Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/GIF formatua

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/GIF formatua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7257</id>
    <revision>
      <id>42991</id>
      <parentid>42976</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erreferentziak */ {{Erreferentzia zerrenda}}</comment>
      <origin>42991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8894" sha1="gi4tfuqepn7ghw48tq1vk4ygx99m3kn" xml:space="preserve">== GIF (Graphics Interchange Format) ==

'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe
zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari 
estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean kaleratu zen jendaurrean, eta 
handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen.

=== Testuinguru historikoa ===

1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: 
sistema ezberdinak formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modem motelak ziren 
nagusi. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga 
zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena.

GIF-ek aurreko formatu beltza eta zuriari, run-length encoding oinarritua, ordezkatu 
zion. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: 
Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek 
patentatua 1985ean. Algoritmo honek PCX edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz 
hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran 
deskargatzea ahalbidetzen zuen.

1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate 
askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile 
batek, esaterako, Atari ST edo Commodore 64 batean sortutako irudiak ikusteko gai 
zen.&lt;ref&gt;[&quot;Online Art&quot;. Compute!'s Apple Applications. December 1987.]&lt;/ref&gt; GIF 
Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen —bestea 
zuri-beltzeko XBM formatua zelarik.

=== Bertsioak: 87a eta 89a ===

Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz 
gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio 
hobetua kaleratu zuen&lt;ref&gt;[&quot;Graphics Interchange Format, Version 89a&quot;. W3C. 31 July 
1990.]&lt;/ref&gt;, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz:

* '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko.
* '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko.
* '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko.
* '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (egun oso gutxi erabiltzen den ezaugarria, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen).

Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-tak aztertuta: 
&quot;GIF87a&quot; edo &quot;GIF89a&quot; irakurtzen da ASCII formatuan.

=== Ezaugarri teknikoak ===

GIF palette oinarritutako formatua da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta 
irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB
espaziotik aukeratua. Ezaugarri honek GIF oso egoki bihurtzen du logotipo, grafiko 
sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo 
kolore-degradeak dituzten irudietarako.

LZW konpresio galtzagabeak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina 
murriztuz. Gainera, GIF-ek transparentzia onartzen du: kolore bat &quot;garden&quot; gisa 
markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri 
optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, 
deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.&lt;ref&gt;Furht, Borko 
(2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.&lt;/ref&gt;

==== Egitura ====

GIF fitxategi batek ondoko egituraz osatuta dago:

* '''Goiburua''' (&quot;GIF87a&quot; edo &quot;GIF89a&quot;): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu.
* '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu.
* '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak.
* '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin.
* '''Luzapen-blokeak''': animazioa, transparentzia, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak.
* '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B).

=== Animazioak ===

GIF animaziorako tresna gisa ez zen hasieratik diseinatu, baina fitxategi bakar batean 
irudi anitz gordetzeko gaitasunak helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. 
GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren 
denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, bideo-klip sinpleak sortuz.

Berezko jokabidez, animazioak behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator
2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application 
Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, 
edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau GIF89a-ren 
zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute.

Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. 
Tamaina murrizteko estrategien artean daude kolore taula global bakarra erabiltzea 
fotograma guztietarako, eta aldatzen diren pixelak soilik birkodifikatzea fotograma 
batetik bestera.

=== LZW Patentea eta eztabaida ===

GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina CompuServe-k ez zekien algoritmo hori 
patentatua zegoela formatua garatu zuenean. 1993an, Unisys-ek jabetu zen 
GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren. 
Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen 
erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten.

Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko 
asmoz.&lt;ref&gt;Greg Roelofs. &quot;History of the Portable Network Graphics (PNG) Format&quot;. 
libpng.org.&lt;/ref&gt; Hala ere, PNG-ren onarpenak denbora hartu zuen, eta GIF ezin izan 
zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak 
&quot;Burn All GIFs&quot; kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patenteak munduko herrialde 
guztietan 2004rako iraungita geratuz, GIF erabat librea bilakatu zen orduz geroztik.

=== Ahoskeraren eztabaida ===

GIF siglaren ahoskerak ia hasieratik eztabaida sortzen du. Sortzaileek /dʒɪf/ 
(''j'' leuna, &quot;jif&quot; bezala) ahoskatu zuten beti, eta Steve Wilhite-k berak Jiff 
kakahuete-mantekaren markarekin alderatu zuen, CompuServe-ko langileek &quot;choosy 
developers choose GIF&quot; esaera parodian erabiliz.&lt;ref&gt;[&quot;Gif's inventor says ignore 
dictionaries and say 'Jif'&quot;. BBC News. 22 May 2013.]&lt;/ref&gt;

Hala ere, erabiltzaile gehienek /ɡɪf/ (''g'' gogorra) ahoskatzeko joera dute, 
inkestek %70etik gorako nagusitasuna erakutsiz. Hiztegi nagusiak ere desadostasunean 
daude: Merriam-Webster eta Oxford Dictionary-k bi ahoskerak aipatzen dituzte, baina 
gogorrari lehentasuna emanez; Dictionary.com-ek, berriz, /dʒɪf/ jartzen du lehenbizi. 
2012an Oxford University Press-ek GIF bere urteko hitz aukeratu zuenean aditz gisa 
ere onartuz, eztabaida are biziagoa bihurtu zen.

=== Egungo egoera eta alternatibak ===

GIF-ek historian zehar funtzio anitzak bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen 
formatua, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako 
erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta 
mezularitza-aplikazioetan.

Hala ere, bere mugak direla-eta —256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi-tamaina 
handia— beste formatu batzuek lekua kendu diote:

* '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu).
* '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke.
* '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin.

