Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7257 42994 42992 2026-03-31T12:59:03Z Ksarasola 1603 azken atalak orraztuta 42994 wikitext text/x-wiki '''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen —bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys-ek konturatu zen GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNG-ren onarpena ez zen berehala getatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patentea munduko herrialde guztietan 2004an iraungi zen, harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Ahoskeraren eztabaida == GIF siglaren ahoskerak ia hasieratik sortu zuen eztabaida. Sortzaileek /dʒɪf/ (''j'' leuna, "jif" bezala) ahoskatu zuten beti, eta Steve Wilhite-k berak Jiff kakahuete-mantekaren markarekin alderatu zuen, CompuServe-ko langileek "choosy developers choose GIF" esaera parodian erabiliz.<ref>["Gif's inventor says ignore dictionaries and say 'Jif'". BBC News. 22 May 2013.]</ref> Hala ere, erabiltzaile gehienek /ɡɪf/ (''g'' gogorra) ahoskatzeko joera dute, inkestek %70etik gorako nagusitasuna erakutsiz. Hiztegi nagusiak ere desadostasunean daude: Merriam-Webster eta Oxford Dictionary-k bi ahoskerak aipatzen dituzte, baina gogorrari lehentasuna emanez; Dictionary.com-ek, berriz, /dʒɪf/ jartzen du lehenbizi. 2012an Oxford University Press-ek GIF bere urteko hitz aukeratu zuenean aditz gisa ere onartuz, eztabaida are biziagoa bihurtu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta mezularitza-aplikazioetan. Hala ere,dituen mugak direla-eta —256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi-tamaina handia— lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura-adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] kuzgn9xraylit3n83acwg441m7ify6k 42995 42994 2026-03-31T13:19:00Z Ksarasola 1603 irudiak 42995 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen —bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Balle.gif|vignette|thumb|150px|GIF animatu bat, 8 irudi eta bakoitza 0,1 segundutan.]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys-ek konturatu zen GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNG-ren onarpena ez zen berehala getatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patentea munduko herrialde guztietan 2004an iraungi zen, harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Ahoskeraren eztabaida == GIF siglaren ahoskerak ia hasieratik sortu zuen eztabaida. Sortzaileek /dʒɪf/ (''j'' leuna, "jif" bezala) ahoskatu zuten beti, eta Steve Wilhite-k berak Jiff kakahuete-mantekaren markarekin alderatu zuen, CompuServe-ko langileek "choosy developers choose GIF" esaera parodian erabiliz.<ref>["Gif's inventor says ignore dictionaries and say 'Jif'". BBC News. 22 May 2013.]</ref> Hala ere, erabiltzaile gehienek /ɡɪf/ (''g'' gogorra) ahoskatzeko joera dute, inkestek %70etik gorako nagusitasuna erakutsiz. Hiztegi nagusiak ere desadostasunean daude: Merriam-Webster eta Oxford Dictionary-k bi ahoskerak aipatzen dituzte, baina gogorrari lehentasuna emanez; Dictionary.com-ek, berriz, /dʒɪf/ jartzen du lehenbizi. 2012an Oxford University Press-ek GIF bere urteko hitz aukeratu zuenean aditz gisa ere onartuz, eztabaida are biziagoa bihurtu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta mezularitza-aplikazioetan. Hala ere,dituen mugak direla-eta —256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi-tamaina handia— lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura-adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] 2xz31nzf2as33smshrnsdgm6udvd5jx 42997 42995 2026-03-31T13:43:33Z Ksarasola 1603 /* Animazioak */ 42997 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen —bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]][[Fitxategi:Balle.gif|vignette|thumb|150px|GIF animatu bat, 8 irudi eta bakoitza 0,1 segundutan.]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. [[Fitxategi:Balle.gif|vignette|thumb|150px|8 irudi x 0,1 s.]]Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys-ek konturatu zen GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNG-ren onarpena ez zen berehala getatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patentea munduko herrialde guztietan 2004an iraungi zen, harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Ahoskeraren eztabaida == GIF siglaren ahoskerak ia hasieratik sortu zuen eztabaida. Sortzaileek /dʒɪf/ (''j'' leuna, "jif" bezala) ahoskatu zuten beti, eta Steve Wilhite-k berak Jiff kakahuete-mantekaren markarekin alderatu zuen, CompuServe-ko langileek "choosy developers choose GIF" esaera parodian erabiliz.<ref>["Gif's inventor says ignore dictionaries and say 'Jif'". BBC News. 22 May 2013.]</ref> Hala ere, erabiltzaile gehienek /ɡɪf/ (''g'' gogorra) ahoskatzeko joera dute, inkestek %70etik gorako nagusitasuna erakutsiz. Hiztegi nagusiak ere desadostasunean daude: Merriam-Webster eta Oxford Dictionary-k bi ahoskerak aipatzen dituzte, baina gogorrari lehentasuna emanez; Dictionary.com-ek, berriz, /dʒɪf/ jartzen du lehenbizi. 2012an Oxford University Press-ek GIF bere urteko hitz aukeratu zuenean aditz gisa ere onartuz, eztabaida are biziagoa bihurtu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta mezularitza-aplikazioetan. Hala ere,dituen mugak direla-eta —256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi-tamaina handia— lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura-adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] mzuarezx4u3dek8r9nt067656nwikja 42998 42997 2026-03-31T13:44:06Z Ksarasola 1603 /* Animazioak */ 42998 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen —bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. [[Fitxategi:Balle.gif|vignette|thumb|150px|8 irudi x 0,1 s.]]Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys-ek konturatu zen GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNG-ren onarpena ez zen berehala getatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patentea munduko herrialde guztietan 2004an iraungi zen, harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Ahoskeraren eztabaida == GIF siglaren ahoskerak ia hasieratik sortu zuen eztabaida. Sortzaileek /dʒɪf/ (''j'' leuna, "jif" bezala) ahoskatu zuten beti, eta Steve Wilhite-k berak Jiff kakahuete-mantekaren markarekin alderatu zuen, CompuServe-ko langileek "choosy developers choose GIF" esaera parodian erabiliz.<ref>["Gif's inventor says ignore dictionaries and say 'Jif'". BBC News. 22 May 2013.]</ref> Hala ere, erabiltzaile gehienek /ɡɪf/ (''g'' gogorra) ahoskatzeko joera dute, inkestek %70etik gorako nagusitasuna erakutsiz. Hiztegi nagusiak ere desadostasunean daude: Merriam-Webster eta Oxford Dictionary-k bi ahoskerak aipatzen dituzte, baina gogorrari lehentasuna emanez; Dictionary.com-ek, berriz, /dʒɪf/ jartzen du lehenbizi. 2012an Oxford University Press-ek GIF bere urteko hitz aukeratu zuenean aditz gisa ere onartuz, eztabaida are biziagoa bihurtu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta mezularitza-aplikazioetan. Hala ere,dituen mugak direla-eta —256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi-tamaina handia— lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura-adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] n5hmzls54zz4x7lebke33w95ka4i2g0 43002 42998 2026-04-01T08:35:12Z ~2026-19928-81 2680 43002 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. [[Fitxategi:Balle.gif|vignette|thumb|150px|8 irudi x 0,1 s.]]Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys-ek konturatu zen GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNG-ren onarpena ez zen berehala getatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patentea munduko herrialde guztietan 2004an iraungi zen, harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Ahoskeraren eztabaida == GIF siglaren ahoskerak ia hasieratik sortu zuen eztabaida. Sortzaileek /dʒɪf/ (''j'' leuna, "jif" bezala) ahoskatu zuten beti, eta Steve Wilhite-k berak Jiff kakahuete-mantekaren markarekin alderatu zuen, CompuServe-ko langileek "choosy developers choose GIF" esaera parodian erabiliz.<ref>["Gif's inventor says ignore dictionaries and say 'Jif'". BBC News. 22 May 2013.]</ref> Hala ere, erabiltzaile gehienek /ɡɪf/ (''g'' gogorra) ahoskatzeko joera dute, inkestek %70etik gorako nagusitasuna erakutsiz. Hiztegi nagusiak ere desadostasunean daude: Merriam-Webster eta Oxford Dictionary-k bi ahoskerak aipatzen dituzte, baina gogorrari lehentasuna emanez; Dictionary.com-ek, berriz, /dʒɪf/ jartzen du lehenbizi. 2012an Oxford University Press-ek GIF bere urteko hitz aukeratu zuenean aditz gisa ere onartuz, eztabaida are biziagoa bihurtu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta mezularitza aplikazioetan. Hala ere,dituen mugak direla-eta, 256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] 44kf02n7riyxauv0kefkpqm1otgscf0 0 7258 43000 42993 2026-03-31T13:56:03Z Ksarasola 1603 izenburuen maila 43000 wikitext text/x-wiki = WWW (World Wide Web) = '''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') Interneten bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek HTML markaketa-lengoaia, URL baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Interneta erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat. == Testuinguru historikoa eta aitzindariak == Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Aurrekariak hamarkada batzuk atzeratzen dira. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzaileak lotura pertsonalen bidez edukia nabiga zezakeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina hipertestuaren kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen. 1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. Bere Proiektu Xanadú izeneko amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa. 1980an, Tim Berners-Lee fisikari eta informatikari britainiarrak CERN-eko partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa. == Sorrera: CERN-etik mundu osora == 1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak "zirraragarria baina lauso" gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua: * '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia. * '''HTTP''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa. * '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema. Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen web-nabigatzailea —''WorldWideWeb'' izenekoa— eta lehen web-zerbitzaria, NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduari buruko, lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.<ref>[Tim Berners-Lee. "WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project". CERN, 1990.]