novembro ĝis marto. En la Nordoriento, la marbordo havas oftajn pluvojn vintre. La interno de la brazila nordoriento havas duonaridan klimaton, kie estas tre altaj temperaturoj, maloftaj pluvoj kaj oftaj sekecoj. La centraj areoj de Brazilo havas tropikan savanklimaton, kun ekstreme seka vintro, malaltaj humidecniveloj en la mezo de la jaro (sub 30%) kaj varma kaj pluva somero. En la sudoriento, la marbordo estas varma kaj humida kaj suferas la rektan agon de la tropika atlantika maso, kun oftaj pluvoj somere. En la plej altaj areoj de la Sudoriento, kun altecoj inter 500m kaj 1000m aŭ pli, estas la plej malaltaj temperaturoj en la tuta tropika areo, atingante mezumon pli malaltan ol 18º C. En la sudo de la ŝtato San-Paŭlo kaj en la tri sudaj regionoj de la ŝtatoj En Brazilo, la klimato estas subtropika, kun pluvoj eĉ distribuitaj dum la tuta jaro. La somero estas tre varma kaj havas averaĝan temperaturon de 30º, dum la vintro, konsiderata tre malvarma, havas oftajn frostojn kaj malaltajn temperaturojn, foje atingante malpli ol 0 °C. En multaj urboj de altitudo super 1000 m en Santa Catarina kaj norde de la ''Serras Gaúchas'' regiono de Rio Grande do Sul, temperaturoj estas eĉ pli malvarmaj, eĉ okazas neĝo. == Eniri == [[File:Guarulhos International Airport Sao Paulo Brazil Terminal 1 Wing A.jpg|thumb|Internacia Flughaveno ''São Paulo–Guarulhos'' (GRU), la ĉefa de la lando]] [[File:LETICIA-TABATINGA BRASIL - COLOMBIA RIO JAVARI - panoramio (1).jpg|thumb|Velado inter Brazilo kaj Kolombio sur la Amazono]] === Eniri avie === La du ĉefaj internaciaj enirejoj al Brazilo estas '''[[Internacia Flughaveno San-Paŭlo-Guarulhos]]''' (IATA:GRU) kaj '''[[Internacia Flughaveno Rio-de-Ĵanejro-Galeão]]''' (IATA:GIG). Ambaŭ estas proksime al siaj respektivaj urbocentroj kaj havas konektojn per metroo aŭ buslinioj. Pli malgranda nombro da internaciaj flugoj estas haveblaj al aliaj brazilaj ĉefurboj, kiel ekzemple [[Belém]], [[Belo Horizonte]], [[Brazilio]], [[Fortalezo]], [[Manaŭso]], [[Porto Alegro]] kaj [[Recife]], same kiel [[Campinas]]. La plej granda brazila aviadkompanio estas la nacie registrita aviadkompanio '''[https://www.latam.com/ LATAM Airlines]''' kiu havas rektajn flugojn al multaj cellokoj en Ameriko kaj Eŭropo. Aliaj malaltkostaj aviadkompanioj, kiel ekzemple [https://www.voegol.com.br/ '''GOL'''] kaj [https://www.voeazul.com.br/ '''Azul'''] ankaŭ havas rektajn flugojn inter multaj brazilaj kaj sudamerikaj urboj. Delta Air Lines, United Airlines, kaj American Airlines ankaŭ funkciigas flugojn al San-Paŭlo-Guarulhos el kelkaj usonaj urboj [[Atlanta]], [[Dallas]], [[Houston]], [[Miamo]], [[Newark (Nov-Ĵerzejo)|Newark]], [[Novjorko]] ([[John F. Kennedy International Airport|JFK]]) kaj [[Ĉikago]], same kiel Air Canada el [[Montrealo]] kaj [[Toronto]]. Eŭropaj aviadkompanioj, kiel ekzemple British Airways, KLM, Air France, Lufthansa, ITA Airways, Iberia kaj TAP ankaŭ funkciigas internaciajn flugojn al San-Paŭlo aŭ Rio-de-Ĵanejro el [[Londono]] ([[Flughaveno Heathrow|Heathrow]]), [[Amsterdamo]], [[Parizo]] ([[Flughaveno Pariza Charles de Gaulle|Charles de Gaulle]]), [[Frankfurto]], [[Romo]], [[Madrido]] kaj [[Lisbono]]. Venante el Eŭropo, oni kutime ricevas malaltajn flugprezojn altfrekvence el Madrido kaj Lisbono. Aervojaĝado en Brazilo kreskis de 70 milionoj da pasaĝeroj en 2009 ĝis preskaŭ 120 milionoj en 2019, parte pro la malbona stato de multaj brazilaj vojoj kaj la foresto de iu ajn realigebla fervoja reto. Ĝi ankoraŭ estas relative malmultekosta kun rabatoj foje haveblaj kaj facile la plej bona elekto por longdistanca vojaĝado ene de la lando. Kelkaj gravaj flughavenoj, precipe tiuj en San-Paŭlo kaj Rio-de-Ĵanejro, tamen fariĝas tre plenplenaj. === Eniri trajne === Trajnservo ene de Brazilo preskaŭ ne ekzistas. Tamen, ekzistas esceptoj al la regulo, kiel ekzemple la Serra Verde Express, turisma itinero komenciĝanta de Curitiba. === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Rio2009-2.JPG|300px|thumbnail|La karnivalo en Rio]] [[File:Praia de Copacabana na zona Sul da cidade do Rio de Janeiro, no Brasil.jpg|300px|thumbnail|La mondfama plaĝo Kopakabana en suda Rio-de-Ĵanejro]] '''Muziko''' ludas gravan rolon en brazila identeco. Stiloj kiel ''choro'', ''samba'' kaj ''bossa nova'' estas konsiderataj vere brazilaj. ''Caipira'' muziko estas ankaŭ en la radikoj de ''sertanejo'', la nacia ekvivalento folklora muziko. MPB signifas Brazilan Popularan Muzikon, kiu miksas plurajn naciajn stilojn sub ununura koncepto. ''Forró'', nordorienta feliĉa dancmuzika stilo, ankaŭ iĝis ofta tutlande. Novaj urbaj stiloj inkluzivas ''funk'' - nomo donita al danca muzikĝenro de la ''faveloj'' de Rio, kiu miksas pezajn elektronikajn taktojn kaj ofte aĉan repadon - kaj ''tekno-brega'', amasoplaĉan en nordaj ŝtatoj, kiu kunfandas romantikan popmuzikon, dancan muzikon kaj karibajn ritmojn. Miksaĵo de militartoj, danco, muziko kaj ludo, '''kapoejro''' estis alportita al Brazilo fare de afrikaj sklavoj, ĉefe de portugalaj kolonioj [[Angola]]. Distingas ĝin viglaj komplikaj movoj kaj akompana muziko, ĝi videblas kaj praktikeblas en multaj brazilaj urboj. Pli postaj enmigrintoj de Japanio kunportis siajn tradiciajn luktosportojn, kiuj iom post iom evoluis al unika stilo konata kiel '''Brazila ĵuĵicuo'''. En klasika muziko, la Moderna Periodo estas precipe rimarkinda, pro la verkoj de komponistoj kiel Heitor Villa-Lobos kaj Camargo Guarnieri, kiuj kreis tipan brazilan lernejon, miksante elementojn de la tradicia eŭropa klasika muziko al la brazilaj ritmoj, dum aliaj komponistoj kiel Cláudio Santoro sekvis la gvidliniojn de la Dua Lernejo de Vieno. En la Romantika Periodo, la plej granda nomo estis Antonio Carlos Gomes, verkinto de kelkaj ital-stilaj operoj kun tipaj brazilaj temoj, kiel ''Il Guarany'' kaj ''Lo Schiavo''. En la Klasika Periodo, la plej elstara nomo estas José Maurício Nunes Garcia, pastro kiu skribis kaj sakralan kaj sekularan muzikon kaj estis tre influita per la viena klasika stilo de la 18-a kaj frua 19-a jarcento. '''Kandomblé''' kaj '''Umbanda''' estas religioj kun afrikaj radikoj kiuj postvivis antaŭjuĝojn kaj persekutadojn kaj daŭre havas signifan sekvantaron en Brazilo. Iliaj kultaj lokoj nomiĝas ''terreiros'' kaj multaj estas viziteblaj. '''Indiĝenaj''' trajtoj troveblas ĉie en brazila kulturo, de kuirarto ĝis vortprovizo. Ankoraŭ ekzistas multaj indiĝenaj grupoj kaj triboj loĝantaj en ĉiuj brazilaj regionoj, kvankam multaj estis profunde influitaj de okcidenta kulturo, kaj pluraj el la postvivantaj indiĝenaj lingvoj de la lando estas en danĝero de tute malaperi. La tradicia vivstilo kaj grafikaj esprimoj de la indiĝena grupo Wajãpi el la ŝtato [[Amapá]] estis proklamitaj [https://ich.unesco.org/en/RL/oral-and-graphic-expressions-of-the-wajapi-00049 Majstraĵo de la Monda Nemateria Heredaĵo] de Unesko. La vasta plimulto de la lastaj nekontaktitaj popoloj de la mondo loĝas ene de la densa Amazona pluvarbaro de Brazilo. Globo, la plej granda nacia televidreto, ankaŭ ludas gravan rolon en formado de la nacia identeco. La aliaj kvin ĉefaj brazilaj televidretoj estas SBT (la dua plej granda), RecordTV, Band, RedeTV kaj Cultura (la publika kaj eduka televidreto). Ekzistas ankaŭ multaj aliaj lokaj aŭ regionaj televidkanaloj. Krome, brazilanoj ĉiam pli havas aliron al multaj aliaj kablaj aŭ satelitaj televidkanaloj. Naŭ el dek domanaroj havas televidilon, kiu estas la plej grava fonto de informo kaj distro por la plej multaj brazilanoj, sekvata de radioelsendoj. Televidoj elsendas sportojn, filmojn, lokajn kaj naciajn novaĵojn kaj '''telenovelojn''' (sap-operoj)– 6-10 tutmonatajn seriojn kiuj fariĝis unu el la ĉefaj kulturaj eksportaĵoj de la lando. == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> En [[w:eo:Pasporta Servo|Pasporta Servo]] estas pluraj brazilanoj. * '''[https://www.hostelesperanto.com.br/ Hostel' Esperanto]''' en [[Fortalezo]] - junulargastejo posedata de esperantisto, kun retejo en Esperanto === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == Esperanto-movado en Brazilo estiĝis en la komenco de la 20a jarcento. La tutlanda organizo estas jam pli ol centjara. En la tuta lando troviĝas Esperanto-grupoj, societoj kaj asocioj. Dum la jaro okazas pluraj aranĝoj kaj kongresoj. Jen kelkaj el ili: *Esperanto-kongreso de San-Paŭlo<ref>[http://easp.org.br/asocio/kongreso/ Kongresa angulo ĉe la retejo de la Asocio]</ref> *Brazila kongreso de Esperanto<ref>[http://esperanto.org.br/info/index.php/participe/kongresoj Kongresa angulo ĉe la retejo de la Ligo]</ref> === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == {{Vikipedkat|Brazilo}} {{Vikinovkat|Brazilo}} {{Vikifonkat|Brazilo}} <references /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.brasil.gov.br/turismo Oficialaj turismoinformoj] ĉe la retejo de la brazila registaro. {{Parto de|Sudameriko}} {{Skizo|Brazilo}} 4njxytns69rg171fjsuk28yn5evkset 72646 72645 2026-06-13T20:31:04Z Tiguliano 53 /* Sekureco */ 72646 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Botafogo banner.jpg}} {{Informkesto lando | ĉeflingvo = [[Portugala frazlibro|portugala]] | bildo=Image:Brazil_rio_janeiro.jpg | bildotitolo=Riodeĵanejro | monunuo={{W|brazila realo}} (BRL) | areo=8 510 000 km² | loĝantaro=190 milionoj (2010) | elekt22222ro=127-220V/60 Hz, kontaktingo tipo N | antaŭkodo=+55 | horzono=UTC -2 ĝis UTC -4 }} [[Dosiero:Standard Timezones of Brazil.svg|thumb|Horzonoj en Brazilo]]. '''{{W|Brazilo}}''' (portugale: ''Brasil /bɾaˈziu̯/'') estas la plej granda lando en mondoparto [[Sudameriko]], kaj la kvina plej granda en la mondo. Ĝi havas multajn turismajn vidindaĵojn. Brazilo estas nekredeble diversa lando, laŭ homoj, kulturo kaj pejzaĝoj - kaj ĝi estas fama pro la somera karnavalo en Rio-de-Ĵanejro, Salvador, Olinda kaj Recife ĝis la sovaĝa potenco de la naturo en Amazono kaj Iguaçu-akvofaloj. Vi trovos viglajn urbojn, trankvilajn strandojn kaj tradiciajn vivstilojn, ofte unu tuj apud la alia. La brazila kulturo, kiu varias konsiderinde tra la lando, devenas de internacia miksaĵo de eŭropaj koloniigistoj, afrikaj kaj aziaj komunumoj (precipe en Salvador kaj San-Paŭlo, respektive), kaj indiĝena influo tra la tuta lando. ===Horzonoj=== Brazilo ampleksas kvar horzonojn, de UTC-2 ĝis UTC-5 (de "Brazila tempo -2" ĝis "Brazila tempo +1"). :ruĝe, '''Brazila tempo -2''' (UTC-5): Akreo kaj okcidenta Amazonio. :brune, '''Brazila tempo -1''' (UTC-4): ''Roraima'', orienta Amazonio, ''Rondônia'', ''Mato Grosso'' kaj ''Mato Grosso do Sul''. :verde, '''Brazila tempo''' (UTC-3): en Sudoriento, Sudo, Nordoriento, [[Gojaso]], ''Distrito Federal'', ''Pará'', ''Amapá''. La kvara zono (blua), estas malfacile videbla en la mapo, ĉar konsistas nur de kelkaj malgrandaj insuloj en la atlantiko: :blue, '''Brazila tempo +1''', (UTC-2): en ''Fernando de Noronha'' kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj insuloj en Atlantiko. Ekde 2019, la somera horo ne plu estas observata en Brazilo. <br style="clear:both;" /> {{Situo sur mapo celloko Brazilo}} == Regionoj == Brazilo estas oficiale federacio de 26 ŝtatoj, al kiuj estas aldoninda unu federacio distrikto (la regiono de la ĉefurbo [[Braziljo]]). Pli sube estas la listo de tiuj federaciaj eroj. De turisma vidpunkto utilas konsideri nur kvin grandajn regionojn: {{Listo de regionoj | mapo= Image-Brazil regions(pt).png | titolomapo= Regionoj de Brazilo | tekstomapo= Grandaj regionoj de Brazilo laŭ turisma vidpunkto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= Nordo | kolororegiono1= #71b37b | elementojregiono1= [[Akro]], [[Amapao]], [[Amazono]], [[Parao]], [[Rondonio]], [[Rorajmo]], [[Tokantinso]] | priskriboregiono1= [[Amazonio]], la pluvarbaro kaj regionlima vivo, kun rimarkinda indiĝena influo. La ŝtato [[Mato Grosso]] en la Centra Okcidenta regiono estas plejparte ankaŭ ene de la Amazonia Baseno. | nomoregiono2= Nordoriento | kolororegiono2= #d09440 | elementojregiono2= [[Alagoaso]], [[Bahio]], [[Cearao]], [[Maranjo]], [[Norda Riogrando]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]], [[Piaŭio]], [[Serĝipo]] | priskriboregiono2= Ĉefe "sertaneja" kulturo, kun afrika kulturo en Bahio, kiu miksiĝas kun iama iberia folkloro kaj indiĝenaj tradicioj. Ĉi tiu ofte estas konsiderata la plej bela marbordo de la lando, kaj havas la plej sunan kaj plej varman klimaton; sed ĝi estas ankaŭ la plej seka kaj plej malriĉa regiono de la lando. Ĉefurbo de la muzika stilo "Forró". | nomoregiono3= Centrokcidento | kolororegiono3= #d5dc76 | elementojregiono3= [[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]], [[Gojaso]], [[Matogroso]], [[Suda Matogroso]] | priskriboregiono3= La humida regiono "Pantanalo", grandaj bienoj, junaj urboj, la ''cerrado'' kaj la [[Federacia Distrikto (Brazilo)]], kun ĝia ali-monda modernisma arkitekturo. Naskiĝloko de la muzikstilo "sertanejo". | nomoregiono4= Sudoriento | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= [[Espiritosanto]], [[Minasĝerajso]], [[Riodeĵanejro (ŝtato)|Riodeĵanejro]], [[Sanpaŭlo (ŝtato)|Sanpaŭlo]] | priskriboregiono4= La kosmopolita koro de la lando. [[San-Paŭlo]] kaj [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]] estas la plej grandaj urboj en la lando kaj ĝia ekonomia kaj industria centro; ekzistas ankaŭ kelkaj jarcentaj koloniaj urboj, precipe en [[Minas-Ĝerajso]]. | nomoregiono5= Sudo | kolororegiono5= #4da9c4 | elementojregiono5= [[Paranao]], [[Sankta Katarino]], [[Suda Riogrando]] | priskriboregiono5= Lando de valoj kaj pampo, kie forta gaŭĉa kulturo (kunhavita kun Urugvajo kaj Argentino) renkontas eŭropajn influojn. Ĝi havas plurajn mezgrandajn urbojn kaj kamparajn setlejojn. Granda germana, itala, pola kaj ukraina enmigrado okazis en la regiono dum la 19-a jarcento. }} == Urboj == * [[Braziljo]] (''Brasilia''), la ĉefurbo – (konstruita rekte por esti la ĉefurbo de Brazilo), ĝi estas arkitektura spektaklo. Rimarkindaj konstruaĵoj inkluzivas korbforman katedralon, la belan Arches-Palacon (sidejo de la Justicministerio) kaj aliajn. * [[Fortalezo]] (''Fortaleza'') – la kvara plej granda urbo en Brazilo, kun belaj plaĝoj, (inkluzive de Jericoacoara), riĉaj je ruĝaj klifoj, palmoj, dunoj kaj lagunoj. Ĝi estas hejmo de la strata merkato de ''Praja de Iracema''. Fama pro forró-muziko kaj komikistoj, la antikvaj tradicioj de Fortalezo estas montrataj dum dancoprezentadoj okazigitaj ĉe la Teatro José de Alencar, malfermita ekde 1910. Alia rimarkinda konstruaĵo estas la novgotika Metropola Katedralo. * [[Riodeĵanejro]] (''Rio de Janeiro'') * [[Sanpaŭlo]] (''São Paulo'') * [[Bel-Horizonto]] (''Belo Horizonte'') * [[Porto-Alegro]] (''Porto Alegre'') * [[Uberlândia]] === Esperantaj urboj === * [[Fortalezo]] - La 87-a UK 2002 okazis en Fortalezo kaj la 70-a IJK 2014 same okazis en la urbo. El inter la lokaj esperantistoj estis la loka esperantista poeto Paulo Silas (1990-2017). * '''{{W|Bona Espero}}''' - ĝi estas vilaĝo en Alto Paraíso, Gojaso. Nuntempe konata kiel Hotel Fazenda Ecológica Bona Espero, ĝi estas loko por ekologia turismo kaj por realigo de edukaj kaj soci-mediaj disvolvaj projektoj. Ĝis 2013 ĝi estis komunumo kaj bieno-lernejo por malriĉaj infanoj, ne havintaj familion, kiujn esperantistoj protektis, edukis kaj instruis. Bona Espero uzas la lingvon Esperanto kiel internacian komunikilon. Sed la brazila/portugala estis la lerneja lingvo. == Aliaj cellokoj == [[File:Iguaçu falls1 11-11-13.JPG|250px|eta|Akvofaloj Iguaçu]] *[[Amazonio]] – ĝangalaj ekskursoj, faŭno, flosigita ligno, la misteroj de Amazonio *[[Nacia Parko Chapada Diamantina]] *[[Chapada dos Veadeiros]] – faŭno de ''cerrado'' (tropika savano) kaj impresa akvofaloj *[[Fernando de Noronha]] – tropika insula paradizo meze de la Atlantika oceano, protektita kiel Mara Nacia Parko ekde 1997 kaj [http://whc.unesco.org/eo/list/1000 Monda Heredaĵo de UNESKO] *[[Ilha Grande]] *[[Iguaçu Akvofaloj]] – mondfamaj akvofaloj laŭlonge de la limo inter Brazilo kaj Argentino *[[Ilha do Marajó]] - la plej granda dolĉakva insulo de la mondo *[[Lençóis Maranhenses]] - parko el dolĉakvo kaj dunoj; duone dunoj, duone lagoj. *[[Pantanal]] – la plej granda malsekregiono (marĉo) de la mondo gastigas multan ekoturismon kaj vastan biodiversecon, inkluzive de kajmanoj, jaguaroj, anakondoj, gigantaj mirmekofagoj, primatoj, gigantaj lutroj kaj piranjoj == Komprenu == === Tereno === Kun areo de 8.515.767 km2, Brazilo estas la kvina plej granda lando de la mondo. Ĝi estas proksimume la sama grandeco kiel [[Usono]] kaj duono de la grandeco de [[Rusio]]. La pejzaĝo de Brazilo estas karakterizita per ampleksaj tropikaj arbaroj de la Amazona ebenaĵo en la nordo ĝis altebenaĵoj, montetoj kaj monta marbordo en la sudo kaj sudoriento. Dum la bazo de la agrikulturo de la lando estas en la savanoj de la Mezokcidento, la plej granda parto de la populacio vivas proksime de la atlantika marbordo, kie preskaŭ ĉiuj gravaj grandurboj ankaŭ estas. La brazila teritorio havas ankaŭ la insularojn San-Pedro kaj San-Paŭlo, ĉirkaŭ 800 km for de la brazila marbordo, sur kiuj estas konstruita nur unu lumturo, kaj la iama punkolonio de [[Fernando de Noronha]], kiu ne estas malproksime de la roka grupo. Ambaŭ estas sur la Mez-Atlantika Kresto, en la ekvatora Atlantiko. La insuloj Trindade kaj Martim Vaz, kiuj apartenas al la stato de Espírito Santo, estas de vulkana origino. La ovalforma [[Rocas Atoll]] ampleksas plurajn kilometrojn kaj estis listigita kiel Monda Heredaĵo de Unesko pro sia escepta faŭno. Sed la plej granda insulo en Brazilo estas la [[Insulo Marajó]], en Amazonio. Ĝi estas la plej granda riverinsulo en la mondo kaj, kun areo de ĉirkaŭ 48,000 km², estas pli granda ol [[Svislando]]. Tamen, ĉar grandaj partoj estas inunditaj en la pluvsezono, la insulo estas loĝita nur en kelkaj lokoj. Insulo Bananal ankaŭ estas unu el la plej grandaj riverinsuloj en la mondo kun areo de ĉirkaŭ 20,000 km². Ĝi situas en nacia parko en la ŝtato [[Tocantins]] ĉe la rivero Araguaia kaj ĝia grandeco similas al [[Jamajko]]. === Historio === Antaŭ la alveno de la eŭropanoj, la areo nun konata kiel Brazilo estis hejmo ĉefe de la etnoj ''tupi'' kaj ''gvarani''. Koloniigo de la portugaloj komenciĝis malfrue en la 16-a jarcento, kiam ili interesiĝis al la valora ligno el la arbo ''pau brasil'', de kiu la lando havas sian nomon. Brazilo estis koloniigita kaj evoluigita fare de la portugaloj kaj ne de la hispanoj, kiuj tamen prenis la plej grandan parton de la resto de la Amerikoj. Orienta Brazilo estis vojpunkto sur la [[Kaba Itinero]] inter Eŭropo kaj Azio. Kelkaj partoj de Brazilo formis nederlandan kolonion inter 1630 kaj 1654. La nederlandanoj fondis plurajn urbojn, kiel Mauritsville, kaj multajn sukerkan-plantejojn. La nederlandanoj batalis teruran ĝangalmiliton kun la portugaloj, kaj fine kapitulacis, tamen sen rekoni la portugalan venkon, kio kaŭzis novan plenan militon kun Portugalio en 1656. En 1665 la Packontrakto de Hago estis subskribita; Portugalio perdis la plej granda parto de siaj kolonioj en Asio, kaj devis pagi 63 tunoj da oro por kompensi la nederlandanoj pro la perdo de sia kolonio en Brazilo. La sekvaj kvar jarcentoj vidis daŭran ekspluaton de la naturresursoj de la lando kiel ekzemple oro kaj kaŭĉuko, kune kun la pliiĝo de ekonomio bazita plejparte sur sukero, kafo kaj afrika sklavlaboro. Kristanigado kaj ekspluatado de indiĝenoj daŭris, ĝis kiam, en la 19-a kaj 20-a jarcentoj, duan ondon de enmigrado el Eŭropo, plejparte el portugalio, italio, hispanio, germanio (en suda Brazilo), japanio, Usono (plejparte en San-Paŭlo Ŝtato), polio kaj ukrainio (en la sudo), tiel aldonante al la aro de faktoroj kiuj generis la kompleksan kaj unikan brazilan kulturon kaj socion de hodiaŭ. Sendependeco estis multe malpli revolucia entrepreno en Brazilo ol en ĝiaj hispanlingvaj najbaroj. La portugala reĝo Dom João VI (Johano la 6-a) fuĝis kune kun la portugala reĝa familio en 1808, kiam Francio sub Napoleono Bonaparte invadis Portugalion dum la Napoleonaj Militoj. Li establis sin kaj sian registaron en la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]]. De 1815, Brazilo komencis havi la saman statuson kiel Portugalio, ĉesante esti kolonio. La apartigo estis laŭpaŝa kaj apogita fare de princo Pedro, filo de Dom João VI. Pedro komence restis en Rio kiel provizora reganto. Sekvante la idealojn de la gvidanto de la sendependecmovado en Sudameriko, Simón Bolívar, Pedro deklaris sendependecon de Brazilo la 7-an de septembro 1822 kaj estis kronita imperiestro Dom Pedro I. Ses jarojn poste, en 1828, la provinco Cisplatina iĝis sendependa post longa milito implikanta Argentinon kaj Brazilon, iĝante kio nun estas Urugvajo. Ĝis 1889, Brazilo estis imperio sub la regado de Dom Pedro I kaj lia filo Dom Pedro II. Je tiu tempo, ĝi iĝis emerĝanta internacia potenco. Sklaveco, kiu komence estis disvastigita, estis limigita per sinsekva leĝaro ĝis sia fina forigo en 1888. Multaj faktoroj tamen kontribuis al la falo de la monarkio. Post 1894 ekestis demokratio en Brazilo kiu tamen estis ofte interrompita per puĉoj kaj diktaturo. Brazilo eliris el pli ol du jardekoj (1964-1985) de milita diktaturo por sekvi demokratan regadon. Ekspluatante vastajn naturresursojn, enorman geografian areon kaj grandan laborantaron, hodiaŭ Brazilo estas la ĉefa ekonomia potenco de Latin-Ameriko kaj regiona gvidanto. Politika korupto kaj altaj krimfrekvencoj, precipe en grandaj grandurboj, restas tamen gravaj problemoj. La "rozkolora tajdo" en latinamerika politiko alportis pli grandan ekonomian malegalecon en Brazilo kiel en aliaj landoj, kun politikaj klasoj kreskantaj en riĉaĵo kaj nombro dum malbone edukitaj kaj politike nebone ligitaj homoj suferas de altaj barieroj al eniro en labormerkatojn, altedukon kaj aliajn merkatojn. Malkontento kun la brazila registaro erupciis en malfermajn protestojn dum la 2014-datita World Cup-piedpilkturniro, kaj denove dum la 2016-datita Somerolimpikoj. Registartrupoj komencis forpeli homojn de siaj hejmoj antaŭ la turniroj, kaj la respondo al la protestoj estis brutala laŭ la plej multaj raportoj. Kelkaj manifestaciantoj atentigis la absurdecon konstrui multekostajn stadionojn en malproksimaj lokoj, kiam homoj vivis en slumoj sen proprietaj rajtoj. Ĝeneraligita malkontento pri la ekonomio kaŭzis la elekton de la ekstremdekstra popularisma kandidato Jair Bolsonaro kiel prezidanto en 2018. Bolsonaro promesis ĉesigi mediprotektojn kaj retiriĝi indiĝenajn kaj minoritatajn rajtojn. En 2022, li estis anstataŭita fare de Luiz Inácio Lula da Silva, pli ofte konata kiel Lula. La subtenantoj de Bolsonaro tiam sturmis registarajn konstruaĵojn en [[Brazilio]], pro kiu Bolsonaro estis akuzita en februaro 2025, estis juĝita kaj kondamnita al malliberejo. === Etnoj === Pro la kontinentaj dimensioj de Brazilo, diversa geografio, historio