Vikivojaĝo eowikivoyage https://eo.wikivoyage.org/wiki/Vikivoja%C4%9Do:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikivojaĝo Vikivojaĝo-Diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk 0 3722 72673 72671 2026-06-16T14:48:35Z Tiguliano 53 /* Esperanto */ 72673 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antigua Guatemala]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antigua Guatemala]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} 0cpfc657xw0ypjptaomj5ujcpwngsge 72674 72673 2026-06-16T15:10:09Z Tiguliano 53 /* Eniri */ 72674 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antigua Guatemala]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antigua Guatemala]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == * '''nur identigilo''' - Homoj el [[Nikaragvo]], [[Honduro]], kaj [[Salvadoro]] ne bezonas pasporton por eniri en Gvatemalon, sed nur identigilon. Ekzistas traktato pri libera movado inter tiuj landoj, simila al la Schengen-interkonsento en Eŭropo. * '''nur pasporto''' - Homoj el la sekvaj landoj ne bezonas vizon por nviziti Gvatemalo, sed nur pasporton: [[Andoro]], [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Belgio]], [[Belizo]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Kosta-Riko]], [[Ĉilio]], [[Ĉeĥio]], [[Danio]], [[Salvadoro]], [[Estonio]], [[Finnlando]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Honduro]], [[Irlando]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Latvio]], [[Liĥtenŝtejno]], [[Litovio]], [[Luksemburgio]], [[Malajzio]], [[Meksiko]], [[Monako]], [[Nederlando]], [[Nov-Zelando]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Panamo]]. [[Paragvajo]], [[Portugalio]], [[Rusio]], [[Singapuro]], [[Sud-Koreio]], [[Hispanio]], [[San-Marino]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajvano]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Usono]], [[Romo/Vatikano|Vatikana Urbo]] kaj [[Venezuelo]]. * '''Vizo''' - Ĉiuj ceteraj por viziti Gvatemalon bezonas vizon. === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} 5w9hoklm61j2r5nduqd7wmz3x36zwd4 72675 72674 2026-06-17T10:47:18Z Tiguliano 53 /* Hispana koloniismo */ 72675 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antigua Guatemala]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antigua Gvatemalo]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == * '''nur identigilo''' - Homoj el [[Nikaragvo]], [[Honduro]], kaj [[Salvadoro]] ne bezonas pasporton por eniri en Gvatemalon, sed nur identigilon. Ekzistas traktato pri libera movado inter tiuj landoj, simila al la Schengen-interkonsento en Eŭropo. * '''nur pasporto''' - Homoj el la sekvaj landoj ne bezonas vizon por nviziti Gvatemalo, sed nur pasporton: [[Andoro]], [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Belgio]], [[Belizo]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Kosta-Riko]], [[Ĉilio]], [[Ĉeĥio]], [[Danio]], [[Salvadoro]], [[Estonio]], [[Finnlando]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Honduro]], [[Irlando]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Latvio]], [[Liĥtenŝtejno]], [[Litovio]], [[Luksemburgio]], [[Malajzio]], [[Meksiko]], [[Monako]], [[Nederlando]], [[Nov-Zelando]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Panamo]]. [[Paragvajo]], [[Portugalio]], [[Rusio]], [[Singapuro]], [[Sud-Koreio]], [[Hispanio]], [[San-Marino]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajvano]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Usono]], [[Romo/Vatikano|Vatikana