</ref> 1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen. == Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa == Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako NCSA -Illinois Unibertsitatea|Illinoiseko Unibertsitate-ko talde batek garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi zen Gopher eta WAIS protokoloen gainetik. Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. Netscape Navigator nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek Internet Explorer kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz. == Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua == Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu: * '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''<nowiki>https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia</nowiki>''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea. * '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko. * '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik. * '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia. Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan. == Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra == Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da: '''Web 1.0''' (1991-2004) "irakurtzeko Web" gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML orriak ziren teknologia nagusiak. '''Web 2.0''' (2004-~2010) "parte-hartzearen Web" deitzen da. Ajax teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren sortzaile ere bilakatu ziren. '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den. == World Wide Web Consortium (W3C) == Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar. W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik. == Web-aren eragina gizartean == Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu. 2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita. Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira. == Ondorioa == World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu. == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)] * [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)] * [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)] b4rayv4czahq7pheqv6nimj1i7v0krx 43001 43000 2026-04-01T08:33:05Z ~2026-19928-81 2680 43001 wikitext text/x-wiki = WWW (World Wide Web) = '''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') Interneten bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek HTML markaketa-lengoaia, URL baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Interneta erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat. == Testuinguru historikoa eta aitzindariak == Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Aurrekariak hamarkada batzuk atzeratzen dira. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzaileak lotura pertsonalen bidez edukia nabiga zezakeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina hipertestuaren kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen. 1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. Bere Proiektu Xanadú izeneko amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa. 1980an, Tim Berners-Lee fisikari eta informatikari britainiarrak CERN-eko partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa. == Sorrera: CERN-etik mundu osora == 1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak "zirraragarria baina lauso" gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua: * '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia. * '''HTTP''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa. * '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema. Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen web-nabigatzailea, ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen web-zerbitzaria, NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduari buruko, lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.<ref>[Tim Berners-Lee. "WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project". CERN, 1990.]</ref> 1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen. == Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa == Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako NCSA -Illinois Unibertsitatea|Illinoiseko Unibertsitate-ko talde batek garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi zen Gopher eta WAIS protokoloen gainetik. Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. Netscape Navigator nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek Internet Explorer kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz. == Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua == Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu: * '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''<nowiki>https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia</nowiki>''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea. * '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko. * '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik. * '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia. Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan. == Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra == Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da: '''Web 1.0''' (1991-2004) "irakurtzeko Web" gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML orriak ziren teknologia nagusiak. '''Web 2.0''' (2004-~2010) "parte-hartzearen Web" deitzen da. Ajax teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren sortzaile ere bilakatu ziren. '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den. == World Wide Web Consortium (W3C) == Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar. W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik. == Web-aren eragina gizartean == Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu. 2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita. Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira. == Ondorioa == World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu. == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)] * [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)] * [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)] hrpjrwfc4efce51tmkn42do0ktvclwz 0 7262 42996 2026-03-31T13:29:15Z ~2026-19928-81 2680 Orria sortu da. Edukia: == HTML (HyperText Markup Language) == '''HTML''' (HyperText Markup Language, euskaraz ''Hipertestuzko Markaketa-Lengoaia'') web-nabigatzaileetan bistaratzeko diseinatutako dokumentuen estandar markaketa-lengoaia da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean CSS (Cascading Style Sheets) eta JavaScript bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. Web nabigatzaileak HTML dokumentuak web-zerbitzarietatik edo tokiko biltegiratzetik jasotzen ditu... 42996 wikitext text/x-wiki == HTML (HyperText Markup Language) == '''HTML''' (HyperText Markup Language, euskaraz ''Hipertestuzko Markaketa-Lengoaia'') web-nabigatzaileetan bistaratzeko diseinatutako dokumentuen estandar markaketa-lengoaia da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean CSS (Cascading Style Sheets) eta JavaScript bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. Web nabigatzaileak HTML dokumentuak web-zerbitzarietatik edo tokiko biltegiratzetik jasotzen dituzte eta multimedia web-orrialde gisa errendatzen dituzte. Bere lehen bertsioa 1991n plazaratu zenetik, HTML Webaren oinarrizko zutabea bilakatu da, eta gaur egun milioika web-orrialde HTML bidez idatzita daude. === Testuinguru historikoa eta sorrera === HTML-ren historia World Wide Web-aren sortzearekin lotuta dago estuki. 1980an, Tim Berners-Lee fisikari eta informatikari britainiarrak CERN-ean lan egiten zuen Genevan ENQUIRE izeneko sistema bat proposatu eta prototipatu zuen, CERNeko ikertzaileek dokumentuak partekatzeko. Esperientzia horretatik abiatuta, 1989an Berners-Lee-k Internetean oinarritutako hipertestuzko sistema baten proposamena idatzi zuen. 1990ean, Berners-Lee-k HTML zehaztapen teknikoa idatzi zuen eta nabigatzaile eta zerbitzari softwarea garatu zituen. Urte berean, Robert Cailliau-rekin batera finantzaketa-eskaera bat aurkeztu zuten, baina CERNek ez zuen proiektua ofizialki onartu. 1990eko ohar pertsonaletan, Berners-Lee-k "hipertestua erabiltzen den eremu askoren artean" entziklopedia aipatzen du lehenbiziko sarrera gisa —etorkizuneko Wikipediaren nolabaiteko iragarpen bat. HTML-ren lehen deskribapen publiko eskuragarria '''HTML Tags''' izeneko dokumentua izan zen, Berners-Lee-k 1991ko amaieran Interneten aipatua lehen aldiz.<ref>[Tim Berners-Lee. "HTML Tags". CERN, October 1991.]</ref> Dokumentu horrek hasierako HTML-ren 18 elementu zerrendatzen zituen diseinu erlatiboki sinple batean. Hipertestuzko etiketa salbu, guztiak CERNeko SGML (Standard Generalized Markup Language) formatu propioan oinarrituta zeuden. === Bertsioen bilakaera === ==== HTML 1.0 eta HTML 2.0 (1991-1995) ==== Hasierako HTML zehaztapena ez zen bertsio ofizial gisa kaleratua, eta IETF (Internet Engineering Task Force) erakundeak 1993ko erdialdean argitaratu zuen lehen zehaztapen-proposamena: Berners-Lee eta Dan Connolly-k idatzitako ''Hypertext Markup Language (HTML)'' Internet Draft-a. Proposamen horrek SGML sintaxiaren definizioa txertatzen zuen. Sei hilabeteren buruan iraungita geratu zen, baina Mosaic nabigatzaileak irudi txertatuetarako erabiltzen zuen etiketa pertsonalizatua estandarizatu izanaren aitorpena jaso zuen. Dave Raggett-ek proposatutako HTML+ zirriborroak taulak eta inprimakiak bezalako ezaugarriak txertatzea proposatu zuen 1993 amaieran. 1994an, IETFk HTML Lan-taldea sortu zuen, eta 1995ean '''HTML 2.0''' osatu zuten, etorkizuneko inplementazioek oinarri gisa hartu beharreko lehen HTML estandar gisa.<ref>["HTML 2.0". RFC 1866. IETF, November 1995.]</ref> ==== HTML 3.2 (1997) ==== W3C (World Wide Web Consortium) sortu ostean, 1996an IETFk HTML Lan-taldea itxi zuen eta estandarren ardura W3C-k hartu zuen. 1997ko urtarrilaren 14an, '''HTML 3.2''' W3C Gomendio gisa argitaratu zen, W3C-k bakarrik garatu eta estandarizatutako lehen bertsioa. Hasieran "Wilbur" kode-izenaz ezagutua, formulen euskarria kendu zuen, hainbat luzapen jabedun bateratu zituen, eta Netscape nabigatzaileak ezarritako bistaratze-etiketa gehienak onartu zituen. Nabigatzaileen gerra garaia zelako, Netscape-ren ''blink'' eta Microsoft-en ''marquee'' elementuak bi enpresen arteko akordioz kanpo utzi ziren. ==== HTML 4.0 eta HTML 4.01 (1997-1999) ==== Hasieran "Cougar" kode-izenaz ezaguna, '''HTML 4.0''' 1997ko abenduaren 18an kaleratu zen. Nabigatzaile espezifikoen elementu-mota eta atributu ugari onartu zituen, baina aldi berean Netscape-ren bistaratze-ezaugarri batzuk ''zaharkituta'' (deprecated) markatu zituen, CSS estilo-orriak sustatuz. HTML 4.0 ISO 8879 araura egokitutako SGML aplikazio bat da. '''HTML 4.01''' 1999ko abenduaren 24an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa, zuzenketa txikiekin. Errore-zuzenketak 2001era arte argitaratu ziren. 