kaj varieco de la homoj, la kulturo de la lando estas riĉa kaj diversa. Ĝi havas plurajn regionajn variojn, kaj malgraŭ esti plejparte unuigita per ununura lingvo, kelkaj regionoj estas tiel malsamaj unu de la alia ke ili aspektas kiel malsamaj landoj entute. Dum sia historio, Brazilo bonvenigis plurajn malsamajn popolojn kaj praktikojn. Brazilo konsistigas fando-poton de la plej diversaj etnoj, iom mildigante etnajn antaŭjuĝojn kaj rasajn konfliktojn, kvankam longdaŭra sklaveco kaj eĉ genocido inter indiĝenaj loĝantaroj lasis sian ŝpuron. Antaŭjuĝo estas ĝenerale pli direktita al malsamaj sociaj klasoj prefere ol inter rasoj. Tamen, raso, indikita per haŭtkoloro, estas ankoraŭ disiga faktoro en brazila socio kaj oni rimarkos, ke la haŭto kutime malheliĝas dum la socia klaso malaltiĝas: riĉaj superklasaj homoj estas plejparte helhaŭtaj; la plej multaj mezaj homoj estas sunbrunaj; kaj la plimulto de malriĉuloj estas nigraj. Nuntempe, tamen, afro-brazilanoj kaj amerindiaj loĝantaroj ĉiam pli konscias pri siaj civitanrajtoj kaj pri sia riĉa kultura heredaĵo, kaj ili povas esperi atingi socian moviĝeblon per pli adekvata lerneja edukado. === Klimato === Brazilo estas grandega lando kun malsamaj klimataj zonoj, kvankam la plej granda parto de la lando estas en la tropikoj. Temperaturoj multe varias depende de la alteco de la loko, kiun vi estas kaj la distanco de la ekvatoro. En la Amazona regiono, de norda Mato Grosso ĝis okcidenta Maranhão, ekzistas tropika pluvarbara klimato, kun tre oftaj pluvoj, altaj temperaturoj kaj reduktita termika amplitudo. Ekzistas preskaŭ seninterrompa pluvsezono en la Amazona pluvarbaro, kun la ĉefaj pluvmonatoj de novembro ĝis marto. En la Nordoriento, la marbordo havas oftajn pluvojn vintre. La interno de la brazila nordoriento havas duonaridan klimaton, kie estas tre altaj temperaturoj, maloftaj pluvoj kaj oftaj sekecoj. La centraj areoj de Brazilo havas tropikan savanklimaton, kun ekstreme seka vintro, malaltaj humidecniveloj en la mezo de la jaro (sub 30%) kaj varma kaj pluva somero. En la sudoriento, la marbordo estas varma kaj humida kaj suferas la rektan agon de la tropika atlantika maso, kun oftaj pluvoj somere. En la plej altaj areoj de la Sudoriento, kun altecoj inter 500m kaj 1000m aŭ pli, estas la plej malaltaj temperaturoj en la tuta tropika areo, atingante mezumon pli malaltan ol 18º C. En la sudo de la ŝtato San-Paŭlo kaj en la tri sudaj regionoj de la ŝtatoj En Brazilo, la klimato estas subtropika, kun pluvoj eĉ distribuitaj dum la tuta jaro. La somero estas tre varma kaj havas averaĝan temperaturon de 30º, dum la vintro, konsiderata tre malvarma, havas oftajn frostojn kaj malaltajn temperaturojn, foje atingante malpli ol 0 °C. En multaj urboj de altitudo super 1000 m en Santa Catarina kaj norde de la ''Serras Gaúchas'' regiono de Rio Grande do Sul, temperaturoj estas eĉ pli malvarmaj, eĉ okazas neĝo. == Eniri == [[File:Guarulhos International Airport Sao Paulo Brazil Terminal 1 Wing A.jpg|thumb|Internacia Flughaveno ''São Paulo–Guarulhos'' (GRU), la ĉefa de la lando]] [[File:LETICIA-TABATINGA BRASIL - COLOMBIA RIO JAVARI - panoramio (1).jpg|thumb|Velado inter Brazilo kaj Kolombio sur la Amazono]] === Eniri avie === La du ĉefaj internaciaj enirejoj al Brazilo estas '''[[Internacia Flughaveno San-Paŭlo-Guarulhos]]''' (IATA:GRU) kaj '''[[Internacia Flughaveno Rio-de-Ĵanejro-Galeão]]''' (IATA:GIG). Ambaŭ estas proksime al siaj respektivaj urbocentroj kaj havas konektojn per metroo aŭ buslinioj. Pli malgranda nombro da internaciaj flugoj estas haveblaj al aliaj brazilaj ĉefurboj, kiel ekzemple [[Belém]], [[Belo Horizonte]], [[Brazilio]], [[Fortalezo]], [[Manaŭso]], [[Porto Alegro]] kaj [[Recife]], same kiel [[Campinas]]. La plej granda brazila aviadkompanio estas la nacie registrita aviadkompanio '''[https://www.latam.com/ LATAM Airlines]''' kiu havas rektajn flugojn al multaj cellokoj en Ameriko kaj Eŭropo. Aliaj malaltkostaj aviadkompanioj, kiel ekzemple [https://www.voegol.com.br/ '''GOL'''] kaj [https://www.voeazul.com.br/ '''Azul'''] ankaŭ havas rektajn flugojn inter multaj brazilaj kaj sudamerikaj urboj. Delta Air Lines, United Airlines, kaj American Airlines ankaŭ funkciigas flugojn al San-Paŭlo-Guarulhos el kelkaj usonaj urboj [[Atlanta]], [[Dallas]], [[Houston]], [[Miamo]], [[Newark (Nov-Ĵerzejo)|Newark]], [[Novjorko]] ([[John F. Kennedy International Airport|JFK]]) kaj [[Ĉikago]], same kiel Air Canada el [[Montrealo]] kaj [[Toronto]]. Eŭropaj aviadkompanioj, kiel ekzemple British Airways, KLM, Air France, Lufthansa, ITA Airways, Iberia kaj TAP ankaŭ funkciigas internaciajn flugojn al San-Paŭlo aŭ Rio-de-Ĵanejro el [[Londono]] ([[Flughaveno Heathrow|Heathrow]]), [[Amsterdamo]], [[Parizo]] ([[Flughaveno Pariza Charles de Gaulle|Charles de Gaulle]]), [[Frankfurto]], [[Romo]], [[Madrido]] kaj [[Lisbono]]. Venante el Eŭropo, oni kutime ricevas malaltajn flugprezojn altfrekvence el Madrido kaj Lisbono. Aervojaĝado en Brazilo kreskis de 70 milionoj da pasaĝeroj en 2009 ĝis preskaŭ 120 milionoj en 2019, parte pro la malbona stato de multaj brazilaj vojoj kaj la foresto de iu ajn realigebla fervoja reto. Ĝi ankoraŭ estas relative malmultekosta kun rabatoj foje haveblaj kaj facile la plej bona elekto por longdistanca vojaĝado ene de la lando. Kelkaj gravaj flughavenoj, precipe tiuj en San-Paŭlo kaj Rio-de-Ĵanejro, tamen fariĝas tre plenplenaj. === Eniri trajne === Trajnservo ene de Brazilo preskaŭ ne ekzistas. Tamen, ekzistas esceptoj al la regulo, kiel ekzemple la Serra Verde Express, turisma itinero komenciĝanta de Curitiba. === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Rio2009-2.JPG|300px|thumbnail|La karnivalo en Rio]] [[File:Praia de Copacabana na zona Sul da cidade do Rio de Janeiro, no Brasil.jpg|300px|thumbnail|La mondfama plaĝo Kopakabana en suda Rio-de-Ĵanejro]] '''Muziko''' ludas gravan rolon en brazila identeco. Stiloj kiel ''choro'', ''samba'' kaj ''bossa nova'' estas konsiderataj vere brazilaj. ''Caipira'' muziko estas ankaŭ en la radikoj de ''sertanejo'', la nacia ekvivalento folklora muziko. MPB signifas Brazilan Popularan Muzikon, kiu miksas plurajn naciajn stilojn sub ununura koncepto. ''Forró'', nordorienta feliĉa dancmuzika stilo, ankaŭ iĝis ofta tutlande. Novaj urbaj stiloj inkluzivas ''funk'' - nomo donita al danca muzikĝenro de la ''faveloj'' de Rio, kiu miksas pezajn elektronikajn taktojn kaj ofte aĉan repadon - kaj ''tekno-brega'', amasoplaĉan en nordaj ŝtatoj, kiu kunfandas romantikan popmuzikon, dancan muzikon kaj karibajn ritmojn. Miksaĵo de militartoj, danco, muziko kaj ludo, '''kapoejro''' estis alportita al Brazilo fare de afrikaj sklavoj, ĉefe de portugalaj kolonioj [[Angola]]. Distingas ĝin viglaj komplikaj movoj kaj akompana muziko, ĝi videblas kaj praktikeblas en multaj brazilaj urboj. Pli postaj enmigrintoj de Japanio kunportis siajn tradiciajn luktosportojn, kiuj iom post iom evoluis al unika stilo konata kiel '''Brazila ĵuĵicuo'''. En klasika muziko, la Moderna Periodo estas precipe rimarkinda, pro la verkoj de komponistoj kiel Heitor Villa-Lobos kaj Camargo Guarnieri, kiuj kreis tipan brazilan lernejon, miksante elementojn de la tradicia eŭropa klasika muziko al la brazilaj ritmoj, dum aliaj komponistoj kiel Cláudio Santoro sekvis la gvidliniojn de la Dua Lernejo de Vieno. En la Romantika Periodo, la plej granda nomo estis Antonio Carlos Gomes, verkinto de kelkaj ital-stilaj operoj kun tipaj brazilaj temoj, kiel ''Il Guarany'' kaj ''Lo Schiavo''. En la Klasika Periodo, la plej elstara nomo estas José Maurício Nunes Garcia, pastro kiu skribis kaj sakralan kaj sekularan muzikon kaj estis tre influita per la viena klasika stilo de la 18-a kaj frua 19-a jarcento. '''Kandomblé''' kaj '''Umbanda''' estas religioj kun afrikaj radikoj kiuj postvivis antaŭjuĝojn kaj persekutadojn kaj daŭre havas signifan sekvantaron en Brazilo. Iliaj kultaj lokoj nomiĝas ''terreiros'' kaj multaj estas viziteblaj. '''Indiĝenaj''' trajtoj troveblas ĉie en brazila kulturo, de kuirarto ĝis vortprovizo. Ankoraŭ ekzistas multaj indiĝenaj grupoj kaj triboj loĝantaj en ĉiuj brazilaj regionoj, kvankam multaj estis profunde influitaj de okcidenta kulturo, kaj pluraj el la postvivantaj indiĝenaj lingvoj de la lando estas en danĝero de tute malaperi. La tradicia vivstilo kaj grafikaj esprimoj de la indiĝena grupo Wajãpi el la ŝtato [[Amapá]] estis proklamitaj [https://ich.unesco.org/en/RL/oral-and-graphic-expressions-of-the-wajapi-00049 Majstraĵo de la Monda Nemateria Heredaĵo] de Unesko. La vasta plimulto de la lastaj nekontaktitaj popoloj de la mondo loĝas ene de la densa Amazona pluvarbaro de Brazilo. Globo, la plej granda nacia televidreto, ankaŭ ludas gravan rolon en formado de la nacia identeco. La aliaj kvin ĉefaj brazilaj televidretoj estas SBT (la dua plej granda), RecordTV, Band, RedeTV kaj Cultura (la publika kaj eduka televidreto). Ekzistas ankaŭ multaj aliaj lokaj aŭ regionaj televidkanaloj. Krome, brazilanoj ĉiam pli havas aliron al multaj aliaj kablaj aŭ satelitaj televidkanaloj. Naŭ el dek domanaroj havas televidilon, kiu estas la plej grava fonto de informo kaj distro por la plej multaj brazilanoj, sekvata de radioelsendoj. Televidoj elsendas sportojn, filmojn, lokajn kaj naciajn novaĵojn kaj '''telenovelojn''' (sap-operoj)– 6-10 tutmonatajn seriojn kiuj fariĝis unu el la ĉefaj kulturaj eksportaĵoj de la lando. == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> En [[w:eo:Pasporta Servo|Pasporta Servo]] estas pluraj brazilanoj. * '''[https://www.hostelesperanto.com.br/ Hostel' Esperanto]''' en [[Fortalezo]] - junulargastejo posedata de esperantisto, kun retejo en Esperanto === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == Ĝenerale, brazilanoj estas amuzema popolo. Dum en la sudaj regionoj povas esti konsiderataj iom pli malvarmaj kaj pli rezervitaj, de Rio norden, homoj havas vigla sinteno kaj ĝuas libertempon. Amikeco kaj gastamo estas alte aprezataj inter brazilanoj, kaj familiaj ligoj kaj sociaj interagoj estas alte taksataj. Al homoj, kiujn ili renkontis, aŭ almenaŭ konas laŭnome, brazilanoj estas kutime tre malfermaj, amikemaj kaj foje sufiĉe sindonemaj. Fojo prezentita, ĝis akiri bonan kialon ne fari, tipa brazilano povas trakti vin tiel varme kiel li traktus plej bonan amikon. Brazilanoj estas laŭdire unu el la plej gastamaj homoj en la mondo kaj eksterlandanoj estas kutime traktataj kun respekto kaj ofte kun vera admiro. tion dirite, turismo en Brazilo, kiel en la plej granda parto de la mondo, eligas la pli malhelan flankon de la homaro. Sintenoj al eksterlandanoj ankaŭ povas esti kondiĉigitaj de regionaj diferencoj: * La ŝtato [[Sankta Katarina]] bonvenigas siajn hispanlingvajn turistojn per dulingvaj ŝildoj kaj bonvenigaj komitatoj. * Kontraŭe en [[Salvadoro]], la plej granda urbo de la Nordoriento, povas okazi ke oni pagigas pli al ĉiu, kiu parolas, agas aŭ aspektas kiel turisto (eĉ aliaj brazilanoj!) (pli altajn prezojn, kiel en parkejoj, en restoracioj ktp). Plej multaj brazilanoj estas honestaj kaj vere amikemaj, sed multaj kutimas al malgrandaj koruptaj agoj en sia ĉiutaga vivo, la tiel nomata ''jeitinho brasileiro''. Se vi evidente aspektas kiel turisto, vi estas ebla celo; ekzemple, vendisto povas provi vendi varojn ĉe pli altaj prezoj, aŭ taksiisto povas elekti la plej longan itineron al la celloko. Ĝi ne signifas, ke vi ne povas fidi iun ajn, nur ke vi