Urbo]] kaj [[Venezuelo]]. * '''Vizo''' - Ĉiuj ceteraj por viziti Gvatemalon bezonas vizon. === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} c7vj1esitl1j01aykqdt8hsiplky4au 72676 72675 2026-06-17T10:48:14Z Tiguliano 53 /* Urboj */ 72676 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antigua Gvatemalo]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antigua Gvatemalo]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == * '''nur identigilo''' - Homoj el [[Nikaragvo]], [[Honduro]], kaj [[Salvadoro]] ne bezonas pasporton por eniri en Gvatemalon, sed nur identigilon. Ekzistas traktato pri libera movado inter tiuj landoj, simila al la Schengen-interkonsento en Eŭropo. * '''nur pasporto''' - Homoj el la sekvaj landoj ne bezonas vizon por nviziti Gvatemalo, sed nur pasporton: [[Andoro]], [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Belgio]], [[Belizo]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Kosta-Riko]], [[Ĉilio]], [[Ĉeĥio]], [[Danio]], [[Salvadoro]], [[Estonio]], [[Finnlando]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Honduro]], [[Irlando]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Latvio]], [[Liĥtenŝtejno]], [[Litovio]], [[Luksemburgio]], [[Malajzio]], [[Meksiko]], [[Monako]], [[Nederlando]], [[Nov-Zelando]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Panamo]]. [[Paragvajo]], [[Portugalio]], [[Rusio]], [[Singapuro]], [[Sud-Koreio]], [[Hispanio]], [[San-Marino]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajvano]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Usono]], [[Romo/Vatikano|Vatikana Urbo]] kaj [[Venezuelo]]. * '''Vizo''' - Ĉiuj ceteraj por viziti Gvatemalon bezonas vizon. === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} rhxd9ntkkkblnvslz8exe4a2p9ofkda 72677 72676 2026-06-17T10:50:48Z Tiguliano 53 /* Urboj */ 72677 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antikva Gvatemalo]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antigua Gvatemalo]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == * '''nur identigilo''' - Homoj el [[Nikaragvo]], [[Honduro]], kaj [[Salvadoro]] ne bezonas pasporton por eniri en Gvatemalon, sed nur identigilon. Ekzistas traktato pri libera movado inter tiuj landoj, simila al la Schengen-interkonsento en Eŭropo. * '''nur pasporto''' - Homoj el la sekvaj landoj ne bezonas vizon por nviziti Gvatemalo, sed nur pasporton: [[Andoro]], [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Belgio]], [[Belizo]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Kosta-Riko]], [[Ĉilio]], [[Ĉeĥio]], [[Danio]], [[Salvadoro]], [[Estonio]], [[Finnlando]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Honduro]], [[Irlando]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Latvio]], [[Liĥtenŝtejno]], [[Litovio]], [[Luksemburgio]], [[Malajzio]], [[Meksiko]], [[Monako]], [[Nederlando]], [[Nov-Zelando]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Panamo]]. [[Paragvajo]], [[Portugalio]], [[Rusio]], [[Singapuro]], [[Sud-Koreio]], [[Hispanio]], [[San-Marino]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajvano]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Usono]], [[Romo/Vatikano|Vatikana Urbo]] kaj [[Venezuelo]]. * '''Vizo''' - Ĉiuj ceteraj por viziti Gvatemalon bezonas vizon. === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} t6csy5e36pazwyltbwa87vvo9y8rkck 