2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, 
kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun &quot;GIF&quot; hitzak 
adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko 
fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere.

=== Ondorioa ===

GIF-ek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren 
demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala 
eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak 
ez dute lortu GIF desagerraraztea: bere erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere 
Interneten kultura-adierazpiderik ezagunenetako bat da.

=== Erreferentziak ===
{{Erreferentzia zerrenda}}

=== Kanpo estekak ===
* [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)]
* [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)]
* [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua]
* [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta]</text>
      <sha1>gi4tfuqepn7ghw48tq1vk4ygx99m3kn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>42992</id>
      <parentid>42991</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Lehen bi atalak begiratuta . irudirik? wikiestekarik?</comment>
      <origin>42992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8886" sha1="dqum33hciy8jmowwzcvkfaezw5s799w" xml:space="preserve">'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari  estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen.

== Testuinguru historikoa ==

1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: 
sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena.

'''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: 
Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran 
deskargatzea ahalbidetzen zuen.

1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.&lt;ref&gt;[&quot;Online Art&quot;. Compute!'s Apple Applications. December 1987.]&lt;/ref&gt; GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen —bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik.

== Bertsioak: GIF87a eta GIF89a ==

Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio 
hobetua plazaratu zuen&lt;ref&gt;[&quot;Graphics Interchange Format, Version 89a&quot;. W3C. 31 July 1990.]&lt;/ref&gt;, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz:

* '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko.
* '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko.
* '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko.
* '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen).

Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: &quot;GIF87a&quot; edo &quot;GIF89a&quot; irakurtzen da ASCII formatuan.

== Ezaugarri teknikoak ==

GIF palette oinarritutako formatua da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri honek GIF oso egoki bihurtzen du logotipo, grafiko 
sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo 
kolore-degradeak dituzten irudietarako.

LZW konpresio galtzagabeak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina 
murriztuz. Gainera, GIF-ek transparentzia onartzen du: kolore bat &quot;garden&quot; gisa 
markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri 
optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, 
deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.&lt;ref&gt;Furht, Borko 
(2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.&lt;/ref&gt;

=== Egitura ===

GIF fitxategi batek ondoko egituraz osatuta dago:

* '''Goiburua''' (&quot;GIF87a&quot; edo &quot;GIF89a&quot;): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu.
* '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu.
* '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak.
* '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin.
* '''Luzapen-blokeak''': animazioa, transparentzia, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak.
* '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B).

== Animazioak ==

GIF animaziorako tresna gisa ez zen hasieratik diseinatu, baina fitxategi bakar batean 
irudi anitz gordetzeko gaitasunak helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. 
GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren 
denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, bideo-klip sinpleak sortuz.

Berezko jokabidez, animazioak behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator
2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application 
Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, 
edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau GIF89a-ren 
zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute.

Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. 
Tamaina murrizteko estrategien artean daude kolore taula global bakarra erabiltzea 
fotograma guztietarako, eta aldatzen diren pixelak soilik birkodifikatzea fotograma 
batetik bestera.

== LZW Patentea eta eztabaida ==

GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina CompuServe-k ez zekien algoritmo hori 
patentatua zegoela formatua garatu zuenean. 1993an, Unisys-ek jabetu zen 
GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren. 
Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen 
erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten.

Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko 
asmoz.&lt;ref&gt;Greg Roelofs. &quot;History of the Portable Network Graphics (PNG) Format&quot;. 
libpng.org.&lt;/ref&gt; Hala ere, PNG-ren onarpenak denbora hartu zuen, eta GIF ezin izan 
zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak 
&quot;Burn All GIFs&quot; kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patenteak munduko herrialde 
guztietan 2004rako iraungita geratuz, GIF erabat librea bilakatu zen orduz geroztik.

== Ahoskeraren eztabaida ==

GIF siglaren ahoskerak ia hasieratik eztabaida sortzen du. Sortzaileek /dʒɪf/ 
(''j'' leuna, &quot;jif&quot; bezala) ahoskatu zuten beti, eta Steve Wilhite-k berak Jiff 
kakahuete-mantekaren markarekin alderatu zuen, CompuServe-ko langileek &quot;choosy 
developers choose GIF&quot; esaera parodian erabiliz.&lt;ref&gt;[&quot;Gif's inventor says ignore 
dictionaries and say 'Jif'&quot;. BBC News. 22 May 2013.]&lt;/ref&gt;

Hala ere, erabiltzaile gehienek /ɡɪf/ (''g'' gogorra) ahoskatzeko joera dute, 
inkestek %70etik gorako nagusitasuna erakutsiz. Hiztegi nagusiak ere desadostasunean 
daude: Merriam-Webster eta Oxford Dictionary-k bi ahoskerak aipatzen dituzte, baina 
gogorrari lehentasuna emanez; Dictionary.com-ek, berriz, /dʒɪf/ jartzen du lehenbizi. 
2012an Oxford University Press-ek GIF bere urteko hitz aukeratu zuenean aditz gisa 
ere onartuz, eztabaida are biziagoa bihurtu zen.

== Egungo egoera eta alternatibak ==

GIF-ek historian zehar funtzio anitzak bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen 
formatua, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako 
erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta 
mezularitza-aplikazioetan.

Hala ere, bere mugak direla-eta —256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi-tamaina 
handia— beste formatu batzuek lekua kendu diote:

* '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu).
* '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke.
* '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin.

2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, 
kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun &quot;GIF&quot; hitzak 
adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko 
fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere.