devas esti iom pli vigla kaj singarda, precipe se iu ŝajnas ''tro amika''. Dum la "okcidentaj" radikoj de brazila kulturo estas plejparte eŭropaj, precipe iberaj, kiel konstatite per ĝiaj koloniaj urboj kaj sporadaj historiaj konstruaĵoj inter la pli novaj nubskrapaj domegoj, ekzistas forta tendenco adopti pli "amerikan vivmanieron" kiu troviĝas en urba kulturo kaj arkitekturo, amaskomunikiloj, konsumismo kaj pozitiva sinteno al teknika progreso. Malgraŭ tio, Brazilo daŭre estas nacio alfrontanta Atlantikon prefere ol Hispanan Ameriko, kaj la intelektaj elitoj verŝajne rigardas al [[Eŭropo]], precipe [[Francio]], kiel fontojn de inspiro, kontraste al la [[Usono]]. Multaj aspektoj en la brazila socio, kiel la eduka sistemo, estas inspiritaj de la francoj, kaj povas ŝajni strangaj komence al nordamerikaj vizitantoj. La kontrastoj en ĉi tiu granda lando same fascinas kaj ŝokas la plej multajn vizitantojn, precipe eŭropanojn. La indiferenteco de multaj lokanoj pri la sociaj, ekonomiaj kaj ekologiaj problemoj povas ĉagreni vizitantojn kutimajn trakti ĉi tiujn aferojn hejme. Dum elito de bone edukitaj profesiuloj kaj la politika klaso partoprenas en la agrablaĵoj de moderna socio, infanlaboro, analfabeteco kaj krude malsupera loĝado daŭre ekzistas eĉ en grandaj urboj benitaj de ekonomia kresko kaj grandega eksterlanda investo kiel ekzemple [[San-Paŭlo]] aŭ [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]]. Kvankam brazilanoj povas kalkuli sur sian resurcojn en krudmaterialoj, agrikulturo kaj energifontoj kiel grandegan profiton por la estonteco, estas vere, ke sen grandegaj ŝanĝoj en edukado kaj aliro al entreprenado por ĉiuj, apenaŭ estos eliro el malriĉeco kaj subevoluo. Ekde la komenco de la 21-a jarcento, Brazilo alfrontis kreskantan ondon de enmigrado el [[Ĉinio]], [[Bolivio]] kaj [[Haitio]]. == Sano == == Respekto == == Esperanto == Esperanto-movado en Brazilo estiĝis en la komenco de la 20a jarcento. La tutlanda organizo estas jam pli ol centjara. En la tuta lando troviĝas Esperanto-grupoj, societoj kaj asocioj. Dum la jaro okazas pluraj aranĝoj kaj kongresoj. Jen kelkaj el ili: *Esperanto-kongreso de San-Paŭlo<ref>[http://easp.org.br/asocio/kongreso/ Kongresa angulo ĉe la retejo de la Asocio]</ref> *Brazila kongreso de Esperanto<ref>[http://esperanto.org.br/info/index.php/participe/kongresoj Kongresa angulo ĉe la retejo de la Ligo]</ref> === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == {{Vikipedkat|Brazilo}} {{Vikinovkat|Brazilo}} {{Vikifonkat|Brazilo}} <references /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.brasil.gov.br/turismo Oficialaj turismoinformoj] ĉe la retejo de la brazila registaro. {{Parto de|Sudameriko}} {{Skizo|Brazilo}} bdtomd62jw8hl77xx5q3lor7w3imwcd 72647 72646 2026-06-13T20:34:40Z Tiguliano 53 /* Sekureco */ 72647 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Botafogo banner.jpg}} {{Informkesto lando | ĉeflingvo = [[Portugala frazlibro|portugala]] | bildo=Image:Brazil_rio_janeiro.jpg | bildotitolo=Riodeĵanejro | monunuo={{W|brazila realo}} (BRL) | areo=8 510 000 km² | loĝantaro=190 milionoj (2010) | elekt22222ro=127-220V/60 Hz, kontaktingo tipo N | antaŭkodo=+55 | horzono=UTC -2 ĝis UTC -4 }} [[Dosiero:Standard Timezones of Brazil.svg|thumb|Horzonoj en Brazilo]]. '''{{W|Brazilo}}''' (portugale: ''Brasil /bɾaˈziu̯/'') estas la plej granda lando en mondoparto [[Sudameriko]], kaj la kvina plej granda en la mondo. Ĝi havas multajn turismajn vidindaĵojn. Brazilo estas nekredeble diversa lando, laŭ homoj, kulturo kaj pejzaĝoj - kaj ĝi estas fama pro la somera karnavalo en Rio-de-Ĵanejro, Salvador, Olinda kaj Recife ĝis la sovaĝa potenco de la naturo en Amazono kaj Iguaçu-akvofaloj. Vi trovos viglajn urbojn, trankvilajn strandojn kaj tradiciajn vivstilojn, ofte unu tuj apud la alia. La brazila kulturo, kiu varias konsiderinde tra la lando, devenas de internacia miksaĵo de eŭropaj koloniigistoj, afrikaj kaj aziaj komunumoj (precipe en Salvador kaj San-Paŭlo, respektive), kaj indiĝena influo tra la tuta lando. ===Horzonoj=== Brazilo ampleksas kvar horzonojn, de UTC-2 ĝis UTC-5 (de "Brazila tempo -2" ĝis "Brazila tempo +1"). :ruĝe, '''Brazila tempo -2''' (UTC-5): Akreo kaj okcidenta Amazonio. :brune, '''Brazila tempo -1''' (UTC-4): ''Roraima'', orienta Amazonio, ''Rondônia'', ''Mato Grosso'' kaj ''Mato Grosso do Sul''. :verde, '''Brazila tempo''' (UTC-3): en Sudoriento, Sudo, Nordoriento, [[Gojaso]], ''Distrito Federal'', ''Pará'', ''Amapá''. La kvara zono (blua), estas malfacile videbla en la mapo, ĉar konsistas nur de kelkaj malgrandaj insuloj en la atlantiko: :blue, '''Brazila tempo +1''', (UTC-2): en ''Fernando de Noronha'' kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj insuloj en Atlantiko. Ekde 2019, la somera horo ne plu estas observata en Brazilo. <br style="clear:both;" /> {{Situo sur mapo celloko Brazilo}} == Regionoj == Brazilo estas oficiale federacio de 26 ŝtatoj, al kiuj estas aldoninda unu federacio distrikto (la regiono de la ĉefurbo [[Braziljo]]). Pli sube estas la listo de tiuj federaciaj eroj. De turisma vidpunkto utilas konsideri nur kvin grandajn regionojn: {{Listo de regionoj | mapo= Image-Brazil regions(pt).png | titolomapo= Regionoj de Brazilo | tekstomapo= Grandaj regionoj de Brazilo laŭ turisma vidpunkto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= Nordo | kolororegiono1= #71b37b | elementojregiono1= [[Akro]], [[Amapao]], [[Amazono]], [[Parao]], [[Rondonio]], [[Rorajmo]], [[Tokantinso]] | priskriboregiono1= [[Amazonio]], la pluvarbaro kaj regionlima vivo, kun rimarkinda indiĝena influo. La ŝtato [[Mato Grosso]] en la Centra Okcidenta regiono estas plejparte ankaŭ ene de la Amazonia Baseno. | nomoregiono2= Nordoriento | kolororegiono2= #d09440 | elementojregiono2= [[Alagoaso]], [[Bahio]], [[Cearao]], [[Maranjo]], [[Norda Riogrando]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]], [[Piaŭio]], [[Serĝipo]] | priskriboregiono2= Ĉefe "sertaneja" kulturo, kun afrika kulturo en Bahio, kiu miksiĝas kun iama iberia folkloro kaj indiĝenaj tradicioj. Ĉi tiu ofte estas konsiderata la plej bela marbordo de la lando, kaj havas la plej sunan kaj plej varman klimaton; sed ĝi estas ankaŭ la plej seka kaj plej malriĉa regiono de la lando. Ĉefurbo de la muzika stilo "Forró". | nomoregiono3= Centrokcidento | kolororegiono3= #d5dc76 | elementojregiono3= [[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]], [[Gojaso]], [[Matogroso]], [[Suda Matogroso]] | priskriboregiono3= La humida regiono "Pantanalo", grandaj bienoj, junaj urboj, la ''cerrado'' kaj la [[Federacia Distrikto (Brazilo)]], kun ĝia ali-monda modernisma arkitekturo. Naskiĝloko de la muzikstilo "sertanejo". | nomoregiono4= Sudoriento | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= [[Espiritosanto]], [[Minasĝerajso]], [[Riodeĵanejro (ŝtato)|Riodeĵanejro]], [[Sanpaŭlo (ŝtato)|Sanpaŭlo]] | priskriboregiono4= La kosmopolita koro de la lando. [[San-Paŭlo]] kaj [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]] estas la plej grandaj urboj en la lando kaj ĝia ekonomia kaj industria centro; ekzistas ankaŭ kelkaj jarcentaj koloniaj urboj, precipe en [[Minas-Ĝerajso]]. | nomoregiono5= Sudo | kolororegiono5= #4da9c4 | elementojregiono5= [[Paranao]], [[Sankta Katarino]], [[Suda Riogrando]] | priskriboregiono5= Lando de valoj kaj pampo, kie forta gaŭĉa kulturo (kunhavita kun Urugvajo kaj Argentino) renkontas eŭropajn influojn. Ĝi havas plurajn mezgrandajn urbojn kaj kamparajn setlejojn. Granda germana, itala, pola kaj ukraina enmigrado okazis en la regiono dum la 19-a jarcento. }} == Urboj == * [[Braziljo]] (''Brasilia''), la ĉefurbo – (konstruita rekte por esti la ĉefurbo de Brazilo), ĝi estas arkitektura spektaklo. Rimarkindaj konstruaĵoj inkluzivas korbforman katedralon, la belan Arches-Palacon (sidejo de la Justicministerio) kaj aliajn. * [[Fortalezo]] (''Fortaleza'') – la kvara plej granda urbo en Brazilo, kun belaj plaĝoj, (inkluzive de Jericoacoara), riĉaj je ruĝaj klifoj, palmoj, dunoj kaj lagunoj. Ĝi estas hejmo de la strata merkato de ''Praja de Iracema''. Fama pro forró-muziko kaj komikistoj, la antikvaj tradicioj de Fortalezo estas montrataj dum dancoprezentadoj okazigitaj ĉe la Teatro José de Alencar, malfermita ekde 1910. Alia rimarkinda konstruaĵo estas la novgotika Metropola Katedralo. * [[Riodeĵanejro]] (''Rio de Janeiro'') * [[Sanpaŭlo]] (''São Paulo'') * [[Bel-Horizonto]] (''Belo Horizonte'') * [[Porto-Alegro]] (''Porto Alegre'') * [[Uberlândia]] === Esperantaj urboj === * [[Fortalezo]] - La 87-a UK 2002 okazis en Fortalezo kaj la 70-a IJK 2014 same okazis en la urbo. El inter la lokaj esperantistoj estis la loka esperantista poeto Paulo Silas (1990-2017). * '''{{W|Bona Espero}}''' - ĝi estas vilaĝo en Alto Paraíso, Gojaso. Nuntempe konata kiel Hotel Fazenda Ecológica Bona Espero, ĝi estas loko por ekologia turismo kaj por realigo de edukaj kaj soci-mediaj disvolvaj projektoj. Ĝis 2013 ĝi estis komunumo kaj bieno-lernejo por malriĉaj infanoj, ne havintaj familion, kiujn esperantistoj protektis, edukis kaj instruis. Bona Espero uzas la lingvon Esperanto kiel internacian komunikilon. Sed la brazila/portugala estis la lerneja lingvo. == Aliaj cellokoj == [[File:Iguaçu falls1 11-11-13.JPG|250px|eta|Akvofaloj Iguaçu]] *[[Amazonio]] – ĝangalaj ekskursoj, faŭno, flosigita ligno, la misteroj de Amazonio *[[Nacia Parko Chapada Diamantina]] *[[Chapada dos Veadeiros]] – faŭno de ''cerrado'' (tropika savano) kaj impresa akvofaloj *[[Fernando de Noronha]] – tropika insula paradizo meze de la Atlantika oceano, protektita kiel Mara Nacia Parko ekde 1997 kaj [http://whc.unesco.org/eo/list/1000 Monda Heredaĵo de UNESKO] *[[Ilha Grande]] *[[Iguaçu Akvofaloj]] – mondfamaj akvofaloj laŭlonge de la limo inter Brazilo kaj Argentino *[[Ilha do Marajó]] - la plej granda dolĉakva insulo de la mondo *[[Lençóis Maranhenses]] - parko el dolĉakvo kaj dunoj; duone dunoj, duone lagoj. *[[Pantanal]] – la plej granda malsekregiono (marĉo) de la mondo gastigas multan ekoturismon kaj vastan biodiversecon, inkluzive de kajmanoj, jaguaroj, anakondoj, gigantaj mirmekofagoj, primatoj, gigantaj lutroj kaj piranjoj == Komprenu == === Tereno === Kun areo de 8.515.767 km2, Brazilo estas la kvina plej granda lando de la mondo. Ĝi estas proksimume la sama grandeco kiel [[Usono]] kaj duono de la grandeco de [[Rusio]]. La pejzaĝo de Brazilo estas karakterizita per ampleksaj tropikaj arbaroj de la Amazona ebenaĵo en la nordo ĝis altebenaĵoj, montetoj kaj monta marbordo en la sudo kaj sudoriento. Dum la bazo de la agrikulturo de la lando estas en la savanoj de la Mezokcidento, la plej granda parto de la populacio vivas proksime de la atlantika marbordo, kie preskaŭ ĉiuj gravaj grandurboj ankaŭ estas. La brazila teritorio havas ankaŭ la insularojn San-Pedro kaj San-Paŭlo, ĉirkaŭ 800 km for de la brazila marbordo, sur kiuj estas konstruita nur unu lumturo, kaj la iama punkolonio de [[Fernando de Noronha]], kiu ne estas malproksime de la roka grupo. Ambaŭ estas sur la Mez-Atlantika Kresto, en la ekvatora Atlantiko. La insuloj Trindade kaj Martim Vaz, kiuj apartenas al la stato de Espírito Santo, estas de vulkana origino. La ovalforma [[Rocas Atoll]] ampleksas plurajn kilometrojn kaj estis listigita kiel Monda Heredaĵo de Unesko pro sia escepta faŭno. Sed la plej granda insulo en Brazilo estas la [[Insulo Marajó]], en Amazonio. Ĝi estas la plej