72678 72677 2026-06-17T10:51:36Z Tiguliano 53 /* Hispana koloniismo */ 72678 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antikva Gvatemalo]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antikva Gvatemalo]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == * '''nur identigilo''' - Homoj el [[Nikaragvo]], [[Honduro]], kaj [[Salvadoro]] ne bezonas pasporton por eniri en Gvatemalon, sed nur identigilon. Ekzistas traktato pri libera movado inter tiuj landoj, simila al la Schengen-interkonsento en Eŭropo. * '''nur pasporto''' - Homoj el la sekvaj landoj ne bezonas vizon por nviziti Gvatemalo, sed nur pasporton: [[Andoro]], [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Belgio]], [[Belizo]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Kosta-Riko]], [[Ĉilio]], [[Ĉeĥio]], [[Danio]], [[Salvadoro]], [[Estonio]], [[Finnlando]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Honduro]], [[Irlando]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Latvio]], [[Liĥtenŝtejno]], [[Litovio]], [[Luksemburgio]], [[Malajzio]], [[Meksiko]], [[Monako]], [[Nederlando]], [[Nov-Zelando]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Panamo]]. [[Paragvajo]], [[Portugalio]], [[Rusio]], [[Singapuro]], [[Sud-Koreio]], [[Hispanio]], [[San-Marino]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajvano]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Usono]], [[Romo/Vatikano|Vatikana Urbo]] kaj [[Venezuelo]]. * '''Vizo''' - Ĉiuj ceteraj por viziti Gvatemalon bezonas vizon. === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} ls2218tqzif3cr2ydkvia01qmv1u3is 72679 72678 2026-06-17T10:58:37Z Tiguliano 53 /* Eniri */ 72679 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antikva Gvatemalo]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antikva Gvatemalo]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == Laŭ la deven-landoj, por viziti Gvatemalo, homoj bezonas la sekvajn dokumentojn: * '''nur identigilo''' - Homoj el [[Nikaragvo]], [[Honduro]], kaj [[Salvadoro]] ne bezonas pasporton por eniri en Gvatemalon, sed nur identigilon. Ekzistas traktato pri libera movado inter tiuj landoj, simila al la Schengen-interkonsento en Eŭropo. * '''nur pasporto''' - Homoj el la sekvaj landoj ne bezonas vizon por nviziti Gvatemalo, sed nur pasporton: [[Andoro]], [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Belgio]], [[Belizo]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Kosta-Riko]], [[Ĉilio]], [[Ĉeĥio]], [[Danio]], [[Salvadoro]], [[Estonio]], [[Finnlando]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Honduro]], [[Irlando]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Latvio]], [[Liĥtenŝtejno]], [[Litovio]], [[Luksemburgio]], [[Malajzio]], [[Meksiko]], [[Monako]], [[Nederlando]], [[Nov-Zelando]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Panamo]]. [[Paragvajo]], [[Portugalio]], [[Rusio]], [[Singapuro]], [[Sud-Koreio]], [[Hispanio]], [[San-Marino]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajvano]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Usono]], [[Romo/Vatikano|Vatikana Urbo]] kaj [[Venezuelo]]. * '''Pasporto kaj Vizo''' - Homoj el ĉiuj ceteraj landoj por viziti Gvatemalon bezonas pasporton kaj vizon. === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} jirhzn7vilolkg01rf9bjvnc1v1obkj 72680 72679 2026-06-17T11:04:56Z Tiguliano 53 /* Eniri avie */ 72680 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antikva