== Ondorioa ==

GIF-ek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak 
ez dute lortu GIF desagerraraztea: bere erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura-adierazpiderik ezagunenetako bat da.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)]
* [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)]
* [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua]
* [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta]</text>
      <sha1>dqum33hciy8jmowwzcvkfaezw5s799w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/WWW</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7258</id>
    <revision>
      <id>42993</id>
      <parentid>42978</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19928-81</username>
        <id>2680</id>
      </contributor>
      <origin>42993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9352" sha1="h1qwqzpo9gjiftnbqe9bzuez0lrutt2" xml:space="preserve">== WWW (World Wide Web) ==

'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') 
Interneten bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, 
non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren 
bidez transmititzen diren. Sistema honek HTML markaketa-lengoaia, URL
baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei 
mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Interneta erabiltzen du 
azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

=== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ===

Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Aurrekariak hamarkada batzuk atzeratzen 
dira. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa 
proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzaileak 
lotura pertsonalen bidez edukia nabiga zezakeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, 
baina hipertestuaren kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua 
definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. 
Bere Proiektu Xanadú izeneko amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, 
baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, 
Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio 
interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, Tim Berners-Lee fisikari eta informatikari britainiarrak CERN-eko 
partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo 
larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema 
bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, 
nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa.

=== Sorrera: CERN-etik mundu osora ===

1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, 
instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak &quot;zirraragarria 
baina lauso&quot; gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari 
utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''HTTP''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen web-nabigatzailea —''WorldWideWeb'' izenekoa— 
eta lehen web-zerbitzaria, NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduari 
buruko, lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena 
eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' 
albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa 
erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia 
jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. 
Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen.

=== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ===

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile 
gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic 
nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako NCSA -Illinois 
Unibertsitatea|Illinoiseko Unibertsitate-ko talde batek garatua. Mosaic-ek irudiak 
eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo 
baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte 
nagusi zen Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an 
Netscape Communications enpresa sortu zuen. Netscape Navigator nabigatzaileak 
dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek 
Internet Explorer kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra 
(''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

=== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ===

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan.

=== Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra ===

Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da:

'''Web 1.0''' (1991-2004) &quot;irakurtzeko Web&quot; gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak 
ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak 
enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML 
orriak ziren teknologia nagusiak.

'''Web 2.0''' (2004-~2010) &quot;parte-hartzearen Web&quot; deitzen da. Ajax teknologiak 
(Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu 
zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua 
exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: 
Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren 
sortzaile ere bilakatu ziren.

'''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren 
arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak 
testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain
teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz 
eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den.

=== World Wide Web Consortium (W3C) ===

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik.

=== Web-aren eragina gizartean ===

Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa 
ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide 
instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka 
denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa 
bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura 
ere eraldatu ditu.

2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, 
biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena 
hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia 
baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita.

Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, 
desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala 
digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide 
legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira.

=== Ondorioa ===

World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat 
da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen 
globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu 
osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako 
aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean 
amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta 
gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu.

=== Kanpo estekak ===
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>h1qwqzpo9gjiftnbqe9bzuez0lrutt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Linux kernela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7261</id>
    <revision>
      <id>42988</id>
      <parentid>42983</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>42988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8181" sha1="6aigq86vh10brzo1ys3pr6jtri921fh" xml:space="preserve">{{Lanean|Inaki.alegria}}

'''Linux kernela''' Linux sistema eragilearen nukleoa da, hardwaretik gertuen dauden funtzioak barruan hartzen dituena eta konputagailua piztean memorian kargatzen dena. [[w:Linus Torvalds|Linus Torvalds]] ikasle finlandiarrak garatu zuen hasieran eta Internet bidez 1991n aurrenekoz banatu zuenetik sistema honek oso bide luzea egin du. [[w:C (programazio lengoaia)|C programazio-lengoaiaz]] garatu zen nagusiki. 

[[Fitxategi:Tux.svg|thumb|200x200px|Linux sistemaren maskota]]

Urte batzuk lehenago [[w:Richard Stallman|Richard Stallman]]-ek [[w:GNU|GNU]] proiektua proposatu zuen, software librearen mugimenduaren oinarria izan zena. Linux sistemetan liburutegiak eta utilitate-programak (konpiladoreak, editoreak...) GNUtik datoz, eta izen zehatzena GNU/Linux izango balitz ere, erosotasunarengatik Linux izena erabiltzen da GNU/Linux multzoa izendatzeko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Roberto|abizena=Cortiñas Rodriguez|urtea=2008|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia  (Debian eta Ubuntu)|argitaletxea=[[w:UEU|UEU]]|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=978-84-8438-178-5|hizkuntza=|abizena2=Alegria Loinaz|izena2=Iñaki|data=2008-12-30|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|sartze-data=2018-02-27}}&lt;/ref&gt; 

Linuxen helburu nagusia [[:w:Unix|Unix]] sistema libre bat eskaintzea izan da, eta lizentzia librean eta kode irekian oinarrituta dagoenez banaketa anitz sortu dira. Nukleo monolitikoa, modularra eta multiataza da. Konputagailu mota guztietarako egokitu da: [[w:sistema txertatu|sistema txertatuak]], [[w:Ordenagailu pertsonal|PCak]], [[w:zerbitzari|zerbitzariak]]  eta [[w:superkonputagailu|superkonputagailuak]]. [[:w:Android|Android]] sistema eragilea ere Linuxen dago oinarrituta. Zerbitzari eta superkonputagailuetako esparruan munduan gehien erabiltzen den sistema da GNU/Linux.