granda riverinsulo en la mondo kaj, kun areo de ĉirkaŭ 48,000 km², estas pli granda ol [[Svislando]]. Tamen, ĉar grandaj partoj estas inunditaj en la pluvsezono, la insulo estas loĝita nur en kelkaj lokoj. Insulo Bananal ankaŭ estas unu el la plej grandaj riverinsuloj en la mondo kun areo de ĉirkaŭ 20,000 km². Ĝi situas en nacia parko en la ŝtato [[Tocantins]] ĉe la rivero Araguaia kaj ĝia grandeco similas al [[Jamajko]]. === Historio === Antaŭ la alveno de la eŭropanoj, la areo nun konata kiel Brazilo estis hejmo ĉefe de la etnoj ''tupi'' kaj ''gvarani''. Koloniigo de la portugaloj komenciĝis malfrue en la 16-a jarcento, kiam ili interesiĝis al la valora ligno el la arbo ''pau brasil'', de kiu la lando havas sian nomon. Brazilo estis koloniigita kaj evoluigita fare de la portugaloj kaj ne de la hispanoj, kiuj tamen prenis la plej grandan parton de la resto de la Amerikoj. Orienta Brazilo estis vojpunkto sur la [[Kaba Itinero]] inter Eŭropo kaj Azio. Kelkaj partoj de Brazilo formis nederlandan kolonion inter 1630 kaj 1654. La nederlandanoj fondis plurajn urbojn, kiel Mauritsville, kaj multajn sukerkan-plantejojn. La nederlandanoj batalis teruran ĝangalmiliton kun la portugaloj, kaj fine kapitulacis, tamen sen rekoni la portugalan venkon, kio kaŭzis novan plenan militon kun Portugalio en 1656. En 1665 la Packontrakto de Hago estis subskribita; Portugalio perdis la plej granda parto de siaj kolonioj en Asio, kaj devis pagi 63 tunoj da oro por kompensi la nederlandanoj pro la perdo de sia kolonio en Brazilo. La sekvaj kvar jarcentoj vidis daŭran ekspluaton de la naturresursoj de la lando kiel ekzemple oro kaj kaŭĉuko, kune kun la pliiĝo de ekonomio bazita plejparte sur sukero, kafo kaj afrika sklavlaboro. Kristanigado kaj ekspluatado de indiĝenoj daŭris, ĝis kiam, en la 19-a kaj 20-a jarcentoj, duan ondon de enmigrado el Eŭropo, plejparte el portugalio, italio, hispanio, germanio (en suda Brazilo), japanio, Usono (plejparte en San-Paŭlo Ŝtato), polio kaj ukrainio (en la sudo), tiel aldonante al la aro de faktoroj kiuj generis la kompleksan kaj unikan brazilan kulturon kaj socion de hodiaŭ. Sendependeco estis multe malpli revolucia entrepreno en Brazilo ol en ĝiaj hispanlingvaj najbaroj. La portugala reĝo Dom João VI (Johano la 6-a) fuĝis kune kun la portugala reĝa familio en 1808, kiam Francio sub Napoleono Bonaparte invadis Portugalion dum la Napoleonaj Militoj. Li establis sin kaj sian registaron en la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]]. De 1815, Brazilo komencis havi la saman statuson kiel Portugalio, ĉesante esti kolonio. La apartigo estis laŭpaŝa kaj apogita fare de princo Pedro, filo de Dom João VI. Pedro komence restis en Rio kiel provizora reganto. Sekvante la idealojn de la gvidanto de la sendependecmovado en Sudameriko, Simón Bolívar, Pedro deklaris sendependecon de Brazilo la 7-an de septembro 1822 kaj estis kronita imperiestro Dom Pedro I. Ses jarojn poste, en 1828, la provinco Cisplatina iĝis sendependa post longa milito implikanta Argentinon kaj Brazilon, iĝante kio nun estas Urugvajo. Ĝis 1889, Brazilo estis imperio sub la regado de Dom Pedro I kaj lia filo Dom Pedro II. Je tiu tempo, ĝi iĝis emerĝanta internacia potenco. Sklaveco, kiu komence estis disvastigita, estis limigita per sinsekva leĝaro ĝis sia fina forigo en 1888. Multaj faktoroj tamen kontribuis al la falo de la monarkio. Post 1894 ekestis demokratio en Brazilo kiu tamen estis ofte interrompita per puĉoj kaj diktaturo. Brazilo eliris el pli ol du jardekoj (1964-1985) de milita diktaturo por sekvi demokratan regadon. Ekspluatante vastajn naturresursojn, enorman geografian areon kaj grandan laborantaron, hodiaŭ Brazilo estas la ĉefa ekonomia potenco de Latin-Ameriko kaj regiona gvidanto. Politika korupto kaj altaj krimfrekvencoj, precipe en grandaj grandurboj, restas tamen gravaj problemoj. La "rozkolora tajdo" en latinamerika politiko alportis pli grandan ekonomian malegalecon en Brazilo kiel en aliaj landoj, kun politikaj klasoj kreskantaj en riĉaĵo kaj nombro dum malbone edukitaj kaj politike nebone ligitaj homoj suferas de altaj barieroj al eniro en labormerkatojn, altedukon kaj aliajn merkatojn. Malkontento kun la brazila registaro erupciis en malfermajn protestojn dum la 2014-datita World Cup-piedpilkturniro, kaj denove dum la 2016-datita Somerolimpikoj. Registartrupoj komencis forpeli homojn de siaj hejmoj antaŭ la turniroj, kaj la respondo al la protestoj estis brutala laŭ la plej multaj raportoj. Kelkaj manifestaciantoj atentigis la absurdecon konstrui multekostajn stadionojn en malproksimaj lokoj, kiam homoj vivis en slumoj sen proprietaj rajtoj. Ĝeneraligita malkontento pri la ekonomio kaŭzis la elekton de la ekstremdekstra popularisma kandidato Jair Bolsonaro kiel prezidanto en 2018. Bolsonaro promesis ĉesigi mediprotektojn kaj retiriĝi indiĝenajn kaj minoritatajn rajtojn. En 2022, li estis anstataŭita fare de Luiz Inácio Lula da Silva, pli ofte konata kiel Lula. La subtenantoj de Bolsonaro tiam sturmis registarajn konstruaĵojn en [[Brazilio]], pro kiu Bolsonaro estis akuzita en februaro 2025, estis juĝita kaj kondamnita al malliberejo. === Etnoj === Pro la kontinentaj dimensioj de Brazilo, diversa geografio, historio kaj varieco de la homoj, la kulturo de la lando estas riĉa kaj diversa. Ĝi havas plurajn regionajn variojn, kaj malgraŭ esti plejparte unuigita per ununura lingvo, kelkaj regionoj estas tiel malsamaj unu de la alia ke ili aspektas kiel malsamaj landoj entute. Dum sia historio, Brazilo bonvenigis plurajn malsamajn popolojn kaj praktikojn. Brazilo konsistigas fando-poton de la plej diversaj etnoj, iom mildigante etnajn antaŭjuĝojn kaj rasajn konfliktojn, kvankam longdaŭra sklaveco kaj eĉ genocido inter indiĝenaj loĝantaroj lasis sian ŝpuron. Antaŭjuĝo estas ĝenerale pli direktita al malsamaj sociaj klasoj prefere ol inter rasoj. Tamen, raso, indikita per haŭtkoloro, estas ankoraŭ disiga faktoro en brazila socio kaj oni rimarkos, ke la haŭto kutime malheliĝas dum la socia klaso malaltiĝas: riĉaj superklasaj homoj estas plejparte helhaŭtaj; la plej multaj mezaj homoj estas sunbrunaj; kaj la plimulto de malriĉuloj estas nigraj. Nuntempe, tamen, afro-brazilanoj kaj amerindiaj loĝantaroj ĉiam pli konscias pri siaj civitanrajtoj kaj pri sia riĉa kultura heredaĵo, kaj ili povas esperi atingi socian moviĝeblon per pli adekvata lerneja edukado. === Klimato === Brazilo estas grandega lando kun malsamaj klimataj zonoj, kvankam la plej granda parto de la lando estas en la tropikoj. Temperaturoj multe varias depende de la alteco de la loko, kiun vi estas kaj la distanco de la ekvatoro. En la Amazona regiono, de norda Mato Grosso ĝis okcidenta Maranhão, ekzistas tropika pluvarbara klimato, kun tre oftaj pluvoj, altaj temperaturoj kaj reduktita termika amplitudo. Ekzistas preskaŭ seninterrompa pluvsezono en la Amazona pluvarbaro, kun la ĉefaj pluvmonatoj de novembro ĝis marto. En la Nordoriento, la marbordo havas oftajn pluvojn vintre. La interno de la brazila nordoriento havas duonaridan klimaton, kie estas tre altaj temperaturoj, maloftaj pluvoj kaj oftaj sekecoj. La centraj areoj de Brazilo havas tropikan savanklimaton, kun ekstreme seka vintro, malaltaj humidecniveloj en la mezo de la jaro (sub 30%) kaj varma kaj pluva somero. En la sudoriento, la marbordo estas varma kaj humida kaj suferas la rektan agon de la tropika atlantika maso, kun oftaj pluvoj somere. En la plej altaj areoj de la Sudoriento, kun altecoj inter 500m kaj 1000m aŭ pli, estas la plej malaltaj temperaturoj en la tuta tropika areo, atingante mezumon pli malaltan ol 18º C. En la sudo de la ŝtato San-Paŭlo kaj en la tri sudaj regionoj de la ŝtatoj En Brazilo, la klimato estas subtropika, kun pluvoj eĉ distribuitaj dum la tuta jaro. La somero estas tre varma kaj havas averaĝan temperaturon de 30º, dum la vintro, konsiderata tre malvarma, havas oftajn frostojn kaj malaltajn temperaturojn, foje atingante malpli ol 0 °C. En multaj urboj de altitudo super 1000 m en Santa Catarina kaj norde de la ''Serras Gaúchas'' regiono de Rio Grande do Sul, temperaturoj estas eĉ pli malvarmaj, eĉ okazas neĝo. == Eniri == [[File:Guarulhos International Airport Sao Paulo Brazil Terminal 1 Wing A.jpg|thumb|Internacia Flughaveno ''São Paulo–Guarulhos'' (GRU), la ĉefa de la lando]] [[File:LETICIA-TABATINGA BRASIL - COLOMBIA RIO JAVARI - panoramio (1).jpg|thumb|Velado inter Brazilo kaj Kolombio sur la Amazono]] === Eniri avie === La du ĉefaj internaciaj enirejoj al Brazilo estas '''[[Internacia Flughaveno San-Paŭlo-Guarulhos]]''' (IATA:GRU) kaj '''[[Internacia Flughaveno Rio-de-Ĵanejro-Galeão]]''' (IATA:GIG). Ambaŭ estas proksime al siaj respektivaj urbocentroj kaj havas konektojn per metroo aŭ buslinioj. Pli malgranda nombro da internaciaj flugoj estas haveblaj al aliaj brazilaj ĉefurboj, kiel ekzemple [[Belém]], [[Belo Horizonte]], [[Brazilio]], [[Fortalezo]], [[Manaŭso]], [[Porto Alegro]] kaj [[Recife]], same kiel [[Campinas]]. La plej granda brazila aviadkompanio estas la nacie registrita aviadkompanio '''[https://www.latam.com/ LATAM Airlines]''' kiu havas rektajn flugojn al multaj cellokoj en Ameriko kaj Eŭropo. Aliaj malaltkostaj aviadkompanioj, kiel ekzemple [https://www.voegol.com.br/ '''GOL'''] kaj [https://www.voeazul.com.br/ '''Azul'''] ankaŭ havas rektajn flugojn inter multaj brazilaj kaj sudamerikaj urboj. Delta Air Lines, United Airlines, kaj American Airlines ankaŭ funkciigas flugojn al San-Paŭlo-Guarulhos el kelkaj usonaj urboj [[Atlanta]], [[Dallas]], [[Houston]], [[Miamo]], [[Newark (Nov-Ĵerzejo)|Newark]], [[Novjorko]] ([[John F. Kennedy International Airport|JFK]]) kaj [[Ĉikago]], same kiel Air Canada el [[Montrealo]] kaj [[Toronto]]. Eŭropaj aviadkompanioj, kiel ekzemple British Airways, KLM, Air France, Lufthansa, ITA Airways, Iberia kaj TAP ankaŭ funkciigas internaciajn flugojn al San-Paŭlo aŭ Rio-de-Ĵanejro el [[Londono]] ([[Flughaveno Heathrow|Heathrow]]), [[Amsterdamo]], [[Parizo]] ([[Flughaveno Pariza Charles de Gaulle|Charles de Gaulle]]), [[Frankfurto]], [[Romo]], [[Madrido]] kaj [[Lisbono]]. Venante el Eŭropo, oni kutime ricevas malaltajn flugprezojn altfrekvence el Madrido kaj Lisbono. Aervojaĝado en Brazilo kreskis de 70 milionoj da pasaĝeroj en 2009 ĝis preskaŭ 120 milionoj en 2019, parte pro la malbona stato de multaj brazilaj vojoj kaj la foresto de iu ajn realigebla fervoja reto. Ĝi ankoraŭ estas relative malmultekosta kun rabatoj foje haveblaj kaj facile la plej bona elekto por longdistanca vojaĝado ene de la lando. Kelkaj gravaj flughavenoj, precipe tiuj en San-Paŭlo kaj Rio-de-Ĵanejro, tamen fariĝas tre plenplenaj. === Eniri trajne === Trajnservo ene de Brazilo preskaŭ ne ekzistas. Tamen, ekzistas esceptoj al la regulo, kiel ekzemple la Serra Verde Express, turisma itinero komenciĝanta de Curitiba. === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Rio2009-2.JPG|300px|thumbnail|La karnivalo en Rio]] [[File:Praia de Copacabana na zona Sul da cidade do Rio de Janeiro, no Brasil.jpg|300px|thumbnail|La mondfama plaĝo Kopakabana en suda Rio-de-Ĵanejro]] '''Muziko''' ludas gravan rolon en brazila identeco. Stiloj kiel ''choro'', ''samba'' kaj ''bossa nova'' estas konsiderataj vere brazilaj. ''Caipira'' muziko estas ankaŭ en la radikoj de ''sertanejo'', la nacia ekvivalento folklora muziko. MPB signifas Brazilan Popularan Muzikon, kiu miksas plurajn naciajn stilojn