Gvatemalo]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antikva Gvatemalo]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == Laŭ la deven-landoj, por viziti Gvatemalo, homoj bezonas la sekvajn dokumentojn: * '''nur identigilo''' - Homoj el [[Nikaragvo]], [[Honduro]], kaj [[Salvadoro]] ne bezonas pasporton por eniri en Gvatemalon, sed nur identigilon. Ekzistas traktato pri libera movado inter tiuj landoj, simila al la Schengen-interkonsento en Eŭropo. * '''nur pasporto''' - Homoj el la sekvaj landoj ne bezonas vizon por nviziti Gvatemalo, sed nur pasporton: [[Andoro]], [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Belgio]], [[Belizo]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Kosta-Riko]], [[Ĉilio]], [[Ĉeĥio]], [[Danio]], [[Salvadoro]], [[Estonio]], [[Finnlando]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Honduro]], [[Irlando]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Latvio]], [[Liĥtenŝtejno]], [[Litovio]], [[Luksemburgio]], [[Malajzio]], [[Meksiko]], [[Monako]], [[Nederlando]], [[Nov-Zelando]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Panamo]]. [[Paragvajo]], [[Portugalio]], [[Rusio]], [[Singapuro]], [[Sud-Koreio]], [[Hispanio]], [[San-Marino]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajvano]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Usono]], [[Romo/Vatikano|Vatikana Urbo]] kaj [[Venezuelo]]. * '''Pasporto kaj Vizo''' - Homoj el ĉiuj ceteraj landoj por viziti Gvatemalon bezonas pasporton kaj vizon. === Eniri avie === La ĉefa flughaveno de Gvatemalo, '''Internacia Flughaveno La Aurora''' (IATA: GUA), troviĝas en [[Gvatemalurbo]]. Internaciaj flugoj alvenas plejparte el la aliaj centramerikaj landoj, Usono, Meksiko, Kolombio kaj Hispanio. La flughaveno estas vitro-kaj-betona konstruaĵo kun modernaj butikoj kaj senimpostaj butikoj, kiujn vi eble atendus en iu ajn granda urbo. Manĝaĵaj elektoj tamen povas esti iom limigitaj. American Airlines, Avianca, Copa, Delta kaj United ĉiuj ofertas servojn al Gvatemalo, kvankam je altaj prezoj. Iberia ankaŭ servas Gvatemalurbon el [[Madrido]] kaj TAG ofertas flugojn el [[Cancun]] kaj [[Tulumo]]. La dua flughaveno de Gvatemalo situas en [[Flores (Gvatemalo)|Flores]] (IATA: FRS). Ĉi tiu malgranda flughaveno ricevas flugojn el Gvatemalurbo kaj najbaraj Belizo kaj Meksiko. === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} 9g4xv2p3cn45nrswwq7pjthz4oyyxhf 72681 72680 2026-06-17T11:08:19Z Tiguliano 53 /* Eniri */ 72681 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto lando | bildo=File:Antigua Guatemala. Calle del Arco de Santa Catalina.jpg | bildotitolo= | monunuo= | areo= | loĝantaro= 15 468 203 | elektro= | antaŭkodo= | horzono= }} '''{{W|Gvatemalo}}''' estas lando en [[Centr-Ameriko]]. Gvatemalo havas riĉan kaj apartan kulturon kiu devenas de la miksaĵo de hispanaj setlantoj kaj la majaoj, kiuj estas indiĝenaj en Centrameriko. Ĝia historio kaj la natura beleco de la tero faras turisman lokon riĉan je interesaj kaj pitoreskaj vidindaĵoj. Aliflanke, Gvatemalo estas tre malfacila tero - oni povas sperti densajn ĝangalojn, montaran terenon kun vulkana agado, alian sisman agadon (tertremoj, terglitoj) kaj uraganojn. == Regionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Guatemala WV regions map 2016 EN.png | titolomapo= Regionoj de Gvatemalo | tekstomapo= | grandecomapo= 380px | nomoregiono1= [[Centraj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Centraj