Duen lizentziari esker oso erabilia izan da unibertsitatean ere, sistemaren nukleoaren ezagutzarako (ikusi irudian konpilatzeko ematen dituen aukerak) edo ''[[:w:hacking|hacking]]'' laborategietarako esaterako.
[[Fitxategi:Linux-kernel-menuconfig.png|thumb|300x300px|left|Nukleoa konpilatzean agertzen diren aukera nagusiak]]

== Ezaugarri teknikoak ==
Unix eta beste sistema eragileak bezala Linuxeko osagai nagusiak hauek dira: prozesuen planifikatzailea, memoriaren eta memoria birtualaren kudeatzaileak, fitxategi-sistemak eta sareetako protokoloak, Internetekoak barne. Kodea prest dago hardwarezko arkitektura berrietara erraz egokitzeko.

Gaur egun Linux nukleo monolitiko hibridoa da. Dispositiboen kontrolagailuak eta nukleoaren hedapenak modu pribilegiatuan egikaritzen dira (0 eraztuna deitzen zaio horri), horrela hardwarearen funtzionalitate guztiak eskura ditzakete nahiz eta erabiltzailearen espazioan kokatuta izan. Ohiko nukleo monolitikoetan ez bezala, osagai horiek malgutasun handiz kargatu eta deskargatu daitezke sistema martxan dagoen bitartean. Programa-etenen tratamenduan ere hobekuntza nabarmenak egin dira [[w:multiprozesaketa|multiprozesuari]] begira.

Polemika handia egon zen Linus Torvaldsen eta [[w:Andrew Stuart Tanenbaum|Andrew S. Tanenbaum]] irakasle ezagunaren artean nukleoaren diseinuaren inguruan, azken horrek, garaiko zientzialari askok bezala, ''mikronukleo arkitektura'' proposatu baitzuen GNU proiketurako.

== Historia ==
Hona hemen Linuxen historiako mugarri batzuk:

[[Fitxategi:Linux_0.01_releasenotes.pdf|thumb|400x400px|1991n Linux_0.01 sistemaren oharrak (1. orria)]]

* 1991: Linus Torvaldsek iragartzen du nukleoa prest dagoela.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Linux-Kernel Archive: 30 years since the Linux 0.01 release|url=https://lkml.iu.edu/hypermail/linux/kernel/2109.2/03485.html|aldizkaria=lkml.iu.edu|sartze-data=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;
* 1992: Nukleoak GNUren [[w:GNU Lizentzia Publiko Orokorra|GPL]] lizentzia hartzen du.  
* 1993: 100 garatzaileren lanari esker Linux GNUra egokitzen da eta horrekin aplikazio asko erabiltzeko aukera zabaltzen da. Bi banaketa garrantzitsu sortzen dira: Slackware, lehena izan zena, eta [[:w:Debian|Debian]], hedatuena.  
* 1994: Torvaldsek nukleoa heldutzat jotzen du eta 1.0 bertsioa jaiotzen da. XFree86 proiektuari esker interfaze grafikoa gehitzen da.  
* 1995: DEC Alpha, Sun SPARC eta beste arkitektura batzuetara egokitzen da.  
* 1996: 2.0 bertsioa. Multiprozesadoreetara egokitzen da, zerbitzari handietako eremura egokituz.
* 1998: IBM, Compaq eta Oracle hasten dira Linux bultzatzen. Kode irekiaren loraldiaren hasiera. [[:w:KDE|KDE]] interfazearen programazioa hasten da. Superkonputagailuen TOP500 zerrendan agertzen da lehen aldiz.
* 1999: Hasten da [[w:GNOME|GNOMEren]] garapena, ordainpekoa zen KDE ordezkatzeko.,
* 2004: XFree86 taldea banatu egiten da eta X estandarren inguruan X.Org fundazioa sortzen da, Linuxeko alde grafikorako gakoa izango dena.
* 2006: Oraclek Red Hat Enterprise Linux sistema merkaturatzen du.
* 2007: [[w:Ubuntu (Linux banaketa)|Ubuntu]] aurreinstalatuta eska daiteke Dell eramangarrietan.
* 2009: Red Hat inguruko inbertsioak Sunekoak gainditzen ditu. 
* 2011: Nukleoaren 3.0 bertsioa.
* 2013: Googlek Linuxen oinarritutako egindako Android sistema eragileak&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Android History|url=https://softpanorama.org/Commercial_linuxes/Android/history.shtml|aldizkaria=softpanorama.org|sartze-data=2026-03-28}}&lt;/ref&gt; merkatuaren % 75a lortzen du.
* 2014: Ubuntuk 22 milioi erabiltzaile lortzen ditu.
* 2015: Nukleoaren 4.0 bertsioa.
* 2017: TOP500eko superkonputagailu guztiek erabiltzen dute Linux.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=​Linux totally dominates supercomputers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/linux-totally-dominates-supercomputers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;
* 2019: Nukleoaren 5.0 bertsioa.  2022: Nukleoaren 5.0 bertsioa.

== Testu ebakia: Superkonputagailuak eta TOP500 zerrenda ==
'''Superkonputagailu'''tzat hartzen dira [[w:konputazio banatua|konputazio banatua]] egiten ez duten konputagailu ahaltsuenak. '''TOP500''' zerrenda sei hilabetetan behin argitaratzen da 1993tik eta bertan azaltzen dira non dauden konputagailu horiek eta zein ezaugarri dituzten.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=TOP500 {{!}} TOP500|url=https://top500.org/lists/top500/|aldizkaria=top500.org|sartze-data=2026-03-29}}&lt;/ref&gt; Energia-kontsumoa izugarri handitzen ari denez azken urteotan GREEN500 izeneko zerrenda gehitu zaio, zeinean eraginkortasun energetikoa neurtzen baita.