2000an, ISO/IEC 15445:2000 nazioarteko estandar gisa ere onartu zen, "ISO HTML" izenaz ezagutua. HTML 4.01-en ostean, urte askotan ez zen HTML bertsio berririk egon, W3C-ren HTML Lan-taldea XHTML XML-oinarritutako hizkuntzaren garapenean zentratu baitzen. ==== XHTML (2000-2009) ==== '''XHTML''' (Extensible HyperText Markup Language) HTML 4.01 XML 1.0 erabiliz birformulatzeko ahalegin gisa hasi zen hizkuntza bereizi gisa. XHTML 1.0 2000ko urtarrilaren 26an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa. HTML 4.0 eta 4.01-ek eskaintzen zituzten hiru aldaera berdinak eskaintzen zituen, XMLn berridatzita murriztapen txikiekin. XHTML 1.1 2001ean jarraitu zion. XHTML 2.0 zirriborro-fase batean geratu zen; 2009an bertan behera utzi zen HTML5 eta XHTML5-en garapenaren mesedetan. XHTML 2.0 XHTML 1.x-rekin bateraezina zen, eta beraz XHTML-n inspiratutako hizkuntza berri bat bezala ulertu behar da, ez XHTML 1.x-ren eguneratze bat. ==== HTML5 (2008-2014) eta Living Standard ==== 2004an, WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group) erakundeak HTML5-en garapena hasi zuen, W3C-ren ikuspegiarekin desadostasunean. 2008an W3C-rekin elkarlaneko proiektu bihurtu zen, eta '''HTML5''' 2014ko urriaren 28an W3C Gomendioa bezala finalizatu eta estandarizatu zen.<ref>["HTML5". W3C Recommendation. 28 October 2014.]</ref> HTML5-ek SGML aplikazio izateko saiakera guztia alde batera utzi zuen eta bere "html" serializazio propioa definitu zuen, XML-oinarritutako XHTML5 serializazioaz gain. Aldaketa handienak: * '''Multimedia euskarri natiboak''': <code>&lt;video&gt;</code> eta <code>&lt;audio&gt;</code> etiketak, plugin berezirik gabe (Adobe Flash-en ikuspegia ordezkatzeko). * '''<code>&lt;canvas&gt;</code> elementua''': JavaScript bidez grafiko dinamikoak eta animazioak marrazteko. * '''Formulario hobeak''': datu-mota berriak (<code>date</code>, <code>email</code>, <code>range</code>...) eta balioztapen natiboa. * '''Semantika hobetua''': <code>&lt;header&gt;</code>, <code>&lt;footer&gt;</code>, <code>&lt;article&gt;</code>, <code>&lt;section&gt;</code> bezalako etiketak, edukiaren esanahia argiagoa egiteko. * '''Geolokalizazioa eta Web Storage''': nabigatzaile-barneko datuak gordetzeko eta kokapena jakiteko gaitasunak. 2019ko maiatzaren 28an, W3C-k jakinarazi zuen WHATWG izango zela HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. WHATWG-ren '''Living Standard''' kontzeptuak adierazi nahi du estandarra inoiz ez dela osatua, beti eguneratzen eta hobetzen ari dela. Ezaugarri berriak gehitu daitezke, baina funtzionalitateak ez dira kenduko. === Egitura teknikoa === ==== Etiketak eta elementuak ==== HTML markaketak hainbat osagai nagusi ditu: etiketak eta haien atributuak, karaktere-oinarritutako datu-motak, eta entitate-erreferentziak. HTML etiketak normalean bikoteka agertzen dira, hala nola <code>&lt;h1&gt;</code> eta <code>&lt;/h1&gt;</code>, nahiz eta batzuek —<code>&lt;img&gt;</code> edo <code>&lt;br&gt;</code> bezalakoek— ez duten itxiera-etiketarik. HTML dokumentu baten oinarrizko egitura honakoa da: <syntaxhighlight lang="html"> <!DOCTYPE html> <html> <head> <title>Orriaren izenburua</title> </head> <body> <h1>Kaixo, mundua!</h1> <p>Hau nire lehen web-orrialdea da.</p> </body> </html> </syntaxhighlight> * '''<code>&lt;!DOCTYPE html&gt;</code>''': HTML5 dokumentua dela adierazten du eta nabigatzaileari "estandar moduan" errendatzeko eskatzen dio. * '''<code>&lt;html&gt;</code>''': dokumentu osoaren erro-elementua. * '''<code>&lt;head&gt;</code>''': metadatuak gordetzen ditu (izenburua, CSS loturak, charset...), ikusgai ez dena. * '''<code>&lt;body&gt;</code>''': erabiltzaileak pantailan ikusiko duen eduki guztia. ==== Elementu-motak ==== HTML-n hiru elementu-mota nagusi bereizten dira: * '''Egitura-markaketa''': dokumentuaren antolaketa deskribatzen du, adibidez <code>&lt;h1&gt;</code>-<code>&lt;h6&gt;</code> izenburuak edo <code>&lt;p&gt;</code> paragrafoak, bisitagarritasuna edo aurkezpenari buruzko informaziorik eman gabe. * '''Aurkezpen-markaketa''': testuaren itxura definitzen du, hala nola <code>&lt;b&gt;</code> (lodia) edo <code>&lt;i&gt;</code> (etzana). W3C-k gomendatzen du horren ordez CSS erabiltzea, edukiaren eta aurkezpenaren bereizketa egokiagoa lortzeko. * '''Hipertestuzko markaketa''': dokumentuaren beste zati batzuetara edo beste dokumentuetara loturak sortzen ditu, <code>&lt;a href="..."&gt;</code> etiketaren bidez, hiperesteka ezarriz. ==== Atributuak ==== Elementu gehienek atributuak har ditzakete hasierako etiketaren barruan, informazio osagarria emanez. Atributu garrantzitsuenak: * '''<code>id</code>''': elementuari identifikatzaile bakarra ematen dio orrialde barruan. * '''<code>class</code>''': elementua CSS estilo-klase bati edo batzuei lotzen die. * '''<code>src</code>''': irudiaren (<code>&lt;img&gt;</code>) edo scriptaren (<code>&lt;script&gt;</code>) jatorrizko URL-a zehazten du. * '''<code>href</code>''': hipertestuzko loturaren (<code>&lt;a&gt;</code>) helmuga URL-a. * '''<code>alt</code>''': irudien testu-alternatiba, irisgarritasunerako funtsezkoa. === HTML, CSS eta JavaScript: hirukoa === Web modernoa hiru teknologiaren gainean eraikita dago: '''HTML''' edukiaren eta egituraren ardura du: zer