Altebenaĵoj]] | kolororegiono1= #9fd599 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Gvatemalurbo]] kaj la populara turisma celloko Antigua Guatemala situas en ĉi tiu regiono. Ĝi estas hejmo de almenaŭ unu aktiva vulkano. | nomoregiono2= [[Okcidentaj Altebenaĵoj (Gvatemalo)|Okcidentaj Altebenaĵoj]] | kolororegiono2= #c2a5cf | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Sendube la plej bela parto de Gvatemalo, ĉi tiu regiono inkluzivas multajn indiĝenajn majaajn vilaĝojn. Lago Atitlán ankaŭ troviĝas en ĉi tiu regiono, kune kun almenaŭ 2 aktivaj vulkanoj. | nomoregiono3= [[Orienta Gvatemalo]] | kolororegiono3= #ceedc5 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Seka regiono sur la vojoj al Honduro kaj Salvadoro, kun plejparte hispanida loĝantaro, kaj dediĉita al brutbredado. | nomoregiono4= [[Kariba Marbordo]] | kolororegiono4= #5aae61 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Ĉi tiu marbordo estas hejmo de multaj strandoj. | nomoregiono5= [[Nordaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Nordaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono5= #b6c0e8 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= Ĉi tiu regiono havas tre densan ĝangalkovritan pluvarbaron, kaj kelkajn mirindajn majaajn ruinojn, inkluzive de Tikal. | nomoregiono6= [[Pacifikaj Malaltebenaĵoj (Gvatemalo)|Pacifikaj Malaltebenaĵoj]] | kolororegiono6= #e7d4e8 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Tio konsistas el la ondiĝantaj promontoroj de la Sierra Madre, etendiĝantaj trans la vastan pacifikan ebenaĵon ĝis belaj strandoj. }} == Urboj == *[[Gvatemalurbo]] —La ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Gvatemalo. Ĝi gastigas la ĉefan flughavenon de la lando, la Internacian Flughavenon La Aurora. *[[Antikva Gvatemalo]] —Kolonia hispana ĉefurbo de Centrameriko, listigita en {{unesco}}, kaj tre populara inter turistoj. *[[Flores (Gvatemalo)|Flores]] —Insula urbo, ĉefurbo de Petén, bona deirpunkto por aliri la majaajn ruinojn de [[Tikal]]. *[[Melchor de Mencos]] —Landlima urbo, kiu estas la ĉefa transirejo al [[Belizo]]. *[[Panajachel]] —Enirejo al [[Lago Atitlán]], bela kaj okupata turisma regiono. *[[Puerto Barrios]] —Haveno en Karibio kun rapidboatoj al kaj de Belizo *[[Puerto San José]] —Haveno en la Pacifiko. *[[Quetzaltenango]] —Plej granda urbo en la okcidentaj altebenaĵoj. Ofte nomata "Xela" fare de lokuloj. *[[Sayaxché]] —Rivera enirejo en Petén. === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Tikal_Giaguaro.jpg|thumb|Templo 1 ĉe '''Tikal''' kun ĉirkaŭaj konstruaĵoj de la Centra Akropolo]] * [[Aguateca]] —La plej bone konservitaj majaaj ruinoj de Gvatemalo, kie arkeologoj supernombras turistojn. * [[El Mirador]] —Ankoraŭ malkovrata, la aventuremaj malmultaj, kiuj vizitas ĉi tiun grandegan fruan majaan lokon, malkovros lulilon de la majaa civilizo * [[Iximche|Iximché]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] —Ĉi tiuj majaaj ruinoj en la Centraj Altebenaĵoj estas facila tagekskurso de [[Gvatemalurbo]] aŭ [[Antigvo Gvatemalo|Antigvo]] * [[Lago Atitlán]] — imprese bela vulkana lago ĉirkaŭita de pitoreskaj majaaj vilaĝoj, vizitantoj eble restos pli longe ol antaŭvidite * [[Monterrico]] — situanta ĉe la pacifika marbordo, Monterrico estas konata pro siaj vulkanaj nigraj sablaj strandoj kaj ĉiujara enfluo de martestudoj * [[Nakúm]] — impona klasika majaa loko * [[Rio Dulce]] — ĉirkaŭita de