[[File:Operating systems used on top 500 supercomputers.svg|upright=1.50|thumb|left|TOP500 zerrendako superkonputagailuen sistema eragileak urtez urte]]

[[File:Supercomputers-history.svg|thumb|Superkonputagailuen ahalmenaren eboluzioa top500.org webgunean oinarrituta. Eskala logaritmikoa da eta neurria gigaFLOPetan.
{{legend|DarkBlue|Errendimendu konbinatua}}
{{legend|Red|Ahaltsuenaren errendimendua}}
{{legend|Yellow|500.aren errendimendua}}
]]

Konputagailuen arkitekturari begira azken urteetan arkitektura heterogeneoak gailendu dira, ohiko CPUz gain GPUen presentzia asko handitu baita. Ezkerreko irudian ikus daitekeenez, gaur egun den-denek Linux sistema eragilea erabiltzen dute. 1990-2000 tartean ''Unix'' zen nagusi alde handiz, baina hortik aurrera Linux joan zen nagusitzen. ''Windows'' eta ''Mac'' sistemen presentziala oso puntuala izan da, eta dagoeneko desagertuta daude zerrendatik. Microsoft Azure hodeiaren superkonputagailuek ere Ubuntu erabiltzen dute.

Eskuineko irudian gertatu den errendimenduaren gorakada ikus daiteke, gigaFLOPetan neurtuta (FLOP: koma higikorreko eragiketa). Eskala logaritmikoa dela kontuan hartuta, bilakaera izugarria izan dela ondorioztatzen da. 

[[File:2017 BSC Superordenador MareNostrum-4 Barcelona-Supercomputing-Center.jpg|upright=1.78|thumb|left|Bartzelonako Marenostrum superkonputagailua, 2017an]]

Kokapen fisikoari dagokionez, 2025ean 171 AEBn zeuden, 43 Japonian, 40 Alemanian, 40 Txinan. Frantzia sailkapenaren goialdean dago 22 konputagailurekin, baina Espainian nahiko atzean, 3rekin. Hala ere, Bartzelonako ''Mare Nostrum'' superkonputagailua oso goian dago, 14. postuan.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>6aigq86vh10brzo1ys3pr6jtri921fh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>42989</id>
      <parentid>42988</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Superkonputagailuak eta TOP500 zerrenda */</comment>
      <origin>42989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8231" sha1="1yrn2wk4ypjalh7izxyy61cmzaaw1by" xml:space="preserve">{{Lanean|Inaki.alegria}}

'''Linux kernela''' Linux sistema eragilearen nukleoa da, hardwaretik gertuen dauden funtzioak barruan hartzen dituena eta konputagailua piztean memorian kargatzen dena. [[w:Linus Torvalds|Linus Torvalds]] ikasle finlandiarrak garatu zuen hasieran eta Internet bidez 1991n aurrenekoz banatu zuenetik sistema honek oso bide luzea egin du. [[w:C (programazio lengoaia)|C programazio-lengoaiaz]] garatu zen nagusiki. 

[[Fitxategi:Tux.svg|thumb|200x200px|Linux sistemaren maskota]]

Urte batzuk lehenago [[w:Richard Stallman|Richard Stallman]]-ek [[w:GNU|GNU]] proiektua proposatu zuen, software librearen mugimenduaren oinarria izan zena. Linux sistemetan liburutegiak eta utilitate-programak (konpiladoreak, editoreak...) GNUtik datoz, eta izen zehatzena GNU/Linux izango balitz ere, erosotasunarengatik Linux izena erabiltzen da GNU/Linux multzoa izendatzeko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Roberto|abizena=Cortiñas Rodriguez|urtea=2008|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia  (Debian eta Ubuntu)|argitaletxea=[[w:UEU|UEU]]|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=978-84-8438-178-5|hizkuntza=|abizena2=Alegria Loinaz|izena2=Iñaki|data=2008-12-30|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|sartze-data=2018-02-27}}&lt;/ref&gt; 

Linuxen helburu nagusia [[:w:Unix|Unix]] sistema libre bat eskaintzea izan da, eta lizentzia librean eta kode irekian oinarrituta dagoenez banaketa anitz sortu dira. Nukleo monolitikoa, modularra eta multiataza da. Konputagailu mota guztietarako egokitu da: [[w:sistema txertatu|sistema txertatuak]], [[w:Ordenagailu pertsonal|PCak]], [[w:zerbitzari|zerbitzariak]]  eta [[w:superkonputagailu|superkonputagailuak]]. [[:w:Android|Android]] sistema eragilea ere Linuxen dago oinarrituta. Zerbitzari eta superkonputagailuetako esparruan munduan gehien erabiltzen den sistema da GNU/Linux.

Duen lizentziari esker oso erabilia izan da unibertsitatean ere, sistemaren nukleoaren ezagutzarako (ikusi irudian konpilatzeko ematen dituen aukerak) edo ''[[:w:hacking|hacking]]'' laborategietarako esaterako.
[[Fitxategi:Linux-kernel-menuconfig.png|thumb|300x300px|left|Nukleoa konpilatzean agertzen diren aukera nagusiak]]

== Ezaugarri teknikoak ==
Unix eta beste sistema eragileak bezala Linuxeko osagai nagusiak hauek dira: prozesuen planifikatzailea, memoriaren eta memoria birtualaren kudeatzaileak, fitxategi-sistemak eta sareetako protokoloak, Internetekoak barne. Kodea prest dago hardwarezko arkitektura berrietara erraz egokitzeko.

Gaur egun Linux nukleo monolitiko hibridoa da. Dispositiboen kontrolagailuak eta nukleoaren hedapenak modu pribilegiatuan egikaritzen dira (0 eraztuna deitzen zaio horri), horrela hardwarearen funtzionalitate guztiak eskura ditzakete nahiz eta erabiltzailearen espazioan kokatuta izan. Ohiko nukleo monolitikoetan ez bezala, osagai horiek malgutasun handiz kargatu eta deskargatu daitezke sistema martxan dagoen bitartean. Programa-etenen tratamenduan ere hobekuntza nabarmenak egin dira [[w:multiprozesaketa|multiprozesuari]] begira.