agertzen den eta nola antolatzen den semantikoki. '''CSS''' (Cascading Style Sheets) aurkezpenaz arduratzen da: koloreak, tipografiak, neurriak, posizionamendua. '''JavaScript'''-ek portaera eta interaktibotasuna eskaintzen ditu: botoi-klikak, animazioak, zerbitzariarekiko komunikazio asinkronoa (Ajax teknologiaren bidez). W3C-k 1997tik CSS-ren erabilera sustatu du HTML aurkezpen-etiketaren ordez. Ideia nagusia ''edukia eta aurkezpena bereiztea'' da: HTML-k esan dezala zer den zerbait (izenburua, paragrafoa, zerrenda), eta CSS-k esan dezala nola ikusi nahi den (gorria, 24px-ekoa, zentroa). Banaketa honek kode-mantentzea errazten du eta irisgarritasuna hobetzen du. === Estandarizazio-erakundeak: W3C eta WHATWG === Hasieran IETF erakundeak kudeatzen zituen HTML estandarrak, baina 1996tik W3C bihurtu zen arduradun nagusi, enpresa komertzialek ere parte hartuz. W3C-ren erabaki metodologia astuna zen, eta 2004an Apple, Mozilla eta Opera enpresek WHATWG erakunde alternatiboa sortu zuten, web-plataformaren garapen azkarragoa bultzatzeko. Biak elkarlanean aritu ziren HTML5-en garapenean, baina 2012an bide desberdinak hartu zituzten: W3C-k "argazki" finituak argitaratzen jarraitu zuen (HTML5, HTML 5.1, HTML 5.2), eta WHATWG-k ''Living Standard'' aldaezin bat mantentzen zuen. 2019an, W3C-k ofizialki WHATWG-ri eman zion HTML estandarraren jabetza, eta gaur egun WHATWG da HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. === HTML-ren erabilera gaur egun === HTML gaur egun Webean erabiltzen den oinarrizko lengoaia da, eta bere erabilera ez da web-orrialde estatikora mugatzen. Web-aplikazio konplexuak, mugikorrentzako interfazeak (PWA, Progressive Web Apps), posta elektronikoen diseinua, dokumentu digitalak eta hainbat software-interfaze HTML bidez sortzen dira. HTML5-ekin nabigatzaileak berak bideo eta audio erreproduzitzeko gai dira, kanpoko plugin-ik gabe. Honek Adobe Flash-en beherapena eragin zuen, 2020an ofizialki bertan behera utzia. Gaur egun HTML5, CSS3 eta JavaScript moderno baten konbinazioa da web garapen modernoaren oinarria. Irisgarritasuna (accessibility) ere gero eta garrantzitsuagoa da: HTML5-ek ARIA (Accessible Rich Internet Applications) atributu-multzoa txertatu du, ikusmen- edo mugimendu-arazoak dituzten erabiltzaileek laguntzako teknologiez (irakurle-pantailak, etab.) web-orrialdeak erabili ahal izateko. === Ondorioa === HTML Interneten historian eragin handiena izan duen teknologietako bat da, GIF edo TCP/IP bezalako beste teknologia garrantzitsuekin batera. Tim Berners-Lee-k 1991n kaleratutako 18 etiketa xumeetatik hasita, gaur egungo HTML5-eko ehunka elementu eta APIetara arte, HTML-k etengabeko bilakaera jasan du munduko sarearen premiei erantzunez. Bere indarra sinpletasunean datza: edozein testu-editorerekin idatz daiteke, edozein nabigatzailetan funtzionatzen du eta ikasi eta erabili dezake edonork. Hori dela eta, informatikako teknologiarik demokratikoen eta hedatuenen artean kokatzen da. === Kanpo estekak === * [https://html.spec.whatwg.org/ HTML Living Standard (WHATWG)] * [https://www.w3.org/TR/html52/ HTML 5.2 W3C Recommendation] * [https://info.cern.ch/hypertext/WWW/MarkUp/Tags.html HTML Tags jatorrizko dokumentua (CERN)] * [https://validator.w3.org/ W3C HTML Balioztatzailea] 7x22zz5sr0l1t3kikfdwx5cef86hud6 42999 42996 2026-03-31T13:51:41Z Ksarasola 1603 izenburuen maila 42999 wikitext text/x-wiki = HTML (HyperText Markup Language) = '''HTML''' (HyperText Markup Language, euskaraz ''Hipertestuzko Markaketa-Lengoaia'') web-nabigatzaileetan bistaratzeko diseinatutako dokumentuen estandar markaketa-lengoaia da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean CSS (Cascading Style Sheets) eta JavaScript bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. Web nabigatzaileak HTML dokumentuak web-zerbitzarietatik edo tokiko biltegiratzetik jasotzen dituzte eta multimedia web-orrialde gisa errendatzen dituzte. Bere lehen bertsioa 1991n plazaratu zenetik, HTML Webaren oinarrizko zutabea bilakatu da, eta gaur egun milioika web-orrialde HTML bidez idatzita daude. == Testuinguru historikoa eta sorrera == HTML-ren historia World Wide Web-aren sortzearekin lotuta dago estuki. 1980an, Tim Berners-Lee fisikari eta informatikari britainiarrak CERN-ean lan egiten zuen Genevan ENQUIRE izeneko sistema bat proposatu eta prototipatu zuen, CERNeko ikertzaileek dokumentuak partekatzeko. Esperientzia horretatik abiatuta, 1989an Berners-Lee-k Internetean oinarritutako hipertestuzko sistema baten proposamena idatzi zuen. 1990ean, Berners-Lee-k HTML zehaztapen teknikoa idatzi zuen eta nabigatzaile eta zerbitzari softwarea garatu zituen. Urte berean, Robert Cailliau-rekin batera finantzaketa-eskaera bat aurkeztu zuten, baina CERNek ez zuen proiektua ofizialki onartu. 1990eko ohar pertsonaletan, Berners-Lee-k "hipertestua erabiltzen den eremu askoren artean" entziklopedia aipatzen du lehenbiziko sarrera gisa —etorkizuneko Wikipediaren nolabaiteko iragarpen bat. HTML-ren lehen deskribapen publiko eskuragarria '''HTML Tags''' izeneko dokumentua izan zen, Berners-Lee-k 1991ko amaieran Interneten aipatua lehen aldiz.<ref>[Tim Berners-Lee. "HTML Tags". CERN, October 1991.]