naciaj parkoj, Rio Dulce plenumas diversajn postulojn por la subĉiela aventuristo: ĝangaloj por migri, riveroj por naĝi, kaj ruinoj por esplori * [[Semuc Champey]] — naĝparadizo; ĉi tiu serio de ŝtupaj, turkiskoloraj lagetoj estas perfekte situanta sur natura kalkŝtona ponto * [[Tikal]] —longe konsiderata la plej granda el la majaaj ruinoj, ĉi tiu impona loko ofte estas "la" kialo, kial homoj elektas aldoni Gvatemalon al siaj itineroj == Komprenu == === Tereno === === Historio === ====Antaŭ Kolumbo==== La unuaj pruvoj pri homaj setlantoj en Gvatemalo devenas de almenaŭ 12.000 a.K. Loĝ-lokoj de 6500 a.K. estis trovitaj en Quiché en la Centraj Altebenaĵoj kaj Sipacate, Escuintla ĉe la centra pacifika marbordo. Arkeologoj dividas la antaŭkolumban historion de Mezameriko en la antaŭklasikan periodon (2000 a.K. ĝis 250 p.K.), la klasikan periodon (250 p.K. ĝis 950 p.K.), kaj la postklasikan periodon (950 p.K. ĝis 1520 p.K., aŭ alidirite "ĝis la kontakto" kun la hispanoj). [[El Mirador]] estis sendube la plej loĝata urbo en antaŭkolumba Ameriko. La piramidoj El Tigre kaj Monos ĉiu havas volumenon pli grandan ol 250.000 kubajn metrojn. Mirador estis la unua politike organizita ŝtato en Ameriko. La Klasika periodo de la mezamerika civilizo korespondas al la kulmino de la majaa civilizo, kaj estas reprezentita de sennombraj lokoj tra Gvatemalo, kvankam la plej granda koncentriĝo estas en Petén en la Nordaj Malaltebenaĵoj. Ĉi tiu periodo estas karakterizita per peza urbokonstruado, la disvolviĝo de sendependaj urboŝtatoj, kaj kontakto kun aliaj mezamerikaj kulturoj. Ĉi tio daŭris ĝis ĉirkaŭ 900 p.K., kiam la Klasika majaa civilizo kolapsis. La majaoj forlasis multajn el la urboj de la centraj malaltebenaĵoj aŭ estis mortigitaj de sekeco-kaŭzita malsatego. La Postklasika periodo estas reprezentita de regionaj regnoj kiel la Itza' kaj Ko'woj en la regiono de la lagoj en Petén, kaj la Mam, K'iche', Kaqchikel, Tz'utujil, Poqomchi', Q'eqchi' kaj Ch'orti' en la Altebenaĵoj. Ĉi tiuj urboj konservis multajn aspektojn de la majaa kulturo, sed neniam egalus la grandecon aŭ potencon de la Klasikaj urboj. ====Hispana koloniismo==== Hispana esplorado de Gvatemalo komenciĝis en 1519, baldaŭ post la konkero de la Karibio. Ĉi tiuj fruaj renkontoj ekigis detruajn epidemiojn, kiuj detruis la indiĝenan loĝantaron longe antaŭ ol formala koloniigo ekregis. Administre, Gvatemalo funkciis kiel la sidejo de Kapitaneca Ĝenerala ene de la Vicreĝlando de Nova Hispanio, regante vastan teritorion etendiĝantan de suda Meksiko ([[Tabasko]] kaj [[Ĉiapo]]) ĝis [[Kostariko]]. Mankante la grandegan mineralan riĉecon (oro- kaj arĝento-deponejoj) de Meksiko aŭ Peruo, Hispanio rigardis Gvatemalon kiel sensignifan kompare, la kolonio anstataŭe fokusante sur agrikultura riĉeco. Ĝi fariĝis ĉefa fonto por sukerkano, kakao, dezirataj tinktur-farboj kiel indigo (añil) kaj koĉeno, kaj altvalora ligno, uzata en artaĵoj por preĝejoj kaj palacoj en Hispanio. [[File:Volcan de Fuego Enero 2011.jpg|thumb|La nacia flago kaj la erupcianta vulkano Fuego en la fono, [[Antikva Gvatemalo]]]] ====Post-sendependeco==== La 15-an de septembro 1821, la Ĝenerala Kapitaneco de Gvatemalo (formita de Ĉiapaso, Gvatemalo, Salvadoro, Nikaragvo, Kostariko kaj Honduro) proklamis sian sendependecon de Hispanio kaj sian aliĝon al la Meksika Imperio, kiu estis dissolvita du jarojn poste. Post la kolapso de la unua Meksika Imperio, Gvatemalo formis parton de