Polemika handia egon zen Linus Torvaldsen eta [[w:Andrew Stuart Tanenbaum|Andrew S. Tanenbaum]] irakasle ezagunaren artean nukleoaren diseinuaren inguruan, azken horrek, garaiko zientzialari askok bezala, ''mikronukleo arkitektura'' proposatu baitzuen GNU proiketurako.

== Historia ==
Hona hemen Linuxen historiako mugarri batzuk:

[[Fitxategi:Linux_0.01_releasenotes.pdf|thumb|400x400px|1991n Linux_0.01 sistemaren oharrak (1. orria)]]

* 1991: Linus Torvaldsek iragartzen du nukleoa prest dagoela.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Linux-Kernel Archive: 30 years since the Linux 0.01 release|url=https://lkml.iu.edu/hypermail/linux/kernel/2109.2/03485.html|aldizkaria=lkml.iu.edu|sartze-data=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;
* 1992: Nukleoak GNUren [[w:GNU Lizentzia Publiko Orokorra|GPL]] lizentzia hartzen du.  
* 1993: 100 garatzaileren lanari esker Linux GNUra egokitzen da eta horrekin aplikazio asko erabiltzeko aukera zabaltzen da. Bi banaketa garrantzitsu sortzen dira: Slackware, lehena izan zena, eta [[:w:Debian|Debian]], hedatuena.  
* 1994: Torvaldsek nukleoa heldutzat jotzen du eta 1.0 bertsioa jaiotzen da. XFree86 proiektuari esker interfaze grafikoa gehitzen da.  
* 1995: DEC Alpha, Sun SPARC eta beste arkitektura batzuetara egokitzen da.  
* 1996: 2.0 bertsioa. Multiprozesadoreetara egokitzen da, zerbitzari handietako eremura egokituz.
* 1998: IBM, Compaq eta Oracle hasten dira Linux bultzatzen. Kode irekiaren loraldiaren hasiera. [[:w:KDE|KDE]] interfazearen programazioa hasten da. Superkonputagailuen TOP500 zerrendan agertzen da lehen aldiz.
* 1999: Hasten da [[w:GNOME|GNOMEren]] garapena, ordainpekoa zen KDE ordezkatzeko.,
* 2004: XFree86 taldea banatu egiten da eta X estandarren inguruan X.Org fundazioa sortzen da, Linuxeko alde grafikorako gakoa izango dena.
* 2006: Oraclek Red Hat Enterprise Linux sistema merkaturatzen du.
* 2007: [[w:Ubuntu (Linux banaketa)|Ubuntu]] aurreinstalatuta eska daiteke Dell eramangarrietan.
* 2009: Red Hat inguruko inbertsioak Sunekoak gainditzen ditu. 
* 2011: Nukleoaren 3.0 bertsioa.
* 2013: Googlek Linuxen oinarritutako egindako Android sistema eragileak&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Android History|url=https://softpanorama.org/Commercial_linuxes/Android/history.shtml|aldizkaria=softpanorama.org|sartze-data=2026-03-28}}&lt;/ref&gt; merkatuaren % 75a lortzen du.
* 2014: Ubuntuk 22 milioi erabiltzaile lortzen ditu.
* 2015: Nukleoaren 4.0 bertsioa.
* 2017: TOP500eko superkonputagailu guztiek erabiltzen dute Linux.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=​Linux totally dominates supercomputers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/linux-totally-dominates-supercomputers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;
* 2019: Nukleoaren 5.0 bertsioa.  2022: Nukleoaren 5.0 bertsioa.

== Testu ebakia: Superkonputagailuak eta TOP500 zerrenda ==
'''Superkonputagailu'''tzat hartzen dira [[w:konputazio banatua|konputazio banatua]] egiten ez duten konputagailu ahaltsuenak. '''TOP500''' zerrenda sei hilabetetan behin argitaratzen da 1993tik eta bertan azaltzen dira non dauden konputagailu horiek eta zein ezaugarri dituzten.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=TOP500 {{!}} TOP500|url=https://top500.org/lists/top500/|aldizkaria=top500.org|sartze-data=2026-03-29}}&lt;/ref&gt; Energia-kontsumoa izugarri handitzen ari denez azken urteotan GREEN500 izeneko zerrenda gehitu zaio, zeinean eraginkortasun energetikoa neurtzen baita.

[[File:Operating systems used on top 500 supercomputers.svg|upright=1.50|thumb|left|TOP500 zerrendako superkonputagailuen sistema eragileak urtez urte]]

[[File:Supercomputers-history.svg|thumb|Superkonputagailuen ahalmenaren eboluzioa top500.org webgunean oinarrituta. Eskala logaritmikoa da eta neurria gigaFLOPetan.
{{legend|DarkBlue|Errendimendu konbinatua}}
{{legend|Red|Ahaltsuenaren errendimendua}}
{{legend|Yellow|500.aren errendimendua}}
]]

Konputagailuen arkitekturari begira azken urteetan arkitektura heterogeneoak gailendu dira, ohiko CPUz gain GPUen presentzia asko handitu baita. Ezkerreko irudian ikus daitekeenez, gaur egun den-denek Linux sistema eragilea erabiltzen dute. 1990-2000 tartean ''Unix'' zen nagusi alde handiz, baina hortik aurrera Linux joan zen nagusitzen. ''Windows'' eta ''Mac'' sistema eragileeen presentzia oso puntuala izan da, eta dagoeneko desagertuta daude zerrendatik. Microsoft Azure hodeiko superkonputagailuek ere Ubuntu erabiltzen dute.