sub ununura koncepto. ''Forró'', nordorienta feliĉa dancmuzika stilo, ankaŭ iĝis ofta tutlande. Novaj urbaj stiloj inkluzivas ''funk'' - nomo donita al danca muzikĝenro de la ''faveloj'' de Rio, kiu miksas pezajn elektronikajn taktojn kaj ofte aĉan repadon - kaj ''tekno-brega'', amasoplaĉan en nordaj ŝtatoj, kiu kunfandas romantikan popmuzikon, dancan muzikon kaj karibajn ritmojn. Miksaĵo de militartoj, danco, muziko kaj ludo, '''kapoejro''' estis alportita al Brazilo fare de afrikaj sklavoj, ĉefe de portugalaj kolonioj [[Angola]]. Distingas ĝin viglaj komplikaj movoj kaj akompana muziko, ĝi videblas kaj praktikeblas en multaj brazilaj urboj. Pli postaj enmigrintoj de Japanio kunportis siajn tradiciajn luktosportojn, kiuj iom post iom evoluis al unika stilo konata kiel '''Brazila ĵuĵicuo'''. En klasika muziko, la Moderna Periodo estas precipe rimarkinda, pro la verkoj de komponistoj kiel Heitor Villa-Lobos kaj Camargo Guarnieri, kiuj kreis tipan brazilan lernejon, miksante elementojn de la tradicia eŭropa klasika muziko al la brazilaj ritmoj, dum aliaj komponistoj kiel Cláudio Santoro sekvis la gvidliniojn de la Dua Lernejo de Vieno. En la Romantika Periodo, la plej granda nomo estis Antonio Carlos Gomes, verkinto de kelkaj ital-stilaj operoj kun tipaj brazilaj temoj, kiel ''Il Guarany'' kaj ''Lo Schiavo''. En la Klasika Periodo, la plej elstara nomo estas José Maurício Nunes Garcia, pastro kiu skribis kaj sakralan kaj sekularan muzikon kaj estis tre influita per la viena klasika stilo de la 18-a kaj frua 19-a jarcento. '''Kandomblé''' kaj '''Umbanda''' estas religioj kun afrikaj radikoj kiuj postvivis antaŭjuĝojn kaj persekutadojn kaj daŭre havas signifan sekvantaron en Brazilo. Iliaj kultaj lokoj nomiĝas ''terreiros'' kaj multaj estas viziteblaj. '''Indiĝenaj''' trajtoj troveblas ĉie en brazila kulturo, de kuirarto ĝis vortprovizo. Ankoraŭ ekzistas multaj indiĝenaj grupoj kaj triboj loĝantaj en ĉiuj brazilaj regionoj, kvankam multaj estis profunde influitaj de okcidenta kulturo, kaj pluraj el la postvivantaj indiĝenaj lingvoj de la lando estas en danĝero de tute malaperi. La tradicia vivstilo kaj grafikaj esprimoj de la indiĝena grupo Wajãpi el la ŝtato [[Amapá]] estis proklamitaj [https://ich.unesco.org/en/RL/oral-and-graphic-expressions-of-the-wajapi-00049 Majstraĵo de la Monda Nemateria Heredaĵo] de Unesko. La vasta plimulto de la lastaj nekontaktitaj popoloj de la mondo loĝas ene de la densa Amazona pluvarbaro de Brazilo. Globo, la plej granda nacia televidreto, ankaŭ ludas gravan rolon en formado de la nacia identeco. La aliaj kvin ĉefaj brazilaj televidretoj estas SBT (la dua plej granda), RecordTV, Band, RedeTV kaj Cultura (la publika kaj eduka televidreto). Ekzistas ankaŭ multaj aliaj lokaj aŭ regionaj televidkanaloj. Krome, brazilanoj ĉiam pli havas aliron al multaj aliaj kablaj aŭ satelitaj televidkanaloj. Naŭ el dek domanaroj havas televidilon, kiu estas la plej grava fonto de informo kaj distro por la plej multaj brazilanoj, sekvata de radioelsendoj. Televidoj elsendas sportojn, filmojn, lokajn kaj naciajn novaĵojn kaj '''telenovelojn''' (sap-operoj)– 6-10 tutmonatajn seriojn kiuj fariĝis unu el la ĉefaj kulturaj eksportaĵoj de la lando. == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> En [[w:eo:Pasporta Servo|Pasporta Servo]] estas pluraj brazilanoj. * '''[https://www.hostelesperanto.com.br/ Hostel' Esperanto]''' en [[Fortalezo]] - junulargastejo posedata de esperantisto, kun retejo en Esperanto === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == Ĝenerale, brazilanoj estas amuzema popolo. Dum en la sudaj regionoj povas esti konsiderataj iom pli malvarmaj kaj pli rezervitaj, de Rio norden, homoj havas vigla sinteno kaj ĝuas libertempon. Amikeco kaj gastamo estas alte aprezataj inter brazilanoj, kaj familiaj ligoj kaj sociaj interagoj estas alte taksataj. Al homoj, kiujn ili renkontis, aŭ almenaŭ konas laŭnome, brazilanoj estas kutime tre malfermaj, amikemaj kaj foje sufiĉe sindonemaj. Fojo prezentita, ĝis akiri bonan kialon ne fari, tipa brazilano povas trakti vin tiel varme kiel li traktus plej bonan amikon. Brazilanoj estas laŭdire unu el la plej gastamaj homoj en la mondo kaj eksterlandanoj estas kutime traktataj kun respekto kaj ofte kun vera admiro. tion dirite, turismo en Brazilo, kiel en la plej granda parto de la mondo, eligas la pli malhelan flankon de la homaro. Sintenoj al eksterlandanoj ankaŭ povas esti kondiĉigitaj de regionaj diferencoj: * La ŝtato [[Sankta Katarina]] bonvenigas siajn hispanlingvajn turistojn per dulingvaj ŝildoj kaj bonvenigaj komitatoj. * Kontraŭe en [[Salvadoro]], la plej granda urbo de la Nordoriento, povas okazi ke oni pagigas pli al ĉiu, kiu parolas, agas aŭ aspektas kiel turisto (eĉ aliaj brazilanoj!) (pli altajn prezojn, kiel en parkejoj, en restoracioj ktp). Plej multaj brazilanoj estas honestaj kaj vere amikemaj, sed multaj kutimas al malgrandaj koruptaj agoj en sia ĉiutaga vivo, la tiel nomata ''jeitinho brasileiro''. Se vi evidente aspektas kiel turisto, vi estas ebla celo; ekzemple, vendisto povas provi vendi varojn ĉe pli altaj prezoj, aŭ taksiisto povas elekti la plej longan itineron al la celloko. Ĝi ne signifas, ke vi ne povas fidi iun ajn, nur ke vi devas esti iom pli vigla kaj singarda, precipe se iu ŝajnas ''tro amika''. == Sano == == Respekto == == Esperanto == Esperanto-movado en Brazilo estiĝis en la komenco de la 20a jarcento. La tutlanda organizo estas jam pli ol centjara. En la tuta lando troviĝas Esperanto-grupoj, societoj kaj asocioj. Dum la jaro okazas pluraj aranĝoj kaj kongresoj. Jen kelkaj el ili: *Esperanto-kongreso de San-Paŭlo<ref>[http://easp.org.br/asocio/kongreso/ Kongresa angulo ĉe la retejo de la Asocio]</ref> *Brazila kongreso de Esperanto<ref>[http://esperanto.org.br/info/index.php/participe/kongresoj Kongresa angulo ĉe la retejo de la Ligo]</ref> === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == {{Vikipedkat|Brazilo}} {{Vikinovkat|Brazilo}} {{Vikifonkat|Brazilo}} <references /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.brasil.gov.br/turismo Oficialaj turismoinformoj] ĉe la retejo de la brazila registaro. {{Parto de|Sudameriko}} {{Skizo|Brazilo}} t5spe32355bsj1qssawzjtt8n17ljjf 72648 72647 2026-06-13T20:35:38Z Tiguliano 53 /* Etnoj */ 72648 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Botafogo banner.jpg}} {{Informkesto lando | ĉeflingvo = [[Portugala frazlibro|portugala]] | bildo=Image:Brazil_rio_janeiro.jpg | bildotitolo=Riodeĵanejro | monunuo={{W|brazila realo}} (BRL) | areo=8 510 000 km² | loĝantaro=190 milionoj (2010) | elekt22222ro=127-220V/60 Hz, kontaktingo tipo N | antaŭkodo=+55 | horzono=UTC -2 ĝis UTC -4 }} [[Dosiero:Standard Timezones of Brazil.svg|thumb|Horzonoj en Brazilo]]. '''{{W|Brazilo}}''' (portugale: ''Brasil /bɾaˈziu̯/'') estas la plej granda lando en mondoparto [[Sudameriko]], kaj la kvina plej granda en la mondo. Ĝi havas multajn turismajn vidindaĵojn. Brazilo estas nekredeble diversa lando, laŭ homoj, kulturo kaj pejzaĝoj - kaj ĝi estas fama pro la somera karnavalo en Rio-de-Ĵanejro, Salvador, Olinda kaj Recife ĝis la sovaĝa potenco de la naturo en Amazono kaj Iguaçu-akvofaloj. Vi trovos viglajn urbojn, trankvilajn strandojn kaj tradiciajn vivstilojn, ofte unu tuj apud la alia. La brazila kulturo, kiu varias konsiderinde tra la lando, devenas de internacia miksaĵo de eŭropaj koloniigistoj, afrikaj kaj aziaj komunumoj (precipe en Salvador kaj San-Paŭlo, respektive), kaj indiĝena influo tra la tuta lando. ===Horzonoj=== Brazilo ampleksas kvar horzonojn, de UTC-2 ĝis UTC-5 (de "Brazila tempo -2" ĝis "Brazila tempo +1"). :ruĝe, '''Brazila tempo -2''' (UTC-5): Akreo kaj okcidenta Amazonio. :brune, '''Brazila tempo -1''' (UTC-4): ''Roraima'', orienta Amazonio, ''Rondônia'', ''Mato Grosso'' kaj ''Mato Grosso do Sul''. :verde, '''Brazila tempo''' (UTC-3): en Sudoriento, Sudo, Nordoriento, [[Gojaso]], ''Distrito Federal'', ''Pará'', ''Amapá''. La kvara zono (blua), estas malfacile videbla en la mapo, ĉar konsistas nur de kelkaj malgrandaj insuloj en la atlantiko: :blue, '''Brazila tempo +1''', (UTC-2): en ''Fernando de Noronha'' kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj insuloj en Atlantiko. Ekde 2019, la somera horo ne plu estas observata en Brazilo. <br style="clear:both;" /> {{Situo sur mapo celloko Brazilo}} == Regionoj == Brazilo estas oficiale federacio de 26 ŝtatoj, al kiuj estas aldoninda unu federacio distrikto (la regiono de la ĉefurbo [[Braziljo]]). Pli sube estas la listo de tiuj federaciaj eroj. De turisma vidpunkto utilas konsideri nur kvin grandajn regionojn: {{Listo de regionoj | mapo= Image-Brazil regions(pt).png | titolomapo= Regionoj de Brazilo | tekstomapo= Grandaj regionoj de Brazilo laŭ turisma vidpunkto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= Nordo | kolororegiono1= #71b37b | elementojregiono1= [[Akro]], [[Amapao]], [[Amazono]], [[Parao]], [[Rondonio]], [[Rorajmo]], [[Tokantinso]] | priskriboregiono1= [[Amazonio]], la pluvarbaro kaj regionlima vivo, kun rimarkinda indiĝena influo. La ŝtato [[Mato Grosso]] en la Centra Okcidenta regiono estas plejparte ankaŭ ene de la Amazonia Baseno. | nomoregiono2= Nordoriento | kolororegiono2= #d09440 | elementojregiono2= [[Alagoaso]], [[Bahio]], [[Cearao]], [[Maranjo]], [[Norda Riogrando]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]], [[Piaŭio]], [[Serĝipo]] | priskriboregiono2= Ĉefe "sertaneja" kulturo, kun afrika kulturo en Bahio, kiu miksiĝas kun iama iberia folkloro kaj indiĝenaj tradicioj. Ĉi tiu ofte estas konsiderata la plej bela marbordo de la lando, kaj havas la plej sunan kaj plej varman klimaton; sed ĝi estas ankaŭ la plej seka kaj plej malriĉa regiono de la lando. Ĉefurbo de la muzika stilo "Forró". | nomoregiono3= Centrokcidento | kolororegiono3= #d5dc76 | elementojregiono3= [[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]], [[Gojaso]], [[Matogroso]], [[Suda Matogroso]] | priskriboregiono3= La humida regiono "Pantanalo", grandaj bienoj, junaj urboj, la ''cerrado'' kaj la [[Federacia Distrikto (Brazilo)]], kun ĝia ali-monda modernisma arkitekturo. Naskiĝloko de la muzikstilo "sertanejo". | nomoregiono4= Sudoriento | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= [[Espiritosanto]], [[Minasĝerajso]], [[Riodeĵanejro (ŝtato)|Riodeĵanejro]], [[Sanpaŭlo (ŝtato)|Sanpaŭlo]] | priskriboregiono4= La kosmopolita koro de la lando. [[San-Paŭlo]] kaj [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]] estas la plej grandaj urboj en la lando kaj ĝia ekonomia kaj industria centro; ekzistas ankaŭ kelkaj jarcentaj koloniaj urboj, precipe en [[Minas-Ĝerajso]]. | nomoregiono5= Sudo | kolororegiono5= #4da9c4 | elementojregiono5= [[Paranao]], [[Sankta Katarino]], [[Suda Riogrando]] | priskriboregiono5= Lando de valoj kaj pampo, kie forta gaŭĉa kulturo (kunhavita kun Urugvajo kaj Argentino) renkontas eŭropajn influojn. Ĝi havas plurajn mezgrandajn urbojn kaj kamparajn setlejojn. Granda germana, itala, pola kaj ukraina enmigrado okazis en la regiono dum la 19-a jarcento. }} == Urboj == * [[Braziljo]] (''Brasilia''), la ĉefurbo – (konstruita rekte por esti la ĉefurbo de Brazilo), ĝi estas arkitektura spektaklo. Rimarkindaj konstruaĵoj inkluzivas korbforman katedralon, la belan Arches-Palacon (sidejo de la Justicministerio) kaj aliajn. * [[Fortalezo]] (''Fortaleza'') – la kvara plej granda urbo en Brazilo, kun