la mallongdaŭraj Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko. La "Liberala Revolucio" de Gvatemalo okazis en 1871 sub la gvido de Justo Rufino Barrios, kiu laboris por modernigi la landon, plibonigi komercon kaj enkonduki novajn kultivaĵojn kaj fabrikadon. Dum ĉi tiu epoko, kafo fariĝis grava kultivaĵo por Gvatemalo. Barrios havis ambiciojn reunuigi Centran Amerikon kaj kondukis la landon al milito en malsukcesa provo atingi tion, perdante sian vivon sur la batalkampo en 1885 kontraŭ fortoj en Salvadoro. De 1898 ĝis 1920, Gvatemalo estis regata de la diktatoro Manuel Estrada Cabrera, kies aliron al la prezidanteco helpis la United Fruit Company. La 4-an de julio 1944, la diktatoro Jorge Ubico Castañeda estis devigita demisii pro ondo da protestoj kaj ĝenerala striko, kaj de tiam ĝis la fino de murdema interna milito en 1996, Gvatemalo spertis serion da puĉoj kun amasaj akompanantaj misuzoj de civitanrajtoj. Ŝtate sponsoritaj murdoj de studentoj, homaj-rajtaj aktivuloj kaj la etnaj majaoj gajnis al Gvatemalo teruran reputacion tra la mondo. En 1999, la usona prezidanto Bill Clinton deklaris, ke Usono eraris subtenante la gvatemalajn militfortojn, kiuj partoprenis en la brutalaj civilaj mortigoj. Ekde la packontraktoj en 1996, Gvatemalo travivis sinsekvajn demokratiajn elektojn. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Gvatemalo estas diversa kaj varias laŭ la geografio de la lando. En la malaltaj teroj, la klimato estas tropika kaj varma, kun posttagmezaj fulmotondroj kiuj kutime iom malpliigas la varmon. En [[Puerto Barrios]], ĉe la kariba marbordo, averaĝaj temperaturoj varias de 20.1 °C en januaro ĝis 29.5 °C en marto, atingante 3,075 mm da pluvo jare. En la montoj, la klimato estas ĝenerale iomete pli malvarmeta kaj emas esti malpli pluva, atingante nur 802.1 mm en [[Ketzaltenango]]. En [[Gvatemalurbo]], la averaĝaj maksimumaj temperaturoj estas 27 °C en la monatoj aprilo kaj majo kaj minimumaj temperaturoj de 13.2 °C en januaro kaj 2.3 °C en Ketzaltenango. En la altebenaĵoj, la pluvsezono daŭras de majo ĝis oktobro. Pro la situo de Gvatemalo inter la Pacifika Oceano kaj la Kariba Maro, la lando estas vundebla al uraganoj. == Eniri == Laŭ la deven-landoj, por viziti Gvatemalo, homoj bezonas la sekvajn dokumentojn: * '''nur identigilo''' - Homoj el [[Nikaragvo]], [[Honduro]], kaj [[Salvadoro]] ne bezonas pasporton por eniri en Gvatemalon, sed nur identigilon. Ekzistas traktato pri libera movado inter tiuj landoj, simila al la Schengen-interkonsento en Eŭropo. * '''nur pasporto''' - Homoj el la sekvaj landoj ne bezonas vizon por nviziti Gvatemalo, sed nur pasporton: [[Andoro]], [[Argentino]], [[Aŭstralio]], [[Aŭstrio]], [[Belgio]], [[Belizo]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Kosta-Riko]], [[Ĉilio]], [[Ĉeĥio]], [[Danio]], [[Salvadoro]], [[Estonio]], [[Finnlando]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Grekio]], [[Honduro]], [[Irlando]], [[Israelo]], [[Italio]], [[Japanio]], [[Latvio]], [[Liĥtenŝtejno]], [[Litovio]], [[Luksemburgio]], [[Malajzio]], [[Meksiko]], [[Monako]], [[Nederlando]], [[Nov-Zelando]], [[Nikaragvo]], [[Norvegio]], [[Panamo]]. [[Paragvajo]], [[Portugalio]], [[Rusio]], [[Singapuro]], [[Sud-Koreio]], [[Hispanio]], [[San-Marino]], [[Svedio]], [[Svislando]], [[Tajvano]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Usono]], [[Romo/Vatikano|Vatikana Urbo]] kaj [[Venezuelo]]. * '''Pasporto kaj Vizo''' - Homoj