Eskuineko irudian gertatu den errendimendu-gorakada ikus daiteke, gigaFLOPetan neurtuta (FLOP: koma higikorreko eragiketa). Irudikoa eskala logaritmikoa dela kontuan hartuta, bilakaera izugarria izan dela ondorioztatzen da. 

[[File:2017 BSC Superordenador MareNostrum-4 Barcelona-Supercomputing-Center.jpg|upright=1.78|thumb|left|Bartzelonako [[w:MareNostrum|Marenostrum]] superkonputagailua, 2017an]]

Kokapen fisikoari dagokionez, 2025ean 171 superkonputagailu AEBn zeuden, 43 Japonian, 40 Alemanian, 40 Txinan. Frantzia ere sailkapenaren goialdean dago 22 konputagailurekin, baina Espainia nahiko atzean, 3rekin. Hala ere, Bartzelonako ''Mare Nostrum'' superkonputagailua oso goian dago, 14. postuan.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>1yrn2wk4ypjalh7izxyy61cmzaaw1by</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>42990</id>
      <parentid>42989</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Ez da zirriborroa</comment>
      <origin>42990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8205" sha1="g0ktp6rptt4cryd4qaul5og3psekf8g" xml:space="preserve">'''Linux kernela''' Linux sistema eragilearen nukleoa da, hardwaretik gertuen dauden funtzioak barruan hartzen dituena eta konputagailua piztean memorian kargatzen dena. [[w:Linus Torvalds|Linus Torvalds]] ikasle finlandiarrak garatu zuen hasieran eta Internet bidez 1991n aurrenekoz banatu zuenetik sistema honek oso bide luzea egin du. [[w:C (programazio lengoaia)|C programazio-lengoaiaz]] garatu zen nagusiki. 

[[Fitxategi:Tux.svg|thumb|200x200px|Linux sistemaren maskota]]

Urte batzuk lehenago [[w:Richard Stallman|Richard Stallman]]-ek [[w:GNU|GNU]] proiektua proposatu zuen, software librearen mugimenduaren oinarria izan zena. Linux sistemetan liburutegiak eta utilitate-programak (konpiladoreak, editoreak...) GNUtik datoz, eta izen zehatzena GNU/Linux izango balitz ere, erosotasunarengatik Linux izena erabiltzen da GNU/Linux multzoa izendatzeko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Roberto|abizena=Cortiñas Rodriguez|urtea=2008|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia  (Debian eta Ubuntu)|argitaletxea=[[w:UEU|UEU]]|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=978-84-8438-178-5|hizkuntza=|abizena2=Alegria Loinaz|izena2=Iñaki|data=2008-12-30|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|sartze-data=2018-02-27}}&lt;/ref&gt; 

Linuxen helburu nagusia [[:w:Unix|Unix]] sistema libre bat eskaintzea izan da, eta lizentzia librean eta kode irekian oinarrituta dagoenez banaketa anitz sortu dira. Nukleo monolitikoa, modularra eta multiataza da. Konputagailu mota guztietarako egokitu da: [[w:sistema txertatu|sistema txertatuak]], [[w:Ordenagailu pertsonal|PCak]], [[w:zerbitzari|zerbitzariak]]  eta [[w:superkonputagailu|superkonputagailuak]]. [[:w:Android|Android]] sistema eragilea ere Linuxen dago oinarrituta. Zerbitzari eta superkonputagailuetako esparruan munduan gehien erabiltzen den sistema da GNU/Linux.

Duen lizentziari esker oso erabilia izan da unibertsitatean ere, sistemaren nukleoaren ezagutzarako (ikusi irudian konpilatzeko ematen dituen aukerak) edo ''[[:w:hacking|hacking]]'' laborategietarako esaterako.
[[Fitxategi:Linux-kernel-menuconfig.png|thumb|300x300px|left|Nukleoa konpilatzean agertzen diren aukera nagusiak]]

== Ezaugarri teknikoak ==
Unix eta beste sistema eragileak bezala Linuxeko osagai nagusiak hauek dira: prozesuen planifikatzailea, memoriaren eta memoria birtualaren kudeatzaileak, fitxategi-sistemak eta sareetako protokoloak, Internetekoak barne. Kodea prest dago hardwarezko arkitektura berrietara erraz egokitzeko.

Gaur egun Linux nukleo monolitiko hibridoa da. Dispositiboen kontrolagailuak eta nukleoaren hedapenak modu pribilegiatuan egikaritzen dira (0 eraztuna deitzen zaio horri), horrela hardwarearen funtzionalitate guztiak eskura ditzakete nahiz eta erabiltzailearen espazioan kokatuta izan. Ohiko nukleo monolitikoetan ez bezala, osagai horiek malgutasun handiz kargatu eta deskargatu daitezke sistema martxan dagoen bitartean. Programa-etenen tratamenduan ere hobekuntza nabarmenak egin dira [[w:multiprozesaketa|multiprozesuari]] begira.

Polemika handia egon zen Linus Torvaldsen eta [[w:Andrew Stuart Tanenbaum|Andrew S. Tanenbaum]] irakasle ezagunaren artean nukleoaren diseinuaren inguruan, azken horrek, garaiko zientzialari askok bezala, ''mikronukleo arkitektura'' proposatu baitzuen GNU proiketurako.