belaj plaĝoj, (inkluzive de Jericoacoara), riĉaj je ruĝaj klifoj, palmoj, dunoj kaj lagunoj. Ĝi estas hejmo de la strata merkato de ''Praja de Iracema''. Fama pro forró-muziko kaj komikistoj, la antikvaj tradicioj de Fortalezo estas montrataj dum dancoprezentadoj okazigitaj ĉe la Teatro José de Alencar, malfermita ekde 1910. Alia rimarkinda konstruaĵo estas la novgotika Metropola Katedralo. * [[Riodeĵanejro]] (''Rio de Janeiro'') * [[Sanpaŭlo]] (''São Paulo'') * [[Bel-Horizonto]] (''Belo Horizonte'') * [[Porto-Alegro]] (''Porto Alegre'') * [[Uberlândia]] === Esperantaj urboj === * [[Fortalezo]] - La 87-a UK 2002 okazis en Fortalezo kaj la 70-a IJK 2014 same okazis en la urbo. El inter la lokaj esperantistoj estis la loka esperantista poeto Paulo Silas (1990-2017). * '''{{W|Bona Espero}}''' - ĝi estas vilaĝo en Alto Paraíso, Gojaso. Nuntempe konata kiel Hotel Fazenda Ecológica Bona Espero, ĝi estas loko por ekologia turismo kaj por realigo de edukaj kaj soci-mediaj disvolvaj projektoj. Ĝis 2013 ĝi estis komunumo kaj bieno-lernejo por malriĉaj infanoj, ne havintaj familion, kiujn esperantistoj protektis, edukis kaj instruis. Bona Espero uzas la lingvon Esperanto kiel internacian komunikilon. Sed la brazila/portugala estis la lerneja lingvo. == Aliaj cellokoj == [[File:Iguaçu falls1 11-11-13.JPG|250px|eta|Akvofaloj Iguaçu]] *[[Amazonio]] – ĝangalaj ekskursoj, faŭno, flosigita ligno, la misteroj de Amazonio *[[Nacia Parko Chapada Diamantina]] *[[Chapada dos Veadeiros]] – faŭno de ''cerrado'' (tropika savano) kaj impresa akvofaloj *[[Fernando de Noronha]] – tropika insula paradizo meze de la Atlantika oceano, protektita kiel Mara Nacia Parko ekde 1997 kaj [http://whc.unesco.org/eo/list/1000 Monda Heredaĵo de UNESKO] *[[Ilha Grande]] *[[Iguaçu Akvofaloj]] – mondfamaj akvofaloj laŭlonge de la limo inter Brazilo kaj Argentino *[[Ilha do Marajó]] - la plej granda dolĉakva insulo de la mondo *[[Lençóis Maranhenses]] - parko el dolĉakvo kaj dunoj; duone dunoj, duone lagoj. *[[Pantanal]] – la plej granda malsekregiono (marĉo) de la mondo gastigas multan ekoturismon kaj vastan biodiversecon, inkluzive de kajmanoj, jaguaroj, anakondoj, gigantaj mirmekofagoj, primatoj, gigantaj lutroj kaj piranjoj == Komprenu == === Tereno === Kun areo de 8.515.767 km2, Brazilo estas la kvina plej granda lando de la mondo. Ĝi estas proksimume la sama grandeco kiel [[Usono]] kaj duono de la grandeco de [[Rusio]]. La pejzaĝo de Brazilo estas karakterizita per ampleksaj tropikaj arbaroj de la Amazona ebenaĵo en la nordo ĝis altebenaĵoj, montetoj kaj monta marbordo en la sudo kaj sudoriento. Dum la bazo de la agrikulturo de la lando estas en la savanoj de la Mezokcidento, la plej granda parto de la populacio vivas proksime de la atlantika marbordo, kie preskaŭ ĉiuj gravaj grandurboj ankaŭ estas. La brazila teritorio havas ankaŭ la insularojn San-Pedro kaj San-Paŭlo, ĉirkaŭ 800 km for de la brazila marbordo, sur kiuj estas konstruita nur unu lumturo, kaj la iama punkolonio de [[Fernando de Noronha]], kiu ne estas malproksime de la roka grupo. Ambaŭ estas sur la Mez-Atlantika Kresto, en la ekvatora Atlantiko. La insuloj Trindade kaj Martim Vaz, kiuj apartenas al la stato de Espírito Santo, estas de vulkana origino. La ovalforma [[Rocas Atoll]] ampleksas plurajn kilometrojn kaj estis listigita kiel Monda Heredaĵo de Unesko pro sia escepta faŭno. Sed la plej granda insulo en Brazilo estas la [[Insulo Marajó]], en Amazonio. Ĝi estas la plej granda riverinsulo en la mondo kaj, kun areo de ĉirkaŭ 48,000 km², estas pli granda ol [[Svislando]]. Tamen, ĉar grandaj partoj estas inunditaj en la pluvsezono, la insulo estas loĝita nur en kelkaj lokoj. Insulo Bananal ankaŭ estas unu el la plej grandaj riverinsuloj en la mondo kun areo de ĉirkaŭ 20,000 km². Ĝi situas en nacia parko en la ŝtato [[Tocantins]] ĉe la rivero Araguaia kaj ĝia grandeco similas al [[Jamajko]]. === Historio === Antaŭ la alveno de la eŭropanoj, la areo nun konata kiel Brazilo estis hejmo ĉefe de la etnoj ''tupi'' kaj ''gvarani''. Koloniigo de la portugaloj komenciĝis malfrue en la 16-a jarcento, kiam ili interesiĝis al la valora ligno el la arbo ''pau brasil'', de kiu la lando havas sian nomon. Brazilo estis koloniigita kaj evoluigita fare de la portugaloj kaj ne de la hispanoj, kiuj tamen prenis la plej grandan parton de la resto de la Amerikoj. Orienta Brazilo estis vojpunkto sur la [[Kaba Itinero]] inter Eŭropo kaj Azio. Kelkaj partoj de Brazilo formis nederlandan kolonion inter 1630 kaj 1654. La nederlandanoj fondis plurajn urbojn, kiel Mauritsville, kaj multajn sukerkan-plantejojn. La nederlandanoj batalis teruran ĝangalmiliton kun la portugaloj, kaj fine kapitulacis, tamen sen rekoni la portugalan venkon, kio kaŭzis novan plenan militon kun Portugalio en 1656. En 1665 la Packontrakto de Hago estis subskribita; Portugalio perdis la plej granda parto de siaj kolonioj en Asio, kaj devis pagi 63 tunoj da oro por kompensi la nederlandanoj pro la perdo de sia kolonio en Brazilo. La sekvaj kvar jarcentoj vidis daŭran ekspluaton de la naturresursoj de la lando kiel ekzemple oro kaj kaŭĉuko, kune kun la pliiĝo de ekonomio bazita plejparte sur sukero, kafo kaj afrika sklavlaboro. Kristanigado kaj ekspluatado de indiĝenoj daŭris, ĝis kiam, en la 19-a kaj 20-a jarcentoj, duan ondon de enmigrado el Eŭropo, plejparte el portugalio, italio, hispanio, germanio (en suda Brazilo), japanio, Usono (plejparte en San-Paŭlo Ŝtato), polio kaj ukrainio (en la sudo), tiel aldonante al la aro de faktoroj kiuj generis la kompleksan kaj unikan brazilan kulturon kaj socion de hodiaŭ. Sendependeco estis multe malpli revolucia entrepreno en Brazilo ol en ĝiaj hispanlingvaj najbaroj. La portugala reĝo Dom João VI (Johano la 6-a) fuĝis kune kun la portugala reĝa familio en 1808, kiam Francio sub Napoleono Bonaparte invadis Portugalion dum la Napoleonaj Militoj. Li establis sin kaj sian registaron en la urbo [[Rio-de-Ĵanejro]]. De 1815, Brazilo komencis havi la saman statuson kiel Portugalio, ĉesante esti kolonio. La apartigo estis laŭpaŝa kaj apogita fare de princo Pedro, filo de Dom João VI. Pedro komence restis en Rio kiel provizora reganto. Sekvante la idealojn de la gvidanto de la sendependecmovado en Sudameriko, Simón Bolívar, Pedro deklaris sendependecon de Brazilo la 7-an de septembro 1822 kaj estis kronita imperiestro Dom Pedro I. Ses jarojn poste, en 1828, la provinco Cisplatina iĝis sendependa post longa milito implikanta Argentinon kaj Brazilon, iĝante kio nun estas Urugvajo. Ĝis 1889, Brazilo estis imperio sub la regado de Dom Pedro I kaj lia filo Dom Pedro II. Je tiu tempo, ĝi iĝis emerĝanta internacia potenco. Sklaveco, kiu komence estis disvastigita, estis limigita per sinsekva leĝaro ĝis sia fina forigo en 1888. Multaj faktoroj tamen kontribuis al la falo de la monarkio. Post 1894 ekestis demokratio en Brazilo kiu tamen estis ofte interrompita per puĉoj kaj diktaturo. Brazilo eliris el pli ol du jardekoj (1964-1985) de milita diktaturo por sekvi demokratan regadon. Ekspluatante vastajn naturresursojn, enorman geografian areon kaj grandan laborantaron, hodiaŭ Brazilo estas la ĉefa ekonomia potenco de Latin-Ameriko kaj regiona gvidanto. Politika korupto kaj altaj krimfrekvencoj, precipe en grandaj grandurboj, restas tamen gravaj problemoj. La "rozkolora tajdo" en latinamerika politiko alportis pli grandan ekonomian malegalecon en Brazilo kiel en aliaj landoj, kun politikaj klasoj kreskantaj en riĉaĵo kaj nombro dum malbone edukitaj kaj politike nebone ligitaj homoj suferas de altaj barieroj al eniro en labormerkatojn, altedukon kaj aliajn merkatojn. Malkontento kun la brazila registaro erupciis en malfermajn protestojn dum la 2014-datita World Cup-piedpilkturniro, kaj denove dum la 2016-datita Somerolimpikoj. Registartrupoj komencis forpeli homojn de siaj hejmoj antaŭ la turniroj, kaj la respondo al la protestoj estis brutala laŭ la plej multaj raportoj. Kelkaj manifestaciantoj atentigis la absurdecon konstrui multekostajn stadionojn en malproksimaj lokoj, kiam homoj vivis en slumoj sen proprietaj rajtoj. Ĝeneraligita malkontento pri la ekonomio kaŭzis la elekton de la ekstremdekstra popularisma kandidato Jair Bolsonaro kiel prezidanto en 2018. Bolsonaro promesis ĉesigi mediprotektojn kaj retiriĝi indiĝenajn kaj minoritatajn rajtojn. En 2022, li estis anstataŭita fare de Luiz Inácio Lula da Silva, pli ofte konata kiel Lula. La subtenantoj de Bolsonaro tiam sturmis registarajn konstruaĵojn en [[Brazilio]], pro kiu Bolsonaro estis akuzita en februaro 2025, estis juĝita kaj kondamnita al malliberejo. === Etnoj === Pro la kontinentaj dimensioj de Brazilo, diversa geografio, historio kaj varieco de la homoj, la kulturo de la lando estas riĉa kaj diversa. Ĝi havas plurajn regionajn variojn, kaj malgraŭ esti plejparte unuigita per ununura lingvo, kelkaj regionoj estas tiel malsamaj unu de la alia ke ili aspektas kiel malsamaj landoj entute. Dum sia historio, Brazilo bonvenigis plurajn malsamajn popolojn kaj praktikojn. Brazilo konsistigas fando-poton de la plej diversaj etnoj, iom mildigante etnajn antaŭjuĝojn kaj rasajn konfliktojn, kvankam longdaŭra sklaveco kaj eĉ genocido inter indiĝenaj loĝantaroj lasis sian ŝpuron. Antaŭjuĝo estas ĝenerale pli direktita al malsamaj sociaj klasoj prefere ol inter rasoj. Tamen, raso, indikita per haŭtkoloro, estas ankoraŭ disiga faktoro en brazila socio kaj oni rimarkos, ke la haŭto kutime malheliĝas dum la socia klaso malaltiĝas: riĉaj superklasaj homoj estas plejparte helhaŭtaj; la plej multaj mezaj homoj estas sunbrunaj; kaj la plimulto de malriĉuloj estas nigraj. Nuntempe, tamen, afro-brazilanoj kaj amerindiaj loĝantaroj ĉiam pli konscias pri siaj civitanrajtoj kaj pri sia riĉa kultura heredaĵo, kaj ili povas esperi atingi socian moviĝeblon per pli adekvata lerneja edukado. Dum la "okcidentaj" radikoj de brazila kulturo estas plejparte eŭropaj, precipe iberaj, kiel konstatite per ĝiaj koloniaj urboj kaj sporadaj historiaj konstruaĵoj inter la pli novaj nubskrapaj domegoj, ekzistas forta tendenco adopti pli "amerikan vivmanieron" kiu troviĝas en urba kulturo kaj arkitekturo, amaskomunikiloj, konsumismo kaj pozitiva sinteno al teknika progreso. Malgraŭ tio, Brazilo daŭre estas nacio alfrontanta Atlantikon prefere ol Hispanan Ameriko, kaj la intelektaj elitoj verŝajne rigardas al [[Eŭropo]], precipe [[Francio]], kiel fontojn de inspiro, kontraste al la [[Usono]]. Multaj aspektoj en la brazila socio, kiel la eduka sistemo, estas inspiritaj de la francoj, kaj povas ŝajni strangaj komence al nordamerikaj vizitantoj. La kontrastoj en ĉi tiu granda lando same fascinas kaj ŝokas la plej multajn vizitantojn, precipe eŭropanojn. La indiferenteco de multaj lokanoj pri la sociaj, ekonomiaj kaj ekologiaj problemoj povas ĉagreni vizitantojn kutimajn trakti ĉi tiujn aferojn hejme. Dum elito de bone edukitaj profesiuloj kaj la politika klaso partoprenas en la agrablaĵoj de moderna socio, infanlaboro, analfabeteco kaj krude malsupera loĝado daŭre ekzistas eĉ en grandaj urboj benitaj de ekonomia kresko kaj grandega eksterlanda investo kiel ekzemple [[San-Paŭlo]] aŭ [[Rio-de-Ĵanejro|Rio]]. Kvankam brazilanoj povas kalkuli sur sian resurcojn en krudmaterialoj, agrikulturo kaj energifontoj kiel grandegan profiton por la estonteco, estas vere, ke sen grandegaj ŝanĝoj en edukado kaj aliro al entreprenado por ĉiuj, apenaŭ estos