el ĉiuj ceteraj landoj por viziti Gvatemalon bezonas pasporton kaj vizon. === Eniri avie === La ĉefa flughaveno de Gvatemalo, '''Internacia Flughaveno La Aurora''' (IATA: GUA), troviĝas en [[Gvatemalurbo]]. Internaciaj flugoj alvenas plejparte el la aliaj centramerikaj landoj, Usono, Meksiko, Kolombio kaj Hispanio. La flughaveno estas vitro-kaj-betona konstruaĵo kun modernaj butikoj kaj senimpostaj butikoj, kiujn vi eble atendus en iu ajn granda urbo. Manĝaĵaj elektoj tamen povas esti iom limigitaj. American Airlines, Avianca, Copa, Delta kaj United ĉiuj ofertas servojn al Gvatemalo, kvankam je altaj prezoj. Iberia ankaŭ servas Gvatemalurbon el [[Madrido]] kaj TAG ofertas flugojn el [[Cancun]] kaj [[Tulumo]]. La dua flughaveno de Gvatemalo situas en [[Flores (Gvatemalo)|Flores]] (IATA: FRS). Ĉi tiu malgranda flughaveno ricevas flugojn el Gvatemalurbo kaj najbaraj Belizo kaj Meksiko. ===Eniri aŭte=== El [[Meksiko]], [[Honduro]] kaj [[Salvadoro]] oni atingas ĝin per la Inter-amerika Aŭtovojo. Voja aliro ankaŭ eblas, sed pli malfacile, el [[Belizo]]. === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== [[File:Buses in Antigua Guatemala 2007.jpg|thumb|kolorplenaj busoj]] === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Pacaya Volcano - Guatemala (4251539562).jpg|thumb|Brilanta lafo, Pacaya]] Majaaj ruinoj estas la ĉefaj allogaĵoj en la lando kaj la plej rimarkindaj estas [[El Mirador]], eble la lulilo de la majaa civilizo, kaj [[Tikal]]. == Fari == == Komuniki == La hispana estas la oficiala lingvo de Gvatemalo kaj estas parolata de preskaŭ ĉiuj en la ĉefaj turismaj cellokoj. En vilaĝoj pli for de la batitaj padoj, plej multaj homoj eble parolas nur majaan lingvon, eble kun iom da rompita hispana lingvo. Kuracistoj, instruistoj, advokatoj, policanoj kaj aliaj profesiuloj en tiaj areoj parolas la hispanan. La loka popollingvo estas la gvatemala hispana, kiu havas ampleksajn pruntvortojn de majaaj lingvoj kaj havas malsamajn gramatikajn regulojn. La plej konata formo de la hispana parolata inter bonaj amikoj estas la formoj "tú" kaj "vos", sed varias inter regionoj. Ĝi estas konsiderata malĝentila kaj tre neformala se uzata kun iu, kiun vi ne konas. Kiel turisto, estas pli sekure uzi la formon "usted". Tamen, ne surpriziĝu se iuj hejmloĝantaj familioj kaj iuj lingvoinstruistoj tuj uzas la formojn "tú" aŭ "vos". Se jes, vi eble respondos same. Pli ol dudekunu indiĝenaj lingvoj estas parolataj, precipe en la kamparaj anguloj de la lando. La plej ofte parolataj indiĝenaj lingvoj estas la kiĉea (la dua plej vaste parolata lingvo en la lando), la qekĉia, kaj la kakĉikela. Multaj el ĉi tiuj estas majaaj variaĵoj. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:161225-tamales.jpg|thumb|Malsamaj tamaleoj]] === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == [[File:Panorama de Ciudad de Guatemala desde mirador..jpg|thumb|[[Gvatemalurbo]]]] === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == La [https://uea.org/landoj/gvatemalo Gvatemala Esperanto-Asocio] (Asociación Guatemalteca de Esperanto), estas la nacia reprezenta instanco de Esperanto en Gvatemalo. :Ĉefsidejo: Historie bazita en Chiquimula, sed kun poŝta adreso en Gvatemalurbo. :Poŝtadreso: Aptdo. Postal 2155, 01901 Ciudad de Guatemala. :Telefona kontakto: +502 365 43 50 === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo|Centr-Ameriko}} {{Parto de|Centr-Ameriko}} hn8bltz4c46p61l3hexu5bxp58uqcou