== Historia ==
Hona hemen Linuxen historiako mugarri batzuk:

[[Fitxategi:Linux_0.01_releasenotes.pdf|thumb|400x400px|1991n Linux_0.01 sistemaren oharrak (1. orria)]]

* 1991: Linus Torvaldsek iragartzen du nukleoa prest dagoela.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Linux-Kernel Archive: 30 years since the Linux 0.01 release|url=https://lkml.iu.edu/hypermail/linux/kernel/2109.2/03485.html|aldizkaria=lkml.iu.edu|sartze-data=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;
* 1992: Nukleoak GNUren [[w:GNU Lizentzia Publiko Orokorra|GPL]] lizentzia hartzen du.  
* 1993: 100 garatzaileren lanari esker Linux GNUra egokitzen da eta horrekin aplikazio asko erabiltzeko aukera zabaltzen da. Bi banaketa garrantzitsu sortzen dira: Slackware, lehena izan zena, eta [[:w:Debian|Debian]], hedatuena.  
* 1994: Torvaldsek nukleoa heldutzat jotzen du eta 1.0 bertsioa jaiotzen da. XFree86 proiektuari esker interfaze grafikoa gehitzen da.  
* 1995: DEC Alpha, Sun SPARC eta beste arkitektura batzuetara egokitzen da.  
* 1996: 2.0 bertsioa. Multiprozesadoreetara egokitzen da, zerbitzari handietako eremura egokituz.
* 1998: IBM, Compaq eta Oracle hasten dira Linux bultzatzen. Kode irekiaren loraldiaren hasiera. [[:w:KDE|KDE]] interfazearen programazioa hasten da. Superkonputagailuen TOP500 zerrendan agertzen da lehen aldiz.
* 1999: Hasten da [[w:GNOME|GNOMEren]] garapena, ordainpekoa zen KDE ordezkatzeko.,
* 2004: XFree86 taldea banatu egiten da eta X estandarren inguruan X.Org fundazioa sortzen da, Linuxeko alde grafikorako gakoa izango dena.
* 2006: Oraclek Red Hat Enterprise Linux sistema merkaturatzen du.
* 2007: [[w:Ubuntu (Linux banaketa)|Ubuntu]] aurreinstalatuta eska daiteke Dell eramangarrietan.
* 2009: Red Hat inguruko inbertsioak Sunekoak gainditzen ditu. 
* 2011: Nukleoaren 3.0 bertsioa.
* 2013: Googlek Linuxen oinarritutako egindako Android sistema eragileak&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Android History|url=https://softpanorama.org/Commercial_linuxes/Android/history.shtml|aldizkaria=softpanorama.org|sartze-data=2026-03-28}}&lt;/ref&gt; merkatuaren % 75a lortzen du.
* 2014: Ubuntuk 22 milioi erabiltzaile lortzen ditu.
* 2015: Nukleoaren 4.0 bertsioa.
* 2017: TOP500eko superkonputagailu guztiek erabiltzen dute Linux.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=​Linux totally dominates supercomputers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/linux-totally-dominates-supercomputers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;
* 2019: Nukleoaren 5.0 bertsioa.  2022: Nukleoaren 5.0 bertsioa.

== Testu ebakia: Superkonputagailuak eta TOP500 zerrenda ==
'''Superkonputagailu'''tzat hartzen dira [[w:konputazio banatua|konputazio banatua]] egiten ez duten konputagailu ahaltsuenak. '''TOP500''' zerrenda sei hilabetetan behin argitaratzen da 1993tik eta bertan azaltzen dira non dauden konputagailu horiek eta zein ezaugarri dituzten.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=TOP500 {{!}} TOP500|url=https://top500.org/lists/top500/|aldizkaria=top500.org|sartze-data=2026-03-29}}&lt;/ref&gt; Energia-kontsumoa izugarri handitzen ari denez azken urteotan GREEN500 izeneko zerrenda gehitu zaio, zeinean eraginkortasun energetikoa neurtzen baita.

[[File:Operating systems used on top 500 supercomputers.svg|upright=1.50|thumb|left|TOP500 zerrendako superkonputagailuen sistema eragileak urtez urte]]

[[File:Supercomputers-history.svg|thumb|Superkonputagailuen ahalmenaren eboluzioa top500.org webgunean oinarrituta. Eskala logaritmikoa da eta neurria gigaFLOPetan.
{{legend|DarkBlue|Errendimendu konbinatua}}
{{legend|Red|Ahaltsuenaren errendimendua}}
{{legend|Yellow|500.aren errendimendua}}
]]

Konputagailuen arkitekturari begira azken urteetan arkitektura heterogeneoak gailendu dira, ohiko CPUz gain GPUen presentzia asko handitu baita. Ezkerreko irudian ikus daitekeenez, gaur egun den-denek Linux sistema eragilea erabiltzen dute. 1990-2000 tartean ''Unix'' zen nagusi alde handiz, baina hortik aurrera Linux joan zen nagusitzen. ''Windows'' eta ''Mac'' sistema eragileeen presentzia oso puntuala izan da, eta dagoeneko desagertuta daude zerrendatik. Microsoft Azure hodeiko superkonputagailuek ere Ubuntu erabiltzen dute.

Eskuineko irudian gertatu den errendimendu-gorakada ikus daiteke, gigaFLOPetan neurtuta (FLOP: koma higikorreko eragiketa). Irudikoa eskala logaritmikoa dela kontuan hartuta, bilakaera izugarria izan dela ondorioztatzen da. 

[[File:2017 BSC Superordenador MareNostrum-4 Barcelona-Supercomputing-Center.jpg|upright=1.78|thumb|left|Bartzelonako [[w:MareNostrum|Marenostrum]] superkonputagailua, 2017an]]

Kokapen fisikoari dagokionez, 2025ean 171 superkonputagailu AEBn zeuden, 43 Japonian, 40 Alemanian, 40 Txinan. Frantzia ere sailkapenaren goialdean dago 22 konputagailurekin, baina Espainia nahiko atzean, 3rekin. Hala ere, Bartzelonako ''Mare Nostrum'' superkonputagailua oso goian dago, 14. postuan.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>g0ktp6rptt4cryd4qaul5og3psekf8g</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>