eliro el malriĉeco kaj subevoluo. Ekde la komenco de la 21-a jarcento, Brazilo alfrontis kreskantan ondon de enmigrado el [[Ĉinio]], [[Bolivio]] kaj [[Haitio]]. === Klimato === Brazilo estas grandega lando kun malsamaj klimataj zonoj, kvankam la plej granda parto de la lando estas en la tropikoj. Temperaturoj multe varias depende de la alteco de la loko, kiun vi estas kaj la distanco de la ekvatoro. En la Amazona regiono, de norda Mato Grosso ĝis okcidenta Maranhão, ekzistas tropika pluvarbara klimato, kun tre oftaj pluvoj, altaj temperaturoj kaj reduktita termika amplitudo. Ekzistas preskaŭ seninterrompa pluvsezono en la Amazona pluvarbaro, kun la ĉefaj pluvmonatoj de novembro ĝis marto. En la Nordoriento, la marbordo havas oftajn pluvojn vintre. La interno de la brazila nordoriento havas duonaridan klimaton, kie estas tre altaj temperaturoj, maloftaj pluvoj kaj oftaj sekecoj. La centraj areoj de Brazilo havas tropikan savanklimaton, kun ekstreme seka vintro, malaltaj humidecniveloj en la mezo de la jaro (sub 30%) kaj varma kaj pluva somero. En la sudoriento, la marbordo estas varma kaj humida kaj suferas la rektan agon de la tropika atlantika maso, kun oftaj pluvoj somere. En la plej altaj areoj de la Sudoriento, kun altecoj inter 500m kaj 1000m aŭ pli, estas la plej malaltaj temperaturoj en la tuta tropika areo, atingante mezumon pli malaltan ol 18º C. En la sudo de la ŝtato San-Paŭlo kaj en la tri sudaj regionoj de la ŝtatoj En Brazilo, la klimato estas subtropika, kun pluvoj eĉ distribuitaj dum la tuta jaro. La somero estas tre varma kaj havas averaĝan temperaturon de 30º, dum la vintro, konsiderata tre malvarma, havas oftajn frostojn kaj malaltajn temperaturojn, foje atingante malpli ol 0 °C. En multaj urboj de altitudo super 1000 m en Santa Catarina kaj norde de la ''Serras Gaúchas'' regiono de Rio Grande do Sul, temperaturoj estas eĉ pli malvarmaj, eĉ okazas neĝo. == Eniri == [[File:Guarulhos International Airport Sao Paulo Brazil Terminal 1 Wing A.jpg|thumb|Internacia Flughaveno ''São Paulo–Guarulhos'' (GRU), la ĉefa de la lando]] [[File:LETICIA-TABATINGA BRASIL - COLOMBIA RIO JAVARI - panoramio (1).jpg|thumb|Velado inter Brazilo kaj Kolombio sur la Amazono]] === Eniri avie === La du ĉefaj internaciaj enirejoj al Brazilo estas '''[[Internacia Flughaveno San-Paŭlo-Guarulhos]]''' (IATA:GRU) kaj '''[[Internacia Flughaveno Rio-de-Ĵanejro-Galeão]]''' (IATA:GIG). Ambaŭ estas proksime al siaj respektivaj urbocentroj kaj havas konektojn per metroo aŭ buslinioj. Pli malgranda nombro da internaciaj flugoj estas haveblaj al aliaj brazilaj ĉefurboj, kiel ekzemple [[Belém]], [[Belo Horizonte]], [[Brazilio]], [[Fortalezo]], [[Manaŭso]], [[Porto Alegro]] kaj [[Recife]], same kiel [[Campinas]]. La plej granda brazila aviadkompanio estas la nacie registrita aviadkompanio '''[https://www.latam.com/ LATAM Airlines]''' kiu havas rektajn flugojn al multaj cellokoj en Ameriko kaj Eŭropo. Aliaj malaltkostaj aviadkompanioj, kiel ekzemple [https://www.voegol.com.br/ '''GOL'''] kaj [https://www.voeazul.com.br/ '''Azul'''] ankaŭ havas rektajn flugojn inter multaj brazilaj kaj sudamerikaj urboj. Delta Air Lines, United Airlines, kaj American Airlines ankaŭ funkciigas flugojn al San-Paŭlo-Guarulhos el kelkaj usonaj urboj [[Atlanta]], [[Dallas]], [[Houston]], [[Miamo]], [[Newark (Nov-Ĵerzejo)|Newark]], [[Novjorko]] ([[John F. Kennedy International Airport|JFK]]) kaj [[Ĉikago]], same kiel Air Canada el [[Montrealo]] kaj [[Toronto]]. Eŭropaj aviadkompanioj, kiel ekzemple British Airways, KLM, Air France, Lufthansa, ITA Airways, Iberia kaj TAP ankaŭ funkciigas internaciajn flugojn al San-Paŭlo aŭ Rio-de-Ĵanejro el [[Londono]] ([[Flughaveno Heathrow|Heathrow]]), [[Amsterdamo]], [[Parizo]] ([[Flughaveno Pariza Charles de Gaulle|Charles de Gaulle]]), [[Frankfurto]], [[Romo]], [[Madrido]] kaj [[Lisbono]]. Venante el Eŭropo, oni kutime ricevas malaltajn flugprezojn altfrekvence el Madrido kaj Lisbono. Aervojaĝado en Brazilo kreskis de 70 milionoj da pasaĝeroj en 2009 ĝis preskaŭ 120 milionoj en 2019, parte pro la malbona stato de multaj brazilaj vojoj kaj la foresto de iu ajn realigebla fervoja reto. Ĝi ankoraŭ estas relative malmultekosta kun rabatoj foje haveblaj kaj facile la plej bona elekto por longdistanca vojaĝado ene de la lando. Kelkaj gravaj flughavenoj, precipe tiuj en San-Paŭlo kaj Rio-de-Ĵanejro, tamen fariĝas tre plenplenaj. === Eniri trajne === Trajnservo ene de Brazilo preskaŭ ne ekzistas. Tamen, ekzistas esceptoj al la regulo, kiel ekzemple la Serra Verde Express, turisma itinero komenciĝanta de Curitiba. === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Rio2009-2.JPG|300px|thumbnail|La karnivalo en Rio]] [[File:Praia de Copacabana na zona Sul da cidade do Rio de Janeiro, no Brasil.jpg|300px|thumbnail|La mondfama plaĝo Kopakabana en suda Rio-de-Ĵanejro]] '''Muziko''' ludas gravan rolon en brazila identeco. Stiloj kiel ''choro'', ''samba'' kaj ''bossa nova'' estas konsiderataj vere brazilaj. ''Caipira'' muziko estas ankaŭ en la radikoj de ''sertanejo'', la nacia ekvivalento folklora muziko. MPB signifas Brazilan Popularan Muzikon, kiu miksas plurajn naciajn stilojn sub ununura koncepto. ''Forró'', nordorienta feliĉa dancmuzika stilo, ankaŭ iĝis ofta tutlande. Novaj urbaj stiloj inkluzivas ''funk'' - nomo donita al danca muzikĝenro de la ''faveloj'' de Rio, kiu miksas pezajn elektronikajn taktojn kaj ofte aĉan repadon - kaj ''tekno-brega'', amasoplaĉan en nordaj ŝtatoj, kiu kunfandas romantikan popmuzikon, dancan muzikon kaj karibajn ritmojn. Miksaĵo de militartoj, danco, muziko kaj ludo, '''kapoejro''' estis alportita al Brazilo fare de afrikaj sklavoj, ĉefe de portugalaj kolonioj [[Angola]]. Distingas ĝin viglaj komplikaj movoj kaj akompana muziko, ĝi videblas kaj praktikeblas en multaj brazilaj urboj. Pli postaj enmigrintoj de Japanio kunportis siajn tradiciajn luktosportojn, kiuj iom post iom evoluis al unika stilo konata kiel '''Brazila ĵuĵicuo'''. En klasika muziko, la Moderna Periodo estas precipe rimarkinda, pro la verkoj de komponistoj kiel Heitor Villa-Lobos kaj Camargo Guarnieri, kiuj kreis tipan brazilan lernejon, miksante elementojn de la tradicia eŭropa klasika muziko al la brazilaj ritmoj, dum aliaj komponistoj kiel Cláudio Santoro sekvis la gvidliniojn de la Dua Lernejo de Vieno. En la Romantika Periodo, la plej granda nomo estis Antonio Carlos Gomes, verkinto de kelkaj ital-stilaj operoj kun tipaj brazilaj temoj, kiel ''Il Guarany'' kaj ''Lo Schiavo''. En la Klasika Periodo, la plej elstara nomo estas José Maurício Nunes Garcia, pastro kiu skribis kaj sakralan kaj sekularan muzikon kaj estis tre influita per la viena klasika stilo de la 18-a kaj frua 19-a jarcento. '''Kandomblé''' kaj '''Umbanda''' estas religioj kun afrikaj radikoj kiuj postvivis antaŭjuĝojn kaj persekutadojn kaj daŭre havas signifan sekvantaron en Brazilo. Iliaj kultaj lokoj nomiĝas ''terreiros'' kaj multaj estas viziteblaj. '''Indiĝenaj''' trajtoj troveblas ĉie en brazila kulturo, de kuirarto ĝis vortprovizo. Ankoraŭ ekzistas multaj indiĝenaj grupoj kaj triboj loĝantaj en ĉiuj brazilaj regionoj, kvankam multaj estis profunde influitaj de okcidenta kulturo, kaj pluraj el la postvivantaj indiĝenaj lingvoj de la lando estas en danĝero de tute malaperi. La tradicia vivstilo kaj grafikaj esprimoj de la indiĝena grupo Wajãpi el la ŝtato [[Amapá]] estis proklamitaj [https://ich.unesco.org/en/RL/oral-and-graphic-expressions-of-the-wajapi-00049 Majstraĵo de la Monda Nemateria Heredaĵo] de Unesko. La vasta plimulto de la lastaj nekontaktitaj popoloj de la mondo loĝas ene de la densa Amazona pluvarbaro de Brazilo. Globo, la plej granda nacia televidreto, ankaŭ ludas gravan rolon en formado de la nacia identeco. La aliaj kvin ĉefaj brazilaj televidretoj estas SBT (la dua plej granda), RecordTV, Band, RedeTV kaj Cultura (la publika kaj eduka televidreto). Ekzistas ankaŭ multaj aliaj lokaj aŭ regionaj televidkanaloj. Krome, brazilanoj ĉiam pli havas aliron al multaj aliaj kablaj aŭ satelitaj televidkanaloj. Naŭ el dek domanaroj havas televidilon, kiu estas la plej grava fonto de informo kaj distro por la plej multaj brazilanoj, sekvata de radioelsendoj. Televidoj elsendas sportojn, filmojn, lokajn kaj naciajn novaĵojn kaj '''telenovelojn''' (sap-operoj)– 6-10 tutmonatajn seriojn kiuj fariĝis unu el la ĉefaj kulturaj eksportaĵoj de la lando. == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> En [[w:eo:Pasporta Servo|Pasporta Servo]] estas pluraj brazilanoj. * '''[https://www.hostelesperanto.com.br/ Hostel' Esperanto]''' en [[Fortalezo]] - junulargastejo posedata de esperantisto, kun retejo en Esperanto === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == Ĝenerale, brazilanoj estas amuzema popolo. Dum en la sudaj regionoj povas esti konsiderataj iom pli malvarmaj kaj pli rezervitaj, de Rio norden, homoj havas vigla sinteno kaj ĝuas libertempon. Amikeco kaj gastamo estas alte aprezataj inter brazilanoj, kaj familiaj ligoj kaj sociaj interagoj estas alte taksataj. Al homoj, kiujn ili renkontis, aŭ almenaŭ konas laŭnome, brazilanoj estas kutime tre malfermaj, amikemaj kaj foje sufiĉe sindonemaj. Fojo prezentita, ĝis akiri bonan kialon ne fari, tipa brazilano povas trakti vin tiel varme kiel li traktus plej bonan amikon. Brazilanoj estas laŭdire unu el la plej gastamaj homoj en la mondo kaj eksterlandanoj estas kutime traktataj kun respekto kaj ofte kun vera admiro. tion dirite, turismo en Brazilo, kiel en la plej granda parto de la mondo, eligas la pli malhelan flankon de la homaro. Sintenoj al eksterlandanoj ankaŭ povas esti kondiĉigitaj de regionaj diferencoj: * La ŝtato [[Sankta Katarina]] bonvenigas siajn hispanlingvajn turistojn per dulingvaj ŝildoj kaj bonvenigaj komitatoj. * Kontraŭe en [[Salvadoro]], la plej granda urbo de la Nordoriento, povas okazi ke oni pagigas pli al ĉiu, kiu parolas, agas aŭ aspektas kiel turisto (eĉ aliaj brazilanoj!) (pli altajn prezojn, kiel en parkejoj, en restoracioj ktp). Plej multaj brazilanoj estas honestaj kaj vere amikemaj, sed multaj kutimas al malgrandaj koruptaj agoj en sia ĉiutaga vivo, la tiel nomata ''jeitinho brasileiro''. Se vi evidente aspektas kiel turisto, vi estas ebla celo; ekzemple, vendisto povas provi vendi varojn ĉe pli altaj prezoj, aŭ taksiisto povas elekti la plej longan itineron al la celloko. Ĝi ne signifas, ke vi ne povas fidi iun ajn, nur ke vi devas esti iom pli vigla kaj singarda, precipe se iu ŝajnas ''tro amika''. == Sano == == Respekto == == Esperanto == Esperanto-movado en Brazilo estiĝis en la komenco de la 20a jarcento. La tutlanda organizo estas jam pli ol centjara. En la tuta lando troviĝas Esperanto-grupoj, societoj kaj asocioj. Dum la jaro okazas pluraj aranĝoj kaj kongresoj. Jen kelkaj el ili: *Esperanto-kongreso de San-Paŭlo<ref>[http://easp.org.br/asocio/kongreso/ Kongresa angulo ĉe la retejo de la Asocio]</ref> *Brazila kongreso de Esperanto<ref>[http://esperanto.org.br/info/index.php/participe/kongresoj Kongresa angulo ĉe la retejo de la Ligo]</ref> === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == {{Vikipedkat|Brazilo}} {{Vikinovkat|Brazilo}} {{Vikifonkat|Brazilo}} <references /> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.brasil.gov.br/turismo Oficialaj turismoinformoj] ĉe la retejo de la brazila registaro. {{Parto de|Sudameriko}} {{Skizo|Brazilo}} 955tteuxbxwj4gwwlp94vv33qb1h1ck