</ref> Dokumentu horrek hasierako HTML-ren 18 elementu zerrendatzen zituen diseinu erlatiboki sinple batean. Hipertestuzko etiketa salbu, guztiak CERNeko SGML (Standard Generalized Markup Language) formatu propioan oinarrituta zeuden. == Bertsioen bilakaera == === HTML 1.0 eta HTML 2.0 (1991-1995) === Hasierako HTML zehaztapena ez zen bertsio ofizial gisa kaleratua, eta IETF (Internet Engineering Task Force) erakundeak 1993ko erdialdean argitaratu zuen lehen zehaztapen-proposamena: Berners-Lee eta Dan Connolly-k idatzitako ''Hypertext Markup Language (HTML)'' Internet Draft-a. Proposamen horrek SGML sintaxiaren definizioa txertatzen zuen. Sei hilabeteren buruan iraungita geratu zen, baina Mosaic nabigatzaileak irudi txertatuetarako erabiltzen zuen etiketa pertsonalizatua estandarizatu izanaren aitorpena jaso zuen. Dave Raggett-ek proposatutako HTML+ zirriborroak taulak eta inprimakiak bezalako ezaugarriak txertatzea proposatu zuen 1993 amaieran. 1994an, IETFk HTML Lan-taldea sortu zuen, eta 1995ean '''HTML 2.0''' osatu zuten, etorkizuneko inplementazioek oinarri gisa hartu beharreko lehen HTML estandar gisa.<ref>["HTML 2.0". RFC 1866. IETF, November 1995.]</ref> === HTML 3.2 (1997) === W3C (World Wide Web Consortium) sortu ostean, 1996an IETFk HTML Lan-taldea itxi zuen eta estandarren ardura W3C-k hartu zuen. 1997ko urtarrilaren 14an, '''HTML 3.2''' W3C Gomendio gisa argitaratu zen, W3C-k bakarrik garatu eta estandarizatutako lehen bertsioa. Hasieran "Wilbur" kode-izenaz ezagutua, formulen euskarria kendu zuen, hainbat luzapen jabedun bateratu zituen, eta Netscape nabigatzaileak ezarritako bistaratze-etiketa gehienak onartu zituen. Nabigatzaileen gerra garaia zelako, Netscape-ren ''blink'' eta Microsoft-en ''marquee'' elementuak bi enpresen arteko akordioz kanpo utzi ziren. === HTML 4.0 eta HTML 4.01 (1997-1999) === Hasieran "Cougar" kode-izenaz ezaguna, '''HTML 4.0''' 1997ko abenduaren 18an kaleratu zen. Nabigatzaile espezifikoen elementu-mota eta atributu ugari onartu zituen, baina aldi berean Netscape-ren bistaratze-ezaugarri batzuk ''zaharkituta'' (deprecated) markatu zituen, CSS estilo-orriak sustatuz. HTML 4.0 ISO 8879 araura egokitutako SGML aplikazio bat da. '''HTML 4.01''' 1999ko abenduaren 24an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa, zuzenketa txikiekin. Errore-zuzenketak 2001era arte argitaratu ziren. 2000an, ISO/IEC 15445:2000 nazioarteko estandar gisa ere onartu zen, "ISO HTML" izenaz ezagutua. HTML 4.01-en ostean, urte askotan ez zen HTML bertsio berririk egon, W3C-ren HTML Lan-taldea XHTML XML-oinarritutako hizkuntzaren garapenean zentratu baitzen. === XHTML (2000-2009) === '''XHTML''' (Extensible HyperText Markup Language) HTML 4.01 XML 1.0 erabiliz birformulatzeko ahalegin gisa hasi zen hizkuntza bereizi gisa. XHTML 1.0 2000ko urtarrilaren 26an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa. HTML 4.0 eta 4.01-ek eskaintzen zituzten hiru aldaera berdinak eskaintzen zituen, XMLn berridatzita murriztapen txikiekin. XHTML 1.1 2001ean jarraitu zion. XHTML 2.0 zirriborro-fase batean geratu zen; 2009an bertan behera utzi zen HTML5 eta XHTML5-en garapenaren mesedetan. XHTML 2.0 XHTML 1.x-rekin bateraezina zen, eta beraz XHTML-n inspiratutako hizkuntza berri bat bezala ulertu behar da, ez XHTML 1.x-ren eguneratze bat. === HTML5 (2008-2014) eta Living Standard === 2004an, WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group) erakundeak HTML5-en garapena hasi zuen, W3C-ren ikuspegiarekin desadostasunean. 2008an W3C-rekin elkarlaneko proiektu bihurtu zen, eta '''HTML5''' 2014ko urriaren 28an W3C Gomendioa bezala finalizatu eta estandarizatu zen.<ref>["HTML5". W3C Recommendation. 28 October 2014.]</ref> HTML5-ek SGML aplikazio izateko saiakera guztia alde batera utzi zuen eta bere "html" serializazio propioa definitu zuen, XML-oinarritutako XHTML5 serializazioaz gain. Aldaketa handienak: * '''Multimedia euskarri natiboak''': <code>&lt;video&gt;</code> eta <code>&lt;audio&gt;</code> etiketak, plugin berezirik gabe (Adobe Flash-en ikuspegia ordezkatzeko). * '''<code>&lt;canvas&gt;</code> elementua''': JavaScript bidez grafiko dinamikoak eta animazioak marrazteko. * '''Formulario hobeak''': datu-mota berriak (<code>date</code>, <code>email</code>, <code>range</code>...) eta balioztapen natiboa. * '''Semantika hobetua''': <code>&lt;header&gt;</code>, <code>&lt;footer&gt;</code>, <code>&lt;article&gt;</code>, <code>&lt;section&gt;</code> bezalako etiketak, edukiaren esanahia argiagoa egiteko. * '''Geolokalizazioa eta Web Storage''': nabigatzaile-barneko datuak gordetzeko eta kokapena jakiteko gaitasunak. 2019ko maiatzaren 28an, W3C-k jakinarazi zuen WHATWG izango zela HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. WHATWG-ren '''Living Standard''' kontzeptuak adierazi nahi du estandarra inoiz ez dela osatua, beti eguneratzen eta hobetzen ari dela. Ezaugarri berriak gehitu daitezke, baina funtzionalitateak ez dira kenduko. == Egitura teknikoa == === Etiketak eta elementuak === HTML markaketak hainbat osagai nagusi ditu: etiketak eta haien atributuak, karaktere-oinarritutako datu-motak, eta entitate-erreferentziak. HTML etiketak normalean bikoteka agertzen dira, hala nola <code>&lt;h1&gt;</code> eta <code>&lt;/h1&gt;</code>, nahiz eta batzuek —<code>&lt;img&gt;</code> edo <code>&lt;br&gt;</code> bezalakoek— ez duten itxiera-etiketarik. HTML dokumentu baten oinarrizko egitura honakoa da: <syntaxhighlight lang="html"> <!DOCTYPE html> <html> <head> <title>Orriaren izenburua</title> </head> <body> <h1>Kaixo, mundua!</h1> <p>Hau nire lehen web-orrialdea da.</p> </body> </html> </syntaxhighlight> * '''<code>&lt;!DOCTYPE html&gt;</code>''': HTML5 dokumentua dela adierazten du eta nabigatzaileari "estandar moduan" errendatzeko eskatzen dio. * '''<code>&lt;html&gt;</code>''': dokumentu osoaren erro-elementua. * '''<code>&lt;head&gt;</code>''': metadatuak gordetzen ditu (izenburua, CSS loturak, charset...), ikusgai ez dena. * '''<code>&lt;body&gt;</code>''': erabiltzaileak pantailan ikusiko duen eduki guztia. === Elementu-motak === HTML-n hiru elementu-mota nagusi bereizten dira: * '''Egitura-markaketa''': dokumentuaren antolaketa deskribatzen du, adibidez <code>&lt;h1&gt;</code>-<code>&lt;h6&gt;</code> izenburuak edo <code>&lt;p&gt;</code> paragrafoak, bisitagarritasuna edo aurkezpenari buruzko informaziorik eman gabe. * '''Aurkezpen-markaketa''': testuaren itxura definitzen du, hala nola <code>&lt;b&gt;</code> (lodia) edo <code>&lt;i&gt;</code> (etzana). W3C-k gomendatzen du horren ordez CSS erabiltzea, edukiaren eta aurkezpenaren bereizketa egokiagoa lortzeko. * '''Hipertestuzko markaketa''': dokumentuaren beste zati batzuetara edo beste dokumentuetara loturak sortzen ditu, <code>&lt;a href="..."&gt;</code> etiketaren bidez, hiperesteka ezarriz. === Atributuak === Elementu gehienek atributuak har ditzakete hasierako etiketaren barruan, informazio osagarria emanez. Atributu garrantzitsuenak: * '''<code>id</code>''': elementuari identifikatzaile bakarra ematen dio orrialde barruan. * '''<code>class</code>''': elementua CSS estilo-klase bati edo batzuei lotzen die. * '''<code>src</code>''': irudiaren (<code>&lt;img&gt;</code>) edo scriptaren (<code>&lt;script&gt;</code>) jatorrizko URL-a zehazten du. * '''<code>href</code>''': hipertestuzko loturaren (<code>&lt;a&gt;</code>) helmuga URL-a. * '''<code>alt</code>''': irudien testu-alternatiba, irisgarritasunerako funtsezkoa. === HTML, CSS eta JavaScript: hirukoa === Web modernoa hiru teknologiaren gainean eraikita dago: '''HTML''' edukiaren eta egituraren ardura du: zer agertzen den eta nola antolatzen den semantikoki. '''CSS''' (Cascading Style Sheets) aurkezpenaz arduratzen da: koloreak, tipografiak, neurriak, posizionamendua. '''JavaScript'''-ek portaera eta interaktibotasuna eskaintzen ditu: botoi-klikak, animazioak, zerbitzariarekiko komunikazio asinkronoa (Ajax teknologiaren bidez). W3C-k 1997tik CSS-ren erabilera sustatu du HTML aurkezpen-etiketaren ordez. Ideia nagusia ''edukia eta aurkezpena bereiztea'' da: HTML-k esan dezala zer den zerbait (izenburua, paragrafoa, zerrenda), eta CSS-k esan dezala nola ikusi nahi den (gorria, 24px-ekoa, zentroa). Banaketa honek kode-mantentzea errazten du eta irisgarritasuna hobetzen du. == Estandarizazio-erakundeak: W3C eta WHATWG == Hasieran IETF erakundeak kudeatzen zituen HTML estandarrak, baina 1996tik W3C bihurtu zen arduradun nagusi, enpresa komertzialek ere parte hartuz. W3C-ren erabaki metodologia astuna zen, eta 2004an Apple, Mozilla eta Opera enpresek WHATWG erakunde alternatiboa sortu zuten, web-plataformaren garapen azkarragoa bultzatzeko. Biak elkarlanean aritu ziren HTML5-en garapenean, baina 2012an bide desberdinak hartu zituzten: W3C-k "argazki" finituak argitaratzen jarraitu zuen (HTML5, HTML 5.1, HTML 5.2), eta WHATWG-k ''Living Standard'' aldaezin bat mantentzen zuen. 2019an, W3C-k ofizialki WHATWG-ri eman zion HTML estandarraren jabetza, eta gaur egun WHATWG da HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. == HTMLren erabilera gaur egun == HTML gaur egun Webean erabiltzen den oinarrizko lengoaia da, eta bere erabilera ez da web-orrialde estatikora mugatzen. Web-aplikazio konplexuak, mugikorrentzako interfazeak (PWA, Progressive Web Apps), posta elektronikoen diseinua, dokumentu digitalak eta hainbat software-interfaze HTML bidez sortzen dira. HTML5-ekin nabigatzaileak berak bideo eta audio erreproduzitzeko gai dira, kanpoko plugin-ik gabe. Honek Adobe Flash-en beherapena eragin zuen, 2020an ofizialki bertan behera utzia. Gaur egun HTML5, CSS3 eta JavaScript moderno baten konbinazioa da web garapen modernoaren oinarria. Irisgarritasuna (accessibility) ere gero eta garrantzitsuagoa da: HTML5-ek ARIA (Accessible Rich Internet Applications) atributu-multzoa txertatu du, ikusmen- edo mugimendu-arazoak dituzten erabiltzaileek laguntzako teknologiez (irakurle-pantailak, etab.) web-orrialdeak erabili ahal izateko. == Ondorioa == HTML Interneten historian eragin handiena izan duen teknologietako bat da, GIF edo TCP/IP bezalako beste teknologia garrantzitsuekin batera. Tim Berners-Lee-k 1991n kaleratutako 18 etiketa xumeetatik hasita, gaur egungo HTML5-eko ehunka elementu eta APIetara arte, HTML-k etengabeko bilakaera jasan du munduko sarearen premiei erantzunez. Bere indarra sinpletasunean datza: edozein testu-editorerekin idatz daiteke, edozein nabigatzailetan funtzionatzen du eta ikasi eta erabili dezake edonork. Hori dela eta, informatikako teknologiarik demokratikoen eta hedatuenen artean kokatzen da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://html.spec.whatwg.org/ HTML Living Standard (WHATWG)] * [https://www.w3.org/TR/html52/ HTML 5.2 W3C Recommendation] * [https://info.cern.ch/hypertext/WWW/MarkUp/Tags.html HTML Tags jatorrizko dokumentua (CERN)] * [https://validator.w3.org/ W3C HTML Balioztatzailea] ahpu8f1o0ih67gpa7ztnfz4chluscn0